Isaie prophecying in the dayes of foure kinges of Iuda, 2. admonisheth both princes and people of their ingratitude, and other sinnes against God. 7. for which they shal be led captiue. 11. Neither shal sacrifices, nor prayers saue them, 16. except they cleanse their soules from sinnes. 20. which they not doing shal be seuerely punished. 26. Wherby the reliques shal be purged, and the Church shal flourish.
1The vision of Isaias the son of Amos, which he saw concerning Juda and Jerusalem in the days of Ozias, Joathan, Achaz, and Ezechias, kings of Juda.Visione d'Isaia figliuolo di Amos, la quale egli vide intorno alle cose di Giuda, e di Gerusalemme a' tempi di Ozia, di Joathan, di Achaz, e di Ezechia regi di Giuda.THE vision of Isaie the sonne of Amos, which he sawe concerning Iuda and Ierusalem in the dayes of Ozias, Ioathan, Achaz, and Ezechias kinges of Iuda.Visio Isaiæ, filii Amos, quam vidit super Judam et Jerusalem, in diebus Oziæ, Joathan, Achaz, et Ezechiæ, regum Juda. 2Hear, O ye heavens, and give ear, O earth, for the Lord hath spoken. I have brought up children, and exalted them: but they have despised me.Udite, o cieli, e tu o terra porgi le orecchie. Il Signore ha parlato: Ho nudriti, e esaltati de' figli: ed eglino mi han disprezzato.Heare ye heauens, & geue eare ô earth, because our Lord hath spoken. I haue brought vp children, and exalted them: but they haue despised me.Audite, cæli, et auribus percipe, terra, / quoniam Dominus locutus est. / Filios enutrivi, et exaltavi; / ipsi autem spreverunt me. 3The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib: but Israel hath not known me, and my people hath not understood.Il bue distingue il suo padrone, e l'asino la greppia del suo signore: ma Israele non riconobbe, e il popolo mio non intende.The oxe hath knowen his owner, and the asse his masters crib: but Israel hath not knowen me, and my people hath not vnderstood.Cognovit bos possessorem suum, / et asinus præsepe domini sui; / Israël autem me non cognovit, / et populus meus non intellexit. 4Woe to the sinful nation, a people laden with iniquity, a wicked seed, ungracious children: they have forsaken the Lord, they have blasphemed the Holy One of Israel, they are gone away backwards.Guai alla nazion peccatrice, al popolo aggravato d'iniquità, alla stirpe malvagia, ai figli scellerati: hanno abbandonato il Signore; hanno bestemmiato il santo d'Israele, si non separati, han voltate le spalle.Woe to the sinful nation, the people loden with greeuous iniquitie, the wicked seede, vngracious children: they haue forsaken our Lord, they haue blasphemed the holie one of Israel, they are reuolted backewards.Væ genti peccatrici, / populo gravi iniquitate, / semini nequam, filiis sceleratis ! / dereliquerunt Dominum; / blasphemaverunt Sanctum Israël; / abalienati sunt retrorsum. 5For what shall I strike you any more, you that increase transgression? the whole head is sick, and the whole heart is sad.Perchè vi percuoterò io di più, se aggiungete prevaricazioni? Tutto il capo è malato, e tutto il cuore è afflitto;For what shal I strike you anie more, which adde preuarication? euerie head is sicke, & euerie hart in heauines.Super quo percutiam vos ultra, addentes prævaricationem ? / omne caput languidum, / et omne cor mœrens.
6From the sole of the foot unto the top of the head, there is no soundness therein: wounds and bruises and swelling sores: they are not bound up, nor dressed, nor fomented with oil.Dalla pianta del piede fino alla sommità della testa non è in lui sanità: ma ferite, e lividure, e piaga marciosa, che non è stata fasciata, né medicata, né disacerbata col balsamo.From the sole of the foote vnto the toppe of the head, there is no health therein: wound, and wayle, and swelling stroke: it is not bound vp, nor cured with medicine, nor mollified with oile.A planta pedis usque ad verticem, / non est in eo sanitas; / vulnus, et livor, et plaga tumens, / non est circumligata, nec curata medicamine, / neque fota oleo. 7Your land is desolate, your cities are burnt with fire: your country strangers devour before your face, and it shall be desolate as when wasted by enemies.Deserta la vostra terra, incendiate le vostre cittadi: le possessioni vostre sugli occhi vostri son divorate dagli stranieri, e devastate come devasta il nimico.Your land is desolate, your cities burnt with fire: your countrie strangers deuoure before your face, and it shal be made desolate as in the spoile of enemies.Terra vestra deserta; / civitates vestræ succensæ igni: / regionem vestram coram vobis alieni devorant, / et desolabitur sicut in vastitate hostili. 8And the daughter of Sion shall be left as a covert in a vineyard, and as a lodge in a garden of cucumbers, and as a city that is laid waste.E rimarrà la figlia di Sion come una capanna in una vigna, e come un tugurio in un cocomeraio, e come città espugnata per forza.And the daughter of Sion shal be left as a vineyard, and as a cottage in a place of cucumbers, and as a citie that is wasted.Et derelinquetur filia Sion / ut umbraculum in vinea, / et sicut tugurium in cucumerario, / et sicut civitas quæ vastatur. 9Except the Lord of hosts had left us seed, we had been as Sodom, and we should have been like to Gomorrha.Se il Signore degli eserciti non avesse lasciato di noi semenza, saremmo diventati come Sodoma, e simili saremmo stati a Gomorra.Vnlesse the Lord of hostes had lefte vs seed, we had beene as Sodom, and we should be like to Gomorrha.Nisi Dominus exercituum / reliquisset nobis semen, / quasi Sodoma fuissemus, / et quasi Gomorrha similes essemus. 10Hear the word of the Lord, ye rulers of Sodom, give ear to the law of our God, ye people of Gomorrha.Udite la parola del Signore voi principi di Sodoma, porgi le orecchie alla legge del nostro Dio tu popolo di Gomorra.Heare the word of our Lord ye princes of Sodom, geue eare to the law of our God ye people of Gomorrha.Audite verbum Domini, / principes Sodomorum; / percipite auribus legem Dei nostri, / populus Gomorrhæ.
11To what purpose do you offer me the multitude of your victims, saith the Lord? I am full, I desire not holocausts of rams, and fat of fatlings, and blood of calves, and lambs, and buck goats.Che ho da far io della moltitudine delle vostre vittime, dice il Signore? Io ne son pieno. Io non amo gli olocausti degli arieti, e il grasso de' pingui bovi, e il sangue de' vitelli, e degli agnelli, e de' capri.To what purpose do you offer me the multitude of your victimes, saith our Lord? I am ful the holocaust oframmes, and the fatte of fatlings, and the bloud of calues, and lambes, and buck goates I haue not desired.Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum ? / dicit Dominus. / Plenus sum: / holocausta arietum, / et adipem pinguium, / et sanguinem vitulorum et agnorum et hircorum, / nolui. 12When you came to appear before me, who required these things at your hands, that you should walk in my courts?Quando voi vi presentate al cospetto mio, chi ha domandate tal cose dalle vostre mani per farvi spasseggiare pe' miei cortili?When you should haue come before my sight, who sought for these thinges at your handes, that you should walke in my courtes?Cum veniretis ante conspectum meum, / quis quæsivit hæc de manibus vestris, / ut ambularetis in atriis meis ? 13Offer sacrifice no more in vain: incense is an abomination to me. The new moons, and the sabbaths and other festivals I will not abide, your assemblies are wicked.Non offerite più sagrifizio inutilmente: ho in abbominazione l'incenso. Non posso patire il Novilunio, e il sabato, e le altre feste. Sono iniquità le vostre adunanze.Offer sacrifice no more in vaine: incense is abomination to me. The Newe moone, and the Sabbath, and other sestiuities I wil not abide, your assemblies are wicked.Ne offeratis ultra sacrificium frustra: / incensum abominatio est mihi. / Neomeniam et sabbatum, et festivitates alias, non feram; / iniqui sunt cœtus vestri. 14My soul hateth your new moons, and your solemnities: they are become troublesome to me, I am weary of bearing them.Le vostre calende, e le vostre solennità sono odiose all'anima mia: mi son diventate moleste, sono stanco di sopportarle.My soule hateth your Calendes, and your solemnities: they are become tedious to me, I haue laboured in susteyning.Calendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea: / facta sunt mihi molesta; laboravi sustinens. 15And when you stretch forth your hands, I will turn away my eyes from you: and when you multiply prayer, I will not hear: for your hands are full of blood.E allorché stenderete le vostre mani, rivolgerò gli occhi da voi; e allorché moltiplicherete le preghiere, non darò retta; imperocché le mani vostre son piene di sangue.And when you shal streach forth your hands, I wil turne away mine eies from you: & when you shal multiplie prayer, I wil not heare: for your handes are ful of bloud.Et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis, / et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam: / manus enim vestræ sanguine plenæ sunt.
16Wash yourselves, be clean, take away the evil of your devices from my eyes, cease to do perversely,Lavatevi, mondatevi, togliete da gli occhi miei la malvagità de' vostri pensieri, ponete fine al mal fare,Wash you, be cleane, take away the euil of your cogitations from mine eies: cease to doe peruersely.Lavamini, mundi estote; / auferte malum cogitationum vestrarum / ab oculis meis: / quiescite agere perverse, 17Learn to do well: seek judgment, relieve the oppressed, judge for the fatherless, defend the widow.Imparate a fare del bene; cercate quello, che è giusto, soccorrete l'oppresso, proteggete il pupillo, difendete la vedova.Lerne to doe good: seeke iudgement, succour the oppressed, iudge for the pupil, defend the widow.discite benefacere; / quærite judicium, subvenite oppresso, / judicate pupillo, defendite viduam. 18And then come, and accuse me, saith the Lord: if your sins be as scarlet, they shall be made as white as snow: and if they be red as crimson, they shall be white as wool.E venite, e doletevi di me, dice il Signore: se saranno i peccati vostri come cocciniglia, saran fatti bianchi come la neve; e se saran rossi come il baco della cocciniglia, saran fatti del colore di bianca lana.And come, and accuse me, sayth our Lord: if your sinnes shal be as scarlet, they shal be made white as snow: and if they be red as vermelon, they shal be white as wooll.Et venite, et arguite me, dicit Dominus. / Si fuerint peccata vestra ut coccinum, / quasi nix dealbabuntur; / et si fuerint rubra quasi vermiculus, / velut lana alba erunt. 19If you be willing, and will hearken to me, you shall eat the good things of the land.Se vorrete, e mi ascolterete, sarete nudriti de' frutti della terra.If you be willing, and wil heare me, you shal eate the good thinges of the earth.Si volueritis, et audieritis me, / bona terræ comeditis. 20But if you will not, and will provoke me to wrath: the sword shall devour you because the mouth of the Lord hath spoken it.Che se non vorrete, e provocherete il mio sdegno, la spada vi consumerà; imperocché la bocca del Signore ha parlato così:But if you wil not, and wil prouoke me to wrath: the sword shal deuoure you, because the mouth of our Lord hath spoken.Quod si nolueritis, et me ad iracundiam provocaveritis, / gladius devorabit vos, / quia os Domini locutum est. 21How is the faithful city, that was full of judgment, become a harlot? justice dwelt in it, but now murderers.Come mai la città fedele piena di equità è diventata una adultera? Ella fu già sede di giustizia, ora poi di omicidi.How is the faythful citie, ful of iudgement, become an harlot? iustice hath dwelled in it, but now mankillers.Quomodo facta est meretrix / civitas fidelis, plena judicii ? / justitia habitavit in ea, / nunc autem homicidæ.
22Thy silver is turned into dross: thy wine is mingled with water.Il tuo argento si è cangiato in iscoria: il tuo vino è stato mescolato coll'acqua.Thy siluer is turned into drosse: thy wine is mingled with water.Argentum tuum versum est in scoriam; / vinum tuum mistum est aqua. 23Thy princes are faithless, companions of thieves: they all love bribes, they run after rewards. They judge not for the fatherless: and the widow’s cause cometh not in to them.I tuoi magnati infedeli fanno a mezzo co' ladri; tutti quanti amano i regali, van dietro al guadagno: non rendon ragione al pupillo, e la causa della vedova non trova accesso presso di loro.Thy princes are vnfaithful, companions of theues: al loue giftes, folow rewardes. They iudge not for the pupil: and the widowes cause goeth not in to them.Principes tui infideles, / socii furum. / Omnes diligunt munera, / sequuntur retributiones. / Pupillo non judicant, / et causa viduæ non ingreditur ad illos. 24Therefore saith the Lord the God of hosts, the mighty one of Israel: Ah! I will comfort myself over my adversaries: and I will be revenged of my enemies.Per questo dice il Signore Dio degli eserciti il (Dio) forte d'Israele: Ahi; che io prenderò satisfazione de' miei avversarj, e farò vendetta de' miei nemici.For this cause sayth our Lord the God of hostes the mightie one of Israel: Alas, I wil comfort myselfe vpon mine aduersaries: and wil be reuenged of mine enemies.Propter hoc ait Dominus, / Deus exercituum, Fortis Israël: / Heu ! consolabor super hostibus meis, / et vindicabor de inimicis meis. 25And I will turn my hand to thee, and I will clean purge away thy dross, and I will take away all thy tin.E stenderò sopra di te la mia mano, e purificherò la tua alchimia, e toglierò da te il tuo stagno.And I wil turne mine hand to thee, and I wil boyle out thy drosse til it be pure, & wil take away al thy tinne.Et convertam manum meam ad te, / et excoquam ad puram scoriam tuam, / et auferam omne stannum tuum. 26And I will restore thy judges as they were before, and thy counsellors as of old. After this thou shalt be called the city of the just, a faithful city.E renderò i tuoi giudici quali eran prima, e i tuoi consiglieri come in antico, dopo di ciò sarai chiamata città del giusto, città fedele.And I wil restore thy iudges as they haue beene before, and thy counselers as of old. After these thinges thou shalt be called the iust, a faithful citie.Et restituam judices tuos ut fuerunt prius, / et consiliarios tuos sicut antiquitus; / post hæc vocaberis civitas justi, / urbs fidelis. 27Sion shall be redeemed in judgment, and they shall bring her back in justice.Sionne sarà redenta in giudizio, e rimessa in libertà per giustizia:Sion shal be redemed in iudgement, and they shal bring her backe in iustice.Sion in judicio redimetur, / et reducent eam in justita.
28And he shall destroy the wicked, and the sinners together: and they that have forsaken the Lord, shall be consumed.Ma (Dio) distruggerà insieme gli scellerati, e i peccatori, e coloro, che hanno abbandonato il Signore saranno consunti.And he shal destroy the wicked, and the sinners together: and they that haue forsaken our Lord, shal be consumed.Et conteret scelestos, et peccatores simul; / et qui dereliquerunt Dominum consumentur. 29For they shall be confounded for the idols, to which they have sacrificed: and you shall be ashamed of the gardens which you have chosen.Imperocché saranno la lor confusione gl'idoli, a' quali sagrificarono, e vi vergognerete degli orti amati da voi,For they shal be confounded for the idols, to which they haue sacrificed: and you shal be ashamed of the gardens, which you chose.Confundentur enim ab idolis quibus sacrificaverunt, / et erubescetis super hortis quos elegeratis, 30When you shall be as an oak with the leaves falling off, and as a garden without water.Allorché sarete qual quercia cadute le foglie, e come orto senz'acqua.When you shal be as an oke the leaues falling of, and as a garden without water.cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, / et velut hortus absque aqua. 31And your strength shall be as the ashes of tow, and your work as a spark: and both shall burn together, and there shall be none to quench it.E la vostra fortezza sarà quasi stoppa, che va in faville, e le opere vostre quasi scintilla; e l'una, e l'altre aiuteranno nel fuoco, cui nissuno estinguerà.And your strength shal be, as the isles of to we, and your worke as a sparke: and both shal be set on fire together, and there shal be none to quench it.Et erit fortitudo vestra ut favilla stuppæ, / et opus vestrum quasi scintilla, / et succendetur utrumque simul, / et non erit qui extinguat.
1:1
Amos. His name is written in a different manner, in Hebrew, from that of the third among the minor prophets, (Worthington) though St. Augustine has confounded them.
Ezechias. He wrote this title towards the end of his life, or it was added by Esdras, etc.
1:2
Earth. He apostrophises these insensible things, (Calmet) because they contain all others, and are the most durable. (Theodoret) (Deuteronomy 31:1.)
1:5
Calmet
Sad. This was spoken after Ozias had given way to pride, when the Ammonites, etc., began to disturb Juda, (4 Kings 15:37., and 2 Paralipomenon 27:7.) under Joathan, who was a good prince, but young. (Calmet)
Calmet
Enemies. At the last siege, (St. Jerome) or rather when Jerusalem was taken by the Chaldeans. (Calmet)
Worthington
Many, from the highest to the lowest, had prevaricated: but God always preserved his Church. (Worthington)
1:8
Cucumbers. Or melons, which grew in the fields, and huts were erected for guards, till they were gathered.
1:10
1:11
Theodoret
Victims. Without piety, they are useless. God tolerated bloody victims to withdraw the people from idolatry, but he often shewed that they were not of much importance, in order that they might be brought to offer the sacrifice of the new law, which eminently includes all the rest. (St. Jerome) (Psalm 49:9., Amos 5:21., and Jeremias 6:20.) (Theodoret)
1:14
Haydock
Bearing. Hebrew, etc., "pardoning," (Calmet) or "bearing." Septuagint, "I will no longer pardon your sins." (Haydock)
1:16
Calmet
Wash. Interiorly. (Calmet)
Theodoret
He seems to allude to baptism. (Eusebius) (Theodoret)
1:18
Accuse me. If I punish you without cause.
1:22
Calmet
Water. There is no sincerity in commerce. (Calmet)
St. Jerome
Teachers give false interpretations of the law. (St. Jerome)
Worthington
Iniquity abounded before the destruction of Jerusalem by the Chaldeans and Romans. (Worthington)
1:24
Menochius
Ah! God punishes with regret. (Menochius)
Comfort. I will take complete vengeance under Joathan, (4 Kings 15:37.) Achaz, etc.
1:25
Calmet
Tin. I will reform abuses in the reign of Ezechias, but much more by establishing the Church of Christ, which shall be the faithful city. (Calmet)
1:26
Worthington
Judges. The Jews explain this of the judges, and priests, who governed after the captivity; though it refer rather to the apostles, etc. (St. Jerome) (Worthington)
1:29
Haydock
Idols. Protestants, "oaks, which ye have desired, and ye shall be confounded for the gardens," etc. (Haydock)
1:31
Calmet
It. The efforts of Achan and Ezechias against the enemy proved in vain. (Calmet)
1:1
Not A••s the third of the lesse prophetes, for this name is written in other letters in Hebrew: but one of the royal bloud as S. Ierom. testifieth.
1:5
Prince, Priest, and people are al sicke of ingratitude against God & other iniquities.
1:8
Ierusalem defaced and destroyed.
1:9
God continually preserueth some holie seede, that his Church neuer faileth.
Concordanza Rom. 9.
1:21
Much wickednes reigned in Ierusalem before their captiuitie in Babylon: but much more at Christs passion, when they persecuted him euen to the Crosse: and his disciples, and al christians, til their citie was taken by the Romanes and the whole nation dispersed.
1:26
The Rabbins vnderstand those Iudges and Priestes that gouerned the people after their deliuerie from captiuitie: but S. Ierom expoundeth this and the like places of the Apostles, and their successors.
1:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 8
The Prophets indeed, wishing to show the credibility of the things said by them, before all other things say this, “The vision which Isaiah saw” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.27
… Isaiah the son of Amos—either the above-named prophet, or, as is rather affirmed, another who was not a prophet, but was called by the same name—also puts at the head of his book these four kings named by Hosea, saying by way of preface that he prophesied in their days.
1:2
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 9
… By hearing let him hear the voice of my servant.” And again He saith, “Hear, O heaven, and give ear, O earth, for God hath spoken.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.2.1
… and hear, O earth, the words of my mouth.” Again, David saying that his help came from the Lord, asserts: “My help is from the Lord , who made heaven and earth.” And Esaias confesses that words were uttered by God, who made heaven and earth, and governs them. He says: “Hear, O heavens; and give ear, O earth: for the Lord hath spoken.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.41.2
… those only are so who believe in Him and do His will. And those who do not believe, and do not obey His will, are sons and angels of the devil, because they do the works of the devil. And that such is the case He has declared in Isaiah: “I have begotten and brought up children, but they have rebelled against Me.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 3
… and, deserted and subverted by strange peoples, the daughter of Zion shall be derelict, like a shed in a vineyard, and like a watchhouse in a cucumber-field, and as it were a city which is being stormed.” Why so? Because the subsequent discourse of the prophet reproaches them, saying, “Sons have I begotten and upraised, but they have reprobated me;”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… And elsewhere it says, through a prophet, to the people of Israel, “Thy father (was) an Amorite, and thy mother an Hittite;” of whose race they were not begotten, but (were called their sons) by reason of their consimilarity in impiety, whom of old (God) had called His own sons through Isaiah the prophet: “I have generated and exalted sons.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.6
… Similarly it is said elsewhere: “Who is blind, but my servant? or deaf, but he who ruleth over them?” Also when He upbraids them by the same Isaiah: “I have nourished and brought up children, and they have rebelled against me. The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib: but Israel doth not know; my people doth not consider.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.13
… Thus He calls the chief men of the Jews “rulers of Sodom,” and the nation itself “people of Gomorrah.” And in another passage He also says: “Thy father was an Amorite, and thy mother an Hittite,” by reason of their kindred iniquity; although He had actually called them His sons: “I have nourished and brought up children .”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.24
… up into the clouds to meet the Lord (even the Son of man, who shall come in the clouds, according to Daniel ) and so shall we ever be with the Lord, so long as He remains both on the earth and in heaven, who, against such as are thankless for both one promise and the other, calls the elements themselves to witness: “Hear, O heaven, and give ear, O earth.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.9
… Nor, again, would God have said, “I have begotten Thee,” except to His true Son. For although He says of all the people (Israel), “I have begotten children,”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 2
… Happy they who recognize their Father! This is the reproach that is brought against Israel, to which the Spirit attests heaven and earth, saying, “I have begotten sons, and they have not recognized me.”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 8
… So, too, it will be no speech of the Father to the Jew: “Thou art always with Me, and all Mine are thine.” For the Jews are pronounced “apostate sons, begotten indeed and raised on high, but who have not understood the Lord, and who have quite forsaken the Lord , and have provoked unto anger the Holy One of Israel.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On Jealousy and Envy 15
… What a palm of righteousness is it, what a crown to be such a one as that the Lord should not say of you, “I have begotten and brought up children, but they have despised me!”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.4
… I have begotten and brought up children, but they have rejected me. The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib: but Israel hath not known me, and my people hath not perceived me. Ah sinful nation, a people filled with sins, a wicked seed, corrupting children: ye have forsaken the Lord, and have sent that Holy One of Israel into anger.”
sant'Alessandro di Alessandria † 326 d.C. Epistles on the Arian Heresy and the Deposition of Arius 1.3
3. We, therefore, say these wicked men, can also be the sons of God even as He. For it is written, “I have nourished and brought up children.”
sant'Alessandro di Alessandria † 326 d.C. Epistles on the Arian Heresy and the Deposition of Arius 1.8
… And it is mutable as the Scripture recognises: “For when the sons of God saw the daughters of men, they took them wives,” etc. And in another place: “I have nourished and brought up children, but they have rebelled against Me,”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 17.4
… I will slay thy son, thy firstborn . And also through the Prophet He testified concerning this, and reproved them and said to the people, Out of Egypt have I called My son. As I called them, so they went and worshipped Baal and offered incense to the graven images. And Isaiah said
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 6.23
… What means this evidence, not of titles, but of pronouns? Titles may be appended to names at will; pronouns are a sure indication of the persons to whom they refer. And here we have, in This and My , the clearest of indications. Mark the true meaning and the purpose of the words. You have read, I have begotten sons, and have raised them up
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 12.13
… Moreover, we have not been born, but made; not begotten, but purchased. For God purchased a people for Himself, and by this act begot them. But we never learn that God begot sons in the strict sense of the term. For He does not say, “I have begotten and brought up My sons,” but only, I have begotten and brought up sons
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
10. For if He were called God’s Son, and we the Son’s sons, their fiction were plausible; but if we too are said to be sons of that God, of whom He is Son, then we too partake the Father , who says, ‘I have begotten and exalted children
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.11
… but the so called sons from virtue and grace, have but in place of nature a grace by acquisition, and are something else besides the gift itself; as the men who have received the Spirit by participation, concerning whom Scripture saith, ‘I begat and exalted children, and they rebelled against Me
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 4.15
… But if because of the Word the Man is called Son, it follows necessarily, since the ancients are called sons even before the Incarnation, that the Word is Son even before His sojourn among us; for ‘I begat sons,’ saith Scripture; and in the time of Noah, ‘When the sons of God saw,’ and in the Song, ‘Is not He thy Father
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 10
… For thus in the Psalms was it before declared, saying, ‘The strange children have acted falsely by Me.’ And by Isaiah the prophet; ‘I have begotten and brought up children, and they have rejected Me.
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 13
… call to the heavens above and to earth, that he may judge his people.” And so Moses when about to deliver his oracles to the people says, “I call heaven and earth to witness this day;” and again in his song he says, “Give ear, O ye heavens, and I will speak, and hear, O earth, the words of my mouth;” and Isaiah, “Hear, O heavens, and give ear, O earth;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 5
… and we have not only not received the embassy, but have even insulted those that came. But not even for this did He spew us out of His mouth, but like those slighted lovers that be very earnest, He went round beseeching all, the heaven, the earth, Jeremiah, Micah, and that not that He might weigh us down, but that He might speak in behalf of His own ways (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 14
… lxxxii. 6 ); and again, “I have nourished and brought up children” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 6
… Thus too the Prophets do. They always first point out the benefits, and then they magnify their accusation; as Esaias saith, “I have begotten children, and exalted them, but they have rejected me” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
“For a testimony of those things which shall be spoken.” What meanest thou? Doth God receive the witness of man? Yes, certainly. For if He call to witness heaven and earth and hills (saying by the prophet, “Hear, O heaven, and give ear, O earth, for the Lord hath spoken”—
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
… there is no man to convert [you]: all means have been used by us in vain, and we seem to you as idle talkers. It is seasonable even now to call on the heaven, because there is no man that heareth; to take to witness the elements: “Hear, O heaven! and give ear, O earth! for the Lord hath spoken.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.31
… For, expounding Isaiah the Prophet in reference to what is written, “I have begotten and brought up children, and they have despised me,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.4
… for the prophets often show that this same Lord of ours might have been their Father also, if they had not strayed from His commandments: as, for instance, we have that statement, “I have nourished and brought up children, and they have rebelled against me;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 82.1
… but ye shall die like men, and fall like one of the princes.” In the synagogue of these children of the Most High, of whom the same Most High said by the mouth of Isaiah, “I have begotten sons and brought them up, but they despised Me,”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 2.37
… But perhaps the holy prophets’ record of time afforded them a precedent for [noticing] the consulate! Now even if they should presume to make this pretext, they would most glaringly expose their own ignorance. The prophecies of these holy men do indeed mark the times. Isaiah and Hosea lived in the days of Uzziah, Joatham, Ahaz, and Hezekiah;
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 1.3
… ‘We are also able,’ say these accursed wretches, ‘to become like Him, the sons of God; for it is written,— I have nourished and brought up children
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 1.5
… For of men it is said, ‘ I have begotten and brought up sons, and they have rebelled against me
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 4.19
The whole city groaned, and is lamenting to this day. Some men beating on their breast with one hand after another raised a mighty noise; others lifted up at once their hands and eyes to heaven in testimony of the wrong inflicted on them, and so saying in all but words, “Hear, O heavens, and give ear, O earth,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… and the God of all Himself said to this Prophet “Thou shalt say unto Pharaoh, Israel is my son even my first-born.” In the great song he says “Rejoice O ye nations with His people and let all the sons of God be strong in Him;” and by the mouth of the prophet Isaiah He says “I have nourished and brought up sons (children) and they have rebelled against me;”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 26
… “I have begotten and raised up sons, but they have scorned Me: the ox knoweth his owner and the ass his master’s crib: but Israel hath not known Me and My people hath not acknowledged Me
1:3
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 37
… “The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib; but Israel doth not know, and My people hath not understood. Woe, sinful nation, a people full of sins, a wicked seed, children that are transgressors, ye have forsaken the Lord.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 63
And all the Jews even now teach that the nameless God spake to Moses; whence the Spirit of prophecy, accusing them by Isaiah the prophet mentioned above, said “The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib; but Israel doth not know Me, and My people do not understand.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.19
… Their object in this is to show that our Lord announced another Father than the Maker of this universe, whom, as we said before, they impiously declare to have been the fruit of a defect. For instance, when the prophet Isaiah says, “But Israel hath not known Me, and My people have not understood Me,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.23
… the daughter of Sion has been deserted like a cottage in a vineyard, or a lodge in a garden of cucumbers,” ever since the time when “Israel acknowledged not the Lord, and the people understood Him not, but forsook Him, and provoked the Holy One of Israel unto anger.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… And other heretics, too, prop themselves up by this passage; alleging in opposition to it that the Creator was known to all, both to Israel by familiar intercourse, and to the Gentiles by nature. Well, how is it He Himself testifies that He was not known to Israel? “But Israel doth not know me, and my people doth not consider me;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.14
… and in this way did they maintain their own righteousness in opposition to Him. But so does the Creator Himself testify to their ignorance concerning Him: “Israel hath not known me; my people have not understood me;”
Tertulliano † 220 d.C. On Patience 4
… understanding that they have been provided and delivered for our uses by the Lord. Shall, then, creatures which God makes subject to us be better than we in the discipline of obedience?
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lord's Prayer 10
… but they have despised me. The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib; but Israel hath not known me, and my people hath not understood me. Ah sinful nation, a people laden with sins, a wicked seed, corrupt children! Ye have forsaken the Lord; ye have provoked the Holy One of Israel to anger.”
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: The Pearl. Seven Hymns on the Faith 4.2
With the swallow and the crow did He put men to shame; with the ox, yea with the ass,
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 8.1
… Aquatic animals, on the contrary, are not only dumb; it is impossible to tame them, to teach them, to train them for man’s society. “The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib.”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 235.3
… Why are the “foolish Galatians” reproached by Paul in the words, “After that ye have known God, or rather are known of God, how turn ye again to the weak and beggarly elements?” How was God known in Jewry? Was it because in Jewry it was known what His essence is? “The ox,” it is said, “knoweth his owner.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 38
… if thou be one of those who are pure and lawful food, and who chew the cud of the word and are fit for sacrifice. Or if thou art one of those who are as yet unclean and uneatable and unfit for sacrifice, and of the gentile portion, run with the Star, and bear thy Gifts with the Magi, gold and frankincense and myrrh,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.24
… “We found it in the wooded plains.” He does not say, My portion consists of herds of horses, for “a horse is a vain thing for safety.” He does not say, My portion consists of herds of oxen, asses, or sheep; except perchance he reckons himself amongst those which know their Owner, and wishes to company with the ass which does not shun the crib
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 12.6
… “Behold the fowls of the air, for they sow not, neither do they reap, nor gather into barns; yet your heavenly Father feedeth them.” The prophet also, to shame the ungrateful Jews, thus speaks; “The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib; but Israel doth not know me.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 43
… and here, “There shall no sign be given it, but the sign of Jonas the prophet:” declaring both that He should die and “the ox that knoweth his owner, and the ass that remembereth his crib.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 50
… He doth not contradict, (away with the thought,) but is very consistent with Himself. For He speaketh of a different kind of knowledge, when He saith, “ye know not”; as when He saith, “The sons of Eli were wicked sons, they knew not the Lord” ( 1 Sam. ii. 12 ); and again, “Israel doth not know Me.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 80
… For how could He be unwilling, who prayed that this might come to pass, and called the action “glory,” not only for Himself the Crucified, but also for the Father? since this was the case, for not the Son only, but the Father also was glorified. For before the Crucifixion, not even the Jews knew Him; “Israel,” it saith, “hath not known Me” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.10
… Here, when she looked upon the inn made sacred by the virgin and the stall where the ox knew his owner and the ass his master’s crib,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.11
… The prophecies of the unbelief of the Jews no one can avoid seeing, no one can pretend to be blind to them. No one can doubt that Isaiah spoke of the Jews when he said, "The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib; but Israel hath not known, and my people hath not considered;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 10.7
… “Deliver mine only one from the power of the dog?” They who say always, “The Lord be magnified.” Those oxen, then, magnified the Lord, not themselves. See this ox magnifying his Lord, because “the ox knoweth his owner;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 78.2
… or must it be figuratively understood, in the sense that the same Synagogue, that is, the same people, hath understood, unto whom is said, “Hearken, My people, unto My law”? Why is it then that He is rebuking the same people by the mouth of the Prophet, saying, “But Israel hath not known Me, and My people hath not understood”?
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 4.13
“ Thou art then,” he says, “our God, and we knew Thee not, O God of Israel the Saviour.” Who do you imagine chiefly say this; and in whose mouths are such words specially suitable, Jews or Gentiles? If you say Jews: certainly the Jews did not know Christ, as it is said, “But Israel hath not known Me, My people have not considered;”
Pseudo-Clement The Clementine Homilies 18.18
“From the circumstance that Isaiah said, in the person of God,
1:4
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 3
… and if ye shall have multiplied prayers, I will not hear you: for your hands are full of blood;” and again, “Woe! sinful nation; a people full of sins; wicked sons; ye have quite forsaken God, and have provoked unto indignation the Holy One of Israel.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.6
… “Ye have forsaken the Lord, and have provoked the Holy One of Israel to anger.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.76
… And does not the following resemble the threats of which he speaks: “Ah sinful nation, a people laden with iniquity, a seed of evildoers, children that are corrupters?”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 51
… the perversity of their ways, as we find it written in the thirteenth Psalm, ‘The fool said in his heart there is no God;’ and presently follows, ‘Corrupt are they and become abominable in their works .’ Hence the Jews who denied the Son of God, deserved to be called ‘a sinful nation, a people laden with iniquity, a seed of evil doers, children without law
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 2
… and the inward ears as yet they have not: wherefore also he next invoketh for them a Prophet’s gift, for the Prophet spoke on this wise; “God giveth me the tongue of instruction, that I should know how to speak a word in season; for He opened my mouth; He gave to me betimes in the morning; He granted me a hearing ear.” (
1:5
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.16
… For whenever I hear Isaiah threaten the people of Sodom and rulers of Gomorrah, and say Why will ye be smitten any more, adding sin to sin?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 6.14
… as on the other hand, it is the greatest honour and repose to live virtuously, though we may be punished. For sins separate us from God; as He Himself speaks; “Have not your sins separated between you and Me?” But punishments lead us back to God. As one saith, “Give peace; for Thou hast recompensed us for all things.”
1:6
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution in Egypt 1
One might say much more against this detestable and antichristian heresy, and might demonstrate by many arguments that the practices of Constantius are a prelude to the coming of Antichrist. But seeing that, as the Prophet
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.7
7. Very great was the wound of man’s nature; from the feet to the head there was no soundness in it; none could apply mollifying ointment, neither oil, nor bandages
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 1
… and you who exercised it, if you had cause to blame my tardiness; for perhaps this tardiness may be more precious in God’s sight than the haste of others. For it is a good thing even to hold back from God for a little while, as did the great Moses of old, and Jeremiah later on; and then to run readily to Him when He calls, as did Aaron and Isaiah,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.16
… It is impossible, he says, to find any blow to add to those which are past, because of your newly added sins; so completely have you run through the whole, and exhausted every form of chastisement, ever calling upon yourselves some new one by your wickedness. There is not a wound, nor bruise, nor putrefying sore;
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.3
… Let them be rather confined, and held back within their own banks. An overflowing river quickly gathers mud. Bind up also thy meaning; let it not be left slack and unchecked, lest it be said of thee: “There is no healing balsam, nor oil, nor bandage to apply.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 41.19
… for they had nothing to pour in, since if they had had oil they would have poured it into their own wounds. But Isaiah declares: “They cannot apply ointment nor oil nor bandage.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.31
… From the sole of the foot unto the top of the head there is no soundness therein: wounds and bruises and swelling sores: they are not bound up nor dressed nor fermented with oil.”
