The prophet lamenteth, that for al his preaching few are good, and manie corrupt in maners: 5. therfore their miseries approch: 7. from which they shal be againe deliuered, 14. and prosper, 20. and al mankind shal be redemed by Christ.
1Woe is me, for I am become as one that gleaneth in autumn the grapes of the vintage: there is no cluster to eat, my soul desired the first ripe figs.Guai a me, che son divenuto come colui, che in autunno cerca di raspollare dopo la vendemmia: non v'è un gradinolo da mangiare: ha desiderato l'anima mia de' fichi primaticci.VVO is me, because I am become as he that gathereth in autumne the clusters of vintage: there is no cluster to eate, timely ripe figges my soule hath desired.Væ mihi, quia factus sum sicut qui colligit in autumno racemos vindemia ! / non est botrus ad comedendum, / præcoquas ficus desideravit anima mea. 2The holy man is perished out of the earth, and there is none upright among men: they all lie in wait for blood, every one hunteth his brother to death.Non v'ha più un santo sopra la terra, e non havvi un giusto tra gli uomini: tutti tendono insidie alla vita altrui; il fratello va a caccia del fratello per ammazzarlo.The holie is perished out of the earth, & there is none righteous among men: al lie in wayte for bloud, euerie one hunteth his brother to death.Periit sanctus de terra, / et rectus in hominibus non est: / omnes in sanguine insidiantur; / vir fratrem suum ad mortem venatur. 3The evil of their hands they call good: the prince requireth, and the judge is for giving: and the great man hath uttered the desire of his soul, and they have troubled it.Il male delle loro mani lo chiamano un bene. Il principe domanda, e il giudice rende il suo debito. Il grande manifesta il desiderio dell'anima sua: hanno messa in iscompiglio la terra.The euil of their handes they cal good the prince requireth, and the iudge is in rendring: and the great man hath spoken the desire of his soule, and they haue trubled it.Malum manuum suarum dicunt bonum: / princeps postulat, et judex in reddendo est; / et magnus locutus est desiderium animæ suæ, / et conturbaverunt eam. 4He that is best among them, is as a brier, and he that is righteous, as the thorn of the hedge. The day of thy inspection, thy visitation cometh: now shall be their destruction.Il migliore di costoro è come un paliuro; e il più giusto è come la spina delle siepi. È venuta la giornata di tue sentinelle, e la tua visita: adesso quelli saranno spersi.He that is left among them, is as a brier: and he that is righteous, as the thorne of the hedge. The day of thy speculation, thy visitation cometh: now shal be the destruction of them.Qui optimus in eis est, quasi paliurus, / et qui rectus, quasi spina de sepe. / Dies speculationis tuæ, visitatio tua venit: / nunc erit vastitas eorum. 5Believe not a friend, and trust not in a prince: keep the doors of thy mouth from her that sleepeth in thy bosom.Non credete all'amico, e non vi fidate di chi governa: tieni chiusa la tua bocca con quella, che dorme con te.Beleue not a frend, and trust not in prince: from her that fleepeth in thy bosome, keepe the closures of thy mouth.Nolite credere amico, / et nolite confidere in duce: / ab ea quæ dormit in sinu tuo custodi claustra oris tui.
6For the son dishonoureth the father, and the daughter riseth up against her mother, the daughter in law against her mother in law: and a man’s enemies are they of his own household.Perocché il figliuolo fa oltraggio al padre, e la figliuola si ribella contro la madre, la nuora contro la suocera: nemici dell'uomo sono quelli di sua famiglia.Because the sonne doth contumelie to the father, & the daughter ryseth agaynst her mother, the daughter in law against her mother in law: & a mans enemies they of his owne houshold.Quia filius contumeliam facit patri, / et filia consurgit adversus matrem suam: / nurus adversus socrum suam, / et inimici hominis domestici ejus. 7But I will look towards the Lord, I will wait for God, my saviour: my God will hear me.Ma io volgerò il mio sguardo al Signore: aspetterò Dio mio Salvatore: mi ascolterà il mio Dio.But I wil looke towards our Lord, I wil expect God my sauiour: my God wil heare me.Ego autem ad Dominum aspiciam; / exspectabo Deum, salvatorem meum: / audiet me Deus meus. 8Rejoice not, thou my enemy, over me, because I am fallen: I shall arise, when I sit in darkness, the Lord is my light.Non rallegrarti di mia caduta, o mia nemica: io mi rialzerò, e mentre sarò nelle tenebre, il Signore è mia luce.Reioyce not thou mine enemie ouer me, because I am fallen: I shal arise, when I haue sitte in darkenes, our Lord is my light.Ne læteris, inimica mea, super me, quia cecidi: / consurgam cum sedero in tenebris: / Dominus lux mea est. 9I will bear the wrath of the Lord, because I have sinned against him: until he judge my cause, and execute judgment for me: he will bring me forth into the light, I shall behold his justice.Porterò l'ira del Signore, perchè ho peccato contro di lui, fino a tanto ch'egli giudichi la causa mia, e sentenzi in mio favore: egli mi ritornerà in luce, e io vedrò la mia giustizia.I wil beare the wrath of our Lord, because I haue sinned to him: vntil he iudge my iudgement: he wil bring me forth into the light, I shal see his iustice.Iram Domini portabo, / quoniam peccavi ei, / donec causam meam judicet, / et faciat judicium meum. / Educet me in lucem: / videbo justitiam ejus. 10And my enemy shall behold, and she shall be covered with shame, who saith to me: Where is the Lord thy God? my eyes shall look down upon her: now shall she be trodden under foot as the mire of the streets.E vedrà ciò la mia nemica, e sarà coperta di confusione, ella, che dice a me: Dov'è il Signore Dio tuo? Io la guarderò d'alto in basso: ella adesso sarà conculcata come il fango delle piazze.And mine enemie shal behold, and she shal be couered with confusion, which sayth to me, where is the Lord thy God? Mine eyes shal looke on her: now shal she be into conculcation as the myre of the streetes.Et aspiciet inimica mea, / et operietur confusione, / quæ dicit ad me: Ubi est Dominus Deus tuus ? / Oculi mei videbunt in eam: / nunc erit in conculcationem ut lutum platearum.
11The day shall come, that thy walls may be built up: in that day shall the law be far removed.Il giorno, in cui saran ristorate le tue rovine, in quel giorno anderà lungi la tirannia.The day that thy walles may be builded vp: in that day shal the law be made far of.Dies, ut ædificentur maceriæ tuæ; / in die illa longe fiet lex. 12In that day they shall come even from Assyria to thee, and to the fortified cities: and from the fortified cities even to the river, and from sea to sea, and from mountain to mountain.In quel giorno verranno dall'Assiria fino a te, e fino alle città forti: e dalle città forti fino al fiume, e dall'un mare fino all'altro, e dal monte fino all'altro monte.In that day and Assur shal come euen to thee, & euen to the fensed cities, and from the fensed cities euen to the riuer, and to sea from sea, and to mountaine from mountaine.In die illa et usque ad te veniet de Assur, / et usque ad civitates munitas, / et a civitatibus munitis usque ad flumen, / et ad mare de mari, / et ad montem de monte. 13And the land shall be made desolate because of the inhabitants thereof, and for the fruit of their devices.E quella terra sarà desolata per colpa de' suoi abitatori, e per frutto de' loro pravi pensieriAnd the land shal be into desolation for the inhabitants therof, and for the fruite of their cogitations.Et terra erit in desolationem propter habitatores suos, / et propter fructum cogitationum eorum. 14Feed thy people with thy rod, the flock of thy inheritance, them that dwell alone in the forest, in the midst of Carmel: they shall feed in Basan and Galaad, according to the days of old.Governa in mezzo al Carmelo col la tua verga il tuo popolo, il gregge di tuo retaggio, che solingo abita nella foresta: pascoleranno in Basan, e in Galaad come ne' giorni antichi.Feede thy people with thy e rod, the flocke of thine inheritance, them that dwel alone in in the forest, in the middes of Carmel: they shal feede vpon Basan and Galaad according to the dayes of old.Pasce populum tuum in virga tua, / gregem hæreditatis tuæ, habitantes solos, in saltu, in medio Carmeli. / Pascentur Basan et Galaad juxta dies antiquos. 15According to the days of thy coming out of the land of Egypt, I will shew him wonders.Io farogli veder prodigj, come nel tempo di loro uscita dalla terra d'Egitto.According to the dayes of thy coming forth out of the Land of Aegypt I wil shew him meruels.Secundum dies egressionis tuæ de terra Ægypti, / ostendam ei mirabilia.
16The nations shall see, and shall be confounded at all their strength: they shall put the hand upon the mouth, their ears shall be deaf.Ciò vedranno le genti, e saran confuse con tutta la lor possanza; si metteranno il dito alla bocca, e diverranno sorde le loro orecchie.The nations shal see, and shal be confounded vpon al their strength: they shal put the hand vpon the mouth, their eares shal be deafe.Videbunt gentes, / et confundentur super omni fortitudine sua. / Ponent manum super os, / aures eorum surdæ erunt. 17They shall lick the dust like serpents, as the creeping things of the earth, they shall be disturbed in their houses: they shall dread the Lord, our God, and shall fear thee.Leccheranno la terra come le serpi, e quasi insetti della terra saranno sbigottite nelle lor case: temeranno il Signore Dio nostro, e avran paura di te.They shal lieke dust as serpents, as the creeping beasts of the earth, they shal be trubled in their houses: the Lord our God they shal dreade, and shal feare thee.Lingent pulverem sicut serpentes; / velut reptilia terræ perturbabuntur in ædibus suis. / Dominum Deum nostrum formidabunt, / et timebunt te. 18Who is a God like to thee, who takest away iniquity, and passest by the sin of the remnant of thy inheritance? he will send his fury in no more, because he delighteth in mercy.Chi, o Dio, è simile a te, che togli l'iniquità, e passi sopra il peccato delle reliquie di tua eredità? Egli non darà più libero il corso al suo furore, perché è amante della misericordia.What God is like to thee, which takest away iniquitie, and passest ouer the sinne of the remnant of thine inheritance? he wil send his furie in no more, because he is willing mercie.Quis, Deus, similis tui, / qui aufers iniquitatem, / et transis peccatum reliquiarum hæreditatis tuæ ? / Non immittet ultra furorem suum, / quoniam volens misericordiam est. 19He will turn again, and have mercy on us: he will put away our iniquities: and he will cast all our sins into the bottom of the sea.Egli si volgerà a noi, e avrà pietà: seppellirà le nostre iniquità, e getterà tutti i nostri peccati nel profondo del mare.He wil returne, and wil haue mercie on vs: he wil lay away our iniquities: and he wil cast al our sinnes into the botome of the sea.Revertetur, et miserebitur nostri; / deponet iniquitates nostras, / et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra. 20Thou wilt perform the truth to Jacob, the mercy to Abraham: which thou hast sworn to our fathers from the days of old.Tu ti mostrerai verace a Giacobbe, misericordioso ad Abramo, come giurasti a' padri nostri ab antico.Thou wilt geue truth to Iacob, mercie to Abraham: which thou hast sworne to our fathers from the dayes of old.Dabis veritatem Jacob, / misericordiam Abraham, / quæ jurasti patribus nostris a diebus antiquis.
7:1
7:2
Calmet
Holy man. Hebrew chasid, (Haydock) "the pious" Assidean, 2 Machabees 14:6. The disorder of Israel was great, though some were religious. (Calmet)
Worthington
Such expressions only mean that few could be found, and that the far greatest number rejected the prophet's advice. (Worthington)
7:3
Giving. Septuagint, "speaks words of peace." He flatters the prince, (Haydock) and dares not oppose the unjust. Syriac, "he says, bring presents."
Troubled it; or, "have thy?" etc. Hebrew, "they confirm it."
7:4
Brier. Hebrew chedek, or "thorn." Septuagint, "a consuming moth."
Calmet
Inspection, or of thy chiefs (Haydock) and prophets. (Calmet)
7:5
Worthington
Bosom. In times of general distress, even domestics are not trusted; because all are solicitous for themselves, even to the prejudice of others. (Worthington)
Calmet
Before the ruin of Israel civil wars raged, 4 Kings xv. Our Saviour alludes to this passage, Matthew 10:35., Luke 12:52., and 21:16. People will rise up to oppress true believers; and these must abandon their nearest relations, when they prove an obstacle to salvation. Thus is the moral, and the other the literal sense. (Calmet)
7:10
Challoner
She; Babylon, my enemy. (Challoner)
Worthington
It was taken by the Medes and Persians, who set the Jews at liberty, to the great mortification of their enemies. (Worthington)
God thus displayed his justice or mercy, rescuing his people from the night of misery.
Calmet
Streets. Cyrus treated the fallen city with contempt. It stood for some time afterwards. (Calmet)
7:11
Challoner
Law of thy enemies, who have tyrannized over thee. (Challoner)
7:12
Calmet
Fortified. Hebrew also, "Egypt, and from Egypt to the river Euphrates," etc. The Jews shall occupy their ancient limits, Amos 8:12. (Calmet)
Haydock
The fenced cities may be Pelusium, Gaza, Tyre, etc. From all parts the captives shall return. (Haydock)
Calmet
They were very numerous under the Machabees, and in the time of Christ. (Calmet)
7:13
Land of Babylon, (Challoner) or "the land of Judea (Haydock) has been," etc. It might also be again made desolate, because the captives built houses for themselves, and neglected the temple, Aggeus 1:10.
7:14
Haydock
Alone: destitute of all things, or in full security, Jeremias 15:17., and Numbers 23:9. God will feed his people (Calmet) in the most fertile places, designated by Carmel and Basan. (Haydock)
Worthington
A pastor must maintain sound doctrine and discipline. (Worthington)
7:15
Calmet
Wonders. The prophets speaking of the return, have Christ and his religion in view; so that they seem not to find terms sufficiently magnificent, Isaias 9:15., and 43:16., and Zacharias 10:11. We know from Esdras that nothing so surprising attended the liberation of the people. (Calmet)
7:16
Menochius
Strength, because they cannot overcome the Hebrews or Christians. (Menochius)
Deaf, being astonished, Job 21:5.
7:17
Calmet
Serpents, (Genesis 3:14.) out of respect or rage. (Calmet)
Theodoret
Converts shall humbly apply to the ministers of Christ to receive baptism and confirmation. (Theodoret; Sanct. lxvii.)
7:18
Calmet
No more, for past offences. Yet, if they transgress again, they must not expect impunity. The Jews still bleed for the murder of the Messias. (Calmet)
7:19
Calmet
Away. Protestants, "subdue," (Haydock) or trample upon. (Calmet)
7:20
Worthington
Truth, performing what he had promised out of mercy to Abraham. (Worthington)
7:10
She shall be covered, etc.... Viz., Babylon my enemy.
7:11
The law.... Viz., of thy enemies, who have tyrannized over thee.
7:13
The land, etc.... Viz., of Babylon.
7:20
THE PROPHECY OF NAHUM
NAHUM, whose name signifies A COMFORTER, was a native of Elcese, or Elcesai, supposed to be a little town in Galilee. He prophesied, after the ten tribes were carried into captivity, and foretold the utter destruction of Ninive, by the Babylonians and Medes: which happened in the reign of JOSIAS.
7:2
Such general speach doth not importe absolutly al vvithout exception, but that very manie or the farre greater part of the vvicked remaned so stil notvvithstanding the prophetes diligence in preaching, by the vvhich fevv were conuerted
7:5
In time of great & general distresse ne rest freindes euen domestical may not be trusted, because euerie one in such case hath care of himself, though it be vvith preiudice of others.
7:6
Concordanza Mat. 10. v. 21. •5.
7:10
Babylon shal be taken and spoyled by the Medes & Persians, by them the Iewes shal be deliuered: vvherat the Chaldees vvil much repine.
7:14
Pastors office is to feede and rule,
7:16
vvith meate, and rodde; vvith doctrine and discipline.
7:17
Concordanza Iere. 10. Act. 10. Collos. 2.
7:19
Concordanza Iuc. 1. v. 55. 73. Gen. 22. v. 17.
7:20
God gaue truth to Iacob performing that vvhich was promised,
of his mere mercie to Abraham.
7:1
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.58
… Zion shall be plowed as a field, and Jerusalem be as a lodge in a garden, and the mountain of the house be reckoned as a glade in a thicket. He bewails also the scarcity of the upright, there being scarcely a stalk or a gleaning grape left, since both the prince asketh, and the judge curries favour,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.4
… Such was my field, such my harvest; great and well-eared and fat in the eyes of Him Who beholdeth hidden things, and becoming such a husbandman, its abundance springing from the valleys of souls well tilled with the Word: unrecognized however in public, and not collected together, but gathered in fragments, as an ear gleaned in the stubble,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.8
79. O that He may not cast away this straw at His harvest, the empty stalks of my produce; but may He gather it in, as is said by some one: “Woe is me, for I am become as one that gathereth straw in harvest, and grape gleanings in the vintage,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 64
… xx. 29 , LXX. and marg. of E.V.) This makes slaves of freemen, concerning this we talk every day, and no good comes of it, we become worse than wild beasts; we plunder orphans, strip widows, do wrong to the poor, join woe to woe. “Alas! that the righteous hath perished from the earth!” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
[8.] “Woe is me, my soul! For the godly man is perished from the earth, and there is none upright among men” (
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in Micah: “Alas for me, O my soul, because truth has perished from the earth, and among all there is none that correcteth; all judge in blood. Every one treadeth down his neighbour with tribulation; they prepare their hands for evil.”
7:2
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.6
… After Moses, Prophets were sent to cure Israel: but in their healing office they lamented that they were not able to overcome the disease, so that one of them says, Woe is me! for the godly man is perished out of the earth, and there is none that doeth right among men
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.7
52. Let us, then, mourn for a time, that we may rejoice for eternity. Let us fear the Lord, let us anticipate Him with the confession of our sins, let us correct our backslidings and amend our faults, lest of us too it be said: “Woe is me, my soul, for the godly man is perished from the earth, and there is none amongst men to correct them.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Micah vii. 2 . The godly man is perished from the earth, etc.
7:5
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 35
… and some believed the one, and some the other. Wherefore the prophet admonishes, saying, “Trust ye not in friends, have not hope in guides; yea, even of her that lieth in thy bosom beware, in respect of communicating aught to her:” and, “A man’s enemies are the men that are in his own house.”
