God who filleth heauen and earth, wil dwel in the hart of the humble. 3. For the sinnes of the Iewes Ierusalem shal be destroyed. 5. The faith of Christ shal be propagated by the preaching of the Apostles. 15. And Christ coming to iudge, 19. al shal receiue according to their desertes.
1Thus saith the Lord: Heaven is my throne, and the earth my footstool: what is this house that you will build to me? and what is this place of my rest?Queste cose dice il Signore: Il cielo è mio seggio, e la terra sgabello a' miei piedi: che casa è quella, che voi edificherete per me, e che luogo è quello, dov' io riposi?THVS sayth our Lord: Heauen is my seate, and the earth my foote stoole: what is this house that you wil build to me? and what is this place of my rest?Hæc dicit Dominus: Cælum sedes mea, / terra autem scabellum pedum meorum. / Quæ est ista domus quam ædificabitis mihi ? / et quis est iste locus quietis meæ ? 2My hand made all these things, and all these things were made, saith the Lord. But to whom shall I have respect, but to him that is poor and little, and of a contrite spirit, and that trembleth at my words?Queste cose tutte le fece la mano mia, e furon fatte tutte quante, dice il Signore: ma verso di chi volgerò io il mio sguardo, se non al poverello, e all'uom contrito di spirito, e che trema alla mia parola?My hand hath made al these thinges, & al these thinges haue bene done, sayth our Lord. But to whom shal I haue respect, but to the poore litle one, and the contrite of spirit, and him that trembleth at my wordes?Omnia hæc manus mea fecit, / et facta sunt universa ista, / dicit Dominus; / ad quem autem respiciam, nisi ad pauperculum, / et contritum spiritu, et trementem sermones meos ? 3He that sacrificeth an ox, is as if he slew a man: he that killeth a sheep in sacrifice, as if he should brain a dog: he that offereth an oblation, as if he should offer swine’s blood; he that remembereth incense, as if he should bless an idol. All these things have they chosen in their ways, and their soul is delighted in their abominations.Colui, che immola un bue, è come chi uccide un uomo: chi scanna un agnello, come chi taglia il capo ad un cane: chi l'obblazione offerisce, come chi presentasse sangue di porco: chi dell'incenso ricordasi, come chi bene dicesse un simolacro. Tutte queste cose hanno essi elette secondo le loro inclinazioni, e l'anima loro ha amate le loro abbominazioni.He that immolateth an oxe, is as he that should stay a man: he that killeth a sheepe in sacrifice, as he that should braine a dog: he that offereth oblation, as he that should offer swines bloud: he that remembreth frankincense, as he that should blesse an idol. Al these thinges haue they chosen in their wayes, and in their abominations their soule is delighted.Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum; / qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem; / qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat; / qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolo. / Hæc omnia elegerunt in viis suis, / et in abominationibus suis anima eorum delectata est. 4Wherefore I also will choose their mockeries, and will bring upon them the things they feared: because I called, and there was none that would answer; I have spoken, and they heard not; and they have done evil in my eyes, and have chosen the things that displease me.Quindi io pure imiterò le lor derisioni; e le cose, che temevano, manderò sopra di loro, perchè chiamai, e non fu chi rispondesse; parlai, e non mi diedero retta, e fecero il male sugli occhi miei, e vollero quel, ch'io non voleva.Wherfore I also wil choose their delusions: and the thinges that they feared, I wil bring to them: because I called, and there was none that would answer: I haue spoken, and they heard not: and they haue done euil in mine eies, and haue chosen the thinges that I would not.Unde et ego eligam illusiones eorum, / et quæ timebant adducam eis; / quia vocavi, et non erat qui responderet; / locutus sum, et non audierunt; / feceruntque malum in oculis meis, / et quæ nolui elegerunt.