1:7
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 47
… And concerning its desolation, and that no one should be permitted to inhabit it, there was the following prophecy by Isaiah: “Their land is desolate, their enemies consume it before them, and none of them shall dwell therein.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 3
… your cities utterly burnt with fire; your country, in your sight, strangers shall eat up; and, deserted and subverted by strange peoples, the daughter of Zion shall be derelict, like a shed in a vineyard, and like a watchhouse in a cucumber-field, and as it were a city which is being stormed.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… “Your land is desert, your cities burnt up by fire,”—that is, (he is foretelling) what will have happened to them in time of war “your region strangers shall eat up in your sight, and it shall be desert and subverted by alien peoples.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.23
… neither in the interval from Tiberius to Vespasian did they learn repentance. Therefore “has their land become desolate, their cities are burnt with fire, their country strangers are devouring before their own eyes; the daughter of Sion has been deserted like a cottage in a vineyard, or a lodge in a garden of cucumbers,”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 30
… For thou didst speak boldly and openly: “Your country is desolate, your cities are burned with fire; your land, strangers devour it in your presence, and it is desolate as overthrown by many strangers. The daughter of Sion shall be left as a cottage in a vineyard, and as a lodge in a garden of cucumbers, as a besieged city.”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 3
… What, then, does he say? “Your country is desolate, your cities are burned with fire: your land, strangers devour it in your presence: the daughter of Zion shall be left as a cottage in a vineyard, and as a lodge in a garden of cucumbers, as a besieged city.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.76
… For is it not a threatening, and a great one, which declares, “Your country is desolate, your cities are burned with fire: your land, strangers devour it in your presence, and it is desolate, as overthrown by strangers?”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.18
… For in that region, too, it was possible for the prophecy to be fulfilled which says,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.7
… and the daughter of Zion shall be left deserted, and overthrown by foreign peoples, as a cottage in a vineyard, and as a keeper’s lodge in a garden of cucumbers, as a city which is besieged. And unless the Lord of Sabaoth had left us a seed, we should have been as Sodoma, and we should have been like unto Gomorrah.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 70
[3.] Be we then also clean; learn we to do well. But what is “well”? “Judge for the fatherless, plead for the widow; and come, let us reason together, saith the Lord.” (
1:8
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.4.2
… Well spake he, who said that the unmeasurable Father was Himself subjected to measure in the Son; for the Son is the measure of the Father, since He also comprehends Him. But that the administration of them (the Jews) was temporary, Esaias says: “And the daughter of Zion shall be left as a cottage in a vineyard, and as a lodge in a garden of cucumbers.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… Well, how is it He Himself testifies that He was not known to Israel? “But Israel doth not know me, and my people doth not consider me;” nor to the Gentiles: “For, behold,” says He, “of the nations I have no man.” Therefore He reckoned them “as the drop of a bucket,” while “Sion He left as a look-out in a vineyard.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.31
… and I will move them to jealousy with those which are not a people: I will provoke them to anger with a foolish nation” —even with us, whose hope the Jews still entertain. But this hope the Lord says they should not realize; “Sion being left as a cottage in a vineyard, as a lodge in a garden of cucumbers,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.42
… And it shall come to pass in that day, saith the Lord, that the sun shall go down at noon and the earth shall be dark in the clear day.” (At noon) the veil of the temple was rent” by the escape of the cherubim, which “left the daughter of Sion as a cottage in a vineyard, as a lodge in a garden of cucumbers.”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 34
And the churches, too, will wail with a mighty lamentation, because neither “oblation nor in cense” is attended to, nor a service acceptable to God; but the sanctuaries of the churches will become like a garden-watcher’s hut,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.19
… Wherefore, when He was avenged, Jerusalem was compassed with armies, and its desolation was near, and their house was taken away from it, and “the daughter of Zion was left as a booth in a vineyard, and as a lodge in a garden of cucumbers, and as a besieged city.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.18
… The city was still standing, and beautified with public places, and robed in majesty; yet he says, Zion shall be ploughed as a field , foretelling what is now fulfilled in our days . And observe the exactness of the prophecy; for he said, And the daughter of Zion shall be left as a booth in a vineyard, as a lodge in a garden of cucumbers
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 1.17
Helena, the emperor’s mother (from whose name having made Drepanum, once a village, a city, the emperor called it Helenopolis), being divinely directed by dreams went to Jerusalem. Finding that which was once Jerusalem, desolate ‘as a Preserve for autumnal fruits,’
1:9
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 53
… He spoke as from their person: “Except the Lord had left us a seed, we should have been as Sodom and Gomorrah.”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 140
… For if so, Isaiah would never have said this: ‘And unless the Lord of Sabaoth had left us a seed, we would have been like Sodom and Gomorrah.’
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.7
… For she, like Ishmael, fainting from her thirst for the truth, needed to be given to drink, or, like Elijah, to be refreshed from the brook, when the land was parched by drought; and, when but faintly breathing, to be restored to life and left as a seed to Israel,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.24
… For with very few exceptions, and these either men who from their insignificance were disregarded, or from their virtue manfully resisted, being left unto Israel,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 16
Ver 29 . “And as Esaias said before, Except the Lord of Sabaoth had left us a seed, we had been as Sodoma, and had been made like unto Gomorrha.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.26
… If, then, we allow that they were not virgins (and, with the exception of Peter, the point cannot be proved), yet I must tell him that it is to the Apostles that the words of Isaiah relate:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 50.4
… for that there should be any “remnant” in thee, the grace of God hath brought to pass, not thine own deserts. For the Prophet Isaiah again having this remnant in view, had said already, “Except the Lord of Hosts had left us a seed, we should have become as Sodom, and should have been like unto Gomorrah.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 182
… Well may we quote those words of the prophet “Except the Lord of hosts had left unto us a very small remnant we should have been as Sodom and we should have been like unto Gomorrah.”
1:10
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 9
… By hearing let him hear the voice of my servant.” And again He saith, “Hear, O heaven, and give ear, O earth, for God hath spoken.” These are in proof. And again He saith, “Hear the word of the Lord, ye rulers of this people.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.41.3
… Wherefore the prophet David says, “Man, being placed in honour, is made like unto cattle.” And again Jeremiah says, “They are become like horses, furious about females; each one neighed after his neighbour’s wife.” And Isaiah, when preaching in Judea, and reasoning with Israel, termed them “rulers of Sodom” and “people of Gomorrah;”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… for she had at that time revolted from God under King Jeroboam. For this, again, is no novelty to the Divine Scriptures, figuratively to use a transference of name grounded on parallelism of crimes . For it calls your rulers “rulers of Sodom,” and your people the “people of Gomorrha,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.13
… Nor is this an unusual manner for the Creator, (in His Scriptures ) figuratively to employ names of places as a metaphor derived from the analogy of their sins. Thus He calls the chief men of the Jews “rulers of Sodom,” and the nation itself “people of Gomorrah.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.27
… When, again, He upbraids those who caught at the uppermost places and the honour of public salutations, He only follows out the Creator’s course, who calls ambitious persons of this character “rulers of Sodom,”
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 4
With swarm of sin? Does He, the truthful, bid,
Origene † 254 d.C. A Letter from Origen to Africanus 1
… and they please not God, and are contrary to all men.” What I have said is, I think, sufficient to prove that it would be nothing wonderful if this history were true, and the licentious and cruel attack was actually made on Susanna by those who were at that time elders, and written down by the wisdom of the Spirit, but removed by these rulers of Sodom,
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.3
… For their vine is of the vine of Sodom, and of the planting of Gomorrha. Their grapes are bitter and their clusters gall unto them. And Isaiah also calls them rulers of Sodom, and people of Gomorrha .
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence of His Flight. (Apologia de Fuga.) 2
… but being wicked-minded, they grudged the disciples the way of salvation, and desired that their own private notions should have the sole pre-eminence. They however have received the reward of their iniquity, having ceased to be an holy nation, and being counted henceforth as the rulers of Sodom, and as the people of Gomorrah
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 4
Let every man chase away his weariness, since that Majesty was not wearied with being in the womb nine months for us, and in being thirty years in Sodom among the madmen.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 2.14
… but having by experience learned the power of the man before him, he says, Entreat the face of the Lord thy God ; and because of this saying his hand was restored again. If the Prophet healed Jeroboam, is Christ not able to heal and deliver thee from thy sins? Manasses also was utterly wicked, who sawed Isaiah asunder
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.16
… Nahum the Elkoshite was afraid before me, when he proclaimed the burden of Nineveh, God is jealous, and the Lord takes vengeance in wrath upon His adversaries, and uses such abundance of severity that no room is left for further vengeance upon the wicked. For whenever I hear Isaiah threaten the people of Sodom and rulers of Gomorrah,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 11
… Since then they were priding themselves on their forefathers, and this was like to prove the cause of their destruction, and was casting them into a state of carelessness, he cuts away the roots of their pride. For this cause Isaiah also calls them, “rulers of Sodom,” and “people of Gomorrah;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 55
… but when He saith, “Which was for to come,” He calls John, Elias, with regard to the manner of his administration. Yea, and so the prophets used to call every one of their approved kings, David; and the Jews, “rulers of Sodom,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 8
Shouldest thou then have gone all lengths in wickedness, yet say unto thyself, God is loving unto men and he desires our salvation: for “though your sins be as scarlet, I will whiten you as snow,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 52
… For ye also believed not God, as Paul saith; “What if some did not believe? shall their unbelief make the faith of God of none effect? God forbid.” ( Rom. iii. 3, 4 .) For the Prophets ever rebuked them, saying, “Hear, ye rulers of Sodom”; and, “Thy rulers are disobedient” (
1:11
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 2
… I am full of burnt-offerings, and desire not the fat of lambs, and the blood of bulls and goats, not when ye come to appear before Me: for who hath required these things at your hands? Tread no more My courts, not though ye bring with you fine flour. Incense is a vain abomination unto Me, and your new moons and sabbaths I cannot endure.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.17.1
… but He exhorts and advises them to those things by which man is justified and draws nigh to God. This same declaration does Esaias make: “To what purpose is the multitude of your sacrifices unto Me? saith the Lord. I am full.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 5
… And thus, as carnal sacrifices are understood to be reprobated—of which Isaiah withal speaks, saying, “To what end is the multitude of your sacrifices to me? saith the Lord”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.18
… As for the burdensome sacrifices also, and the troublesome scrupulousness of their ceremonies and oblations, no one should blame them, as if God specially required them for Himself: for He plainly asks, “To what purpose is the multitude of your sacrifices unto me?” and, “Who hath required them at your hand?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.22
… We have spoken of the rational institution of the sacrifices, as calling off their homage from idols to God; and if He afterwards rejected this homage, saying, “To what purpose is the multitude of your sacrifices unto me?”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 28
For this is the spiritual victim which has abolished the pristine sacrifices. “To what purpose,” saith He, “(bring ye) me the multitude of your sacrifices? I am full of holocausts of rams, and I desire not the fat of rams, and the blood of bulls and of goats. For who hath required these from your hands?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.17
In Isaiah: “For what purpose to me is the multitude of your sacrifices? saith the Lord: I am full; I will not have the burnt sacrifices of rams, and fat of lambs, and blood of bulls and goats. For who hath required these things from your hands?”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.17
… and weakness, in that He could not make by Himself, but needed a fellow-worker, or under-worker; and that, though it has been already shewn that created nature admits of being made by God alone, since they consider the Son to be of such a nature and so made. But God is deficient in nothing: perish the thought! for He has said Himself, ‘I am full
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 19
… and although ye bring fine flour, it is vanity, incense also is an abomination unto Me .’ For God does not need anything ; and, since nothing is unclean to Him, He is full in regard to them, as He testifies, by Isaiah, saying, ‘I am full
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
… especially envy of that which is the most honourable of all His creatures. For what does the Word prefer to the rational and speaking creatures? Why, even their very existence is a proof of His supreme goodness. Nor yet is this incomprehensibility for the sake of His own glory and honour, Who is full,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 17
… But they not only knew Him not: they also insulted in another way, by their idol making. “Then God turned, and gave them up to worship the host of heaven” ( v. 42 .) Hence these same “customs” date their origin, hence the sacrifices: they were themselves the first that made sacrifices to their idols! For that is why it is marked,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 16.4
… “Afterwards they made haste.” Accordingly after infirmities multiplied they made haste, that they might be healed. “I will not gather together their assemblies by blood.” For their assemblies shall not be carnal, nor will I gather them together as one propitiated by the blood of cattle.
1:12
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 19
… and, further, as they had hypocritically made a pretence of the plain text of Scripture, and had confidence in this, He is angry with them, saying by Isaiah, ‘Who hath required these of your hands
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.8
… For this kind of glory depends upon purpose, not upon affluence. These things be well assured, I will accept at your hands.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 20
… Since He saith, “Who hath required this at your hands?” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 18
[2.] And why dost thou wonder that it is not the will of God now, when it was not His will even from the beginning? For “who,” saith He, “hath required this at your hands?” (
1:13
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 15
… Then we shall be able to sanctify it, having been first sanctified ourselves. Further, He says to them, “Your new moons and your Sabbaths I cannot endure.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 4
… And through this arises the question for us, what sabbath God willed us to keep? For the Scriptures point to a sabbath eternal and a sabbath temporal. For Isaiah the prophet says, “ Your sabbaths my soul hateth;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 1.20
… thus by Hosea: “I will also cause all her mirth to cease, her feast-days, her new moons, and her Sabbaths, and all her solemn feasts.” So likewise by Isaiah: “The new moons, and Sabbaths, the calling of assemblies, I cannot away with; your holy days, and fasts, and feast-days, my soul hateth.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.12
… For that was really God’s work, which He commanded Himself, and which He had ordered for the sake of the lives of His servants when exposed to the perils of war. Now, although He has in a certain place expressed an aversion of Sabbaths, by calling them your Sabbaths ,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.4
… your fasting, and feasts, and ceremonies my soul hateth;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.8.1
… But with regard to God, we find it written as follows: “And I will put My soul upon that soul which has eaten blood, and I will root him out from among his people;” and also in another passage, “Your new moons, and sabbaths, and great days, I will not accept; your fasts, and holidays, and festal days, My soul hateth.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.11
… that in the law we never find it said, “Your passover;” but in all the passages quoted the phrase occurs once without any adjunct, while we have three times “The passover of the Lord.” To make sure that there is such a distinction between the passover of the Lord and the passover of the Jews, we may consider the way in which Isaiah speaks of the matter:
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Orth. —You have quoted this testimony most appositely and properly, but your opponent might reply that even before the incarnation God said to the Jews, “Fasting and holy day and feasts my soul hateth.”
1:14
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 37
… your hands are full of blood; and if ye bring fine flour, incense, it is abomination unto Me: the fat of lambs and the blood of bulls I do not desire. For who hath required this at your hands? But loose every bond of wickedness, tear asunder the tight knots of violent contracts, cover the houseless and naked, deal thy bread to the hungry.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Fragments from the Lost Writings of Irenaeus, XXXVIII 1
… whence these schisms? We keep the feast, but in the leaven of malice and wickedness, cutting in pieces the Church of God; and we preserve what belongs to its exterior, that we may cast away these better things, faith and love. We have heard from the prophetic words that these feasts and fasts are displeasing to the Lord.
Tertulliano † 220 d.C. On Idolatry 14
… fellow-possessors of the world, not of error. But if we have no right of communion in matters of this kind with strangers, how far more wicked to celebrate them among brethren! Who can maintain or defend this? The Holy Spirit upbraids the Jews with their holy-days. “Your Sabbaths, and new moons, and ceremonies,” says He, “My soul hateth.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.12
… But even if, as being not the Christ of the Jews, He displayed a hatred against the Jews’ most solemn day, He was only professedly following the Creator, as being His Christ, in this very hatred of the Sabbath; for He exclaims by the mouth of Isaiah: “Your new moons and your Sabbaths my soul hateth.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 10.58
58. But, further, no one who is endued with reason can impute to God a soul; though it is written in many places that the soul of God hates sabbaths and new moons: and also that it delights in certain things
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… It was not the Passover of the Lord, but that of the Jews . The Passover was named after the Jews, my brethren, because they denied the Lord of the Passover. On this account, the Lord, turning away His face from such a doctrine of theirs, saith, ‘Your new moons and your sabbaths My soul hateth
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 19
… But the feast of the heathen He reproves, as the bread of mourners, and He turns His face from that of the Jews, as being outcasts, saying, ‘Your new moons and your sabbaths My soul hateth
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 3
… How is it that, now you have got it, you thus despise what you so greatly desired to obtain, and seem to be better able to desire the absent than to enjoy the present; as though you preferred to possess my teaching rather than to profit by it? Yes, I may even say this to you: “I became a surfeit unto you before you tasted of me, or gave me a trial”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Two Homilies on Eutropius 2.7
… How is God jealous? “I am jealous over you with the jealousy of God.” Is God wroth? “O Lord reproach me not in thine indignation.” Doth God slumber? “Awake, wherefore sleepest thou, O Lord?” Doth God repent? “I repent that I have made man.” Doth God hate? “My soul hateth your feasts and your new moons.”
1:15
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 3
… Because the subsequent discourse of the prophet reproaches them, saying, “Sons have I begotten and upraised, but they have reprobated me;” and again, “And if ye shall have outstretched hands, I will avert my face from you; and if ye shall have multiplied prayers, I will not hear you: for your hands are full of blood;”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 14
… His hands , at all events, are ever unclean, eternally dyed with the blood of the prophets, and of the Lord Himself; and on that account, as being hereditary culprits from their privity to their fathers’ crimes, they do not dare even to raise them unto the Lord, for fear some Isaiah should cry out,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.25
… and although your sins be as scarlet, I will whiten them as snow; and although they were as crimson, I will whiten them as wool. And if ye be willing and listen to me, ye shall eat of the good of the land; but if ye be unwilling, and will not hear me, the sword shall consume you; for the mouth of the Lord hath spoken these things.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 51
… how then durst thou in such sort draw nigh to God? Since in truth the tongue is the hand of them that pray, and by it we lay hold on the knees of God. Defile it not therefore, lest to thee also He say, “Though ye make many prayers, I will not hearken.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 65
… as also He Himself declared when He said, “Fill ye up the measure of your fathers.” For from the first the prophets used to charge them with these things, saying, “Your hands are full of blood;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 1
… What punishment then dost thou not deserve? For the being heard depends not upon the lifting up of thy hands, nor on the multitude of thy words, but upon thy works. For hear the prophet, “When ye” spread “forth your hands, I will hide mine eyes from you: yea, when ye make many prayers, I will not hear.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 66
… They set their hand therefore to kill him, and thought they were not daring anything, so murderous were they. On this account the Law at its commencement opens with this, “Thou shalt not kill” ( Ex. xx. 13 ); and the Prophet brings this charge against them, “Their hands are full of blood.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.30
… O my dove, thou art in the clefts of the rock, in the covert of the steep place. Let me see thy countenance, let me hear thy voice; for sweet is thy voice, and thy countenance is comely.” Whilst thou coveredst thy countenance like Moses and the veil of the law remained, I neither saw thy face, nor did I condescend to hear thy voice. I said,
1:16
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 8
… He declares, Though your sins be like crimson, I will make them white as snow; though they be like scarlet, I will whiten them like wool. And if ye be willing and obey Me, ye shall eat the good of the land; but if ye refuse, and will not hearken unto Me, the sword shall devour you, for the mouth of the Lord hath spoken these things.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 44
… and come and let us reason together, saith the Lord: And if your sins be as scarlet, I will make them white as wool; and if they be red like as crimson, I will make them white as snow. And if ye be willing and obey Me, ye shall eat the good of the land; but if ye do not obey Me, the sword shall devour you: for the mouth of the Lord hath spoken it.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 61
… learn to do well; judge the fatherless, and plead for the widow: and come and let us reason together, saith the Lord. And though your sins be as scarlet, I will make them white like wool; and though they be as crimson, I will make them white as snow. But if ye refuse and rebel, the sword shall devour you: for the mouth of the Lord hath spoken it.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.41.3
… And inasmuch as they were not by nature so created by God, but had power also to act rightly, the same person said to them, giving them good counsel, “Wash ye, make you clean; take away iniquity from your souls before mine eyes; cease from your iniquities.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.19
… To help forward this beneficent, not onerous, purpose of the law, the prophets were also ordained by the self-same goodness of God, teaching precepts worthy of God, how that men should “cease to do evil, learn to do well, seek judgment, judge the fatherless, and plead for the widow:”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Discourse on the Holy Theophany 10
… And come and let us reason together, saith the Lord. Though your sins be as scarlet, I shall make them white as snow; and though they be like crimson, I shall make them white as wool. And if ye be willing, and hear my voice, ye shall eat the good of the land.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 1.0
Wash you, make you clean; put away your iniquities from your souls, from before mine eyes , and the rest
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 1.1
… Ye that are clothed with the rough garment of your offences, who are holden with the cords of your own sins , hear the voice of the Prophet saying, Wash you, make you clean, put away your iniquities from before Mine eyes
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. The Great Catechism 40
… It is evident that when those evil features which mark our nature have been obliterated a change to a better state takes place. If, then, by being “washed,” as says the Prophet
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Baptism of Christ 1
… These then are indications in deed and act of regeneration by Baptism. Let us for the rest consider the prophecies of it in words and language. Isaiah cried saying, “Wash you, make you clean, put away evil from your souls
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 4
For other things also know how to pollute the soul, and no less. For that wickedness defiles the soul, hear the prophet, saying, “O Jerusalem, wash thine heart from wickedness.” ( Jer. iv. 14 .) And again, “Wash you, make you clean, put away the wickednesses from your souls.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 6
… Let the hands be clean; and they will be so, if we wash them not with water only, but first with righteousness. This is the purifier of the hands. But if they be full of unrighteousness, though they be washed a thousand times, it avails nothing. “Wash you, make you clean” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 3
Moral . What then is unclean? Sin, malice, covetousness, wickedness. As it is written: “Wash you, make you clean, put away the evil of your doings.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 70
… That thou mayest not deem them clean, as delivered from their sins, He addeth, Behold, “ye are clean through the word that I have spoken unto you.” That is, “In this way ye are so far clean; ye have received the light, ye have been freed from Jewish error. For the Prophet also saith, ‘Wash you, make you clean, put away the wickedness from your souls’ (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 8
… For see, I repeat the same statement expressed in other words. “Wash ye, make you clean, put away your wickedness from your souls before Mine eyes, learn to do well, seek out judgment. Keep thy tongue from evil, and do good: learn to do well.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 12
Let us become clean to the utmost of our power. Let us wipe away our sins. And how to wipe them away, the prophet teaches, saying, “Wash you, make you clean, put away your wickedness from your souls, before Mine eyes.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.19
24. But first, “Wash you, make you clean;” put away iniquity from your souls, and from before mine eyes, that the dry land may appear. “Learn to do well; judge the fatherless; plead for the widow,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.12
… For thus also he will wash his face, i.e. cleanse his heart, with which he shall see God, no veil being interposed on account of the infirmity contracted from squalor; but being firm and stedfast, inasmuch as he is pure and guileless. “Wash you,” says He, “make you clean; put away the evil of your doings from before mine eyes.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 104.45
45. “Let my discourse be pleasing to Him: my joy shall be in the Lord” ( ver. 34 ). What is the discourse of man unto God, save the confession of sins? Confess unto God what thou art, and thou hast discoursed with Him. Discourse unto Him, do good works, and discourse. “Wash you, make you clean,” saith Isaiah.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.4
… viz., those that sink down to carnal and earthly things. And if this was not in our power the Lord would not have rebuked the Pharisees, saying “Why do ye think evil in your hearts?” nor would He have given this charge by the prophet, saying: “Take away the evil of your thoughts from mine eyes;” and “How long shall wicked thoughts remain in you?”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.30
… because in withholding purity of life from his weeping he makes even his very tears filthy before the eyes of God . Hence again it is written, Repeat not a word in thy prayer ( Ecclus. vii. 14 ). For to repeat a word in prayer is, after bewailing, to commit what again requires bewailing. Hence it is said through Isaiah, Wash you, be ye clean (
1:17
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.36.2
… Wash you, make you clean, put away evil from your hearts, learn to do well, seek judgment, protect the oppressed, judge the fatherless ( pupillo ), plead for the widow; and come, let us reason together, saith the Lord.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.14
… “Do justice to the fatherless, and deal justly with the widow; and come, let us be reconciled, saith the Lord.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.17
… Compassion also does He teach: “Be ye merciful,” says He, “as your Father also that had mercy upon you.” This injunction will be of a piece with, “Deal thy bread to the hungry; and if he be houseless, bring him into thine house; and if thou seest the naked, cover him;” also with, “Judge the fatherless, plead with the widow.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.29
… Justly also does He upbraid them for “not even of themselves judging what is right.” Of old does He command by Zechariah, “Execute the judgment of truth and peace;” by Jeremiah, “Execute judgment and righteousness;” by Isaiah, “Judge the fatherless, plead for the widow,”
Tertulliano † 220 d.C. To His Wife i.8
For, concerning the honours which widowhood enjoys in the sight of God, there is a brief summary in one saying of His through the prophet: “Do thou
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.114
… But if ye afflict them, and they cry out and call unto me, I will hear their cryings, and will be angry in mind against you; and I will destroy you with the sword, and your wives shall be widows, and your children orphans.” Also in Isaiah: “Judge for the fatherless, and justify the widow; and come let us reason, saith the Lord.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 39.5
XX. But let us venerate to-day the Baptism of Christ; and let us keep the feast well, not in pampering the belly, but rejoicing in spirit. And how shall we luxuriate? “Wash you, make you clean.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 2
… This is mentioned as the only cause which will mitigate the wrath of God against their sin, if they honour the widow, and execute true judgment for minors, for thus we read: “Judge the fatherless, deal justly with the widow, and come let us reason together, saith the Lord.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 9
… Say not, “I am alone.” Chastity seeks solitude: the modest seek privacy, the immodest company. But you have necessary business; you have also one to plead for you. You are afraid of your adversary; the Lord Himself will intervene with the judge and say: “Judge for the fatherless, and justify the widow.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 25
… Hear then what He hath enjoined: “If thou forgive thy neighbor, I also will forgive thee” ( ib. vi. 14 ), He says. What hardship is there in this? “If ye judge the cause of the fatherless, and see that the widow have right, come and let us converse together,” He saith, “and if your sins be as purple, I will make them white as snow.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 23
… For, “Judge,” saith He, “the orphan, and plead for the widow, and come and let us reason together, saith the Lord. And if your sins be as scarlet, I will make them white as snow; and if they be as crimson, I will make them white as wool.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 4
… So did the widow propitiate the cruel and unyielding judge. And if she the unjust, much more thou the gentle. There is yet another way along with these, defending the oppressed; “for,” He saith, “judge the fatherless, and plead for the widow; and come, and let us reason together, and though your sins be as scarlet, I will make them white as snow.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 14
… There are many such often among us, though they are in secret. Nor let us despise them, because they go from house to house, or go into the forum, or stand forth in public. God hath even commanded such services, saying, “Judge the fatherless, plead for the widow.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 1
… yea, when ye make many prayers, I will not hear.” ( Isa. i. 15 .) For he ought to be silent, who needs mercy, and not even to look up to heaven; he that hath confidence may say much. But what says the Scripture, “Judge for the fatherless, plead for the widow, learn to do good.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 12
… “Learn to do well, seek judgment, do justice for the poor and lowly.” “Come now, and let us reason together, saith the Lord: and though your sins be as scarlet, I will make you white as snow, and if they be as crimson, I will make you white as wool.” (
1:18
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 8
… Say to the children of My people, Though your sins reach from earth to heaven, and though they be redder
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.19
… To help forward this beneficent, not onerous, purpose of the law, the prophets were also ordained by the self-same goodness of God, teaching precepts worthy of God, how that men should “cease to do evil, learn to do well, seek judgment, judge the fatherless, and plead for the widow:” be fond of the divine expostulations:
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.10
… “For,” he says, “He shall remit to many their sins, and shall Himself take away our sins.” For in an earlier passage, speaking in the person of the Lord himself, he had said: “Even though your sins be as scarlet, I will make them as white as snow; even though they be like crimson, I will whiten them as wool.”
Tertulliano † 220 d.C. Scorpiace 12
… The uncleanness, indeed, is washed away by baptism, but the stains are changed into dazzling whiteness by martyrdom. For Esaias also promises, that out of red and scarlet there will come forth the whiteness of snow and wool.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 46.6
… “Death in his might has swallowed up, but again the Lord hath wiped away tears from off all faces” of them that repent. The Lord is faithful in all His words. He does not lie when He says, “Though your sins be scarlet they shall be as white as snow. Though they be red like crimson they shall be as wool.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.21
… And the Father shall sit , having His garment white as snow, and the hair of His head like pure wool . But this is spoken after the manner of men; wherefore? Because He is the King of those who have not been defiled with sins; for , He says, I will make your sins white as snow, and as wool
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.20
… Cleanse thoroughly, then, our ears, not with water of well, river, or rippling and purling brook, but with words cleansing like water, clearer than any water, and purer than any snow—even the words Thou hast spoken—“Though your sins be as scarlet, I will make them white as snow.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 7
… according to the Gospel, because Christ’s garments were white as snow, when in the Gospel He showed forth the glory of His Resurrection. He, then, whose guilt is remitted is made whiter than snow. So that God said by Isaiah: “Though your sins be as scarlet, I will make them white as snow.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
… Now to keep this from coming to pass, let such of us as have a pure soul keep it still such, or rather let us make its brightness more intense. And let those of us that have a soiled one, not despair. For “if” (he says) “your sins be as purple, I will make them white as snow. And if they be as scarlet, I will make them white as wool.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 69
… But if thou put them about thy soul, thou shalt soon make it white instead of black, instead of ugly and unsightly, thou shalt make it beautiful and well-favored. The words are not mine, but those of the Lord Himself, who saith, “Though thy sins be as scarlet, I will make them white as snow” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.19
24. But first, “Wash you, make you clean;” put away iniquity from your souls, and from before mine eyes, that the dry land may appear. “Learn to do well; judge the fatherless; plead for the widow,” that the earth may bring forth the green herb for meat, and the tree bearing fruit; and come let us reason together, saith the Lord,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.42
… We see Him washing His garments in wine; for He is one with the glorious Church, which He presents to Himself, not having spot or wrinkle; to whom also it is said by Isaiah: "Though your sins be as scarlet, I will make them white as snow."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.52
… Again, the hope of the eternal contemplation of God, accompanied with a sure and delightful perception of truth, is Rachel. And on this account she is described as fair and well-formed. This is the beloved of every pious student, and for this he serves the grace of God, by which our sins, though like scarlet, are made white as snow.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 13
… On this account it is written concerning the Church herself in the book of Canticles: “Who is this that cometh up in white raiment, leaning upon her kinsman?” Made white is she who by herself alone could not be white. And by whom has she been made white except by Him who says by the prophet, “Though your sins be as purple, I will make them white as snow”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 28.2
… What wonder if the Church is signified by white raiment, when you hear the Prophet Isaiah saying, “Though your sins be as scarlet, I will make them white as snow”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 29
… “His face did shine as the sun:” this is a figure of the shining of the Gospel. “His raiment was white as the snow:” this is a figure of the purity of the Church, to which it was said by the Prophet, “Though your sins be as scarlet, I will make them white as snow.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 45.24
… Of her the sinner, the unrighteous, the ungodly, such as she was with her “father,” the devil, and among her own “people”? No, but hers of whom it is said, “Who is this that cometh up made white?” She was not white then at the first, but was “made” white afterwards. For “though your sins shall be as scarlet, I will make them white as snow.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 51.12
… he was breathing out slaughter, breathing out blood, his lung not yet cleansed. Hear also in this place one humbled, because with hyssop purged: “Thou shalt wash me,” that is, shalt cleanse me: “and above snow I shall be whitened.” “Although,” he saith, “your sins shall have been like scarlet, like snow I will whiten.”
1:19
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to Hero, a Deacon of Antioch 1
… Bear [the burdens of] the weak, that “thou mayest fulfil the law of Christ.” Devote thyself to fasting and prayer, but not beyond measure, lest thou destroy thyself thereby. Do not altogether abstain from wine and flesh, for these things are not to be viewed with abhorrence, since [the Scripture] saith, “Ye shall eat the good things of the earth.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 26
… “For they shall look on Him whom they pierced.” If indeed it will be thought that both these passages were pronounced simply of the element earth, how can it be consistent that it should shake and melt at the presence of the Lord, at whose royal dignity it before exulted? So again in Isaiah, “Ye shall eat the good of the land,”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.1.6
… “I have placed before thy face the way of life and the way of death: choose what is good, and walk in it.” Isaiah, moreover, makes this declaration: “If you are willing, and hear me, ye shall eat the good of the land. But if you be unwilling, and will not hear me, the sword shall consume you; for the mouth of the Lord has spoken this.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.1-2.6
… “I have placed before thy face the way of life, and the way of death: choose what is good, and walk in it.” Isaiah too: “If you are willing, and hear me, ye shall eat the good of the land; but if ye be unwilling, and will not hear me, the sword will consume you: for the mouth of the Lord hath spoken it.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.57
… “This persuasion cometh not of him that calleth you.” Such also is the view indicated by these words: “If ye be willing and obedient, ye shall eat the good of the land; but if ye refuse and rebel, a sword shall devour you.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.53
In Deuteronomy: “Lo, I have set before thy face life and death, good and evil. Choose for thyself life, that thou mayest live.” Also in Isaiah: “And if ye be willing, and hear me, ye shall eat the good of the land. But if ye be unwilling, and will not hear me, the sword shall consume you. For the mouth of the Lord hath spoken these things.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 4.19
… Listen not, I pray thee, to any one perversely interpreting the words, But if I do that which I would not : but remember Him who saith, If ye be willing, and hearken unto Me, ye shall eat the good things of the land: but if ye be not willing, neither hearken unto Me, the sword shall devour you, &c.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 3
… And in this way the prophet puts the good first, saying, “If ye be willing and will obey me, ye shall eat the good of the land: but if ye be not willing and will not obey me, the sword shall devour you.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 14
For we too have depending on us both sides of the alternative; both falling into hell, and obtaining the kingdom: since God hath so willed it. For, “behold,” saith he, “fire and water: whichever way thou wilt, thou mayest stretch forth thine hand” ( Ecclus. xv. 16 .) And, “If ye be willing, and will hearken unto me, ye shall eat the good of the land; (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 1
What again is “spiritual blessing in the heavenly places?” It is not upon earth, he means, as was the case with the Jews. “Ye shall eat the good of the land.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 5
… Many however of the rich toss themselves through a whole night, from their not waiting for the need of sleep, and then sleeping. And in short nothing is difficult, when men are willing; as nothing is easy, when they are unwilling; for we are masters of all these things. On this account the Scripture says, “If ye be willing and hear me.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 1
… So that a man may change suddenly, and become gold instead of clay. For since what belongs to virtue and to vice is not by nature, the change is easy, as being independent of any necessity. “If ye be willing and obedient,” He saith, “ye shall eat the good of the land.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 40
… Before man are good and evil, and life and death; poverty and honour are from the Lord God.’ So again in Isaiah we read: ‘If ye be willing, and hearken unto me, ye shall eat the good of the land; but if ye be not willing, and hearken not to me, the sword shall devour you: for the mouth of the Lord hath spoken this.’”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 42
He, however, thought he had discovered a great support for his cause in the prophet Isaiah; because by him God said: “If ye be willing, and hearken unto me, ye shall eat the good of the land; but if ye be not willing, and hearken not to me, the sword shall devour you: for the mouth of the Lord hath spoken this.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.2
In the praise of free will they say, “that free will has not perished, since the Lord says by the prophets, ‘If ye be willing and will hear me, ye shall eat the good things of the land: if ye are unwilling, and will not hear, the sword shall devour you.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.12
Moreover, that, in opposition to the Manicheans, they praise free will, making use of the prophetic testimony, “If ye shall be willing and will hear me, ye shall eat what is good in the land; but if ye shall be unwilling and will not hear me, the sword shall consume you:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 40
… since here we have to beware so much of pride, that even so great an apostle was buffetted by a messenger of Satan, lest he should be lifted up. Hence it was said to the apostles, “If ye abide in me;” and this He said who knew for a certainty that they would abide; and through the prophet, “If ye shall be willing, and will hear me,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.9
… But who can easily see how it is that the completion of our salvation is assigned to our own will, of which it is said: “If ye be willing, and hearken unto Me, ye shall eat the good things of the land,”
1:20
san Melitone di Sardi † 180 d.C. Melito, the Philosopher 9
The mouth of the Lord —His Son, or word addressed to men. In the prophet, “The mouth of the Lord hath spoken;”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… “If ye shall have been unwilling, and shall not have been obedient, the glaive shall eat you up.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.23
… has been deserted like a cottage in a vineyard, or a lodge in a garden of cucumbers,” ever since the time when “Israel acknowledged not the Lord, and the people understood Him not, but forsook Him, and provoked the Holy One of Israel unto anger.” So likewise that conditional threat of the sword, “If ye refuse and hear me not, the sword shall devour you,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.62
Celsus, again, having perhaps misunderstood the words, “For the mouth of the Lord hath spoken it,”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 6
… righteous;” or when it says, “The Lord God smelled the smell of a good savour;” or when there are given to Moses the tables “written with the finger of God;” or when the people of the children of Israel are set free from the land of Egypt “with a mighty hand and with a stretched out arm;” or when it says, “The mouth of the Lord hath spoken these things;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 5
… And in short nothing is difficult, when men are willing; as nothing is easy, when they are unwilling; for we are masters of all these things. On this account the Scripture says, “If ye be willing and hear me.” ( Isa. i. 19 , Sept.) And again, “If ye be unwilling, and hear not.” (
1:21
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 8
… For first he shot forth, and then he flourished in the world. And the expression, “he stooped down, he couched as a lion, and as a lion’s whelp,” refers to the three days’ sleep (death, couching) of Christ; as also Isaiah says, “How is faithful Sion become an harlot! it was full of judgment; in which righteousness lodged (couched); but now murderers.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.4
… But you might say that the Word of God, leaving the synagogue of the Jews as adulterous, departed from it, and took a wife of fornication, namely, those from the Gentiles; since those who were “Sion, a faithful city,”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 46.3
3. Who would not grieve over such things and say, “How is the faithful city become an harlot?”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.6
… and shall open her feet to every one that passeth by, and shall be polluted to the crown of her head. Better had it been for her to have submitted to the yoke of marriage, to have walked in level places, than thus, aspiring to loftier heights, to fall into the deep of hell. I pray you, let not Zion the faithful city become a harlot:
1:22
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.12.1
1. For the tradition of the elders themselves, which they pretended to observe from the law, was contrary to the law given by Moses. Wherefore also Esaias declares: “Thy dealers mix the wine with water,”
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 3
… This admonition about false philosophy he was induced to offer after he had been at Athens, had become acquainted with that loquacious city, and had there had a taste of its huckstering wiseacres and talkers. In like manner is the treatment of the soul according to the sophistical doctrines of men which “mix their wine with water.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… and man in divine Scripture, yet the clear-sighted, as Paul enjoins, will study it, and thereby discriminate, and dispose of what is written according to the nature of each subject, and avoid any confusion of sense, so as neither to conceive of the things of God in a human way, nor to ascribe the things of man to God . For this were to mix wine with water
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. To the Bishops of Egypt 2
… (for since He is in essence like the Father, He cannot be a creature, but must be the Creator, as Himself hath said, ‘My Father worketh hitherto, and I work :’) so being made man, and bearing our flesh, He is necessarily said to be created and made, and that is proper to all flesh; however, these men, like Jewish vintners, who mix their wine with water
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.22
… startled, so, if He, the True and Framing Wisdom, the Only-begotten Word of God, should use what belongs to His image as about Himself, namely, ‘The Lord created me for the works,’ let no one, overlooking the wisdom created in the world and in the works, think that ‘He created’ is said of the Substance of the Very Wisdom, lest, diluting the wine with water
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.26
… But if a man looking at what is done divinely by the Word, deny the body, or looking at what is proper to the body, deny the Word’s presence in the flesh, or from what is human entertain low thoughts concerning the Word, such a one, as a Jewish vintner
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.46
46. And who is sufficient for these things? For we are not as the many, able to corrupt the word of truth, and mix the wine,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 5
… when one sells for money what he ought to give freely. For he seems to me to be here both taunting them in respect to money, and again hinting at the very thing I have said, as that they mingle their own things with God’s; which is the charge Isaiah brings when he said, “Thy vintners mingle wine with water:” (
1:23
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 82
… For no man can convict us of any of these [vices]. No more do we wish to live like the rulers of your people, whom God reproaches when He says, ‘Your rulers are companions of thieves, lovers of bribes, followers of the rewards.’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.2.7
… And therefore the scribes and Pharisees, too, who from the times of the law had begun to despise God, did not receive His Word, that is, they did not believe on Christ. Of these Esaias says: “Thy princes are rebellious, companions of thieves, loving gifts, following after rewards, not judging the fatherless, and negligent of the cause of the widows.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.56
… and further make themselves happy, and confuse the way of your feet, or mockers ruling over you, or children in authority, immature in mind, not even having bread and clothing enough to be rulers over any; or prophets teaching lies, or rebellious princes,
1:25
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.25
… “Like as silver and gold are tried in the furnace, so the Lord chooseth the hearts;” And again: “The fire tries gold and silver; but man is tried in the furnace of humiliation;” and this also: “For whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth.”