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.18
“Why need I speak of the language in which the prophets constantly threaten and reprove the pastors, elders, the priests and the princes? These things you can of yourselves without my aid draw out from the Holy Scriptures, and you may clearly see that it may well be the present time of which it is said
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 9.35
… For so we shall fulfil this injunction: “Keep the doors of thy mouth from her who sleepeth in thy bosom.”
7:6
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.29
… the mother against the daughter, and the daughter against the mother; the mother-in-law against the daughter-in-law, and the daughter-in-law against the mother-in-law.” Since this battle among the relatives was sung by the prophet’s trumpet in the very words, I fear that Micah
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 39.5
… And what the “Axe?” The excision of the soul which is incurable even after the dung. And what the Sword? The cutting of the Word, which separates the worse from the better, and makes a division between the faithful and the unbeliever; and stirs up the son and the daughter and the bride against the father and the mother and the mother in law,
7:8
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.8
… Mine enemy, too, shall see it and shall be covered with confusion, which said unto me, Where is the Lord thy God? Mine eyes shall behold her, and she shall be for treading down as the mire in the streets.”
Anonymous A Treatise Against the Heretic Novatian by an Anonymous Bishop 12
… and if I shall walk in darkness, the Lord is my light. I will bear the indignation of the Lord, because I have sinned against Him, until He justify my cause, and execute judgment and justice, and bring me forth to the light. I shall behold His righteousness; and she that is mine enemy shall see me, and shall cover herself with confusion.”
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in the same: “Rejoice not against me, O mine enemy, because I have fallen, but I shall arise: because although I shall sit in darkness, the Lord will give me light: I will bear the Lord’s anger, because I have sinned against Him, until He justify my cause.”
7:9
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.20.4
… “And the holy Lord remembered His dead Israel, who had slept in the land of sepulture; and He came down to preach His salvation to them, that He might save them.” And Amos (Micah) the prophet declares the same: “He will turn again, and will have compassion upon us: He will destroy our iniquities, and will cast our sins into the depths of the sea.”
7:14
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.21
… Their ears shall be deafened, and they shall lick the dust as do serpents. Dragging the earth, they shall be disturbed, and they shall lick the dust: in their end they shall be afraid towards the Lord their God, and they shall fear because of Thee. Who is a God as Thou art, raising up unrighteousness, and passing over impiety?”
7:15
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 114.5
5. Hear what is even more wonderful, that the hidden and veiled mysteries of the ancient books are in some degree revealed by the ancient books. For Micah the prophet speaketh thus. “According to the days of thy coming out of Egypt will I show unto him marvellous things, etc.
7:17
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.13
… For as the Lord did not give power to Satan over the soul of holy Job, but allowed him to afflict his body, so here, too, the sinner is delivered to Satan for the destruction of the flesh, that the serpent might lick the dust
7:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.10
… “Who is a God like unto Thee? pardoning iniquity, and passing by the transgressions of the remnant of Thine heritage. He retaineth not His anger as a testimony against them , because He delighteth in mercy. He will turn again, and will have compassion upon us; He wipeth away our iniquities, and casteth our sins into the depths of the sea.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.21
… or what succour had come from like to like, when one as well as other needed it ? And how, were the Word a creature, had He power to undo God’s sentence, and to remit sin, whereas it is written in the Prophets, that this is God’s doing? For ‘who is a God like unto Thee, that pardoneth iniquity, and passeth by transgression
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homily on the Paralytic Let Down Through the Roof 6
… “You have confessed,” He says, “that forgiveness of sins is an attribute of God alone: my equality therefore is unquestionable.” And it is not these men only who declare this but also the prophet thus saying: “who is God as thou?” and then, indicating His special attribute he adds “taking away iniquity and passing over unrighteousness.”
7:19
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.6
… “Ye are my little children, of whom I travail in birth again until Christ be formed in you;” and “I have fed you with milk and not with meat.” And it is to the grace of baptism that the prophecy of Micah refers: “He will turn again, he will have compassion upon us: he will subdue our iniquities, and will cast all our sins into the depths of the sea.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 114.5
… who would venture to explain the words, “shall see and be confounded,” of past events? And a little lower down he
7:1
Queritur Michæas se frustra concionando laborasse, eo quod vix ullum reperiat, qui mores pravos in melius commutarit; quocirca, vers. 4, comminatur excidium, et captivitatem Babylonicam: deinde, vers. 11, ex ea liberationem, pacem et felicitatem, tum per Cyrum, tum magis per Christum promittit, ideoque, vers. 18, in divinæ clementiæ et beneficentiæ laudem et doxologiam erumpit. 1. Væ mihi! — Hebraice est אללי לי allai li, id est heu mihi! est enim vox gementis, non minantis, q. d. O me miserum! Deplorat enim Propheta, aut potius Spiritus Sanctus per Prophetam, raritatem virorum proborum, eamque suam æstimat miseriam. Porro hanc raritatem comparat paucis racemis, qui a vindemiantibus in vinea relinqui solent. Quia factus sum sicut qui colligit in autumno racemos vindemiæ, — id est post vindemiam. Hebræa jam ad verbum habent: Quia fui sicut collectiones (fructuum) æstatis, sicut racemationes vindemiæ. Quod Syrus, Arabicus, Septuaginta, Chaldæus et alii sic exponunt: Quia factus sum sicut qui congregat stipulam in messe, et sicut (qui colligit) racemos in vindemia, ut sit duplex similitudo, nimirum ut Deus comparet se primo, spicilego, qui post messem spicilegium facit, paucasque spicas a messore relictas colligit; secundo, racematori, qui paucas uvas post vindemiam reliquas decerpit. Verum hi multa supplent, quæ non habentur in Hebræo. Adde in Hebræo, uti jam legunt, Deum comparari non collectori, sed ipsi collectioni fructuum, quod sane minus congrue dici videtur. Quocirca melius Noster pro מספי aspe, id est collectiones, legens aliis punctis מספי osephi, vertit, colligens, vel qui colligit. Osephi enim est benom, sive participium cal, habens annexum iod paragogicum. Rursum pro קיץ kaits, id est æstas, vertit, autumnus, quia tempus fructuum est in autumno, et sic fructus autumnales vocantur fructus æstatis; tunc enim annum distinguimus in duas partes, scilicet æstatem, et hiemem, ac sub æstate partem autumni priorem, et veris posteriorem, cum aura est calidior, comprehendimus; sub hieme vero partem autumni posteriorem, et veris priorem, utpote frigidiorem, complectimur. Docte ergo pro kaits vertit, in autumno, intelligendo præpositionem ב, id est in, quam Hebræi subintelligere solent, ut קיץ kaits ponatur pro בקיץ becaits. Vertit ergo unico tenore unicaque similitudine: «Quia factus sum sicut qui colligit in autumno racemos vindemiæ,» Unde apposite non de spicis, sed de uvis solis sequitur: «Non est botrus ad comedendum,» q. d. Racemando vineam, quæsivi uvas, et ne quidem unum botrum inveni quem comederem. Jam symbolice per uvas et botros intelligit viros fideles, justos et sanctos, eorumque pia et sancta opera; hi enim ex vinea, id est ex Ecclesia; et ex vite, id est Christo, quasi uvæ Deo sapidissimæ procreantur. Sic sponsa, Cant. i, 13, ait: «Botrus cypri dilectus meus mihi, in vineis Engaddi.» Et cap. vii, 7, vicissim sponsus ait sponsæ: «Statura tua assimilata est palmæ, et ubera tua botris.» Causas et analogias hujus vitis et uvæ recensui Ezech. xv, in fine. Quocirca Chaldæus vertit: Væ mihi! quia fui quando deficiebant boni, tempore quo perierunt misericordes de terra; ecce sicut fructus æstivales, sicut racemi post vindemiam. Non est vir qui habeat opera bona; bonos tamen appetit anima mea, q. d. Ego Michæas fui quasi pauper racemator; hic enim post vindemiam sperat se saltem aliquos racemos, qui vindemiantes fugerunt, in vinea inventurum, eosque quærit et invenit; ita et ego speravi paucos saltem Judæos meis concionibus, monitis et minis convertendos; sed «non est botrus,» id est non unum, vel vix unum, qui se converterit, vitamque mutarit, invenio; quocirca gemo, et ploro: «Væ mihi!» hei mihi, oleum et operam perdidi. Allegorice, idem accidit Christo prædicanti: paucos enim ex Judæis tota vita sua convertit. Unde ipse ad sua tempora allegorice refert vers. 6 Michæ, citans eum, Matth. x, 33, de quo mox. Ubi nota grave pathos Dei et Christi, cum diabolo tribuunt vineæ, id est Ecclesiæ, vindemiam, utpote qui uvas omnes colligat, ideoque plena habeat torcularia uvis et vino; sibi vero adscribunt racemationem, utpote qui paucos a diabolo relictos, quia ejus oculos manusque fugerunt, colligant: maxima enim pars hominum diabolo servit, ejusque fit esca et præda; unde ab eo premetur, et calcabitur in torculari inferni, exigua vero cedit Christo; multi enim sunt vocati, pauci vero electi. Diabolo ergo cedunt illi magni botri et plurimi, ut vindemiatori; Christo non nisi reliquiæ, pauci et pauperculi, sicut racematori, quasi dicat: Christo non superest botrus, et vix pauculi acini; nam acini et granula pauca botri nomen non merentur: botri enim illi magni et pingues vulpium partes facti sunt. Unde Arabicus vertit: Extremitatem (extremam partem) desideravit anima mea. Hoc est quod dolet Isaias cap. xxiv, 13: «Quomodo si paucæ olivæ quæ remanserunt, et racemi cum fuerit finita vindemia.» Quocirca tropologice doctor et concionator si post multos docendi et concionandi labores et annos, paucos convertat, non miretur, non est melior Michæa, non Christo. Sorte ergo illorum contentus sit, et a Deo plenam, imo pleniorem exspectet mercedem; Deus enim non fructum, sed laborem remunerat; qui sine fructu major et molestior est, eaque ratione majus præmium meretur. Moraliter, quam avide præ omnibus fructibus expetimus ficus præcoquas, tam avide Deus expetit peccatorum conversionem, et tam avide eamdem expetat concionator, quasi alter Michæas. Non est botrus ad comedendum, — id est aptus ut comedatur; quia si qui sunt, vel immaturi sunt, vel acerbi, vel ex imbre corrupti et putridi. Ita Michæas aliquos invenit Judæos in speciem bonos, et suis concionibus auscultantes; sed interna malitia et superstitione acerbos, vel gula et libidine putidos, uti Lyranus et Rupertus explicant. Præcoquas ficus (hebraice בכורה biccura, id est primitiva, vel primos fructus) desideravit anima mea. — Sed per primitiva Hebræi intelligunt ficus, ut recte notavit Vatablus; non quod in Palæstina ficus sint omnium fructuum primi, uti aliqui putarunt; priores enim sunt pruna, etc., æque ac in Italia, uti mihi Romæ asseruerunt Palæstini et Hierosolymitæ. R. P. Melchior ab Helmont Belga, Franciscanus, qui diu Hierosolymis in suo conventu habitavit, Romæ mihi affirmavit primos illius terræ fructus illi esse proprios, et vocari muze, eosque gustu similes esse ficubus, sed ficubus esse longiores; qui si scindantur, crucem ostentare; atque indigenas tradere illum fuisse fructum vetitum, quem comedit Eva. Dicuntur ergo præcoquæ, quod solæ ficus sint biferæ; priores enim fructus dant in æstate, puta in julio, et hi vocantur biccura, id est primitivi, sive præcoqui; posteriores in septembri. Porro ficus præcoquæ sapidiores sunt; sunt enim ficuum et ficulneæ quasi flos, atque avidius expetuntur ob novitatem, uti dixi Jerem. xxiv, 2. Quare mirum est S. Hieronymum in Comment. biccura vertere, grossos, sive ficus immaturas, q. d. Deus: «Ego non inveniens panem præ famis magnitudine, quisquilias et furfures requisivi.» Hic enim ipse in textu biccura vertit: «Ficus præcoquas,» quæ sane maturæ et gustui suaves sunt. Et ita biccura vertunt alii passim. Sensus ergo est, q. d. Ego Michæas quasi famelicus, post tot conciones et labores, desideravi vel in autumno ficus præcoquas: licet enim aliis sint præcoces in æstate; ego tamen, vel in autumno (mihi enim nullæ in æstate maturuerunt) pauculis maturis contentus ero, id est paucorum saltem desidero conversionem et salutem, quantumvis seram et tardam, ut hæc saltem labori meo reddatur merces et consolatio; at ne hoc quidem consequi potui.
7:2
Porro symbolice, ficus præcoquæ, inquit Arias, fuerunt primi patres et Patriarchæ, puta Abraham, Isaac, Jacob, Moses, etc., qui uti primi fideles, ita Deo suavissimi, et sua pietate ac sanctitate gratissimi exstiterunt. Optat ergo Michæas ut redeat aureum Patriarcharum sæculum, ut redeat prima et prisca avorum fides, pietas, integritas. Simili modo optat poeta Juvenalis, sat. xiii: Hos utinam inter / Heroas natum tellus me prima tulisset. Nam, ut canit Horatius lib. III, ode vi: Damnosa quid non imminuit dies? / Ætas parentum pejor avis, tulit / Nos nequiores, mox daturos / Progeniem vitiosiorem. 2. Periit sanctus. — Hebraice חסיד chasid, id est pius; Chaldæus, misericors; Septuaginta, reverens; Tigurina, benignus; Vatablus, sanctus. Et rectus. — Septuaginta pro schin legentes sin, puta pro ישר iascur, legentes ישר iasar (sin enim æquipollet litteræ samech) vertunt: Et corrigens in hominibus non est, q. d. Non est censor, qui hominum vitia castiget et corrigat. Sic Ovidius, lib. I Metamorph., queritur cum aureo sæculo periisse fidem, pietatem, virtutem, ac successisse ferreum et æneum sæculum, quo in virtutum / subiere locum fraudesque dolique / Insidiæque, et vis, et amor sceleratus habendi.