5Hear the word of the Lord, you that tremble at his word: Your brethren that hate you, and cast you out for my name’s sake, have said: Let the Lord be glorified, and we shall see in your joy: but they shall be confounded.Udite la parola del Signore, voi, che alla parola di lui tremate: I vostri fratelli, che vi odiano, e a causa del nome mio vi rigettano, hanno detto: si glorifichi il Signore, e nella vostra letizia noi lo riconosceremo. Ma eglino saran confusi.Heare the word of our Lord, ye that tremble at his word: your brethren that hate you, and reiect you for my name sake, haue sayd: Let the Lord be glorified, & we shal see in your ioy: but they shal be counfounded.Audite verbum Domini, / qui tremitis ad verbum ejus. / Dixerunt fratres vestri odientes vos, / et abjicientes propter nomen meum: / Glorificetur Dominus, / et videbimus in lætitia vestra; / ipsi autem confundentur. 6A voice of the people from the city, a voice from the temple, the voice of the Lord that rendereth recompense to his enemies.Voce del popolo dalla città, voce del tempio, voce del Signore, che rende la mercede a' suoi nemici.A voice of people from the citie, a voice from the temple, the voice of our Lord repaying retribution to his enemies.Vox populi de civitate, / vox de templo, / vox Domini / reddentis retributionem inimicis suis. 7Before she was in labour, she brought forth; before her time came to be delivered, she brought forth a man child.Prima di aver le doglie ella ha partorito: prima del tempo di partorire e ella ha partorito un maschio.Before she traueled, she brought forth, before her time came to be deliuered, she brought forth a man childe.Antequam parturiret, peperit; / antequam veniret partus ejus, / peperit masculum. 8Who hath ever heard such a thing? and who hath seen the like to this? shall the earth bring forth in one day? or shall a nation be brought forth at once, because Sion hath been in labour, and hath brought forth her children?Chi udì mai cosa tale? E chi vide cosa simile a quella? La terra partorisce ella in un giorno? Ovvero è egli partorito un popolo tutto insieme? Ma i Sionne si senti gravida, e partorì i suoi figli.Who euer heard such a thing? and who hath sene the like to this? why, shal the earth trauel in one day? or shal a nation be brought forth together, because Sion hath traueled, and brought forth her children?Quis audivit umquam tale ? / et quis vidit huic simile ? / numquid parturiet terra in die una, / aut parietur gens simul, / quia parturivit et peperit / Sion filios suos ?
9Shall not I that make others to bring forth children, myself bring forth, saith the Lord? shall I, that give generation to others, be barren, saith the Lord thy God?Forse io, che altri fo partorire, io o pur non partorirò, dice il Signore? Io, a che altrui do discendenza sarò sterile, o dice il Signore Dio tuo?Shal not I that make others to bring forth children, my self bring forth, saith the Lord? shal I, that geue generation to others, be barren, sayth the Lord thy God?Numquid ego qui alios parere facio, ipse non pariam ? / dicit Dominus. / Si ego, qui generationem ceteris tribuo, sterilis ero ? / ait Dominus Deus tuus. 10Rejoice with Jerusalem, and be glad with her, all you that love her: rejoice for joy with her, all you that mourn for her.Congratulatevi con Gerusalemme, ed esultate con lei tutti voi, che la amate; rallegratevi con lei grandemente voi tutti, che piangete per lei;Reioyce with Ierusalem, and be ioyful in her al ye that loue her: be glad with her in gladnes al ye, that mourne vpon her,Lætamini cum Jerusalem et exsultate in ea, / omnes qui diligitis eam; / gaudete cum ea gaudio, / universi qui lugetis super eam: 11That you may suck, and be filled with the breasts of her consolations: that you may milk out, and flow with delights, from the abundance of her glory.Così voi succhierete alle sue mammelle la consolazione, e ne sarete satolli; e copia grande di delizie trarrete dalla splendida gloria di lei.that you may sucke, and be filled of the breast of her consolation: that you may milke, and flow with delightes in al maner of her glorie.ut sugatis et repleamini / ab ubere consolationis ejus; / ut mulgeatis et deliciis affluatis / ab omnimoda gloria ejus. 12For thus saith the Lord: Behold I will bring upon her as it were a river of peace, and as an overflowing torrent the glory of the Gentiles, which you shall suck; you shall be carried at the breasts, and upon the knees they shall caress you.Imperocché queste cose dice il , Signore: Ecco che io volgerò sopra di lei come un fiume di pace, e come torrente, che inonda la gloria delle genti: voi succhierete il suo latte: sul seno di lei sarete portati, e sulle ginocchia vi faranno carezze.Because thus saith our Lord: Behold I wil decline vpon her as it were a floud of peace, and as a torrent ouerflowing the glorie of the Gentiles, which you shal sucke: at the breasts you shal be caried, & vpon the knees they shal speake you fayre.Quia hæc dicit Dominus: / Ecce ego declinabo super eam quasi fluvium pacis, / et quasi torrentem inundantem gloriam gentium, / quam sugetis: / ad ubera portabimini, / et super genua blandientur vobis.