1:26
sant'Ippolito † 235 d.C. On Daniel 2.26
26. He added also these words: “And his arms and his feet like polished brass;” to denote the first calling of men, and the second calling like unto it, viz. of the Gentiles.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… And within a little while ye shall hear that excellent lesson which says, Shine, shine, O thou new Jerusalem; for thy light is come . Of this Jerusalem the prophet hath said, And afterwards thou shalt be called the city of righteousness, Zion, the faithful mother of cities
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 5
… How is it then that the prophet said, “Call his name Maher-shalal-hash-baz?” Because, when he was born, there was a taking and dividing of spoils, therefore the event that took place in his time is put as his name. And the city, too, it is said, shall be called “the city of righteousness, the faithful city Sion.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
And yet the one indeed is written, but the other not written. How then said he, “it is written?” He modified the expression according to the issue of events: as he is wont continually to do: and indeed as it is the way of every prophet. For so Jerusalem, the prophet said, should be “called a city of righteousness;” (
1:27
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 88
… but he cried to them, ‘I am not the Christ, but the voice of one crying; for He that is stronger than I shall come, whose shoes I am not worthy to bear.’
1:28
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.28
… For you say it is written in the one hundred and fourth Psalm, “Let sinners cease to be in the earth, and the wicked be no more.” And in Isaiah,
1:30
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 2.3
… But behold now, this hive hath become solitary! For even as smoke does those bees, so fear hath driven away our swarms; and what the prophet says, bewailing Jerusalem, we may fitly say now, “Our city is become ‘like a terebinth that hath lost its leaves, and as a garden that hath no water.’”
1:1
1. Visio Isaiæ filii Amos quam vidit super Judam et Jerusalem in diebus Oziæ, etc. — Est hic titulus libri continens nomen ipsius auctoris sive Prophetæ, et populi cui ipse prophetat, et tempus quo prophetavit, videlicet sub Ozia sive Azaria, Joatham, Achaz et Ezechia regibus Juda. Nota primo, «visio,» id est visum sive res visa, puta prophetia, quam vidit Isaias oculis non corporis, sed phantasiæ, aut potius mentis et intellectus: ubi videre et audire sæpe idem sunt, puta clare rem cognoscere. Licet enim Isaias quandoque viderit symbola quædam, ut cap. vi vidit Deum in throno cum Seraphinis; tamen communiter tantum audiebat Deum sibi loquentem. Secundo, dicit «visio» potius quam prophetia, tum ut indicet certitudinem suæ prophetiæ; quia, ut ait S. Basilius, visus est sensuum certissimus; tum ut sciamus Isaiam in hac illuminatione Dei non quasi futuræ rei prænotionem, sed quasi præsentis claram inspectionem aspexisse: in Dei enim præscientia et prævisione omnia, etiam futura sunt quasi præsentia. Ita Cyrillus. Refert S. Gregorius, lib. II Dialog. cap. xxxv, de S. Benedicto, quod ipse in oratione ita mente in Deum elevatus fuerit, ut sub eo viderit mundum totum quasi parvum globum in radiis solis collectum. Quæranti quomodo id fieri potuerit, respondet, causamque et modum assignat, dicens: «Quia videnti Deum angusta est omnis creatura,» et mens S. Benedicti in Deo dilatata sub eo mundum quasi globulum vidit. Simili modo nostri Prophetæ ita spiritu elevabantur in Deum, ut res etiam remotas quasi coram se positas cernerent, ideoque eorum prophetia vocatur Visio, ipsique vocantur Videntes, ut liber Addo Videntis, id est Prophetæ; et Saul ad Samuelem: «Ubi est domus Videntis?» cui Samuel: «Ego sum videns,» id est Propheta, I Reg. ix, 18. Hanc prævisionem Deus Prophetis, sed maxime Isaiæ, communicavit. Isaias enim ea quæ prædicit, ita distincte et dilucide proponit, ut qui ea legit, cernere se potius putet præsentia, quam sperare futura. Ita Thales rogatus, «quantum a mendacio distaret veritas?» respondit: «Quantum oculi ab auribus.» Sensit vir sapiens, ea demum esse indubitatæ fidei quæ hominum oculis cernuntur, non quæ auribus audiuntur. Tertio, Prophetæ sæpe pro eodem accipiunt hæc tria, scilicet, «visio, verbum, onus,» nimirum pro prophetia, de quo cap. xiii, 1. Vide Can. I. Quarto, dicit «visio,» non mea, sed Isaiæ: non tam modestiæ quam historiæ causa, scilicet ut sequentibus seculis sciatur hunc esse librum Isaiæ, non alterius: hac enim de causa scriptores libris quos edunt suum nomen præfigunt. Filii Amos. — Alius est hic Amos ab Amos qui est tertius inter minores Prophetas, ut dixi in Proœmio. Utrumque Prophetam fuisse censent Hebræi; tradunt enim ipsi hanc regulam: quoties in titulo Prophetarum nominatur pater Prophetæ, vel avus, vel abavus, significatur singulos eorum fuisse Prophetas; sed hæc regula dubia et eruditis falsa videtur, de qua re alibi agam. Quam vidit (id est audivit a Deo) super Judam et Jerusalem. — Septuaginta, quam vidit contra Judam et Jerusalem. Hebræum enim אל al et super et contra significat: hic melius vertas, «super.» Isaias enim non tantum adversa, sed et læta Judæ prænuntiat. Sub «Juda» accipe et Tribum Benjamin: hæc enim in schismate decem Tribuum sub Jeroboam cum Juda adhæsit Roboam, et domui Davidis, q. d. Hic liber Isaiæ continet tam prospera quam adversa, quæ ipse in spiritu prævidit in diebus Oziæ, Joatham, Achaz et Ezechiæ, posteris Judæ et Benjamin, ac maxime Hierosolymitis obventura, partim sub illis ipsis regibus, partim post eos. To enim «in diebus Oziæ» referendum est ad «vidit,» ut patet: nam licet Isaias, cap. xiii et seq., prophetet etiam contra Babylonios, Medos, Syros, Ægyptios, etc., tamen præcipue et communissime prophetat Judæis. Unde eis suam prophetiam inscribit. Notat S. Hieronymus, atque: «Quod in titulis ponitur Isaiam prophetasse sub Ozia, Joatham, Achaz et Ezechia, non ut in aliis Prophetis, confuse intelligendum est, ut nesciamus quid sub quo specialiter rege dictum sit; sed usque ad finem voluminis scriptum refertur quid seorsim sub Ozia,» scilicet dicta a cap. 1 ad cap. vi, vers. 1, «et quid sub Joatham,» scilicet dicta cap. vi, «et quid sub Achaz,» scilicet dicta a cap. vii, vers. 1, ad cap. xiv, vers. 28, «et quid sub Ezechia ei a Domino revelatum sit,» scilicet reliqua a cap. xiv, vers. 28, ad finem libri. Ita ipse. Hoc generaliter verum est; patitur tamen exceptionem, ut patebit cap. xvii, vers. 1.
1:2
2. Audite, cœli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est. — Attentionem sibi conciliat Isaias per pathos invocando cœlum et terram, ut audiant verba, non sua, sed Domini. Jam Haymo per cœlum intelligit viros probos, spirituales et cœlestes: per terram homines rudiores et terrenos, vel etiam pravos et incredulos. Verum hic sensus est tropologicus. Ad litteram ergo S. Basilius, Hieronymus et Cyrillus per cœlos accipiunt cœli incolas, puta Angelos: per terram, terrigenas, puta homines, ut sit metonymia. Secundo, magis litteraliter et genuine idem Cyrillus et Rupertus proprie ipsos cœlos et terram accipiunt: utitur enim Isaias prosopopœia ad inanimes creaturas, ut oratio sit gravior et plena indignationis, idque primo, ut significet Judæos omnia sua bona a cœlo et terra accepisse per Deum, cui jam adeo fuerunt ingrati; secundo, eo quod Judæi adorarint solem, lunam, sidera in cœlo, et in terra bestias ac lapides, ideo ea ipsa nunc quasi eorum judices invocat; tertio, et maxime, quia cum homines rationales, puta Judæi, nollent audire Deum et Prophetas, hinc Isaias invocat creaturas inanimes quæ semper obediunt Deo, ut gravissima sit querela et exprobratio; invocat, inquam, eas quasi testes mutos et æternos, ut nimirum cœlum et terra testes sint tum pacti præteriti a Deo cum Judæis initi Deuter. xxx, 19: «Testes invoco hodie cœlum et terram, quod proposuerim vobis vitam et mortem, benedictionem et maledictionem;» tum præsentis Judæorum perfidiæ, qua pactum hoc violarunt: hæc enim verba Isaiæ illis Mosis jam citatis ad amussim respondent; tum futuri eorum supplicii, ut nimirum cœlum et terra non tantum testes sint, sed et vindices Creatoris sui. Nam «pugnabit cum illo orbis terrarum contra insensatos.» Sapient. v, 21. Similia sunt Psal. xlix, 4, et Deuter. xxxii, 1: «Audite, inquit, cœli, quæ loquor, audiat terra verba oris mei.» Ita S. Ambrosius in Psal. cxviii, serm. 14: «Testatur, inquit, elementa Deus ad redarguendos eos, qui nolunt præcepta divina servare; ut refugia omnia excusationis obsepiat.» Et S. Chrysostomus hic, qui et exempla addit: «Eam ob rem, ait, missus ad Jeroboam Propheta, omisso rege ad quem mittebatur, sermo admodum sermonem ad altare convertebat,» III Reg. xiii: «Et Jeremias terram ipsam advocabat dicens: Terra, terra, terra, scribe virum hunc, virum excommunicatum, sive ejectitium,» Jerem. xxii. Dicit itaque: quoniam tanta est hominum impietas, ut ad verba Dei obdurescant, loquar cœlo et terræ. Cœlum quamvis sit remotissimum, audiet; terra, quamvis lapidosa et crassa, auscultabit. Surdæ autem sunt hominum aures. Sensus ergo est, q. d. Vos, cœli insensibiles et inanimes, tu, terra bruta et surda, audite ea a me quæ populus meus audire non vult, audite justam meam de eo querimoniam: ut, sicut muti et æterni testes fuistis pacti mei cum Judæis initi, legisque eis a me datæ, sic et nunc sitis testes tum eorum inobedientiæ, ingratitudinis et rebellionis; tum justæ meæ de eis querelæ et comminationis, atque in futurum sitis testes meæ vindictæ, qua mala quæ eis hic comminor exsequar, eisque infligam: nec testes tantum sitis; sed et lictores ac vindices, scilicet tu, terra, impiis Judæis præbe te ferream: tu, cœlum, esto eis æneum. Rursum et magis, in die judicii tu, cœlum, vibra in eos tonitrua et fulmina, tu terra, iis dehisce. Ita Rupertus; vide dicta Deuter. iv, 16. Idem concionator dicat nomine Dei cuilibet peccatori: Audite, cœli, audite, elementa, audite, saxa, audite, bruta, rem vobis novam, audite facinus inauditum, audite portentum sæculorum: Hic peccator quem creavi, redemi, gratia mea bonisque omnibus dotavi, sprevit me, blasphemavit me, mihi Venerem, mihi Bacchum anteposuit: ventrem pro Deo habuit, itaque me divinitate mea spoliavit, eamque in Venerem et ventrem suum transtulit: quin ergo, o cœli, o fulmina! in scelestum hunc irruitis? quin reum læsæ majestatis divinæ afflatis, percutitis, excruciatis, perimitis? Allegorice, «hæc res est impleta in Domini passione, qua cœlum in medio die perdidit diem, terra tremore nimio firmitatem. Hinc æstimare licet, quid eis sit reservatum, quorum in causa funerei luctus pœnas pertulit natura supplicium,» inquit Zeno Episcopus Veronensis, serm. 5 De Isaia, qui doctrina, sanctitate, miraculis et martyrio clarus floruit sub Gallieno Imperatore, cujus et meminit S. Gregorius, lib. III Dialog. cap. xix. Exstant ejus scripta tom. II Biblioth. SS. Patrum. Quoniam Dominus locutus est. — Parat attentionem a dignitate loquentis, q. d. Non ego, sed sacra et divina majestas hæc edicit per me: lingua enim mea est calamus scribæ divini, puta Spiritus Sancti, et guttur meum est tuba divino inflata et clangens anhelitu. Filios enutrivi, et exaltavi: ipsi autem spreverunt me. — «Filios» proprie et primo, intelligit Judæos sui temporis, non autem eos qui fuerunt tempore Christi, ut vult Hieronymus, licet ad eos, imo ad omnes homines, a simili hæc verba extendi et applicari possint; omnium enim ingratitudo hic taxatur. Te ergo, o popule mi! quasi filium «enutrivi,» et, ut Theodoretus vertit, «educavi;» Septuaginta vertunt, «genui,» cum scilicet te creatione servum per vocationem et adoptionem mihi in filium adoptavi, Exod. iv, 22. Hebraice est הגדלתי higdalti, id est magnificavi, hoc est, alui, crescere, adolescere te feci. Alui enim te cum parvulus et paucus esses, per Joseph in terra Gessen, ut cresceres in immensam multitudinem. Rursum alui te manna in deserto, atque lacte et melle in Chanaan. Secundo, et potius, alui te spirituali cibo, scilicet data lege in Sina, tot prophetiis, tot sacris libris, tot monitis, tot promissis. Hoc est quod ait Osee, cap. xi, vers. 3: «Ego quasi nutritius Ephraim, portabam eos in brachiis meis;» et Isaias, cap. xlvi, vers. 3: «Qui portamini a meo utero.» Denique «exaltavi,» hoc est, præ aliis omnibus gentibus te opibus, miraculis, victoriis, regno, templo, aliisque donis cumulavi et excelsum ac gloriosum, aliisque gentibus formidabilem effeci. Ipsi autem spreverunt me. — Non ait: Obliti sunt, neglexerunt, sed positive, «spreverunt me,» quasi directe me meaque jussa contemnentes, aspernantes, violantes et prævaricantes, ut habent Hebræa, ac tandem me crucifigentes, inquit Zeno Veronensis, serm. 1 De Isaia. Quanta est hæc, o Judæe! o Christiane! impudentia tua, quanta ingratitudo, quanta superbia! Hæc verba Isaiæ rursum quasi antistropha respondent verbis Mosis, Deuter. xxxii, 6: «Hæccine reddis Domino, popule stulte et insipiens? numquid non ipse est pater tuus, qui possedit te, et fecit, et creavit te? etc.» Lycurgus contra ingratos legem ferre noluit, quod prodigiosa res esset beneficium non agnoscere. Duplex ergo portentum est ingrati filii erga patrem: triplex vero erga liberalem et beneficum patrem. 3. Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui: Israel autem me non cognovit. — Est argumentum a minori ad majus, scilicet a brutis ad homines, idque ad pathos. Notat S. Hieronymus Judæos rebelles et ingratos hic assimilari non equo generoso, aut cani sagaci et grato, sed stolido bovi et asino; quid enim stolidius est bove? quid stupidius asino? his tamen stolidiores sunt Judæi et ingrati omnes. Sic e converso Plato Aristotelem vocabat mulum: mulus enim cum saturatus est lacte materno, matrem calcibus petit: sic et Aristoteles optimis quibusque Platonis dogmatibus suffartus, scholam contra eum in Peripato aperuit, eique perpetuus adversarius esse cupivit. Ita Ælianus, lib. IV. Nota secundo: «Bos cognovit,» id est, cognoscere solet, «possessorem suum,» eique blandum et gratum se exhibere arando, triturando et vehendo ejus onera. Sic et «asinus præsepe domini sui,» id est, dominum præsepis sui, seu dominum qui se in præsepio alit (est hypallage), agnoscit; eique servit et obedit, scilicet vel arando vel eum ejusque clitellas portando. Pro «bos,» hebraice est שור schor, Chaldæi תור tor, (Chaldæi enim schin mutant in tau): unde Latinum taurus. Hinc Franciscus Forerius per schor, accipit taurum admissarium, qui armenta præit velut dux, ferusque est et jugi impatiens, q. d. Taurus hic licet ferus dominum suum agnoscit, et gregem vaccarum, quem præit, in caulas domini sui reducit. At Israel me Dominum suum non cognoscit, imo meos greges, puta populum meum, a me ad idola abducit, verum Hebræum schor non tantum taurum, sed et bovem quemlibet domitum et mansuetum significat, et de eo magis videtur loqui Isaias. Vis exemplum rarum feræ agnoscentis et rependentis beneficium homini? Accipe quod ex Appione oculato teste narrat Gellius, lib. V, xiv, suis verbis, quæ ego ut vitarem prolixitatem, abbreviavi. Romæ in circo dabatur pugna hominum cum bestiis: erat leo inter alios vastus et terribilis: «Introductus erat inter complures exteros ad pugnam bestiarum Dacus, servus viri consularis. Ei servo Androdus (vel potius Androcles, uti scribit Ælianus) nomen fuit. Hunc ille leo ubi vidit procul, repente, inquit, quasi admirans stetit: ac deinde sensim atque placide, tanquam noscitabundus, ad hominem accedit. Tum caudam, more, atque ritu adulantium canum, clementer et blande movet; hominisque sese corpori adjungit, cruraque ejus et manus prope jam exanimati metu, lingua leniter demulcet. Androdus inter illa tam atrocis feræ blandimenta amissum animum recuperat; paulatimque oculos ad contuendum leonem refert. Tum quasi mutua recognitione facta, lætos, inquit, et gratulabundos videres hominem et leonem. Ea re prorsus tam admirabili, maximos populi clamores excitatos dicit; accersitumque a Cæsare Androdum, quæsitamque causam, cur ille atrocissimus leonum uni pepercisset, Androdus rem narravit admirandam: Fugi, inquit, herum sævum, venique in speluncam, ubi leonem offendi pedem ostendentem, et opem petentem: ibi ego spinam ingentem ex pede ejus revulsi, saniem expressi, vulnus siccavi: ille levatus pede in manibus meis recubuit et requievit. Atque ex eo die triennium totum ego et leo in eodem specu eodemque victu viximus. Nam quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi suggerebat, quæ ego, ignis copiam non habens, sole meridiano torrens edebam. Sed ubi me, inquit, vitæ illius ferinæ jam pertæsum est, leone in venatum profecto, reliqui specum, et viam ferme tridui permensus a militibus visus apprehensusque sum, et ad dominum ex Africa Romam deductus. Is me statim rei capitalis damnandum, dandumque ad bestias curavit. Intelligo autem, inquit, hunc quoque leonem me tunc separato captum, gratiam nunc mihi beneficii et medicinæ referre.» Hæc Appion dixisse Androdum tradit; eaque omnia scripta circumlataque tabella populo declarat: atque ideo cunctis petentibus dimissum Androdum, et pœna solutum: leonemque ei suffragiis populi donatum. Postea, inquit, videbamus Androdum et leonem loro tenui revinctum, urbe tota circum tabernas ire, donari ære Androdum, floribus spargi leonem, omnesque fere ubique obvios dicere: «Hic est leo hospes hominis; hic est homo medicus leonis.» Leo brutus et ferus agnoscit beneficium, ei parcit, blanditur et servit: et homo rationalis non agnoscit Creatorem suum, ei non obedit, non servit, cui animam debet? Non minus rarum et mirabile est quod scribit Democritus, et ex eo Lilius Giraldus, lib. De Ingratis, draconem servasse Thoantem in Arcadia: Thoas, inquit, draconem puer nutriverat, qui cum adolevisset, veritus draconis naturam magnitudinemque in solitudinem detulit: digressus inde, cum in latronum insidias incidisset, exclamavit; cujus vocem audiens draco, eamque educatoris sui Thoas esse cognoscens, accurrit illico, et eum e latronum manibus eripuit. Simile ibidem narrat ex Demetrio physico de panthera, quæ ferocissimum est animal: cum enim ejus catuli in foveam incidissent, nec eos inde educere per se sola sufficeret, tamdiu ibi moram traxit, quandiu hominem prætereuntem conspiciens, eum leniter unguibus per vestem trahens, nutuque et gestibus lapsum catulorum innuens, ejusque opem postulans, eo adjuvante catulos e fovea exemit. Quare panthera gestiens, et gratiam referens, hominem eousque per sylvarum et nemorum devia cum catulis comitata est, quousque eum in viam tutumque reduxit. Verum omnia superat, quod ex Philarcho memorat de aspide. Aspis, ait, ab Ægyptio homine educata, eum in hospitis ædibus peperisset, accidit, ut ex catulis unus hospitis filium venenato morsu peremerit. Aspis tum domo forte aberat: reversa, iniquum rata hospitis filium a catulo necatum; præsente hospite, ne ingrata videretur, imo ut ingratum puniret, proprium catulum homicidam interemit. Huc refer leonem S. Gerasimi Abbatis (errat vulgus, putans fuisse S. Hieronymum, cui ex hoc errore pictores leonem appingunt), qui ob exemptam sibi ab eo spinam, viventi per omnem vitam sedulo servivit, et morienti ex luctu commortuus, eidem sua morte parentavit, uti refert Sophronius in Prato spirit. Nota tertio: Locus hic generatim loquitur de quibusvis bobus, asinis et dominis. Veteres tamen, ut S. Augustinus Contra Judæos, cap. xiii, S. Ambrosius, lib. II in Lucam, cap. II, Origenes, hom. 13, et alii quos citat hic Leo Castrius (quos petulanter nimis et arroganter Calvinus hic subsannat, vocatque fabulones et asinos; ita nimirum vitulus ipse vitulatur), hæc adaptant Christo puero et Domino in præsepi inter bovem et asinum reclinato, et ab eis vel ordinaria et naturali
1:4
4. Væ genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis. — Est hic Propheta in tertio tono concionis. Pro «væ» hebraice est הוי hoi, quod Vatablus vertit, heu: est enim, inquit, vox commiserantis et deplorantis alienam miseriam et calamitatem. Sed melius alii passim hei vertunt, væ: est enim hic sermo Dei minantis et indignantis. «Væ» significat minas, decretum et sententiam, tum vastationis temporalis, tum æternæ damnationis, inquit S. Gregorius, homil. 9 in Ezech. Vocatur hic Israel primo, «gravis iniquitate,» id est, scelerum pondere et multitudine degravatus, et incurvatus quasi ad terram. Secundo, «semen nequam,» quia Judæi gratiæ Dei, qua ejus filii facti fuerant, degeneres exstiterunt, et voluntatis pravitatem quasi in naturam verterunt, inquit S. Augustinus, lib. VII Contra Advers. Legis et Prophet. cap. xxii. Est hic climax sive gradatio: sensim enim increscit, fitque gravior et vehementior oratio. Sunt enim hic quinque gradus impietatis et impiorum. Primus cum dicitur: «Væ genti peccatrici,» id est, a lege Dei aberranti! hoc enim est חטא chote. Secundus, cum ait, «populo gravi iniquitate,» qui scilicet jam occaluit ad scelera, eorumque pondere ad solum usque deprimitur. Tertius, cum ait, «semini nequam,» q. d. Pessimorum parentum sunt pessimi filii, qui scilicet quasi ex parentibus obedientia, vel forte etiam extraordinaria et miraculosa aliqua (ut vult S. Bonaventura) reverentia agnito et adorato. Si enim agnus S. Francisci flexit genua ad S. Eucharistiam; si alaudæ et aves suo silentio et applausu S. Franciscum sibi concionantem reveritæ sunt et honorarunt; si feræ Antonium, Paulum, Hilarionem, aliosque ad primævam Adæ innocentiam accedentes coluerunt; si apes non semel S. Eucharistiam tutatæ sunt: quidni bos et asinus in præsepio præsentem et recens natum Christum innocentissimum, Dominum suum et nostrum, peculiari aliquo cultu honorasse, eique se inclinando, fœno eum tegendo, halitu suo eum calefaciendo, aliisque modis serviisse credantur? præsertim cum non tantum Angeli et pastores, sed et stella eidem servierit tunc, vocans et præiens Magos ad eum in Bethlehem. Certe ita ad litteram Sanctos Christi reveriti sunt et honorarunt boves, equi et asini. Illustre est quod legimus in Vita S. Kiliani Franconiæ Apostoli: cum enim a Geila uxore Gosberti Ducis Franconiæ, quod illicitum ejus conjugium reprehenderet, in eum immissi essent carnifices, dixit: «Vos implebitis præceptum, nos cursum consummabimus.» Ergo ab eis cæsus, cum Geila ad tegendum scelus, stabulum equorum ubi Martyr sepultus fuerat, fieri jussisset; jumenta eo ingredi recusarunt, imo ingressa statim mortua corruerunt. Ita et S. Cyprianus, vel potius Origenes (uti ex stylo aliisque colligit Pamelius) lib. De Singul. Cleric. «Sicut, ait, modica aquæ gutta multo vino infusa a se tota deficit, vinique colorem et saporem induit; ferrum candens pristina propriaque forma exuitur, et igni simillimum efficitur; solis radio aer perfusus in eamdem transformatur luminis claritatem; speculum radiis solaribus directe irradiatum solis in se recipit similitudinem, idque putares alterum esse solem: ita et Sancti in intimis suis totaliter Dei charitate penetrantur, sicque deiformes effecti in Dei similitudinem transformantur.» Mystice in hæc Isaiæ verba Richardus Victorinus scripsit tractatum De Statu interioris hominis. Sanctum Israel. — Est emphasis, q. d. blasphemaverunt Deum, qui est Sanctus sanctorum, ipsaque sanctitas adoranda, summeque reverenda et glorificanda, præsertim ab Israele, utpote quem sibi in populum peculiarem et sanctum elegit, cuique suam sacratam legem, sanctam fidem, sanctas victimas et cæremonias tradidit. «Israel» enim hic est genitivi casus: «sanctus ergo Israel» est Deus Israelis, cujus sanctitatem impii profanarunt et polluerunt. Blasphemia enim directe violat sanctitatem Dei: unde summum est peccatum. S. Hieronymus et Cyrillus hæc referunt ad Judæos tempore Christi: idem enim eorum, utpote patrissantium, fuit genius eumque prævidit et prædixit hic Spiritus Sanctus per Isaiam: hi enim proprie Christum blasphemaverunt, vocantes eum vini potorem, dæmoniacum, et quod in nomine Beelzebub ejiceret dæmonia. Nota: Isaias hic loquitur non tam de morbis, vulnere et plagis corporis, quam animi, puta de vitiis et peccatis: transit enim ab effectu ad causam, scilicet a plaga ad culpam, q. d. Totum corpus vestrum plagis meis saucium est; quia idem totum culpa et peccatis infectum et languidum est. Ita S. Hieronymus et Basilius. Hinc secundo, per caput et cor quasi primarias corporis partes, synecdochice intelligenda relinquit cætera membra, adeoque totum corpus politicum Synagogæ, puta totum populum Israel, male se habere, vitiis esse corruptum: nam ad litteram Isaiam loqui de corpore sui populi, non autem de corpore Christi in passione flagellis et plagis undique laniati et afflicti (cui hæc applicant concionatores plerique), patet ex antecedenti et seq. Tertio, per enallagen «omne» sumitur pro toto, ut patet ex sequenti; dicit tamen «omne,» quia caput accommodari potest principibus, pedes populo eis subdito, cor sacerdotibus. Primo, quia sicut in capite sensus vigent, ita in principe vigere debet sapientia et provida gubernatio. Secundo, sicut cor est principium motus et directionis in homine; cor enim primo recipit vitam ab anima, eamque per spiritus vitales diffundit in totum corpus, unde cor in animali est primum vivens et ultimum moriens (sicut ex adverso oculi, quia remotissimi a corde, sunt ultimum vivens et primum moriens): ita sacerdos medius est inter Deum et homines, ac spiritualia charismata et motus quos a Deo recipit, transfundit in populum; itaque eum in via Dei movet et dirigit. Tertio, moriente corde moritur corpus, eo vivente vivit: ita vigente sacerdote viget populus, eo languente languet, et emoritur in spiritu. Ita Cyrillus, Haymo, D. Thomas et alii. sive ejus quod dixit: «Abalienati sunt retrorsum.» Deus enim est fortitudo, sanitas et lætitia animæ ac reipublicæ. Si ergo a Deo deficis, fies languidus et tristis. Audi S. Cyprianum, vel potius Origenem (uti ex stylo aliisque colligit Pamelius) lib. De Singul. Cleric. «Sicut, ait, modica aquæ gutta multo vino infusa a se tota deficit, vinique colorem et saporem induit; ferrum candens pristina propriaque forma exuitur, et igni simillimum efficitur; solis radio aer perfusus in eamdem transformatur luminis claritatem; speculum radiis solaribus directe irradiatum solis in se recipit similitudinem, idque putares alterum esse solem: ita et Sancti in intimis suis totaliter Dei charitate penetrantur, sicque deiformes effecti in Dei similitudinem transformantur.» Mystice in hæc Isaiæ verba Richardus Victorinus scripsit tractatum De Statu interioris hominis.
1:5
5. Super quo percutiam vos ultra, addentes prævaricationem? — Est hic triplex sensus, isque commodus. Primo, «super quo,» id est, ad quid, quorsum, percutiam vos, cum sitis in malo obstinati, ita ut non sperem vestri emendationem? Ita Vatablus. Secundo, «super quo,» id est, quo membro, qua corporis parte? quasi dicas: Nullum invenio in corpore vestro reliquum membrum, in quo pateat novæ plagæ locus. Omnia enim sunt unum vulnus, unus livor et tumor, ut sequitur. Ita S. Hieronymus et Nazianzenus, orat. De plaga grandinis. Sic ait Ovidius, lib. IV De Ponto: Quid juvat exstinctos ferrum demittere in artus? Non habet in nobis jam nova plaga locum. Tertio, «super quo,» id est qua plaga percutiam vos? Ita S. Hieronymus, q. d. Frustra vos percutiam deinceps: nam omne genus plagarum in vos immisi, frustraque consumpsi, nec ulla facti estis meliores: afflixi vos fame, bello, peste, servitute, totamque meam hoplothecam in vos quasi exhausi: non habeo ulterius quo vos percutiam: restat ergo ut vos deseram, et a me omnino projiciam. Ita Cyrillus. Hæc derelictio et abjectio est gravissima Dei plaga, de qua Psalm. lxxx, 13: «Dimisi eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis;» et Ezech. xvi, 24: «Auferetur zelus meus a te, nec irascar amplius;» et Rom. 1, 24: «Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum.» Omne caput languidum, et omne cor mœrens. 6. A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas. — Ecce hic est effectus defectionis a Deo. Unde et Chaldæus vertit: «A populo usque ad principes omnes rebelles sunt.» Nam, ut ait Seneca ad Neronem: «A capite bona valetudo in omnes vegeta est atque erecta, aut languore demissa.» Et Eccli. cap. x, vers. 3: «Rex insipiens perdet populum suum.» Et Hesiodus: «Unius ob crimen pœnas urbs tota rependit.» Nominat ergo cor et caput, quia sicut corpus naturale a capite animales, a corde vitales spiritus accipit: sic corpus politicum, puta respublica a regio et sacerdotali ordine suum vigorem viresque accipit, eoque languente languet et emoritur. Suspicatur non male Sanchez Isaiam, cum ait: «Omne caput languidum,» notare et perstringere Oziam regem qui arrogans sibi jus sacerdotii in adolendo incenso, in capite et fronte percussus fuit lepra, idque forte sub idem tempus quo hæc dixit Isaias. Denique ait, «omne» vel totum, hoc est multi, major pars, non omnes vel totum omnino. Nam semper mansit Ecclesia sancta, id est cœtus aliquis fidelium, piorum et sanctorum, licet exiguus, et ut Christus ait, pusillus grex. Ita S. Augustinus, lib. De unitate Ecclesiæ, cap. IV. Similia Gentilium adagia citat Delrio, adagio 133. Vulnus, et livor, et plaga tumens, — ob saniem scilicet et pus: unde pro tumens hebraice est טריה teria, id est plaga saniosa, purulenta et putrida. Ita Pagninus, q. d. Totum corpus hujus populi vitiis ita infectum est et morbidum, ut non videatur esse aliud quam unum continuum vulnus, ulcus, livor et plaga peccati. Alii speciatim hæc adaptant, ut «vulnus» sit intimum peccatum cordis, «livor» sit peccatum externum oris, «plaga» sit peccatum publicum operis. Alii per «vulnus» intelligunt apertam malitiam, per «livorem» latentem invidiam, per «plagam tumentem» animi tumorem et superbiam, inquit Sasbout. Huc accedit noster Sanchez: «In vulnere, inquit, quod est divisio continui, et quod quasi aperto ore hiat et clamat, intelligitur peccatum publicum; per livorem, qui est humor putris intra cutem collectus, peccatum occultum; per plagam tumentem, peccatum diuturnum,» quod jam putet et fætet. Non est circumligata (plaga jam dicta), nec curata medicamine, neque fota oleo. — q. d. Nemo fuit qui hanc plagam peccati vestri curaret. Secundo et genuine, q. d. Vos obstinati in morbo peccatorum vestrorum noluistis ullam medici manum et curationem admittere; unde Septuaginta vertunt: Non est malagma imponere, q. d. Defectus curationis provenit ex obstinatione vestra, qua medicinam omnem respuitis: non autem ex defectu medici; quia Prophetæ, qui quasi medici animæ vos ad pœnitentiam adhortantur, vobis non desunt: sed vos eorum monita contemnitis. Longe verius hoc dicetur jam Christianis, qui tot habent Sacramenta, gratias, aliaque salutis media; et tamen ea negligunt vel respuunt.
1:7
7. Terra vestra deserta, civitates vestræ succensæ igni: regionem vestram coram vobis (vobis spectantibus, lamentantibus, gementibus et frendentibus) alieni devorant. — Hucusque Isaias proposuit populi scelera, in iisque obstinationem: jam culpæ dignam pœnam intentat. Sanchez et aliqui alii «deserta, succensæ,» proprie accipiunt, ut præterita vel præsentia, uti sonant: sæpe enim Judæi vastati sunt ab Ægyptiis, Ammonitis, Moabitis, Palæstinis, Madianitis et Syris tempore Amasiæ, et ab Assyriis tempore Achaz et Ezechiæ. Verum quia hæc prima (uti hic ponitur) videtur fuisse prophetia Isaiæ, facta sub Ozia rege, quando florebant res Judæorum, et quia sequuntur futura «desolabitur, derelinquetur,» etc. hinc melius dicemus in Hebræo non esse præterita, sed participia; quæ tam per futurum quam per præteritum aut præsens exponi possunt; quod ergo Noster ait: «Terra vestra deserta,» supple erit; «civitates vestræ succensæ,» supple erunt; «regionem vestram alieni devorant,» hebraice, devorantes, supple erunt, id est devorabunt: aut Interpres posuit participia (quæ in Hebræo sunt præsentia) pro futuris: «deserta,» id est certo deseretur: «succensæ,» id est certo succendentur: «devorant,» id est certo devorabunt, scilicet Babylonii sub Nabuchodonosore, inquit Basilius, et multo magis Romani sub Tito et Vespasiano: hi enim in Jerusalem non reliquerunt lapidem super lapidem. Ita Cyrillus, Hieronymus, Haymo et alii, idque magis patebit vers. 9. Ubi nota: Isaias et Prophetæ licet præsentibus loquantur Judæis sui sæculi, tamen spiritu prophetico extendunt se et loquuntur etiam futuris, qui parentum suorum scelera, ac consequenter et pœnam eorum erant participaturi, maxime tempore Christi. Unde veteres passim (videre est eos apud Leonem Castrium) hæc omnia ab Isaia dicta populo sui ævi, accipiunt etiam quasi dicta Judæis tempore Christi: hic enim fuit Sanctus Israel, quem ipsi blasphemaverunt, ideoque a Tito excisi et desolati sunt. Tropologice, S. Clemens, lib. IV Constitut. Apost. cap. 1, hæc recte adaptat divitibus, qui cum liberis careant, non suscipiunt pupillos, quos loco filiorum habeant, quibus accidere solet justo Dei judicio, ut alieni bonis eorum fruantur: «Si quem divitem, inquit, pudet pupilli, pupillo quidem prospiciet pater orphanorum, et judex viduarum; ipse vero dives incidet in eum, qui bona, quibus ille pepercit, et quibus abstinuit, consumat; evenietque ei quod dictum est: Quæ non comederunt sancti, comedent Assyrii, sicut ait Isaias: Regionem vestram in conspectu vestro alieni devorant.» Huc spectat illud S. Augustini: «Quod non capit Christus, rapit fiscus.» Et desolabitur sicut in vastitate hostili. — «Sicut» hic est nota veritatis, non similitudinis, significatque vere, plane, et plene, q. d. Vera et plena vastitate, qualis solet esse hostilis, ab hostibus Chaldæis desolabitur Judæa. Sic Joan. 1, 14, dicitur: «Vidimus gloriam ejus quasi unigeniti a Patre,» q. d. Vidimus gloriam Christi tantam, quantam decebat habere eum, qui vere erat unigenitus Dei Patris.