7:3
Omnes in sanguine (hebraice sanguini, id est vitæ proximi) insidiantur (unde Chaldæus: Omnes parant insidias sanguinis justi effundendi causa. Quocirca explicans subdit): vir (id est unusquisque) fratrem suum ad mortem venatur, — sicut auceps venatur avem ut eam occidat. Hebræus et Chaldæus: Vir venatur fratrem suum ad cherem, id est ad exterminium, ut eum quasi anathema disperdat et exterminet; Pagninus et Vatablus vertunt: Venatur reti, ut eum illaqueet; sicut auceps illaqueat volucrem. Verum hebræum cherem proprie et communiter significat exterminium, non rete, nisi abusive, ut patet Habacuc i, 47. 3. Malum manuum suarum dicunt bonum (hoc est opera mala quæ manibus operantur, dicunt esse bona, q. d. Non solum faciunt mala, sed et defendunt, dicuntque esse bona. Ita S. Hieronymus. Secundo, Septuaginta vertunt: In malum manus suas præparant, q. d. «Cuncti manus levant ad malum, ut etiam qui malum facere non potuerit, tamen dum manus præparat, voluntate delinquat,» ait S. Hieronymus. Tertio, R. David apposite et connexe ad sequentia vertit: Manus suas conjungunt ad malum, ut illud bene faciant, id est ut illud perficiant et ad effectum perducant. Unde Tigurina vertit: Ad malum manuum suarum diligenter sunt intenti, et strenui; quia nimirum ad illud idoneos sibi socios, et potentes administros asciscunt, cum eisque simul in malum, quod mente destinarunt, conspirant. Nam) Princeps postulat (a judice sibi adjudicari iniqua tributa, bona, vel vitam innocentium, similemve rem impiam vel injustam); et judex in reddendo est (q. d. Judex reddit quod princeps injuste petit; reddit, inquam, spe mercedis, vel paris judicii, aut gratiæ, quam a principe exspectat: «Ut præstent sceleribus suis mutuum favorem, et in alterius crimine se defendant,» ait S. Hieronymus. Unde ex Hebræo vertas: Judex pro retributione, scilicet judicat; hoc est, ut Chaldæus vertit: Princeps postulat, et judex dicit: Fac pro me, et retribuam tibi. Denique) magnus (hoc est aliquis ex magnatibus vel Rabbinis) locutus est desiderium (hebraice הות hoffat, id est corruptelam et pravitatem: ita Vatablus) animæ suæ (puta si rogetur de hac principis postulatione, et iniquo judicis ei rem injuste adjudicantis judicio, non respondet secundum justitiam, legem et voluntatem Dei; sed secundum suam adulationem, ambitionem et avaritiam; nimirum approbat et defendit iniquam, tam postulationem principis, quam judicis sententiam, ut eorum gratiam ineat, aut rapinæ sit particeps. Unde Pagninus vertit: Et magnus loquitur: Afferte munera): et (hac ratione) conturbaverunt (Chaldæus, depravarunt) eam — «vel urbem, vel veritatem, sive terram de qua dixit vers. 2: Periit justus de terra,» inquit S. Hieronymus. Hebraice magis apposite et significanter dicitur ויעבתוה vaieabtuba, id est condensarunt, implicuerunt, intricarunt, sicut funem reddiderunt eam, scilicet haffat, id est corruptelam; nimirum triplici ore, puta principis, judicis et magnatis, quasi triplici fune eam triplicantes et corroborantes, ut ostendant bonum esse, quod malum est; æquum esse, quod iniquum est, juxta illud: «Funiculus triplex difficile rumpitur.» Radix enim עבת abat significat implectere funes, vel frondes; inde enim עבות abot vocantur funes, quia implexi. Hoc est quod ait Isaias cap. v, 18: «Væ qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum.» Ad Isaiam enim more suo alludit hic Michæas. Ita Lyranus, Vatablus, Marinus in Lexico, et alii recentiores. Et rectus. — Septuaginta pro schin legentes sin, puta pro ישר iascur, legentes ישר iasar (sin enim æquipollet litteræ samech) vertunt: Et corrigens in hominibus non est, q. d. Non est censor, qui hominum vitia castiget et corrigat. Sic Ovidius, lib. I Metamorph., queritur cum aureo sæculo periisse fidem, pietatem, virtutem, ac successisse ferreum et æneum sæculum, quo in virtutum subiere locum fraudesque dolique Insidiæque, et vis, et amor sceleratus habendi. Omnes in sanguine (hebraice sanguini, id est vitæ proximi) insidiantur (unde Chaldæus: Omnes parant insidias sanguinis justi effundendi causa. Quocirca explicans subdit): vir (id est unusquisque) fratrem suum ad mortem venatur, — sicut auceps venatur avem ut eam occidat. Hebræus et Chaldæus: Vir venatur fratrem suum ad cherem, id est ad exterminium, ut eum quasi anathema disperdat et exterminet; Pagninus et Vatablus vertunt: Venatur reti, ut eum illaqueet; sicut auceps illaqueat volucrem. Verum hebræum cherem proprie et communiter significat exterminium, non rete, nisi abusive, ut patet Habacuc 1, 47. 3. Malum manuum suarum dicunt bonum (hoc est opera mala quæ manibus operantur, dicunt esse bona, q. d. Non solum faciunt mala, sed et defendunt, dicuntque esse bona. Ita S. Hieronymus. Secundo, Septuaginta vertunt: In malum manus suas præparant, q. d. «Cuncti manus levant ad malum, ut etiam qui malum facere non potuerit, tamen dum manus præparat, voluntate delinquat,» ait S. Hieronymus. Tertio, R. David apposite et connexe ad sequentia vertit: Manus suas conjungunt ad malum, ut illud bene faciant, id est ut illud perficiant et ad effectum perducant. Unde Tigurina vertit: Ad malum manuum suarum diligenter sunt intenti, et strenui; quia nimirum ad illud idoneos sibi socios, et potentes administros asciscunt, cum eisque simul in malum, quod mente destinarunt, conspirant. Nam) princeps postulat (a judice sibi adjudicari iniqua tributa, bona, vel vitam innocentium, similemve rem impiam vel injustam); et judex in reddendo est (q. d. Judex reddit quod princeps injuste petit; reddit, inquam, spe mercedis, vel paris judicii, aut gratiæ, quam a principe exspectat: «Ut præstent sceleribus suis mutuum favorem, et in alterius crimine se defendant,» ait S. Hieronymus. Unde ex Hebræo vertas: Judex pro retributione, scilicet judicat; hoc est, ut Chaldæus vertit: Princeps postulat, et judex dicit: Fac pro me, et retribuam tibi. Denique) magnus (hoc est aliquis ex magnatibus vel Rabbinis) locutus est desiderium (hebraice הוה hoffat, id est corruptelam et pravitatem: ita Vatablus) animæ suæ (puta si rogetur de hac principis postulatione, et iniquo judicis ei rem injuste adjudicantis judicio, non respondet secundum justitiam, legem et voluntatem Dei; sed secundum suam adulationem, ambitionem et avaritiam; nimirum approbat et defendit iniquam, tam postulationem principis, quam judicis sententiam, ut eorum gratiam ineat, aut rapinæ sit particeps. Unde Pagninus vertit: Et magnus loquitur: Afferte munera): et (hac ratione) conturbaverunt (Chaldæus, depravarunt) eam — «vel urbem, vel veritatem, sive terram de qua dixit vers. 2: Periit justus de terra,» inquit S. Hieronymus. Hebraice magis apposite et significanter dicitur ויעבתוהה vaieabtuba, id est condensarunt, implicuerunt, intricarunt, sicut funem reddiderunt eam, scilicet haffat, id est corruptelam; nimirum triplici ore, puta principis, judicis et magnatis, quasi triplici fune eam triplicantes et corroborantes, ut ostendant bonum esse, quod malum est; æquum esse, quod iniquum est, juxta illud: «Funiculus triplex difficile rumpitur.» Radix enim עבת abat significat implectere funes, vel frondes; inde enim עבות abot vocantur funes, quia implexi. Hoc est quod ait Isaias cap. v, 18: «Væ qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum.» Ad Isaiam enim more suo alludit hic Micheas. Ita Lyranus, Vatablus, Marinus in Lexico, et alii recentiores. Paulo aliter hunc locum explicat Pineda in Job cap. xxii, 8, num. 6, quasi Michæas hic taxet principes, qui aulæ harpyiis, id est suis familiaribus et adulatoribus omnia indulgent et concedunt cum noxa reipublicæ et pauperum. Sic ergo exponit: Princeps (vir princeps et magnus coram suo rege et judice supremo) «postulat (a rege), et judex (supremus) in reddendo (facile annuendo, et concedendo nulla sufficiente causæ et rei postulatæ cognitione) est; et magnus (primates et regi familiares) locutus est desiderium animæ suæ (quod appetunt, hoc petunt; quod vero petunt, dicto citius obtinent) et conturbaverunt eam,» rempublicam videlicet pungendo et lacerando pauperes, eorumque sanguinem exsugendo. Unde sequitur: «Qui optimus in eis est, quasi paliurus; et qui rectus, quasi spina de sepe.» Verum, quia communiter princeps est major judice, hinc prior expositio planior videtur. Apposite Belgæ, hosce socios in facinore conternantes, vocant Vandregisilos. Nomen enim Vandregisilus conflatum est ex hisce tribus Flandricis vocibus, van de by gesellen, hoc est a tribus sociis unus, uti annotavit Hutterus, et alii in Origin. Flandr. Transit hic Propheta a cædibus et sceleribus populi ad scelera magnatum, qualia etiam hoc ævo non raro conspicimus; filii enim hujus sæculi sapientes sunt ut faciant malum; ideoque tot consiliis et sociis, vel fautoribus potentibus, quasi funibus illud illigant, ut nemo illud evertere, nemo eis resistere possit; sed qui habitat in cœlis irridebit eos, et Dominus subsannabit eos, uti pulchre in sequentibus ostendit Micheas. Ita Jezabel regina curavit innocentem Naboth a judicibus condemnari et lapidari, ut ejus vineam occuparet et traderet marito Achab: approbarunt hanc necem et prædam optimates Samariæ, sed illico in vindictam prosiliit vigil Dei oculus, eique per Eliam fulmen maledictionis inflixit. Quocirca Jezabel paulo post a Jehu regno et vita spoliata in eodem agro, quem Naboth ademerat, devorata est a canibus, III Reg. xxi, 23.
7:4
Præclare S. Gregorius, hom. 9 in Ezech.: «Tolerandi, inquit, ubique sunt proximi, quia Abel sieri non valet, quem Cain malitia non exercet. Unum vero est, potentia, qua vitari societas malorum debeat; ne si fortasse corrigi non valent, ad imitationem trahant, et cum ipsi sua malitia non mutantur, eos qui sibi conjuncti fuerint pervertant.» Et S. Isidorus, lib. II Soliloq.: «Ante ignem, inquit, consistens, etiamsi ferreus sis, aliquando dissolveris; proximus periculo diu tutus non erit: sæpe familiaritas implicavit, sæpe occasionem peccandi dedit, sæpe quod voluntas non potuit, assiduitas superavit;» et mox: «Melius est habere malorum odium, quam consortium; sicut bona multa habet communis vita sanctorum, sic plurima mala societas affert malorum.» Ita in utramque partem magna est vis societatis. Quocirca sapienter Cassiodorus, lib. II Epist.: «Ipsi quoque homini, inquit, duplices manus, socias aures, oculos geminos divina tribuerunt, ut robustius perageretur officium, quod duorum fuerat societate complendum.» Et Hugo, lib. III De Anima: «Amabilis socius, inquit, omnibus est officiosus, et nulli onerosus; quia devotus ad Deum, benignus ad proximum, sobrius ad mundum; Domini servus, proximi socius, mundi Dominus, superiora habet ad gaudium, æqualia ad consortium, inferiora ad servitium.» 4. Qui optimus in eis est, quasi paliurus. — Septuaginta, quasi tinea comedens. Sensus est, q. d. Qui inter hosce optimates injustos et rapaces videtur optimus, id est minus malus, si cum cæteris rapacioribus comparetur; is tamen quasi paliurus spinosus et asper pungit, vulneratque proximos. Paliurus enim est genus spinæ asperæ et acutæ, quod vulgo agrifolium dicitur, de quo Virgilius, eclog. v: Carduus et spinis surgit paliurus acutis. Et qui rectus, quasi spina de sepe, — q. d. Qui inter eos videtur cæteris rectior et æquior, id est minus iniquus, is tamen distortus est, pungit læditque ut spina. Conjicite ergo quales, quam mordaces et noxii debeant esse cæteri, qui his pejores, et præsertim qui inter eos pessimi et nocentissimi sunt. Rursum, sicut spina rapit lanam ovium, ovesque lacerat; ita hi substantiam simplicium rapiunt, simplicesque lacerant, ait R. David. Hebræa habent: Rectus eorum præsepe, scilicet spinosus est et pungit. Unde Pagninus vertit: Rectus eorum asperior est maceriis spinarum; et Tigurina: Qui rectus sepe ex spinis contexta spinosior, id est acutior et nocentior est; Syrus et Arabicus Antiochenus: Contempserunt bona sua, quasi frustum panni corruptum a tinea; Arabicus vero Alexandrinus: Ego disperdam bona eorum velut tinea (vel caries) quæ comedit et repit in trabibus, sicut dies insidiarum. Secundo, magis presse et congrue: «Qui optimus,» id est benignissimus et mansuetissimus est inter eos; hic tamen acer «est» in pungendo, «quasi paliurus: et qui rectus,» id est placens, gratus, jucundus, placidus, videtur inter ipsos; hic tamen pungit et affligit «quasi spina.» Sic sæpe bonus sumitur pro suavi et miti, uti Psalm. lxxii, 4: «Quam bonus Israel Deus!» bonus, id est suavis, benignus, beneficus, «his qui recto sunt corde,» qui Deo cor æquum, placidum, blandum et amicum exhibent. Deus enim rectis est rectus, bonis bonus, placidis placidus, benignis benignus; ex adverso acribus est acer, sævis sævus, crudelibus crudelis, uti canit David Psalm. xvii, 26 et 27. Dies speculationis tuæ, visitatio tua venit. — Hebraice מצפיך metsappecha, id est speculatorum tuorum. Unde Tigurina clare vertit: Dies speculatorum tuorum, visitationisque tuæ venit; quod explicans Vatablus: Brevi, inquit, aderit dies, quo falsi tui speculatores, id est Prophetæ, prædixerunt tibi fore omnia felicia; sed falso: nam ille dies erit visitationis, id est punitionis, tuæ quo scilicet Deus sumet de te pœnas, teque per Chaldæos exscindet. Et Chaldæus: Dies mala in qua bonum exspectabas, dies visitationis malitiæ tuæ pervenit, id est adest et instat. Loquitur de excidio non Samariæ, uti censent S. Hieronymus, Remigius et Hugo, sed Jerusalem, ut patet ex sequentibus, ubi promittit liberationem e captivitate; hæc enim contigit Hierosolymitis in Babylonem, non Samaritis in Assyriam abductis.
7:5
Nunc erit vastitas eorum. — Pro vastitas hebraice est מבוכתם mebucha, quod Septuaginta et Syrus vertunt, fletus, a radice בכה bacha, id est flevit; Pagninus, desolatio; alii, obsidio; Marinus, confusio; alii, distractio; proprie Chaldæus et Vatablus, perplexitas; hanc enim quasi pœnam appositam opponit colligationi et conspirationi eorum in malum, de qua dixit vers. 3: «Conturbaverunt eam;» hebraice, implicarunt eam, q. d. Princeps, judex et magnates colludentes, et conspirantes in rapinas et expilationes tenuiorum, ita suum hoc scelus corroboraverunt, et tribus quasi funibus implicuerunt, ut inextricabile videatur, nullusque ei resistere, vel evadere valeat; quocirca ego distraham hosce eorum funes, ac vicissim implicabo illos fune, non triplici, sed centuplici Chaldæorum undique eos obsidentium et circumvallantium, ut eorum laqueos et manus effugere nequeant; sed ita sint perplexi, ut nesciant quo se vertant, quod consilium capiant, quo fugiant. Multo magis tropologice perplectet eos Deus in hora mortis, et in die judicii, cum præ pavore et angore dicent montibus: Cadite super nos, et collibus: Operite nos,» Apocal. vi, 16. 5. Nolite credere amico (hebraice רע rea, id est socio; respicit enim ad societatem qua princeps, judex et magnates conspirant in rapinis, eamque dissolvere et plectere pergit), et nolite confidere in duce: ab ea, quæ dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui. — Varii varie hunc versum explicant, et textui adaptant. Primo, S. Hieronymus, Remigius, Hugo et Lyranus hæc referunt ad pseudoprophetas, q. d. Nolite iis credere, quia, si inter homines, vel genere, vel fœdere conjunctos, quales sunt amici, duces, conjuges, nurus, rara est fides, uti experientia testatur; quanto magis rara erit fides in pseudoprophetis, qui somnia fingunt, ut adulentur, et emungant bursas populorum suorum. Secundo, alii melius generatim hæc verba accipiunt, ut taxent infidelitatem hominum illius ævi, q. d. Hoc tempore tanta est hominum perfidia, ut nec socius socio, nec uxor marito, nec subditus duci, nec socrus nurui credere possit; quia ipsi domestici hominis sunt ejus inimici. Sapienter ergo agit, qui omnes suspectos habet, nemini fidem commodat, nemini se credit; sed ipse sibi consulit et prospicit. Hoc est quod eodem ævo deplorat Jeremias cap. ix, 4: «Unusquisque, ait, se a proximo suo custodiat, et in omni fratre suo non habeat fiduciam: quia omnis frater supplantans supplantabit, et omnis amicus fraudulenter incedet,» etc. Cui plane similia sunt verba Michææ, quæ sequuntur: «Quia filius contumeliam facit patri, et filia consurgit adversus matrem suam.» Quæ si plane ut sonant capiantur, non aliud quam malitiam et perfidiam illius sæculi significant. Hic ergo sensus uti simplicior et planior, ita et germanior videtur; explicat enim et exaggerat id quod dixit vers. 2: «Periit sanctus de terra, etc. Vir fratrem suum ad mortem venatur.» Et illud vers. 3: «Qui optimus in eis est, quasi paliurus,» etc. Et hoc sensu videtur hæc Michææ verba citare Christus Matth. x, 34, de quo mox plura. Atque hic sensus, utpote generalis, cæteros omnes, præsertim tertium, quem jam assignabo, complectitur. Tale pariter ferreum mundi hominumque sæculum describit Ovidius I Metamorph.: Vivitur ex rapto, non hospes ab hospite tutus, Non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est; Imminet exitio vir conjugis, illa mariti; Lurida terribiles miscent aconita novercæ; Filius ante diem patrios inquirit in annos; Victa jacet pietas, et virgo cæde madentes Ultima cœlestem terras Astræa reliquit. Porro signanter et sapienter ait: «Ab ea quæ dormit in sinu tuo,» id est ab uxore, ut vertit Chaldæus (sic enim dicitur Deut. xiii, 6: «Uxor quæ est in sinu tuo;» et cap. xxviii, 54: «Uxori quæ cubat in sinu suo»), «custodi claustra oris tui,» id est ne uxori credas, ne ei reveles tua secreta: os enim est quasi ostium, quod sensa pectoris instar ostii claudit silendo, vel aperit loquendo: unde sua habet claustra et seras, scilicet labia et dentes, quibus natura nos monet, ut iis os et linguam clausa teneamus, præsertim coram feminis. Nam mulier est inconstans atque garrula: «Varium et mutabile semper femina,» ait Virgilius. Ita Dalila Samsonem prodidit, cum ipse ei revelasset suam fortitudinem sitam esse in coma, Jud. xiii. Ita Jezabel perdidit Achab, cum ei revelasset causam suæ tristitiæ esse cupidinem vineæ Naboth, III Reg. cap. xv et xvi. Quocirca Cato, teste Plutarcho, de tribus dolebat: primo, quod in hac vita tam incerta, vel uno die intestatus mansisset; secundo, quod eo mari et navigio profectus esset, quo poterat ire terra et pedibus; tertio, quod secretum suum revelasset mulieri. Vere Antiphanes apud Stobæum: Quid ais? cum latere velis aliquod negotium, mulieri Ipsum aperies? at quid interest, sive mulieri, Sive omnibus in foro præconibus narrare? Vide Plutarchum, lib. De Garrulitate. Prudenter Seneca: «Alium silere quod voles, primus sile.» Et Valerius Maximus, lib. vi, cap. xi: «Taciturnitas optimum atque tutissimum rerum administrandarum est vinculum.» Vide S. Augustinum, lib. xix Civit. cap. v, ubi tractans hunc Michææ locum, eum duabus Gentilium sententiis illustrat. Una est Terentii in Adelphis: «Duxi uxorem, quam ibi miseriam vidi?» imo, quam ibi miseriam non vidi? Et in Eunucho: «In amore hæc omnia insunt vitia, injuriæ, suspiciones, inimicitiæ, induciæ, bellum, pax rursum: nonne res humanas ubique impleverunt?» Altera est Ciceronis, lib. De Amicitia: «Nullæ sunt occultiores insidiæ, quam eæ quæ latent in simulatione officii, aut in aliquo necessitudinis nomine. Nam eum qui palam est adversarius, facile cavere possis.» Huc pertinet expositio Ariæ, quæ partialis est: qui putat hic significari subditis et popularibus cavenda esse commercia cum principibus, q. d. Nolite, o populares, miscere vos rebus principum, ut vel amicitiam cum eis ineatis, vel inimicitiam ostendatis detrahendo eis, et facta eorum carpendo apud vestros amicos, uxores, filios, etc., quia hi audita non silebunt, sed partim ex garrulitate, partim ex malevolentia, qua vobis irati et offensi nocere cupiunt, narrabunt ea aliis, et hi aliis et aliis, ita ut ad aures principum perveniant, qui se vindicabunt et vos acriter punient, juxta illud Eccles. cap. x, 20: «In cogitatione tua regi ne detrahas, et in secreto cubiculi tui ne maledixeris diviti: quia et aves cœli portabunt vocem tuam, et qui habet pennas annuntiabit sententiam.»
