For obstinacie in sinne the Iewes shal be ledde captiue. 5. He is cursed that trusteth in flesh: 7. and blessed that trusteth in God. 9. Only God searcheth the hart, geuing to euerie one as they deserue. 11. The prophet prayeth to be deliuered from his enemies: 19. preacheth obseruation of the Law: 24. so they shal prosper, otherwise perish.
1The sin of Juda is written with a pen of iron, with the point of a diamond, it is graven upon the table of their heart, upon the horns of their altars.Il peccato di Giuda è scritto con istile di ferro, e con punta di diamante impresso sopra la tavola del loro cuore, e su' corni de' loro altari.THE sinne of Iuda is written with yron penne in naile of Adamant, grauen vpon the bredth of their hart, and in the hornes of their altars.Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo / in ungue adamantino, / exaratum super latitudinem cordis eorum, / et in cornibus ararum eorum. 2When their children shall remember their altars, and their groves, and their green trees upon the high mountains,Siccome i figli loro si son ricordati de' loro altari, e de' loro boschi, e delle ombrose piante, che sono negli eccelsi monti,When their children shal remember their altars, and their groues, and their trees with greene leaues in the high mountaines,Cum recordati fuerint filii eorum ararum suarum, / et lucorum suorum, / lignorumque frondentium, / in montibus excelsis, 3Sacrificing in the field: I will give thy strength, and all thy treasures to the spoil, and thy high places for sin in all thy borders.E offeriscono sagrifizj ne' campi: io metterò a saccomanno le tue ricchezze, e tutti i tuoi tesori, e i tuoi eccelsi luoghi a motivo de' peccati da te commessi (o Giuda) in tutte le parti della terra.sacrificing in the field: I wil geue thy strength, and al thy treasures into spoile, thine excelses for sinne in al thy costes.sacrificantes in agro: / fortitudinem tuam, et omnes thesauros tuos in direptionem dabo; / excelsa tua propter peccata in universis finibus tuis. 4And thou shalt be left stripped of thy inheritance, which I gave thee: and I will make thee serve thy enemies in a land which thou knowest not: because thou hast kindled a fire in my wrath, it shall burn for ever.E tu resterai spogliata della tua eredità, ch'io ti aveva data; e ti farò serva de' tuoi nemici in una terra ignota a te; perocché tu hai acceso il fuoco del furor mio, e arderà eternamente.And thou shalt be left alone of thine inheritance, which I gaue thee: and I wil make thee serue thine enemies in a land, which thou knowest not: because thou hast kindled a fire in my furie, it shal burne for euer.Et relinqueris sola ab hæreditate tua, quam dedi tibi, / et servire te faciam inimicis tuis in terra quam ignoras: / quoniam ignem succendisti in furore meo: / usque in æternum ardebit. 5Thus saith the Lord: Cursed be the man that trusteth in man, and maketh flesh his arm, and whose heart departeth from the Lord.Queste cose dice il Signore: Maledetto l'uomo, che confida nell'uomo, e fa suo appoggio un braccio di carne, e col cuor suo si dilunga dal Signore;Thus saith our Lord: Cursed be the man that trusteth in man, & maketh flesh his arme, and his hart departeth from our Lord.Hæc dicit Dominus: / Maledictus homo qui confidit in homine, / et ponit carnem brachium suum, / et a Domino recedit cor ejus.
6For he shall be like tamaric in the desert, and he shall not see when good shall come: but he shall dwell in dryness in the desert in a salt land, and not inhabited.Imperocché ei sarà simile al tamarisco del deserto, e non gioverà a lui il bene quando venga: ma starà al secco nel deserto in un terren salso, e inabitabile.For he shal be as litle bushes in the desert, and shal not see when good shal come: but he shal dwel in drynes in the desert, in a land of saltnes, and not habitable.Erit enim quasi myricæ in deserto, / et non videbit cum venerit bonum: / sed habitabit in siccitate in deserto, / in terra salsuginis et inhabitabili. 7Blessed be the man that trusteth in the Lord, and the Lord shall be his confidence.Benedetto l'uomo, che nel Signore confida, ed è sua speranza il Signore.Blessed be the man, that trusteth in our Lord, and our Lord shal be his confidence.Benedictus vir qui confidit in Domino, / et erit Dominus fiducia ejus. 8And he shall be as a tree that is planted by the waters, that spreadeth out its roots towards moisture: and it shall not fear when the heat cometh. And the leaf thereof shall be green, and in the time of drought it shall not be solicitous, neither shall it cease at any time to bring forth fruit.Ed ei sarà come arbore trapiantato presso le acque, che distende verso l'umido le sue radici, e non temerà quando viene il gran caldo. E le sue foglie saran verdeggianti, e non gli darà pena il seccore, ne mai cesserà di far frutti.And he shal be as a tree that is planted vpon the waters, that spreddeth his rootes towards moysture: and it shal not feare when the heate cometh. And the leafe thereof shal be greene, and in the time of drought it shal not be careful, neither shal it cease at anie time to bring forth fruite.Et erit quasi lignum quod transplantatur super aquas, / quod ad humorem mittit radices suas, / et non timebit cum venerit æstus: / et erit folium ejus viride, / et in tempore siccitatis non erit sollicitum, / nec aliquando desinet facere fructum. 9The heart is perverse above all things, and unsearchable, who can know it?Pravo è il cuore di tutti, ed inscrutabile: chi lo conoscerà?The hart of man is peruerse, and vnsearcheable, who shal know it?Pravum est cor omnium, et inscrutabile: / quis cognoscet illud ? 10I am the Lord who search the heart, and prove the reins: who give to every one according to his way, and according to the fruit of his devices.Io il Signore sono scrutatore del cuore, e discerno gli affetti: e do ad ognuno secondo le opere sue, e secondo il frutto de' lor pensamenti.I the Lord that searche the hart, and proue the reynes: which geue to euerie one according to his way, and according to the fruite of his inuentions.Ego Dominus scrutans cor, / et probans renes: / qui do unicuique juxta viam suam, / et juxta fructum adinventionum suarum.
11As the partridge hath hatched eggs which she did not lay: so is he that hath gathered riches, and not by right: in the midst of his days he shall leave them, and in his latter end he shall be a fool.La pernice cova le uova, che ella non partorì: così uno fa ricchezze, ma non con giustizia; le lascerà alla metà de' suoi giorni: nel suo fine sarà conosciuta la sua stoltezza.The partrich hath nourished that which she brought not forth: he hath gathered riches, and not in iudgement: in the middes of his dayes he shal leaue them, and in his latter end he shal be a foole.Perdix fovit quæ non peperit: / fecit divitias, et non in judicio: / in dimidio dierum suorum derelinquet eas, / et in novissimo suo erit insipiens. 12A high and glorious throne from the beginning is the place of our sanctification.O trono della gloria dell'Altissimo fin da principio: luogo di nostra santificazione.A throne of glorie of height from the beginning, the place of our sanctification:Solium gloriæ altitudinis a principio, / locus sanctificationis nostræ. 13O Lord, the hope of Israel: all that forsake thee shall be confounded: they that depart from thee, shall be written in the earth: because they have forsaken the Lord, the vein of living waters.O Signore, espettazione d'Israele: tutti quegli, che ti abbandonano, saranno confusi, coloro, che si allontanano da te, saranno scritti nella terra: perchè hanno abbandonato la sorgiva delle acque vive, il Signore.O Lord the expectation of Israel: al that forsake thee, shal be confounded: they that depart from thee, shal be written in the earth: because they haue forsaken the vaine of liuing waters our Lord.Exspectatio Israël, Domine, / omnes qui te derelinquunt confundentur: / recedentes a te, in terra scribentur, / quoniam dereliquerunt venam aquarum viventium Dominum. 14Heal me, O Lord, and I shall be healed: save me, and I shall be saved: for thou art my praise.Sanami, o Signore, ed io sarò sanato: salvami, ed io sarò salvato; perocché mia gloria se' tu.Heale me ô Lord, and I shal be healed: saue me, and I shal be saued: because thou art my praise.Sana me, Domine, et sanabor: / salvum me fac, et salvus ero: / quoniam laus mea tu es. 15Behold they say to me: Where is the word of the Lord? let it come.Ecco, che costoro dicono a me: Dov'è la Parola del Signore? Ch'ella si adempia.Behold they say to me: Where is the word of our Lord? let it come.Ecce ipsi dicunt ad me: / Ubi est verbum Domini ? veniat: 16And I am not troubled, following thee for my pastor, and I have not desired the day of man, thou knowest. That which went out of my lips, hath been right in thy sight.Ma io non mi son turbato seguendo te mio pastore; e non bramai il giorno dell'uomo, tu 'l sai. Quello, che uscì dalle mie labbra, fu retto dinanzi a te.And I am not trubled, folowing thee the pastour, and the day of man I haue not desired, thou knowest. That which hath proceeded out of my lippes, hath bene right in thy sight.et ego non sum turbatus, te pastorem sequens: / et diem hominis non desideravi, tu scis: / quod egressum est de labiis meis, rectum in conspectu tuo fuit.
17Be not thou a terror unto me, thou art my hope in the day of affliction.Non sii tu a me cagion di spavento, o tu speranza mia nel giorno dell'afflizione.Be not thou a terrour vnto me, thou art mine hope in the day of affliction.Non sis tu mihi formidini: / spes mea tu in die afflictionis. 18Let them be confounded that persecute me, and let not me be confounded: let them be afraid, and let not me be afraid: bring upon them the day of affliction, and with a double destruction, destroy them.Siano confusi coloro, che mi perseguitano, ed io non sia confuso; abbian quegli paura, ed io non abbia paura: manda sopra di loro il giorno dell'afflizione, e con doppio flagello percuotili.Let them be confounded that persecute me, and let not me be confounded: let them be afrayd, and let not me be afrayd: bring vpon them the day of affliction, and with duble destruction, destroy them.Confundantur qui me persequuntur, / et non confundar ego: / paveant illi, / et non paveam ego: / induc super eos diem afflictionis, / et duplici contritione contere eos. 19Thus saith the Lord to me: Go, and stand in the gate of the children of the people, by which the kings of Juda come in, and go out, and in all the gates of Jerusalem:Queste cose dice a me il Signore: Va, e fermati sulla porta de' figliuoli del popolo, per la quale entrano, ed escono i re di Giuda, e fermati su tutte le porte di Gerusalemme.Thus saith our Lord to me: Goe, and stand in the gate of the children of the people, by which the kinges of Iuda come in, and goe out, and in al the gates of Ierusalem:Hæc dicit Dominus ad me: Vade, et sta in porta filiorum populi, per quam ingrediuntur reges Juda, et egrediuntur, et in cunctis portis Jerusalem: 20And thou shalt say to them: Hear the word of the Lord, ye kings of Juda, and all Juda, and all the inhabitants of Jerusalem, that enter in by these gates.E dirai loro: Udite la Parola del Signore, o re di Giuda, e tu popolo di Giuda tutto quanto, e voi tutti abitatori di Gerusalemme, che entrate per queste porte.and thou shalt say to them: Heare the word of our Lord ye kinges of Iuda, and al Iuda, and al the inhabitants of Ierusalem, that enter in by these gates.et dices ad eos: Audite verbum Domini, / reges Juda, et omnis Juda, / cunctique habitatores Jerusalem, / qui ingredimini per portas istas. 21Thus saith the Lord: Take heed to your souls, and carry no burdens on the sabbath day: and bring them not in by the gates of Jerusalem.Queste cose dice il Signore: Abbiate cura delle anime vostre, e non portate pesi nel giorno di sabato; e non ne fate entrare per le porte di Gerusalemme.Thus saith our Lord: Take heede to your soules, and carie not burdens on the Sabbath day: neither bring them in by the gates of Ierusalem.Hæc dicit Dominus: / Custodite animas vestras, / et nolite portare pondera in die sabbati, / nec inferatis per portas Jerusalem:
22And do not bring burdens out of your houses on the sabbath day, neither do ye any work: sanctify the sabbath day, as I commanded your fathers.E non portate pesi fuora delle vostre case nel giorno di sabato, e non fate verun lavoro. Santificate il giorno di sabato, come lo ordinai a padri vostri.And cast not forth burdens out of your houses on the Sabbath day, and al worke you shal not doe: sanctifie the Sabbath day, as I commanded your fathers.et nolite ejicere onera de domibus vestris in die sabbati, / et omne opus non facietis: / sanctificate diem sabbati, / sicut præcepi patribus vestris. 23But they did not hear, nor incline their ear: but hardened their neck, that they might not hear me, and might not receive instruction.Ma eglino non ascoltarono, né piegarono le loro orecchie: ma indurarono la loro cervice per non udirmi, e per non ricevere l'insegnamento.And they heard not, nor inclined their eare: but hardned their necke, that they would not heare me, and that they would not take discipline.Et non audierunt, nec inclinaverunt aurem suam: / sed induraverunt cervicem suam, ne audirent me, / et ne acciperent disciplinam. 24And it shall come to pass: if you will hearken to me, saith the Lord, to bring in no burdens by the gates of this city on the sabbath day: and if you will sanctify the sabbath day, to do no work therein:Or la cosa sarà così: se voi mi ascolterete, dice il Signore, talmente che non portiate pesi per le porte di questa città in giorno di sabato, e santifichiate il giorno di sabato, non facendo in esso verun lavoro,And it shal be: if you wil heare me, saith our Lord, that you bring not burdens in by the gates of this citie on the Sabbath day: and if you wil sanctifie the Sabbath day, that you doe not al workes therein:Et erit: si audieritis me, dicit Dominus, / ut non inferatis onera per portas civitatis hujus in die sabbati: / et si sanctificaveritis diem sabbati, / ne faciatis in eo omne opus: 25Then shall there enter in by the gates of this city kings and princes, sitting upon the throne of David, and riding in chariots and on horses, they and their princes, the men of Juda, and the inhabitants of Jerusalem: and this city shall be inhabited for ever.Entreranno per le porte di questa città i re, e i principi, che sederanno sul trono di David, e saliranno su' cocchi, e sopra i cavalli eglino, e i loro principi, gli uomini di Giuda, e gli abitatori di Gerusalemme, e questa città sarà abitata in sempiterno.there shal enter in by the gates of this citie kinges and princes, sitting vpon the throne of Dauid, and mounting on chariotes and horses, they and their princes, the men of Iuda, and the inhabiters of Ierusalem: and this citie shal be inhabited for euer.ingredientur per portas civitatis hujus reges et principes, / sedentes super solium David, / et ascendentes in curribus et equis, / ipsi et principes eorum, / viri Juda, et habitatores Jerusalem: / et habitabitur civitas hæc in sempiternum.
26And they shall come from the cities of Juda, and from the places round about Jerusalem, and from the land of Benjamin, and from the plains, and from the mountains, and from the south, bringing holocausts, and victims, and sacrifices, and frankincense, and they shall bring in an offering into the house of the Lord.E verranno dalle città di Giuda, e da' contorni di Gerusalemme, e dalla terra di Beniamin, e dalle pianure, e dalle montagne, e dal mezzodì a portare i loro olocausti, e le vittime, e i sagrifizj, e l'incenso, e gli offeriranno nella casa del Signore.And they shal come from the cities of Iuda, and from round about Ierusalem, and from the land of Beniamin, and from the champaine countries, & from the mountaines, and from the South, carying holocaust, and victime, and sacrifice, and frankincense, and they shal bring in oblation into the house of our Lord.Et venient de civitatibus Juda, / et de circuitu Jerusalem, / et de terra Benjamin, / et de campestribus, et de montuosis, et ab austro, / portantes holocaustum, et victimam, / et sacrificium, et thus, / et inferent oblationem in domum Domini. 27But if you will not hearken to me, to sanctify the sabbath day, and not to carry burdens, and not to bring them in by the gates of Jerusalem on the sabbath day: I will kindle a fire in the gates thereof, and it shall devour the houses of Jerusalem, and it shall not be quenched.Se poi non mi ascolterete in questo, di santificare il giorno di sabato, e di non portar pesi, né farne entrare per le porte di Gerusalemme in giorno di sabato, io appiccherò il fuoco alle sue porte, il quale divorerà le case di Gerusalemme, e non si estinguerà.But if you wil not heare me, to sanctifie the Sabbath day, & not to carie burden, and not to bring in by the gates of Ierusalem on the Sabbath day: I wil kindle a fire in the gates thereof, and it shal deuoure the houses of Ierusalem, and it shal not be quenched.Si autem non audieritis me / ut sanctificetis diem sabbati, / et ne portetis onus, / et ne inferatis per portas Jerusalem in die sabbati, / succendam ignem in portis ejus, / et devorabit domos Jerusalem, / et non extinguetur.