13As one whom the mother caresseth, so will I comfort you, and you shall be comforted in Jerusalem.Come una madre accarezza il bambino, così io consolerò voi, e vostra consolazione sarà in Gerusalemme.As if the mother would speake one fayre, so wil I comfort you, and in Ierusalem you shal be comforted.Quomodo si cui mater blandiatur, / ita ego consolabor vos, / et in Jerusalem consolabimini. 14You shall see and your heart shall rejoice, and your bones shall flourish like an herb, and the hand of the Lord shall be known to his servants, and he shall be angry with his enemies.Voi vedrete, e si rallegrerà il cuor vostro, e le ossa vostre rinverdiranno com'erba, e sarà conosciuta la man del Signore da' suoi servi; ma il suo sdegno farà egli provare a' suoi nemici.You shal see, and your hart shal reioyce, and your bones shal spring as an herbe, and the hand of our Lord shal be knowen to his seruants, and he shal be wrath with his enemies.Videbitis, et gaudebit cor vestrum, / et ossa vestra quasi herba germinabunt: / et cognoscetur manus Domini servis ejus, / et indignabitur inimicis suis. 15For behold the Lord will come with fire, and his chariots are like a whirlwind, to render his wrath in indignation, and his rebuke with flames of fire.Perocché ecco che il Signore verrà col fuoco, e il cocchio di lui sarà come un turbine, per ispandere nella sua indegnazione il suo furore, e la sua vendetta dell'ardor delle fiamme:Because loe our Lord wil come in fyre, and his chariotes as a whirlewind, to render his furie in indignation, and his rebuking in flame of fyre:Quia ecce Dominus in igne veniet, / et quasi turbo quadrigæ ejus, / reddere in indignatione furorem suum / et increpationem suam in flamma ignis: 16For the Lord shall judge by fire, and by his sword unto all flesh, and the slain of the Lord shall be many.Perchè il Signore cinto di fuoco, e di sua spada farà giudizio di tutta la carne, e il numero di quegli, che il Signore ucciderà, sarà grande:because our Lord shal iudge in fyre, and in his sword to al flesh, and the slaine of our Lord shal be multiplied,quia in igne Dominus dijudicabit, / et in gladio suo ad omnem carnem; / et multiplicabuntur interfecti a Domino, 17They that were sanctified, and thought themselves clean in the gardens behind the gate within, they that did eat swine’s flesh, and the abomination, and the mouse: they shall be consumed together, saith the Lord.Quei, che si santificavano, e credevan di farsi puri negli orti dietro la porta, quei, che mangiavan carne di porco, e cose abbominevoli, e i sorci, periran tutti insieme, dice il Signore:they that were sanctified, and thought them selues cleane in the gardens behind the gate within, they that did eate swines flesh, and abomination and the mouse: they shal be confounded, sayth our Lord.qui sanctificabantur et mundos se putabant in hortis / post januam intrinsecus, / qui comedebant carnem suillam, / et abominationem et murem: / simul consumentur, dicit Dominus.