7:6
Tertio, alii censent hæc spectare et explicare acerbitatem visitationis, id est punitionis et vastitatis, vel, ut hebraice est, perplexitatis Judæorum, maxime optimatum, in excidio Hierosolymæ per Chaldæos, de qua proxime præcessit, q. d. Tanta erit calamitas, tanta fames, tanta angustia, tanta perplexitas civium, præsertim optimatum, qui pauperes suis consiliis et conspirationibus implicuerunt et diripuerunt, in obsidione Hierosolymæ, ut quisque pro se uno sollicitus sit, et neminem alium, ne amicum quidem, ducem, uxorem, aut nurum curet, imo nulli fidat suæ vitæ subsidia, vel fugæ consilia; sed panem quem habet ab iis abscondat, ut eo solus ipse vesci, et vitam suam sustentare possit; latebras, vel vias et modos effugiendi manus Chaldæorum, quos ipse invenerit vel excogitaverit, silentio premat et sibi servet, ne ab amico vel uxore sibi præripiantur. Ita Theodoretus, a Castro, Ribera et alii. Unde sequitur: 6. Quia (in tanta fame, perturbatione et angustia) filius contumeliam facit (id est faciet) patri (ut cum eo litiget et pugnet pro pane, eumque illi eripiat), et filia consurgit (id est consurget adversum matrem suam (simili de causa): et inimici hominis (id est cujusvis, ut vertit Chaldæus) domestici ejus, — supple erunt; quia domestici passim inter se contendent et pugnabunt pro pane, latibulo, similive re ad vitam, in tanto periculo tuendam necessaria. Allegorice, hæc discordia et pugna Judæorum corporalis, id est ob bona corporalia, repræsentabat discordiam et pugnam spiritualem (id est ob fidem et bona spiritualia) fidelium et infidelium, puta persecutionem infidelium etiam parentum, fratrum et cognatorum contra Christianos, sive Judæos, sive Gentiles tempore Christi et legis novæ, maxime quando propter ipsos incurrebant periculum famæ, bonorum et dignitatum, vel etiam vitæ. Et hoc sensu citat hæc Michææ verba Christus Matth. x, 34: «Non veni, inquit, pacem mittere, sed gladium. Veni enim separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam; et inimici hominis, domestici ejus,» q. d. Veni mittere separationem et dissidium inter fratres et parentes, in re simile illi quod prædixit Judæis Michæas; sed dissimile in causa. Illud enim Judæorum fuit ob malitiam eorum; vel, ut alii volunt, ob obsidionem Chaldæorum, in qua adeo fame, peste et gladio vexati sunt, ut etiam frater fratri, filius patri, filia matri, panem, domum, arcem ad se salvandum præriperet: hoc vero meum et christianorum, erit propter fidem, pietatem et cultum Dei ex parte fidelium, sed propter malitiam pariter ex parte infidelium. Veni ergo mittere gladium, id est separationem et discordiam in fide et religione, ut scilicet fideles meos proprie per fidem separem ab infidelibus: hi vero, inde occasione jurgandi accepta, separent se a fidelibus sua infidelitate, odio et persecutione, qua eos bonis et vita mulctent. Et hoc posterius maxime intendit Christus, illudque magis respondet menti Michææ, ex quo hoc mutuatus est Christus: «Veni enim separare hominem adversus patrem suum, etc., et inimici hominis domestici ejus.» «Quia eveniet, ait S. Chrysostomus orat. Contra Judæos, ut in eadem domo unus sit fidelis, alter infidelis, et pater filium velit trahere ad impietatem. Hoc prædicens ait: Adeo vincet potestas Evangelii, ut filii quoque contemnant parentes suos, filiæ matres, et parentes liberos, imo ut animam et omnia pro pietate exponant.» Unde subdit Christus: «Qui amat patrem, aut matrem, plus quam me, non est me dignus. Et qui non accipit crucem suam, et sequitur me, non est me dignus:» «crucem,» ut scilicet paratus sit pro me, meaque fide et obsequio, ferre verbera, opprobria, et mortem etiam durissimam et ignominiosissimam, qualis est crucis: «quia sicut summam vobis attuli beatitudinem, sic singularem obedientiam et affectionem a vobis postulo, ut in acie mea sitis leones,» ait S. Chrysostomus. Idem S. Chrysostomus, hom. 36 in Matth.: «Inimici hominis sunt, qui in domo ejus sunt.» «His verbis, inquit, Propheta omnibus rebus superiorem conatur facere eum, qui dicta ejus esset suscepturus. Nec enim mori, sed male mori malum est. Ideo dicebat: Ignem veni mittere in terram: quibus verbis vult significare magnitudinem ac ardorem charitatis quam flagitat. Nam quoniam ipse nos mirum in modum dilexit, ideo singulari a nobis quoque charitate diligi desiderat.» Non ergo Christus abutitur verbis Michææ, uti quidam interpretes asseruerunt; sed recte ea suo ævo suoque argumento applicat, q. d. Nunc per Evangelii mei prædicationem fiet dissidium fratrum et parentum tale, quale olim prædixit Michæas: etsi aliam, et pientiorem ob causam. Quocirca nunc pariter licet usurpare celebrem hanc sententiam Michææ, quæ in commune proverbium abiit: «Et inimici hominis domestici ejus.» Est enim hæc generalis sententia et gnome, quæ usum habet in omni loco, materia et tempore, quando de meo et tuo in eadem domo vel cœtu agitur et litigatur: tunc enim quisque pro se, suaque re et commoditate pugnans inimicos habet non extraneos, sed domesticos, qui illud eripere sibique vindicare satagunt. Quocirca anagogice, hæc gnome verissima est in gehenna, ubi summi inimici sunt, qui in hac vita fuerunt summi amici, puta parentes, fratres, domestici et socii in scelere, ob quod ad gehennam
7:7
damnati sunt. Hi enim quasi canes in se invicem ringunt, maledicunt, et improperant dicendo: Maledictus sis, pater, qui me lascivientem non castigasti, sed in scelere educasti, ut fierem fomes gehennæ. Maledictus sis, frater, qui me ad scorta et crapulam verbo et exemplo invitasti. Maledicta sis, uxor, quæ me ad opes per fas et nefas corrogandas sollicitasti. Maledictæ sitis, filiæ: quia propter vos ornandas et ditandas ego injuste bona aliena occupavi, fœnera et injusta lucra captavi, ob quæ nunc uror igne æterno. 7. Ego autem ad Dominum aspiciam. — In tanta malis sanum dat consilium, æque ac exemplum, q. d. In tanta Judæorum tum calamitate et obsidione, de qua dixi vers. 5; tum malitia et perfidia, qua frater fratrem, pater filium prodet et perdet; ego Michæas, meique similes sancti et sapientes, non ad parentes et amicos, utpote perfidos, sed ad Deum intentis oculis mentis magis, quam corporis aspiciemus, illum unum invocantes, illi nos commendantes, ab illo solo opem et liberationem e tantis malis poscentes et exspectantes, juxta illud sanissimum Josaphat pii et prudentis regis in rebus afflictis, et pene perditis consilium: «In nobis quidem non est tanta fortitudo, ut possimus huic multitudini resistere, quæ irruit super nos: sed cum ignoremus quid agere debeamus, hoc solum habemus residui, ut oculos nostros dirigamus ad te,» II Paralip. xx, 12. Deus enim in rebus deploratis unicum est perfugium et asylum, ac in illis gaudet opitulari, ut ostendat summam suam potentiam et beneficentiam, præsertim in eos qui id credunt, sperant et postulant. Quocirca tunc summe vitanda est diffidentia et desperatio, ac maxime excitanda certa in Deum spes et fiducia; quæ si adsit, certo Dei opem, etiam per miraculum eliciet, uti contigit Lot obsesso a Sodomitis, Genes. xix; Mosi et Hebræis a Pharaone, Exod. xiv; Judith et Bethuliæ obsessæ ab Holoferne; Davidi obsesso a Saule, I Reg. xxiii, 27; Machabæis obsessis ab Antiocho; Ezechiæ obsesso a Sennacherib, Isaiæ xxxviii, 14. Hoc est quod vulgo dicitur: «Deus ex machina,» scilicet ex insperato apparens et opitulans.
7:8
Exspectabo Deum salvatorem meum, — scilicet ad litteram Deum, qui me, meique similes tum a Chaldæis, tum a perfidis Judæis liberet. Allegorice, exspectabo Christum, qui a diaboli captivitate, omniumque impiorum insultu nos liberabit. Hinc Christus vocatus est Jesus, id est salvator mundi. Loquitur Michæas ad litteram in persona Jerusalem (id est civium ejus fidelium et piorum) a Chaldæis obsessæ, vastatæ, abductæ in Babylonem, uti notat S. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus, Hugo, Lyranus et alii; quæ enim sequuntur constat esse verba Jerusalem. Ait enim: 8. Ne læteris inimica mea super me, quia cecidi (Jerusalem inimicam suam vocat, non Romam, ut volunt Judæi; sed vel Babylonem vastatricem suam, ut vult S. Hieronymus, Remigius, Vatablus et alii; vel potius Idumæam: Babylon enim omnium gentium, sed Idumæa propria et avita fuit Judæorum inimica, quæ proinde in ejus excidio gavisa est et applausit: unde omnes pene Prophetæ hoc illi improperant, ideoque ei simile excidium comminantur, uti facit Abdias tota sua prophetia. Quare vers. 12: «Non despicies, inquit, in die fratris tui, et non lætaberis super filios Juda in die perditionis eorum, etc. Quoniam juxta est dies Domini super omnes gentes: sicut fecisti, fiet tibi, retributionem tuam convertet in caput tuum.» Et Psaltes, Psalm. cxxxvi, 7: «Memor esto, Domine, filiorum Edom, in die Jerusalem, qui dicunt: Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea.» Similia habent Jeremias cap. xliv, 12, Amos cap. i, 11, et alii. Sensus ergo est, q. d. Ne læteris in mei excidio, o inimica mea, o æmula Idumæa: licet enim ceciderim, tamen post 70 annos rursum Deus per Cyrum me eriget et restaurabit: tunc) consurgam cum sedero in tenebris (puta in tenebroso carcere Babylonio; quia) Dominus lux mea est, — non formalis, sed causalis; hoc est, Deus me sedentem in tenebris captivitatis illuminabit, ut vertunt Septuaginta et Chaldæus, lucique, id est lætitiæ, libertati et felicitati, et quasi vitæ (horum enim symbolum est lux, sicut ex adverso tenebræ symbolum sunt tristitiæ, captivitatis, adversitatis et mortis) restituet. Sic in tenebris, id est ærumnis, constitutus David ad Deum, quasi ad lucem, respiciens ait: «Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitæ meæ, a quo trepidabo?» Psalm. xxvi, 1.
7:9
Moraliter S. Ambrosius in Psalm. xxxvii, ad illud: Quoniam in te, Domine, speravi; citans hæc Michææ verba: «Non est, inquit, gravis infirmitatis ruina, si non sit etiam voluntatis studium. Habe voluntatem surgendi, præsto est qui faciat ut resurgas.» Et paulo ante: «Quia etsi peccavi, tu peccatum dimittis: etsi ego cecidi, tu resuscitas; ne habeant unde exsultare possint, qui peccatis lætantur alienis. Plus enim acquisivimus, qui plus peccavimus: quia beatiores facit tua gratia, quam nostra innocentia. Audiant hoc peccatores pænitentes, audiant et gaudeant. 9. Iram Domini portabo, quoniam peccavi ei. — «Iram,» qua scilicet me Jerusalem per Chaldæos castigat, vastat, et in Babylonem abducit, q. d. Ego Jerusalem portabo iram, id est sustinebo pœnam excidii, ex ira Dei mihi inflictam. Loquitur enim Michæas in persona Jerusalem, id est civium ejus piorum et fidelium, qui in ejus excidio bonis et libertate spoliabantur. Unde patet viros pios et sanctos portare iram Dei, dum pro peccatis suis puniuntur. Hinc sequitur Deum, licet peccatori pænitenti condonet iram, id est culpam, non tamen illico condonare omnem iram, id est pænam, ut volunt hæretici. Est enim duplex ira Dei. Prima est odium, quo peccatorem odit, quasi hostem suum, eique vult summum malum et perniciem, dum eum destinat gehennæ: hæc tollitur per pænitentiam, qua peccatori reconciliatur: cumque in gratiam redit. Secunda ira est, qua pœnitentem, licet reconciliatum, non vult relinquere impunitum, sed ob peccata præterita ei vult malum aliquod, puta castigationem; dum eum destinat morbo, fami, spoliationi, captivitati, etc. Hanc portat Michæas, et Sancti. Dices: Per pœnitentiam tollitur omnis offensa ex animo Dei, ita ut amplius peccatori non sit offensus; sed ei peccatum plane condonet, eique omnino reconcilietur: ergo pariter tollitur omnis ira. Respondeo ad antecedens: Duplex est offensa, sicut et ira. Prior offensa vel offensio, est ipsa inimicitia et hostilitas: hæc omnis tollitur per pænitentiam. Posterior offensa est voluntas castigandi et puniendi aliqua pæna temporali voluptatem, quam percepit peccator in actu peccati. Hæc residet et remanet in animo Dei, donec peccator eam luat, vel Deus eam condonet; sicut David condonavit offensam priorem Absaloni, dum eum, licet fratricidam, in gratiam recepit, non tamen posteriorem; nam dixit: «Faciem meam non videat,» II Reg. xiv, 24. Ex parte ergo adhuc ei offensus fuit, quia noluit eum videre. Ita David ipse portavit hanc iram et offensam Dei: nam cum correptus a Nathan de suo adulterio et homicidio pœniteret, diceretque: «Peccavi Domino,» illico ab eo audivit: «Dominus quoque transtulit peccatum tuum: non morieris. Verumtamen quoniam blasphemare fecisti inimicos Domini, propter verbum hoc, filius, qui natus est tibi, morte morietur,» II Reg. xii, 13. Quocirca David, licet jam sciret remissum sibi esse peccatum quoad culpam, tamen adhuc iram, id est vindictam et pænam Dei deprecatur dicens: «Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me,» Psalm. vi, 1. «Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam. Et secundum multitudinem miserationum tuarum dele iniquitatem meam. Amplius lava me ab iniquitate mea,» Psalm. l, 1, q. d. Lavisti me abstergendo culpam, sed amplius lava abstergendo omnem iram et pœnam. Porro hanc Dei castigationem recte dici iram, vereque procedere ex ira et animo irato Dei, hoc argumento demonstrat Gregorius de Valentia tract. De Satisfact. contra Hæret. cap. iii: Irasci, inquit, vel esse infensum alicui, est velle ei evenire aliquod malum: atqui Deus vult ut pænitenti, licet sibi reconciliato, hoc malum pænæ temporalis obtingat, imo illud positive ei immittit et infligit, dum eum castigat; ergo hoc ipso aliquo modo illi irascitur, estque adeo adhuc in Deo erga illum offensa, pro qua debeat et possit compensatio fieri. Unde Syrus et Arabicus pro iram vertunt, plagam Domini portabo. Moraliter, idipsum dicunt pænitentes, cum a Deo morbo, paupertate, persecutione aliisque ærumnis, ac præsertim tentatione illius concupiscentiæ, cui olim consenserunt, recurrente, affliguntur: «Iram Domini portabo, quoniam peccavi ei.» Tollam nolens grabatum meum, in quo volens jacui, et ambulabo. Ita S. Maria Ægyptiaca tot annis passa est acres tentationes libidinis, quot in ea vixerat, puta septemdecim. Ita S. Machabæi martyria sua peccatis suis ex humilitate adscribunt, II Machab. vii. Novi viros religiosos, qui quoties adversi quid eis accidit, subito dicunt: Mea culpa, hæc meæ culpæ justa est pæna. Ita Mauritius imperator videns in conspectu suo quinque filios necari a Phoca imperatore, exclamabat: «Justus es, Domine, et rectum judicium tuum.» Restiterat enim olim S. Gregorio Pontifici in juribus Ecclesiæ, ideoque hac pæna a Deo mulctatus est, imo eamdem ipse expetiit, ut futuram et æternam redimeret. Ita ex Theophane Baronius, anno Domini 602. Ægrotis hæc applicat S. Basilius in Regulis fusius explicatis, interrogat. 55: «Morbi, inquit, sæpe peccatorum flagella sunt, quibus nihil aliud agitur, nisi ut vitam in melius commutemus, etc. Quare qui ejusmodi sunt, hi, omissis medicorum auxiliis, invectas sibi acerbitates ferre silentio debent, quandocumque se peccasse animadverterint; atque illum imitari, qui dixit: Iram Domini portabo, quoniam peccavi ei; nec non vitæ suæ prava studia emendare, et dignos pœnitentiæ fructus edere.» Donec causam meam judicet (et vindicet: licet enim ego juste puniar respectu Dei, cui peccavi, tamen injuste hæc patior a Chaldæis, et Idumæis, quibus nihil nocui, quique nullum in me, meumque excidium et direptionem jus habent. Chaldæi enim nullum justum belli titulum habuerunt, quo juste et licite possent Judæos invadere et vastare. Porro judicabit et vindicabit causam meam Deus, cum) educet me in lucem (puta in libertatem e carcere Babylonio; nam tunc) videbo justitiam ejus (justam scilicet vindictam, qua par pari reddet Chaldæis, dum eos vastabit per Cyrum, sicut ipsi nos vastarunt; atque Idumæis, dum eos a Chaldæis pariter in captivitatem abductos, in ea relinquet, nec in patriam reducet, uti reducet me. Rursum dum eos per Judam aliosque Machabæos, mihi meæque legi subjugabit, I Machab. v, 3. Tunc ergo) inimica mea (id est hostilis Babylon; vel potius æmula et invida Idumæa) aspiciet (cum mærore et pudore suas clades et ærumnas), et operietur confusione, quæ (mihi insultans nunc) dicit ad me: Ubi est Dominus Deus tuus? (liberet te ab hoc excidio.
7:11
Videbit enim meam libertatem et felicitatem sub Cyro; unde tunc rumpetur invidia. Nam) oculi mei videbunt in eam (q. d. Ego in alto Sionis et felicitatis culmine rursum constituta, despiciam Idumæam humi jacentem, afflictam, et pene exanimem, dicamque): Nunc erit in conculcationem ut lutum platearum, — quæ me superbe olim despexit, irrisit et afflixit. Nam paulo post cladem Hierosolymæ conculcaverunt Idumæam Chaldæi, et postea Machabæi. 11. Dies, ut ædificentur maceriæ tuæ. — Primo, Theodoretus pergit hæc de Idumæa accipere, q. d. Veniet tibi, o Edom, dies obsidionis Chaldæorum, quo macerias et murorum ruinas instaurabis, ut iis te tuearis, et Chaldæis resistas: sed frustra; nam muros vel disjicient, vel transcendent Chaldæi, teque capient et diripient. Secundo, S. Hieronymus uti præcedentia, ita et hæc accipit de Babylone, q. d. Veniet tibi, o Babylon, dies, quo te obsidebunt Cyrus et Darius, ac consequenter quo cogaris instaurare tuos muros. Sed frustra: nam capiet et vastabit te Cyrus: «In illa die longe fiet lex,» q. d. Deinceps non pones leges et jura Cyro et Persis, sed ab eis accipies. Tertio et germane, cum eodem S. Hieronymo, Chaldæo, Remigio, Ruperto, Hugone, Clario, Ribera et aliis hæc accipe de Jerusalem, ejusque restauratione per Esdram et Nehemiam, q. d. Brevi, o Jerusalem excisa, et in Babylonem abducta, veniet tibi dies læta et felix, qua a Cyro laxata, et remissa in solum patrium, maceriam, id est ruinas, et parietes ædificiorum tuorum ex incendio reliquos restaures.