17:1
Kennicott
The. Grabe (de Vit. p. 8.) observes that the four first verses were omitted in the Septuagint by some careless transcriber, long before the days of Origen, who restored them from the Hebrew and the other Greek versions. On such occasions his work was very useful; but the marks being soon neglected, great confusion ensued. (St. Jerome) (Kennicott, Dis. ii.)
Haydock
Grabe has restored these verses in his edition. (Haydock)
Haydock
Eusebius (Dem. x.) and Theodoret acknowledged them; and Nobilius found the first verse thus expressed in many copies, (Calmet) as it is in Grabe: "The sin of Juda is expressed in writing with a finger nail of adamant, cleaving to the breast of," etc. (Haydock)
Calmet
Altars, to appear more conspicuously to the latest times. This excited God's indignation. (Calmet)
Worthington
These figurative expressions shew the inveterate malice of the people. (Worthington)
17:3
17:4
Haydock
Be left. Protestants, "discontinue from thine," etc. (Haydock)
17:5
Haydock
Thus. Septuagint continue from the last chapter, "cursed," etc. (Haydock)
Calmet
Sedecias had formed alliances with several princes, instead of turning to the Lord, Jeremias 27., and xxxvii. (Calmet)
Worthington
Our chief dependence must be on God, not on human policy. (Worthington)
17:6
Challoner
Tamaric. A barren shrub, that grows in the driest parts of the wilderness. (Challoner)
Harhar denotes some sort (Haydock) of "useless wood." (Symmachus) See Jeremias 48:6., and Isaias 17:2.
Salt, like the environs of Sodom, the fruits of which were bad.
17:8
Calmet
Fruit. See Psalm 1:3. (Pindar, Nem. viii.) How different from the wicked! (Calmet)
17:9
Perverse. Septuagint, "deep."
Haydock
Unsearchable. Septuagint, "man, who shall know him?" (Haydock)
17:11
Calmet
Partridge. Hebrew kore, (Haydock) may mean the "coucou." The kra lays many eggs, all of which she does not hatch. (Calmet)
Haydock
Protestants, "As the partridge sitteth on eggs, and hatcheth them not," etc. (Haydock)
Haydock
It is rare that all produce birds; so the unjust do not succeed (Calmet) in the end. (Haydock)
17:12
Throne. The temple. We may also read "O high," etc., Jeremias 14:21.
17:13
Earth, where alone their portion shall be, (Apocalypse 3:5,) or they shall be forgotten. It is a proverbial expression, like that of Catullus: Dixit: sed mulier cupido quod dixit amanti In vento et rapida scribere oportet aqua.
Living, which never fail, unlike those of the wicked, Jeremias 2:13.
17:15
Calmet
Come. We have several instances of such impious sarcasms, Isaias 28:10., and 34:13., Amos 2:12., and Micheas 2:6. (Calmet)
Menochius
We fear not the Chaldeans. (Menochius)
17:16
Troubled. Hebrew, "in haste to be a pastor after thee." Chaldean, "I delay not, at thy command, to announce thy truths to them," Jeremias 1:6. Jeremias was aware of the dangers attending his office, yet not dismayed.
Calmet
Day: approbation, (1 Corinthians 4:3.) or advantages of the world. (Calmet)
Theodoret
Of man. Hebrew also "of the wretched:" anush. I wished rather for the people's welfare, (Haydock) and sought not their ruin. (Chaldean) (Theodoret)
17:18
Challoner
Let them be confounded, etc. Such expressions as these in the writings of the prophets, are not to be understood as imprecations proceeding from malice or desire of revenge, but as prophetic predictions of evils that were about to fall upon impenitent sinners, and approbations of the ways of the divine justice. (Challoner)
Haydock
The prophet has already prevented this objection, ver. 16. (Haydock)
17:19
Gate of the palace, or that by which the kings entered the temple, on the west. The time when this admonition was given is not ascertained.
17:21
Souls. Those who broke the sabbath were to die, Exodus 30:15., and Numbers 15:32.
Calmet
Burdens, or servile work. (Calmet)
Origene † 253 d.C.
The Jews trifle in deciding what is a burden. (Origen, prin. 4:2.)
Worthington
Sabbath often denotes the observance of the whole law. (Worthington)
17:25
David. I will observe my covenant, 2 Kings 7:12.
Haydock
Horses: in prosperity, (Menochius) provided this law, as well as all the rest, be observed. (Haydock)
Worthington
Such temporal rewards were commonly proposed under the law, as spiritual ones are now. (Worthington)
17:26
Calmet
Sacrifices. Hebrew mincha, (Haydock) "offerings" of flour, wine, etc. (Calmet)
17:27
Menochius
Fire, by means of Nabuzardan. (Menochius)
Calmet
The city shall be entirely destroyed. (Calmet)
17:6
Tamaric.... A barren shrub that grows in the driest parts of the wilderness.
17:18
Let them be confounded, etc.... Such expressions as these in the writings of the prophets, are not to be understood as imprecations proceeding from malice or desire of revenge: but as prophetic predictions of evils that were about to fall upon impenitent sinners, and approbations of the ways of divine justice.
17:1
These metaphorical termes signifie that their sinnes were inueterated, and hard to be blotted out.
17:5
Chiefe and principal trust must be in Gods helpe, not in mans strength or policie.
Concordanza Isa. 30.
17:8
Concordanza Psal. 1.
17:10
It is proper to God only by his owne powre to search the hart of man and to know his secrete thoughts vvhich men, nor Angels can not naturally know; but holie Angels & glorified Sainctes do knovv the thoughtes of men by light of glorie vvhen mortal men pray vnto them; & prophetes know by light of prophecie, as Elizeus savv vvhen Giezi tooke bribes; and by special inspiration, S. Peter knew the fraude of Ananias & Za phira. Act. 5.
Concordanza Psa. 7. v. 10. Apoc. 2. v. 23.
17:21
By the sabbath, as often els vvhere, is meant the obseruation of al the lavv.
17:25
Such temporal rewardes vvere commonly promised in the old testament, but in the nevv is promised life euerlasting, & eternal glorie.
17:1
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.3
… The coherence of your soul is lessened if you do not believe the unity of Godhead in the Trinity. Your faith is written, and your sin is written, as Jeremiah said: “Thy sin, O Judah, is written with a pen of iron and the point of a diamond. And it is written,” he says, “on thy breast and on thy heart.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose sermon-against-auxentius-on-th.23
… He will take them, although he is unwilling; he will take with him his conscience, although he takes no writing; he will take with him his soul inscribed with blood although he will not take a letter inscribed with ink. It is written: “Juda, thy sin is written with a pen of iron and with the point of a diamond, and it is graven upon thy heart,”
17:5
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Antiochians 5
… And he that rejects the incarnation, and is ashamed of the cross for which I am in bonds, this man is antichrist. Moreover, he who affirms Christ to be a mere man is accursed, according to the [declaration of the] prophet,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.15
… “O my people, they who call you happy mislead you, and disturb the paths of your feet.” In another passage He forbids all implicit trust in man, and likewise in the applause of man; as by the prophet Jeremiah: “Cursed be the man that trusteth in man.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.33
… But when the Pharisees “justified themselves before men,” and placed their hope of reward in man, He censured them in the sense in which the prophet Jeremiah said, “Cursed is the man that trusteth in man.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.6
… “Therefore,” says he, “let no man glory in man;” an injunction which is in accordance with the teaching of the Creator, “wretched is the man that trusteth in man;”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 17
… Man cannot be greater than God, nor can a servant remit or forego by his indulgence what has been committed by a greater crime against the Lord, lest to the person lapsed this be moreover added to his sin, if he be ignorant that it is declared, “Cursed is the man that putteth his hope in man.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.11
… and He will deliver us from thine hand, O king. And if not, be it known unto thee that we serve not thy gods, and we adore not the golden image which thou hast set up.” Likewise in Jeremiah: “Cursed is the man who hath hope in man; and blessed is the man who trusts in the Lord, and his hope shall be in God.”
Marco Minucio Felice † 260 d.C. The Octavius of Minucius Felix 29
… Miserable indeed is that man whose whole hope is dependent on mortal man, for all his help is put an end to with the extinction of the man.
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.1
… Whosoever thinks upon the Law of his Lord, shall not be troubled with the thoughts of this world. Whosoever meditates on the Law of his Lord, is like a tree planted by the waters. Whosoever again has trust in his Lord, is like a tree that is set out by the river. Whosoever puts his trust in man shall receive the curses of Jeremiah.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 89.5
… “He that sent me to baptize with water, the same said unto me, Upon whom thou shalt see the Spirit descending, and remaining on him, the same is he which baptizeth with the Holy Ghost.” Wherefore the Church calmly declines to place her hope in man, lest she fall under the curse pronounced in Scripture, “Cursed be the man that trusteth in man,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 218.2
… for you are but man, and “cursed is every one that trusteth in man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 15.18
… “And it shall be that whosoever shall call upon the name of the Lord shall be saved.” For these two expressions, “And he called his name Enos, which means man,” and “He hoped to call on the name of the Lord God,” are sufficient proof that man ought not to rest his hopes in himself; as it is elsewhere written, “Cursed is the man that trusteth in man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 1.22
… It seems to me, then, that he is to be loved for the sake of something else. For if a thing is to be loved for its own sake, then in the enjoyment of it consists a happy life, the hope of which at least, if not yet the reality, is our comfort in the present time. But a curse is pronounced on him who places his hope in man.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 114
… and this is accompanied by a holy love . But of these matters, all of which are true objects of faith, those only pertain to hope which are embraced in the Lord’s Prayer. For, “Cursed is the man that trusteth in man”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 10
10. But in order that we fall not away from Continence, we ought to watch specially against those snares of the suggestions of the devil, that we presume not of our own strength. For, “Cursed is every one that setteth his hope in man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Patience 12
… lest they receive of Him true patience, they which glory in their own false patience, seek to “confound the counsel of the poor, because the Lord is his hope.” Nor do they regard, seeing they are men, and attribute so much to their own, that is, to the human will, that they run into that which is written, “Cursed is every one who putteth his hope in man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.8
… Blessed is the man that trusteth in the Lord, and whose hope the Lord is: for he shall be as a tree beside the water, that spreadeth out its roots by the river: he shall not fear when heat cometh, but his leaf shall be green; he shall not be careful in the year of drought, neither shall cease from yielding fruit."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.5
… For what man can feel secure about a man, when it is written, "Cursed be the man that trusteth in man?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.102
… Truly I would bid them hearken not to you, but rather to those proofs which you have urged against ourselves, ay, and to words more awful yet; for not only is it written, "It is better to trust in the Lord than to put confidence in man," but also, "Cursed be the man that trusteth in man."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.2
… but whatsoever evil works you think or know to be in us, those do ye not. For this is not the time for me to justify myself before you, when I have undertaken, neglecting all considerations of self, to recommend to you what is for your salvation, that no one should make his boast of men. For "cursed be the man that trusteth in man."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.28
Chapter 28.— 33. This is what we look upon with horror in your party; this is what the sentence of God condemns, crying out with the utmost truth and the utmost clearness, "Cursed is every one that trusteth in man."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.49
… here you see that Christ also Himself washes, Himself purifies with the self-same washing of water by the word, wherein the ministers are seen to do their work in the body. Let no one, therefore, claim unto himself what is of God. The hope of men is only sure when it is fixed on Him who cannot deceive, since "Cursed be every one that trusteth in man,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.50
… As regards the question of baptism, that our being born again, cleansed, justified by the grace of God, should not be ascribed to the man who administered the sacrament, I quoted these: "It is better to trust in the Lord than to put confidence in man:" and "Cursed be every one that trusteth in man;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.12
… “that the saints in the Old Testament were not without sins,—that is that they were not free from crimes even by amendment, but they were seized by death in their guilt.” Nay, I say that either before the law, or in the time of the Old Testament, they were freed from sins,—not by their own power, because “cursed is every one that hath put his hope in man,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 6
… so as to be followed by the prophet Jeremiah’s malediction when he says, “Cursed is the man who has hope in man, and maketh strong the flesh of his arm, and whose heart departeth from the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.2
For on consideration of your letters, I seem to see that those brethren on whose behalf you exhibit a pious care that they may not hold the poetical opinion in which it is affirmed, “Every one is a hope for himself,” and so fall under that condemnation which is, not poetically, but prophetically, declared, “Cursed is every man that hath hope in man,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.46
… it is of which they have persuaded themselves—to wit, “that by the preaching of predestination, more of despair than of exhortation is impressed upon the hearers.” For this is to say that a man then despairs of his salvation when he has learned to place his hope not in himself, but in God, although the prophet cries, “Cursed is he who has his hope in man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 46.2
… If then he had gone away from himself, let him also in returning to himself, from whom he had gone away, that he may “go to his Father,” deny himself. What is “deny himself”? Let him not trust in himself, let him feel that he is a man, and have respect to the words of the prophet, “Cursed is every one that putteth his hope in man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 4.5
… But in regard that the Word was made flesh, the bad also shall have power to see Him: because in the day of judgment the bad also will see Him; for He shall so come to judge, as He came to be judged. In the selfsame form, a man, but yet God: for “cursed is every one that putteth his trust in man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 37.2.8
… 19 ). In the day of trouble, in the day of distress, they shall not be “ashamed,” as he is ashamed whose hope deceives him. Who is the man that is “ashamed”? He who saith, “I have not found that which I was in hopes of.” Nor undeservedly either; for thou didst hope it from thyself or from man, thy friend. But “cursed is he that putteth his trust in man.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 24.2
… And supported by their bounty, we should be free from the care of preparing food, were it not that this curse of the prophet terribly frightened us. For “Cursed,” he says, “is the man that putteth his hope in man;” and: “Put not your trust in princes.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.9
… or perchance the people who should be blessed may be involved in a curse, and be charged with putting their hope in man. For whoever declares that the Lord Jesus Christ was at His birth a mere man, is doubly liable to the curse, whether he believes in Him or not. For if he believes, “Cursed is he who puts his hope in man.”
Giacomo di Saroug † 521 d.C. Homily on Habib the Martyr 1
Because it is written: “Cursed is he that putteth his trust in a man.”