18But I know their works, and their thoughts: I come that I may gather them together with all nations and tongues: and they shall come and shall see my glory.Ma io le opere loro, e i loro pensieri vengo a raunare con tutte le genti, e con tutte le lingue, e verranno, e vedran la mia gloria.But I know their workes, and their cogitations: I come that I may gather together with al nations and tongues: and they shal come and shal see my glorie.Ego autem opera eorum et cogitationes eorum / venio ut congregem, / cum omnibus gentibus et linguis: / et venient, et videbunt gloriam meam. 19And I will set a sign among them, and I will send of them that shall be saved, to the Gentiles into the sea, into Africa, and Lydia them that draw the bow: into Italy, and Greece, to the islands afar off, to them that have not heard of me, and have not seen my glory. And they shall declare my glory to the Gentiles:Ma alzerò tra di esse un segno, e di que', che saranno salvati, ne spedirò alle genti pel mare, nell'Africa, nella Lidia (a genti, che scoccano saette), e per l'Italia, e per la Grecia, alle rimote isole, a genti, che non han sentito parlar di me, e non han veduto la mia gloria. E la mia gloria annunzieran quelli alle genti:And I wil put a signe in them and I wil send of them, that shal be saued, to the Gentiles into the sea, into Afrike, and Lydia them that hold the arrow: into Italie, and Greece, to the ilandes farre of, to them that haue not heard of me, and haue not sene my glorie. And they shal shew forth my glorie to the Gentiles:Et ponam in eis signum, / et mittam ex eis qui salvati fuerint, ad gentes / in mare, in Africam, et Lydiam, tendentes sagittam; / in Italiam et Græciam, / ad insulas longe, / ad eos qui non audierunt de me, / et non viderunt gloriam meam. / Et annuntiabunt gloriam meam gentibus; 20And they shall bring all your brethren out of all nations for a gift to the Lord, upon horses, and in chariots, and in litters, and on mules, and in coaches, to my holy mountain Jerusalem, saith the Lord, as if the children of Israel should bring an offering in a clean vessel into the house of the Lord.Ed ei condurranno tutti i fratelli vostri di tutte nazioni in obblazione al Signore su' cavalli, su' cocchi, nelle lettighe, su' muli, e su' carri al monte mio santo di Gerusalemme, dice il Signore, come quando i figliuoli d'Israele portano in un mondo vaso l'offerta alla casa del Signore.and they shal bring al your brethren of al nations a gift to our Lord, vpon horses, and in chariotes, & in horse litters, & on mules, and in coches, to my holie mountaine Ierusalem, sayth our Lord, as if the children of Israel should bring in a gift in a cleane vessel into the house of our Lord.et adducent omnes fratres vestros / de cunctis gentibus / donum Domino, / in equis, et in quadrigis, et in lecticis, / et in mulis, et in carrucis, / ad montem sanctum meum / Jerusalem, dicit Dominus: / quomodo si inferant filii Israël munus / in vase mundo in domum Domini. 21And I will take of them to be priests, and Levites, saith the Lord.E di questi io ne sceglierò de' sacerdoti, e de' Leviti, dice il Signore:And I wil take of them to be priestes, and leuites, sayth our Lord.Et assumam ex eis / in sacerdotes et Levitas, dicit Dominus.
22For as the new heavens, and the new earth, which I will make to stand before me, saith the Lord: so shall your seed stand, and your name.Imperocché come i nuovi cieli, e la nuova terra, ch'io fo stare alla mia presenza: così starà la stirpe vostra, e il vostro nome, dice il Signore.Because as new heauens, and a new earth, which I make to stand before me, sayth our Lord: so shal your sede stand, and your name.Quia sicut cæli novi et terra nova, / quæ ego facio stare coram me, dicit Dominus, / sic stabit semen vestrum et nomen vestrum. 23And there shall be month after month, and sabbath after sabbath: and all flesh shall come to adore before my face, saith the Lord.E di mese in mese, e di sabato in sabato verrà ogni uomo a prostrarsi dinanzi a me, dice il Signore.And there, shal be moneth after moneth, and sabbath after sabbath: al flesh shal come to adore before my face, sayth our Lord.Et erit mensis ex mense, / et sabbatum ex sabbato: / veniet omnis caro ut adoret coram facie mea, / dicit Dominus. 24And they shall go out, and see the carcasses of the men that have transgressed against me: their worm shall not die, and their fire shall not be quenched: and they shall be a loathsome sight to all flesh.E usciranno a vedere i cadaveri di coloro, che han prevaricato contro di me: il loro verme non muore, e il loro fuoco non si estinguerà: e il vederli farà nausea ad ogni uomo.And they shal goe out, and see the carcasses of the men, that haue transgressed against me: their worme shal not die, and their fyre shal not be quenched: and they shal be euen vnto satietie of sight to al flesh.Et egredientur, et videbunt cadavera / virorum qui prævaricati sunt in me; / vermis eorum non morietur, / et ignis eorum non extinguetur: / et erunt usque ad satietatem visionis omni carni.