7:12
In die illa longe fiet lex. — Hoc est, jussio imperiosa, ut vertit Theodotion et Symmachus, Chaldæorum scilicet, qui tibi tyrannice imperabant, q. d. Non eris amplius imperio, legibus et edictis Chaldæorum subjecta. Unde Tigurina vertit: Dies est ut reficiantur sepes tuæ, ab hostibus dirutæ, quo die decretum procul erit; Pagninus vero: Die illa qua ædificabit Dominus macerias tuas, elongabitur tributum, q. d. Non pendes amplius tributum quod Chaldæis pendere solebas.
7:13
12. In die illa (libertatis et reditus e Babylone in patriam) et usque ad te veniet de Assur (ita legendum cum Romanis, Hebræis et Græcis, non, ad te veniet Assur, uti legunt multi. Sensus est, q. d. In die illa restaurationis tuæ, o Jerusalem, non tantum liberaberis ab hoste, ejusque jugo, lege et imperio; sed etiam captivi tui sparsi per Assyriam, Mediam, Persidem, etc., inde ad te redibunt, et ad alias suas Judææ civitates munitas, quin et ex iis spargent se) usque ad flumen (suum, scilicet Jordanem, ait S. Hieronymus, vel potius usque ad Euphratem, Jordanis enim non fuit limes, sed potius medium Terræ sanctæ; limes vero ei a Deo statutus ad orientem fuit Euphrates, Josue cap. i, 4. Ita Chaldæus et Vatablus. Et ab uno mari diffundes tuos cives usque ad mare alterum, puta a mari Galilææ, quod est Orientale, usque ad mare Mediterraneum, quod est Occidentale; atque ab uno monte usque ad alium, puta a monte Libano, qui terminus est Judææ ad septentrionem, usque ad montem Idumææ, qui terminus est ejusdem ad meridiem. Ita Theodoretus, q. d. Spargeris, o Jerusalem, o Synagoga, per totam tuam terram et ditionem olim tibi a Deo assignatam, quaquaversum ad omnes ejus mundi plagas. Notat enim hic quatuor terminos et limites Terræ sanctæ Judæis promissæ: ejus enim terminus ab oriente, est mare Galilææ, sive Tiberiadis: ad occidentem, mare mediterraneum: ad septentrionem, Libanus: ad Meridiem, montes Idumææ.) ad montem de monte. — Pro eo hebraice est הר ההר har haar, quod Pagninus et Vatablus vertunt: Usque ad Hor montem. Verum Hor mons nusquam ponitur terminus Terræ sanctæ, ac longe ab ea distat, situsque est in Arabia. Rursum Vatablus hæc omnia accipit de Chaldæis, eorumque victoriis, q. d. Hæc afflictio Chaldæorum perveniet usque ad Terram sanctam: ipsi enim vastabunt omnia ab Assyria usque ad civitates munitas Ægypti, et usque ad Judæam ejusque limites. Verum ad Hierosolymæ restaurationem hæc spectare, patet ex vers. 11: «Dies, ut ædificentur maceriæ tuæ,» o Jerusalem. Eadem enim cum illa est dies hæc, in qua cives ejus ab Assur profugos, ad Jerusalem redituros prædicit. Idem patet ex vers. 14 et seq. Insuper, a Castro per montem de monte accipit montem montium, puta montem Sion, qui situs est in medio montium, eisque eminet quasi rex et princeps. Tertio, aliqui recentiores, ad montem de monte, sic exponunt, q. d. A monte Carmelo, usque ad montem Libanum. Verum nec Sion, nec Carmelus fuerunt limites Terræ sanctæ: sed potius in meditullio ejus siti sunt. Quare prior sensus, quem initio assignavi, genuinus est. Quod enim aliqui per Assur accipiunt Sennacherib, sicque exponunt, q. d. Veniet tibi, o Jerusalem, dies obsidionis et vastationis Sennacherib, qui conculcabit legem Dei, terramque sanctam: capiet enim omnes civitates Judææ munitas, unde tota terra erit in desolationem. Hic, inquam, sensus minus congruus est; nam, ut alia taceam, de Sennacherib ejusque strage jam pridem egit cap. ii, 13.
7:14
13. Et terra erit in desolationem («Terra,» non Judæa, sed ei inimica et hostilis, e qua Judæi liberati a Cyro redibunt læti et felices in Jerusalem, eamque restaurabunt, q. d. Cum Jerusalem restaurabitur, tunc Babylon, quæ eam vastavit, desolabitur a Cyro) propter habitatores suos (propter impios Chaldæos, qui populum Dei fidelem et pium afflixerunt), et propter fructum cogitationum eorum, — puta propter perversa eorum opera: hæc enim sunt fructus et effectus cogitationum et machinationum pravarum, q. d. Babylon ob tyrannidem et scelera sua vastabitur. 14. Pasce populum tuum in virga tua (Sunt hæc verba orationis Prophetæ, quibus Michæas Deum obsecrat, ut virga sua pastorali, id est providentia sua paterna, suoque sceptro, quod dedit tribui Juda, et Davidis posteris, ut censet Theodoretus, puta per Zorobabel ejusque posteros pascat regatque Judæos, qui sunt Dei populus, hæreditas et Ecclesia), habitantes solos in saltu, — id est qui cum soli et omni ope destituti, quasi in saltu inter feras, scilicet inter Gentiles et idololatras Babylonios captivi tenentur. Ita Vatablus et Dionysius. Aut, qui separati a gentibus soli te colunt, tecumque quasi cum suo pastore versantur, uti solæ sunt oves in saltu cum suo pastore. Ita Theodoretus et Clarius. In medio Carmeli. — Refer hæc verba, non ad pascentur, quod sequitur, nec ad habitantes, quod præcedit, sed remotius ad pasce, ita Romana, q. d. Eia, Domine, redeant Judæi ad Carmelum, suosque agros et urbes, ibique eos pasce, quasi in Carmelo, id est large et affluenter. Carmelus enim, utpote mons fertilis, ob opima gregum pascua, fertilitatis et abundantiæ est symbolum. Aut efficacius, q. d. O Domine, pasce tuos Judæos in Babylone, quasi in horrido et spinoso saltu constitutos; pasce, inquam, eos ibi ita secure et largiter, ac si essent in Carmelo patrio, herbido et luxurianti: fac ut Babylon eis sit Carmelus, sicut fecisti, ut tribus pueris fornax Babylonia esset hortus rorulentus, imo paradisus, Daniel. iii, 50. Ita Deus S. Tiburtio martyri prunas ardentes vertit in rosas; et S. Laurentio ignem in rorem et refrigerium; quin et S. Cæciliæ, S. Agneti, S. Luciæ, aliisque S. Virginibus et Martyribus tormenta in gaudia, equuleos in epulas, cruces in delicias commutavit. Tanta est Dei nostri vis et potentia, tanta bonitas, tanta dulcedo in suos fideles et filios. Priori sensui paulo magis favet id quod sequitur:
7:15
Pascentur (Judæi, cum eos e Babylone reduxeris in Judæam) Basan et Galaad (qui sunt montes pingues, et pecorum divites, Basan, id est in Basan, q. d. Sicut oves in Basan et Galaad pascuntur et pinguescunt, sic et Judæi ibidem iisdem ovibus omnique rerum copia a Deo pascentur) juxta dies antiquos, — id est, sicut olim sub Davide et Salomone ibidem pascebantur. Aut «pascentur,» id est depascentur «Basan et Galaad,» et cæteros fertilissimos Judææ montes et agros, hoc est pingues Judææ fruges, proventus et fructus colligent et comedent. Perstat in metaphora pastoris, ovium, et pascuorum: Deum enim comparavit pastori, Judæos ovibus, Judæam pascuis Carmeli, Basan et Galaad: hæc enim depascuntur oves. 15. Secundum dies egressionis tuæ de terra Ægypti, — q. d. Sicut Judæos ex Ægypto per tot plagas et portenta a Mose edita miraculose eduxi; ita pariter eorum posteros ex Babylone per multa mira, imo miracula educam. Nam primo, conciliabo eis Cyrum et Darium idololatras, ut eos Babylone liberent. Secundo, in itinere et reditu eis adero, ut parvuli, feminæ, senes et debiles, sine noxa læti et alacres illud, licet longum et molestum conficiant, uti confecerunt patres eorum in deserto, cum ex Ægypto pergerent in Chanaan. Tertio, cum in Judæam appulerint, gentes vicinas, hostiles et invidas frenabo, ne eis nocere, neve fabricam Jerusalem et templi impedire queant. Hæc enim ita contigisse patet I Esdræ iv et v, et Baruch. v. Ita Theodoretus, Lyranus et Vatablus. Allegorice, Christus multo magis admiranda fecit, quam Moses vel Esdras, in liberatione hominum e captivitate diaboli; nam, ut taceam mira incarnationis, nativitatis, prædicationis, transfigurationis, passionis, resurrectionis, ascensionis, missionis Spiritus Sancti mysteria, et miracula ab eo, dum viveret, patrata; post mortem per paucos Apostolos abjectos et pauperes, prostravit omnem potentiam et sapientiam mundi, Allegorice S. Hieronymus, Haymo, Remigius, Rupertus, Hugo et Arias censent hæc esse verba Patris æterni ad Christum Filium, q. d. Ego te, o Fili, jam incarnatum pastorem meum constituo, jubeoque ut pascas oves meas, puta fideles christianos baculo pastorali, puta potestate Evangelica, quam summam tibi trado. Hinc Christus abiens in cœlum, hanc potestatem totidem verbis in S. Petrum resignavit, eumque in hoc pastorali officio vicarium constituit dicens: «Pasce oves meas,» Joan. xxi, 17.
7:16
imo inferni et dæmonum, regesque ac sapientes, totumque orbem suæ cruci salutiferæ subjecit. Ita S. Hieronymus, Haymo, Albertus, Rupertus et alii. Unde sequitur: 16. Videbunt gentes, et confundentur super omni fortitudine sua, — quia scilicet per eam non potuerunt nocere Hebræis, nec postea vincere Christianos. Videbunt enim longe majorem fortitudinem et robur a Deo datum Hebræis, et Apostolis ac Christianis, quo ipsi invicti omnia vincent, adeo ut etiam per mortes et martyria superent tyrannos, multosque ex eis ad Christi fidem Ecclesiamque convertant. Nam, ut ait Tertullianus: «Sanguis martyrum est semen christianorum.» Et, ut ait S. Gregorius: «Grana singula, dum cadunt, multiplicata resurgunt.» Et, ut S. Leo serm. De SS. Petro et Paulo: «Ecclesia persecutionibus non minuitur, sed augetur.» Sic et cujusque in ea fidelis «crescit adversis agitata virtus,» quæ alioqui sine adversario marcescit. Ponent manum super os, — q. d. Præ confusione, consternatione et admiratione tantorum mirabilium, obmutescent et obstupescent, ut mutire non audeant.
7:17
Aures eorum surdæ erunt, — q. d. Pari modo obsurdescent, ut quasi attoniti perdant usum oris et aurium, ut nec loqui, nec audire queant. Secundo, quasi præ invidia et dolore obturabunt aures, ne audiant hæc mirabilia, prosperosque successus Hebræorum in Jerusalem, et postea Christianorum in lege Evangelica: hæc enim cruciabunt gentes idololatras, et invidas, eruntque quasi sudes in oculis, et quasi tonitru in auribus eorum. 17. Lingent pulverem sicut serpentes. — Est catachresis, significans summam subjectionem gentium sub victoribus Judæis, qualis eis contigit sub Juda, Jonatha, et posteris eorum, ut patet ex libris Machab. q. d. Adeo Idumæi, Ammonitæ, Moabitæ aliæque vicinæ gentes, olim hostiles, percellentur metu Judæ, Jonathæ et Judæorum, ut coram eis supplices se in terram prosternant, et more gentium fronte humum feriant, itaque ore terram tangere et lambere videantur. Idem allegorice verius fuit in Christo et Apostolis: de his enim ait Psaltes Psalm. lxxi, 9: «Coram illo procident Æthiopes: et inimici ejus terram lingent.» Et Isaias cap. xlix, 23: «Vultu in terram demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuorum lingent.» Vide ibi dicta. Ita S. Hieronymus. Sic navis dicitur oram lambere vel lingere, cum juxta littus navigat; et fluvius lambere terram, quam alluit; et flamma lambere ea quæ attingit vel afflat. Sic Virgilius, II Æneid.: Visa est, inquit, Iuli Lambere flamma comas, et circa tempora pasci. Alludit ad serpentes, qui proprie terram lingunt et comedunt, juxta illud Genes. iii, 14: «Terram comedes cunctis diebus vitæ tuæ.» Velut reptilia terræ perturbabuntur in ædibus suis. — Aliqui legunt proturbabuntur. Ita Haymo, Remigius et veteres codices; quod aliqui sic explicant, q. d. Sicut nonnullæ terræ, uti Melitensis, ex benedictione S. Pauli; Hibernica, ex benedictione S. Patricii; Ebusitana in Balearibus, teste Solino Polyhist. cap. xxvi, et terra sigillata, qua vulgo medici utuntur, non patitur venena, nec serpentes; sed eos fugat ac propulsat: ita Judæi e Babylone redeuntes in Judæam, propulsabunt gentes, quæ eum occupaverant, cogentque eas sibi avitum locum et terram cedere. Verum legendum cum Romanis perturbabuntur, id est sacro quodam horrore et reverentia, tam Dei, quam populi ejus fidelis, puta Judæorum, et allegorice apostolorum et christianorum, percellentur, hebraice enim est ירגזו iirgezu, id est contremiscent. Unde Septuaginta vertunt: Turbabuntur in conclusionibus suis; Chaldæus: Commovebuntur de ædibus suis; Tigurina et Vatablus: Contremiscent in clausuris suis, id est in urbibus in quibus clausi erunt præ timore, q. d. Sicut serpentes et reptilia ad hominis aspectum expavescunt, ac pavida se in sua antra et cavernas abdunt: ita gentes expavescent et venerabuntur Judæos Babylone redeuntes, et allegorice multoque magis apostolos sanctosque christianos. Unde sequitur: «Dominum Deum nostrum formidabunt.» Addit Sanchez alludi ad cervos, qui halitu suo serpentes e cavernis extrahunt, «Elephantorum anima serpentes extrahit, cervorum item urit,» ait Plinius lib. xi, cap. liii. Unde et cervus dicitur ἔλαφος ἀπὸ τοῦ ἑλεῖν ὄφεις, id est ab extrahendo serpentes, q. d. Tam facile Machabæi suos hostes e latibulis extrahent, quam facile cervi solo anhelitu e cavernis educunt serpentes. Allegorice, id verius de apostolis, gentes barbaras e suis antris suaque barbarie ad humanitatem sanctitatemque convertentibus. Dominum Deum nostrum formidabunt. — Ita legendum cum Romanis, Hebræo et Septuaginta; non desiderabunt, uti legant Plantiniana et alia pleraque Biblia. Hebraice est: Ante Dominum Deum nostrum pavebunt, ita Tigurina; vel, ut Pagninus: A Domino Deo nostro formidabunt. Hic metus et formido signum est tum pavoris, tum reverentiæ. In Scriptura enim metus Dei, idem est quod reverentia Dei; et timere Deum, idem est quod revereri Deum. Alludit ad Chaldæos, Persas aliasque gentes ad Judaismum conversas sub Cyro, I Esdræ vi, 21, et sub Esther, cap. viii, 47.
7:18
Et timebunt te, — o Israel, o popule fidelis, o Ecclesia. 18. Quis Deus similis Tui? — Sunt verba, non gentium perculsarum, et formidantium Deum Israel, sed Prophetæ, qui ex tanta Dei in populum suum clementia et liberalitate, qua Judæos Babylone liberatos sospitavit et provexit, in doxologiam Deique laudem gratulabundus erumpit. Ita Theodoretus, Lyranus et Vatablus. Ac simul allegorice vaticinatur de Christo, Christique redemptione. Unde Chaldæus, vers. 19, vertit: Revertetur verbum ejus ut misereatur nostri, q. d. Verbum Dei incarnabitur, itaque ad nos revertetur, ut nos redimat. Ita S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Hugo et alii plerique hoc de Christo exponunt. Christus enim est, qui aufert iniquitates nostras, et projicit in profundum maris omnia peccata nostra; nimirum ipse est veritas Jacob, et misericordia Abrahæ promissa. Qui aufers iniquitatem, et transis, — id est præteris, dissimulas, condonas; Septuaginta, transcendis; Chaldæus, missa facis; Vatablus, obliviisceris et sub pedibus ponis (hebraice enim est, transis super peccatum, scilicet illud calcando, delendo et obterendo) peccatum reliquiarum hereditatis tuæ, — id est peccatum Israelis, sive populi e captivitate relicti et reliqui. Per peccatum, tum culpam intellige: multi enim Judæorum, malo captivitatis afflicti, resipuerunt, et pœnitentiam egerunt cum Daniele, cap. ix; tum pænam culpæ, puta captivitatem Babylonicam: hanc enim abstulit Deus, dum Judæos in libertatem asseruit. Non immittet ultra furorem suum, — qualem immisit per Chaldæos; supple, nisi Judæi ad sua scelera redierint, uti de facto redierunt: quocirca majorem furorem in eos immisit, dum eos per Titum et Romanos plane excidit et delevit. Quocirca hæc allegorice veriora sunt in Christo et Christianis.