Anonymous Martyrdom of Habib the Deacon 1
Habib said: I worship not a man, because the Scripture
17:6
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 5.9
… The palm tree, on the contrary, from its birth to its death, is always adorned with the same foliage. Think again of the double life of the tamarisk; it is an aquatic plant, and yet it covers the desert. Thus, Jeremiah compares it to the worst of characters—the double character.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 1.3
… Therefore, according to their judgment, the salvation of the spirit is made uncertain, so long as in opposition to the holy Scriptures, which say, "It is better to trust in the Lord than to put confidence in man," and, "Cursed be the man that trusteth in man,"
17:8
Tertulliano † 220 d.C. On Repentance 4
… Seize the opportunity of unexpected felicity: that you, who sometime were in God’s sight nothing but “a drop of a bucket,” and “dust of the threshing-floor,” and “a potter’s vessel,” may thenceforward become that “tree which is sown beside the waters, is perennial in leaves, bears fruit at its own time,” and shall not see “fire,”
17:9
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.18.3
3. But who is it that has had fellowship with us in the matter of food? Whether is it he who is conceived of by them as the Christ above, who extended himself through Horos, and imparted a form to their mother; or is it He who is from the Virgin, Emmanuel, who did eat butter and honey, of whom the prophet declared, “He is also a man, and who shall know him?”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.19.2
2. For this reason [it is, said], “Who shall declare His generation?” since “He is a man, and who shall recognise Him?”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
… Again, there are those who say, “He is a man, and who shall know him?”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 14
… Jeremiah says: “He is a human being, and who will learn to know Him?”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 15
… “But now ye seek to kill me, a man that hath told you the truth;” and “The Son of man is Lord of the Sabbath-day.” For it is of Him that Isaiah writes: “A man of suffering, and acquainted with the bearing of weakness;” and Jeremiah: “He is a man, and who hath known Him?”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.3
… For Jeremiah likewise, he says, was aware of the Perfect Man, of him that is born again—of water and the Spirit not carnal. At least Jeremiah himself remarked: “He is a man, and who shall know him?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.11
In Jeremiah: “And He is man, and who shall know Him?”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.42
… Afterward did He shew Himself upon earth and dwelt among men . For previously he had said, And He is Man, and Who shall know Him
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.3
… nor does He say in the likeness of sin, for He did no sin, but was made sin for us. Yet He came “in the likeness of sinful flesh;” that is, He took on Him the likeness of sinful flesh, the likeness, because it is written: “He is man, and who shall know Him?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 29
But that it belongs to God only to know men’s secrets, hear what saith the prophet, “Thou most entirely alone knowest the hearts;” and again, “God trieth the hearts and reins; ” and Jeremiah too saith, “The heart is deep above all things, and it is man, and who shall know him?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.33
… “Heavy is the heart through all; and He is a man, and who shall know Him?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.8
… whereas, in our apostolic doctrine, Christ is not only God in whom we may safely trust, but the Mediator between God and man—the man Jesus. The prophet explains this in the words in which he seems to check himself, and to supply the omission: "His heart," he says "is sorrowful throughout; and He is man, and who shall know Him?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.40
… So also, notwithstanding the surpassing justice and wisdom of Christ, His manhood was much more plainly and readily recognized by strangers, who, indeed, were not wrong in believing Him to be man, but they did not understand His being God as well as man. Hence Jeremiah says: "He is both a man, and who shall know Him?"
17:10
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.33
… But when the Pharisees “justified themselves before men,” and placed their hope of reward in man, He censured them in the sense in which the prophet Jeremiah said, “Cursed is the man that trusteth in man.” Since the prophet went on to say, “But the Lord knoweth your hearts,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 13
… ‘The whole world is a place of trial to men upon the earth .’ Nevertheless, they are proved in this world by afflictions, labours, and sorrows, to the end that each one may receive of God such reward as is meet for him, as He saith by the prophet, ‘I am the Lord, Who trieth the hearts, and searcheth the reins, to give to every one according to his ways
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.14
53. But we are satisfied with the witness of Him Who says: “I search out the heart and the reins.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.11
128. But if this moves you that He said “searcheth,” learn that this is also said of God, inasmuch as He is the searcher of hearts and reins. For Himself said: “I am He that searcheth the heart and reins.”
17:11
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 54
… they whom he summons and they whom he does not summon shall march with him.” And Jeremiah speaks of him thus in a parable: “The partridge cried, (and) gathered what he did not hatch, making himself riches without judgment: in the midst of his days they shall leave him, and at his end he shall be a fool.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Second Arian Persecution under Constantius 1
… rather it shines out thereby more brightly every day, while they crying out, ‘We have no king but Cæsar ,’ and obtaining the judgment of Pilate in their favour, are nevertheless left destitute, and wait in utter shame, expecting shortly to become bereft, like the partridge
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.1
… who had been thus outlawed by his own depravity, but instead of Him Who was by Nature God, those were honoured who, as the Apostle says, “by nature were no Gods ,” and in the place of the Father, he was deemed father who is falsely so called, as the prophet Jeremiah says in his dark saying, “The partridge called, she gathered together what she hatched not
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 133.4
… Now also the mystery of iniquity is working. Men and women in turn lay snares for each other till we cannot but recall the prophet’s words: “the partridge hath cried aloud, she hath gathered young which she hath not brought forth, she getteth riches and not by right; in the midst of her days she shall leave them, and at her end she shall be a fool.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 55.26
… But of them he saith what? “They shall not halve their days.” What is, “They shall not halve their days”? They shall not make progress as much as they think: within the time which they expect, they shall perish. For he is that partridge, whereof hath been said, “In the half of his days they shall leave him, and in his last days he shall be an unwise one.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 72.4
… But when without any addition He speaketh of judgment, He would at once have just judgment to be understood: as is that which He saith, “Ye forsake the weightier matters of the Law, mercy and judgment.” That also which Jeremiah saith is, “making his riches not with judgment.”
17:12
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.6
… O Lord, the Hope of Israel, all that forsake Thee shall be ashamed, and they that depart from Me shall be written in the earth, because they have forsaken the Lord, the Fountain of living waters
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.13
… His words are: "A glorious high throne is our sanctuary."
17:13
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
viii. 3 . None of the accusers of the woman taken in adultery were without sin. Christ wrote their names in the earth (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 17.25
… “O Lord, let all those that forsake Thee be confounded. Let them that depart from Thee be written in the earth, because they have forsaken the Lord, the vein of living waters.” And elsewhere: “They shall not be in the counsel of My people, nor shall they be written in the writing of the house of Israel, neither shall they enter into the land of Israel.”
17:14
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.7
31. Thy Church does not excuse herself from Thy supper, Novatian makes excuse. Thy family says not, “I am whole, I need not the physician,” but it says: “Heal me, O Lord, and I shall be healed; save me, and I shall be saved.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Jerem. xvii. 14 . “Heal me, O Lord.” Otherwise Jeremiah could only say, as in the text next quoted,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.16
… And in order to do this, it declares, The salvation which Christ promises is with me; I will give it. In opposition to this the prophet says: "Heal me, O Lord, and I shall be healed; save me, and I shall be saved." So we read in the apostle, "Let no man glory in men;" or in the words of the prophet, "Thou art my praise."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 11.2
2. For this cause have we who are evil a good Father, that we may not always continue evil. No evil man can make another man good. If no evil man can make another good, how can an evil man make himself good? He only can make of an evil man a good man, who is good eternally. “Heal me, and I shall be healed; save me, and I shall be saved.”
17:16
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.7
… but say always with the bride in the song of songs: “By night I sought him whom my soul loveth. Tell me where thou feedest, where thou makest thy flock to rest at noon;” and with the psalmist: “my soul followeth hard after thee: thy right hand upholdeth me;” and with Jeremiah: “I have not found it hard.…to follow thee,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 4.10
… The world cannot hate you; but me it hateth, because I testify of it that the works thereof are evil.” So it is the case, then, that “your time is alway ready,” because ye desire that kind of day to which the prophet refers when he says, “But I have not laboured following Thee, O Lord; and the day of man I have not desired, Thou knowest:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 141.12
12. “Keep me from the trap which they have laid for me” ( ver. 9 ). What was the trap? “If thou consentest, I spare thee.” In the trap was set the bait of the present life; if the bird love this bait, it falleth into the trap: but if the bird be able to say, “The day of man have I not desired: Thou knowest:”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 19.4
If then anyone else delights in the recesses of the desert and would forget all human intercourse and say with Jeremiah: “I have not desired the day of man: Thou knowest,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 24.2
… For it is but little for a monk to have once made his renunciation, i.e., in the early days of his conversion to have disregarded the present world, unless he continues to renounce it daily. For to the very end of this life we must with the prophet say this: “And I have not desired the day of man, Thou knowest.”
17:18
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.21
… and let them be covered with shame and confusion who imagine evil against us.” Jeremiah also says: “Let them be confounded, and let not me be confounded: let them be afraid, and let not me be afraid: bring upon them the fury of Thy wrath, and with a double destruction destroy them.”
17:21
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1.17
… i.e., if found sitting, he is to sit the whole day, or if reclining, he is to recline the whole day. Moreover, the injunction which runs, “Bear no burden on the Sabbath-day,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.10
… “So run that ye may obtain:” but to its weakness John Baptist bears witness where he says: “No man can receive anything of himself, except it be given him from above.” We are commanded to keep our souls with all care, when the Prophet says: “Keep your souls,”
17:23
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 12
… peoples who know not Thee shall escape to Thee, because of thy God, the Holy One of Israel; for He has glorified Thee.’ This same law you have despised, and His new holy covenant you have slighted; and now you neither receive it, nor repent of your evil deeds. ‘For your ears are closed, your eyes are blinded, and the heart is hardened,’ Jeremiah
17:24
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 15
Further, also, it is written concerning the Sabbath in the Decalogue which [the Lord] spoke, face to face, to Moses on Mount Sinai, “And sanctify ye the Sabbath of the Lord with clean hands and a pure heart.” And He says in another place, “If my sons keep the Sabbath, then will I cause my mercy to rest upon them.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 13.1
For this which is said by the prophet, Ye shall bring in no burden through your gates on the Sabbath day (
17:1
Docet Judæorum peccatum scriptum in aris idolorum, et in cordibus Judæorum esse indelebile, nec nisi excidio delendum: hinc, vers. 5, ait, maledictum esse qui confidit in homine, et benedictum qui confidit in Domino; idque eleganti similitudine myricæ aridæ et arboris irriguæ; atque perdicis ovis alienis incubantis illustrat. Unde, vers. 13, asserit, quod recedentes a Domino, in terra scribentur. Tertio, vers. 14, orat ut Deus eum contra Judæos tueatur: Quia, inquit, non sum turbatus, te pastorem sequens: et diem hominis non desideravi, tu scis. Non sis tu mihi formidini, spes mea tu in die afflictionis. Quarto, vers. 19, hortatur ad observationem sabbati, et consequenter ad omnem Dei cultum. 1. Peccatum Juda scriptum est (hebraice כתובה ketuba, id est inscriptum, insculptum et quasi stigmate notatum est) stylo ferreo. — Veteres olim scribebant stylo ferreo; sed in tabulis ceratis, sorte unde Ovidius: Dextra tenet ferrum; vacuam tenet altera ceram. Romani vero scribebant stylo osseo, teste Isidoro, lib. VI, cap. ix. Objicit Capella: Adamas est indomabilis, nec cedit ferro: ergo in eo stylo ferreo scribi nequit. Respondet Delrio, adagio 846, olim viguisse artem scribendi ferro probe præparato in adamante, additis quibusdam pulveribus, quam nostra ætate Jacobus Tressius, Philippi II regis Hispaniæ gemmarius, in lucem revocavit. In ungue adamantino. — In tabula vel lapide adamantino, qui unguis dicitur ob nitorem et lævitatem. Ita S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, S. Thomas, q. d. Peccatum Juda scriptum est in corde Judæ adamantino, id est obstinatissimo, ubi in perpetuum maneat et legatur: adamas enim durissimus est, imo ferro durior. Sic ait Job, cap. xix, 23: «Quis mihi tribuat, ut scribantur sermones mei? Quis mihi det, ut exarentur in libro stylo ferreo, et plumbi lamina, vel celte sculpantur in silice?» ut scilicet sint indelebiles et perpetui. Sic ait Claudianus, lib. II Contra Ruffinum: Voces adamante notabat Atropos. Huic expositioni favet versio Arabica: Peccatum Juda scriptum est calamo ex ferro super ungues unguis, id est super adamantem, uti jam dixi, obsignatum in januis (aditibus) cordium eorum, et tabulis ararum illorum. Minus recte aliqui per ungues unguis accipiunt onycham, quod est genus aromatis simile ungui (qui græce ὄνυξ dicitur) quasi peccatum Juda scriptum sit in onycha, eo quod illam non Deo, sed idolis adoleverint, contra legem Exodi III, 34. In onycha ergo exstare peccati memoriam. Secundo et melius, Syrus vertit: Peccatum Juda est scriptum calamo ferri, et ungue adamantis, obsignatum super tabulas (pugillares) cordis eorum. Quod ergo Noster vertit, «in ungue,» id est et ungue: Hebraice enim beth, id est in, sæpe significat instrumentum, jam ungue, id est cuspide, calamo, stylo, graphio adamantino: unguibus enim avium duris et acutis, quasi calamis vel stylis, ad sculpendum olim uti, iisque laminis litteras incidere et inscribere solebant. Ita Septuaginta, Chaldæus, Origenes, Vatablus et Pagninus. Tabula enim in qua hoc peccatum scriptum est, est latitudo cordis, quam Septuaginta et alii vocant tabulam cordis, id est conscientiæ eorum, qua nihil est potentius, ait Theodoretus, q. d. Peccatum Judæ (puta idololatria) est indelebile, estque indelebiliter exaratum in conscientia eorum, et in cornibus altarium sanguine victimarum cruentatis. Hæc enim sunt perpetua monumenta et testes, imo litteræ et lituræ idololatriæ eorum, perinde ac si eis illa insculpta fuisset stylo ferreo, vel adamantino, non atramento scripta, quod facile deleri aut eradi potest, q. d. Ita cordi et conscientiæ Judæorum infixum est peccatum, ut conscientia peccati imaginem et formam sumpserit; quæ Dei oculos ita semper verberat, ut fixam de eorum excidio sententiam tulerit. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rabanus. Vide Origenem hic. Adde: «In cornibus» altaris scribi solebat nomen vel symbolum aut imago idoli, cui ibi sacrificabatur; unde Paulus in ara scriptum invenit: «Ignoto Deo,» Actor. XVII, 14. Duo ergo significat hoc loco, scilicet peccatum Judæorum neque deleri posse (id est vix posse): neque latere, cum in publicis aris scriptum sit. Hic sensus gravis est, solidus et genuinus. Lyranus et aliqui Hebræi, Hebræum שמיר scamir, id est adamas, putant esse vermem, cujus sanguis vim habet cavandi et incidendi lapides; verum hic vermis non habet unguem. Tertio, probabiliter Sanchez hic et Prolegom. IX in Cantica, per peccatum accipit idolum, per unguem adamantinum gemmam inclusam annulo, per latitudinem cordis laminam a collo usque ad cor demissam, cui æque ut gemmæ, idoli sui imaginem insculpebant, ut eam in annulo et pectore semper gestarent, et ostentarent se talis idoli esse cultores. Sic Osee, cap. II, ait: «Auferat adulteria (id est idola, cum quibus spiritaliter fornicatur) sua de medio uberum suorum:» quia inter ubera et supra cor laminam gestabat, aut bullam in qua idolum cælatum erat. Sic Jacob defodiens idola suorum simul et inaures cujusque defodit: quia scilicet in illis gestabant effigies idolorum suorum, uti docent S. Augustinus in Genes. Quæst. CXII, et S. Chrysostomus, homil. 35 in Genes., Lyranus et Glossa. Porro Septuaginta et Chaldæus indicant eos in manibus quoque, id est in annulis, habuisse has deorum suorum effigies. Sic enim vertunt, Genes. xxxv, 4: «Dederunt Jacob deos alienos qui erant in manibus eorum, et inaures quæ erant in auribus eorum.» Sic ex adverso in annulis, bullis et laminis describendam et gestandam esse Dei legem, monet Sapiens, Proverb. vii, 3: «Liga, ait, ea in digitis tuis, scribe ea in tabulis cordis tui.» Et sic Judæi in phylacteriis eam descriptam gestabant. Hoc etiam est quod sponsam monet sponsus, Cant. viii: «Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum,» q. d. Me meique effigiem gesta semper cælatam in lamina vel bulla cordis, atque in armilla brachii tui. Cujus contrarium sanxit Pythagoras, vetans Deum in annulo cælari, ne res sæpius occursans vilior fieret. Moraliter Theodoretus docet adamantinam esse conscientiam: «Nihil, inquit, potentius conscientia, in qua scilicet infixæ litteræ sunt solidæ. Nam licet omnes homines, suæ ipsorum conscientiæ de bona vita testificari conentur; peccata nihilominus eorum qui mentiuntur, conscientia ferre nequit, sed percutitur ac perforatur, incorruptamque profert sententiam. Quod et hic dicit: Facinora scilicet te arguunt, et conscientia tua testimonium præbet:» maximeque præbebit in die judicii, de quo Origenes, hom. 12: «Nudabitur, inquit, pectoris mei conscientia, et aperto corde videbuntur litteræ peccatorum, quæ stylo ferreo in ungue adamantino scriptæ sunt, atque universa spectantium multitudo leget in pectore meo signatas imagines peccatorum.» Allegorice, indelebile fuit peccatum Judæorum Christum occidentium, et Judæ proditoris, ait Eusebius, lib. X Demonstr. v, licet ipse male ad litteram eum hic intelligat; nam Juda, non est Judas proditor, sed populus Judæorum. Anagogice, peccatum obstinatorum, a Deo projectorum, et præsertim damnatorum, scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino, scriptum est indelebiliter immobili mente Dei, in æterna Dei reprobatione, scriptum est in libro mortis, scriptum est in libro Luciferi, scriptum est in inferno igneis litteris; ut in æternum nulla aqua, nullis lacrymis, nullo nitro deleri aut eradi possit; scriptum est in jugi memoria et conscientia damnatorum, quæ instar vermis jugiter eos rodit et pungit, dicens: Cur hoc peccatum damnabile fecisti? stulte, cur ob momentum turpis voluptatis, has tibi pœnas æternas accersivisti? insane, quid fecisti, ut habitare debeas cum igne devorante, cum ardoribus sempiternis? O infelix peccator, utinam hoc nunc, cum te inebrias, cum luxuriaris, saperes, utinam intelligeres, utinam novissima provideres! Deus enim in universali judicio hanc scripturam leget, omnibusque hominibus et angelis legendam proponet, cum libri hujus scripturæ aperientur, Apocal. xx, 12, atque tunc omnium judicio et consensu damnaberis, et detruderis in tartara.