66:1
Challoner
House. This is a prophecy that the temple should be cast off. (Challoner)
Calmet
Isaias alludes to the return of the captives, as to a figure of the Church. They had flattered themselves with the idea of building a magnificent temple. God regards it not, as long as they follow their own wills and cherish pride. (Calmet)
Worthington
He is pleased with the piety of his servants, which may be exhibited any where, though the temple is the most proper place. See Acts vii., and xiv. After the gospel, the sacrifices of the law became unlawful. (Worthington)
66:3
Haydock
He. Septuagint, "the wicked who." (Haydock)
Challoner
Ox. This is a prophecy, that the sacrifices which were offered in the old law, should be abolished in the new; and that the offering of them should be a crime. (Challoner)
Calmet
Without the proper dispositions, sacrifice only displeases God. (Calmet)
Haydock
Brain, or slay. (Haydock)
Incense. To offer it in the way of a sacrifice; (Challoner) or to remind God of his people. The expression is popular, but energetic, Leviticus 2:2, 9., and 6:15.
Calmet
Ways, to please themselves, and to bind me. But I will not have a divided heart, Isaias 1:11., and 58:3. (Calmet)
66:4
Challoner
Mockeries. I will turn their mockeries upon themselves; and will cause them to be mocked by their enemies. (Challoner)
66:5
66:6
Calmet
Lord, who is about to quit the temple, and to abandon the Jews to their internal dissensions, and to the arms of the Romans. Many prodigies announced this judgment. (Calmet)
Tacitus
One Jesus cried for seven years and five months, "Woe to the temple," etc. At last he cried, "Woe to myself;" when he was shot dead. (Josephus, Jewish Wars 7:12.) (Tacitus, Hist. v.)
Josephus
Angels were heard crying in the temple, "Let us go hence." (Josephus)
66:7
Challoner
Before, etc. This relates to the conversion of the Gentiles, who were born as it were all on a sudden to the Church of God. (Challoner)
66:8
Day. Shall a whole nation be born at once? Twelve fishermen effect the most surprising change in the manners of the world.
66:9
Calmet
God. His grace converts the nations. (Calmet)
66:10
For her. Ye shall be comforted, (Haydock) when the captives return, and the gospel is propagated.
66:12
66:14
Herb, in baptism and the resurrection.
Calmet
Enemies, the Chaldeans, infidel Jews, and all the reprobate, ver 15. How many miracles were wrought by Christian preachers! Persecutors have come to an untimely end. (Calmet)
Worthington
Before judgment, the world shall be consumed. (Worthington)
66:16
Haydock
Many. Few are chosen. (Haydock)
Menochius
All the wicked shall perish eternally. (Menochius)
66:17
Tertullian
Within the court, or gardens, where they purified themselves, foolishly supposing that this would remove their crimes, as the pagans did. (St. Jerome) (Tertullian, Bapt. v.)
Instead of gate, St. Jerome wrote unam, "one," moon or Hecate, which is obviously derived from Hebrew Achat, Isaias 57:8., and 65:11. Chaldean, Syriac, etc., "gardens, one after another with those who eat," etc.
Mouse, or "field-rat," (Bochart) all declared unclean; (Leviticus 11:7, 29.; Calmet) or, "the dor-mouse," (St. Jerome) which was looked upon as a delicacy by the Romans. (Varro 3:15.; Pliny, [Natural History?] 36:1.)
66:18
Calmet
Gather them, thoughts, etc. All is personified in poetry. The Gentiles shall witness my judgments. (Calmet)
66:19
Sign; the cross, which Christ left to enlighten us, (Ezechiel ix.; St. Jerome; Worthington) or the gospel, with the power of working miracles. Some Jews shall be saved, and shall preach to others, as God's servants.
Sea. Hebrew, "Tharsis, to Phul in Thebais, Lud, (Ethiopians.; Bochart) who were expert archers." Septuagint, "Mosoch."