1:8
8. Et derelinquetur filia Sion ut umbraculum (Tertullianus, lib. Contra Judæos, cap. iii, legit sicut casa, et lib. III Contra Marcion. cap. xxiii, tanquam specula, ut alludat ad etymon Sion, quod speculam significat) in vinea, et sicut tugurium in cucumerario. — Sion sive Jerusalem vocatur «filia,» tum ob causas dictas can. xviii, tum speciatim quia urbs Jerusalem monti Sion subjecta est, ut ex eo quasi filia descendere et nasci videatur; et quia Deus eam singulariter quasi filiam diligebat et protegebat. Jam sensus est, q. d. Jerusalem a Chaldæis, et deinde a Romanis, desolabitur, fietque deserta, perinde ac facta vindemia solet deseri et everti umbraculum seu teges, in quo ante vindemiam vineæ custos degebat, ut uvas et fructus a furibus et bestiis tutaretur: ita ut, sicut ex umbraculo hoc disjecto nihil superest præter tigna et statumina hinc inde projecta, ita ex Hierosolyma vastata et incensa, præter ruinas, et dispersos hinc inde sanctuarii lapides, nihil supersit antiquæ gloriæ: imo succendetur ipsa, sicut lectis et ablatis uvis et fructibus succenduntur tuguriola custodum in cucumerariis. Secundo, apposite Sanchez per «filiam Sion» accipit arcem Sion, quæ urbi Jerusalem imminebat ut propugnaculum, eratque ei quod tugurium est cucumerario, aut tabernaculum vineæ, q. d. Ubi hostis urbem, quasi vineam vindemiavit, arx Sion et templum sicut tugurium pariter dissipata sunt. Nota: Cucumerarium est hortus vel locus in quo crescunt cucumeres, sub quibus citrulos, pepones, melones et cucurbitas intellige: magna enim horum est copia in Palæstina, utpote regione calida. Unde solent ibi custodes in locis hisce cucumerariis tuguria construere, et in iis contra fures excubare. Idem vel simile tugurium in pomariis ad poma custodienda erectum intelligunt Septuaginta, hic et alibi per ἐπωροφυλάκιον, id est pomorum custodiam: quam vocem ipsi crebro et libenter usurpant. Tertullianus et Cyprianus contra Judæos vertunt, custodiarium. Et sicut civitas quæ vastatur. — Hebraice, et sicut civitas obsessa, id est obsidendo capta et vastata; est metalepsis. Ita Vatablus.
1:9
9. Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus. — Hebraice est, nisi Dominus צבאות sabaoth, id est exercituum: sabaoth enim nomen, vel potius epithetum est Dei, significans Dei potentiam instructam copiis maximis, promptissimis et invictissimis exercituum cœlestium et terrestrium, puta Angelorum, stellarum, fulminum, grandinum, tonitruorum, ursorum, leonum, vesparum, omniumque creaturarum, quibus nemo resistere potest, q. d. Cur ergo vos, o Judæi! audetis resistere Deo sabaoth? Primam Deum sabaoth nominasse et invocasse legitur Anna mater Samuelis, I Reg. i. Vide de decem Dei nominibus dicta Exodi vi, 3. Nota: Pro semen hebraice est שריד sarid, id est reliquum, paucæ reliquiæ, q. d. Nisi Deus ex illa communi et universali vastitate hostili paucos aliquos, quasi reliquias et semen gentis (uti Noe fuit semen generis humani) conservasset fecissetque superstites; nos omnes Judæi fuissemus omnino ut Sodoma deleti: tanta enim fuit impietas Hierosolymæ æque ac Sodomæ, ut Josephus, lib. VI Belli, cap. xvi, dicat: «Puto, si Romani contra noxios venire tardassent, aut hiatu terræ devorandam fuisse civitatem, aut diluvio perituram, aut fulminum ac Sodomæ incendia passuram: multo enim magis impiam progeniem tulit, quam illa protulerat.» Ad litteram loquitur Isaias tum de paucis illis Judæis, qui superfuerunt captivitati Babylonicæ, et cum Zorobabel ac Jesu filio Josedec reversi sunt Hierosolymam; tum de paucioribus, qui superfuerunt cladi Romanæ per Titum. Judæi ergo, quia æque, imo magis peccarunt, quam Sodomitæ, hinc et magis quam illi puniti sunt: hoc enim est quod ait Jeremias Thren. iv, 6: «Major effecta est iniquitas (id est pœna iniquitatis) filiæ populi mei peccato (id est pœna peccati) Sodomorum.» Hic sensus respondet Hebræo sarid, estque planissimus et simplicissimus, ideoque genuinus. Paulo aliter explicat Sanchez, q. d. Propter paucos justos, ut Oseam, Amos, Joel, Jonam, Michæam, qui fuerunt verum Dei semen, id est viri sancti, Deus non funditus delevit urbem et gentem Judæorum: sicut non delevisset Sodomam, si in ea inventi fuissent decem justi. Allegorice Apostolus, Rom. ix, 29, hæc transfert ad Christum, q. d. Nisi Deus ex Judæis parum reliquiarum, videlicet B. Virginem, Apostolos, et paucos alios in Christum credentes selegisset et reservasset, reprobatus fuisset totus Israel ob infidelitatem, et periisset ut Sodoma et Gomorrha. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Rupertus et Haymo. Huc accedunt Origenes et Œcumenius in Rom. ix, qui per «semen» accipiunt Christum, vel doctrinam Christi. Sic et S. Basilius et Hugo exponunt, q. d. Nisi Deus ex Judæis suum semen, id est Christum nasciturum, decrevisset, ideoque aliquos Judæos, ex quibus nasceretur, in hoc excidio servasset, omnes fuissent deleti. Christo ergo debent Judæi quod non plane fuerint excisi. Sic de Fabio Maximo dixit Ovidius lib. I De Ponto, elegia 2: Qui nasci ut posses, quamvis cecidere trecenti, Non omnes Fabios abstulit una dies. q. d. In tanta clade Fabiorum per Annibalem facta, Deus servavit unum, ex quo nasceretur Fabius Maximus Reipublicæ columen. tolerare non raro, ob sanctas proles quas ex eis vel prævidet, vel prædestinat nascituras. «Thare, inquit, pater Abraham, idolorum et cultor et factor, impietatis tamen pœnam non dedit; et merito. Si enim Deus radicem amputasset, unde tantas fidei fructus (Abraham) germinasset? Quid Esau nequius? Sed si excisus fuisset, maximum justitiæ fructum mundus amisisset; et qualem audi. Esau genuit Raguelem, Raguel Zaram, Zara Job. Cernis quantus elanguisset patientiæ flos, si præveniens Deus a radice pœnas exegisset. Ea quoque usus est providentia supra Ægyptios ultra fidem blasphemos: exspectavit enim quousque ibi essent monasteria, in quibus florerent qui angelicam imitarentur vitam. Sed et humanæ leges matrem gravidam, etsi peccatricem, ad partum usque servant illæsam, ne fœtum innoxium tollant. Denique si velox fuisset ad pœnam Deus, Paulum Ecclesia non possedisset: distulit ergo blasphemantem, ut pœnitentem ostenderet Dei longanimitas. Et quot proles Deo Paulus genuit?» Hæc et plura Chrysostomus. Tropologice, dicat hoc sibi pœnitens anima: Nisi Dominus in corde meo reliquisset semen bonæ inspirationis, timoris, compunctionis et pœnitentiæ, periissem ut Sodoma: «Misericordiæ Domini, quia non sumus consumpti: misericordias Domini in æternum cantabo.» Hoc sensit, hoc dixit S. Maria Ægyptiaca. 10. Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhæ. — Nota: Judæi hic vocantur «populus Gomorrhæ:» sicuti «principes Sodomorum» vocantur principes Judæorum, tum qui fuerunt tempore Isaiæ, tum, ut Basilius et Hieronymus, qui fuerunt tempore Christi, puta Annas, Caiphas, Scribæ, Pharisæi, ipsique magistratus: idque primo, quia peccata Sodomæ fuerunt «superbia, saturitas panis et abundantia, et otium ipsius, et filiarum ejus: et manum egeno et pauperi non porrigebant;» ut ait Ezech. cap. xvi, vers. 49; inde enim in omnia scelera se immerserunt, factique sunt pessimi. Eadem fuerunt peccata Judæorum. Unde diserte Deus per Ezechielem ibidem vers. 48, per vitam suam jurat dicens: «Vivo ego, quia non fecit Sodoma, et filiæ ejus, sicut tu; vicisti eas sceleribus tuis.» Secundo, quia ipsi nefando vitio sodomiæ Judæi fuerunt obnoxii, ut patet cap. xxvi. Ita Cyrillus. Tertio, quia in suis sceleribus fuerunt effrontes et impudentes æque ac Sodomitæ; hoc enim est quod dicitur in cap. iii, vers. 9: «Peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt.» Quarto, quia, uti in Sodomis pauci inventi sunt justi, puta Lot cum suis; ita et in Judæa, inquit Cyrillus. Quinto, quia Sedom sive Sodoma, hebraice, inquit Basilius, significat declinationem, Gomorrha rebellionem: hi autem principes cum populo Judæorum erant prævaricatores Deoque rebelles. Vide Can. xxii, q. d. Audite verbum Domini, olim Israelitæ, nunc Sodomitæ, olim Abrahæi et Jacobæi, nunc Gomorrhæi. Alludit ad Deut. xxxii, 32: «De vinea Sodomorum, vinea eorum, et de suburbanis Gomorrhæ: uva eorum uva fellis, et botri amarissimi.» Sic ait Ezech. cap. xvi, vers. 3: «Pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa,» et Daniel ad senem incestum, cap. xiii, vers. 56: «Semen Chanaan, et non Juda.»
1:10
Eadem libertate Agapetus Pontifex missus a Theodato rege Gothorum ad Justinianum Imperatorem, cum, pace inter utrumque confecta, a Justiniano premeretur, etiam additis minis, ut Eutychianam hæresim confirmaret, respondit: «Ego ad Justinianum Christianissimum principem venire optavi, sed Diocletianum inveni,» Christianorum hostem acerrimum; testis est Cedrenus et alii. Idem eidem Justiniano postea dixit Vigilius Papa. Ita Constantium Imperatorem Christianos persequentem S. Hilarius vocat «tyrannum et Christi hostem;» Lucifer Calaritanus vocat eumdem «Judam proditorem,» et «Arii vermem;» S. Athanasius vocat eumdem «Antiochum, Herodem,» imo «Antichristum.» Ita Leoni Isauro Imperatori qui primus fuit Iconomachus, S. Germanus Constantinopolitanus Patriarcha in faciem dixit: «Tu es Antichristus,» ut habent ejus Acta, et ex iis Baronius. 11. Quo (quorsum) mihi (offertis) multitudinem victimarum vestrarum? plenus sum. — Refutat hic Judæorum inanem et noxiam confidentiam in suis victimis et cæremoniis, q. d. «Plenus,» id est, ut hebraice, satur, «sum» victimis vestris. Illæ tam crebro repetitæ mihi nauseam pariunt: quia licet in se bonæ sint, et a me præceptæ, tamen quod a vobis offerantur, mihi displicent. Primo, quia vos impuro corde plenoque peccatis eas offertis. «Manus enim vestræ sanguine plenæ sunt,» ut sequitur: nam «victimæ impiorum abominabiles Domino: vota justorum placabilia,» Proverb. xv, 8. Secundo, quia in externis illis sacrificiis omnem sanctitatem ponitis, atque internam, quæ vera est, negligitis: imo putatis vobis impune licere rapere, inebriari, fornicari, etc., eo quod peccata hæc victimis vestris expiare cogitetis; hoc enim est quod eis improperat Jeremias, cap. vii, 4: «Nolite confidere in verbis mendacii, dicentes: Templum Domini, templum Domini, templum Domini est, etc. Furari, occidere, adulterari, jurare mendaciter, libare Baalim; et dixistis: Liberati sumus eo quod (id est quamvis) fecerimus omnes abominationes istas.» Qua in re gravissime erratis. Deus enim externis vestris sacrificiis non pascitur, sed internis, adeoque per externa quasi per imaginem et umbram tantum vult vos excitare ad interna, puta ad actus religionis, pietatis, amoris, obedientiæ legis divinæ, quibus ipse delectatur. Vos ergo in sacrificiis et inanibus umbris vestris ambitiose hærentes, eaque sola Deo offerentes, perinde facitis, ac si quis invitans amicos ad prandium eis famelicis lepores et carnes non veras,
1:11
sed pictas et adumbratas apponeret: quo modo Heliogabalum ludificasse suos convivas docet Lampridius; idem de Caligula docet Suetonius, cap. xxxvii. Ita exponunt hunc locum Irenæus, lib. IV, cap. xxxii, Theodoretus, lib. De Sacrificiis, ante medium, S. Chrysostomus in hunc locum, Haymo, Thomas, Hugo, Adamus, Forerius, et clare S. Hieronymus. «Hostiæ, inquit, non principaliter a Deo quæsitæ sunt, sed ne idolis offerrentur, et ut carnalibus victimis quasi per typum et imaginem ad spirituales hostias transiremus.» Tertio, hæc vetera sacrificia tempore Christi Deo displicebant; quia per Christum a Judæis occisum omnino abolita, reprobata et mortifera effecta sunt. Ad Christum enim Isaiam quoque respicere docent S. Cyprianus, lib. I Contra Judæos, cap. xvi, Cyrillus, Basilius, Procopius, Dionysius et Leo Castrius, qui id negantes pene Judaicæ perfidiæ arguit. Holocausta arietum, etc., nolui. — Ob causas jam dictas: quibus aliam addunt S. Hieronymus, Cyrillus, Rupertus, quod videlicet vetera sacrificia per se noluerit Deus, quia ea non placuerunt illi ex opere operato, uti placent sacrificia legis novæ, sed ex opere operantis, quod hic deerat: nam ipsi operantes sive offerentes impii. Sciendumque vetera sacrificia a Deo Judæis fuisse præscripta, non quod illa grata essent Deo, quodque Deus illa appeteret, sed ut per ea populum iis occupatum avocaret a sacrificiis Gentilium et idolorum: qua de re dixi in Levitico, in Proœmio. 12. Quis quæsivit hæc de manibus vestris (egone ea quæsivi? minime): ut ambularetis in atriis meis? — Repete to quis quæsivit. Ut ambularetis, hebraice, ut calcaretis atria mea? q. d. In templo meo non facitis aliud, quam calcare atria, et terere pavimentum: hoc ego non quæro, imo censeo hac ratione calcari potius et pollui sacra, quam ornari et coli: atrium enim ante Sanctum et Sanctum sanctorum erat templum tam populi quam sacerdotum: hi enim in atrio sub dio cremabant suas victimas.
1:12
13. Incensum abominatio est mihi. — «Incensum,» id est victimæ mihi incensæ et crematæ: de iis enim fuit sermo, illæque vocantur incensum, vel ignitio aut ignitum; quia per ignem offerebantur Deo, ut dixi in Levit. Secundo, tamen proprie «incensum» capi potest pro thymiamate; hoc enim æque ut victimas sacrificabant et adolebant in altari thymiamatis; quod licet in se aromaticum esset et gratum naribus, tamen ex eo quod ex sordidis impiorum manibus fœtorem contrahebat, grave quid atque putidum Dei naribus aspirabat. Quare inepte et impie Wolfgangus Musculus hic hæc Isaiæ verba torquet contra thurificationes quæ fiunt in Missa, et contra thuribula Ecclesiæ aurea et argentea, quæ ipse vocabat abominabilia, cum sint angelica. Angeli enim S. Joannis, Apocal. viii, 4, et alibi sæpius visi sunt cum thuribulis, in iisque adolere thymiama Deo.
1:13
Neomeniam, et sabbatum, et festivitates alias non feram. — Hebraice, חודש chodes, græce neomenia, latine est novilunium, sive calendæ, ut sequitur: puta prima dies cujusque mensis (utebantur enim Hebræi mensibus lunaribus, eosque computabant ab uno novilunio ad aliud), quæ celebris et festa erat tum sacrificiis, tum clangore tubarum, uti dixi Num. xxviii, 11. Festa alia erant Paschæ, Pentecostes, Tabernaculorum, Tubarum, Expiationis, de quibus dixi Levit. xxiii. Eadem de causa respuit Deus festa Judæorum, qua sacrificia, nimirum quia, ut sequitur, Iniqui sunt cœtus vestri. — Hebraice, עצרה atsara, id est congregatio vestra et iniquitas, id est pariter est iniquitas, id est iniquissima est æque ac numerosissima; cœtus vestri iniquissimi sunt, quia scilicet sunt cœtus hominum impiorum et in peccatis obstinatorum. Rursum, quia convenitis non tam ad sacrificandum quam ad epulandum, potandum et luxuriandum: in atrio enim epulabantur laici ex victimis pacificis. Hinc pulchre S. Chrysostomus: «Festa, ait, in lascivia traducere, est propitiationem in reatum vertere;» et S. Augustinus, lib. De decem chordis: «Melius, ait, faceret Judæus in agro suo aliquid utile, quam in theatro otiosus existeret; et melius feminæ eorum die sabbati lanam nerent, quam tota die in neomeniis suis impudice saltarent.» Proprie atsara, id est festum cœtus et collectæ, erat octava et ultima dies azymorum sive Paschæ, et octava festi Tabernaculorum: illo enim die populus domum rediturus, quasi festis jam peractis, prius in templo Deo gratias acturus et valedicturus conveniebat, indeque vocabatur hic dies cœtus sive collectæ, ut dixi Levit. xxiii, 36. Septuaginta vertunt, jejunium et otium, quod S. Hieronymus explicat, q. d. Illud jejunium non placet Deo, quod otium bonorum operum habet, id est quod ab operibus bonis vacuum est. Sanchez vero sic, q. d. Jejunium vestrum otiosum est, quia licet laboriosum est, tamen inutile: quæ autem honesta utilitate carent, quantumvis operantem fatigatione conficiant, otiosa sunt. 14. Calendas (neomenias) vestras, etc., odivit anima mea. — Deus proprie non habet animam, uti nec corpus. Sed anthropopathos deitas ejus, quæ purissimus est spiritus, vocatur «anima.»
1:14
Facta sunt mihi molesta. — Septuaginta vertunt: Facti estis mihi in satietatem, non amplius remittam peccata vestra, q. d. Excutiam seu evomam vos cum peccatis vestris, sicut stomachus noxio cibo plenus vomitione levatur. 15. Et cum extenderitis manus vestras (cum extensis manibus in tribulatione ad me confugeritis, meamque opem imploraveritis), avertam oculos meos a vobis. — Preces enim vestræ olent fœtentem animam, a qua formatæ et profusæ sunt. Causa sequitur:
1:15
Manus enim vestræ sanguine plenæ sunt. — «Sanguine,» id est sanguinis effusione et homicidiis, q. d. Estis sanguinarii, crudeles ad vindictam, acres ad odia, ad vim et rapinam: hæc enim omnia sunt initium et inchoatio homicidii, ideoque recte per sanguinem significantur. Secundo, «sanguine,» id est sceleribus. Ubi nota sanguinem in Prophetis esse symbolum peccati, ut patet vers. 18, et Osee iv, 2: «Sanguis sanguinem tetigit,» id est peccata peccatis cumulant, uti explicant Chaldæus, et S. Hieronymus et S. Gregorius, lib. XIII Moral. cap. vi: «Sanguis, ait, sanguinem tangit, cum culpa culpam cumulaverit.» Tum quia sanguinis effusio sive homicidium gravissimum est peccatum; tum quia sanguinis esus Judæis erat vetitus et detestabilis, Levit. cap. vii, vers. 27; tum denique quia sanguine menstruo nihil est immundius et virulentius, uti dixi Levit. xv, 25. Pari modo peccata hominum, maxime carnalia, ut gula et libido, immundissima sunt, et mentem æque ac sanguinem et carnem polluunt. 16. Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis: quiescite agere perverse. — Hic secundam partem concionis aggreditur, in qua Judæos hortatur ad pœnitentiam.
1:16
S. Paulus, discipulus S. Antonii, cum prius ingredientem in ecclesiam vidisset nigrum et nebulosum a dæmonibus freno in os misso trahi et regi, et angelum sanctum ejus a longe sequentem tristem: jam egredientem vidit eum clara facie et candido corpore, ac dæmones a longe sequentes eum, sanctum autem angelum ejus prope eum hilarem et gaudentem nimis, uti refert Ruffinus, lib. III in Vitis Patrum, num. 167. Tropologice, iis qui baptismo initiantur dicitur: Lavamini, mundi estote, ait S. Clemens, lib. VIII Constit. Apost. cap. viii. Quiescite agere perverse: (consuetudines pessimas induistis, assuevistis ebrietati, rixis, odiis, fraudibus, rapinis, etc., nunc illa dediscite, desuescite, et contrarias consuetudines bonas sensim induite), discite benefacere. — «Christianorum omnis religio est, sine scelere et sine macula vivere,» ait Lactantius, lib. V, cap. ix, et Mercurius Trismegistus: «Unicus Dei cultus est, non esse malum.» 17. Quærite judicium. — Disquirite atrius litigantium causa justa sit: nolite ob munera, favores aut metus præcipitare aut pervertere sententiam. Hic versus pertinet ad judices, advocatos,
1:17
punctus conversus est, planeque vitam incestam in castam commutavit. Unde 18. Et venite, et arguite me, dicit Dominus: si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur: et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt.
1:18
centiæ stolam quasi rubeis cruoris maculis fœdaveritis, quin et alios quasi vermiculus cocci iisdem infeceritis; pœnitentiam agite, vitam commutate, bona opera facite, et mox peccata omnia velut nix et lana candescent, id est prorsus eluentur et condonabuntur, vosque pro tinctura nequitiæ, inquit Chrysostomus, recipietis primam vestem gratiæ et justitiæ, stolam candidam et splendidam. Adverte hic: Lana si semel coccineum succum biberit, elui et dealbari naturaliter non potest: Deus autem animam quæ peccata elabit, ab iis plane purificat, ita ut nullam peccati cicatricem aut vestigium relinquat, quod in vulnere curando nullus facere potest medicus, inquit S. Chrysostomus, hom. 80 ad Populum. Aliter hæc explicat Tertullianus in Scorpiaco, cap. xi, et ex eo mordicus Leo Castrius: Maculæ, inquit, animæ cocco (Tertullianus legit roseo) et vermiculo, id est martyrio aut sanguine Christi, candidantur, juxta illud Apocal. vii, 14: «Hi sunt qui laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in sanguine agni.» Verum hic sensus non convenit huic loco et litteræ: hic enim ipsa peccata comparantur coccino et vermiculo, non autem sanguis Christi vel martyrum. Alludit ad habitum meretricium. Jerusalem enim vocat «meretricem,» vers. 21, nam meretrices olim cocco se ornabant. Unde Martialis: Coccina famosæ donas et amethystina mœchæ. Aut purpura. Unde Plautus in Pœnulo: Meretricem pudorem gerere magis decet quam purpuram. Pulchrum ornatum turpes mores pejus cœno collinunt. Hinc et Babylon, ait S. Hieronymus, vocatur purpurata meretrix, Apoc. xvii, 4. Comparat peccata cocco et purpuræ ob ruborem sanguineum, non ob ejusdem splendorem, ait S. Cyrillus, Haymo, Rupertus et alii. Longius abit Cajetanus, qui putat per rubedinem significari vindictam Dei, per albedinem gloriam. Scurram hic agit Wolfgangus Musculus, dum sic explicat: «Si fuerint peccata vestra rubra sicut peccata Cardinalium.» Non enim peccata peccatis, sed pannis cocco tinctis hic comparantur: sed ludiones isti in Scriptura non nisi nugari et convitiari norunt. Nota hebraismum. Peccata enim proprie non possunt dealbari; quod ergo ait: «Peccata vestra dealbabuntur,» idem est ac si dicat: Vos peccatores a peccatis vestris emundabimini et dealbabimini. Est metonymia, qua qualitas pro persona cui qualitas inhæret ponitur. Sic Levitici xiv, sæpe dicitur lepram mundari, id est leprosum mundari a lepra; et III Reg. xiv: «Sicut mundari solet fimus,» id est domus a fimo. S. Basilius legit ex Septuaginta: Si fuerint peccata vestra ut phœniceum, putatque peccata comparari hic elephantiasi et lepræ; hi enim morbi græce vocantur φοινικαί, quod sint colore rufo instar palmæ, quæ φοῖνιξ dicitur, inquit Galenus: peccatum enim est lepra animæ, ait S. Basilius. Verum Hebræum שני scani, non lepram, sed coccinum significat. Unde Nota: Coccus est granum tinctorium, quod arbusto cuidam innascitur, de quo Plinius, lib. IX, cap. xii, et lib. XVI, cap. viii, et Dioscorides, libro IV, cap. xliii. In hoc grano innascitur vermiculus quidam parvus rubicundus et odoratus, qui e grano prodiens vino albo forti inspergitur, arefit et confunditur in pulverem infectorium et rubricantem pannos, qui inde coccinum vel coccinei dicuntur: sicut sanguine piscis, qui purpura dicitur, panni tincti sunt et dicuntur purpura vel purpurei. Porro color hic, præsertim iteratus, sive dibaphus et bis tinctus, pertinax est, fulgidus et radians. Unde Silius, lib. XVII: At contra ardentes radiabat Scipio cocco. q. d. Si peccatis vestris primam candidam innocentiæ stolam quasi rubeis cruoris maculis fœdaveritis... 19 et 20. Si volueritis, et audieritis me, bona terræ (Chanaan); loquitur enim Judæis, per hanc tamen anagogice terram viventium in cœlis accipe. Unde Tertullianus, lib. De Resurrect. carn. cap. xxvi, hæc explicat de dotibus corporis gloriosi, et (ut ipse loquitur angelificati) comedetis.
1:19
Quod si nolueritis, gladius (Babyloniorum, et postea Romanorum, inquit S. Hieronymus) devorabit vos. — Cur ergo hæretici negant in peccatore esse liberum arbitrium? potest enim peccator pro arbitrio velle et nolle obedire Deo, ut ait hic Isaias. Respondent Musculus et Calvinus, peccatorem non quidem libere, sed tamen sponte, non coacte, male agere, ideoque a Deo argui et plecti. Sed et asini ac bruta sponte agunt; quis tamen tam stolidus sit, qui asino præcipiens dicat: Si volueris et obedieris jussis heri tui, laute pasceris ab eo? quis eum jussis non parentem minis ac morte plectat? Pro «gladius» hebraice est חרב chereb: quod si aliis punctis legas חרב choreb, erit siccitas et sterilitas, quæ directe opponitur bonorum terræ fertilitati et copiæ. Ita Sanchez. Symbolice, S. Justinus, orat. ad Antonin. Pium, illud Isaiæ 1, «gladius devorabit vos,» sic explicat: Gladius, inquit, est ignis gehennæ, cujus esca sunt qui perpetrant mala, hinc ait, gladius, id est ignis, devorabit vos; alioquin dixisset: Gladius secabit vos; devorare enim est ignis, non gladii. 21. Quomodo (nota est admirantis et cum admiratione deplorantis) facta est meretrix civitas fidelis? (Jerusalem scilicet, quæ antea fidelis Deo, ei quasi marito fidem pudice servavit, eique soli adhæsit, indeque fuit) plena judicii, id est pios et justos habuit judices, justaque tribunalia: nunc «facta meretrix,» ad idola quasi ad adulteros, indeque ad fraudes et injustitias deflexit: unde) justitia habitavit in ea, nunc autem homicidæ. — Pro meretrix hebraice est זונה zona, quod verti potest cauponaria, stabularia, quæstuaria, quæ undecumque quæstum facit; ideoque quosvis hospitio recipit. Talis enim fuit Jerusalem, quæ omnes Gentes eorumque vitia et mores, præsertim fraudes et injustitias, ut sequitur, in se recepit, ita ut omnium nationum scelera, quasi proluvies quædam, in illud commune diversorium influerent. Ita Sanchez. Secundo, pro «habitavit,» hebraice est ילין ialin, id est pernoctavit: Septuaginta ἐκοιμήθη, id est dormivit, q. d. Antea justitia molliter quievit et secure dormivit in Jerusalem, quasi in lecto suo, nunc in ea quieti et sine metu dormiunt latrones et homicidæ. Tertio, duo, inquit Hieronymus Prado in Ezech. ix, sub finem, vitia capitalia improperat hic Isaias Judæis: primum, meretricium et defectionem a Deo viro suo; secundum, homicidium. Primum contra primam tabulam Decalogi, secundum contra secundam: primo opponit fidem, secundo justitiam, quæ duo floruerunt in nobili civitate, dum illa utramque tabulam, id est totam legem custodivit.
1:21
Nota hic: Fidei et veræ religionis comes et effectus est justitia, sicut infidelitatis et impietatis comes et effectus est injustitia: qui enim fidem Deo non servant, quomodo servabunt eam hominibus? Apud hæreticos ergo fidei prodigos non potest esse vera justitia, uti nec vera castitas. 22. Argentum tuum versum est in scoriam: vinum tuum mixtum est aqua. — Fidem, inquit Prado, hic vocat «argentum,» justitiam «vinum:» quæ duo cum scoria et aqua mixta et corrupta esse deplorat, succedente scilicet primo, pro fidelitate in Deum, spurcitia idolorum, pro religione, superstitione; secundo, pro vino fervidæ charitatis et justitiæ in proximum, succedente aqua effusæ libertatis et audaciæ ad omne genus fraudis et flagitii. Est ergo adagium, q. d. «Argentum tuum versum est in scoriam,» sive in feces et spumam, hoc est, pura Dei religio versa est in impuras superstitiones; «vinum tuum mixtum est aqua,» id est justitia tua mixta est cum avaritia et injustitia.
1:22
Secundo, Sasbout et alii: Argentum, inquiunt, hic et Psal. xi, 7: «Eloquia Domini, eloquia casta (sicut) argentum igne examinatum;» et alibi significat eloquia, legem et doctrinam puram Domini. Idem denotat vox «vinum» hic, uti et Proverb. ix, 5; Apoc. vi, 6. Per «scoriam» vero et «aquam» significatur ipsa legis depravatio, per traditiones quas induxerunt Scribæ et Pharisæi, inquit S. Hieronymus, Cyrillus et Basilius. Tertio, Leo Castrius per «argentum» accipit ipsos doctores et sapientes Judæorum, additque: Plato, inquit, lib. III De Republ., ex Isaia et Jeremia mutuatus est, ut aureos homines nominet viros cœlesti sapientia et virtute præditos; argentum vero cœleste ait illorum animis insitum esse, qui sapientia communi et virtutibus communibus sunt insignes; reliquis hominibus pro varietate morum aut æs, aut ferrum, aut stannum animis inditum esse. Pari modo apud Judæos Isaias aliique Prophetæ cœlestes et incorruptibiles erant quasi aurum, Scribæ et Sacerdotes erant quasi argentum. Sensus ergo est, q. d. Isaias: Tui doctores et sacerdotes, o Jerusalem! doctrina et moribus depravati sunt, aliosque depravant. Favent S. Hieronymus, Cyrillus, Basilius, qui tropologice hæc referunt ad hæreticos, Basilius etiam ad concionatores qui hominum gratiam blanditiis suis adulando cauponantur, faciuntque Evangelium servire suæ cupiditati, avaritiæ et ambitioni: hi enim sunt argentum et vinum adulteratum et vitiatum, de quibus dici possit quod Ennius dixit in dolosos milites et duces: «Cauponantes bellum, non belligerantes.» Sic enim hi sunt cauponantes Evangelium (ut ait Apostolus, II Cor. ii, 17) non evangelizantes. Vide Ambrosium in Psalm. cxviii, serm. 12. Hi tres sensus appositi sunt, et fere eodem tendunt. Vinum tuum mixtum est aqua. — Idem dicit alio adagio. Septuaginta vertunt: «Caupones tui miscent vino aquam.» Eos sequitur S. Hieronymus, in Comment. Caupones sunt Scribæ et Pharisæi, qui Pharisaicis suis expositionibus legem depravaverunt. Ubi nota: S. Hieronymus subinde aliter vertit in Comment. quam vertit in Bibliis; sed Ecclesia recepit ejus Bibliorum versionem: illa ergo præ Commentariis sequenda est, cum ab iis dissentit. Secundo, Hector Pintus sic exponit: «Vinum tuum mixtum est aqua,» hoc est, nulla est in te mera atque germana virtus: justitia tua mixta est crudelitate, ultione, et malitiosa quadam juris interpretatione: fortitudo mixta est temeritate et animi elatione: temperantia conjuncta est cum negligentia et ignavia: prudentia malitiam sibi et calliditatem copulavit. Religiosus miscet vinum aqua, quando cum obedientia miscet propriam voluntatem et judicium, cum oratione curiosa et sæcularia colloquia, cum cœlestibus cogitationibus et delectationibus consolationes viles et humanas. Concionatores vinum aqua miscent, si cum verbo Dei jungant lenocinia verborum, cum reprehensionibus assentationes, cum Dei gloria gloriam hominum. Hic sensus accommodus est, sed moralis. Perperam ergo ex hoc Isaiæ loco Lutherus, in scripto contra regem Angliæ anno 1522 edito, probare nititur aquam non esse miscendam vino in calice Eucharistiæ. «Habet enim, ait ipse, hoc pessimam significationem, dicente Isaia: Vinum tuum mixtum est aqua.» Respondet enim ei recte Bellarminus, lib. IV De Eucharist. cap. xi, pessimam habere significationem, si caupones (de quibus agit hic Isaias) vinum aqua misceant: hoc enim significat eorum avaritiam, fraudulentiam et injustitiam. Non autem, si ipsi bibentes ea misceant; hoc enim arguit eorum temperantiam. Sed helluo Lutherus merum bibere vult, non mixtum: hinc mixtum ei pessimam habet significationem, quod scilicet per illum gulæ suæ et ebrietati satisfacere nequeat. 23. Principes tui infideles. — Hebraice est paronomasia inter שרים sarim, id est principes, et סוררים sorerim, id est infideles, perinde ac si dicas, primi sunt pravi. Sic voces, inquit Calvinus apud Marloratum, Episcopos Episcotos vel Aposcopos, Cardinales Carnales vel Carpinales, Canonicos Cænonicos, Præpositos Præposteros. Ita sannio iste virulenta lingua non nisi calumniari et maledicere a patre suo diabolo didicit: sed abeat stigmaticus, et sui stigmatis memor aleat. Socii furum: (quia, ut sequitur) omnes diligunt munera; — et propterea jura omnia pervertunt. Vide quam judices munera contemnere debeant, exempla et sententias veterum, quas citavi Exodi xxiii, 21, et Exodi xxiii, 8. Porro admirabilis hac in re fuit hoc sæculo B. Thomas Morus, qui cum Angliæ totius supremus esset judex et Cancellarius, invenissetque suum tribunal plenum causis et litibus, spatio biennii omnes expedivit et decidit, ut ne unam quidem reliquam fecerit, idque ea fide ut nemo de eo queri posset: tantus vero fuit avaritiæ hostis et munerum contemptor, ut, cum a puero in republica usque ad annum ætatis quinquagesimum esset versatus, summisque muniis perfunctus, annuum tamen censum suum toto hoc tempore non auxerit ultra septuaginta aureos. Quot hodie videmus tenues, qui cum ad dignitates evehuntur, paucis annis per multa millia censum suum adaugent. Hi sunt mori, non sunt Mori. Hunc locum Prælatis avaris adaptat B. Petrus Damianus, epist. 2, lib. II, quam scripsit ad S. R. E. Episcopos Cardinales, in qua docet omnes Ecclesiæ clades promanare ex vitio avaritiæ, præsertim in accipiendis muneribus. Sic ergo incipit: «Vir sapiens ait, Eccli. xx, xenia et dona excæcant oculos judicum, et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum. Armat enim muneribus adventantes, et per eos expugnat, ac cæcat eorum corda, qui suggerendi locum apud aures obtinent principales, de quibus per Isaiam Dominus conqueritur, dicens: Principes tui infideles, socii furum, omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. Dicet aliquis: Ego quidem nihil quæro, sed si quid gratis offertur, accipere non recuso. Ecce hic non notantur ii qui munera quærunt, sed qui tantummodo diligunt. Qui etiam socii furum (italice enim fur vocatur furbo quasi furo) non immerito dicuntur: quia dum furtiva dona suscipiunt, etiam a comministris suis et sodalibus deprehendi velut in furti crimine perhorrescunt. Et notandum quod dicitur, Sequuntur retributiones; quia quamvis munificis suis auxilium, quod postulantur, impendunt, reatus tamen maculas non evadunt; quia dum beneficii sui talionem recipiunt, fructus æternæ mercedis amittunt. De quibus et paulo post dicit: Heu! consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis.» Causam subdit: «Acceptis quippe muneribus, si contra datorem quid agere volumus, mox in ore nostro verba mollescunt; locutionis acumen obtunditur, lingua quadam pudoris erubescentia præpeditur. Mens quippe percepti muneris conscia, debilitat judicialis censuræ vigorem, reprimit eloquentiæ libertatem. Nam etsi judicii rectitudo funditus non adimitur, judicandi tamen auctoritas enervatur. Juxta Prophetam ergo (Isaiam cap. xxxiii), excutiamus manus nostras ab omni munere, et nocendi, sive juvandi servemus nobis ingenuam libertatem; ut non litigemus sub servitute pecuniæ, sed serviamus in libertate justitiæ.» Nota: Pro «infideles» hebraice est סוררים sorerim, a radice סור, id est declinavit, recessit, perversus et rebellis fuit. Unde Aquila vertit, recedentes; Pagninus, declinantes; Pintus, perversi; Septuaginta et S. Hieronymus, in Comment., inobedientes: obedientia enim non tantum est subditorum, sed et boni principis. Ut enim populus principi, sic ille Dei legibus parere debet. Populo præest princeps, principi lex. Hinc, Deuter. xvii, 18, præcipit Deus ut rex habeat legem secum, eamque legat cunctis diebus vitæ suæ. Unde IV Reg. xi, 12, de Joiada pontifice dicitur: «Produxitque filium regis (Joas puerum) et posuit super eum diadema et testimonium; feceruntque eum regem.» Per «testimonium» lex intelligitur, quæ regi simul cum regia corona dabatur, ut juxta eam gubernaret. Idem senserunt Gentiles. Bias rogatus «quisnam esset vere princeps?» Respondit: «Ille qui primus se legi subjicit.» Pindarus ait: «Lex est omnium mortalium regina.» Ratio est, quia, cum justitia sit finis legis, contempta lege fieri non potest quin princeps justitiam contemnat; quo facto sequitur seditiosus ac turbulentus reipublicæ status, indeque ejus pernicies et interitus. Recte ergo dixit Justinianus: «Principe digna vox est legibus se subditum profiteri.» Perperam vero adulator ille Alexandro Magno ingemiscenti quod temulentus Clitum amicum occidisset, dixit, justitiam pingi astantem Jovi, eo quod justum sit quidquid Jupiter sive rex præcipit. Denique hæc congrue adaptat S. Bernardus, serm. 1 De Adventu, protoplastis nostris: «Principes, ait, tui infideles, vel, ut alia translatio habet, inobedientes, socii furum. Revera enim principes nostri Adam et Eva, principia propaginis nostræ, inobedientes et socii furum: qui quod filii Dei est, serpentis, imo diaboli per serpentem, consilio surripere tentant. Nec dissimulat injuriam filii pater, sed continuo in ipsum hominem vindictam retribuit, et aggravat super nos manum suam. Omnes enim in Adam peccavimus, et in eo sententiam damnationis accepimus.» Causa viduæ non ingreditur ad illos. — Quia a viduis pauperculis non sperant munera aut favores, hinc earum causas non suscipiunt defendendas aut judicandas, sed eas semper ditioribus postponunt; aut, si cogantur judicare causam, non eis, sed parti adversæ, quia dives est vel amica, adjudicant. Nota hic et vers. 17, quam Deus curam habeat viduarum et pupillorum, jubeatque eis jus suum reddi, easque opprimentes puniat. Illustris hac in parte fuit Theophilus Imperator; nam, ut narrant Cedrenus et Zonaras, tom. III, in ejus Vita: Dux quidam militem equo insigni spoliaverat, hic miles in prælio occubuit, dux equum hunc Theophilo Imperatori donavit: uxor militis occisi Theophilum Imperatorem ad templum Blachernense equitantem de more conspicata mariti sui equo vehi, concitato cursu aggressa, frenum equi apprehendit, suum hunc esse vociferans, et non alium; sed ipsum Imperatorem cædis mariti sui causam præbuisse. Perterritus Imperator manere eam jubet, dum in palatium ipse rediret, ac reversus statim eam ad se vocat, ac de re tota accuratius inquirit. Quam cum ea a principio ad finem usque recitaret, illico etiam dux iste sistitur, et muliere jussu Imperatoris occultata, de equo acriter interrogatur. Quem cum asseveraret suum fuisse, neque raptu paratum, producitur extra velum mulier, reum de vi peractura. Qua is conspecta diriguit, et aliquandiu mutus adstitit, tandemque ad se reversus, supplex pedibus Imperatoris sese advolvit lacrymans, ac peccatum confitens. Ergo Imperator ejus facultates viduæ ejusque liberis jure hæreditario addicit; ipsumque dignitate spoliatum exilio perpetuo damnat. Ibidem de eodem narrat Zonaras: mulierem adiisse Theophilum, et accusasse Petronam Augustæ fratrem, quod in vicinia sua ædes ita alte exstrueret, ut suis luminibus officeret. Petronas ab imperatore accersitus, et quid mulier diceret, interrogatus, nugas eam agere dixit. Tum imperator: «Cave, inquit, ne denuo eadem de re me appellet, quod tibi bono non est futurum;» ac mulierem ad Petronam abire jussit, et, nisi ei damnum resarciretur, ad se redire. Quod cum illa fecisset, neque a Petrona quidquam impetrasset, re desperata rursus Imperatorem interpellavit: is statim quibusdam senatoribus mandavit, ut viderent num damnum mulieri daretur. Abiere illi statim, damnumque cognitum Imperatori renuntiarunt: qui in forum progressus, atque ibi certo loco stans, Petronam vestibus direptis, et in tergo et in pectore verberari jussit, et quæ in fraudem mulieris struxerat, destrui, materiamque et solum ipsum mulieri attribui. 24. Propter hoc ait Dominus Deus exercituum. — Hic incipit Isaias proprie Prophetam agere, sternere viam ad Christum, qui malis omnibus hactenus enarratis remedium dabit. Est ergo hæc pars capitis læta et consolatoria.