17:2
Quatuor primos versus hujus capitis omiserunt Septuaginta, quod S. Hieronymus in gratiam et honorem populi sui eos fecisse putat. Verum quia hi versus in Complutensibus et Regiis Bibliis, et apud Origenem et Theodoretum leguntur, hinc potius videntur ex aliis exemplaribus excidisse. 2. Cum recordati fuerint, — scilicet filii, suos parentes peccasse, et punitos esse, tunc videant et caveant eorum peccata et punitionem. Ita Vatablus, q. d. Aræ hæ sunt filiis in monumentum pœnæ et culpæ parentum, ut ab utraque sibi caveant. Secundo et melius, q. d. Cum filii recordati fuerint peccata patrum, ut scilicet ea imitentur sacrificantes idolis, sicque impleant mensuram peccatorum, qua impleta, ego vindictam sumere decrevi; tunc omnia tua, o Juda, hostibus dabo, et tu omnino desolata relinqueris. Ita S. Thomas, Hugo, Lyranus. Et patet ex vers. seq., ubi sententia hic suspensa expletur. Aliter Sanchez: Illud, ait, «cum recordati fuerint,» temporis est præteriti, non futuri, et idem valet, atque quia recordati sunt, scilicet practice, ararum suarum, in iis idolis suis sacrificando, ideo thesauros eorum in direptionem dabo. Qui sensus fere cum eo quem jam dedi coincidit.
17:3
Tertio, Vatablus vertit: Ut jucunda est recordatio liberorum charissimorum; sic gratæ sunt illis aræ eorum. Secundus sensus est genuinus, eumque exigit nostra versio Latina. 3. Sacrificantes. — Hebraice est הררי harari, id est, ut Septuaginta, Vatablus et alii vertunt, o montane, id est, ut Chaldæus, o Juda, qui in montibus versaris, ut ibi idola colas, iisque sacrifices; ego pariter in agro et montibus tua bona hostibus diripienda exponam. Fortitudinem. — Id est opes, substantiam: hæc enim est hebraice חיל chel.
17:4
Excelsa tua, — aras et templa tua, quæ idolis in montibus locisque excelsis erexisti. 4. Relinqueris sola ab hæreditate tua, — scilicet quasi deserta, et exspoliata hæreditate tua. Vatablus, Pagninus et alii vertunt: Quiesces, vel remissionem facies, et (illa remissio erit) in te ab hæreditate tua, quam dedi tibi, q. d. Præceperam tibi, Exod. cap. XXIII, 11, ut septimo quoque anno agros incultos relinqueres, essetque sabbatum terræ, tu hoc neglexisti: quare terra dabit tibi et sibi quietem, non septem, sed septuaginta annis captivitatis tuæ, ut non possis eam colere, juxta comminationem Levit. xxvi, 33 et 34. Sic Deus nolentes se privare ad ejus jussum parvo lucro aut voluptate ad modicum tempus, privat eosdem ad septuplum, id est septuaginta annis, imo in æternum. Ita a Castro.
17:5
Ignem succendisti in furore meo. — Id est ignem furoris mei succendisti, qui te acri et ignita vindicta persequetur jugiter. Est hendiadys, ut supra cap. xv, vers. 14, et Isaiæ L, 11: «Ecce vos omnes accendentes ignem, accincti flammis, ambulate in lumine ignis vestri, et in flammis quas succendistis.» 5. Maledictus homo (hebraice haggeber, id est vir, q. d. Virilitatem suam exuit) qui confidit in homine. — Hebraice באדם baadam, id est in Adam, qui ex adama, id est ex terra, terreus est, carneus ac infirmus. Et ponit carnem (id est hominem carneum et fragilem) brachium suum, — ut scilicet eo quasi brachio potenter se tueatur, q. d. Homo caro est, non os: si ergo huic carni quasi ossi inniteris, cum ea corrues, et tuo damno senties carnem fuisse, non os. Dedit paulo ante cladis Judæorum causam unam, scilicet idololatriam: hic dat alteram, scilicet confugium ad homines, relicto, imo invito Deo, qui eis suam offerebat et spondebat opem. Taxat Sedeciam et Judæos, qui, relicto et contempto Deo, confugiebant ad auxilia Ægyptiorum, de quibus ait Isaias, xxxi, 3: «Ægyptus homo et non Deus.» Ita Theodoretus, Hugo, S. Thomas et Lyranus. Hic ergo est «maledictus,» quia a Deo, angelis, et bonis omnibus, quasi Cain alter, est desertus. Secundo, ut a Castro, quia talis est quasi arbor diis inferis devota, in quam omnia prodigia, portenta, fulmina, maledicta incidebant, in quam homines omnem infelicitatem quasi in rem exsecrandam, et terræ cæloque infensam projiciebant, et verbis factisque imprecabantur; unde mox eum comparat myricæ et arbustis deserti. Nota: Carpit hic Propheta eos qui in homine tanquam in Deo, aut magis quam in Deo, aut ita ut non in Deo confidebant: nam in Sanctis tanquam amicis Dei merito confidimus, et B. Virginem post Deum spem nostram appellamus: ita Maldonatus.
17:6
Symbolice S. Augustinus, De Gratia et Libero Arbitrio, cap. IV: «Brachium, inquit, pro potentia posuit operandi: in nomine autem carnis intelligenda est humana fragilitas, ac per hoc firmat carnem brachii sui, qui potentiam fragilem atque invalidam, id est humanam, ad bene operandum sibi sufficere putat, nec adjutorium sperat a Domino; propter hoc enim subjecit: Et a Domino recedit cor ejus. Talis est hæresis Pelagiana.» 6. Erit enim (qui in homine confidit) quasi myricæ. — Hebraice ערער arar, quod Vatablus, juniperum; alii, sericam; sed Noster, Septuaginta, Pagninus et alii vertunt, myricam, quæ tamarix dicitur; estque, teste Plinio, lib. XXIV, cap. IX, et Dioscoride, lib. I, cap. xcix, duplex: una hortensis, fructum habens asperum; secunda silvestris, de qua hic, quæ humilis est; unde Virgilius, ecloga IV: Non omnes arbusta juvant humilesque myricæ. Hæc dicitur maledicta, et, ut ait Plinius, infelix et religione damnata, quia sterilis est, nec fert fructum, et in solitudine sola nascitur, vilis, depressa, abjecta. Unde myrica Hebræis symbolum est hominis humilis, abjecti et nullius pretii: hinc Psalm. ci, 48, in Hebræo est, respexit (Deus) ad rationem myricæ, id est humilium, ut explicat noster Interpres. Addit Basilius, homil. 5 Hexam. et ex eo S. Ambrosius, lib. III Hexam. cap. vi, myricam esse ambiviam, id est aquaticam esse, et etiam nasci in desertis: sic peccator qui, Deo relicto, in homine spem ponit, primo, non habebit bonum successum; secundo, nullum fert fructum; tertio, cœlestis gratiæ et sapientiæ pluvia destituetur; quarto, solus erit a Deo et hominibus derelictus; quinto, dæmoni et tyrannis objicietur, uti Sedecias Chaldæis. Omnes denique homines sunt quasi myricæ ambiviæ, id est dubiæ et inconstantis fidei. Non videbit (non experietur, non sentiet), cum venerit bonum, — id est pluvia: hæc enim est votum et bonum exoptatum ab arvis et plantis siccis et sitientibus. Unde sequitur: Sed habitabit in siccitate, — q. d. Etiam, cum pluet super alios, non pluet super eum, aut super ejus agros: «pluviam enim voluntariam segregabit Deus hæreditati suæ,» Psalm. LXVII, 10. Talis ergo in summa erit desolatione. Nota: Propheta tres ponit effectus peccati et diffidentiæ Dei, ac spei in creaturis: primus est desertum, id est segregatio a Dei, Angelorum et Sanctorum ope et consortio; secundus est, siccitas, id est defectio gratiæ, virtutum, opis et auxilii; et tertius est, sterilitas bonorum operum, et omnis inprosperitatis prosperique successus, Joan. xv, 4. Contra sanctitas et spes in Deum afferunt Dei amicitiam, opem, omnia gratiarum dona, prosperitatem, et cætera de quibus vers. 8, in fine.
17:7
Merito ergo mundanis inclamat S. Augustinus, lib. IV Confess. cap. XII: «Non est requies, ubi quæritis eam. Quærite quod quæritis; sed ibi non est quod quæritis. Beatam vitam quæritis in regione mortis? non est illic;» et lib. VI, cap. xvi: «Væ animæ audaci, quæ speravit, si a te recesserit, se aliquid melius habituram. Versa et reversa in tergum, et in latera, et in ventrem; et dura sunt omnia. Et tu solus requies es, Domine.» 7. Benedictus vir, qui confidit in Domino. — Nota, a Deo dici benedictum sperantem in se, quia per spem Deus maxime honoratur: qui enim Deo fidit, seque illi credit, prædicat eum esse optimum, qui velit sua bonitate succurrere; et esse omnipotentem, qui possit; et esse omniscium, qui sciat opitulari, atque esse fidelissimum, qui sperantem in se non fallat. Hinc Græci θεὸς dixerunt, ἀπὸ τοῦ θεῖν, aiunt Nazianzenus et Damascenus, id est ab urendo, quod omnibus calorem, vitam et bona omnia aspiret. Unde Nazianzenus, orat. De pauperum cura: Nil ita divinum est, ait, quam de aliis bene mereri: calamitoso sis Deus, Dei misericordiam imitando. Vel ἀπὸ τοῦ θεᾶσθαι, id est a spectando et contemplando omnia, ait S. Dionysius, cap. XII Divin. Nom., et Damascenus, I Fidei, XII, vel ἀπὸ τοῦ θεῖν, id est a currendo, quod celerrimus sit, efficacissimus et ubique præsens. Vice versa, homo dicitur Enos, id est infirmus, ærumnosus, incurabilis, ac si solus homo sit, qui a solo Deo curari possit, quique ab eo bona omnia exspectat, et apud eum bona spe se sustinet, in eoque recumbit securus, sine sui suarumque rerum cura, ait Philo, lib. De Abraham. Quapropter dixit Abbas ille in Sententiis Patrum Ægypt. Sent. 71: «Si non dixerit homo in corde suo: Ego solus et Deus sumus in hoc mundo, non habet requiem.» Ita Abraham Deo contra spem in spem credidit, ideoque et miraculosa prole et omni benedictione ab eo cumulatus est. Contra, qui Deo diffidit, Deo injurius est: negat enim Dei providentiam, scilicet Deum vel nolle, vel non posse, vel non scire opitulari; hinc fugit ad opem hominum et idolorum. Ita a Castro.