7:19
19. Deponet (hebraice יכבוש iichbos, id est subjugabit, sub pedibus ponet, conculcabit) iniquitates nostras. — Ita Vatablus. Septuaginta, submerget; Chaldæus: Subjiciet iniquitates nostras suæ misericordiæ. Hæc enim quasi longe major peccatis omnibus dominatur, eaque dominando condonat et abolet. Et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra. — Est catachresis, q. d. Faciet Deus ut omnino aboleatur peccatum, nec amplius sit, vel exstet. Sic enim aboletur, quod in fundum maris demergitur. Unde illud Horatii, lib. I Carm. 1: Sive flamma, seu mari libet Adriano. Mos quoque fuit Judæis, ut quæcumque abominanda essent, dira nefastaque, in mare salsum quod proximum erat, puta in lacum Asphaltitem, demergerent. Ita ex Rabbinis in Misnaioth Arias. Sic Indi peccata sua scripto exarata, vel alio symbolo expressa in flumen jactant, ut illud ea deferat ad mare, ubi æterna premantur oblivione. Testis est Noster Acosta lib. V De Novo orbe, cap. xxv. Proprie vero Propheta alludit ad demersionem Pharaonis in mare Rubrum, quæ fuit typus baptismi sanguine Christi rubricati, quo mergentur Ægyptii, id est peccata. Unde allegorice Theodoretus et Rupertus, per profundum maris accipiunt hic baptismum, q. d. Mergam peccata vestra in baptismo, sicut Pharaonem cum suis mersi in mari. Ita quoque explicat S. Basilius, hom. 4 in Psalm. xxviii. Unde S. Augustinus, conc. 1 in Psalm. cxiii, docet, «sicut Ægyptios in mari Rubro, ait delicta nostra in baptismo esse demersa et exstincta.» Quod nota contra hæreticos nostros, qui putant peccata baptismo tantum tegi et occultari per justitiam Christi nobis imputatam, quasi per pallium, sed reipsa manere et vivere in anima per concupiscentiam illi inhærentem. Contrarium enim ait hic Propheta, et contrarium accidit Pharaoni et Ægyptiis: ipsi enim aquis maris, non tecti et occultati, sed occisi et exstincti fuerunt; ergo simili modo in baptismo et aliis sacramentis, peccata non absconduntur, sed vere delentur et exstinguuntur.
7:20
20. Dabis veritatem Jacob (hebraice leiaacob, id est Jacobo), misericordiam (Arabicus, gratiam) Abraham (hebraice leabraham, id est Abrahamo, ita et Syrus, præstando scilicet ea) quæ jurasti patribus nostris (Abrahamo, Isaaco, Jacobo, Mosi, Davidi, etc.) a diebus antiquis, — q. d. Vere et fideliter implebis in Jacobo, id est in Jacobi posteris, puta Judæis, ea quæ misericorditer Abrahæ, Jacobo aliisque patribus promisisti, tum de Judæorum cura, protectione et liberatione e captivitate, v. g. Babylonica; tum maxime de Christo ex eorum semine nascituro; quod scilicet ille nos a peccatis malisque omnibus liberaret, omnique gratia, salute, felicitate et gloria sempiterna donaret. Hæc enim est promissio facta Abrahæ, Genes. xxii, 18, ubi dicitur: «Benedicentur in semine tuo,» puta in Christo ex te nascituro, uti explicat Apostolus Galat. iii, 16: «omnes gentes;» indeque dictus est Abraham, quasi אב רב המון ab rab hamon, id est pater magnæ multitudinis, puta pater multarum gentium, quæ scilicet fidem Abrahæ imitantur, creduntque in Christum, Abrahæ filium. Nota: Promissionem Dei vocat misericordiam; quia gratis et ex mera misericordia Deus bona jam dicta promisit Abrahæ, et quia gentes, non ex merito, sed ex misericordia eadem, puta gratiam, justitiam et salutem Christi participant. Eamdem vocat veritatem, id est fidelitatem; quia fidelissime a Deo erat adimplenda, uti jam adimpleta est. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Rupertus, Lyranus. Sed cur «misericordiam» tribuit Abrahæ, «veritatem» Jacob? Respondent primo subtiliter, S. Hieronymus et Hebræi, quia prima promissio Dei facta Abrahæ, fuit non ex ejus merito, nec ex debito, sed ex misericordia; posita autem hac promissione, facta est veritas, id est ex fidelitate debita. Quod ergo erat gratia Abrahamo, factum est veritas, sive fides, et debitum nepoti ejus, puta Jacobo et Jacobæis. Itaque promissa Dei, maxime Christus est misericordia Dei; quia a Deo misericorditer promissus est et datus orbi. Idem quoque est veritas, quia in eo fideliter implevit Deus omnia, deditque bona cuncta quæ promisit. Hoc est quod de eo ejusque adventus causa, canit Zacharias Lucæ i, 72: «Ad faciendam misericordiam cum patribus nostris, et memorari testamenti (promissionis et pacti) sui sancti;» quod testamentum est magnum illud «jusjurandum, quod juravit ad Abraham patrem nostrum daturum se nobis.» In Christo enim omnes promissiones, et magnificæ pollicitationes Patriarchis et Prophetis factæ, finiuntur et adimplentur. Meminit Abrahæ et Jacob, non Isaac, tum quia Isaac medius inter Abraham et Jacob, in iis includitur et subintelligitur; tum quia clariores promissiones factæ sunt Abrahæ et Jacob quam Isaaco; tum denique quia promissiones factæ Isaaco, in solum Jacobum omnesque ejus posteros descenderunt: ab iis enim exclusus fuit Esau, alter, isque primogenitus Isaaci filius. Secundo, solidius et verius, Jacobo tribuit «veritatem,» Abrahæ «misericordiam,» quia per Jacob intelligit posteros ejus, qui ab eo quasi proximo parente Jacobæi et Israelitæ, imo Jacob et Israel (Jacob enim alio nomine dictus est Israel) proprio nomine sunt appellati. Atque hac de causa Jacobum præponit Abrahæ, quia per Jacob intelligit posteros ejus: hi enim proprie ab eo dicti sunt Jacobæi et Israelitæ, non ab Abraham avo Abrahæi. Nam hæ promissiones exhibitæ et completæ sunt, non in ipso Jacobo, sed diu in posteris ejus. Ita Theodoretus, Albertus, Vatablus et a Castro. Sensus ergo est, q. d. Dabis veritatem, id est fideliter implebis in Jacob, id est in Jacobæis, ea quæ misericorditer primitus Abrahæ, patriarchæ et avo eorum promisisti, maxime de Christo, Christique redemptione et salute. Mystice, Jacob refert et repræsentat Judæos, quasi proprius eorum parens, quibus proprie Deus fecit hæc promissa de Christo: unde eis tribuitur veritas, id est fidelitas promissionum. Abraham repræsentat gentes, inde enim dictus est Abraham, q. d. Pater multarum gentium: gentes autem ex gratia admissæ et ascitæ sunt ad hæc promissa Christi: unde eis tribuitur eorumdem misericordia, juxta illud Pauli Rom. xv, 8: «Dico enim Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis,» id est circumcisorum, puta Judæorum, «propter veritatem Dei ad confirmandas promissiones patrum; gentes autem super misericordia honorare Deum.» Ita S. Hieronymus, Haymo, Remigius et Rupertus. Moraliter, disce hic quantum beneficium sit peccatorum remissio, quantasque pro eo Deo gratias agere debeamus. Sicut enim summum malorum omnium est peccatum, ita summum bonorum omnium est ejus remissio. Peccatum enim gravissime offendit immensam illam majestatem, bonitatem et sanctitatem divinam, estque quasi quoddam deicidium, imo vere et proprie fuit christicidium; nullo enim pretio, nisi sanguine et morte Christi, elui et expiari potuit, de quo plura dixi Jerem. ii, initio capitis. Adde, hæc remissio non fit nisi per gratiam Dei animæ infusam, per quam fimus filii et hæredes Dei, adeoque, ut ait S. Petrus epist. ii, cap. i, 4, consortes divinæ naturæ. Hoc est quod ait Michæas: «Quis Deus similis tui, qui aufers iniquitatem?» etc. Majus enim opus Dei est justificatio impii, quam creatio cœli et terræ, uti ex S. Augustino demonstrat D. Thomas, I II, Quæst. cxiii, art. 9. Porro Deus non tantum peccatum, quod est quasi hostis perniciosissimus animam invadens et occupans, ab ea aufert et expellit; sed et ab ea ita elongat, ut illud in profundum maris projiciat, ut ait hic Propheta: imo in die judicii projiciet illud cum omnibus peccatoribus in abyssum inferni. Hæc est veritas Jacobo, et misericordia Abrahæ promissa, de qua Zacharias Luc. i, 77: «Ad dandam scientiam salutis plebi ejus, in remissionem peccatorum eorum: per viscera misericordiæ Dei nostri, in quibus visitavit nos, oriens ex alto. Illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent, ad dirigendos pedes nostros in viam pacis.» Et vers. 74: «Ut sine timore, de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi, in sanctitate et justitia coram ipso, omnibus diebus nostris.» Quocirca omnes sancti pœnitentes mire hoc Dei beneficium in se celebrarunt. S. Petrus quotidie audiens galli cantum, memor suæ negationis Christi, resolvebatur in lacrymas, ideoque totum se ejus prædicationi, amori et obsequio, usque ad mortem crucis, devovit. Unde, epist. i, cap. ii, 9 et 10, de hac gratia exsultans et gentilibus congratulans: «Vos, ait, genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis: ut virtutes annuntietis ejus, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum. Qui aliquando non populus, nunc autem populus Dei: qui non consecuti misericordiam, nunc autem misericordiam consecuti.» S. Paulus ita suam conversionem admiratur, itaque de ea sibi gratulatur, ut in has voces erumpat: «Fidelis sermo, et omni acceptione dignus, quod Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum: sed ideo misericordiam consecutus sum, ut in me primo ostenderet Christus Jesus omnem patientiam, ad informationem eorum qui credituri sunt illi in vitam æternam. Regi autem sæculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria in sæcula sæculorum. Amen.» Lege totum cap. i ad Ephes., in quo hoc beneficium remissionis obstupescit, et profundis sensibus verbisque eructat. S. Magdalena de remissione accepta a Christo certa, totam vitam in eremo, in lacrymis, gratiarum actione, amore et contemplatione transegit, usurpans illud Cant. i, 12: «Fasciculus myrrhæ dilectus meus mihi, inter ubera mea commorabitur. Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo.» S. Maria Ægyptiaca pœnitens simili modo 47 annos in solitudine consumpsit, jugiter habens illud in mente: «Misericordias Domini in æternum cantabo. Misericordiæ Domini quia non sumus consumpti. Trahe me post te: curremus in odorem unguentorum tuorum. Inveni quem diligit anima mea, tenui eum, nec dimittam donec introducam illum in domum matris meæ, et in cubiculum genitricis meæ.» Hosce imitentur, qui aliquando peccarunt, præsertim mortaliter et graviter; ideoque Deo in humilitate, pœnitentia, gratiarum actione, amore et fervore, præsertim ut animas proximorum e peccati abysso extrahant, Deoque pro compensatione offerant, tota vita læti alacresque deserviant.
7:1
v. 4 « Vae mihi, quia factus sum sicut qui colligit in autumno racemos vindemiae ! non est botrus ad comedendum, praecoquas [icus desideravit anima mea » ; — vae (Vox — ut distinguitur a 55) non minantis est vox, sed gementis et sortem. deflentis (cf. Men. Tir.); « heu mihi, quia in cxcolendo populo tamquam vinea operam prorsus vacuam et inutilem sumpsi ; accidit enim mihi quod in autumno vinitori absoluta vindernia, qui relictos scrutatur racemos, neque tamen aliquid invenit opportunum esui ; desideravi in populo meo virum aliquem iustum ca aviditate, qua 1. Hebr. T2200! diligens studiuin ac scdulam observantiam dicit. Phorm. Mix. 1 — 30 famelicus homo ficus temporaneas et praecoquas desiderat» (Sanct.) ; populus vinea est Domini (Ps. '19, 9. Is. 5, 4 seq. Pup.) ; at nihil fructus attulit ; unde vates dolet, cum laboris sui successum, i. e. salutem suorum adeo exoptet. Intimo enim desidero animi fertur 2n praecoquas ficus i. e. non, ut aliqui volunt (S. Hier. Alb. Mar.), saltem immaturas ficus volui invenire, sed, ut constans usus fert (cf. Is. 28, 4. Os. 9, 10) fructum lautissimum, qui gratissimi sit saporis, ergo maximam morum emendationem vehementissime expetivi (cf. Barh. Sanct. Sa, Lap.: Calm. Schegg). At iusta spe et exspectatione est deiectus ; quare ea quoque ratione grave onus muneris prophetici sentit et lamentatur. In textu 245. legitur ad. verbum: vae mihi, quia faclus sum sicut collectiones pomorum, sicut racemi vindemiae (cf. Rib. Sanct. Lap. Schegg, Reinke), et ita recentiores quoque vertunt; sed locutio est satis dura. Nam, vel debet explicari : mihi accidit, sicut fieri solet in collectione post messem, in racemalione post vindemiam — id quod verba non admittunt, quia v5 *DDN2non est: sicut incollectione — vel pro pheta nomine totius populi etin populi personaloquitur : populussimilis est racemationi post vindemiam ; at ne talis quidem comparatio facile fluit, neque hoc loco admitti potest prophetam induere personam populi ; nam alias etiam in persona populi dicendum esset : populum desiderasse optimam morum conditionem (praecoquas ficus). Sed ut id absurdum est, ita repentina. personae enallage bis subito faeta etiam repudiari debet. Quare textus liebr. intelligendus erit, ut LXX et S. Hier. legerunt: àz avvavcv sicut colligens ; legatur ergo participium FON vel in plurali *5ON, idque altero membro quoque suppleatur:sicut (colligens) racemos vindemiae, ubi brevitatis causa omitti poluit. De Vp cf. Am. 8, 1;pomaibi vertit S. Hier. ; hoc loco tempus pomorum i. e. autumnum substituit, uti Is. 28, & maturitatem autumni dixit ; alibi vocem verlit aestatem (lor. 8, 20. Zach. 14, 8. Prov. 6,8:26, 1 et iam Gen. 8, 22 — ita quoque Ps. 73, 4 vulg. quibus adde Am. 3, 15 domus aestiva), messem (ler. &0, 10 ; 48, 32. Prov. 10, 5:30, 2:9, vindemiam (Is. 16, 9 — inloco vero parallelo Ier. 48, 32 messen); vox generatim signilicat lempus abscissionis fructuum, Etiam LXX varie exprimunt. Semel LXX et S. Hier. palathas reddiderunt (2 Reg. 16, 1. 2). « Quae tropice enuntiaverat, plana facere volens subiungit » (Thcod. Mar.)
7:2
v. 2 « periit sanctus de terra et rectus in. hominibus non cst ; omnes in sanguine insidiantur, vir fratrem suum ad mortem venatur » ; — hebr. "Pen ef. Os. 4, 2; periit i. e. iam non invenitur, disparuit ; hyperbolice dictum, uti v. g. Ps. 13, 2 seq. ad maximam morum corruptelam et omnium ordinum perversitatem declarandam ; hebr. omn ^s ad. sanguines 1nsidiantur, violentias, rapinas, caedes meditantur et machinantur cf. Is. 4, 21. Os. 4, 2 ; quare explicans subdit: vir i. e. quisque fratrem suum, alios venatur, sicut auceps venatur avem ; callide insidias struit, venatur eum cerei hcbr., quasi rem interitul et excidio devotam, vel ad exterminium,! ut cum quasi anathema disperdat ct exterminet (cf. Lap. Mar.), vel (quod ad venationem magis aptum est) eum reti venatur i. e. callide ac fraudulenter insidias parat eumque capere et perdere studet. Neque pudet eos scelerum, verum flagitiis tamquam re bene gesta gloriantur ; haecque lues ipsos quoque primores infecit ; ita
7:3
v. 3 « malwun manuum suarum dicunt bonum ; princeps postulat et iudex in reddendo. est et magnus locutus est desiderium animae suae et conturbaverunt eam » ; —cf. Is. 5, 20: «vae quidicitis malum bonum et bonum malum » ; perversitatis fastigium id est, ipsas veri iustique notiones rebus affingere facinorosis. Hebr. verte : ad malum manus eorum, ut bonum vel egregie faciant i. e. male seduli sunt et assidui, ut prava quaeque consilia expedite, solerter vel ut bona peragant. Quod quam late iam serpserit, in primorum ordinibus demonstrat : princeps exigit i. e. totus est in exactione munerum, vectigalium ad sacram auri famem explendam ; uti Syrus non male supplet : postulans (est; dicens) da ! iudex in retributionem (hebr.) vel remunerationem, largitionem est intentus ; non ius et iustitiam ut administret ei curae est, verum ut ditescat. Unde Is. 1, 93 : «principes tui socii furum ; omnes dilizunt munera, sequuntur retributiones » ;cf. supra 3, 11. Soph. 3, 3. Ez. 22, 27. Praeterea magnus, nobilis scil. et opibus, auctoritate valens quaecumque pravo? animi desiderio concepit, sine ullo freno sermone cffundit; ex abundantia scil. cordis perversi perversa loquitur. Neque ibisistit, verum « condensarunt, implicuerunt, intricaverunt, sicut funem reddiderunt. eaim, scil. zvà i. c. corruptclam » (Lap.), perniciem, quam animo conceptam fovent. Pluralem numerum vates ponit, quia mergnus totum ordinem dicit. Enumerationem et descriptionem generali sententia propheta absolvit :
7:4
v. 4 « qui optimus in eis est, est quasi. paliurus ; ct qui rectus quasi spina de sepe » ; — i. e. « quasi. paliurus pungens et retinens, vulnerans appropinquantem sibi et adunco dente retinens; quei spina de sepe, ut ibi inveniatur dolor, ubi putabatur auxilium » (JIer.). Vinea Domini, domus Iuda et Isracl, non. uvas,verum spinas profert ; et. si qui bonus est et censctur inter illos, talis invenitur, quales demum reliquos putabimus? Rhamnus paliurus est spinae genus, de quo Virgilius : « carduus, et spinis surgit paliurus acutis » (Eclog. 5 — cf. Aib. Rib. Sanct. Lap.). In altero membro hebr. fert et rectus prae vepreto i. e. peior ve. preto. Tali rerum conditione vindicta Dei, toties a prophetis praedicta, necessario devolvetur in criminosos : « dies speculationis tuae, visitatio (ua. venit ; nunc erit vastitas corum » ; — hebr. dies speculatorum tuorum i. e. prophetarum (cf. Ier. 6, 47. Ez. 33, 71) ille scil. dies irae divinae et iudicii, quem tot minis vaticinati sunt (cf. Os. 1, 9; 2, 9; 4, 16 etc. Am. 3, 4. Iocl 2, 29) ; quare Ieremias iure contra pseudoprophetam excipit : « prophetae qui fuerunt ante me et te ab initio et prophetaverunt super terras multas et super regna magna, de proelio et de afflictione et de fame » (Ier. 28, 8). Quare dies ille ut dies visitationis i. c. castigationis, qua Deus scclera eorum est visitaturus et ulturus, a vate designatur ; tunc erit perturbatio * eorum (hebr.), perplexitas, confusio (cf. Is. 29, 5; 99, 10). Atque iuremerito. Nam uti ipsi omnia pervertunt, notiones boni malique evertunt, ita condigna poena plectentur. Qualis autem futura sit perplexitas et omnium rerum perturbatio, propheta eum in modum describit, ut vincula omnia amicitiae, familiae, consanguinitatis soluta esse et bellum omnium contra omnes geri dicat ; ex qua conturbatione simul concludi oportet, ingentem fore calamitatum molem, qua talis strages edatur :
7:5
v. 8 « nolite credere amico et nolite confidere in duce ; ab ea quae dormit in sinu tuo, custodi claustra oris (i ;
7:6
v. 6 quia filius contumeliam facit patri, et filia consurgit adversiis matrem suam, murus adversus socrum suam, el inimici hominis domestici eius » ; — hebr. ne fidatis familiari i. e. amicissimo, cuius consuetudini quis quam maxime assuefactus est ; ita cernitur gradatio ? post amicum ; immo diligenter cave ab ipsa uxore (cf. Deut. 13, i; 28, 54 : quae cubat in sinu suo). Malorum ingruentium magnitudinem hisce delineari, vera est plerorumque interpretum sententia (cf. Cyr. Theod. Theod. M. Theoph. Rup. Rib. Men. Calm.) ; nam verba haec aperte perturbationem v. 4 explicant et v. "1 traditur doctrina, quomodo iudicio ingruente pii se habere debeant. Tali contextui autem descriptio morum, qui tum tempore Michaeae iam adsint (cf. Ephr. Lap. Mar. Tir. 1. S. Hier. uotat : « maPucha imo*2r3) magis roXi0pvixv. et onosproty, id est obsidionem et castodiai, quam vastitatem in licbraco sonat » ; verum *333 cf. Ex. 14, 3. Iocl 1, 18. Esth. 3. 15 in ziph. notionem. perplezum esse prae se frt vel perturbari terrore. Undo Is. 22, 5 Schegg, Reinke qui prophetam ad v. 3 redire volunt), minime apte inseritur. Multiplex bellum in ipso familiae sinu v. 6 exhibetur; ita Christus quoque malorum molem designat (cf. Matth. 10, 36 ; 24, 10. Luc. 12, 53). — Animadverti oportet, calamitatem futuram iterum iterumque a propheta ita describi, ut in unoquoque loco certa quaedam malorum species adumbretur; v. g. 2, 10 habes migrationem e terra ; 3, 12 destructionem urbis et templi ; 4, 9. 10 regni abolitionem, exsilium, servitutis dolores; 6, 14. 15 plagas famis, sterilitatis, vastationis hostilis, quam effugere iam non liceat ; 7, 5. 6 demum bellum intestinum !. Singulas autem comminationes reprehensio morum pessimorum ct accusatio comitatur. Tale est enim munus propheticum, ut et. scelera perstringat praesentia et futura mala non taceat. Verum pracclarius est illud, quo vates vel instaurationem annuntiat vel pios ad eam praeparat. Ilas partes sublimiores iam in subsequentibus aggreditur.