1:24
Heu! consolabor super hostibus meis, et vindicabor. — Forerius putat to heu, vel הוי hoi, esse interjectionem non dolentis, sed insultantis, q. d. Deus: Exsulto, quia consolationem accipiam in Judæorum hostium meorum vindicta et interitu. Simili enim modo ait ipse, Ezech. v, 13: «Complebo furorem meum, et requiescere faciam indignationem meam in eis, et consolabor;» et Deuteron. xxviii: «Sicut ante lætatus est Dominus super vos, bene vobis faciens, vosque multiplicans; sic lætabitur disperdens vos atque subvertens.» Verum proprie Hebræum hoi, et Latinum «heu,» dolentis est, non insultantis. Significat ergo Deus hac voce: primo, se dolentem et invitum punire peccatores, ut a sua indole et a seipso abire videatur. Secundo, pœnam fore gravem. Sic enim medicus gemit cum quem videt ita ægrum, ut uri vel secari debeat. «Vir fortis tunc ingemiscit, quando se componit ad firmitatem,» ait Cicero in Tuscul. Ita fissores lignorum gravem daturi ictum, cum gemitu et suspirio eum eliciunt. «Heu» ergo dolentis est, «consolabor» gaudentis: «consolabor,» id est vindicabor: prius enim hemistichium, consolabor de hostibus meis, more hebræo explicatur per posterius, dum subdit, «et vindicabor de inimicis meis.» Solent enim homines injuria affecti gaudere et consolari, si se ulcisci de hostibus possint: ita hic de se loquitur Deus humano more, ita tamen ut significet se, quia benignissimus est, longe secus quam homines, contra voluntatem lugentem et gementem ad vindictam descendere, licet illa ejus justitiæ sit consolationi. Sic ergo vindicta ejus et justitia mixta est cum clementia et misericordia, adeoque vindicta ipsa non tam peccatorem quam Deum ipsum affligit anthropopathos; quia Deus nolens, et quasi dolens peccatorem punit et affligit: quin imo idem in Deo est affectus quo vindicat punitque, et quo punito condolet et compatitur. Unde Hebræum hoi, tam dolentis quam gaudentis est, et tam heu quam væ, ut vertunt Septuaginta, significat; quia Deus solatium quod vindicta afferre solet, cum dolore percipit, vere pius pater etiam in judicio et castigatione. Adde: hæc Dei vindicta summa est misericordia; per hanc enim castigationem peccatorem convertit et emendat, cumque ex inimico facit amicum, ex injusto justum, ex mancipio diaboli et inferni servum Dei, et hæredem cœli. Vide Can. xlvi. Unde sequitur: 25. Et convertam manum meam ad te, et excoquam ad purum scoriam tuam, et auferam omne stannum tuum. — Vatablus vertit, purgabo instar saponis scorias tuas. Verum scoria non solet sapone purgari, et Hebræum בר bor non tantum saponem, sed omnem rem quæ vim habet purgandi, significat: bor etiam purum significat, uti aperte vertit Noster. Rursum Vatablus et Hebræi referunt hæc ad Sennacherib, qui obsedit Jerusalem tempore Ezechiæ. Verum hæ tantum fuerunt minæ Sennacherib: nec enim cepit aut vastavit urbem, quin imo per preces Isaiæ et Ezechiæ ipse cum suis ab angelo contritus est; quare melius hæc referas ad captivitatem tum Babylonicam, tum Romanam, idque patebit, vers. 27. Porro verba hæc sunt Dei irati peccatis, sed propitii peccatoribus: hæc enim est mira Dei vindicta, qua peccata in homine persequitur, occidit et abolet; sed mira sua clementia peccatorem immutat, in aliam vitam transfert, eique gratias et dona sua confert: facit enim ut, v. g., moriatur Petrus impurus, ebrius, incestus, superbus, et resurgat Petrus purus, sobrius, castus, humilis, etc. Estque metaphora ab aurifabris et argentariis, qui per ignem argentum liquant, a scoria, stanno, aliisque metallis secernunt et expurgant, q. d. Sicut argentarius argenti massam impuram igne liquat et excoquit, idque diu et sæpius (unde hebraice pro «convertam» est אשיב aschib; id est reducam et reversabo manum, uti facit aurifaber ut opus expurget, elimet et expoliat), donec purum argentum a stanno et scoria secernatur: ita et ego igne tribulationum, plagarum, et hostium Chaldæorum et Romanorum tamdiu vos, o Judæi! excoquam et affligam, donec idololatria, injustitia, traditiones Pharisaicæ, aliæque sordes peccatorum a vobis plene secretæ et expurgatæ fuerint; et ex plumbeis, stanneis ac ferreis hominibus fiatis argentei et aurei. Rursum puniam, et e medio tollam impios judices, principes, Pontifices, Scribas et Pharisæos. Hi enim per scoriam et stannum accipi possunt, ut dixi vers. 22. Unde simili metaphora conflatoris et argenti reprobi utitur Jeremias, cap. vi in fine. Nota: Hic tribulatio est fornax et conflatorium, quo purgantur electi, improbi comburuntur. Vide dicta Threnor. 1, 13, et Daniel. xi, 35. 26. Et restituam judices tuos ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus. — Priores Hebræorum boni judices fuerunt Moses, Josue, Gedeon, et alii in libris Judicum; ac post eos David, Salomon, Josaphat, etc. Restituit vero Deus tales post captivitatem Babylonicam, cum dedit eis Esdram, Nehemiam, Jesum filium Josedech, Machabæos, etc. Ita S. Hieronymus, Chrysostomus, Haymo, Hugo, Sanchez.
1:26
Rursum et magis, post captivitatem Romanam cujus illa Babylonica præambulum fuit et typus, tempore Christi restituit Deus Judæis pro Scribis et Pharisæis impiis pios et sanctos Apostolos, aliosque Ecclesiæ Principes, qui primos illos judices tum sapientia, tum diligentia, tum docendi regendique facilitate et felicitate superarunt. De Apostolis enim hæc accipiunt S. Hieronymus, Cyrillus, Hugo, Haymo, Dionysius, et Forerius, unde sequitur: Post hæc vocaberis civitas justi. — Septuaginta et Hebræus: civitas justitiæ, ut scilicet justi principes, Esdras, Nehemias et alii habitent in Jerusalem, eamque juste regant et judicent, utque justitia et justus Deus in ea dominentur: illi enim principes regent populum juxta justas Dei leges ab eo præscriptas et sancitas. Alludit ad priscum regem Solymorum, qui a probitate dictus est Melchisedech, id est rex justitiæ. Secundo, et magis vere, «vocaberis civitas justi,» scilicet Christi, cum is nascetur, teque docebit et sanctificabit; maxime cum in Pentecoste in te mittet Spiritum Sanctum. Ita S. Hieronymus. Christus enim antonomastice in Scriptura vocatur Justus et Sanctus Sanctorum, adeoque omnes justificans et sanctificans: unde effecit ut Apostoli et eorum successores regerent Ecclesiam, non ad sua commoda vel gloriam, sed unam justissimam et sanctissimam Christi Domini voluntatem et gloriam in ea gubernanda intuendo. Urbs fidelis, — scilicet Deo, in ejus unius fide, cultu et obedientia persistens: hoc ergo spectat custodiam primæ tabulæ Decalogi: sicut civitas justitiæ spectat secundam, ut dixi vers. 21. Ecclesia enim fuit Deo fidelis, quia fidem conjugalem Deo datam constanter servavit, cum Synagoga eam sæpe violarit, et quasi adultera iterum iterumque ad idola deflexerit. 27. Sion in judicio redimetur. — q. d. Israel per Cyrum liberabitur e Babylone post justam satisfactionem, scilicet pœnam 70 annorum captivitatis toleratam: illa enim hic vocatur judicium, quia justo Dei judicio eis fuit inflicta. Hinc Septuaginta vertunt: Cum judicio salvabitur captivitas ejus. Unde tunc Esdras, Nehemias aliique justi judices et principes «reducent,» regentque «eam in justitia,» uti explicui vers. præcedenti. Aliter Sanchez, «in judicio,» inquit, id est non temere, sed cum delectu; quia scilicet illi reducentur qui erunt timentes Deum, ut ait Tobias, cap. ult., vers. 7, et quorum spiritum Deus suscitavit, ut dicitur I Esdræ 1, 1. Secundo, plenius et verius hoc factum est per Christum (ad quem de more hic avolat Propheta, juxta Can. vi et xii) qui «in judicio,» id est ex rigida justitia, redemit Sion, id est Ecclesiam Judæorum et Gentium, quæ cœpit in Sion et Jerusalem.
1:27
Ubi nota: Hæc Christi redemptio, licet fuerit opus summæ clementiæ et misericordiæ, hic tamen vocatur «judicium et justitia.» Primo, quia Christus ex justitia soluto lytro, puta pretio sanguinis sui, nos redemit. Secundo, quia dæmon, utpote tyrannus, injuste captivos tenebat Judæos, aliosque homines, licet peccatores, agens eos pro suo libitu ad omne scelus; unde juste hac tyrannide a Christo privatus est. Tertio, quia licet dæmon a Deo potestatem tortoris in peccatores acceperit, ut eos occideret morte præsenti et æterna, tamen non accepit potestatem in Christum justum et Dei Filium. Unde quia ipse hac potestate sua abusus est, dum eum per Judæos curavit occidi, hinc juste meruit eadem in totum privari: Christus etiam morte sua tam iniqua et indigna hoc ipsum meruit; et hoc est quod ait Christus Joan. cap. xii, vers. 31: «Nunc judicium est mundi: nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.» Ita S. Hieronymus et Rupertus. Quarto, quia Christus Ecclesiæ et peccatoribus dat et infundit justitiam, dum eos a peccato redimit et justificat. Anagogice Christus perfectissime redimet Sionem, id est Ecclesiam, ab omni malo tam culpæ quam pœnæ in resurrectione novissima, idque ob meritum pœnitentiæ et patientiæ Sionis in hac vita. 28. Et conteret (scilicet Deus, vide Can. xvii) scelestos, et peccatores simul: et qui dereliquerunt Dominum, consumentur. — Hic a tempore Christi revolat Propheta ad suum suorumque supplicia; hæc ergo connecte cum vers. 24: «Vindicabor de inimicis meis.» Secundo, tamen possunt hæc quoque ad tempus Christi referri, q. d. Deus redimet Sion, id est fideles et pios Sionis, qui Christo credent et obedient; alios vero Sionis filios secundum carnem, puta Judæos, qui Christo credere et obedire nolent, «conteret» tanquam scelestos vel peccatores (plus enim est esse scelestum quam peccatorem), ideoque non tam filios quam spurios, imo hostes Sionis. Vide Can. vii. Conteret, inquam, illos partim in hac vita per Titum et Vespasianum, partim in judicio tum particulari, tum universali, eos ad gehennam condemnando: tunc enim omnes «qui dereliquerunt Dominum,» id est Deum et Christum, «consumentur.»
1:28
Et qui dereliquerunt Dominum, consumentur — paupertate et ærumnis captivitatis in Babylone: sicut enim ex tot Hebræorum millibus qui ex Ægypto sunt egressi, ob eorum murmur pauci scilicet Josue et Caleb, ingressi sunt terram promissam, ita et pauci e Babylone in Judæam redibunt. Ita Sanchez. 29. Confundentur enim ab idolis. — Perfide Castalion vertit, «a divis,» ut insimulet invocationem Sanctorum. «Confundentur ergo ab idolis,» id est propter idola (sic sumitur a vel ab pro propter, Jerem. xxii, 22; Osee vii, 16.); quia scilicet videbunt idola sua, quæ coluerunt, et in quibus speraverunt, non posse se nec illos ab hac Dei clade liberare. Hæc verba proprie pertinent ad tempus captivitatis Babylonicæ, non Romanæ tempore Christi, quia tunc Judæi non coluerunt idola; sed in fine mundi sub Antichristo rursum ea colent. Unde tunc rursum in iis confundentur, quando eorum dux Antichristus cum suis cædetur, et detrudetur ad tartara. Et erubescetis super hortis quos elegeratis, — in quibus lascive et impudice colebatis idola, maxime obscænum, Beelphegor sive Priapum. Vide II Paralip. xv, 16. Sub «hortis» intellige et nemora idolis consecrata. Est enallage personæ: transit enim a tertia ad secundam, significans hanc cladem non esse remotam, sed imminere, et præsentibus quibus loquitur obventuram. Vide Can. xvi. 30. Cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, — quæ quondam florens jam in hieme aut senio defrondescens marcescit, arescit, emoritur: ita fiet et vobis: in hortis peccastis, ut horti marcescetis et puniemini. Et velut hortus absque aqua, — qui sine humore aret et squallet, nullumque virens producit, ita et vos fame et ærumnis in corpore tabescetis: in anima vero aqua gratiæ destituti absque fructu bonorum operum vitam agetis, non angelicam, non humanam, sed brutalem, sed diabolicam, sed infernalem. 31. Et erit fortitudo vestra, ut favilla stuppæ, et opus vestrum quasi scintilla: et succendetur utrumque simul, et non erit qui exstinguat. — «Utrumque» scilicet «opus» et «fortitudo.» Jam «fortitudinem» Judæorum vocat tum eorum urbes, muros, arma, arces; tum potius idola, in quibus ipsi omnem suam spem et robur ponebant; unde pro אוון chosen, aliis punctis legunt חוסן chosan, id est fortis. Unde Vatablus vertit, erit fortissimus (deorum vestrorum) ut stupa. Per «opus» intelligit ornatum, pompam et cultum quem exhibebant idolis: rursum opes, fundos, palatia ope idolorum et dæmonum per fraudes, injustitias et rapinas, parta, ac consequenter ipsas fraudes, injustitias et rapinas, aliaque impietatis opera, q. d. Hæc omnia putabatis esse fortissima foreque perpetua; at ego per Judææ excidium illa delebo et comburam instar stuppæ, quæ levi flamma absumitur; comburam, inquam, tum per Babylonios, tum potius per ignem inferni: hic enim proprie erit inexstinguibilis, in quo opera impiorum, omnisque eorum gloria, opes et fortitudo in ipso impio exurentur. Ita S. Basilius quem sequuntur S. Hieronymus et Haymo, qui utrumque incendium, scilicet temporale et æternum, hic permiscent. Unde et Chaldæus vertit: «Comburentur impii et eorum opera prava.» Aliter hæc accipit Sanchez: Fortitudo, inquit, sunt mænia et turres, ignis sunt peccata, q. d. Mœnia, quæ alias riderent suos hostes, jam erunt stuppæ: quia, etiamsi nullus hostis ea invaderet, peccata tamen vestra quasi hostes intus grassantes ea consumerent, et in cinerem redigerent, sicut ignis consumit aridam stipulam; sed hoc videtur esse mysticum.
1:31
per fraudes, injustitias et rapinas, parta, ac consequenter ipsas fraudes, injustitias et rapinas, aliaque impietatis opera, q. d. Haec omnia putabatis esse fortissima foreque perpetua; at ego per Judaeae excidium illa delebo et comburam instar stupae, quae levi flamma absumitur; comburam, inquam, tum per Babylonios, tum potius per ignem inferni: hic enim proprie erit inexstinguibilis, in quo opera impiorum, omnisque eorum gloria, opes et fortitudo in ipso impio exurentur. Ita S. Basilius quem sequuntur S. Hieronymus et Haymo, qui utrumque hic permiscent. Unde et Chaldaeus vertit: "Comburentur impii et eorum opera prava." Aliter haec accipit Sanchez: Fortitudo, inquit, sunt maenia et turres, ignis sunt peccata, q. d. Moenia, quae alias riderent suos hostes, jam erunt stupae: quia, etiamsi nullus hostis ea invaderet, peccata tamen vestra quasi hostes intus grassantes ea consumerent, et in cinerem redigerent, sicut ignis consumit aridam stipulam; sed hoc videtur esse mysticum.
1:1
1. Iste liber dividitur in duas partes, in prooemium et tractatum. Secunda incipit, ibi, Audite caeli, auribus percipe terra. Prooemium inducitur quasi titulus, ad manifestationem sequentis operis. Manifestatur autem ex quatuor. Primo ex operis genere; secundo ex auctore, ibi, Isaiae; tertio ex materia, ibi, Quam vidit super Judam et Jerusalem: quarto ex tempore, ibi, In diebus Oziae, Joathan, Achaz et Ezechiae regum Judae. Genus operis ostenditur in hoc quod dicit, Visio; in quo differt a libris historicis, quia prophetia est. Oseae 12: « Ego visiones multiplicavi eis. » Et sequitur: « In manibus prophetarum assimilatus sum » Hic oportet tria videre. Primo qualiter se habeat visio ad prophetiam; secundo de modis prophetarum visionum; tertio de differentia propheticae visionis ad alias visiones. Circa primum sciendum est, quod prophetia potest habere duplicem interpretationem, secundum quod potest venire a phantos, quod est apparitio, vel a for faris. Secundum primam derivationem dicitur prophetia habens apparitionem de his quae procul sunt; et secundum hoc prophetia differt a visione in modo; quia apparitio dicit relationem visibilis ad videntem, sed visio e contrario. Iterum se habent ex additione: quia visio est de quibuscunque, sed prophetia de his quae procul sunt. Dicuntur autem aliqua esse procul a cognitione nostra dupliciter; simpliciter, et secundum quid. Simpliciter procul sunt futura contingentia ad utrumlibet, quorum non potest alicui determinata cognitio nec in se nec in suis causis provenire; et de his prophetia proprie est. Secundum quid procul sunt quorum cognitio diffugit a cognoscente, sicut quaedam praeterita et quaedam praesentia; et de his non est prophetia simpliciter, sed quo ad nescientes. Sed secundum secundam derivationem dicitur prophetia quasi procul fans. Et sic prophetia addit supra visionem actum exterioris denuntiationis, et visio erit materialis respectu prophetiae. Circa secundum sciendum est, quod modi prophetalium visionum distinguuntur secundum ea in quibus accipitur scientia futuri contingenti. Illud autem est aut species facta in sensu, et dicitur visio corporalis, quia sensus accipit species praesentibus corporibus quorum sunt: aut est species recepta in imaginatione, et dicitur visio spiritualis, quia primo manifestatur in ipsa actu et proprietatis spiritualiter, quae est cognoscere rem abstractam a materia; aut est species existens tantum in intellectu, et dicitur visio intellectualis. Et est sciendum, quod prophetia salvatur in istis tribus sicut totum potentiale in suis partibus; cujus natura est quod secundum perfectam suam virtutem est in uno, et in aliis est quaedam participatio et quidam motus illius; sicut est in anima, quod ejus tota virtus salvatur in anima rationali; et sensitiva non habet perfectam animae virtutem, et adhuc minus anima vegetabilis. Propter quod dicit Gregorius, quod planae non vivunt per animam, sed per vigorem. Similiter etiam et corporalis visio et spiritualis vel imaginaria est aliquid prophetiae; sed non possunt dici verae prophetiae, nisi addatur visio intellectualis, in qua est completa ratio prophetiae. Dan. 10: « Intelligentia enim » opus est in visione: » unde antecedit: « Intelle- « xitque sermonem, » scilicet Daniel. Visio autem primo et proprie dicitur de visione corporali. Et quia omnis nostra cognitio est a sensibus, inter quos visus potior est et subtilitate et universalitate, quia plures rerum differentias ostendit; ideo transfertur nomen visivae cognitionis ad alias cognitiones interiores. Circa tertium sciendum, quod non quaelibet visio intellectualis est visio prophetalis: est enim quaedam visio ad quam sufficit lumen naturale intellectus, sicut est contemplatio invisibilium per principia rationis: et in hac contemplatione ponebant philosophi summam felicitatem hominis. Est iterum quaedam contemplatio ad quam elevatur homo per lumen fidei sufficiens, sicut sanctorum in via. Est etiam quaedam beatorum in patria ad quam elevatur intellectus per lumen gloriae, videns Deum per essentiam, inquantum est objectum beatitudinis; et hoc plene et perfecte non est nisi in patria: sed quandoque ad ipsam raptim elevatur aliquis etiam existens in hac mortali vita, sicut fuit in rapto Pauli. 2 Cor. 12: « Scio ho- « minem in Christo ante annos quatuordecim: (sive « in corpore nescio, sive extra corpus nescio, Deus « scit) raptum hujusmodi usque ad tertium cae- « lum. » Ubi dicit Glossa, quod vidit sicut illi qui sunt de tertia hierarchia. Nulla autem istarum est visio prophetalis, quia ad ipsam nec lumen naturale nec lumen fidei sufficit; sed elevatur ad ipsam intellectus prophetae per lumen gratiae gratis datae, quod est donum prophetiae: neque enim attingit ad videndum Deum prout est objectum beatitudinis, sed prout est ratio eorum quae pertinent ad dispositionem hominum in mundo. Similiter non omnis visio corporalis, vel imaginaria dicitur prophetica, sed illa tantum quae sit per speciem specialiter divina virtute ad hoc ordinatam, ut sit in signum alicujus futuri, sive videns sive alio modo intelligentium accipiat. Auctor tangitur in hoc quod dicit, Esaiæ filii Amos. Et quamvis iste Amos fuerit propheta, quia ponitur in titulo prophetiae, secundum regulas Hebraeorum; non tamen est ille qui est de numero XII prophetarum; quia aliis elementis apud Hebraeos uterque describitur. Materia tangitur in hoc quod dicit, Quam vi-dit super Judam et Jerusalem, quia de his quae pertinent ad Judam et Jerusalem, ut ly super accipiatur pro de secundum translationem Symmachi, vel pro, idest contra, secundum Septuaginta: ut Juda sumatur pro terra duarum tribuum, et Jerusalem pro Metropoli illius regionis. Vel Juda pro sorte Judae, et Jerusalem pro sorte Beniamin, quia in forte illius erat quantum ad corpus civitatis, quod erat in planitie; quamvis quantum ad verticem montis, in quo erat turris David et templum,
pertineret ad domum Dei, sicut potest 5 Reg. 12 haberi. In diebus. Hic notificatur opus ex tempore; et ponuntur quatuor reges, quorum tempore Isaiæ prophetae hanc edidit: unde quidam dividunt hunc librum secundum tempora regum sub quibus revelationem accepit. Ut in prima ponantur ea quae visa sunt tempore Oziae; in secunda ea quae visa sunt tempore Joathan, in 6 cap.: In anno quo mortuus est Ozias et inde usque ad finem 14 ubi dicuntur ea quae sunt visa tempore Achaz Sed quare non facit mentionem de regibus Israel, sicut Osee in suo titulo facit mentionem de Jeroboam filio Joas, cum fuerint contemporanei?
Ad quod dicitur, quod iste prophetavit contra duas tribus principaliter; et ideo eorum reges tantum in titulo habet; sed ille contra utrosque.
Item quaeritur quare non fit mentio de Manasse rege Juda: sub quo etiam prophetavit, cum constet eum non amisisse spiritum prophetiae.
Ad quod dicendum, quod omnia quae in hoc libro scripta sunt, temporibus prophetarum vidit. Sed non erat decens ut propheta qui principaliter consolationis est, in comminatione terminaretur; aut quod tempore mali regis, qui iram Dei provocabat, Dei consolatio praedicaretur. Jer. 13: « Dabo « eos in furorem universis regnis terrae. »
2. Hic incipit tractatus istius libri: unde accipietur divisio secundum exigentiam materiae. Dictum est autem, quod principaliter intentio ejus est circa adventum Christi, et gentium vocationem. Constabit autem quod « universae viae Domini misericordia et veritas; » ut dicitur in Psalm. 24. Unde Christo nato dictum est a Simeone, Luc. 2: « Ecce « hic positus est in ruinam et in resurrectionem mul- « torum in Israel. » Et intrantibus gentibus dictum est ab Apostolo. Rom. 2: « Caecitas ex parte con- « tigit in Israel, donec plenitudo gentium « subintraret. » Dividitur ergo iste liber in duas partes. In prima ponitur comminatio divinae justitiae ad excidium peccatorum; in secunda consolatio divinae misericordiae ad resurrectionem justorum, cap. 40, ibi, Consolamini. Prima in tres. Cum enim principaliter super Judam et Jerusalem loquatur; in prima parte comminatur duabus tribubus peccantibus; in secunda aliis eas persequentibus. 7 cap., Et factum est in diebus Achaz filii Joathan filii Oziae regis Juda, ascendit Rasin Rex Syriae, et Phacee filius Romeliae rex Israel in Jerusalem ad praelandum contra eam . . . Haec dicit Dominus Deus: Non stabit, et non erit is’ud. Ecce in justitia regnabit Rex. Prima dividitur in duas. In prima reprobant culpam, et comminatur poenam corrigentem; in secunda comminatur poenam condemnantem incorrigibles. 6 cap.: In anno quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solum excelsum et elevatum. Prima dividitur in duas. In prima arguit de culpa ex parte aversionis, in secunda ex parte conversionis. 2 cap., ibi, Verbum quod vidit Isaias filius Amos super Judam et Jerusalem. Prima in duas. In prima arguit in eis peccatum aversionis a cultu Dei; in secunda a jusitiua proximi, ibi, Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii? Prima in tres. In prima increpat culpam; in secunda pro culpa comminator poenam, ibi, Terra vestra deserta, civitates vestrae succensae igni, regionem vestram coram vobis alieni devorant; et desolabitur sicut in vastitate hostili. In tertia quaerit poenae medelam, ibi, Audite verbum Domini, principes Sodomorum. Prima in tres. In prima quaerit judicii testem: in secunda arguit peccati deformitatem, ibi, Filios e-nutrivit; ipsi autem spreverunt me; in tertia ostendit peccantium incorrigibilitatem, ibi, Super quo percuiam vos ultra, addentes praevacationem? Requirit autem creaturam in testem in judicium peccati, quae etiam fuerat testis in obligatione praecepti.
1:2
Audite caeli, et auribus percipe terra. Deut. 52. « Audite caeli quae l-quor » Fuerat enim creatura testis obligationis ad praeceptum. Deuteron. 52. Nunc autem invocatur ut arbiter transgressionis. Psalm. 49: « Advocavit caelum desursum, et terram discernere populum » ejus. » Sed quandoque vocabitur ut instrumentum divinae ultionis. Sapient. 16: « Creatura creatori suo deserviens, excandeset in tormentum adversus injustos. »
Sed videtur inconveniens quod terra et caelum, quae sunt insensibiles creaturae, vocentur ad audiendum.
Sed dicendum, quod ad ea quae sunt rationalis naturae, vocatur insensibilis creatura propter quinque. Primo ad ostendendum divinam potentiam. Job 58: « Conclusi eam terminis. » Et Rom. 4: « Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt. » Secundo per evidentiam. 2 Reg. 12: « Ego vero faciam verbum istud in conspectu omninis Israel, et in conspectu solis. » Et Luc. 19. « Dico vobis, quia si hi taccebunt, lapides clama-bunt. » Tertio ad exaggerandam malitiam. Jer. 2. « Obstupescite caeli super haec, et portae ejus desolamini vehementer. » Quarto ad magnificandam laetitiam. Ps. 95. « Laetentur caeli, et exultet terra. » Quinto ad stupendum tristitiam. Oseae, 4. « Propter hoc lugebit terra, et infirmabitur omnis qui habitat in ea. » Ac si diceret: Peccatum vestrum est adeo patens quod ab irrationabilibus, si fieri posset, convinceretur; et similiter de aliis. Vel est ibi metonymia, ut ponatur caelum pro Angelis, et terra pro hominibus. Caeli, plurale pro singulari. Vel quia ad litteram sunt plures caeli et unum centrum quod est terra. Dominus locutus est. Ipsum loquentem auditis, quo loquente facta estis. Psalm. 148: « Dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt. » Audite caeli, quasi distantes; percipe terra, quasi propinqua. Filios enutrivit. Hic ostendit peccati deformitatem: et circa hoc tria facit. Primo ostendit contemptum in affectu; secundo ignorantiam in intellectu, ibi, Cognovit bos possessorum suum; tertio aversionem in operis effectu, ibi, Vae genti peccatrici etc. Et servatur hic ordo, ut ex contemptu aggravetur ignorantia, idest non ignorantia ex-cuset contemptum. Contemptum aggravat per beneficium impensum: unde circa primum duo facit. Primo commemorat beneficium; secundo ingrati-tudinis vitium, ibi Ipsi autem spreverunt me. Ponit autem triplex beneficium. Primum est filialis adoptionis, cum dicit, Filios. Exod. 4. « Filius primogenitus meus Israel. » Secundum solicitatione educationis, ibi, Enutrivit. Sap. 16: « Angelorum esca nutrivisti populum tuum. » Tertium singularis exaltationis, ibi, Et exaltavi. Sap. 2: « Ostendens per sitim quae tunc fuit, quemad-modum tuos exaltares, et adversarios eorum » necares. » Primum quantum ad patrum assumptionem et exaltationem; secundum in filiorum libertatem; tertium in hostium subjugationem. Ipsi autem spreverunt me. Jer. 3: « Quomodo si contemnat mulier amatorem suum, sie contemptit me domus Israel. » Ignorantiam autem aggravat per brutorum exemplum: unde circa hoc duo facit. Primo inducit cognitionem brutorum; secundo ignorantiam peccatorum, ibi, Israel autem me non cognovit.
1:3
Cognovit bos possessorum suum, et asinus praesepe domini sui, quadam consuetudine beneficii. Israel autem. Arguit in eis duplicem ignorantiam; scilicet praecipientis, cum dicit, Non cognovit me, contra id quod dixerat, Possessorem suum; et contra rationem nominis; Israel: Israel enim, videns Deum, interpretatur. Joan. 16: « Non noverunt » Patrem, neque me. » Et ignorantiam legis: Et populus meus non intellexit; contra id quod dixerat, Praesepe, et quod dixerat, Populus, qui legislatoris praeceptis subjecitur. Oseae 8: « Scribam » eis multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. » Effectum autem operis aggravat per confirmationatum usum: unde primo ostendit confirmationem; secundo eorum aversionem, ibi, Derelinquerunt Dominum.
1:4
Confirmationem ostendit primo per peccati consuetudinem, quae inducit habitum: unde dicit, Vae genti peccatrici. Sic enim est peccator ex habitu sicut cantor ex arte, vel officio, Infra 48: Transgressorem ex ventre vocati te. Secundo per peccati promptitudinem, quae est quasi quaedam gravitas in peccante. Gregorius: « Peccatum quod per poenitentiam non diluitur, mox suo pondere ad aliud trahit. » Psalm. 15: « Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. » Tertio ex peccati successione: quia peccata patrum imitantes, quasi ex propagatione habent: unde dicit, Semini nequam, idest pessimum, secundum aliam translationem. Ps. 105: « Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus. » Quarto quantum ad peccatorum magnitudinem, cum dicit, Filiis sceleratis. Ezech. 22: « Viri dectractores fuerunt in te, ad » effundendum sanguinem, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ab anima et transfundit in corpus, quasi medium inter animam et corpus; ita sacerdos est medius inter Deum et populum. Exod. 18: « Tu cris eis » in his quae ad Deum pertinent.
1:6
« Quantum ad personam privati hominis, cum dicit: A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas. Infra 56: Omnes in viam suam declinaverunt, unuquisque ad avaritiam suam, a summo usque ad novissimum. Et notandum, quod indoneitas regis ostenditur in langnore, quia subvenire non poterat puniendo per potentiam. Eccli. 7: « Noli quaerere » fieri judex, nisi virtute valeas irrumperе iniqui- tatem. Sacerdotis autem indoneitas ostenditur in moerore, per quem fit indoneus ad sacrificia, quibus expiabat peccata. Lev. 10: « Quomodo » potui comedere eam, aut placere Domino in cae- « remoniis mente lugubri? » Psal. 99: « Introite » in conspectu ejus in exultatione. « Privatus poterat corrigere per exemplum; et ideo osten- ditur indoneus per peccatum, quod designatur in privatione sanitates: A planta pedis. Psal. 15: « O- » mnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt; » scilicet ad corrigendum. Tertio, ibi, Vulnus et livor, removet modum qui est per humanum studium, sicut quando aliquis disponitur ad gratiam, quae delet peccata, per bona opera. Unde dicit: Vulnus, culpa patens, et livor, invidia latens, et plaga tumens, superbia inflans, non est circumligata, vinculo legis retrahentis. Jer. 2: « A sae- » culo confregisti jugum meum, rupisti vincula » mea, dixisti, Non serviam, » quantum ad primum: nec curata medicamine, caritate sanante, quantum ad secundum: Prov. 10: « Universa deli- » cta operit caritas: » nec fota oleo, humilitate leniente. Judith 9: « Humilium et mansuetorum tibi » semper placuit deprecatio. » Eccl. 5: « Quan- » to major es, tanto magis humilia te in om- » nibus. » Prov. 15: « Responsio mollis frangit » iram. » Jud. 9: « Numquid possum desere » pinguedinem meam, qua dii utuntur et homines? » Terra vestra deserta, civitates vestras succensae igni. In hoc comminatur poenam: et primo ponit punitionis judicium; secundo consolationis quaecumque solutium, ibi, Nisi dominus exercituum reliquisset nobis semen. Poenam ponit triplicem. Primo quantum ad destructionem possessionum; unde dicit, Terra vestra deserta, quantum ad campestria, quae ita inculta erunt sicut desertum. Infra 7: « Vepres enim » et spinae erunt in universa terra. Civitates vestrae succensae igni, quantum ad urbana.
1:7
Amos 2: « Mittam ignem in Judam, et devorabit aedes » Jerusalem. » Jer. 4: « Aspexi, et ecce Carme- » lus desertus, et omnes urbes ejus destructae a » facie Domini et a facie furoris ejus. » Secunda poena est quantum ad destructionem terrae nascen- tium: unde dicit: Regionem vestram coram vobis alieni devorant, quantum ad fructus. Deut. 28: « Devoret fructum jumentorum tuorum, ac fruges » terrae tuae, donec intereas. » Desolabitur, quantum ad destructionem arborum et vinearum. Jer. 4: « Vae nobis, quoniam vastati sumus. » Tertio quantum ad captivitatem hominum: unde: Derelinquetur Filia Sion, idest Jerusalem, vel templum, unde erat custodia totius provinciae, ut solitaria, et ut umbraculum in vinea, post vindemiam. Infra 5: « Vinea enim Domini, domus Israel est, et vir
1:8
« Juda germen delectabile ejus. » Sicut tugurium in cucumerario, post fructus ultimos collectis, per quos significat patres. Oseae 9: « Quasi prima po- » ma ficulneae, in cacumine vidi patres eorum. » Sicut civitas quae vastatur, quia metropolis erat. Ezech. 53: « Vastata est civitas, ait ille qui vene- » rat de Jerusalem. » Jer. 6: « Haec est civitas » visitationis: omnis calumnia in medio ejus. » Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen. Hic ponitur consolatio ex promissione liberandi seminis. Reliquit autem Dominus ei semen carnis congregatum. Infra 45: Ab oriens ad occidentem semen tuum, et ab occidente congregabo te. Semen benedictionis promissum. Gal. 5: « Abraham dictae » sunt promissiones, et semini ejus. » Semen praedicationis diffusum. Infra 27: Qui egredientur im-petu a Jacob, florebit et germinabit Israel: e imp- lebunt faciem orbis semine. Semen sanctorum novum. Infra 66: Sicut caeli novi et terra nova, quae ego facio stare coram me, sic stabit semen vestrum et nomen vestrum, dicit Dominus.
Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Hie notanda sunt tria: scilicet nutritionis beneficium, exaltationis privilegium, ingratiudinis contemptum. Nutrivit quidem tempore legis, quando adhuc heres parvulus erat, Gal. 4, primo reficiens promissis in paribus. Gal. 5: « Abrahae » dictae sunt promissiones. » Secundo gubernans judiciis in legislatoribus Psalm. 147: « Non fecit taliter omni nationi, et judicia sua non manifesta- » vit eis. » Tertio defendens auxiliis in judiciis et Regibus, Judith 2: « Deus eorum defendet eos, » et erimus in opprobrium universae terrae. » Quarto erudivit monitis in prophetis. Malach. 2: « Et testificatus est Dominus inter te et uxor- » em pubertatis tuae. » Quinto correxit flagellis in hostibus, 2 Mach. 6: « Etenim non multo tem- » pore sinere peccatoribus ex sententia agere, sed » statim ultiones adhibere, magni beneficii est in- » dicium. » Sed exaltavit tempore gratiae primo secundum carnis assumptionem. Hebr. 2: « Nusquam » Angelos apprehendit; sed semen Abrahae appre- » hendit. » Secundo per personalem praedicationem. Matth. 10: « Non sum missus nisi ad oves » quae perierunt domus Israel. » Tertio per suam conversationem. Joan. 10: « Multa bona opera ope- » ratus sum in vobis: propter quod opus vultis me » lapidare? » Quarto per miraculorum operationem. Joan. 4, et Luc. 7: « Quia propheta magnus » surrexit in nobis, et quia Deus visitavit plebem » suam. » Quinto per discipulorum praedicationem. Psalm. 44: « Pro patribus tuis nati sunt tibi filii: » constitues eos principes super omnem terram. » Sed e contrario illi Christum vituperant, Luc. 4: « Nonne hic est filius Joseph? » Secundo doctrinam improbant. Matth. 26 et Luc. 25: « A Galilaea » usque huc, hunc invenimus subvertentem gen- » tem nostram. » Vitam blasphemant. Matth. 9: « Quare cum publicanis et peccatoribus manducat » magister vester? » Miracula pervertunt. Matth. 12: « In principe daemoniorum ejicit daemonia. » Discipulos occidunt. Matth. 10: « Ecce mitto vos ut » oves in medio luporum. »
5. Hic ponitur medicina contra poenam: et primo convocat ad audiendum; secundo removet inutilis remedium, ibi, Quo mihi? tertio adhibetur salubre consilium, ibi, Lavamini, mundi estote.
1:10
Convocat autem ad audiendum primo majores; dicens: Audite verbum Domini, principes Sodomorum; secundo minores, ibi, Populus Gomorrhae.
Sed quare invitat majores ad audiendum et minores ad percipiendum? Quia ea quae sunt a majoribus audita, facile percipiunt minores.
Item cum relinquat eis semen, quare comparat eos Sodomitis et Gomorrhaeis, qui penitus consumpti sunt? Et dicendum, quod quantum ad incorrigibiles comparat propter duo. Primo propter peccati similitudinem: infra 2: Et pueris alienis adhæserunt; et propter publicationem: infra 5: Peccatum suum quasi Sodoma praedicaverunt, nec absconderunt. Et cum fuerint quinque civitates subversae, nihilominus praecipue comparat istis, quia sunt praecipuae inter alias. Et propter hoc etiam principes comparat Sodomitis, quia civitas illa metropolis erat, sic ut patet Genes. 14. Principum autem est audire a Domino verbum suum et populo legem imponere; et ideo invitat illos ad audientiam verbi, et populum ad perceptionem legis. Quo mihi? Hic ostendit inutilitatem remedium quod apponcbant; et primo quantum ad sacrificiorum oblationes; secundo quantum ad festorum celebrationes, ibi, Neomenias vestras et sabbatum et festivitates alias non feram; tertio quantum ad divinas orationes, ibi, Et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis. Circа primum duo facit. Primo reprobат oblationem de animalibus; secundo de inanimatis, ibi, Incensum abominatio est mihi. In sacrificiis autem animalium erat aliquid quod totum cedebat in cultum Dei; sicut holocaustum, quasi totum incensum, ab olon, quod est totum, et cauma, quod est incendium. Unde adeps totus adolebatur, ut habetur Levitic. 1. et sanguis totus effundebatur, Levitic. 5, Quaedam autem erant quae partim cedebant in cultum Dei, partim in usum ministrì; sicut hostia pro peccato; nisi quando erat pro peccato sacerdotis vel multitudinis, Levitic. 4. Quaedam autem de quibus cedebat aliquid in cultum Dei, et aliquid in usum ministri, et aliquid cedebat ipsi offerenti, sicut in hostiis pacificis, quae pro gratiarum actione offerebantur, vel pro salute, Levitic. 7. Et secundum haec tria dividitur in tres partes. Primo reprobat sacrificia in tria distributa, scilicet pacifica.
1:11
Et primo ponit reprobationem, dicens, Quo mihi, idest ad quod mihi offerlis, multitudinem victimarum vestrarum, quasi non meam? Et dicuntur victimæ, vel quia animal vinculum ad sacerdotem ducebatur, vel quia pro victoria habita vel habenda offerebatur. Deinde reprobationis rationem ponit dicens, Plemus sum: vel propter fastidium, quia non bona: Genes. 4: « Ad Cain autem et ad munera ejus non respexit: » vel propter dominium: Psalm. 49: « Meae sunt omnes ferae sylvarum, jumenta in montibus et boves. » Secundo reprobat ea quae ex toto erant oblata Deo. Et primo ponit reprobatione illorum trium; et ponit tantum tria animalia, quia de his fiebant tantum sacrificia quae erant de armatis: fiebant etiam quaedam de avibus turturem et pullis columbae: sed hoc erat propter defectum paupertatis, sicut patet Levitic. 24 et pluribus aliis locis. Et iterum non erat usus eorum universalis in omnibus, quia non offerebatur ex his hostia pacifica.
1:12
Deinde ponit reprobationis rationem, ibi, Cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit hæc de manibus vestris, ut ambulareis in atriiis meis? quasi dicat: Plus offenditis me ambulantes in atriiis meis polluentes ea, quam holocaustum placeat: unde non accepto hanc communionem.
1:13
Psalm. 59: « Holocaustum et pro peccato non postulasti. » Jerem. 7: « Non sum locutus cum patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi eos de terra Ægypti de verbo holocaustatum et victimarum; sed hoc praecepi eis, audite vocem meam; et ero vobis Deus, et vos mihi populus. » Tertio reprobат ea quae erant Deo et sacerdoti debita, dicens: Ne offeratis ultra. Jerem. 11: « Numquid carnes sanctae auferent a te malitias tuas, in quibus gloriata es? » Et Mich. 6: « Quid dignum offeram Domino? .. Numquid offeram ei holocaustata et vitulos anniculos? Numquid placari potest in millibus arietum, aut in millibus hircorum pinguium? » Incensum. Hie reprobат oblationes de rebus inanimatis, pro quibus omnibus ponit incensum, eo quod hoc erat inter alia dignius, sicut thymiama, Exod. 30. et communius, quantum ad thus, quod ponebatur et adjungebatur cuilibet tali oblationi, et totum Deo incendebatur. Infra 66: Qui re ordiatur thuris, quasi qui benedicat idolo.
Sed objicitur de hoc quod dicit Glossa quod nunquam sacrificia eorum amavit, cum praeceperit ea ad hoc quod fierent. Genes. 8: « Odoratusque est Dominus odorem suavitatis; et ait ad eum: Nequaquam ultra maledicam terrae propter hominem. »
Et dicendum: quod in qualibet sacrificio est aliquid considerandum ex parte offerentis, et aliquid ex parte rei oblatae. Ex parte rei oblatae, sacrificia nostra placent Deo per se, non autem antiquorum sacrificia; et hoc est quod placitum non fuit. Amatum dicitur per se quod in se habet unde ametur, sicut bonum honestum; quod autem tantum amatur per relationem illius ad alterum, non dicitur per se amatum, sicut dicitur se-cari vel uri amatum, secundum quod est ad finem sanitatis relatum. Nostra autem sacrificia in seipsis continent gratiam sanctificationis, secundum quam sunt Deo accepta; sed illa antiquorum sacramenta erant tantum signa istorum; et ideo non erant per se amata. Ex parte autem offerentis, et nostra et illorum possunt esse accepta ex devotione offerentis. Potest ergo quadruplex tempus distinguì. Primum ante legem scriptam et idolatriam; et tunc placebant antiqua sacrificia facta a sanctis patribus et propter devotionem offerentis et propter significationem rei oblatae. Secundum tempus est sub lege scripta; et tunc interveniente idolatria, additum fuit quiddam propter quod displicebant, quia non erat dignum quod eodem placaretur Deus et coleretur diabolus: et ex alia parte fuit addita una utilitas ex parte offerentis, ut esset remedium contra idolatriam populo ad hoc prono. Unde etiam de sacrificiis nihil præceptum est ante fabricationem idoli. Et sic intelligitur auctoritas Jeremiæ inducta. Tertio tempus fuit sub prophetis, in quo propter peccata populi jam non placebant ex parte offerentis, sed tantum inquantum erant signum. Unde secundum hoc non placabant Deum, sed ma-gis offendeabant. Quartum tempus est sub gratia, quando jam usus eorum ex toto abolutis est, quia veniente veritate cessavit figura.
4. Hic removet solemnitatum celebrationes. Et primo, quantum ad futurum, ponit prohibitionis propositum dicens, Neomeniam. Psal. 80: «Buc-cinate in neomenia tuba, in insigni die solemni-tatis vestrae.» Sabbatum. Exod. 20: Festivitates alias. Levit. 25: «Hae sunt feriae Domini, quas vocabitis celeberrimas et sanctissimas.» Iniqui sunt coetus vestri. Infra 58: «Ecce in die jejunii vestri invenitur voluntas vestra, et omnes debitoris vestros repetitis.» Non feram.
1:14
Secundo quantum ad praesens ponit odium dicens: Cal-lindas vestras, quod addit supra neomeniam, et solemnitates vestras odivit anima mea. Unde Psalm. 80: «Sumite psalmum, et date tympanum: psalte-rium jucundum cum cythara. Buccinate in neo-menia tuba, in insigni die solemnitatis vestrae.» Thren. 2: «Oblivioni tradidit Dominus in Sion fe-stivitatem et sabbatum, et in opprobrium et in indignationem furoris sui regem et sacerdo-tem.» Tertio, quantum ad praeteritum, ponit taedium, dicens: Facta sunt mihi molestia: et ponit gravitatem ponderis: Psal. 57: «Sicut onus grave gravatae sunt super me:» secundo laborem portantis: Laboravi sustinem. Infra 45: Praebuisti mihi laborem in iniquitatibus tuis. Et loquitur hu-mano more de Deo: quia homini dicitur esse grave laborare in eo quod non placet sibi.
1:15
Et cum extendertis manus vestras, avertam oculos meos a vobis. Reprobat orationes eorum: et primo ponit reprobationem; secundo reprobationis rationem, ibi, Manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Circa primum duo facit. Primo reprobant quantum ad si-gnum devotionis, ibi, Et cum extenderitis. Thren.
5. «Levemus corda nostra cum manibus in caelum ad Deum.» Et infra 65: Tota die expandi manus meas ad populum incredulum, qui gracilior in via non bona. Secundo prolitiatem o-rarionis. Prover. 28: «Qui declinat aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit execrabilis. Manus enim vestrae sanguine plenae sunt, quem fudistis. Psalm. 15: «Veloces pedes eorum ad ef-fundendum sanguinem.» Prover. 1: «Prohipe pedem tuum a semitis eorum: pedes enim illo-rum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem.» Laramini. Hic ponit salubre con-silium; et circa hoc tria facit. Primo ponit efficax remedium; secundo remediis effectum, ibi, Venite, et arguite me, dicit Dominus; tertio poenam con-tra contemptum, ibi, Quod si nolueritis, et me ad iracundiam provocaveritis, gladius devorabit vos. Remedium consistit in duobus: in fuga mali et in sequela boni, ibi, Discite bene facere. Malum fugatur dupliciter. Primo per purgationem praete-riti; et quantum ad hoc dicit, Lavamini, Jer. 4: «Lava a malitia cor tuum, Jerusalem, ut salva fias. Usquequo morabuntur in te cogitationes no-xiae?» Secundo per cautelam futuri: et hoc fit tripliciter. Primo ut corde mala non cogitet: Munditi esote. Prover. 22: «Qui diligit cordis mun-ditiam, propter gratiam laborior habebit amicum regem.» Secundo ut cogitata opera non im-
pleat.
1:16
Micheae 2: «Vae qui cogitatis inutile, et o-peramini malum in cubilibus vestris: in luce matutina faciunt illud.» Auferte malum, scilicet opus. Tertio ut incepta non perficiat: Quiescite a-gere perversse. Jerem. 2: «Prohibe pedem tuum a nuditate, et guttur tuum a siti.» Et in eodem capitulo: «Cursor levis explicans vias suas.» Di-scite bene facere. Hic ponit remedium quantum ad sequelam boni: et primo ponit ut addiscat; secundo ut opere impleat, ibi, Subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam. Operatur enim aliquis bonum in ordinando seipsum; et quantum ad hoc dicit, Discite bene facere.
1:17
Jer. 6: «Eru-dire, Jerusalem, ne forte recedat anima mea a te; ne forte ponam te terram desertam et inha-bitabilem.» In ordine ad proximum; et hoc est quod dicit, Quaerite judicium. Job 29: «Causam quam ego nesciebam, diligentissime investiga-bam.» Jerem. 6: «State super vias, et vide-te et interrogate de semitis antiquis.» Subve-nite oppresso. Hic ponit implentionem operis in sub-veniendo miseris. Miserum autem facit vel vio-lentia; et quantum ad hoc dicit, Subvenite oppres-so: Prover. 24. «Eruе eos qui ducuntur ad mor-tem, et qui trahuntur ad interitum liberare non cesses:» aut aetatis ignorantia: Judicate pupillo: Eccli. 4: «In judicando esto pupilli ut pater: aut sexus impotentia: Defendite viduam. Job 29: «Auris audiens beatificabat me, et oculus videns testimonium reddebat mihi.» Et venite. Hic promittit effectum: et circa hoc tria ponitur. Pri-mo promittentis obligatio, cum dicit, Venite; ac si diceret: Si facitis quae dico, et non sequatur quod promitto, obligo me quod arguatis me. Hoc plan-gebat Job 9: «Non est qui utrumque possit ar-guere et ponere manum suam in ambobus.» Se-cundo malorum cessatio: Si fuerint pecrata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur. Et promit-tit specialiter mundationem a peccatis: quia cessan-te causa, cessat effectus. Duo genera peccati tangit. Primum quod est ex amore incedente, quod notat in coccino propter intensum ruborem, contra quod ponit candorem nivis frigidae.
1:18
Job 9: «Si lotus fue-ro quasi aquis nivis et fulserit velut mundissimae manus meae; tamen sordibus intinges me, et abo-minabuntur me vestimenta mea.» Secundum quod est peccatum ex timore mortificante, quod notatur in vermiculo, cujus color accedit ad albedinem: Et si fuerint rubra quasi verminulus; contra quod ponit lanam: unde velut lana alba erunt.
1:19
Ezech. 57: «In multitudine diversarum opum in lanis optimi coloris.» Dan. 7: «Vestimentum ejus sicut nix candidum, et capilli ejus quasi lana munda.» Tertio ponitur bonorum restitutio: Si volueritis, et audieritis me, bona terrae comedetis. Psalm. 26: «Credo videre bona Domini in terra viventium.» Comedetis. Infra 65: «Ecce servi mei comendent, et vos esurietis.» Quod si nolueritis. Ponit poenam contemptus.
1:20
Et primo ponit contemptum, dicens: Quod si nolueritis, et me ad iracundiam provocaveritis. Zach. 8. «Cogitavi ut affligerem vos, cum ad iracundiam me provocarent patres vestri.» Secundo comminator vindictae gladium; Gladius devorabit vos. Ezech. 5: «Gladium eva-ginabo post eos, et complebo furorem meum; et quiescere faciam indignationem meam in eis.»
Tertio ostendit esse immutabile judicium: Quia os Domini locutum est. Numer. 25: « Non est Deus » ut homo et mentiatur, nec ut filius hominis ut » mutetur. »
§. Hic ostendit peccata eorum secundum aversionem a justitia proximi: et circa hoc tria facit. Primo describit culpam; secundo comminatur poenam, ibi, Propter hoc dicit Dominus Deus exercituum; tertio poenae sequelam, ibi, Et restitutum. Circa primum primo arguit peccatum plebis; secundo peccatum sacerdotis, ibi, Argentum tuum versum est in scoriæm; tertio peccatum Principum, ibi, Principes tui infideles, socii furum.
1:21
In plebe duo arguit, aggravans per comparationem ad priorem statum: scilicet venialitatem per comparationem ad priorem fidelitatem: unde dicit: Quomodo facta est meretrix civitas fidelis? Jer. 2: « Sub omni ligno » frondoso et in omni colle sublimi tu prosternebaris » meretrix: » et credulitatem per comparationem ad justitiam et judicium, quod est justitiae executio. Plena judicii. Justitia habitarit in ea. Psal. 93: » Quoadusque justitia convertitur in judicium. Unde dicit: Nunc autem homicidiae. Oseae 4: « Ma- » ledictum et mendacium et homicidium et furtum et » adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem te- » tigit. » Peccatum sacerdotis in duobus arguit.
1:22
In corruptione veritatis doctrinae: unde dicit: Argentum tuum, versum est in scoriæm. Psal. 2: « Eloquentia » Domini eloquia casta, argentum igne examina- » tum, probatum terrae, purgatum septuplum. » Jer. 5: « Prophetæ prophetaverunt mendacium. » Secundo in remissione severitatis disciplinae, quae significatur in vino; hoc enim est vinum quod infudit Samaritanus: Luc. 10. Unde dicit: Vinum tuum mixtum est aqua. Ezech. 15: « Vae qui con- » suunt pulvillos sub omni cubito manus, et fa- » ciunt cervicalia sub capite universae aetatis ad » capiendas animas » Principes tui infideles. Hic arguit peccatum principum: et primo ostendit eos infideles in officii executione, quod ad suam utilitatem et non populi exequuntur. Amos 6: « Un- » gnento optimo delibuti, bibentes in phialis vi- » num. » Ezech. 54: « Vae pastoribus Israel, qui » pascunt semetipsos. Nonne greges pascuntur a » pastoribus? » Et propter hoc dicit, Infideles. Secundo ostendit eos transgressores in malefactorum receptione: Socii furum, eos defendendo et patroncinium praestando: Oseae 6: « Quasi fauces viro- » rum latronum principes sacerdotum. » Proverb. 1: « Filii, ne ambules cum eis. » Tertio ostendit eos corruptos in munerum receptione. Infra §. Vae qui justificatis impium pro munerebus, et justitiam justi aufertis ab eo.
1:23
Unde dicit: Omnes diliguunt munera, recepta, sequuntur retributiones, scilicet promissas vel speratas Quarto, ostendit eos iniquos in pauperum repulsione. Pupillo non judicant, et causa viduae non ingreditur ad eos.
1:24
Jer. 5: « Cau- » sam viduae non judicaverunt, causam pupilli » non dixerunt. » Propter hoc haec dicit Dominus exercituum fortis Israel. Hic comminatur poenam: et primo praelatorum; secundo subditorum, ibi, Et convertam manum meam ad te. Circa primum ponit tria. Primo punienti potestatem in auctoritate, dicens, Dominus. Malach. 1: « Si ego » Dominus, ubi est timor meus? dicit Dominus. » In ministrorum multitudine: Exercituum. Job 25:
« Numquid est numerus militum ejus? » In fortitudine, Fortis. Job 9: « Sapiens corde est, et fortis » robore: quis restitit ei, et pacem habuit? » Secundo ponit punientis voluntatem. Heu, scilicet eis, con-olabor, quia mea consolatio erit punitio eorum. Infra 65: Dies ultionis in corde meo, annus retributionis meæ venit. Tertio ponit poenae crudelitatem: Et vindicator de inimicis: quia sicut hostis puniam vos. Deut. 52: « Reddam ultionem hosti- » bus meis, et his qui oderunt me retribuam. » Et convertam manum meam ad te. Hic comminatur poenam subditorum. Et primo ponitur punientis praeparatio, ibi, Et convertam manum meam ad te puniendum, quam parcendo quasi plicatam tenueram. Job 19: « Manus Domini tetigit me. » Secundo poenae perfectio: Excoquam, igne tribulationis, ad purum scoriæm tuam, quoquesc aliquid purgandum sit.
1:25
Math. 3: « Non exhibis inde donec » reddas novissimum quadrantem. » Tertio poenarum multitudo: Auferam omne stammum tuum: quia pro omni peccato puniam. Infra 40: « Recepti » de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis » suis. » Et restituam judices tuos. Hic ponit poenae sequelam: et primo quantum ad correctos, renovationem; secundo quantum ad obstinatos, consumptionem, ibi, Et conteret scelestos. « Eodem » enim igne (ut dicit Augustinus) acrum proba- » tur, et palea fumât. » Circa primum tria facit. Primo promittit renovationem quantum ad praelatorum emendationem: secundo quantum ad famae restitutionem, ibi, Post hoc vocaberis; tertio quantum ad justitiae observationem, ibi, Sion in judicio redimetur.
1:26
Dicit ergo: Restituam judices, quantum ad saeculares principes, quorum est judicare populum, et consiliarios tuos, idest sacerdotes, quorum est consilia Dei manifestare populi: Malach. 2: « Labia sacerdotum custodiunt scientiam, et legem » exquirunt ex ore ejus, quia Angelus Domini » exercituum est: » ut fuerunt prius, sicut Moses et Josue qui Deo placuerunt. Jerem. 5: « Dabo » vobis pastores juxta cor meum, qui pascunt vos » scientia et disciplina. » Et vocaberis, idest recuperabis famam, ut dicaris talis qualis ante fueras, civitas justi, idest in qua servatur justitia.
1:27
Infra 62: « Non vocaberis ultra derelicta, nec vo- » caberis ultra desolata; sed vocaberis voluntas » mea in ea. » Sion in judicio, per executionem justitiae, redimetur, a calumniantibus; et reducent eum in justitia; quia judicium est reducere ad aequalitatem, in qua consistit justitia. Psal. 71: « Judicaret populum tuum in justitia, et pauperes » tuos in judicio. » Jerem. 25: « Regnabit rex.... » « et faciet judicium et justitiam in terra. » Ex conteret scelestos. Hic ponitur obstinatorum destructio; et circa hoc tria facit. Primo praedicit destructionem; secundo destructionis modum, ibi, Confundentur enim ab idolis; tertio auferet evasio-nis spem, ibi, Et erit fortitudo tua ut favilla stupæ. Et quia poena ordinatur contra culpam; ideo circa primum tangit culpam dupliciter. Ex parte conversionis, quantum ad seclus idolatriæ: unde dicit. Scelestos; et quantum ad peccatum voluntatis et luxuriæ: unde dicit, Peccatores: quia ad talia homines maxime proni sunt; contra quod ordinat poenam contritionis, in qua notatur poena pro inflictione. Jerem. 17: « Duplici contritione » contre eos; » quasi pro duplici peccato.
1:28
Secundo ex parte aversionis, quia dereliquerunt Dominum; contra quod ordinat poenam consumptionis, dicens, Consumptur; in quo designat poenam desertionis: quod enim consumitur, in nihilum vadit, et « omnia in nihilum deciderent, nisi manus Domini ea contineret; » ut dicit Gregorius.
1:29
Jer. 17: « Domine, omnes qui te derelinquunt, confundentur; recedentes a te in terra scribentur: quoniam desreliquierunt venam aquarum viventium Dominum. » Confundentur enim ab idolis.
1:30
Hic ponit modum destructionis: et primo quantum ad confusionem peccati; secundo quantum ad subtractionem boni, ibi, Cum fueritis velut quercus defluentibus foliis. Circa primum contra idolatriam ordinat confusionem, dicens: Confundentur ab idolis, idest propter idola. Psalm. 96: « Confundantur omnes qui adorant sculptilia: » contra voluptatem erubescientiam, cum dicit: Erubesces super hortis quos elegeratis, luxuriae vestrae. Rom. 6: « Quem fructum habuistis in illis in quibus nunc erubescitis? » Confusio enim magis respicit malum; sed erubescencia culpam. Peccata enim carnalia ( ut dicit Gregorius ) sunt minoris culpae et majoris infamiae. Et ratio est, quia sunt secundum potentias ignobiliiores, et maxime materiales: et tamen sunt innatae et connaturales et passibiles. Cum
fueris. Hic ponitur subtractio boni: et primo ejus quod ad protectionem et ornatum spectat; quod significatur in oblatione filiorum; secundo ejus quod pertinet ad fructum, ibi, Velut ortus absque aqua. Et contra dictur de viro justo, Psalm. 4: « Erit tamquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum. » Et erit. Hic aufert eis evasionis spem: et ponit tria.
1:31
Primo aufert ab eis propriæ fortitudinis firmitatem: unde dicit: Erit fortitudo vestra ut favilla stupæ, quæ cito consumitur. Eccl. 24: « Stupa collecta synagoga peccantium. » Secundo idolorum auxilium, dicens: Opus vestrum, scilicet idolorum, quod manus vestræ operatae sunt, quasi scintilla, quæ nullius momenti est. Deuter. 52: « Ubi sunt dii eorum, in quibus habebant fiduciam? » Et tamen comburitur: unde sequitur, Et succendetur. Infra 50: Ambulate in lumine ignis vestri. Tertio hominum succursus: Et non erit qui extinguat. Ezech. 20: « Non extinguetur flamma sæcensionis, et comburetur in ea omnis facies ab austro usque ad aquilonem; et videbit omnis caro quia ego Dominus succendi eam; nec extinguetur. »
1:2
v. 9 « Audite coeli et auribus percipe terra, quoniam Dominus locutus est : filios enutrivi et exaltavi ; ipsi autem spreverunt me » ! — bene monet Pint. :« intuere huius principii amplitudinem et maiestatem ! Voluit sanctissimus vates et eloquentissimus orator coelum terramque in exordio invocare, ut rerum dicendarum magnitudinem ostenderet et auditorum animos attentos redderet ». Sed non id tantum, verum etiam, ut advertit S. Chrys. : « multa plenum est ira hoc exordium ; nisi enim. ingens esset et ineffabilis indignatio nequaquam missis hominibus ad elementa sermonem vertisset ». Praeterea sermonis vis ex eo crescit quia verba deprompta sunt ex cantico Moysis (Deut. 32, 1), Moyses autem coelum et terram invocaverat testes, quod legem populo tradidisset et quod per inobedientiam legis essent perituri (cf. Deut. 4, 26; 30, 19) et canticum illud voluit esse in testimonium contra eos (Deut. 31, 28). Cum ergo vates istis utatur vocibus, eventum auditorum mentibus obviam fert grandem : Moysen eis ostendit coelum et terram obtestantem, ut sicut fuerint testes legis divinitus datae, ita etiam sint vindices legis a perfidis turpiter violatae. Requirit enim, ut ait S. TAom., creaturam in testem in iudicium peccati, quae etiam fuerat testis in obligatione praecepti (sim. S. fier. Theod. Basil.) Cur autem coeli advocentur et terra, ipsa sacra historia edocemur ; non enim solum propterea invitantur, quia ipsa nutui Dei obsequentia pluviam et fertilitatem afferant et beneficia populo Dei conferant, ideoque merito testes contra ingratos citentur (cf. S. Ephr. Zeno veron. M. 11, 462), sed quia erant quasi instrumenta Dei in liberatione populi ex servitute aegyptiaca : « creatura enim a Domino contra inobedientes et rebelles est armata ; e supernis enim et e coelo plurima et conspicua signa facta sunt, plurima item et in ipsa terra mirabilia... itaque perinde quasi ipsa elementa tantum non frustra pro his qui liberati fuerunt. laborassent, audi, inquit, coelum.. » (S. Cyr.). Adde quod in ipsa legis promulgatione coelum et terra suas quoque partes ad legis reverentiam inculcandam praestiterunt : « de coelo te fecit audire vocem suam et in terra ostendit tibi ignem maximum » (Deut. 4, 36). Quare iuremerito nunc invocantur ut arbitri transgressionis, cum alias quoque ut instrumenta divinae ultionis appellentur (Ps. 49, 4. Sap. 46, 24. S. Thom.). Quando autem illis ut instrumentis divinae vindictae scelera hominum panduntur vel si tamquam testes advocantur, non adeo longe aberit cum multis cogitare etiam de iis quae in coelis et in terra continentur, cogitare de angelis et hominibus, quos, universos tamquam scelerum testes et vindices contra ingratum populuin appellet vates (cf. S. Hier. Theod. heracl. Procop. Barh. Herv. Pint. RoAL.). Compellari coelos et terram tamquam testes vera est plurimorum interpretum et veterum et recentiorum explicatio. Pauci contra eam excipiunt, solum advocari coelos et terram, ut audiant, quia sequatur quoniam. Dominus loquitur (cf. Kn. Diest.), et si Dominus loquatur, utique decere ut omnia attente audiant (Ros. Hitz.). At isti non attendunt, admonitionem minime fieri in universum ac quasi indeterminate, ut audiant, verum ut audiant Dominum conquerentem de populi electi infidelitate et apostasia. Sed cum populi electio et legis promulgatio signis iis sit facta quibus coelum et terra in unum quasi conspirabant, eum insuper Moyses coelum et terram testes invocaverit et canticum populo tradiderit eadem invocatione insignitum, fieri non potuit quin propheta eum sensum verbis inderet quem ex historia populi electi et ex Moysis verbis iis inesse perspicuum est.- Quam efficacia verba sint eo sensu accepta et quam praeclarum efficiant prooemium, quantas simul minas perfidis indicent, facile assequeris, si tecum perpenderis Deum qui tantis miraculis populum sibi elegerit sane maximis poenis esse perfidos prosecuturum. Simul eadem verba animum prophetae intime tangi ac commoveri de tanta populi infidelitate clarissime produnt, Similia vide Ier. 2, 13. Mich. 1, 2; 6, 2. Iam causa tanti affectus et obtestationis panditur : divina enim maiestas benignitate immensa tot ac tanta conferre dignata est beneficia et naturalia et supernaturalia eaque maxima fidelitate per longum iam saeculorum cursum populo servari voluit; illi vero non opponunt nisi infidelitatem, contemptum, apostasiam. Quare dicit filios educavi vel erescere feci (hebr.) ' i. e. populum hunc Deus peculiari ratione sibi elegit et in filium primogenitum adoptavit (Ex. 4, 22) electumque omni cura et sollicitudine fovit. Cernitur id iam in vocatione et electione Abraham et in promissis divinis ei factis — quare ea saepe in memoriam revocantur ; cf. Is. 29, 22; 41, 85; 51, 2; 63, 16 — cernitur in peculiari providentia tempore patriarcharum ei stirpi impensa ; inde répetitur liberatio ex Aegypto; inde enascitur electio « in peculium de cunctis populis » et foedus sollemniter in Sinai monte conclusum (Ex. 19, 4 seq.). Crescit beneficii magnitudo, si cum S. Chrys. expendimus, ex qua conditione fuerint assumpti; cf. Ez. 16, 3 seq. Hos autem filios etiam exaltavit i. e. « quae in Aegypto, quae in deserto, quae in Palaestina gessit, uno verbo carptim tetigit » (S. Chrys.) et « enutrivi filios in Abraham, Isaac, Iacob; exaltavi in Moyse, Iosue, David, educendo illos mirabiliter de terra Aegypti, dividendo illis terram, decorando illos regalibus victoriis » (Rup.). Omnia decora populo olim collata, legislationem, regni splendorem, victorias et hostium. deiectionem;,. insignium prophetarum missionem etc. in exaltatione comprehensa facile intellexeris (cf. S. Cyr. Theod. heracl. Procop. Thom. Pint.) ; inde petuntur nomina quibus Israel honoratur gens sancta, electa, regnum sacerdotale. Haec divinorum beneficiorum commemoratio (cf. Deut. 4, 32-66; 32, 9 etc.) eo magis tempore Isaiae Iudaeorum animos tangere debuit et maiore pudore afficere, quia Azaria rege conditio prospera et florens iis concessa erat (cf. 2 Par. 26, 8); unde gravior quoque exsistit accusatio et reprehensio. Eundem in finem prophetae beneficia Dei ingratis solent in memoriam revocare ; cf. Os. 71, 15; 9, 10; 11, 1. Am., 2, 10. 3, .9. Mich. 6, 4. Sed quid tot ac tantis Dei favoribus rependerunt? illi vero defecerunt a me (hebr.) i. e. perfide desciverunt, rebellarunt (cf. Caiet. Mald. Malv.). Quantopere foedifragi et rebelles facti sint et in rebus religiosis et civilibus, in subsequentibus prophetae sermonibus satis declaratur. Hic nervose et breviter uno verbo YW5 perfidiam et defectionem omnis generis designat vates. Statimque quam enorme sit crimen et quantopere ab omni veri rectique sensu recedát, comparatione illustrat
1:3
v. 3 « cognovit bos possessorem suum et asinus praesepe domini sui; Israel autem me non cognovit, et populus meus non intellexit »; — bruta animalia beneficiis demulcentur ! ; iumenta heros agnoscunt et sequuntur; Israel (nomine utitur honorifico ad pudorem incutiendum; cf. Gen- 32, 28) non scit, populus meus non intelligit ; hebr: enim dicitur abso-. lute i. e. populus ?eus, a me exaltatus et ex nomine meo appellatus mihique addictus sensu caret et intelligentia. In hac compellatione et dolor et indignatio et tantae stupiditatis et ingratitudinis admiratio efficaciter notantur; « illi autem ne hoc quidem fecerunt quod bruta faciunt animalia, ut beneficiis vincerentur et intelligerent pastorem ac nutricium suum ; nec comparavit eos canibus, quod sagacissimum genus animantium est et pro parvo cibo dominorum tecta defendit, sed stolidioris sensus bovi et asino » (S. Hier.) vel, ut ait S. Chrys. : « brutorum stupidissimis eos confert illisque peiores esse ostendit »; in tauro enim, ut notat For., ferocia, in asino stoliditas non auferunt cognitionem sive sensum dominorum; plus ergo quam tauri sunt intractabiles Iudaei et magis quam asini stolidi qui non cognoverunt Deum (sim. Ephr. Haim. Caiet. Mald. Calm.). Ea enim comparatione stupor et vecordia hominum ita significantur, ut non videantur exprimi posse significantius (Sanct.). Duplicem in ea argui ignorantiam S. Thom. censet : scil. ipsius Domini eiusque legis, vel forte melius ad praesepe, beneficiorum eius. Quae igitur natura duce et mero naturae impulsu atque instinctu fiunt, ea ratione praeditis proponuntur, ut quantopere a recto ordine deviaverint, cum sui erubescentia agnoscant. Talis loquendi modus simul loquentis dolorem et indignationem effert et significanter prodit, in quantum ea scelera detestetur; cf. ler. 8, i. Prov. 6, 6. Adde quod animalia illa in heri utilitatem aluntur; Deus autem populum adoptavit, non üt sibi quidquam commodi afferret, sed ut bona cuncta soli obtingerent populo. Iam exponitur quam vere talia reprehendantur et quantopere defecerint a Domino :
1:4
v. 4 « vae genli peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis! dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt, Sanctum Israel, abalienati sunt. retrorsum » ; — vae vox est abominantis, detestantis, indignantis et ob crimina iustam punitionem imprecantis (cf. For.); attende paronomasiam in hebr. Aoi goi et « respice congeriem rhetoricam, qua significat esse Hebraeos omni scelerum genere contaminatos » (Pint.). Vocantur enim quattuor nominibus, quibus undique scelesti declarantur; et quantopere desciverint a Domino (v. 2) tribus: modis exprimitur; en numerus septenarius talis qui sit quam maxime sanctitati oppositus! Singula membra explicatius exponunt, quam longo iam intervallo distent ab ea populi electi forma quam in lege mosaica expressam cernimus : nomine gentis appellantur, quae vox plerumque extraneos et idolorum cultores dicit; iam non est populus sanctus (cf. Ex. 19, 6; 92, 31. Lev. 20, '1) sed gens peccatria ; non est « populus sapiens et intelligens, gens inclyta, populus sanctus, peculiaris, populus hereditarius Dei, pars Domini » (Deut. 4, 6. 90; 7, 6; 9, 29; 14, 2. 21; 32, 9), sed populus iniquitate onustus et pondere iniquitatis oppressus (Osor.); iam non sunt semen sanctum et pia sanctorum patrum soboles, verum semen iniquorum (hebr.)'i. e. progenies a malis parentibus sata et prognata, quae proinde inolitam habet impietatem ; sunt scil. ex parentibus improbis filii improbi (cf. S. Cyr. For. Sanct. Vat. Mald. Mar.). Ita locutionem esse accipiendam, ipso contextu et gradatione suadetur. Nam quod aliis placet explicare genus constans improbis (cf. Kn. Drechsl. Rohl.), nec verbis satisfacit (attende enim quid sibi velit encomium illud : semen Abraham Is. 41, 8; A5, 19), nec enumerationis gradationi; nune enim subditur eos qui. ab improbis descendentes improbitatem quasi iure hereditario habeant, etiam popria iniquitate hanc hereditatem auxisse, sunt enim iam non filii Dei, sed fili? scelerati, (ilii corruptores vel perditores ex hebr. qui agunt perdite, seipsos et alios perdunt. Et tales facti. sunt, quia dereliquerunt Iahve, Deum foederis et fontem omnis perfectionis; immo eum respuerunt, dicteriis prosciderunt et ore blasphemo Sanctum Israel violarunt. Sanctus Israel Deus cum emphasi dicitur (cf. Is. 6, 3), qui quo magis est ipse sanctus et imaginem sanctitatis suae relucere vult in populo electo ?, eo maiore odio eos persequetur qui linguis sacrilegis sanctitati eius conviciari non verentur. Eos iam describit vates qui Deum odio habent quia sanctus est et sanctitatem postulat, qui igitur altiore quolam gradu Deum dereliquerunt. Tertio demum eos designat, qui abalienati sunt retrorsum, qui plane a Deo aversi in hac abalienatione iam obdurati sunt et consulto mente et voluntate omnem Deo nuntium remittentes et terga vertentes nec hilum de eo curant. Et talis quidem apostasia culmen perversitatis ascendit. Idem eo quoque ostenditur, quia poenae et castigationes in correptionem a Deo inflictae nullum .fructum attulerunt. Ita scil. Deus eos castigavit, ut in toto corpore iam non sit sine vulnere locus, ut omnes reipublicae partes poenis sint afflictae; attamen peccare non cessant. Unde quia nihilominus peccatum quodvis suam exigit poenam, Deus humanos induens affectus (Sanct.) eos non sine sarcasmo interrogat, qua in parte se demum percuti velint quia continuo augeant praevaricationem :