17:8
Et erit Dominus fiducia ejus. — id est, ut vertit Vatablus, et cujus spes est Dominus, qui sperare solet in Domino. 8. Et (quia) erit quasi lignum, — q. d. Sperans in Deo erit quasi arbor felix et Deo sacra, juxta aquas plantata, semper virens et frugifera, quia in omni tentatione et difficultate, a Deo cui fidit, opem, influxum et gratiam hauriet. Hoc est quod veteres dicebant: «Semper feliciter cadunt Jovis taxilli.» Sperans ergo in Deo, ab eoque sugens omnem solidam virtutem, omneque bonum, est similis lauro. Sicut enim fulmen quidquid invenit in terra ferit, præter laurum, ut ait Plinius, lib. II, cap. LV, sic magna calamitas omnia potest auferre, sternere et evertere, præter firmam Deo nixi virtutem. Est enim spes virtusque constans quasi pulchra laurus semper virens, nullo igne e nubibus crumpente, nullo impetu tormentorum et ærumnarum exusta aut labefacta. Hinc Syrus vertit: Benedictus est vir qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus; erit quasi arbor plantata super aquas, quæ robustior corde (firmior) est omni homine. Quis cognoscit illum? ego Dominus scrutans cor. Nota: Dicit «quod transplantatur,» quia ex prima plantatione steriles arbores sumus, et nascimur filii iræ; sed inde transplantati in Christo et Deo, Deique spe et amore, frugiferi fimus. Ita narrat Theosterictus, in funebri de B. Niceta orat. de Athanasio insigni cœnobita, et magnæ spei viro, quod ex ejus defuncti et sepulti pectore arbor cupressus prognata sit, cujus frondes morbos depellebant. Hac fiducia in Deum armatus S. Joannes Eleemosynarius dicebat: «Etiamsi totus mundus conflueret Alexandriam eleemosynæ causa, eam omnibus darem; quia totus mundus non potest angustiare thesauros Dei, quorum ipse me dispensatorem constituit. Cessa ergo, o misera anima et timida, tentare Deum intentabilem per tuam pusillanimitatem et diffidentiam.» Quare Deus ei stannum in argentum convertit, centuplumque ei dedit in hac vita, ut quo plura daret, eo longe plura reciperet. Testis est Leontius in ejus Vita. Eadem fiducia roboratus Theodorus monachus dicebat: «Si cœlum terræ adhæreat, Theodorus non formidat.» Poposcerat enim precibus a Deo, ut auferretur ab eo formido. Ita refertur in Vitis Patrum, lib. V, cap. vii, num. 6. Sic et senex ille ingressus in speluncam, ibique inveniens leonem, cum leo fremeret et rugiret, dixit ad eum: «Quid angustiaris? est locus qui capiat me et te. Si vero non vis, surgens egredere hinc.» Leo autem non ferens, egressus est inde foras. Ibidem, lib. VI, cap. III, num. 15. Sic et Sisois Abbas, orans pro Abraham discipulo suo tentato et lapso, fidenter dixit: «Deus, vis non vis, non dimitto te nisi curaverimus eum.» Et curatus est frater ille. Ibidem, num. 14. Sic et monachi Deo nixi, in eremo sua fiducia et prece occidebant ingentes dracones et serpentes, teste Palladio in Lausiaca, cap. LII. Ibidem Abbas Apollo tempore famis liberalis erat in pauperes, dicens: «Nonne hæc fecerunt Apostoli et Prophetæ? An tunc quidem aderat Deus; nunc autem peregre est profectus?» Quare cibi et fructus divinitus ei ab incognitis suppeditati, etiam qui non nascebantur in Ægypto, puta uvæ, mala punica, ficus, favi mellis, lac, lupini, panes, etc. Hac fiducia S. Pachomius, ut habet ejus Vita, serpentes illæsus calcabat, et crocodilis insidens flumina tranabat. Ita B. Hellenius sperans et dicens: «Potens est Deus parare mensam in deserto,» ibi ab Angelo pro se et suis hospitibus alimoniam accepit, teste Palladio in Lausiaca, cap. LIX. Hæc fiducia in eremo aluit et protexit S. Paulum, Antonium aliosque innumeros. Hæc fiducia roboravit S. Paulum, Andream, Thomam, Dominicum, Vincentium, Xaverium aliosque, ut gentes etiam feras et barbaras converterent. Nec aliquando desinet facere fructum. — «Sancti,» qui sperant in Deo, «fructificant,» ait Dom. Thomas: «primo, per sapientiæ contemplationem, Eccli. vi, 19: Quasi is qui arat, et qui seminat, accede ad eam, et sustine bonos fructus illius; secundo, per charitatis fervorem, Cantic. v: Veniat dilectus meus in hortum suum, et comedat fructum pomorum suorum; tertio, per laudis confessionem, Hebr. xiii: Per ipsum offeramus hostiam laudis semper Deo, id est fructum labiorum confitentium nomini ejus; quarto, per meritoriam operationem, Psalm. LXXXIV: Etenim Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum; quinto, per proximorum conversionem, Joan. xv: Ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat.» Rursum, Sancti fructificant, «quia sequuntur Christum, primo, per carnis integritatem, Apocal. xiv: Virgines enim sunt, et sequuntur Agnum quocumque ierit; secundo, per cordis intentionem, Philip. III: Sequor autem, si quomodo comprehendam; tertio, per tribulationis passionem, I Petr. ii: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus; quarto, per mandatorum observationem, Job. xxiii: Vestigia ejus secutus est pes meus, viam ejus custodivi, et non declinavi ex ea; quinto, per gloriæ receptionem, Eccli. xxiii: Gloria magna est sequi Dominum: longitudo enim dierum assumetur ab eo.» Huc usque D. Thomas. et miserabile, quod, Deo relicto, sperat in opibus, amicis, Ægyptiis! Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rabanus, Vatablus, a Castro.
17:9
Alii hæc referunt ad eum in quo spes locatur, sive qui afflicto opem suam offert et spondet, q. d. Pravum et inscrutabile est cor hominis, qui alteri oppresso auxilium promittit (uti vobis, o Judæi, promittunt Ægyptii); nunc enim illi deest auxiliandi potestas, nunc seria et constans voluntas; si enim videat suis rebus expedire, amicum deseret suaque curat, uti Judæis fecerunt Ægyptii. 9. Pravum. — Chaldæus, dolosum; Septuaginta, βαθεῖα, id est profundum (male Theodoretus, S. Augustinus et Chrysostomus, legunt βαρεία, id est grave), hebraice עקב acob, id est primo, versutum, versipelle; secundo, fraudulentum, supplantatorum; tertio, magis genuine hoc loco, tortuosum, anfractuosum, fallax, ideoque inscrutabile, ut sequitur, q. d. Sinuosum, et mille cogitationum, cupiditatum et desideriorum secretis diverticulis, sinibus, recessibus, instar labyrinthi implexum et perplexum. Est cor hominis. — Corrige cum Romanis et S. Hieronymo, «est cor omnium.» Hebraice enim est מכל miccol, id est ex omnibus, id est omnium; vel, ut Vatablus, Maldonatus et alii vertunt, præ omnibus, super omnia, q. d. Nihil est in omnibus rebus tam fallax, atque cor hominis. Inferunt hæretici: Ergo homo post lapsum nequit bene agere, sed tantum male, puta fallere, mentiri, etc. Respondeo, nego consequentiam; dicitur enim homo fallax, non quod semper fallat, sed quia facile et sæpe fallit.
17:11
Nota: Septuaginta pro אנוש legunt אנוש enos, vertuntque: Et homo est, et quis cognoscet eum? quod Tertullianus, lib. III Contra Marcionem, vii; Cyprianus, lib. II Contra Jud. x, Lactantius, lib. IV, cap. xiii; Ambrosius, lib. De Pœnit. cap. ii; Augustinus, lib. III Contra Faustum, xi, accipiunt de Christo, q. d. Christus homo est, sed quis cognoscet ejus deitatem? Verum ex circumstantiis patet Prophetam loqui de arcanis cordis humani, non de Christo. 11. Perdix fovit. — Intelligitur more Hebraico caph similitudinis, q. d. Sicut perdix fovet, hebraice דגר dagar, id est congregat; et, ut Vatablus vertit, incubat. Tradunt Aristoteles, Theophrastus, Plinius et alii Physici, ait S. Hieronymus, perdicem alterius perdicis, id est aliena ova furari, eis incubare, excludere pullos: qui cum adoleverint, et vocem excludentis audierint, ab ea quasi aliena avolant ad primam et veram matrem, quæ ova posuit, cujus vocem naturæ instinctu agnoscunt. Tales, ait Jeremias, sunt Sedecias, et Judæi aliique divites, qui «non in judicio,» id est non juste, sed inique, usuris, rapinis aliisque malis artibus, per fas et nefas divitias congregant, aliena rapiunt, et faciunt sibi divitias, quas brevi Babylonii diripient, vel subita mors aut casus subtrahet; quando dicetur Moraliter S. Bernardus, tract. De Inter. domo, cap. xxx: «Conscientia, ait, hominis abyssus multa. Sicut enim abyssus exhauriri non potest, sic cor hominis a cogitationibus suis evacuari non potest; sed continua volubilitate in eo volvuntur. Mare magnum est, et spatiosum manibus: illic reptilia quorum non est numerus. Sicut enim reptile latenter repit, et sinuosis anfractibus huc et illuc deambulat; ita conscientiam hominis venenatæ cogitationes intrant et exeunt, ut nesciat homo unde veniant, aut quo vadant. Hoc bene cognoverat qui dicebat: Pravum est cor hominis et inscrutabile; et quis cognoscet illud? quod scrutationem non recipit nec cognitionem.» Inscrutabile. — Hebraice אנש anus, id est ærumnosum; Vatablus, præfractum, obstinatum et desperatum, ut scilicet penetres ejus profunditatem, ambages et mutabilitatem, q. d. Impenetrabile est cor hominum, nisi soli Deo, qui scrutatur renes, id est affectus, et probat corda, id est intentiones. Arabicus vertit: Cognosco eum ego Dominus, qui probo (tento, investigo, scrutor) corda, et scio quod est in renibus. «Nihil Deo clausum est; interest animis nostris, et cogitationibus mediis intervenit,» ait Seneca, epist. 84. Celebris est apologus, quem inter alios refert Lucianus in Hermotimo: Momum reprehendisse Vulcanum, quod non fenestratum pectus hominis fecisset, quo ejus cogitatus plane viderentur. Hinc Scholastici in materia de angelis docent angelos naturaliter non posse præsentes (multo minus futuras) hominum cogitationes et intentiones cognoscere, nisi voce aut signo prodantur. Est epiphonema præcedentium, q. d. O quam dolosum, mutabile, inscrutabile est cor hominis! ut nescias quo spes suas dirigat, an in Deum, an in creaturas et homines; an vere speret in Deo, an simulet se sperare: o quam ærumnosum est eis illud Lucæ xii, 20: «Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te; quæ autem parasti cujus erunt? Nihil enim insipientius est, quam non prævidere futura, et brevia putare perpetua,» ait S. Hieronymus. Unde Chaldæus clare vertit: Sicut perdix quæ congregat ova, quæ non sunt sua, et fovet pullos, qui eam secuturi non sunt; sic omnis vir impius, qui possidet divitias præter jus, in dimidio dierum suorum relinquet eas. Sanchez hæc refert ad proxime præcedentia, q. d. Ii qui sperant in homine, non in Deo, itaque ad tempus ditescunt, divitiis hisce spoliabuntur, æque ac perdix ovis et pullis furtivis. Quidquid enim ab alio, quam a Deo omnium rerum Domino acceperit, furtum censeri debet, et ejusmodi furtum, quod ad verum Dominum aliquando redibit: quare ipsi non tam usui erit, quam fraudi; in necessitate enim eum deseret. Simplicius alii hæc accipiunt plane ut sonant, q. d. Sicut pulli perdicis a falsa matre, ita opes ab injustis possessoribus, quasi a falsis heris avolant. Elidit hic Propheta basin alteram (prior enim fuit spes in Ægyptiis, de qua jam dixit) impietatis Sedeciæ et Judæorum, ob quam ipsi a Deo recesserunt, scilicet opes injuste contra Dei legem partas: prædicit enim quod male parta, male dilabentur, q. d. Frustra ergo in iis confiditis. Hanc porro perdicis esse indolem ex S. Augustino, Ambrosio et aliis docet Aldrovandus. Hinc et Theodoricus Gothorum rex apud Cassiodorum, lib. II Variar. epist. 14, falsam perdicis adoptionem detestans, et pietatem pullorum adoptatorum erga veros legitimosque parentes suos, ad quos a furtiva matre avolant, collaudans, suos ad similem pietatem hortatur, ac jubet ut Romulum in parentes impium plectant: «Perdicibus, inquit, mos est ova perdita per alterius matris damna sarcire, ut adoptione alienæ sobolis incommoda suæ reparent orbitatis. Sed mox ut nati fiduciam habere cœperint ambulandi, ad campos exeunt cum nutrice, qui ut fuerint materna voce commoniti, ovorum suorum potius genitricem petunt, quamvis ab aliis furtivis fœtibus educentur. Quid ergo homines facere debebunt, quando et hanc pietatem avibus inesse cognoscunt? Romulum itaque, qui facti sui acerbitate pollutus, nomen fœdat Romanum, ad vestrum facite venire judicium: et si eum patri suo Martino manus suas injecisse constiterit, protinus legitimam sentiat ultionem.» Exstat de hac perdicis indole emblema apud Nicolaum Reusnerum, sub lemmate, χρήσις πλούτου ψευδής: Surripit ova salax perdix aliena, fovensque In nido pullos educat inde novos. Pullus at eductus nutricem deserit ultro, Cantantis pendens matris ab ore sonum. Condit avarus opes, defessoque incubat auro, Per fas atque nefas condit avarus opes. Unde habeat, nihil is curat: sed oportet habere, Et cito vult fieri dives, inopsque manet. Nam mors aut vilem redigit communis ad assem, Eripit aut partas turpe tribunal opes. Magnis parta malis pereunt majore dolore: Quod dat cuique Deus, sorsque benigna sat est. Appositum hujus rei exemplum, scilicet quomodo opes male partæ quasi aves, imo per aves avolent, refert Gregorius Turonensis, De Gloria Confess. cap. cix: «Quidam, inquit, apud Lugdunenses vix multo labore trientem unum acquisiverat: quem, cum multiplicare vellet, de eo vinum comparat, admixtis aquis iterum per argenteos venumdans, duplat pecuniam. Hoc iterum atque iterum agit; et tamdiu turpis lucri secutor est factus, donec centum solidos de hoc triente lucraretur. Post, alterius negotiatoris nundinas adit, extractoque triente, quasi aliquid negotiaturus, colloqui cum socio cœpit. Erat autem sacculus ex pelle phœnicia: et ecce subito adveniens milvus, rapit eum atque decerpere tentat, putans a colore partem carnis esse; sed, cum nil pinguedinis sentiret in eo, volans super alveum fluvii Araris (e quo fluvio hic aquam, quam vino miscuerat, hauserat) laxatum sacculum dejecit in flumen. Quo conspecto, alter tristis et mœrens, exclamabat: Væ mihi, sicut feci, sic recepi; qui e fluvio eos habui, ad fluvium rediisse video.» Secundo, Theodoretus: Perdix, ait, cicur advocat alias perdices voce sua, quæ advolantes decidunt in casses. Solent enim aucupes per cicures perdices alias feras allicere et capere. Tertio, S. Ambrosius, epist. 