7:7
v. 1 « Ego autem ad Dominum aspiciam, exspectabo Deum salvatorem meum ; audiet me Dcus meus »; — hebr. n9XN « attentissimam speculationem » (ftib.) dicit : in alta quasi specula constitutus Domini opem magno cum desiderio magnaque spe prospiciam, ad illam incessanter oculos dirigam ; Deum salutis meae (hebr.) praestolabor, certus de exauditione. « Quamvis tales tantaeque sint calamitates, de Dei patrocinio non desperabo ; constanter ad ipsum respiciam, salutem inde exspectans, quam etiam mihi sine dubio praebcbit, eum qui in huiusmodi calamitatibus petit auxilium, exaudiens » (Theod. M.). Tales igitur animorum sensus induant pii Israelitae, talibus verbis se erigant, quando calamitatum molem diu iam annuntiatam viderint revera ingruere ! lis propheta praeit, in se depingens fidem atque spem, quae a fidelium Israelitarum animis abesse nunquam debet. Eadem ratione suos docet Isaias 8, 11 - 92, et Ieremias se solatur mediis in angustiis ; cf. Lament. 3, 29 - 33. 64; 5, 19. 21 etc. Hunc enim in modum, ut Ephr. dicit, cor iustorum loquitur; et comparanda est, ut Lap. monet, oratio Iosaphat regis : « sed cum ignoremus quid agere debeamus, hoc solum habemus esidui ut oculos nostros dirigamus ad te » (2 Par. 20, 12). Quanam vero spe piorum animi semper confortari debeant, explicatur
Iam quid in ea rerum omnium perturbatione, cum humana omnia corruant et dissolvantur fulcra (cf. Is. 3, 1), iustis ac piis agendum erit ? Hos propheta edocet, sanum praebens consilium aeque ac exemplum, quemadmodum sit in Deo omnis fiducia collocanda (cf. Theod. Theoph. Lap.) ; « ipse enim credit in Deo et omnis contemplatio eius in Deo suo ; et quamquam tribulationibus et pressuris mundi prematur, tamen praeter eum qui dicit : « nolite timere, ego vici mundum » (Ioan. 16, 36) in nullo fiduciam habens exspectat Deum salvatorem suum et credens in eo oculosque suos ad eum semper dirigens sperat se exaudiendum » (S. Hier.). Unde
7:8
v. 8 «me laeteris, inimica mca, super mo, quia cecidi; consurgam ; cum sedero in tenebris, Dominus lux mea est » | — praeclaram exspectationem verbis praeclaris conceptam ! hebr. ita magis concinne verte : nam $i ceciderim, surgam ; mam si sedeam dàn. tenebris, Dominus mili est lux. Spesest reparationis. Gentes manibus plaudunt de regno iudaico prostrato, populum Dei cum contemptu conculcant — at me laeteris ! adest populo Dei remedium casus ; ex conditione abiecta ad altissimam dignitatem theocraticam evehetur; est spes novissimis eius (cf. 2, 12. 13; 4, 1; 5, 2. 0s. 4, 10,2, 48 etc.) ; « si nimirum in calamitatum afflictionumque tenebris versabor, Deus mihi lux erit efficictque, ut eiusmodi tenebrarum incommoda minime sentiam » (TAeoph.), vel potius Deus suae benignitatis radiis et gratiae suae illustratione tenebras dispellet, quia quasi sol orietur super populum suum (cf. Is. 60, 1) ; uti olim in ignis splendore populum suum ex Aegypto eduxit et in nube lucida super tabernaculum foederis requievit, ita denuo sua luce noctem miseriarum collustrabit atque in splendidissimum diem mutabit (cf. Is. 60, 20). Ad tropum notat Sanct. : « esse intenebris in omni ferme lingua idem est quod aerumnosam vitam agere et in luctu aut moerore esse ; cui lux opponitur, qua et animi profusa laetitia significatur et fortuna melior ». Insuper cogita, coelum in oriente limpidius, clarius esse lucemque gratius atque iucundius oculis animisque illabi et fulgentius splendere, quam nostris in regionibus nubibus et nebulis offusis. Hac igitur certissima instaurationis spe pii se solentur. Verum quando felicissima illa tempora effulgcbunt? At etiam hic valet : non est vestrum nosse tempora et momenta. Quare vates docet, qua animi dispositione interea spes illa alenda sit et qua mente calamitates sint ab omnibus subeundae :
7:9
v. 9 « iram Domini portabo, quoniam peccavi ei, donec causam meam iudicet et faciat iudicium meum : educet me $n lucem, videbo iustitiam eius » ; — i. e. vera postulatur et describitur poenitentia, qua dolentes agnoscant se peccasse et propterea etiam parati sint cum patientia ram. Dominii. e. poenam et calamitatem a iusto peccatorum vindice inflictam subire eamque exsolvere, quamdiu ei placuerit. Ea mente exsilii poenam esse adeundam propheta docet ; ea consideratione eventus bellorumque exitus, clades regni populique stragem, hostium impetum perpendi ac rite aestimari iubet. Brevem precationis formulam proponit, qua per longam malorum seriem pii de divino consilio erudiantur ; humilem docet confessionem, labores et molestias poenitentiae ne declinent, monet; sed simul certa spe eos erigit : donec causam meam iudicet, i. e. « quoad ipse causam, quae mihi cum affligentibus me inimicis est, iustam et aequam esse iudicio suo confirmet ; etsi enim eum iniuriis lacessivi, mihi tamen cum illis admodum iusta est. expostulatio. Quippe cum nihil mali passi a me sint, adco crudeliter me vexarunt» (Theoph. sim. S. Hier. Rib. Lap. Sa, Est. Mar. Men. Tir.). Deus enim populum suum e servitute liberans, novam condens theocratiam, hostes prosternens populi sui causam agit et. faeit éudicium meum i. e. id populo reddit, quod gratuita sua promissione pollicitus erat et quod vi huius promissionis iam ius populi constituit ; illum igitur statum rectum Deus induccet, qui populo iam vi promissionum et foederis debetur. Hunc autem vates optime designat : educet mc in. lucem, e carcere et tenebris in libertatem et beatitudinem, e tristitia in. laetitiam, ex impietate in beatam Dei cognitionem et gratiae eius collustrationem. Tum videbo cum voluptate (ita hebr. 3 0w2) tustitiam eius i. e. novum illum statum, quem Deus vi suae fidelitatis instituet, et qui in Dei regno et salute continetur. Vocatur ?ustitia Dei, quia Deus eum vult, eum pro sua fidelitate efficiet (cf. 6, 9). Haec vero iustitiae pars est ultio in inimicos, quam solam multi h. 1. agnoscunt (cf. Ephr. Theod. Theoph. Sanct. Lap. Mar. Men. Tir.); altera pars est fidelitas et proin miseratio in populum suum (cf. Cyr.); unde integram notionem bene describit Theod. M. : « concedet mihi conversionem in melius, ipse mihi ius reddens de fis, quae a cunctis inimicis meis pertuli inique, mihique quod aequum est adiudicabit, nieque adeo in. propriorum bonorum splendore collocabit, ut manifesta et indubia appareat Dei voluntas, qua de iuris aequitate sollicitus ab incumbentibus malis me sublevabit, et qui mihi temere iniuriam faciebant, iuste punivit ; id enim denotant verba : videbo fustiti«m eius » (sim. Bib. Sanct.). Haec populi Dei exaltatio gloriosus est de inimicis triumphus et maznifica honoris divini vindicatio :
7:10
v. 10 «et aspiciet inimica mea et operie-- tir. confusione quae dicit ed me : ubi est Dominus Deus tuus ? Oculi mei viebunt in. eam z mnc erit in conculeutionem et lutum. platearum » ; — populi enim iudaici. opprobrium et cladem putabant. gentes ipsius Domini impotentia et infirmitate accidisse ; quare deos suos potentiores lactabant et. populo insultabant irridentes : ubi est Doinini auxilium et potentia? Nam victoriae. et. gloria. gentis. referri. solebant. ad deum gentis (ef. Is. 10, 9-11) ; idque iuseriptiones cuneiformes. quoque lIuculenter. coniprobant, in. quibus. nihil frequentius legitur, quam : Assur, Dominus meus, hostes prostravit, mihi in manus dedit ete. ; idem elucet ex Ier. 48, 1. 46. Unde populi restitutio simul est gloriae Domini vindicatio et ostensio ; quare propter me, propter me faciam, ut non blasphemer (Is. 48, 11). — In hebr. et aspiciat.. optantis in modum effertur. De repentina populi Dei exaltatione oppressores eius et inimici Dei confusione obstupescent et Dei manum potentissimam agnoscere cogentur. Ad aspiciend? verbum haec advertit Sanct. : « habent auxesim haec verba, quae iuxta materiae qualitatem et modum aut gravem significant dolorem et molestiam, aut voluptatem ingentem 'ex rei alicuius contemplatione conceptam... vehementer confunderis, o inimica mca, cum tantam fieri videas fortunae mutationem ». lam sortes mutatae sunt; civitas sancta stat gloriosa, hostes quasi lutum conculcantur ; sancti triumphant exsultatione et victoria Dei laetantur, inimici iacent prostrati. Haec est iusta audacissimi consilii retributio (cf. Is. 10, 6) ; quod illi inferre gestiecbant civitati Dei, ipsi in se experientur. Ita iam in vetere foedere praeformatur illud : « portae inferi non praevalebunt » ; ita fortitudo Davidica servatur in urbe Davidica (cf. Ps. 17, 43). Haec proxime dici de Babylone a Medis Persisque devicta, de Babylone mimica civitatis sanctae, plurium est sententia (cf. Ephr. Cyr. Hier. Rup. Rib. Sanct. etc.) eaque vera — de Idumaea enim, quam alii intelligunt (cf. Darh. Lap. Tir. Men.), hic non fit mentio — at simul propheta in illa de Babylone victoria generatim adumbrat regni Dei gloriam et potentiam invictam. Illa enim urbis post exsilium instauratio non est nisi praeparatio quaedam et prolusio ad instaurationem messianicam, quam propheta praecipue contemplatur et tanto verborum pondere et ambitu delineat. Ea vero, quae de regno Dei in universum dicuntur, belle applicari posse ad singulos regni Dei cives, ad singulas animas, apte expositum invenies apud S. Hier. et S. Cyr. h. l. Spem eam, qua piorum animi confortentur, vates accuratius delineat ostendens, quomodo Sion licet ceciderit, sit surrectura, et qua ratione Dominus lux sit futurus sedentibus in caligine ; ait enim Domini vineam, quae nunc vastationi sit obnoxia, esse restituendam i. e. fore theocratiae instaurationem :
7:11
v. 14 « Dies, ut aedificentur maceriae tuae ; in. dic illa longe fiet lex » ; — est 13 murus, sed etiam maceria vineae (cf. Num. 22, 24. Eccl. 10, 8. Is. 5, 5) ; muri Ierusalem restituentur ; vinea Domini (cf. "1, 1) denuo restituta custodiae Domini tradetur (cf. Is. 2*1, 2); idque per modum exclamationis laetae propheta annuntiat, quasi dicat : laetare ; exsistet dies faustissimus, veniet tempus optatissimum ad macerias aedificandas. Indolem vero instaurationis addit, qua illam longe sublimiorem fore vetere conditione asserit : eodem scil. die longe recessurum, procul abfuturum esse terminum vel limitem. In antiqua enim rerum conditione Deus populum suum arctis incluserat limitibus et theocratiam in una gente et terra una conclusam esse voluit ; non ita in instauratione, sed tum spatia esse dilatanda, limites illos esse removendos, terminum longe lateque extendendum. Quod in quantum futurum sit, v. 12 designatur. Hanc esse significationem vocis hebr. pn cotlige ex Prov. 8, 29, ubi vulg habet : « quando cireumdabat mari terininum suum » ; Iob 154, 3; 26, 10; 38, 10. Is. 5, 14. Ier. 5, 22 : quibus in locis subest notio termini vel limitis definiti ! et circumscripti, uti ex eoruin locorum versione quoque vulgata elucet. Hanc autem significationem voci etiam hoc loco optime convenire, ipsa explicatio prodit et a. versu subsequente penitus exigitur. Eodem sensu intellige : /ong» fiet lex i. e. lex antiqua recedet ; vel lex illa populum Dei et theocratiam veterem coarctans et angustis includens finibus longe filet, removebitur. Priori explanationi proxime accedit, quod LXX expresserunt : «a! zzezgíiysza: v5atux 229 d; fia iox Evsiim, vel, ut alii legunt xxi 4z62:za:, diesille depellet legitima. Eo enim die populi undique ad instauratam theocratiam confluent :
7:12
v. 12 « in die illa et usque ad te veniet de Assur et usque ad. civitates munitas, et a civitatibus munitis usque ad. flumen et ad. mare de mari et ad montem dc monte » ; — hebr. :llo die ad. te venient ab. Assur ct urbibus Aegypti ?, et ab. Aegypto et usque ad. flumen (et a regione quae extenditur usque ad flumen) et usque ad mare a mari (i. e. ab iis regionibus quae sunt a mari usque ad mare) et ad montem a monte i. c. undique; primo nominantur regiones, in quas exsules dispergentur : Assur et Aegvptus, in quam urbe a Chaldaeis capta multi Iudaeorum fugerunt ; dein tota regio intermedia : ab Aegypto usque ad Euphraten, qui est fluvius, flumen xx:' 22274» ; demum omnes terrarum tractus a mari ad mare, a monte ad montem generali quadam designatione comprehenduntur ?, cum extrema terrae et mari et montibus claudi popularis ferat opinio. Cum dicatur venient, confluxus iste non de Israclitis revertentibus intelligitur, quorum reditus aliis verbis :. reverti, congregari, reduci, educi, convertere captivitatem, describi solet, verum de gentium omnium in novam theocratiam assumptione (cf. 4, 4 seq.) ; venient scil. nationes ab Assur et Aegypto i. c. oppressores qui erant populi Dei, a theocratia non excluduntur ; cf. Is. 19, 23-95 : « benedictus populus meus Aegypti, et opus manuum mearum Assur» (hebr.); venient tribus illae in desertis dispersae, venient demum ab omni etiam remotissima terrae plaga, ab oriente et occasu, a septemtrione et meridie. Ita theocratiam fore universalem liquido patet. Eam autem immediate adnectit propheta urbi Ierusalem aedificatae, non quasi statim oritura sit simul ac Ierusalem aliqua ratione Esdra et Nehemia ducibus sit restituta, sed quia ipsa haec restitutio fit, ut theocratia illa universalis praeparetur, in qua demum ultimus restitutionis terminus summaque perfectio consistit. Vates enim ea coniungit, quae nexu interno ac destinatione divina inter se copulantur, licet longo temporum intervallo separentur ; cf. Os. 2, 16. 18. Am. 9, 41. tatur, quippe quae tempore et praeparatione praecedat. Quare bene advertit Ephr. hoc vaticinium opere impleri in Ecclesia Christi. Yàae autem illis, qui ad novam theocratiam confluere renuunt ! Simul cum regno messianico iudicium fit in adversarios contumaces :
7:13
v. 13 « et lerra erit in desolationem propter habitatores suos et propter fructum cogitationum eorum » ; — terra scil. hostium (cf. Theod. Theoph. Haimo, Alb. Rib. Sanct. Lap. Sa, Mar. Men. Beinke), non terra Iudaeorum (ut volunt Tir. Calm. Trochon), hebr. propter fructum operum corum. Dei enim regnum in terris constitutum id secum afferre debet, ut demum omnes, qui contra illud surgunt, intercant ; « gens enim et regnum quod non servierit tibi, peribit ; et gentes solitudine vastabuntur » (Is. 60, 12. cf. Zach. 14, 11-19). Sollemne est a Gen. 3, 153 et deinceps, simul cum homine peccatore affligi ac vastari creaturam, regiones (cf. Gen. 6, 13 ; 19, 23. Is. 34, 4-15). Dum terra illa, quae regno theocratico non adiungitur, vastitate ac desolatione horret a Domino inflicta, populus tlieocraticus pace, prosperitate, securitate summa fruitur. Talem epocham animo cernens vates et desiderio efflagitans precatur
7:14