1:5
v. 8 « super quo percutiam vos ultra addentes praevaricationem »? — hebr. super quo percuti vultis adhuc ? additis (augetis) defectionem; ut peccantes ad scelerum conscientiam revocet, eos quasi consulit dicens : ecce iam tot plagas excepistis, ut iam nullus supersit vulneri locus, et tamen peccata additis peccatis; in qua ergo parte debitas vobis poenas iufligam? Qua interrogatione simul indicatur frustra omnia remedia correctionis esse tentata ; quare adnotat S. Basil. : « haec vox est deficientis et de correctione desperantis » et S. Thom. hinc peccati incorrigibilitatem ostendi merito asserit; neque minus ea. quaestione panditur, Deum instar solliciti medici, ut ait Sanct., quem morbi prolixitas et in dies peior status gravat et frangit, significare nullum esse supplicii aut, me.licamenti genus quod in corrigendo populo non ante sit expertus ; « afflixit enim fame, bello, peste, servitute, quare in illius caput totam videbatur hoplothecam exhausisse ». In vertenda et explicanda particula mo-oy in varias partes abeunt interpretes, Alii enim interpretantur locutionem ex usu communi quo saepe adhibetur : quare vel propetr quid ? quorsum (cf. Iob 13, 14; Comment. p. 183) ? Ita v. g. Vat. For. Sa, Mar. Calm. Drechsl. Del. Rohl. Naeg. in quam acceptionem iam praeierunt LXX «( £c zXysce ; Syrus (N25) et Chald. qui habet : « non animadverterunt dicentes : quire percussi sumus » ? Sed cum statim tota civitas exhibeatur imagine corporis quod totum sit vulneribus saucium et discissum, praeplacet altera explicatio quae etiam vocibus omnino aptatur. super quo ? ubi, in qua parte vel in quo membro ? [ta rem concipiunt S. Hier. Haim. Mald. Pint. Umbreit, Ges. Ros. Ewald, Kn. Allioli, Loch, Schegg, Troch. Accedit quod prioris explicationis sensus non adeo aptus esse videtur. Nam quare vos percutiam addentes praevaricationem ? dicit : iam non operae pretium vos punire quia punitione non corrigimini; nihil prodest vos punire; quare quod inutile est iam non faciam ; quae tamen senténtia certe neque cum norma providentiae divinae neque cum indole poenae concordat, non enim est poenae finis unicus emendatio, verum exsistit poena mere vindicativa — neque in historia Israelitarum ullum habet fundamentum. Haec difficultas in textu hebr. quidem satis evitari potest. Debet enim verti : quare perculiemini ? i. e. quamobrem percuti vultis ? cur continuo per peccata vestra plagas vobis iufligi expostulatis ? Sed nihilominus prior explicatio sensum effert magis efficacem, magis ad concitatos affectus (actum, et eum imago corporis reipublicae statim adeo explicite proponatur, magis est ad sensus concinnitatem, ut in quaestione super quo iam quasi totum enuntietur implicite quod per partes. in subsequentibus declaratur. — Alii tertiam interpretationem afferunt : quo plagae g^nere ? cf. Lap. Est. Sanct. Tir. Men. lta graecum textum quoque intellexit. Theod. : « quonam, inquit, supplicio vos ultra afficiam » ? et S. Cyr : « quaenam ultionis mensura vobis erit satis ad emendationem ? in summa quae acerbitas, quae càalamitas inferri possit quae iam non accidit » ? Apte ad quaestionem propositam adnectitur miserrimae reipublicae totius conditionis descriptio, qua de scelerum effectibus apertissime edocentur, ut prae afflictionum magnitudine nauseam et fastidium peccatorum concipiant; « omne caput languidum et omne cor moerens,
1:6
v. 6 a planta. pedis usque ad verticem non est in eo sanitas ; vulnus et livor et. plaga tumens, non est circumligata nec. curata medicamine Is. 1,6 à; 35 neque fota oleo » ; — hebr. verte : totum caput aegritudini (est), totum cor languor ; ita enim verba de toto! capite, non de quovis, intelligi oportet propter unitatem imaginis, qua respublica eorpori confertur. Uti ex quaestione proposita : su»er quo percutinm? elucet et v. 1. 8 comprobatur, non est hic sermo proxime de morum corruptione, de scelerum morbis, sed de poenis et afflictionibus quibus omnes ordines et partes reipublice multiplici ratione iam afficiebantur. Sed per se patet has ipsas afflictiones et plagas esse luculentissima documenta quanta morum perversitas adfuerit, quia inflictae sunt propter scelera, uti ex nexu inter v. 4 et 5 et ex ipsa quaestione v. 5 et ex norma generali pro V. T. statuta (cf. Deut. 28) indubie colligitur. Caput reipublicae principes esse censentur, cor vero sapientes et doctores vel sacerdotes, uti communiter explicant; proinde et prine'pes et sacerdotes iam variis calamitatibus puniti esse dicuntur. Membra igitur praecipua, a quibus reliqua gubernari et in officio dirigi oportet (Sasb.), multis vulneribus saucia exhibentur i. e. « tota administratio politica et ecclesiastica infirmata est et quod maxime in populo firmum esse debet, id ipsum est tenuissimum » (Malv.), vel « percussi estis in iis partibus in quibus vita maxime consistit » (Mald.). Quae hae partes praecipuae sint, fortasse melius explicabimus ex mente prophetae, si accurate id respicimus quod v. "1 et 8 proponitur. Ibi enim apertum est ab co explanari id quod antea sub corporis saucii metaphora dixerat. Iam vero hoc si assumimus quod vix in dubio versari potest, caput et cor dici videtur ipsa filia Sion, civitas Ierusalem, caput regni et theocratiae centrum. Referuntur quippe versus "| et 8 chiastice ad antecedentia. Tum aegritudo et languor ea conditione exprimitur, qua urbs in v. 8 nobis describitur. Etsi modus iste explanationis alius sit, sensus tamen non adest magnum discrimen. Nam in ipsa urbe principali afflieta ordines praecipui reipublicae afflicti cernuntur. Simul cum iis reliqui omnes miserum in modum iam , poenas dederunt ; unde a planta pedis... cf. Deut. 28, 35. Iob 2, '1. Corpus vario genere saucium exhibetur : adest vulnus quo caro finditur ac scinditur (cf. Y32), vibex sive tumor, plagarum scil. vestigium lividum in cute remanens, demum plaga recens saniosa et purulenta. Similiter Basil. et Procop. explicant : « est vulnus continuitatis in corpore solutio, livor (uy) autem plagae vestigium subcruentum ; eAeyuovf tumor ignitus, Zyxo; «»po35;, cum in debiliorem partem decumbit humor et affectam calore praeter naturam accendit » ; cf. de nominum explicatione For. Malv. Vat. Ros. Ges. Del. Misce remedia debita et opportuna minime applicantur ; ea (hebr.) enumerantur : plaga sanie fluens exprimi debet, vulnus carnisque scissio fasciis est liganda, contusio oleo est delinienda ; at nihil horum factum est. « His ergo vocibus significat Deus et olim vulnera populum accepisse gravia quae nunc etiam sanie puteant et nunc etiam nova quae stillant sanguine ex recenti vulnere ; neque illa antiqua aliqua medicina levata sunt, ut oleo vel malagmate confota, neque recentia circumligata » (Sanct.); « aut cnim verberibus livent corpora,aut plagis tument, aut hiant vulneribus » (S. Hier.. Exprimi hisce flagella et supplicia populo inflicta rite agnoscunt S. Cyr. Chrys. Basil. Theod. Osor. Mald. Malv. Rohl. ; alii ea proxime referunt ad vitia et mala moralia, uti S. Jer. Barh. Thom. Haim. Est. Sasb. Caiet. Lap. Men. Tir. Pint. Naeg. Sed haec postrema explicatio potius conclusio quaedam est ex flagellis immissis ducta; quia vulneribus spiritualibus saucii sunt, rerum conditionem habent adeo desperatam ; hoc utique verissimum est; at proxime tanguntur poenae et afflictiones. Idque eo quoque confirmatur, quia v. iam relicta imagine rerum status propriis verbis exponitur. Bene nexum effert S. Cyr. : « quod dictum videbatur quodammodo obscurius, id planum et apertum facit » (sim. Theod.);
1:7
v. 1 « terra vestra deserta, civitates vestrae succensae igni ; regionem vestram coram vobis alieni devorant et. desolabitur sicut in vastitate hostili » ; — hebr. nervosius miseram rerum conditionem depingit : terra vestra desolatio (solitudo, vastitas).. regionem. vestram alieni devorantes et desolatio sicut eversio (subversio) hostium (cf. Malv. For. Caiet.). Ecce fructus peccati! et cum tamen nulla subsecuta sit emendatio, quo iure quaestio ponatur v. 5 iam plane perspicitur. Vastationem propheta eo modo descriptam proponit quo iam in lege mosaica peccatoribus intentatur (cf. Lev. 26, 16. 31. 33. Deut. 98, 93). Minae ibi expressae iam cernuntur opere completae, quae totidem sunt documenta et argumenta scelerum patratorum. Quare Dominus quasi hostis insurgit contra terram suam eamque subversione delet haud adeo absimili illi qua olim pentapolin subvertit. Talem quippe subversionem hebr. n2202 innuit; cf. Deut. 29, 22. Is. 43, 19. Am. 4, 11; ita compellatio quae fit v. 9 iam praeparatur !, et si in poena (et proin in scelere quoque) similes facti sunt pentapoli, abunde probatum est eos iuremerito v. 3 et 4 diris onerari accusationibus. Deus hereditatem suam peccatis pollutam alienis conculeandam permisit, insigne irae divinae documentum ; et subversio 1. Verum inde minime sequitur pro z^ legendum esse et corrigendum c5r, id quod talis facta est qualem hostium furor et exterorum odium facere solent ; rei horrorem nomina abstracta in hebr. bene depingunt. Caput quidem regni nondum truncatum est, cor theocratiae nondum vulnere letali est percussum ; at ipsum quoque non uno plagarum genere laborat; qualis sit in vastitate universa urbs regia, describitur
1:8
v. 8 «.et derelinquetur filia Sion ut umbraculum in. vinea et. sicut tugurium in cucumerario et sicut civitas quae vastatur » ; — in hebr. descriptio pergit eodem modo, ut v. 1; unde : et reliqua est filia Sion; quare non de tempore futuro est sermo. Ex more loquendi terrae, regiones, urbes considerantur tamquam matres incolarum, incolae tamquam filii earum ; omnes habitatores simul etiam nomine abstracto designantur habitatriz vel filia; unde filia Sion idem dicit quod habitatores Sion. Sed praeterea usus quoque obtinuit, ut urbes metaphorice nominibus filiae, virginis, dominae appellarentur; id quod nostro loco obtinet. Est filia Sion ipsa urbs Ierusalem, nominata a parte potiore, a monte Sion, in quo arx regia et urbs Davidis erat collocata et qui colles reliquos altitudine superabat. Ipsa igitur urbs superest sed qua in conditione? Comparatio cum miseris illis et humilibus casulis et tuguriis, quae in vineis agrisque eriguntur ad breve tempus et mox deseruntur et collabuntur, miseriam et pauperiem urbis et conditionem humilem et afflictam bene connotat et simul regionis vastationem denuo illustrat. Membrum tertium sicut urbs obsessa (hebr. LXX, Syrus) labores, timores, angustias, pericula continua et plurimas molestias breviter sed efficaciter innuit. Quare bene dictum erat : caput languidum, cor moerens v. 5. Interpretes non pauci iam v. 7 de tempore futuro, de expugnatione per Nabuchodonosor facta vel etiam de Titi et Vespasiani tempore explicant (ef. S. Hier- Chrys. Basil. Pint. Sanct. Sasb. Mald. Mar. Lap. Men. Troch.). Ratio qua inducuntur est, quia multi putant sermonem hunc sub Ozia esse habitum, quando res ludaeorum florentes erant : ergo non posse esse nisi vaticinium de futuro. Sed si caput istud tamquam prologus et totius libri argumentum (For.) consideratur, haec ratio concidit. Ceterum de ea re postmodum commodius in fine capitis sermo recurret. Alterum quo ea explicatio suadebatur, in versione graeca et latina v. 8 habetur, in qua tempus exprimitur futurum ; unde faeile consequebatur ut simul cum v. 8 etiam praecedens intime ei cohaerens de eodem tempore acciperetur. Sed tale futurum in hebr. non adest, idque etiam ex v. 9 excluditur, sicut ex antecedentibus quoque. Nam uti in.v. 3-6 rerum conditio tunc exsistens describitur, ita idem necessario obtinet in v. 7 et 8 qui non sunt nisi propria explicatio locutionis praecedentis metaphoricae. Quomodo v. 8 verti debeat yy "y, multum disceptant. Alii urbem intelligunt servatam, alii munitam, alii custoditam, alii urbem vigiliarum etc. (cf. Ros. Ges. Kn. Diest. Drechsl.; varia etiam afferunt. Malv. For.). Aplissima videtur explanatio quam dederunt LXX, Syrus, Chald. de urbe obsessa. Si cum punctalione mas. verbum *Y3 assumitur, a notione custodiendi ad significalionem obsidendi erii deveniendum ; est igitur eustodire sensu hostili; simili módo quo 2 Sam. 11, 16 et fer. 4, 16 (Chaldaei custodes) et 5, 6. Sed forte praestabit legere misi a verbo "Ww arctare, obsidere, cingere quod (quamvis non in niphal) verbum est salis frequens; cf. Deut. 20, 12. 19. Is. 21, 2; 29, 3. Ier. 32, 2. 2 Reg. 6, 25 etc. Alii ea verba ut apodosin capiunt : ut tugurium... ità est urbs haec servata. . At ad Dei miserentis beneficium referendum est, quod caput regni non sit obtruncatum et theocratia non penitus abiecta et destructa. Populi enim ac principum iniquitas tanta est, ut nisi Deus gratia et misericordia poenam temperasset, peccatorum pondere opprimendi ac funditus delendi fuissent. Utrumque propheta ad pudorem omnibus incutiendum sine cunctatione profitetur dicens
1:9
v. 9 « nis? Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus et quasi Gomorrha similes essemus » , — hebr. nisi... reliquisset nobis residuum sicut parvumi. e. paucas aliquas reliquias et valde parvas Dominus servavit; quasi Sodoma completum dicit interitum et exstirpationem ; praeterea ipsa haec urbium illarum male famosarum mentio etiam accusationem criminum haud absimilem indicat contra Iudaeos prolatam ; cf. v. 10; 3, 9. ler. 23, 14.. Ez. 16, 48. Appellatur Dominus exercituum nomine quo Dei potestas et maiestas in angelorum agminibus, in stellarum splendoribus, in totius mundi ornatu atque etiam in exercitibus praedicatur ' ; hoc loco speciatim eo sensu, ut Deus tamquam dux et imperator agminum hostilium agnoscatur, cuius nutu illa tamquam Dei instrumenta vastitatem et ruinam intulerint. Sed eo ipso quod consummationem non fecerit, ponitur hic, ut S. Thom. recte monet, consolatio ex promissis. Est quasi primus radius spei et salutis qui hic illucescere coepit, ut in subsequentibus maiore splendore gratiam Dei et opem illustret. Habet enim Israel, habet theocratia tamquam sibi propria magna . ila promissa messianica quae frustrari nequeunt, ideoque Israel et theocratia deleri nequit. Verum 2n parvis reliquiis ex ruina servatis etiam iam adumbratur norma quae adeo constanter in historia Israelitarum cernitur : reliquiae salvantur. Eam enim videmus monente S. Cyr. in deserto servatam, cum universis in deserto morte ablatis solum Iosue et Caleb ex illa generatione quae vidit Dei magnalia in Aegypto, in terram promissam superstites ingressi sint; eam Isaias saepe declarat (10, 21. 22), eandem reliqui prophetae efferunt. (cf. Am; 9, 14. Mich. 7, 18. Ier. 30, 11. Ez. 5, 3 etc.); eadem iterum cernitur in regni messianici institutione, de qua re S. Paulus monet (Rom. 9, 29), idque « iure, quia multa est affinitas vetus inter et novum testamentum » (S. Chrys.) ; eadem demum fit, ut multi sint, vocati, pauci electi. In totius regni desolatione, cui una urbs Ierusalem superest eaque non uno solum vulnere afflicta, id spei et consolationis effert propheta, quod postea similiter Ieremias : « misericordiae Domini quia non sumus consumpti, quia non defecerunt miserationes eius » (Lament. 3, 92).
1:10
v. 10 « Audite verbum. Domini, principes Sodomorum! percipite auribus legem Dei Deut. 32, 1; ita nunc quoque compellatio et reprehensio ad idem carcia primores quoque propheta officii admonuerit ' et quam severe eos reprehenderit, sola haec appellatio iam probat. Quid enim superbis. principum animis et etiam plebeculae arroganti molestius accidere potuit. quam compellatio haec contemptu et opprobrüs plena, cum tamen, utrique se generosam esse Abrahae sobolem non sine supercilio iactantes reliquas gentes fastidiose despicerent (cf. Euseb.)? Et ne excusationes obtendant, os eis occludit clamans ut audiant verbum Domini, idque declarat esse legem eam qvam iam dederit sed quam nunc denuo tamquam verbum suum iis mittat ? utpote specialem doctrinam eorum. ex ea consequentem. Ita enim Deus revelationem datam conservat, explicat, pro temporis necessitatibus applicat et in memoriam reducit , per prophetas. In lege quippe mosaica non uno loco vera expostulatur pietas et in vera cordis circumcisione, in obedientia et amore Dei rei vitaeque summam contineri clare docetur (Deut. 10, 16; 30, 6 etc.) ; unde consequens est, istis Deum placari; quae si defuerint, nihil Deo posse esse acceptum. Verum quae fuit indoles iudaica ad externos ritus prona facile fieri potuit, ut summa legis seposita de caerimoniis sacrificiisque sibi blandientes praesumerent, quamdiu rite ea perficerentur, omnia esse in tuto collocata et impietatis insimulationem argui mendacii. Quare quid Deus mihi multitudinem victimarum vestrarum? dicit Dominus ; plenus sum s holocausta arietum et adipem pinguium et sanguinem vitulorum et agnorum et hircorum nolui » , — ne scil. more gentilium putent se hisce Deo aliquid afferre commodi vel utilitatis (cf. Ps. 49, 1) ; hebr. satiatus sum i. e. ipsi iam sunt nauseae et fastidio; nam « victimae impiorum abominabiles Domino, vota iustorum placabilia » (Prov. 15, 8; 21, 271. Eccli. 34, 21). Longiore et distincta enumeratione cum emphasi osten- | dit se singula cum animi indignatione spernere et reiicere; ita enim loqui solent qui impatientia et ira accensi alios de male factis carpunt, singula scil. recensentes et reprehendentes, quo rei maiore confusione obruantur; insuper solet ira quandoque esse liberalior in verbis profundendis. Sacrificia recensentur cruenta; tangitur quoque in adipe et sanguine offerendi ritus, qui alius erat in holocaustis, alius in sacrificiis pro peccato et in pacificis. Ipsa enumeratione ostenditur, cultum externum eo tempore satis floruisse; at isto solo Deum minime placari vates monet. Debet enim cultus externus consecrari et animari mentis animique pietate, cuius est indicium et exhibitio. Quare similia frequenter apud prophetas monentur; cf. Os. 6, 6. Am. 5, 91. Mich. 6, 6. Ier. 1, 22 etc. Sacrificia enim Deo solum placebant propter devotionem offerentis et propter significationem rei oblatae (S. Thom.); haec autem significatio duplex erat : agnitio summae maiestatis divinae eiusque adoratio et ratio typica quatenus Christi sacrificium portendebant (cf. S. Cyr. Procop. Thom. Sanct. Pint. Lap.). Apte monet Caiet. (dico apte, quia hodie non desunt qui ex hisce sacrificiorum reprehensionibus concludunt leges de sacrificiis mosaicis nondum exstitisse) : « quod autem dicit non volui, non contrariatur legi divinae in qua Deus voluit sibi offerri ista- Nam hic est sermo de sacrificiis et holocaustis incorrigibilium, in lege autem de sacrificiis et holocaustis iustorum vel poenitentium ; et propterea nulla est contrarietas inter haec Dei verba et legem ; immo haec Dei verba declarant legem quoad hoc quod sacrificia non sunt. secundum se ipsa grata Deo sed ratione personarum iustarum seu. poeriitentium ». Eodem modo reprobantur alia genera cultus externi
Hac parte accusationes antea prolatae ulterius probantur; praescinduntur ea quibus crimina obtegere vel veniam sine emendatione se consequi posse falso sibi promittebant ; in ipsa ratione qua cultum Dei obeunt clare cernitur, quantum a Deo eiusque lege sancta defecerint, et cum id sine | sacerdotum culpa accidere minime potuerit, huius ordinis theocratici negligentia et corruptio quoque exponitur. Quare quae in antecedentibus ducta sunt lineamenta his iam accuratius et uberius adumbrantur. Sermo ad v. 9 arcte adnexus latentem idi accusationem audacter effert et uti v. 2 interpellatio fiebat coeli et terrae, ita nunc scelerum fautores ducesque compellantur cum tota populi perversi multitudine :
1:12
v. 19 « cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis »? — efficacius in hebr. conculcare atria mea ; ita cum contemptu loquitur de aditu ad templum, Deum nihil aliud cernere in eo cultu, nisi atriorum suorum conculcationem, cum solum pedibus veniant, non animis (Mald. sim. Malv. Sanct.). Dicitur apparere ante faciem Domini (hebr.), quia Dominus speciali ratione in templo habitat; ceterum facies Domini etiam dici potest nubes illa lucida (schechina) qua Deus vel angelus Domini personam Dei gerens ac repraesentans in deserto supra arcam foederis et etiam saepius in templo suae praesentiae atque inhabitationis in populo signum ac symbolum exhibuit (cf. Ex. 33, 11. 14. Deut. 5, 4. Is. 63, 9) ; apparere ante faciem Domini vel in conspectu Domini de aditu ad templum adhibetur qui ter in anno Israelitis erat praeceptus (Ex. 23, 171; 34, 23) et de alio quovis accessu ad templum ádorationis causa (Ps. 41, 3; 83, 8). Et cum praescriptum sit : « non apparebis in conspectu meo vacuus » (Ex. 23, 15), facilis est nexus et transitus, quo reliqua quoque sacrificia. - et generatim coetus religiosi ab iis celebrati repudiantur :
1:13
v. 13 « me offeratis ultra sacrificium frustra ; incensum abominatio est mihi. Neomeniam et sabbatum et festivitates alias non feram, iniqui sunt. coetus vestri ;
1:14
v. 14 calendas vestras et sollemmnitates vestras odivit anima mea, facta, sunt mihi molesta, laboravi sustinens » ; — hebr. ne addatis offerre oblationem (fertum) inanitatis 1. e. talem oblationem quae sit vana, inanis, mendacii plena, utpote ab impiis et sceleratis facta. Apte commemoratur post sacrificia cruenta v. 11 nunc sacrificium incruenium, fertum, nnz5, ' quod vel solum vel cum cruentis offerebatur (cf. Lev. 1, 41 ; Num. 15, 4) ; commemoratur éncensum, quod singulis diebus cum iugi sacrificio offerebatur (Ex. 30, 7) et fertis quoque addi solebat (Lev. 2, 1. 15 ; 6, 13) et panibus propositionis (Lev. 24, '1), ut eo modo omnia sacrificiorum genera ? propter offerentium immunditiem reiieiantur enumeratione completa. Cum oblationibus etiam dierum festorum celebrationes reprobantur : neomenia et sabbatum et convocatio coetum (hebr.) i. e. singulis enim sabbatis ac primo quoque ae septimo die trium maiorum sollemnitatum coetus sacer populi convoca-. batur ex lege (cf. Lev. 23, 3. 1. 8. 24. Num. 928, 95 ; 29, 1. '1 etc.). Indignabundusclamat ex hebr. : /lagitium et coetus ad dies sacros agendos; quomodo scil. duo haec adeo inter se diversa consociari feram ! Et ut est indignantis et expostulantis, non abstinet a repetita eiusdem rei denuntiatione ; unde v. 14 novilunia vestra (iam non sunt mea festa, a me praecepta) qualia scil. a vobis aguntur impiis, et sollemnitates vestras i. e. tempora sacra a vobis celebrata odit anima mea, facta sunt super me oneri vel in gravamen, sunt mihi vexationi ; fatigatus sum sustinendo vel defessus sum ferendo (cf. Malv. Sanct. Vat.). Taedium et, fastidium quam maxime effertur ; LXX : facti estis mihi in satietatem. In hebr. v, 13 Np explicatur a LXX Zpu£ox us1205; fortasse intellexerunt festum Is. 4, 14-11 48 tum vanitatis. At obstat sensus, neque enim fertum apte nominatur ex addito thymiamate suffiLus. Unde versio alia retinenda est, quam iam LXX (0optap.x gofkoypa po: $oxiv), Syrus, S. llier. etc. exprimunt, Propheta enim varia oblationum genera recenset, unde verba apte explicantur ex legibus de sacrilieiis et proinde nYCp quoque non ex Ps. 66, 15, sed ex Ex. Lev. Num. exponi debet. In altero versus membro varie coniungunt : neomenia et sabbutum et coetus convocatio (scil. abominatio est mihi) ; non feram iniquitatem et coetum sollemnem ; vel prima iam verba faciunt dependentia : neomeniam... non feram, sicut ultima quoque ; vel absolute, ut. supra propositum est (cf. For. Malv.), qui modus abruptus et per brevia incisa incedens magnam habet ad commotionem animi exprimendam efficaciam. Contra eos qui hisce et similibus locis abutuntur, ut legem mosaicam de sacrificiis nondum eo tempore exslilisse asserant, advertere liceat : non reprobari sacrificia, sed sacrificia iniquitatis; quod additum iam demonstrat exsistere vera sacriücia quae Deus accipere velit. Pari ratione v. 1G orationes reiiciuntur ; sed quis ex eo loco concludat, Deum nunquam velle aut praecepisse orationem? Annon hi loci aperte dicunt sacrificia esse oblata? Ergo cx eo quod fierent talia sacrificia, qualia in lege mo- Saica praecipiuntur, potius colligendum est legem illam notam fuisse. Reiecit Daus orationis adorationisque actas praecipuos et publicos, qui in saerificiis exercentur, reiecit cultum qui in celebratione festorum dierum cernitur, iam ulterius progressus etiam orationem omnem reprobat et obsecrationem, quamd;u non sincere scelera eluant :
1:15
v. 18 « et cum extenderitis manus vestras, avertlam oculos meos a vobis, et cum m"ltiplicaverilis orationem, non exaudiam ; manus enim , vestrae sanguine plenae sunt » ; — hebr. obvelabo oculos meos i. e. Deo nullo modo curae erit, etsi ritu supplicantium se sistunt; manus enim quas implorantium ritu ad coelum tendunt iniustitiis, oppressionibus, rapinis, caedibus maculatae sunt. Qui enim officia negligunt erga Deum (v. 2. 3), erga homines quomodo iusti et pii erunt? Ita versus scelerum descriptionem complet. Eadem scelera 58, 4; 59, 3 seq. accásantur. Sed quamvis eos dure increpaverit (v. 10), immo se nausea, et fastidio adversus eos affici asseruerit (v. 11-14), tamen salutis viam aperit-simul manifestans quem in finem reprehenderit et punierit et quae sit lex ipsius quam percipere eos iubeat. Unde
1:16
v. 16 « lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ob oculis meis, quiescite agere perverse; v. A'i discite benefacere, quaerite iudicium, siibvenite oppresso, iudicate pupillo, defendite viduam »! — quantae Sit haec adhortatio miserationis Dei, apte declarat Sanct : « hic observa quo evaserint illae tam incensae ac horribiles minae. Quis putaret non eruptura fulmina ex tam obscura ac densa minarum nube? Sed descendit quasi mollis pluvia in vellus et stillavit misericordiam ». Nam ut e tantis malis emergant, ponit hic salubre consilium.et efficax indicat remedium (S. Thom.). Hortatur scil. ut antiquorum peccatorum sordes ex animis removeant, ut corda emundent, ut scelerum radices evellant i. e. ut malum cogitationum ex mente auferant propter reverentiam quam debent Deo inter eos inhabitanti et cuncta omniscientia sua complectenti. Interna mentis emundatio et renovatio quam maxime postulatur; de corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria (Matth. 13, 19). Ibi igitur remedium est applicandum. Ipsa autem officiorum summa continetur in illo : declina a malo et fac bonum (Ps. 36, 27). Atque bonum quidem quod praestandum sit, ex ea virtute declarat quae et facillime ipsa natura duce ab omnibus cognoscitur necessaria et omnis vitae civilis ac socialis sacrosanctam esse debet fundamentum, cuius proinde regulae ac normae praecipuae omnium mentibus clara luce affulgent et ad quam sancte servandam naturali quodam impulsu omnes se induci sentiunt, éustitiam dico. Quare admonentur primo generatim, ut iudicium quaerant i. e. ut ius ac iustitiam appetant, desiderent, eius in omnibus normam sequantur atque vita et opere exprimere studeant. Deinde id agant quod huic quam maxime cognatum est, dirigite violentum (hebr.) i. e. eum qui vi et oppressione uti solebat, docete et in viam iustitiae reducite!. Qui enim ius sincere amat, id ab omnibus sancte custodiri e£ omnem averti iniuriam strenue vult et ut id fiat, pro viribus et munere suolaborat. Porro praecipue admonentur, ut iis opem ferant qui omnium maxime ea indigent utpote derelicti et auxilio destituti, in quibus iuvandis cum amore iustitiae simul exercitium caritatis ac misericordiae egregium habetur et qui ipsa sua lamentabili conditione omnium pietati natura: duce commendantur. Accedit quod orphanorum et viduarum cura in lege habetur praecipua; cf. Ex. 22, 22. Deut. 10, 18; 271, 19 etc. Quare : ius dicite pupillo, suscipite causam viduae (hebr. cf. For. Malv. Vat.);id quod proxime spectat ad principes qui et iudices sunt, ut scil. pupillo ius suum restituant et conira potentem etiam actorem vel oppressorem defendant, ut litem et causam viduae ne respuant, sed agendam et urgendam et ex iure definiendam suscipiant, ne scil. miseri isti impune bonis spolientur et opprimantur. Textum lat. ita paucis ordinat S. Thom. : « hic ponit impletionem operis in subveniendo miseris; miserum autem facit vel violentia aut aetatis ignorantia aut sexus impotentia ». Si primores emendantur, eorum exemplum etiam valebit in vulgus. Quare haec quoque adhortatio ad omnes spectat; potes enim dicere cum Sasb. : 1. Ita recentiorum plerique. Ceterum vide notam. Num verbum ^v non mitius dici viistis paucis synecdochicos significare vult propheta omne genus bonorum operum quibus proximo quoquo modo subveniri potest », vel cum Euseb. : « a malitia translati ne in eo steteritis, sed vitam virtute ornatam suscipite ». Hebr. ww in piel plerumque significat felicem. praedicare; ita in vulg.. exprimitur Gen. 30, 13. Is. 3, 12; 9, 15. Mal. 3, 12. Prov. 3, 18; 4, 14; 31, 28. Iob 29, 1l. Cant. 6, 9. Ps. 71, 17; sed etiam regere, dirigere denotat, uti Prov. 23, 19 : « dirige in via animum tuum ». Nostro loco hac altera sane significatione capienda erit' vox. Veteres interpretes yan intellexerunt oppressum, afflictum (S. Hier. Syrus, Chald.), &àvxobugvov LXX. Unde ei notioni significationem verbi YUN adaptantes verterunt subvenite, $$e«o0s, benefacite. (Syrus), innocentem declarate (Chald.); sim. Yat. dirigite negotia oppressi; For. consolamini afflictum; alii : iter praebete oppresso etc. (cf. Malv. Ros.) vel : emendate quod corruptum est (Bauer). Verum recentiores plerumque explicant vr violentum, qui vi et violentia utitur (cf. Del. Naeg.), eadem notione qua Ps. 71, 4 von adhibetur, quae notio formae vocis ex aliarum analogia magis est conformis, quamvis etiam prior explicatio analogia ex simili formatione petita non careat (cf. 33m cincius et sim.). Et verbum dirigere, in planam viam ducere non tam quadrat ad violentum emendandum quam ad oppressum iuvandum, Quare recentiorum interpretationi (cf. Ges. Drechsl. Diest. Rohl. Del. Naeg.) non omnino certo standum erit. De vocis formatione cf. Ewald, Lehrbuch : 8. 152 b. Aliis placet legere v7 sensu utique passivo. Quid Deus ab eis postularet, proposuit. Hac norma considerata iam fieri nequit, ut quis de illata populo calamitate conqueratur, sed iudiciis Dei assentiri eisque tamquam secundum omnem iustitiam prolatis adstipulari cogitur (cf. S. Basil.). Unde Dominus dicit :
1:18
v. 18 « et venite et arguite me, dicit Dominus » ; — si respicimusad v. 10. 11 et ad obiectionem ibi praeoccupatam, sensus esse potest: venite si placet et lege mea percepta arguite me, si quid arguere et reprehendere potestis! sed communiter interpretes verba referunt ad sequentia, ita ut Deus lege sua tamquam norma proposita iis novum quasi pactum secum ineundum offerat : venite disceptemus (hebr.) scil. « cum autem, inquit, haec feceritis, arguite me, si non reddidero praemia quae pollicitus sum » (S. Hier. sim. Ephr. Thom. Sanct. Sasb. Pint. For. Lap. Mald. Sa, Mar. Men. etc.). Et ad qualem disceptationem ipse paratus sit, i. e. quantopere desideret causas iudicii et afflictionum removere et gratiae suae ubertate eos donare, sequentia mirum in modum declarant : « s? fuerint peccata vestra. ut coccinum, quasi nix dealbabuntur | et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt » ; — ait enim hisce se minime scelerum enormitate prohiberi quominus gratiam largiatur et quam efficax ea sit, comparatione declaratur; animam enim peccatorum fuco millies infectam ac delibutam ad candorem usque nivis reducit et significat, hominem a peccatis mundari posse quamvis illa alte et diu infixa sint et inoleverint animo; « lana deponere non potest quantavis hominum industria at jue labore quos bibit ante a vermiculo aut e conchylio succos ; dicit ergo Deus se eluiturum esse sordes ex animis eosque ita puros et candi los redditurum a :si nullas a peccato sordes contraxissent » (Sanct.). Peccata ut « opera cruoris et sanguinis » (S. Hier.) rubra sunt ; cf. v. 18 « manus vestrae sanguine plenae sunt ». Similiter in Apoc. 17, 4 mulier illa peecatrix est circumdata purpura et coccino, dum sancti vestimentis alb's refulgent (Apoc. 3, 4. 5; 7, 14). Coloralbus et splendida lucis forma emblema est puritatis et ut Deus lumine cinctus est tamquam vestimento et vestimentum eius est quasi nix et capilli capitis eius quasi lana munda (Ps. 103, 2. Dan. 71, 9; cf. Ps. 50, 9. Matth. 17, 2), iia lux ipsius divinitatis et proin omnis sànctitatis ac beatitatis symbolum est ex ipsa quasi natura oriundum et apud omnes gentes receptum, quippe quae numen divum in lucis regione collocant. [psa comparatio internam animi purgationem et renovationem indicat, qua sordibus maculisque peccatorum amotis animus reldatur candidus ac lumine perfusus ac delibutus, ut iustitia accepta resplendeat in luce sancta tamquam eius imago qui est lux et tenebrae in eo non sunt ullae (1 Ioan. 1, 5). Est igitur iustificatio descripta ut peccatorum ablatio et novi splendoris et candoris infusio. — Vermiculus est vermis coccifer ; unde coccus, color coccineus qui istis animaleulis debetur ; quare rite etiam LXX reddiderunt óz x5xxivzv ; D'3 vestes coccineae sunt (cf. Prov. 81, 21), LXX ó; ecco» sicut purpura. Deus igitur:se paratissimum declarat ad vetera delicta condonanda et ad statuam prosperitatis felicissimum restituendum. Quare in hac quasi foederis innovatione, ut olim Moyses vitam et mortem, benedictionem et maledictionem proposuit (Deut. 39, 13. 19), euam illis optio datur :
1:19
V. 19 « si. volueritis et audieritis me, bona terrae comedetis;
1:20
v. 90 quodsi nolueritis et me ad iracundiam provocaveritis, gladius devorabit vos, quia os Domini locutum est » ; — nota paronomasias in hebr. thobu - tub ; tokelu teukkelu ! ; bona terrae scil. ab eorum bona voluntate dependent quam in obedientia erga Deum manifestent ; aut comedent Deo servientes aut comedentur gladio ? hostium rebelles Deo. Ergo ruina illa sodomitica i. e. interitus et excidium singulis instat, nisi ad meliorem frugem redierint (cf. v. 9). Et promissio et minae legem mo- saicam iis in mentem revocant ; cf. Lev. 96, 95. Deut. 98, 11 ; ; quare iuremerito v. 10 ler Domini iis denuo percipienda proponitur. Hebr. v. 20 si renueritis et rebelles fueritis vel contumaces ; ita oppositio ad v. 19 quam. maxime effertur ex parte eorum ; quid ex Dei parte inobedientes consequatur, Dei scil. indignatio, textus lat. explicite effert. Liberum asseri arbitrium, bene hic aliqui monent (cf. S. Hier. Chrys.). Promittuntur bona terrae i. e. pax, felicitas, frugum abundantia, uti fert indoles veteris foederis; erat enim tranquilla terrae possessio et vitae suavitas externum beneplaciti divini indicium quod populo promiserat utique tamquam maiorum bonorum pignus et arrham. « Orationem vero suam propheta fide dignam esse demonstrat : os Domini... cum enim fieri non possit ut Deus mentiatur, manet enim semper idem quod est nempe veritas, aünon est necessario intelligendum ea quae praenuntiata sunt certissim» ad finem esse perventura » (S. Cyr.)? Concludit ergo quia os Domini.. ne dicta parvi pendant (Procop.) sed ut sciant esse immutabile iudicium (S. Thom.) eius qui se tamquam /aAve populo suo sit exhibiturus, promissiones scil. et minas in opus deducturus (cf. ad Os. 2, 22; 12, 5. Ioel 2, 32. Hab. 3, 18. Zach. 13, 9. Mal. 3, 6). Ceterum quia Dominus locutus est saepius adlitur vaticinii confirmatio quasi sigillo diviao roborata ; cf. 40, 5; 58, 14. Ioel 3, 8. Abd. 18. Mich. 4, 4. Ier. 13, 13 et sim. Is. 22, 295; 93, 8 ; 291, 11; 24, 3.