47, ex Aristotele, Plinio, Æliano, Solino: Perdix, inquit, aucupem nido insidiantem eludit, simulata pedum vel alarum debilitate, donec sensim elabatur, et pullos voce advocet, iique avolent. Nulla ergo avis perdice est dolosior et astutior. Unde illud Aristophanicum, ἐκπερδικίσαι, id est astute instar perdicis elabi, et periculum effugere. Ita Plutarchus, lib. De Solertia animal.: «Perdices, ait, assuefaciunt pullos suos qui necdum volare possunt, urgente aucupe supinos jacere, et glebam aliquam aut quisquilias corpori injicere, ac prætendere tanquam umbraculum aut tegumentum quoddam. Ipsæ persequentes aliorsum abducunt, atque circumagunt: hine et inde volitantes, paulatimque loco cedentes, donec lactatos spe capiendi longe a pullis avellant.» Idem in Gryllo: «Perdices, ait, suos pullos docent inter fugiendum occultare sese, et glebam pro se obtendere, postquam supini corruerunt.» Scholiastes quoque Aristophanis com. De Avibus: «Perdices, ait, facile vafritie sua ab aucupibus evadunt, sæpe se resupinantes, et festucis integentes.» Sensus ergo Prophetæ est, q. d. Sicut perdices fallunt aucupem et ludificant; sic opes deludunt divitem, et alios multos in casses et pericula trahunt. Sed hæc non sunt ad mentem Jeremiæ. Tropologice, S. Hieronymus et fuse Ambrosius (quem vide), epist. 48, et lib. VI Hexam. cap. iii: «Perdix, ait, qui a perdendo nomen accepit, et hebraice vocatur קרא core a clamando et vocando, est Satanas qui clamavit in Cain, in Pharaone, in Judæis, et omni perfido, indiesque adhuc sua voce multos allicit ad se et prædatur; sed Dominus Jesus hunc perdicem, id est diabolum, prædatus est suis pullis, id est fidelibus, inclamans illud Proverb. IX, 5: 'Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis.'» Quocirca Theodoretus perdicem illicem accipit, ad cujus vocem et cacabismum cæteræ advolant, et in retia incidentes capiuntur. Sic et S. Augustinus, lib. XIII Contra Faustum, cap. XII: «Hæretici, ait, instar perdicum congregant quæ non pepererunt. Christianos enim, quos maxime Christi nomine seducunt, jam per ipsius Christi Evangelium natos inveniunt: et faciunt illos divitias suas, non sane cum judicio, sed cum temeritate inconsiderata.» Experientia enim constat hæreticos hactenus nunquam paganos aut gentiles adiisse, eosque primitus convertisse, sed conversos a Catholicis pervertisse, ac fecisse hæreticos. Adde hæreticos, æque ac diabolum, aliena ova calefacere, cum Dei et Ecclesiæ consiliis et doctrinis sic incubant astute, ut ea suo fotu fœtuque pervertant, et quasi ex viperinis ovis regulum excludant, v. g. docent Deus et Ecclesia Christum pro nostris peccatis satisfecisse, inferunt hæretici: Ergo non est opus nostra pœnitentia, labore, dolore, sacrificio Missæ, etc. Sic, cum Deus sanctas inspirationes pœnitentiæ, eleemosynæ, religionis menti suggerit; diabolus iis incubat, ut eas divertat aut pervertat, ut vel non fiant, aut, si fiant, malo fine, modo aut medio fiant; vel indiscrete fiant, scilicet nimis aut nimis parum. Qui sapit ergo, advertat ut has ab illis se- nostri, supple, est sedes et solium ejus: hoc est, sicut solium Dei gloriosi fuit a primordio mundi in cœlo; sic nunc est in templo nostro, q. d. Cum Deus habitet in templo nostro, ut in cœlo, quis ergo ut quis audeat dicere illum aut non videre, aut non curare quæ in mundo patrantur? Verum primus sensus est aptissimus, cui jungi potest expositio Hieronymi Prado in Ezech. I, pag. 51: «Solium, inquit, conspicuum ac sublime peren- nitatis æternæque quietis symbolum est Ægyptiis, atque adeo divinæ Majestatis, et regiæ dignitatis, quam nulla potest perturbatio inquietare, aptissimum est hieroglyphicum. Hinc Jeremias per solium Dei ipsum divinum Numen significavit, dicens: Solium gloriæ altitudinis a principio, locus sanctificationis nostræ, exspectatio Israel, q. d. O Deus, qui sedes super thronum excelsum Cherubinorum ab initio, quique in sanctuario nostro thronum tuum stabilivisti, spes Israel.» Hinc S. Clemens, lib. VI Constit. Apost. cap. v, per solium hoc, vel, ut ipse legit, thronum gloriæ Dei, accipit Ecclesiam. Denique R. Moses, et ex eo Galatinus, lib. VII De Arcan. fidei, cap. XVIII, contendunt hoc solium ad litteram esse B. Virginem, non templum. «Ipsa enim, ut ait R. Haccados, futura erat sedes, quam Deus construxit, ut in ea sederet rex Messias,» qui est exspectatio Israel, «ad ostendendam majestatis suæ gloriam cunctis mortalibus.» Ibidem Galatinus docet Dei triplicem esse sedem: prima est B. Virgo; secunda est Christi humanitas; tertia est ipsa ejus divinitas. Dicit autem Jeremias, «a principio,» ut ostendat B. Virginem absque peccato initiali conceptam fuisse: ex tunc enim destinabatur et parabatur ipsa in sedem et solium Messiæ. Hinc et ipsa significata fuit per solium Dei, quod vidit Ezechiel, cap. I, 22. Ita ipse ad litteram, ego symbolice et allegorice. Moraliter, ad hoc solium et tribunal Dei confugere solent homines, ad illudque appellare, cum opprimuntur, præsertim morte injusta, aut se opprimi putant; nec sine fructu. Nam, ut canit Psaltes, Psalm. LXXXV, 15: «Justitia et judicium præparatio sedis tuæ;» et Psalm. XLIV, 7: «Sedes tua, Deus, in sæculum sæculi, virga directionis, virga regni tui.» Ita scribit Dionysius Cassius Adrianum Imperatorem quemdam Severianum jussisse occidi: qui antequam jugularetur, ignem poposcit, et accenso thure: «Vos, inquit, o dii, testor me nihil mali commississe: de Adriano hoc tantum imprecor, ut cum mori cupiet, non possit.» Porro Adrianus post morbum, sæpius frustra invocata morte, sæpe etiam seipsum occidere voluit. Exstat ejus epistola, in qua ait: «Quam miserum est mortem optare, et mori non posse!» Fulgosius, lib. I, cap. vi: Temporibus, inquit, nostris, cum Genuensium triremes adversus piratas instructæ biremem Catalaunam cepissent, hujus rectorem noctu suspenderunt. Is pro injuria sibi facta ad Deum appellans, citato patrono Genuensium, ut intra sextum mensem coram Deo compareret, occubuit: juxta quod tempus hic patronus morte sublatus est. Nauclerus narrat Henricum, Archiepiscopum Moguntinum, falso accusatum et pontificatu dejectum, mœrore confectum morientem ad Christum judicem appellasse. Audita ejus morte, alterum judicum in latrinis exspirasse; alterum manus præ rabie corrodentem animam exhalasse, Deo redditurum rationem. Volaterranus, lib. XXI Anthropologiæ, narrat Gualtherum Franciscum propter excellentis doctrinæ et sanctitatis famam, in Episcopum Pictavorum assumptum, pro jure Ecclesiæ servando in litem incidisse cum eo Burdegalensi Episcopo, qui paulo post Pontifex Clementis quinti nomen assumpsit. Hic Gualtherum Episcopatu suo dejecit: qui hanc ignominiam æquo animo aliquandiu ferens, tandem moriens super sepulcrum suum inscribi curavit: «Ad justum Dei judicium appello.» Quod cum legisset Clemens, expavit, et non multo post defunctus est. Plura exempla recensui Genes. IX, 5. Cæterum hoc solium, uti reos innocentes vel dubios exaudit, ita et tuetur judices, cum constat eos juste judicasse, nec ullum de ea re est dubium: quare ab eis parvi facienda est talis citatio ad tribunal Dei. Justo enim judici præmium a Deo, cujus vice fungitur, non supplicium est exspectandum. Sciebat hoc magnus ille Imperator militum Gondisalvus Ferdinandus de Corduba, qui cum Tarentum obsidens, maleficum quemdam seditiosumque (inquit Jovius) militem ad supplicium duci jussisset, illeque multum reluctatus, se iniquissime damnari vociferaretur, et proinde Gondisalvum ad dicendam causam ad Dei maximi tribunal magna voce citaret: «Vade, inquit Gondisalvus, confisus optimo judici, et causam instrue: nam ibi pro me aderit, qui opportune respondeat, Alfonsus frater, qui nuper ex Serra Vermegia in cœlum contendit.» Tum enim Gondisalvo nuntiatum fuerat, fratrem a Mauris circumventum, dignam forti pioque duce mortem oppetiisse. Ita ex Vita Gondisalvi refert noster Delrio, tom. II Mag. lib. IV, cap. IV.
17:13
13. Exspectatio Israel (o Domine, qui es spes et exspectatio Israelis, in quem veri Israelitæ, sequaces Abrahæ et Jacobi semper speraverunt et sperant): recedentes a te (per diffidentiam et apostasiam, uti Judæi a Deo recedunt confugientes ad idola, et ad Ægyptios (totum enim caput eo spectat)) in terra scribentur. — Hoc est, primo, adscribentur et annumerabuntur iis qui terrena sapiunt, terrenis noti erunt. Ita Origenes, Rabanus et S. Hieronymus. Hinc dicitur Psalm. XLVIII, **: «Vocaverunt nomina sua in terris suis.» Sicut e contrario, Sancti adscribuntur cœlo, Luc. x, 20, et cœlitibus, quasi cives Sanctorum, scripti in libro vitæ, id est in æterna Dei memoria et prædestinatione, ut sint hæredes Dei. Hinc Hugo: Mundani, ait, inscribuntur terrenæ felicitati, divitiis, deliciis, honoribus quasi litteris, quæ indicant quales sint, scilicet avari, superbi, luxuriosi. Alii inscribunt nomen columnis et statuis, volentes illud æternare. Secundo, Vatablus et Hugo: Scribi, inquiunt, impios in terra, est perire eorum nomen, memoriam et famam: nam quæ in pulvere scribuntur, facile vento aut pede delentur. Seria enim quæ magni facimus, quæque memoriæ et posteritati mandare volumus, scripturis aut lapidi, aut æri consignamus; quæ vero nihili ducimus, quasi per jocum in pulvere, aut aqua scriptitamus, quasi mox abolenda. Sic, Joan. cap. viii, 6, Christus peccatum adulteræ in terra scribebat, quasi diceret: Peccatum vestrum, o Pharisæi, scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino, hujus vero mulierculæ peccatum, jamjam delendum in perpetuum per ejus pœnitentiam et meam clementiam, par est ut in terra scribatur. Sic gentiles, eos qui nati erant ignotis et obscuris parentibus, quique nihil egregii fecissent memoria dignum, et jam oblivione quasi sepulti essent, vocabant terræ filios, quasi communi omnium matri adscribendos. E contrario cœli filios, vocabant heroas, quasi homines cœlo lapsos, et ob facinora quæ patrarant, æterna memoria dignos. Tertio, q. d. Judæi recedentes a Christo, in terra captivitatis scribentur quasi cives, ibi perpetuo permansuri, q. d. Judæi non jam in libro vitæ filiorum Israel scribentur, sed inter Babylonios et Assyrios, quorum moris erat, teste Plinio, lib. VII, lvi, in coctilibus lateribus res gestas suorum scribere. Quarto, Lyranus et Chaldæus: Recedentes, inquiunt, a Deo, scribentur in terra, id est in inferno quem Theologi esse docent in centro terræ. Hi omnes sensus commodi sunt, sed primus et secundus maxime genuini sunt. Quinto, subtilius Sanchez, q. d. Spes in homine futilis est, æque ac futile est id quod scribitur in aqua, vel in pulvere. Sic de promissis mulibribus, utpote inconstantibus, ait Xenarchus apud Athenæum, lib. I, cap. x: «Feminæ jusjurandum in aqua scribo.» Cum enim aliorum verba aut promissa in terra aut pulvere scribi dicuntur, etiam ii qui in iis confidunt; in eadem scribi dicuntur: qui enim in altero confidit, illi quasi se tradit. Quare qui fidem suam, vel promissum in pulvere scribit, illum quoque ibidem scripsisse videtur, quem suæ fidei creditum atque commissum habet. Nota hic congruam pœnam; nam pertinaciter idolorum et peccatorum suorum memoriam retinent in tabula cordis stylo ferreo insculptam, ut dictum est vers. 1, hi digni sunt qui deleantur de libro vitæ, eorumque nomina in pulvere scri- bantur, in vento rapta aboleantur de sub cœlo. Quoniam dereliquerunt venam aquarum viventium Dominum, — quæ scilicet nulla siccitate aut casu defecit, sed perpetuo scaturit, et dat aquam vivam opis, prosperitatis et gratiæ, salientem in vitam æternam, Joan. IV, 14. Vide dicta cap. II, vers. 18. Toto hoc capite satagit Propheta stabilire spem in Deum, et abolere spem in homines Deo relicto.
17:14
14. Sana me, Domine, — non a peccato, ut S. Thomas, sed a calumnia, qua dicunt meas minas esse mendacia, ab opprobriis et insidiis. Ita Rabanus, Hugo, Theodoretus, et patet ex seq. Ac consequenter ab animi dolore, et consequenter ab omnibus corporis malis et ærumnis sana me. Sæpe enim ægritudo et sanitas corporis pendent ab ægritudine et sanitate mentis. Et sanabor, — q. d. Nec Ægyptii, nec alii homines possunt me sanare aut salvare: tu solus potes. Sic hæmorrhoissam nulli medici sanare potuerunt, sed solus Christus, Lucæ viii, 43, ait S. Hieronymus. Quoniam laus mea tu es. — Pro laus Septuaginta vertunt, gloriatio, id est objectum laudis et gloriationis, q. d. Tu es, Domine, in quo et de quo gloriari soleo, esto rideant et subsannent me Judæi, quod scilicet sim minister et propheta veri Dei, quem ipsi idolis adhærentes despiciunt. Vide Canon. XXXVIII. Secundo, et profundius Sanchez, q. d. Quidquid laudis ab hominibus habuero, illud nec firmamento esse existimabo, neque laudi; cum neque magnum sit, neque solidum et diuturnum esse possit: at quod abs te habuero, illud mihi gloriosum erit, meque vere laudabilem faciet, quia verum est et stabile bonum. Laus ergo, id est laudabilis plane, erit sanitas, quam a te accepero, non ea quam ab homine. Præclare quoad mores S. Hieronymus Eustochium instruens, epist. 22: «Illud, ait, tibi vitandum est cautius, ne inanis gloriæ ardore capiaris. Quomodo, inquit Jesus, potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis? Vide quale malum sit, quod qui habuerit, non potest credere. Nos vero dicamus: Quoniam gloriatio mea tu es. Et: Qui gloriatur, in Domino glorietur. Et: Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem. Et: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Et illud: In te laudabimur tota die: In Domino laudabitur anima mea. Cum facis eleemosynam, solus Deus videat; cum jejunas, læta sit facies tua. Vestis nec satis munda, nec sordida, et nulla diversitate notabilis; ne ad te obviam prætereuntium turba consistat, et digito monstreris.»
17:15
15. Ecce ipsi dicunt ad me: Ubi est verbum Domini? veniat, — q. d. Vide, Domine, quam tibi sim fidelis, quamque in te confidam, et firmus in te maneam. Ecce enim Judæi mea oracula, imo tua, rident quasi vana et conficta, dicuntque subsannando: «Ubi est verbum Domini,» quod nobis jugiter ad nauseam occinis? ubi sunt Chaldæi, quos nobis minaris? veniant: non timemus, non curamus. Venturos non credimus; et si veniant, experientur nostra et sociorum, præsertim Ægyptiorum, arma et vires. To enim veniat, est animi præfidentis, non timentis, sed optantis bellum et hostem, imo lacessentis et provocantis. Et tamen hæc omnia audiens, non moveor, non turbor, non cesso a prophetando et comminando, quia te, Domine, sequor.