v. 44 « pasce populum (uum in virga tua, gregem hereditatis tuae, habitantes solos in saltu, in medio Carmeli ; pascentur Dasan et Galaad iuxta dies antiquos » ; — Dominus ipse erit pastor bonus (cf. 5, 4) ; « pascit in virga, non ferrea virga eos percutiens, sed convertens eos in mansuetudine » (Cyr.). Titulus quem habent, ut Deus curam gerat tenerrimam, est quia sunt grex hereditatis Domini, populus quem sibi Dominus elegit in peculium et possessionem ct in nomen et gloriam (cf. Ex. 19, 5. Ier. 13, 11). Ut grex Domini (cf. 4, 8) habitant soli i. e. separati a profanis, longe ab eis remoti moribus, file, religione ; est laus illa, quam iam Balaam populo tribuit (Num. 23, 9) et quam donec retinuerit, securus erat sub Dei protectione speciali (cf. Deut. 33, 98). Coetus theocraticus illustris est. sanctitate ; ille igitur excellenti modo solus habitabit ; ct quia talis est, in pascuis uberrimis erit constitutus, quae propheta sui temporis regionisque conditione ex pascuis Carmeli montis amoenissimi et. Basan et Galaad. designat. Constat. eas regiones fuisse fertilissimas, quare, ut iam lup. notat, Ruben et Gad illas sibi in possessionem postularunt (Num. 32, 4 seq.), et tauri. Desan in proverbium abierunt, quo boves pinguissimi et optimi. dicerentur (cf. Deut. 32, 44. Am. 4, 4. Ez. 39, 18. Ps. 22, 13 hebr.) ; sieut. dicbus saeculi (hebr.), ut olim Deus gregis sui curam. gerebat, ut olim. patriarchis piisque regibus beneficiorum suorum magnificentiam exhibuit et teripore Davidis et Salomonis populum ubertate, pace, securitate donavit. (ef. 4, : 4. Is. 4, 26) ; alii malunt tempora intelligi Moysis et Iosue, quibus Deo duce populus pascebatur et demum in terram fluentem lacte. et. niclle introducebatur (cf. Reinke). Precationi annuit Deus atque pollicetur, theocratiae instaurationem iisdem Dei magnalibus fore insignem, quibus prima institutio et liberatio ex Aegypto fuerit commendata :
7:15
v. 15 « secundum dies egressionis tuae de terra Aegypti ostendam ei mirabilia » ; — est enim prima illa liberatio, clectio et in populum Dei assumptio prolusio quaedam atque imago altioris liberationis messianicae et filiationis ; quare utraque liberatio nexu similitudinis coniuncta saepius proponitur ; cf. Is. 43, 15; 51, 10. Os. 13, 4. 8. Zach. 40, 41. Nam in utraque hostes devincuntur miro Dei auxilio, populus insigni Dei protectione praeventus favores divinos experitur et e servitute in libertatem filiorum vindicatus Dco duce iter aggreditur ad terram promissam, quo in itinere coelesti pabulo reficitur etc. Hanc similitudinem effert S. Paulus 4 Cor. 10, 1-6 ; eam paucis declarat Rup. : « a diabolo liberati eta peccatis in quibus servivimus ei, de Aegypto huius saeculi, id est de ignorantiae tenebris exivimus, transivimus mare baptismi et ecce spiritualem escam manducavimus et spiritualem potum bibimus, scil. corpus et sanguinem eiusdem pastoris et agni » . Erit igitur liberatio messianica opus a Dei potentia et gratia gratuito profectum et insignis maiestatis eius ac benignitatis manifestatio. Uti in egressu ex Aegypto visis et auditis Dei magnalibus « conturbati sunt principes Edom, robustos Moab obtinuit tremor, obriguerunt omnes habitatores Chanaan » (Ex. 15, 13), ita futura instauratio non minort erit admirationi, stupori, terrori
7:16
v. 16 «videbunt gentes et confundentur super omni fortitudine sua, ponent manum super os, aures eorum surdae erunt » ; —i. e. eainstauratione conatus et impetus hostiles inimicorum Dei inanes fuisse constabit, quare ipsi hostes pudore suffundentur de clade accepta, de viribus suis, quas tam parum valuisse iam cernunt ; porro visis Dei magnalibus ita percelluntur, ut omnes sensus stupefiant et prae nimia admiratione hebetentur ; manum ori imponere est prae admiratione obmutescere et obstupescere, est silentio alium venerari, cum prae rerum magnitudine usus loquelae sit interceptus, et est se convictum et pudefactum profiteri (cf. Iud. 18, 49. Iob 21, 5; 99, 9 — Rup. Sanct. Lap.). Istis magnalibus simul continetur insignis clades et prostratio hostium, qua maiestatis divinae terror illis quam maxime innotescit:
7:17
v. 11 « lingent pulverem sicut serpentes, velut reptilia terrae perturbabuntur tn, aedibus suis ; Dominum Deum nostrum formidabunt et timebunt te » ; — uti columna ignis in exitu ex Aegypto benefica erat Israelitis, Aegyptiis vero horrorem et interitum intulit, ita gloriosa Dei manifestatio in liberatione messianica erit aliis in resurrectionem, in ruinam aliis ; simul enim iudicium Dei cum illa coniungitur, iudicium scil. in contumaces ac refractarios (cf. 1, 13. Is. 66, 18. Mal. 3, 2-4. Matth. 3, 10. 12). Verum ipsis iudicii terroribus adhuc salus eis offertur, quia ad salutarem Dei timorem multi adducentur : formidabunt, timcbunt te!. Wostes prostrati lngent. pulverem i. e. prono. corpore reverebuntur ct supplices terram deosculabuntur : « habitus est eorum qui se victos fatentur et a se verbera et plagas et gravem aliquam ignominiam deprecantur, aut certe humillimum aliis et abiectissimum deferunt et profitentur obsequium » (Sanct. ; cf. Is. 49, 93. Ps. "i4, 9) ; trepidabunt e claustris suis (hebr.) l. e. timidi ac trementes e cavernis suis prodibunt, extrahentur sicut coluber (Sanct.). Fortasse in serpentis comparatione simul latet, impetus diabolicos cerni in regni Dei impugnatione (cf. Gon. 3, 13. Is. 91, 1 ; 65, 93. Apoc. 12, 9; 20, 9). | Primario respici et praedii instaurationem messianicam, ex verborum et promissionum ambitu perspieadum est ; elueet ex à, 4 seq. ; nam sieat. ibi manus pastoris et Dominatoris in Israel adumbratur in gregis custo.lia ct hostium prostralione exercendum, ita utrumque loco. nostro proponitur. At quemadmodum 9, 12. 13 reditus e Babylone ita tangitur, ut illa liberatio nonu sit nisi prolusio | quaedam et adumbratio maioris liberationis messianicae, aliis verbis, ut in sehiemale et forma. reditus e Dabvlone maior instauràtio messianiea repraesentetur, ita nostro quoque loco tempora illa post reditum deseribi, multis placet iei. Ephr. Theod. Theoph. Sanct. Lap. Su, Rib. Tir), immo aliqui in. v. 11 tempora et vietorias exprimi volunt Machabaeorum (ef. Lap.). Sed is est. promissionum ambitus, ut non solum spiritualiter, ut vult. Ep/r., sed. sceusu literali inimediate Christi tempora referantur (ef. Cyr. Rup. Haimo, Alb.) ; idque ex sequenti quoque precatione et gratiarum actione elucet.
7:18
v. 18 « Quis Deus similis tui, qui aufers iniquitatem et transis peccatum reliquiarum hereditatis tuae? non. immilttet ultra furorem suum, quoniam volens misericordiam est » ; — transis, vel ut S. Hier. in comm. habet, transscendis i. e. condonas parcens peccatoribus. Locutio, ut idem advertit, alludit ad rem in Aegypto gestam : « ut quomodo exterminator in Aegypto transscendit populum Israel et non vastavit eum, sic tu parcas nequaquam illis imputans iniquitates suas ». Reliquiae convertentur, reliquiae, inquam, Iacob ad Deum fortem ; Is. 10, 21; cf. Mich. 2, 12; 4, 6. Dona messianica praedicaturus propheta primo loco effert peccatorum ablationem et condonationem ; idque repetitis vicibus; Deum enim ait non retlenturum in aeternum ! iram suam (hebr.), qua nunc iuste in populum exardescit et qua veterem theocratiam dissolvere statuit. Iram ergo deponit et deposuisse ostendit eo, quod auferat iniquitatem et veniam peccatorum concedat. Hisce instaurationem bonis spiritualibus contineri innuitur. Non retinet Deus iram, quia in miseratione et amore (19r?) sibi beneplacet, haec volenti animo et libenti complectitur, in hisce largiendis delectatur. Praeclaram divinae bonitatis speciem ! « diligis enim omnia quae sunt et nihil odisti eorum quae fecisti » (Sap. 11, 235 — Alb.) ; vel, ut Ecclesia orat : Deus cui proprium est misereri semper et parcere... Peccatorum veniam et ablationem ulterius praedicat
Tribus orationibus et populi scelera exagitavit propheta et praeclara promissa messianica explicuit. lam quam mira rerum oppositio? Populus aucta serie offensiones Dei et scelera accumulat, Deus autem instaurationem salutis plenam promittere et insigniore modo illam proponere non desistit. Quare haec omnia animo complexus propheta in Dei admirationem et laudem prorumpit ct cum tanta sit populi perversitas eaque. per longa tempora incrementis aucta, non divinam maiestatem, non potentiam, non omniscientiam, verum clementiam et inexhaustaim condonandi miserationem laudibus extollit. Nexum bene adstruit. Theoph. : « cum immensam Dei erga nos benignitatem propheta considerasset. vidissetque ipsum tanta eos misericordia dignatum, qui nefaria seclera, venia prorsus indigna patrarant, ingenti cum admiratione clamat » :
7:19
v. 19 « revertetur et miserebitur nostri, deponct iniquitates nostras et proiiciet in profundum marisomnia peccata nostra » ; —i. e. iterum miserebitur nostri ; nam, ut bene notat Sanct. : « revertor et similia iterationem significant et per adverbium explicantur plerumque ; Iob 71, "1 » ; deponet, hebr. conculcabit, pedibus conteret (cf. Rib. Lap. Mar. Men.), i. e. delebit, in nihilum rediget iniquitates nostras. Et quo efficacius etiam et clarius plena peccatorum ablatio exprimatur, additur et proiiciet... i. e. ut Ros. interpres protestans exponit : « acterna oblivione delebis memoriam peccatorum nostrorum ; nam quae mari immersa sunt, eorum non est amplius apud nos memoria. Quae funditus deleta quis cupit et quorum etiam vestigia aut memoriam remanere nolit, ca 2n mare proiici dicuntur et Graecis et Latinis » (et profert exempla ex Horatio, Tibullo, Cicerone, Luciano). In profundo maris ergo peccata latebunt, nunquam emergent, nunquam apparebunt i. e. aeterna oblivione sepulta sunt (cf. ib. Sanct.) ; « quemadmodum enim quod in profundum maris coniicitur, nostros omnino fugit oculos, ita et iniquitates perpetuae Deus oblivioni dabit » (Theoph.). Uti in liberatione prima hostes persequentes proiecit in mare, ne in captivitatem et servitutem redigerentur Israelitae, ita in altera spirituali peccata mari operit (eaque baptismo abluit), ut spirituali carentes servitute filiorum dignitatem prae se ferant (cf. Rup. Lap.). Deleri peccata et ita apud Deum oblivioni tradi, disce quoque ex Is. 43, 23 (Theod. Theoph.). Cur autem Deus instaurationem adducturus sit peccatorum venia concessa, causam vates áffert promissionem olim iam patribus datam (cf. Theod. M.), eamque ut Deus opere uberrime impleat, propheta efflagitat ; eas autem promissiones bona messianica spectare, ex hoc contextu perspicuum est. Postquam enim propheta tot ac tanta de instauratione futura vaticinatus est, iam quasi ad primam originem et fontem totius exspectationis ascendit et ut certissimum spei illius praeclarae pignus et testimonium affert
7:20
v. 90 « dabis veritatem lacob, misericordiam Abraham, quae iurasti patribus nostris a diebus antiquis » ; — 1. e. gencratim promissa patribus data opere exsequeris. Hacc autem dicuntur veritas et misericordia, istae enim sunt « universae viae Domini » (Ps. 94, 10. Rup.), vel veritas et gratia, quibus novi foederis indoles egregie exprimitur, « lex per Moysen data est, gratia et veritas per Christum facta est » (Ioan. 4, 1'1). Multi sunt, qui veritatem explicent fidelifateim in promissis servandis, Deum fidem servaturum (cf. Alb. Bib. Sanct. Lap. Mar. Men. Tir. Reinkce), scd 2x hoc loco optime retinetur 1n significatione veritatis, et veritas Dci TY2N saepe est in psalmis vera. doctrina. (cf. Ps. 25, 5; 260, 3; 86, 11 hebr. Dan. 9, 13). Hunc sensum etiam LXX zAx0zz» vertentes exprimunt. Unde maior manifestatio Dei et amplior revelatio et magis intima cognitio Dei pro novo foedere efflagitatur, quae simul cum uberiore gratia et miseratione tribuenda sit. ii5, qui secundum Dei foedus ex nomine Iacob ct Abraham censentur (cf. 4, 2 ad domum Dei Iacob). Haec autem. dona. certissime speranda esse, ex Dei iuramento constat, « ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus » (Hebr. 6, 18). Promissa in ultimo culmine messianica, quae iureiurando a Deo corroborantur, vide Gen. 22, 16 seq. Deut. 7, 123. Ita propheta ex regui messianici eiusque bonorum contemplatione. et. explicatione. redit ad fundamenta rerumque initia et fausti ominis primordia, quae Deus sui consilii conscius lam priseis temporibus posuit, quae iurasti patribus nostris, ut unum Dei consilium quod omnia tempora complectatur innotescat nobis, quo maiore cum religione et admiratione sublimem Del providentiam supplices veneremur. 1. Quo ordine liber sit dispositus. 9. Quaenam potissimum exstent CoUmEnter pam subsidia . 1. Quaedam de ipso propheta proponuntur . 9. Quid Osee libro contineatur SECUNDA PARS. Cap. 4-9, 9. [. — PRIMA SCELERUM REPREHENSIO. Cap. 4. c) Ex calamitate salus. 5, 15-6, 3. . III. — TERTIA REPREHENSIO IN CONTUMACES. 6, 4-7, 16. a) Frustra in rebelles animadversum est. 6, 4-11 b) Ignis vitiorum vehementer accensus. 7, 1-1. a) Beneficia peccatis rependunt. 9, 10-17 b) Per idololatriam omnia perdunt. 10, 1-10. c) Poenis praeparatur resipiscentia. 10, 11-15 . II. — SEgcuNDA ANNUNTIATIO. Cap. 11. a) Praeclara beneficia spreverunt. 11, 1-7 . . b) Deus miserator dispersos colliget. 11, 8-12 . a) In calamitate Deus est exorandus. 13, 15-14, 4 . b) Salus describitur futura. 14, 5-9. 1. Quo tempore Ioel vaticinatus sit . 9. Quale sit libelli argumentum . LIBER IOEL. PRIMA PARS. 1-2, 17. a) Plaga locustarum. 1, 1-13. b) Maioris calamitatis portentum. 1, 14- 0. PROLEGOMENA De tempore Abdiae . LIBER ABDIAE . a) Clades Edomitarum. v. 1 9. PROLEGOMENA . 1. De Iona eiusque libro . 2. Quae fuerit regni assyriaci Goiiditio LIBER IONAE. CaPuT I. — à) Dias fugit. " 43. . b) Tempestas valida 1, 4-7 . c) lonas se reum fatetur. 1, 8-16. CaPvT II. gu a) lonas in ventre piscis. 2, 1. b) lonae oratio. 2, 9-11 . CaPur III. » ge c a) longe praedicatio . 3, 1-4. b) Ninivitarum poenitentia et salus. 3, 5-10. CaPvuT IV. a) Irascitur Ionas. 4, 1 "4 : b) Edocetur Ionas. 4, 5-11 . De propheta eiusque libro LIBER MICHAEAE . à I. — ORATIO PRIMA Cap. 1-2. a) Dei iudicis maiestas. 1, 2- T b) Poena destructionis. 1, 6-9. , c) Calamitas per Iudaeam serpens. 1, 10-16. e) Ne vana fiducia sibi blandiantur. 2, 6-11. a) Crimina principum et poena. 3, 1-4. . b) Pseudoprophetarum reprehensio. 3, 5-8. d) Montis Domini cxallatio: 4, 15 . €) s: regiaeque potestatis instauratio. 4, 6- 8 f) Via ad instaurationem. 4, 9-13 . g) Dominator ex Bethlehem oriundus. 5, 1-3. h) Dominatio eius beata atque invicta. 5, 4-8. a) Dei beneficia et populi ingratitudo. 6, 1-5. b) Quomodo gratum se ostendere oporteat. 6, 6-8 c) Át iniustis ct impiis ingruit poena. 6, 9-16 . €) Consolationi est spes instaurationis. 7, 1-10. f) Describitur instauratio messianica. 7, 11-17 . g) Instauratio spiritualis describitur. 7, 18-20 .
7:2
… L'ebr. ḥāsidhim « pii » (nei Settanta 'Aou82[6]os) ricorre spesso nel Vecchio Testamento (Ps. 4, 4; 11, 2 ecc.; Prov. 2, 8; Mich. 7, 2, ecc.); nel sec. II a. C. designa gli aderenti di un forte gruppo costituito dai migliori del popolo giudaico, votati all'osservanza più rigida della legge mosaica (I Mach. 2, 42; …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.