1:21
v. 21 « Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena. iudicii ? iustitia. habitavit in. ea, nunc autem homicidae » |. — foedus cum Deo initum tamquam sacrum quoddam connubium consideratur : Deus enim populum sibi elegit in peculium et. possessionem : praecipuam ; in miseria.et abiectione repertam puellam: ad | sponsae dignitatem evexit, praeclaris monilibus ornavit; sponsa haec prompto animo vocem Dei secuta Aegypto relicta per desertum ad montem Sinai ad foedus concludendum sponsum invitantenr subsecuta est (cf. Ier. 2, 2 Ez. 16, 8); inde sermo infertur de matre, cui Deus libellum repudii non dederit, quam non dimiserit uxorem infidelem (Is. 50, 1) ; inde.a Dei cultu deficere et idola sequi est fornicari; inde idola colere vel etiam Deo neglecto ad exteras gentes auxilii petendi causa confugere, foedera cüm illis appetere, eorum mores imitari est sequi amalores, est adulteros admittere, est opera patrare meretricia (cf. Os. 2, 13. 16; et iam Ex. 34, 16. Lev. 20, 6. Num. 15, 39. Deut. 31, 16. Ier. 2, 23. Ez. 16, 15; 23, 3 etc.). Atque idololatria eo aptius eo nomine designatur, quia quantopere in cultibus aegyptiaco, canaanitico, assyriaco, babylonico etiam varia impudicitiarum genera exercita sint, et monumenta sacra et profana satis superque testantur (cf. ad Os. 4, 14. Nah. 3, 4. Baruch 6, 49 etc.). Quare civitas quae filem Deo datam multiplici ratione violavit, iure merito turpi meretricis nomine compellatur (Mald.). Dolet propheta quod a pristina exciderit dignitate, quam tripliciter describit non sine auxesi quadam, uti fieri solet in lamentatione boni amissi : olim fidem servavit Deo, omnia in ea ex ?uris norma et regula erant constituta, unde talis in ea invaluit ratione stabili conditio quae exactam referebat iustitiam, eum scil. recti verique ordinem quem Deus adesse voluit et ita quidem, ut ibi iustitia firmum suum collocasse videretur ac permanens domicilium (hebr. I quasi pernoctat, habitat continuo). Verum en, quae luctuosa mutatio : nunc ibi homicidae ; fide enim in Deum abiecta omnis etiam fides humana et ius omne collabitur, quam ruinam declarat caedibus perpetratis, quippe quae maximam. sane iustitiae aliis debitae violationem involvunt. Videntur vati obversata esse tempora illa prisca, quibus reges vere theocratici ad normam theocraticam regnum administrabant, vitia compescebant, v. g. quae de Iam declarat, qui sint eius luctuosissimae conversionis auctores et fautores praecipui, qui scil. quo altiore nobilitate praediti erant eo turpius dignitatem suam proiecerint; declarat id per metaphoram, cui statim locutionem propriam subiungit :
5 U vates redit ad perversitatem aequalium castigandam. Sed uti . 4 et 10 praevaluit sacra quae.lam indignatio de tanta iniquitate, ita nunc dolorem magis prae se fert de tam [n conversione et. quandam admirationem tristitia plenam ; confert.enim conditionem praesentem cum excelsa dignitate ad quam populus electus erat et qua olim non indignum se praestitit. Quare ex lamentationibus voce petita querelam luctuosam orditur
1:22
v. 22 « argentum tuum versum est in scoriam, vinum. tuum mistum est aqua;
1:23
v. 23 principes tui infideles, socii furum ; omnes diligunt munera, sequuntur retributiones; pupillo non iudicant et causa viduae non ingreditur ad, illos » ;—i. e. qui nobiles esse debent, perversi sunt et corrupti. Hebr. principes tui rebelles, contumaces contra Deum ; nota paronomasiam in hebr. sarim sorerim ; et quia in Deum rebellant, quid mirum, si contra homines iura omnia divina et humana conculeant? Ut principes sunt participes potestatis divinae ad bonam reipublicae administrationem et quasi socii Dei, per quos Deus partem gubernationis exerceri vult; sed facti sunt socii furum : proiecta avaritia furantur, rapiunt, iuris administrationem venalem habent, non iustitiam, sed pecuniam prosequuntur, et quos Deus sua praecipua cura protexit et fovit pupillos scil. et viduas, hos iam quasi a limine repellunt. Tam praeclare scil. Dei vicem gerunt et eius personam sustinent qui vi muneris mn5x quoque vocantur! Et si principes ac duces /ales se exhibent, « nihil iam mirum est si repudiata fide civitas ipsa meretrix evaserit » (Procop.). Plerique veterum interpretum v. 22 aliter accipiunt; explicant enim de lege sacraque doctrina, quam illi adulteraverint et corruperint (cf. S. Hier. Cyr. Basil. Euseb. Burh. Procop. Thom. For. Pint. etc.) ; S. Chrys. textum graecum: argentum vestrum reprobum, caupones tui miscent vinum aqua, accipit de . nummulariorum — vafritie et de cauponum corruptela et dolis, eosque reprehendit qui talia diei indignum censent magno et sublimi propheta ; nam etiam Salvatorem sermonem intulisse de salutationibus, de medio loco, de primo aecubitu ; « nam haec quae exigua videntur esse si negligantur, magni peccatorum fomites sunt ». Sed praestat cum Sa, Malv. aliisque metaphoram ita accipere, uti statim v. sequenti declaratur. Ita ea metaphora argenti etc. cernitur usurpata ler. 6, 27. Ez. 92, 18 et statim v. 95 eodem modo a propheta adhibetur. — Ad locutionem hebr. vna notant similes locutiones vinum castrare Plin. H. N. 19, 19, 2. iugulare Falernum Mart. 1, 18 et alias apud Arabes obvias vide Ges. in h.l. Diest. Del. Naeg. — Ad textum graecum advertit For., forte S. Paulum ex hoc loco locutionem .deprompsisse adulterare verbum Dei x«zzAsjovrag et comparat illud apud Ennium : cauponantes bellum, non belligerantes (cf. Sunct.). At istis criminibus (v. 21-23) vindicta Dei necessario provocatur : "v.
1:24
24 « propter hoc ait Domin"s Deus exercituum, fortis Israel : heu, consolabor swper hostibus meis et. vindicabor de inimicis meis »! — nomina, Dei hic accumulata, ut nullibi, terrorem maiestatis divinae et iremendae ultionis horrorem audientibus incutere debent; qui punit, est lahve, Deus foederis quem spreverunt, cuius sacramenti fidem tot beneficiis devinctam abiecerunt; est Domnus exercituum, cui ad ultionem praesto sunt universa creaturarum agmina tamquam Dominatori; est fortis [srael (Gen. 49, 24), qui sicut in bonis populo praestandis se potentissimum praestitit omnibus eorum hostibus prostratis et. praeclaris de coelo et in terra editis miraculis, ita cum amorem suum cernat contemptum, non minore potentia contemptores suos diris excruciare potest ac miris suppliciis. Nam « non leve est quod Dominus exercituum dicit heu, non parvi ponderis est. quod fortis [srael dicit Aeu; grandis causa, magnus dolor quo afflictus iste fortis dicit heu » (Rup.). Istud heu magnitudinem poenae ind:cat (hebr. Aoi, ut. v. 4 vae), fore scil. lamentationes et planctus et vae populo isti. Modus loquendi consolationem capiam de hostibus meis (hebr. cf. Malv. For.) ostendit, quanto« humanitus est dictum ae si Deus levamen ex ultionibus perciperet. Sane in graviter offensis summa est vindictae dulcedo ac. voluptas, qua animus commotus penitus sedatur ac quiescit » (Malv.); sim. Ez. 5, 13. Quanta rerum mutatio! « sicut ante laetatus est Dominus super vos bene vobis faciens, sic laetabitur dispergens vos atque subvertens, ut auferamini » (Deut. 28, 63. For.). En, quomodo duces et fautores scelerum et mali iustitiae administratores hostes Dei et inimici dicuntur, quorum castigatione Deus se laetari dicit; cf. Prov. 1, 26. Post iudicii denuntiationem subditur modus quo illud Deus sit exsecuturus et finis quem in poena infligenda obtinere cupit
1:25
v. 25 « et convertam manum meam ad te et ezcoquam ad. purum scoriam tuam et auferam omne stannum tuum » ; — hebr. excoquam quasi sale lizivüi! scorias. (uas ; adest igitur in Israel pretiosum metallum, sed commixtum .cum scoriis et stanno; vl enim electionis divinae cum dona Dei sint sine poenitentia, populus electus plane interire nequit, sed semper adesse debet semen, sanctum (cf. 6, 13). Id ergo agitur, ut iudiciis divinis boni purgentur, separentur a malis, mali vero interimantur; quem duplicem castigationum divinarum effectum in resurrectionem et ruinam optime ea comparatione illustrat vates et declarat. Nota in sale lixivii castigationis severitatem, in stanno auferendo interitum peccatorum obstinatorum, in excoctione purgationem et probationem bonorum. Deus dicitur manum convertere, admovere i. e. iam non scelera in immensum augeri permittet, verum qui eousque quiescere videbatur exsurget contra contemptores suos ; locutio ea saepe sensu infenso adhibetur (cf. ad Am. 1, 8), sed etiam sensu prospero (Zach. 13, 7); hic denotat iudicium emendationis et expurgationis, quale illud est: « cuius ventilabrum in manu eius et expurgabit aream suam congregabitque triticum suum in horreum, paleam autem comburet igni inexstinguibili » (Matth. 3, 12. S. Cyr.). Iam castigationis finem et fructum quem modo per allegoriam expo- 'Suit, verbis declarat propriis (cf.
1:26
v. 99. 93) : v. 96 « et restituam iudices tuos ut. fuerunt prius et consiliarios tuos sicut. antiquitus ; post haec vocaberis civitas 4usti, urbs fidelis »; — iudices prisci et consiliarii in initio (hebr.) sunt duces illi praeclari, fide et pietate insignes, qui populo ad veram pietatem et felicitatem suasores et auctores exstiterunt : Moyses, Iosue, Gedeon, Samuel, David etc. Ergo promittit iudicio devoluto fore in theocratia duces et principes, qui ita populum doctrina et exemplis erudient, ut theocratia nomine civitatis iustitiae, urbis fidelis sit cohonestanda. Proinde periodum indigitat verae sanctitatis, in qua fides in Deum et omnis generis iustitia florebit. Hisce ergo via et regula data est pro Israel : ex castigatione salus exsurget ; per punitionem et afflictionem populus Dei quasi per gradus quosdam adducendus est ad veram illam theocratiae et sanctitatis formam quam Deus obtinendam proposuit. Nota in hebr. ab eodem verbo incipere v. 93 et 26 et reducam, ut etiam eodem sono et verbo idem utriusque versus argumentum vestiatur. Cum haec lex proposita adeo sit generalis, eius usus saepius in historia populi electi deprehendi potest; quare non immerito multi interpretes censent, inchoatione quadam hanc restituuonem iam tentatam fuisse tempore Zorobabel, Esdrae, Nehemiae, Machabaeorum, qui praeclari populi duces fuerint, sed plane et perfecte hanc instaurationem et iustitiae fideique splendorem pertinere ad tem- .pora messianica (cf. S. Hier. Haim. For. Sanct. Lap. Tir. Calm.) ; cf. Ier. 3, 45; 23, 4; 33, 15. 16. Iam haec norma qua in posterum sortes populilIsraeleiusque vicissitudines dirigendae sunt, breviter et lucide quasi per modum axiomatis proponitur :
1:27
v. 21 « Sion in iudicio redimetur et reducent. eam in iu- ^Sstitia » ; — hebr. ei reduces eius in iustitia i. e. erit redemptio etsalus pro Sion, pro Israel; sed ope iudicii ; eo quod Deus iustus iudex punit et castigat, redimentur et salvabuntur. Ergo illa via iam est constanter ineunda, de qua Deus ad David locutus est regno messianico promisso et optione proposita, qua ratione domus davidica ad gloriae fastigium ten- "dere velit : « qui si inique aliquid gesserit, arguam eum in virga virorum et in plagis filiorum hominum, misericordiam autem meam non auferam ab eo » (2 Reg. '1, 14. 15). Alii iudicium explicant ius et normam iusti scil. eo quod incolae ius et iustitiam sancte servant, Sion redimetur, salus in iuris observatione consistit (cf. Ros. Ges. Schegg, Diest. Drechsl. Naeg. Loch, Allioli, Troch.); at rectius alii de iudicio divino accipiunt (cf. S. Ephr. Chrys. Malv. Mar. Lap. Men. Tir. Gord. Net. Roll. Del.), quod sane illud v. 23 denuntiatum intelligi oportet. Atque ea explicatio et propter antecedentes versus (v. 24. 93) et propter subsequentes qui hoc iudicium peccatoribus inflictum magis amplificant, omnino videtur praeferenda neque est ea ullo modo ab usu vocis aliena (cf. Ges. Thes. p. 1464). Haec autem redemptio in eo consistit, ut poenis eruditi et purgati veram consequantur iustitiam eamque ita in se exprimant indole sanctitatis, ut. appellatio illa v. 26 iis iuremerito indatur. Hac enim iustitia et sanctitate Sion aedificabitur et consistet. Id demum plene factum est in Christi Ecclesia, cuius typus et praeparatio erat Sion, Alii aliter iudicium concipiunt. Et S. Cyr. ita: « quoniam autem non citra delectum, sed cum sollieitudine et ratione et iustitia Dei excoctio sive exploratio habetur quae genus per fidem approbatum discernit planeque detegit, porro addit et dicit : quia cum iudicio servabitur captivitas eius.. discretis enim generibus et eo qui credidit approbato, altero autem graviter impingente, electum quidem servatum est, sed periit quidquid nefandum ac odiosum fuit ». Sim. Sanct. explicat : « rediere in iudicio et iustitia i. e. non temere et sine delectu ». Alii iudicium intelligunt de iudicio passionis et mortis Messiae et pretio redemptionis rite persoluto (cf. Caiet. Pint. Sas5.). S. Basil. explicationem de delectu et de iudicio divino castigationis coniungere videtur, scribit enim : « consiliarii quae ad salutem pertinerent suad»bant, ut civitatis huius captivitas efficeretur digna quae salutem consequeretur ; hoc est enim salvari cum iudicio i. e. xexptuévog xat earucgevoc. Deinde quoniam si iniquitates observaverit, sustinebit nemo, connexuit misericordiam iudicio, ut misericordiae temperatura iudicii severitatem mitigaret; itaque per iudicium addita civitas est captivitati, sed revocata est per misericordiam ». Quas supra commemoratas habes explicationes non ita multum quoad sensum inter se differunt. Nam in utraque verum est ope iu lieii iri restitutum ex norma divina ius ac iustitiam i. e. conditionem legi divinae ac voluntati consentaneam. — Aptam eo loco inserit F'or. considerationem, esse scil. vastationes ceterasque plagas, immo et haeresum inundationes veluti divinitus missas conflagrationes in vindictam hostium Dei et ad absumendas scorias et ut fides electorum probata :nveniatur; esse flagella et quasi initium damnationis impiorum ; si autem mentem Dei attenderis, esse beneficia in pios etc. Sed vae illis qui iudicio divino non se sinent reduci ad veram iustitiam, qui divinis poenis non emendabuntur ; illis erit idem iudicium in ruinam quia « edictum gratiae » (Rup.) in illo expressum: abiecerunt. Et hanc iudicii viam ad terrorem. incutiendum magna cum emphasi in subsequentibus (v. 28-31) vates delineat. Primo interitum eorum generatm annuntiat :
1:28
v. 28 « et conteret. scelestos et peccatores simul, et qui dereliquerunt. Dominum. consumentur »; — hebr. magis nervose per modum exclamationis : confractio apostatarum | et peccatorum. simul. Ita minae v. 9 et 20 contentae clarius efferunturetadhortatio v. 46. 41 data magis e contrario inculcatur. Deinde qui sint illi apostatae (vel deficientes hebr. cf. v. 2) et qualis poena criminibus consentanea iis sitinferenda, declaratur
1:29
v. 29 « confundentur enim ab idolis quibus. sacrificaverunt et erubescetis super hortis quos elegeratis,
1:30
v. 30. cum fueritis velut quercus deftuentibus foliis et velut hortus absque aqua » ; — hebr. quia confundentur propter terebinthos quibus delectati estis ; ipmisltus fit ad allocutionem animi commoti causa. Commemorantur terebinthi et horti, quia ibi idololatria et spurcitiae ei coniunctae exercebantur; cf. 57,5 ; 65,3; 66, 11. Ier. 2, 20; 3, 6. Ez. 6, 13; 20,98. 05. 4,13. 3 Reg. 14, 23 et vide quae nctata sunt ad Mich. 5, 13. Pudor vero et confusio inde orietur, quia idola opem nullam ferre possunt tempore calamitatis quo cum irrisione eis dicetur : ubi sunt dii tui quos fecisti tibi ? surgant et liberentte in tempore afflictionis (cf. Ier. 9, 98. S. Cyr.). Idololatriae instrumenta destruentur, montes et colles et regiones cultu illo turpiter infectae vastatione poenas datas exhibebunt et ita abundantissima confusionis materia aderit. Populi ipsius felicitas, prosperitas, regni vigor et potentia, divitiae, omnia iacebunt prostrata et conculcata; sicut enim terebinthi et horti, idololatriae testes et adiumenta, vastatione et excidio peribunt, ita eodem modo ii qui in illis suam collocaverant fiduciam, qui illa elegerant iisque delectati sunt. Et ita elegit populus ille electus a Deo et. qui ipse sollemni foedere Deum sibi elegit (cf. Ex. 19, 5. Deut. 1, 6. Ios. 94, 15 seq. etc.). Quare cum emphasi sors eorum et poena v. 30 ita describitur, ut plane fiant sicut ea quae turpiter dilexerant. Comparatio autem diiudicari debet ex regione orientali, ubiaquae penuria sterilitatem, horrorem, solitudinem quam maxime inducit. « Quid tristius quercu seu terebintho, ubi frigus aut aestus aut acrior aliqua. vis florum pulchritudinem excusserit? quid horto miserabilius cuius luxuriae atque amoenitati squalor successit et vastitas » (Sanct.)? Ut appareat quantus miseriae cumulus in aversionea Deo contineatur, ad horrorem vastitatis addit vates horrorem incendii inexstincti
1:31
v. 34 « et erit fortitudo vestra ut favilla stupae et opus vestrum qua» scintilla, et succendetur utrumque | simul et non erit qui exstinguat » ; — hebr. e£ erit opulentus in stupam et opus eius in scintillam i. e. omnia scil. ingenii, artis, naturae praesidia quae opem afferre et stabilem for-. tunam praebere videntur erunt quasi stupa et opera eorum flagitiosa erunt sciütilla cadens in stupam et ingens excitans incendium quod exstinguere nemo poterit. Ipsi igitur sibi operibus suis interitum accersunt, divinas in se attrahunt castigationes ; « hinc vides peccatores esse sibimetipsis et operibus manuum suarum conflagrationis et perditionis auctores ; ecce quod v. 28 dixerat ; nempe fiduciam impiorum simul cum ipsis interituram esse » ( For. sim. S. Chrys. Cyr. Hier. Basil. Haim. Lap. Men. Mar. Calm.), et addit S. Chrys. indicari quoque inexpugnabilem Dei potentiam et ipso puniente et vindictam sumente neminem posse resistere et mala solvere. Indicat enim sacer vates eundem interitum malorum queni in fine trium sermonum partis alterius affert : « non est pax impiis... ignis eorum non exstinguetur » (48, 22 ; 51, 21 ; 66, 24), ita ut prologus eadem ratione finiatur qua liber integer ostendens ruinam irreparabilem et miseriam eorum qui salutem a Domino oblatam repudiaverint. eultus publicus et ritus sacrificiorum et variae caerimoniae ita commemorentur ut dubium esse nequeat quin sedulo ac diligenter fuerint observata et exercita, statim cuique in mentem veniet, haec in tempus Achaz minime posse convenire. Erat enim ipse idololatra, qui non uno sacrilegio templum Domini maculavit et spoliavit, immo (utique post bellum syriacum) ianuas templi Dei clausit (ef. 4 Reg. 16, 14. 17. 2 Par. 98, 9-95). Floruit cultus Dei sub Ezechia rege. Anc. — Orditur vates ab oraculo de monte damus Domini elevato ad quem omnes gentes confluent, quo vaticinio theocratia ex Israel oriunda et per orbem propaganda designatur et simul egregie illustratur, quae sint populi electi partes in salute diffundenda (2, 1-4). Hanc populi dignitatem theocraticam intuitus propheta oculos iam coniicit in . studia plane contraria, quibus eius aequales longissime a vera theocratia absunt quaeque sacra quadam indignatione castigat (2, 5-9). lis enim imminet terribile iudicium Dei, quo omnis fastus et pompa, omnia subsidia humana et praeprimis idola prosternentur cum magna idololatrarum ignominia (2, 10-22). Iudicio ita generatim proposito iam distinctius exsequitur vates affliciionum genera in Iudam et lerusalem devolvenda: auferet enim Deus omnia illa quibus regnum firmiter consistit, immittet perturbationes quibus regnum sit ruiturum ; ruinam enim merentur ob peccatorum scelerumque impudentiam : uade iustis quidem salus obtinget, interitus vero impios involvet (3, 1-11). Ruinae auctoribus accensendi sunt principes ac duces, qui populum seducunt, exspoliant, opprimunt, nec minore vituperatione dignae sunt mulieres superbiae ac voluptati deditae, quas Deus ignominia, squalore, orbitate puniet (8, 12-4, 1). Sed si omnis fastus mundanus iusto Dei iudicio prostratus iacet et conculeatus, tunc efflorebit salus messianica : germen Domini erit in magnificentia et gloria, reliquiae S:on sanctitati restituentur, Ecclesia Dei miris favoribus et protectione divina illustrabitur sicuti olim in egressu ex Aegypto et in migratione per desertum (4, 2-6). Sic igitur vaticinium hoc redit ad oraculum unde initium duxit. Tempus enim messianicum i. e. terminus ille illustrissimus ad quem omnes res gestae Israelitarum divina disponente providentia et gratia tendunt, uti ab initio, ita in fine huius sermonis clarissime proponitur. Quae interiacent, eam delineant viam qua Israel ad illum terminum est adducendus. Cum enim quam maxime ab indole theocratica defecissent, nihil aliud restat; nisi ut Deus severo iudicio castiget, prosternat et deleat omnia impedimenta. Ergo quod vates in prologo iam indicavit, in hoc vaticinio clarius et distinctius effertur : Sion in iudicio redimetur. Huic vaticinio subiungitur cp. 5 carmen parabolicum de vinea Domini, quo ostenditur, quanta cura et sollicitudine Deus vineam excoluerit quae tamen cum non uvas, sed labruscas protulerit, vastationi et direpüoni iamiam tradetur ; in qua parabola populus Dei delineatur (5, 1-7). Qua enim ingratitudine et perversitate beneficia divinitus sibi collata rependerint, propheta longiore enumeratione explicat, vae dicens et competentem poenam annuntians avaris et ebriis voluptuosisque (5, 8-171), illusoribus verbique divini contemptoribus et corruptoribus, superbis, iudicibus iniquis (3, 18-23). Tales igitur labruscas cum attulerit vinea Domini, devastanda erit et exscindenda ; ad quod Deus suos mittet milites ab extremis terrae, fortitudine insignes, armis instructos egregiis, qui horrorem et vastitatem ubique spargent (5, 24-30). Hac igitur oratione vates iis in memoriam revocat beneficia a Deo accepta, quibus tanta criminum enormitate responderint ; unde necessitas iudicii et castigationis nova ratione ostenditur. Modum autem castigalionis eius.quae cp. 3 in universum erat denuntiata, iam accuratius effert, cum hostium a longinquo irruentium turbas et furorem describat, Stragem et vastitatem universam annuntiet. Habet haec series propriam inscriptionem : « Verbum Domini quod vidit Isaias, filius Amos, super Iudam et lerusalem » ; — non est inusitatum in libris propheticis, ut varia vaticinia propriis titulis. distinguantur (cf. 13, 4; 15, 1; 171, 1 etc. Ier. 7, 1; 11, 4; 14, 1 etc.) ; quare specialis ratio cur in singulis ita fiat, non erit inquirenda. Sunt qui censeant eam vaticiniorum partem eo titulo inscriptam ab Isaia esse editam antequam integra eius oraculorum collectio institueretur; quare ei titulo retento quo iam praedita esset demum insertam esse opinantur ; id quod neque negare neque affirmare possumus, sed neque multum refert cui sententiae quis adhaereat, cum inter omnes constet hoc ora- , culum ab Isaia et annuntiatum et scripto relictum fuisse. Ex hebraismo noto verbum ?31 sensu latiore ! dicitur de rebus illis, argumentis, doctrinis, praeceptis etc. quae Deus cum vate suo. communicare voluit, qui usus in s. Scriptura late omnino patet. Communicationis modum, certitudinem, claritatem designat illud vidit visione scil. interna intellectuali vel etiam visione symbolica, ita ut res sub involucris quibusdam ac symbolis menti prophetae repraesententur. lam cum in sequenti vaticinio eiusmodi imago vel repraesentatio symbol:ca aperte habeatur : mons scil. domus Domini elevatus ad quem omnes populi confluunt, hac ipsa voce etiam monemur, ut sedulo imaginem distinguamus et rem seu veritatem imagine expressam. Imago ex iis peti debet quae vati iam nota sunt, ut ex notis ducatur in incognita quae revelatione ei pateliunt ; imago talis ut est sensibus internis obiecta multa in se comprehendere potest quae in rebus: gestis nonnisi paulatim et variis intervallis separata exprimuntur. Talis enim repraesentatio symbolica considerari debet eodem modo quo dea alicuius rei concipitur ; in ipsis autem symbolis et involucris diligenter distinguendum est, quid repraesentationi suo modo sensibili et formis sensibilibus alligatae adscribi oporteat, quidve ad ideam rei efformandam pertineat. — Dicitur super luda.... cum omnia quae sequuntur ad theocratiam quae in Iuda et Ierusalem vel iam adest vel typice repraesentatur, intime referantur (cf. S. Cyr. et vide ad 1, 1). 4) De theocratia universali 2, 2-4. ' Cum hoc loco Isaias subito et immediate incipiat sermonem ab oraculo de monte templi, quo in Israel esse fontem doctrinae ac.salutis pro omnibus conclusum designatur, haud immerito supponendum erit, oraculum afferri iam. notum et saepius iam populo propositum. Sic enim exordium hoc quasi ex abrupto facillime intelligitur, sic maiore quoque cum efficacia animi audientium pulsantur, si tam excelsa dignitate proposita quam turpiter ab ea defecerint sermone gravissimo vates declarat. Rem autem ita esse etiam eo facile tibi persuaseris, quia a nullo propheta vaticinium de re sublimi futura ita repente et nulla praeparatione praemissa introducatur. Atque revera idem vaticinium invenitur apud Michaeam (4, 1-3) et invenitur ibi non abrupte positum, sed in nexu intimo cum antecedentibus. Michaeas enim in altero suo sermone (cap. 3-9) annuntiat interitum Iudae propter peccata principum, pseudoprophetarum, sacerdotum : « propter hoc causa vestri Sion quasi ager arabitur et Jerusalem quasi acervus lapidum erit et mons templi in excelsa silvarum » (3, 12). Sed statim more prophetico subiungit ruinae instaurationem et quidem ut nexus apertissime pateat, triplici ruinae triplicem instaurationem modo chiastico : mons templi elevatus ad quem omnes confluent 4, 1-3 proponitur, 4, 6-1 populi reductio (Ierusalem) celebratur, 4, 8 ad Sionem redituram esse priscam dominationem praedicitur (vide ad Mich. 4, 1 in comment.). Cum igitur vaticinium suo loco et quasi propria in sede apud Michaeam reperiatur, satis certum esse videtur illud non per Michaeam ab Isaia esse desumptum, verum potius Isaiam illud a Michaea accepisse. Neque obstat quod seniores apud Ieremiam (26, 1'1 seq.) narrant Michaeam istud vaticinium dixisse sub Ezechia rege, dum tamen sermoiste Isaiae quem nunc prae manibus habemus ad tempus ante Achaz referendus sit. Nam seniores id narrant quod recordantur neque asserunt, Michaeam velsemel tantum vel primum sub Ezechia minas illas edidisse, sed id monent quanta cum reverentia et pietate minae propheticae eo tempore sint acceptae. Quocum optime anterior quaedam vaticinii cognitio consistit. — Aliis demum placet coniectare, utrumque prophetam, Isaiam et Michaeam oraculum ab antiquiore propheta, forte ab Ioele, accepisse (ita Hitz. Cheyne, neque dissentit Ewald ; cf. Del. Naeg.). Quam magnificum sit divinum consilium de centro theocratiae eiusque gloria et proin de gloria Israel, praeclaro symbolo propheta proponit
1:1
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
I. IL PROFETA. - L'attività d'I. è in connessione intima con la storia dei sovrani di cui il profeta fu contemporaneo, secondo le indicazioni di singoli luoghi biblici e il dato generale di Is. 1, 1: «Nei giorni di Ozia, Ioatham, Achaz ed Ezechia, re di Giuda». …
1:2
… della Scrittura: nel Vecchio Testamento: la vocazione e le promesse fatte ad Abramo (Gen. 12, 1-3; 15, 1-21; 17, 1-22), la R. del roveto ardente e del Sinai (Ex. 3, 1-17; 19, 1 sgg.; 24, 1), la vocazione e l'insegnamento dei profeti (1 Reg. 3, 1-21; Is. 1, 2; 2, 1; Jer. 1, 4-19). Nel Nuovo Testamento l'esistenza di una R. divina è chiaramente insegnata da Gesù Cristo stesso: «Nessuno conosce il Figlio se non il Padre, e nessuno (conosce) …
1:3
i passi di Is. 1, 3,
1:5
… Né quest'ultimo comprese la lezione del terribile crollo di Samaria (Ex. 16, 44-52; 23); peggiorò anzi nella via dell'idolatria, dell'ingiustizia e dell'immoralità (Is. 1, 5 sgg.; Mi. 3; 7, 2-6; Ier. 2; 5, 19-31; Ex. 4-6, ecc.), riducendo le relazioni con Jahweh al solo culto esterno (come gli altri popoli con le loro divinità) e trascurando affatto i precetti …
1:9
… riserva un « resto », che purificherà nel lungo esilio e ricondurrà in Palestina per ricostituire il nuovo Israele; questi, a suo tempo, sarà elevato e assorbito nel regno del M., fine di tutta l'economia divina (Am. 4, 11; 9, 9; Mi. 4, 6 sg.; 7, 19; Is. 1, 9; 7, 3; 10, 20 sgg.; 40-66; Ier. 3, 14, 16; 23, 3; 24, 6; 30-31; 33; Ex. 11, 13-20; 34; 37, 12; ecc.). …
Le quattro città divennero il tipo della perversità e della conseguente rovina (Deut. 29, 22; Sodoma, Ex. 16, 79; Sodoma e Gomorra Is. 1, 9; 13, 19; Jer. 23, 14; 48, 18; 50, 40; Am. 2, 9; Adama e Seboim Os. 11, 8). « Testimonio di tanta malvagità rimane una landa fumante e alberi che danno frutti immaturi, e, a ricordo …
La catastrofe, già presentata da Mosè (Deut. 29, 22) come immagine dei castighi che colpiranno i nemici di Dio, è spesso rievocata nella tradizione biblica o con il solo nome di S. (Ez. 16, 49; Mt. 11, 23-24; Lc. 10, 12) o associata con G. (Am. 4, 11; Is. 1, 9; 13, 19; Ier. 23, 14; 49, 18; 50, 40; Mt. 10, 15; Rom. 9, 26; Iud. 7; II Pt. 2, 6: esempio per quelli che in avvenire sarebbero vissuti da empi).
1:10
… Negano pertanto al culto esterno ogni efficacia, quando non sia accompagnato da disposizioni interne corrispondenti (Is. 1, 10-17).
… Presso i profeti la t. (di solito al singolare) è « insegnamento » morale e spirituale (Am. 2, 4); « la t. del nostro Dio » racchiude le norme di moralità in cui consiste il vero servizio di Dio (Is. 1, 10; 5, 24; 8, 16, 20; 30, 9). Il profeta è detto môrah (« insegnante»), della stessa radice di t. (Is. 9, 14; 30, 20). In Ier. 6, 19; 9, 13; ecc., t. designa sia la predicazione …
1:11
… Ps. 111, 5-9; Prov. 14, 21; 22, 9); afferma che l'e. ottiene tutte le grazie, non esclusa la cancellazione dei peccati (cf., ad es., Tob. 4, 7-9; 12, 9; Eccli. 3, 33; 7, 36; Dan. 4, 24); è preferibile ai digiuni ed agli stessi sacrifici (cf., ad es., Is. 1, 11-17; 58, 5-7). Anzi il Vecchio Testamento stabilisce anche alcune forme concrete di aiuto ai poveri (cf., ad es., Lev. 19, 9 sg.; 23, 22; Deut. 14, 28; 24, 20).
8, 2). Al tempo di Gesù erano ca. 4000. Caratteristiche invece contrarie ad ogni mentalità giudaica sono: l'esclusione del sacrificio cruento (forse per Is. 1, 11; Os. 6, 5); la proibizione di qualsiasi giuramento; il volgersi verso il sole nel pregare, invece che verso Gerusalemme (cf. Ex. 8, 16); la credenza alla preesistenza delle anime e, …
… E se nella lotta contro le errate ideologie si espressero talvolta con veemenza (cf. Am. 5, 21-25; Os. 6, 6; Is. 1, 11-14; Mich. 6, 6-8; Ier. 6, 20; 7, 21 sg.; Ps. 49, 7-15), con ciò non intese riprovare i s. in quanti tali, da Dio stesso voluti e ordinati, ma riportare il culto esteriore al suo significato …
1:12
… E suppongono conosciuti questi precetti, quando inveiscono contro la loro violazione: Am. 2, 4-16; Os. 4, 6; 6, 5-11; Is. 1, 12; Jer. 6, 19; Mi. 6, 8; ecc.
1:13
… Ind., III, 10, 1). Non vi era l'astensione dal lavoro ma il giorno era sentito come festivo (ilarità, Os. 2, 13; banchetti, I Sam. 20, 5, 24; riunioni devozionali, Is. 1, 13). Durava, da principio, due giorni (I Sam. 20, 27-34), l'ultimo del mese antecedente e il primo del mese seguente; la frase tricesimo sabbata di Orazio (Sat., I, 9, 60) si riferisce …
1:15
… 22-27). La memoria assidua della p. di Dio essendo, come si vede, esercizio vivo della speranza, si ritrova in vari modi al principio di ogni genere di perfezione spirituale (Gen. 17, 1), sia nel sincero orrore, dolore ed allontanamento dal peccato (Is. 1, 15-16), sia nel progresso costante delle virtù (Io. 15, 4-5), sia nella conformità unitiva e nella pace imperturbabile che la ricompensa (Lc. 1, 46-49). Questa ricerca universale di …
1:17
… dei violenti (cf. Iob. 22, 9; 34, 3, 21; Ps. 95, 6; Sap. 4, 10; Is. 1, 23; 10, 2; Ier. 7, 6; Ex. 22, 7, 25; Mal. 3, 5, ecc.); è consolata ed aiutata solamente dall'uomo caritatevole (cf. Iob. 29, 13; 31, 16; Ier. 22, 3; Zach. 7, 10; Is. 1, 17; ecc.). …
1:18
Dal complesso del Vecchio Testamento si possono ricavare facilmente questi elementi, in cui è implicito il concetto fondamentale della G. santificante: a) un'azione di Dio nell'intimo dell'anima (Jer. 18, 6; 17, 14; 31, 18; I Reg. 8, 58); b) una purificazione dello spirito (Is. 1, 18; Ps. 50); c) un rinnovamento interiore secondo la forte espressione di Ez. 11, 19: « Et dabo eis cor unum et spiritum novum tribuam in visceribus eorum et auferam cor lapideum de carne …
… (cf. ibid., 3, q. 87, a. 4); d) colui che è in Grazia di Dio può essere assolto da alcuni peccati veniali senza la remissione degli altri peccati veniali; e) i peccati cancellati nel Sacramento della P. non rivivono a causa di susseguente peccato (cf. Is. 1, 18; 43, 25; Ez. 33, 12-16; Conc. …
1:23
… stessa alla pietà (cf. Ex. 22, 22; Deut. 24, 17; 19, 21; 14, 29; 26, 12-13; 16, 11, 14; 10, 18; 27, 19; 22, 24); molto spesso, non avendo parenti prossimi per difenderla, è in balia dei violenti (cf. Iob. 22, 9; 34, 3, 21; Ps. 95, 6; Sap. 4, 10; Is. 1, 23; 10, 2; Ier. 7, 6; Ex. 22, 7, 25; Mal. 3, 5, ecc.); è consolata ed aiutata solamente dall'uomo caritatevole (cf. Iob. 29, 13; 31, 16; Ier. 22, 3; Zach. 7, 10; Is. 1, 17; ecc.). …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.