17:16
16. Et ego non sum turbatus. — Hebraice לא אצתי lo atsti, quod Chaldæus vertit, non sum cunctatus; Pagninus, non elongavi, ut essem pastor post te, q. d. Licet ita vexer, tamen non deserui munus prophetandi mihi a te commissum. Secundo, Vatablus vertit, non fui sollicitus, id est non me ingessi ad prophetandum, sed tu, Domine, mihi hoc imperasti. Tertio, proprie lo atsti, id est non festinavi, non trepidavi, non sum angustiatus, hoc est, ut Noster, non sum turbatus tot maledictis Judæorum, quo minus essem pastor post te, ut habent Hebræa, sed intrepidus perrexi Judæos verbo Dei pascere, eisque prophetare oracula et minas gravissimas, quia te, Domine, quasi summum pastorem sequor. Ita S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, S. Thomas, Lyranus. Unde Septuaginta vertunt: Non laboravi sequens post te. Quis potest, ait Ambrosius, lib. III, epist. 20, laborare, sequens Jesum, qui dat vires sequentibus se, qui dicit: «Venite ad me omnes qui laboratis, et ego reficiam vos,» quique sequentibus se, dat bravium et coronam? Male ergo legit Theodoretus: Ego lassatus sum, scilicet persecutionibus, sequens te. Vere S. Augustinus in Sententiis, num. 97: «Adhærens, ait, Deo, et semper ejus faciens voluntatem, nunquam a suo habitatore deseritur, et si quædam dura et adversa patiatur, non relinquitur, sed probatur.» Et num. 143: «Creaturæ rationalis bonum quo beata fit, non nisi Deus est. Hoc enim adepto fit beata, quo amisso misera.» Nota: «Certum signum contemptus mundi est nulla re perturbari.» Qui enim nihil in mundo amat, hic nulla ejus jactura dolet aut perturbatur. Huc ut pervenias, fige mentem in Deo. Ille sit amor tuus: præpone tibi Christi tui pastoris et ducis exemplum, illudque sequare. Christus enim prædicans regnum Dei et viam ad salutem, mille Scribarum probra sustinuit, sed iis non cessit, et a prædicando non destitit: ita fac et tu. Audi Origenem, hom. in hæc verba: Jesus, inquit, tibi dicit: Tolle crucem tuam, et veni, sequere me: «Si igitur talis fueris, ut semper Christum sequaris, quanto plus secutus fueris, tanto minus laborabis.» Et S. Augustinum, qui lib. De Vita Christiana docet eam consistere in sequela Christi, ut pastorem quasi oves sequamur. Unde cap. xv, verum christianum, ejusque officia, actus et mores aureo hoc penicillo depingit: «Christianus, inquit, est qui viam Christi sequitur, qui Christum in omnibus imitatur, sicut scriptum est I Joan. II: Qui dicit se in Christo manere, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare. Christianus ille est, primo, qui omnibus misericordiam facit; secundo, qui omnino non movetur injuria; tertio, qui opprimi pauperem se præsente non patitur; quarto, qui miseris subvenit, qui indigentibus succurrit; quinto, qui cum mœrentibus mœret, qui dolorem alterius sicut proprium sentit, qui ad fletum fletibus alienis provocatur; sexto, cujus domus omnibus communis est, cujus janua nemini clauditur, cujus mensam pauper nullus ignorat, cujus donum panis cunctis offertur; septimo, a quo nemo sentit injuriam; octavo, qui die noctuque Deo deservit, qui ejus præcepta indesinenter meditatur, et cogitat; nono, qui pauper mundo efficitur, ut Deo locuples fiat; decimo, qui inter homines habetur inglorius, ut coram Deo et Angelis ejus gloriosus appareat; undecimo, qui in corde suo nihil videtur habere simulatum vel fictum, cujus simplex et immaculata est anima; duodecimo, cujus conscientia fidelis est et pura; decimo tertio, cujus tota mens in Deo est, cujus omnis spes in Christo est; decimo quarto, qui cœlestia potius quam terrena desiderat; qui humana spernit, ut possit habere divina.» Ita S. Malachias Archiepiscopus Hiberniæ: «Sine turbatione versabatur in turbis. Si videres hominem mediis immersum turbis, et implicitum curis, diceres patriæ natum, non sibi. Si videres hominem solum et secum habitantem, putares soli Deo vivere et sibi,» ait S. Bernardus, serm. De eodem. Diem hominis non desideravi. — Chaldæus, Theodoretus, Vatablus, pro hominis legunt anus, q. d. Diem afflictionis et ærumnæ, id est calamitosum et desperatum, puta diem excidii quem eis prædico, non optavi eis, imo cum dolore cogor eum prædicere: quia tu, Domine, id mihi jubes; et sic Noster posset accipi, «diem hominis,» scilicet enos, id est fragilis et ærumnosi, id est ærumnas hominis eis non optavi. Verum melius S. Hieronymus, Septuaginta, Lyranus, D. Thomas et alii legunt, enos, id est hominis. Nota hominem a natura et materia dici adam ab adama, quasi dicas, homo ab humo. Sed post peccatum, corruptionem et ærumnas dictus est enos, quod Eusebius, lib. XI Præp. IV, vertit, obliviosum, vel cujus cito fit oblivio, a radice נשח nasa, id est oblitus est: ut huc alludat Psaltes, Psal. viii, 5: «Quid est homo (hebraice enos), quod memor es ejus?» Alii et melius enos deducunt ab אנש unas, ut enos idem sit quod miser, ærumnis obrutus, desperatus. Jam dies hominis est ille, quo homo prosperatur, potens est, gloriosus, honoratur, laudatur, q. d. Non desideravi vitam longiorem, prosperitatem, opes, honores, delicias, plausus hominum: scio enim quod homo sit enos, id est miser, et cito cum suis bonis periturus; sed tantum desideravi in meis prophetiis et concionibus, o Domine, tibi servire et placere, a te commendari, quem judicem et testem invoco, dicens: «Tu scis. Verus enim dies qui non novit occasum, est æterna veritas, vera æternitas, ac proinde vera æternaque satietas,» inquit S. Bernardus in Psalm. xc, serm. 17. Sic Job xvi, 20, ait: «Ecce enim in cœlo testis meus, et conscius meus in excelsis.» Ita S. Hieronymus, Rabanus, Hugo, S. Thomas, Lyranus. Vis scire quid sit dies et favor humanus? Intuere effigiem, qua eum pinxit Apelles, quam quidam ita carmine expressit: Pictor Apelles, quid pingis ab arte Favorem? Unde illi generis semina nota parum? Hic genitum Forma, Fortuna hic jactat alumnum; Casu ille, ille animi Dotibus esse satum. Quis comes assiduus lateri? Assentatio; et ecquæ Pone subit lentis passibus? Invidia. Ecqui circumstant? Opulentia, Fastus, Honores, Leges, et scelerum sæpe Libido parens. Cur facis aligerum? Fortunæ elatus ab aura Advolat alta, imo nescius esse gradu. Quare oculis captum pingis? non novit amicos, Improbus ex humili cum petit alta loco. Quid rotulæ insistit? Fortunam imitatur, et infert Se socium, instabiles qua tulit illa pedes. Cur timet, atque extra sese ambitiosius effert? Obcæcare animos fata secunda solent. Hunc hominis diem despiciebat Psaltes, dicens Psalm. xxxv: «Ab altitudine diei timebo; ego vero in te sperabo,» q. d. Magnam hostium meorum potentiam et prosperitatem, si vires meas spectem, reformido: sed in tuis viribus confido, ideoque illa non metuo, sed despicio. Sic Apostolus, I Corinth. IV, 3: «Mihi, ait, pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die,» id est a potentia et sapientia hujus mundi, ab hominum favore et commendatione, ab humano judicio: nil timeo quid vos de me judicetis, aut potentissimi et clarissimi quique hujus mundi. Felix qui dicere potest: «Diem hominis non desideravi,» ita ut hujus rei Deum testem habeat. Hæc summa perfectio est, qua omnia ut stercora reputantur, ut Christum lucrifaciamus. Id Moses jam grandis effecit (grandium enim hæc res est) negans se esse filium filiæ Pharaonis, «magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem,» Hebr. xi. Ita S. Augustinus Secundino hæretico sibi obtrectanti respondit: «Senti de Augustino quod libet, sola conscientia coram Deo me non accuset.» Ita S. Chrysostomus, hom. 2 in Epist. ad Titum: «Non prohibeo, inquit, gloriam appeti; sed illa volo ambiatur, quæ vera est, quæ ex Deo est, cujus laus, inquit Paulus (Rom. ii), non ex hominibus, sed ex Deo est. Unum intueamur solum, ad id tota nostra dirigatur intentio, quo scilicet pacto Dei mereamur ore laudari. Si hoc intente inspiciamus, humana semper omnia nihili æstimabimus; non laudat te ille, aut ille, nihil inde amittis; et si vituperet quispiam, nihil omnino te læsit; sive enim laus sive vituperatio, ex Deo tantum aut emolumentum habet aut detrimentum.» Ibidem Chrysostomus docet contemptum humanæ laudis et gloriæ nos Deo similes reddere. Sicut enim Deus hominum laude et gloria non indiget, quæ per æternitatem (in qua immensam habuit gloriam a Patre, Filio, et Spiritu Sancto), antequam mundum conderet, nulla fuit: sic etiam gloriæ contemptor. Unde concludit: «Quoties, inquit, difficile existimas contemnere gloriam, ista tecum animo versa; si hanc despexero, Deo æqualis (id est similis), efficiar, protinusque subibit contemptus gloriæ ex animo.» Ita S. Ignatius: «Ut sanus, inquit, sim in his quæ ad Deum pertinent, vehementius tamen mihi verendum est, et cavendum ab his qui me temere inflant; laudantes enim me flagellant.» Ita Clemens Alexandrinus apud Maximum, serm. De Laude, refert assentatores quosdam beatum quemdam sapientem prædicasse, illum vero dixisse ad eos: «Si me laudare destiteritis, ex discessu vestro magnum aliquem meipsum cogitabo; si vero laudare non desinitis, ex laude vestra meam conjicio impuritatem.» Ita S. Dionysia cum a carnificibus spoliata flagris ignominiose cæderetur, intrepide eos reprehendit, dicens: «Ministri diaboli, ea quæ ad contumeliam facitis, laudi mihi sunt.» Testis est Victor, lib. III Wandal. Ita S. Macarius in Vitis Patrum, lib. VII, cap. xxviii, dixit: «In veritate, si facta est monacho despectio quasi laus, paupertas sicut divitiæ, inopia sicut epulæ, nunquam moritur. Impossibile est bene credentem, et pie colentem Deum, cadere in passionem immundam et in errorem dæmonum.» Idipsum quoque gentiles viderunt, sed per umbram. Seneca, lib. III De Ira, cap. XII: «Conscientiæ, inquit, satisfiat, nihil in famam laboremus.» Nam, ut ipse ait alibi: «Ambitio scenam quærit.» Fabius Maximus, nolens confligere cum Annibale, sed eum sequens per montes, ut fame attereret, ridebatur quasi pædagogus Annibalis. Ille interim, sana sequens consilia, dicebat: Qui maledicta et convicia metuit, timidior est eo qui hostes fugit. Unde Annibal magis sibi a non pugnante Fabio, quam a pugnante Marcello timebat. Denique «Fabius cunctando restituit rem.» Triumphus decretus erat Pompeio; reclamabant milites dona poscentes. Tum Pompeius: «Omittam, inquit, potius triumphum, quam ut militibus aduler.» Exclamavit Servilius: «Nunc demum video Pompeium revera esse magnum, triumphoque dignum.» Lycurgus Spartanos docuit verbis non moveri, sed præclare factis studere. Spartanorum ergo erat, posse falsa dicta aliorum tolerare. Lysander dux Lacedæmoniorum cuidam dicenti sibi: «Laudo te et defendo,» respondit: «Duos ruri habeo boves, quibus tacentibus, exacte scio uter eorum piger sit, uter industrius.» Idem alteri sibi convicianti: «Crebro, inquit, ista dicito, si forte animi tui mala, quibus plenus videris esse, possis egerere.» Ita Plutarchus, in Lacon. et Roman. Quod egressum est de labiis meis, rectum fuit, — id est verum fuit, non mendax. Ita S. Hieronymus, q. d. Quod tibi, o Domine, rectum visum est, locutus sum; quod tu mihi inspirasti, prædixi, nulli hominum adulatus: libere te jubente principum vitia carpsi, «nec ullius offensam timui, quia nullius gratiam ambivi.» Ita B. Petrus Damianus, quibusdam falso accusatus, suam innocentiam rectæ conscientiæ testimonio tuetur, scribens ad Leonem IX Pontificem, epist. 4: «Verumtamen, inquit, in his ad conscientiam redeo, ad mentis meæ secreta recurro, certus, quia nisi pro amore Christi, cujus ego malus servus sum, nullius mortalis hominis gratiam quæro, nullius iracundiam pertimesco.» 17. Non sis tu mihi formidini, — ne permittas me ob verbum tuum in periculo versari, in quo mihi de morte aliove malo formidandum sit, cum in te spem omnem ponam.
17:17
Rursum, q. d. Nec homines, nec minas, nec quidquam quod in mundo sit, præter te, Domine, formido. Unum te tuique offensam et iram timeo. Dum tu mihi non irascaris, dum tu mihi non sis formidini, sed opi et tutelæ, ut mihi in persecutionibus adsis, non timebo, securus consistam, dicamque cum Psalte, Psalm. xxvi, 1 et 3: «Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum. Si exsurgat adversum me prælium, in hoc ego sperabo.» Septuaginta vertunt: Ne fias mihi alienus, parcens in die malo, id est, ait S. Hieronymus: «No parcas mihi in præsenti sæculo, quod malum est; sed redde mihi juxta peccata mea, ut in futuro requiem habeam sempiternam.» 18. Confundantur, — fac ut illi fallantur, non ego; fac ut illi appareant esse mendaces, cum viderint excidium quod ego minor, et ipsi irridunt: ut sic ego non confundar, sed verax appream. Ita S. Hieronymus. Alternant enim in Prophetis motus misericordiæ, qua suis, præsertim simplici populo, parci et ignosci postulant; et vindictæ, qua superbos, irrisores et rebelles flagellis edomari et contundi postulant. Alii, ut Sanchez, hos optativos per futura explicant, ut significent prædictionem rei futuræ: «confundantur,» id est confundentur: «paveant,» id est pavebunt: «contere,» id est conteres. Aut subaudiunt voculam si, q. d. Si alteruter nostrum
17:18
confundi debeat, uti debet, me excidium futurum affirmante, illos vero negantibus; fac, Domine, ut illi potius confundantur, qui tua verba rident, non ego, qui ea enuntio. Duplici contritione contere eos. — «Duplici,» scilicet fame et gladio, inquit S. Hieronymus; aut, morte et captivitate, ut Lyranus. Secundo et simplicissime, «duplici,» id est gravi, multiplici. Vide dicta cap. xvi, 18. Sic Latini triplex, vel decumanum vocant id quod magnum est, ingens et validum. 19. Sta in porta — urbis regia, quæ celeberrima est et frequentissima.
17:19
21. Custodite animas vestras, — ne peccato, maxime violationis sabbati, maculentur. Hebraice: Cavete in animabus vestris, vel pro anima vestra, id est quam chara vobis est anima, cavete ne sabbatum violetis, alioqui excidemini: sin illud custodiatis, et consequenter omnem Dei cultum, pax erit vobis, et omnium rerum abundantia. Patet ex seq. Per sabbati custodiam, omnem legis observationem intelligit, uti et Isaias, cap. LVI, 2 et 4. Qui enim sabbatum custodiebat, hoc ipso tacite profitebatur Deum esse conditorem et gubernatorem cœli et terræ; in hujus enim rei et beneficii memoriam, sabbatum erat institutum: qui vero contemnebat sabbatum, videbatur inficiari Deum esse conditorem mundi. Sic si quis hodie diem Dominicum celebrare recusaret, videretur negare Christum resurrexisse — in cujus memoriam dies ille constitutus est. Ita Vatablus.
17:21
Nota hunc locum, pro cultu sabbati apud Judæos, et diei Dominicæ apud christianos. Vide quam stricte præcipiat hic Deus Judæis, ut sabbato non portent onera. 22. Ejicere, — efferre onera.
17:22
25. Reges et principes. — q. d. Dabo vobis reges ex stirpe David, servaboque pactum quod cum eo inii, Psalm. cxxxi, 11, et II Reg. vii, 12. In curribus et equis, — pace, et gloria, et rebus prosperis affluentes: currus enim et equi, sunt gloria regum.
17:25
26. Et venient, — q. d. Jerusalem florebit, templumque mire frequentabitur.
17:26
27. Succendam, — per Nabuzardan et Chaldæos.
17:1
Hic ostenditur explicite populi obstinatio, quae est reprobationis causa: unde primo ostendit eorum obstinatam malitiam; secundo consummatam poenam, 19 cap.: haec dicit dominus et cetera. In prima duo. In prima ponuntur obstinationis causae; secundo probatur ipsa obstinatio per experimentum, 18 cap.: verbum quod factum est ad Jeremiam a domino. Prima in duas. In prima ponit causas obstinationis, in secunda revocat eos ad cultum pristinae religionis, ibi, haec dicit dominus et cetera. Circa primum duo. Primo tangit unam causam, scilicet affectum iniquitatis, ponens culpam, in qua ponit exemplum: peccatum Juda, duarum tribuum, scriptum est, idest affectui eorum ita profunditus impressum, praecipue idolatriae, sicut Scriptura, quae fit ferreo stylo, in ungue, idest in adamante, qui est lapis politus ad modum unguis. Zach. 7. Cor suum posuerunt ut adamantem, ut non audirent legem, et verba quae misit dominus exercituum in spiritu suo sancto per manum prophetarum priorum. Vel peccatum, idest sententia pro peccato. Et exponit peccati affectum: exaratum, idest profundatum, super latitudinem, idest super cor dilatatum in affectione peccati: unde cor sic dilatatum est loco adamantis, et cornua ararum, idest idolorum, sunt loco styli ferrei. Praeceperat enim Deus ut ex altari procederent quatuor cornua, in quibus penderet craticula, Exod. 27: et simile fecerant in aris idolorum. Oseae 8: multiplicavit sibi Ephraim altaria ad peccandum, factae sunt ei arae in delictum.
17:2
Ponit etiam affectus signum in successione prolis: cum recordati fuerint filii eorum, in affectu retinentes, in diversitate loci, ararum, quae in civitatibus construebantur. Supra 2: sub omni ligno frondoso tu prosternebaris meretrix. Et adjungens poenam, scilicet bonorum direptionem quae pertinent ad necessitatem vitae, fortitudinem, idest bona, in quibus putabas te fortem esse, sicut arena, castra.
17:3
Supra 15: divitias tuas, et thesauros in direptionem dabo gratis in omnibus peccatis tuis, et in omnibus terminis tuis. Idest, cum malitia tua ita consummata fuerit ut filii patres imitentur, in omnibus locis idola colentes, tunc fortitudinem tuam, et omnes thesauros tuos in direptionem dabo. Et bonorum quae pertinent ad cultum idolatriae, excelsa tua, in quibus idola colebant. Ezech. 6: ecce ego inducam super vos gladium, et disperdam excelsa vestra, et demoliar aras vestras, et confringentur simulacra vestra, et dejiciam interfectos vestros ante idola vestra. Comminatur etiam captivitatem: relinqueris, o Jerusalem, ab hereditate, a populo tibi subjecto. Vel, o gens, a terra, dum in captivitatem ibis. Thren. 1: quomodo sedet sola civitas plena populo, facta est quasi vidua domina gentium, princeps provinciarum facta est sub tributo? Comminatur et servitutem: et servire faciam te inimicis tuis. Deut. 28: servies inimico tuo quem immittet tibi dominus, in fame, et siti, et nuditate, et omni penuria; et ponet jugum ferreum super cervicem tuam, donec te conterat.
17:4
Et tangens proximam poenae causam, scilicet divinam iram, quae est voluntas puniendi: quoniam ignem succendisti. Deut. 32: ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad Inferni novissima. Secundo tangit aliam causam, scilicet fiduciam impunitatis: maledictus homo qui confidit in homine. Promittebant autem sibi impunitatem ex tribus. Primo ex potentia amicorum, scilicet Aegyptiorum: et hanc primo tollit. Secundo ex multitudine divitiarum, et hanc, ibi, perdix fovit quae non peperit. Tertio ex incredulitate divinarum comminationum; et hanc ibi, ecce ipsi dicunt ad me; ubi est verbum domini? Circa primum duo. Primo ponit discretionem eorum qui confidunt in domino et in hominibus; secundo inducit discretionis auctorem ibi, pravum est cor hominis. Circa primum duo. Primo ponitur maledictio eorum qui confidunt in auxilio humano, ubi ponit maledictionem: maledictus, quasi malo addictus.
17:5
Et ponit carnem brachium, idest fortitudinem; in quo ponitur spei irrationabilitas, quia per carnem signatur humana fragilitas. Et a domino recedit; in quo ostenditur ratio maledictionis: licet enim confidere in homine sub Deo, non tamen ut relinquatur Deus. Et hoc dicitur propter Judaeos, qui, Deo contempto, in Aegyptiis spem ponebant. Isa. 31: vae qui descendunt in Aegyptum ad auxilium, in equis sperantes, et habentes fiduciam super quadrigis, quia multae sunt, et super equitibus, quia praevalidi sunt; et non sunt confisi super sanctum Israel, et dominum non requisierunt. Psalm. 145: nolite confidere in principibus, in filiis hominum, in quibus non est salus.
17:6
Et ponit maledictionis similitudinem: erit enim quasi myricae, quae viles habentur. Simmachus: quasi lignum infructuosum in solitudine. Non videbit: quia ante liberationem de captivitate, fere omnes mortui sunt. Sed habitabit; in quo ostenditur horror loci captivitatis, non quod in se malus esset, sed eis qui in servitute opprimebantur, in siccitate, in deserto, quod non colitur, sed est sicci aeris, qui facit arbores infructuosas, salsuginis, quantum ad siccitatem terrae, ex adustione humoris a sole. Ps. 106: posuit flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim. Secundo ponitur benedictio eorum qui confidunt in divino auxilio.
17:7
Et primo ponit benedictionem: benedictus vir qui confidit in domino, et erit dominus fiducia ejus, ut scilicet in quocumque confidit, confidendi ratio sit Deus. Ps. 2: cum exarserit in brevi ira ejus, beati omnes qui confidunt in eo. Isa. 30: beati omnes qui expectant eum. Secundo ponit similitudinem sumptam ex arbore, primo quantum ad radicum firmitatem: et erit quasi lignum, in quo figuratur firmitas divinae protectionis. Ps. 1: et erit tamquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Secundo quantum ad foliorum viriditatem: et erit folium; in quo significabitur prosperitas temporalis, et viror spiritualis. Proverb. 11: justi quasi virens folium germinabunt.
17:8
Tertio quantum ad fructuum ubertatem; in quo significatur copia bonorum operum: nec aliquando desinet facere fructum. Apocal. 21: per menses singulos reddens fructum suum. Et quia Judaei possent dicere, non posse fieri discretionem praemiorum pro diversitate cogitationum; ideo consequenter inducit hujus discretionis auctorem. Et primo ponit quaestionem, pravum est, idest multis malitiis involutum. Proverb. 20: sicut aqua profunda, sic consilium in corde viri, sed homo sapiens exhauriet illud. Secundo ponit responsionem: et ponit duo quae sufficientem faciunt discretionem judicii: scilicet scientiam: ego dominus scrutans corda; quantum ad cogitationes, renes, quantum ad affectiones. Rom. 8: qui scrutatur corda scit quid desideret spiritus, quia secundum Deum postulat pro sanctis.
17:10
Et justitiam: qui do unicuique iuxta viam suam, quantum ad cordis dispositionem, fructum, quantum ad opus exterius. Isa. 3: dicite justo, quoniam bene, quoniam fructum adinventionum suarum comedet.
17:11
Hic tangit secundum, unde scilicet spes impunitatis proveniebat, scilicet divitiarum abundantiam: et primo tangit fiduciam malorum, quae est in divitiis, sub similitudine perdicis, quae ova aliena furatur, et super ea incubat, et tandem a pullis deseritur, tangens, injustam congregationem, perdix fovit, et exponit: fecit divitias, et non in judicio. Habac. 2: vae ei qui multiplicat non sua. Usquequo et aggravat contra se densum luctum. Et ipsarum amissionem: in dimidio dierum suorum derelinquet eas: quia in juventute morietur: vel quia adhuc ipso vivente eas amittet, diripientibus Chaldaeis. In novissimo, idest in divino judicio, vel in morte, quando invenientur ei divitiae nihil profuisse, erit insipiens, idest apparebit. Ps. 48: et relinquet alienis divitias suas, et sepulcra eorum domus illorum in aeternum. Job 12: ipse novit decipientem, et cum qui decipitur.
17:12
Secundo ponit spem justorum, quae est in cultu divino: solium gloriae, idest expectatio et fiducia populi Israel est templum, et arca, et propitiatorium, in quibus intelligitur cultus divinus; quod dicitur solium gloriae altitudinis: ibi enim gloria domini in revelationibus apparebat a principio legis datae, locus sanctificationis, idest in quo sanctificamur, vel quem sanctificasti coram nobis, et pro nobis. Supra 14: solii gloriae recordare, ne irritum facias foedus tuum nobiscum.
17:13
Et adjungit poenam discedentium ab hac fiducia, ponens poenam: domine, omnes qui te derelinquunt, confundentur, recedentes a te, in terra, captivitatis, scribentur, quasi cives perpetuo ibi manentes; vel cum illis qui terrena sapiunt, vel in terrenam corruptionem descenderunt: de quibus Psalm. 48: vocaverunt nomina sua in terris suis. Et assignat causam: quia dereliquerunt fontem aquae vivae. Supra 2: me dereliquerunt.
17:14
Tertio porrigit petitionem suam ad eum qui est sua expectatio: sana me, a languoribus peccati, et angustiae quibus involvor, salvum me fac, conservando in bonis, laus mea, quem laudo, vel in quo laudor. Ps. 40: ego dixi: domine, miserere mei, sana animam meam, quia peccavi tibi.
17:15
Hoc est tertium, unde eis fiducia impunitatis proveniebat, quia divinis comminationibus non credebant: et circa hoc tria. Primo ponitur incredulorum insultatio: ubi est verbum? Quasi dicat, non venient. Isa. 5: qui dicitis: festinet, cito veniat opus ejus, ut videamus, et appropriet, et veniat consilium sancti Israel, et sciemus illud. Amos 5: vae desiderantibus diem domini. Ad quid enim vobis?
17:16
Secundo ponitur prophetae excusatio quantum ad constantiam mentis: et ego non sum turbatus, propter eorum contradictionem, sequens, implens quod mihi praecepisti, diem, praesentem vitam, quia etiam paratus mori; vel prosperitatem et gloriam praesentem. 2 Corinth. 4: mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, vel ab humano die. Et quantum ad veritatem praedicationis: tu scis (...) rectum in conspectu tuo fuit, quamvis non eorum. Job 16: in caelo est testis meus. Tertio ponitur ipsius petitio: et primo petit salutem: non sis tu mihi, quasi dicat: solum indignationem tuam timeo. Job 9: aufert a me virgam suam, et pavor ejus non me terreat. Matth. 10: nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed potius timete eum qui potest animam et corpus perdere in Gehennam. Secundo petit incredulis afflictionem in corde ex confusione, de culpa, confundantur. Psalm. 39: confundantur et revereantur, qui quaerunt animam meam ut auferant eam. Et timorem poenae, pavent, Proverb. 10: pavor his qui operantur malum. Sapient. 17: cum enim sit timida nequitia, data est in omnium condemnationem.
17:18
Et in corpore: induc super eos diem afflictionis, in vita, contere, per mortem, duplici, gladio et fame, vel anima et corpore.
17:19
Hic revocat eos ad cultum pristinae religionis quantum ad mandatum de observatione sabbati, quod levissimum est, ut magis eorum obstinatio ostendatur: et circa hoc duo facit. Primo determinat praedicationis locum, in porta, ut quasi inviti cogantur audire. 2 Timoth. ult.: insta opportune, importune, argue, obsecra, increpa. Filiorum, ipsi enim sunt populus meus; sed filii populorum sunt. Per quam ingrediuntur: ipsa enim specialis porta erat juxta domum regiam, per quam reges urbem ingrediebantur. Supra 7: sta in porta domus domini, et praedica ibi verbum istud et cetera.
17:20
Secundo proponit praedicationis verbum: et dices ad eos: et circa hoc tria facit. Primo ponit praeceptum, petens auditum, audite. Psalm. 2: et nunc reges intelligite, erudimini qui judicatis terram.
17:21
Promulgans praeceptum: haec dicit dominus: custodite, a peccato, portare, extra civitatem, pondera, mercium, et opus, servile, pertinens vel ad servitutem culpae, vel ad servitutem poenae: quia etiam ab illis, quae peccata non erant, tenebantur abstinere; a quibus omnibus nos non tenemur abstinere, sed secundum praeceptum Ecclesiae ordinantis de hoc. Sanctificate, ut bonis operibus vacetis. Exod. 20: memento ut diem sabbati sanctifices. Nehemiae ult.: vidi in Juda calcantes in sabbato, portantes acervos, et onerantes super asinos vinum et uvas et ficus et omne onus, et inferentes in Jerusalem die sabbati. Et contestatus sum et cetera. Et ponit praecepti contemptum: et non audierunt.
17:23
Supra 7: non audierunt, nec inclinaverunt aurem suam, sed abierunt in voluptatibus, et pravitate cordis sui mali, et cetera. Secundo promittit obedientibus praemium: et erit, si audieritis: quantum ad tria; in quibus civitas gloriosa erat: scilicet in dignitate regni; et quantum ad hoc, ingredientur. Isa. 1: restituam judices tuos ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus. In multitudine populi; et quantum ad hoc, et habitabitur: Isa. 62: non vocaberis ultra derelicta, et terra tua non vocabitur amplius desolata.
17:26
Et quantum ad religionem templi: et venient de civitatibus Juda, de circuitu Jerusalem, et de terra Beniamin, et de campestribus, et de montuosis, et ab Austro, etiam ab Aegypto. Isa. 60: offerentur super placabili altari meo, et domum majestatis meae glorificabo.
17:27
Tertio comminatur contemnentibus incendium: si autem non audieritis (...) succendam ignem in portis, quia portas intrantes Chaldaei ignem miserunt in civitatem. Isa. 1: succendetur utrumque simul, et non erit qui extinguat. Nota, quod sancti fructificant per sapientiae contemplationem. Eccl. 6: quasi is qui arat, et qui seminat, accede ad eam, et sustine bonos fructus illius. Per caritatis fervorem. Cant. 5: veniat dilectus meus in hortum suum, ut comedat fructum pomorum suorum. Per laudis confessionem. Heb. 13: per ipsum offeramus hostiam laudis semper Deo, idest fructum labiorum confitentium nomini ejus. Per meritoriam operationem. Psal. 84: etenim dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum. Per proximorum conversionem. Joan. 15: ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat. Item notandum, quod sequitur aliquis Christum per carnis integritatem. Apoc. 14: virgines enim sunt, et sequuntur agnum quocumque ierit. Per cordis intentionem. Philip. 3: sequor si quo modo comprehendam. Per tribulationis passionem. 1 Petr. 2: Christus passus est pro nobis vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus. Per mandatorum observationem Job 23: vestigia ejus secutus est pes meus, viam ejus custodivi et non declinavi ex ea. Per gloriae receptionem. Eccli. 25: magna gloria est sequi dominum; longitudo enim dierum assumetur ab eo.
17:8
… Qualche legge alla situazione nel testo si può verificare per un migliore adattamento al mistero celebrato, come nel sabato di Passione (Ier. 17, 8).
17:14
Dal complesso del Vecchio Testamento si possono ricavare facilmente questi elementi, in cui è implicito il concetto fondamentale della G. santificante: a) un'azione di Dio nell'intimo dell'anima (Jer. 18, 6; 17, 14; 31, 18; I Reg. 8, 58); b) una purificazione dello spirito (Is. 1, 18; Ps. 50); c) un rinnovamento interiore secondo la forte espressione di Ez. 11, 19: « Et dabo eis cor unum et spiritum …
17:21
… famiglie, ma anche la collettività, tutto Israele come nazione (cf. Ex. 21, 12-17). L'osservanza della legge assicura il ritorno della prosperità politica e sociale di Israele (Is. 58, 12 sgg.), e la violazione, che importa disagio, fame e miseria (Ier. 17, 21-27; cf. Ex. 20, 12-32; 22, 8), è punita con la pena di morte (Num. 15, 32-36). Nel giorno di sabato non solo si deve osservare il riposo, ma si devono anche offrire a Dio dei sacrifici …
Da testi profetici (Ier. 17, 21-27; Am. 8, 5) e da Neh. 13, 15-22 si conosce che anche il mercato era proibito in tal giorno.
17:26
animali e ad altre offerte incruente (cf. Ier. 17, 26; 41, 5); all'inizio dell'era volgare si parla, in una precisazione cronologica, dell'« ora dell'i. » (Lc. 1, 10). La fragranza dell'i. suggerisce immagini graziose al Cantico dei Cantici …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.