Haydock
Greece. Hebrew, "Javan;" who peopled Ionia and the Archipelago. Islands, near Asia, (Calmet) and all distant places. (Parkhurst, p. 4.) (Haydock)
Worthington
Men of all nations shall be converted, and brought by angels to the Church. (St. Jerome) (Worthington)
66:20
Calmet
Brethren, as the converts may justly be styled. (Calmet)
Coaches, (carrucis.) Hebrew circaroth, (Haydock) "dromedaries," (Bochart) "with songs of praise." (Chaldean, etc.) The precise import is unknown. Truth shall shew its sweet force.
Calmet
Offering; the first-fruits, brought by all with great solemnity, Deuteronomy 26:4., and 2 Thessalonians 2:12. (Calmet)
66:21
Calmet
Of them, Gentiles; (ver. 19.) some of whom alone will be properly priests, though all enjoy the title in a figurative sense, 1 Peter 2:9. The Jews strive in vain to elude this text. (Calmet)
Worthington
Under the law, one family alone enjoyed this honour: but Christ chooses the most deserving pastors. (Worthington)
66:22
Name. The faith and morals of Christianity shall subsist for ever, like the gospel, which is termed the new heavens, Isaias 65:17., and Matthew 16:18.
66:23
66:24
Men; rebellious Jews and persecutors, who perish miserably.
Ovid in Ibin
Flesh. Josephus (Jewish Wars 6:16.) describes the horrors of the last siege of Jerusalem. The prophet may allude to the fires kept up in the vale of Hinnon; (chap. 30:33.) and our Saviour applies this text to the damned, Mark 9:43. All shall condemn them. (Calmet) Accedat lacrymis odium, dignusque puteris Ut mala cum tuleris plurima, plura feras. (Ovid in Ibin.)
66:1
What is this house, etc.... This is a prophecy that the temple should be cast off.
66:3
He that sacrificeth an ox, etc.... This is a prophecy that the sacrifices which were offered in the old law should be abolished in the new; and that the offering of them should be a crime.—Ibid. Remembereth incense.... Viz., to offer it in the way of a sacrifice.
66:4
I will choose their mockeries.... I will turn their mockeries upon themselves; and will cause them to be mocked by their enemies.
66:7
Before she was in labour, etc.... This relates to the conversion of the Gentiles, who were born, as it were, all on a sudden to the church of God.
66:24
THE PROPHECY OF JEREMIAS
Jeremias was a priest, a native of Anathoth, a priestly city in the tribe of Benjamin: and was sanctified from his mother’s womb, to be a prophet of God; which office he began to execute when he was yet a child in age. He was in his whole life, according to the signification of his name, Great before the Lord; and a special figure of Jesus Christ, in the persecutions he underwent for discharging his duty; in his charity for his persecutors; and in the violent death he suffered at their hands: it being an ancient tradition of the Hebrews, that he was stoned to death by the remnant of the Jews who had retired into Egypt.
66:1
1. Heauen is my seate.] Lest anie should interprete these prophetical promises As God was serued more specially in the temple, so he is now in Churches, but is in al places. See Act. 7. v. 48. (as the Ievves doe) only of the restauration, & reedification of Ierusalem and the Temple, the Prophet here shevveth that albeit God sanctified the temple, and granted manie benefites to those that serued him therein, yet his proper seate is not in anie material temple or terrestrial place, but in heauen. And therfore Temples and Churches are in deede ordayned for faithful people to serue him in, & to signifie, that as these places are more holie, then ordinarie houses, so heauen is infinitely more glorious then anie earthlie palace: yet God is not conteyned in anie place, but exceedeth al. To which purpose S. Steuen (Act.7.) alleageth and vrgeth this place: and also S. Paul. Act 17. that God dvvelleth not, or is not concluded in temples, neither needeth them for his ovvne vse, but is rightly serued in them, by those that lift vp their mindes to him, as dwelling in heauen, & replenishing al places. Clergimen in the old law succeded by bloud, in the new by election.
Concordanza Act. 7. v. 49.
A prophecie that the Temple shal cease:
66:3
and sacrifices of the old Testament shal become vnlawful.
66:4
Concordanza Prou. •4. Iere. 7. •. 13.
66:6
Iosephus expoundeth this of the Angels voice vttered in the temple before the destruction, saying: Migremus hinc. Let vs depart from hence. S Ierome confirmeth the same by the wordes of the Psalme. 54 I savv contradiction in the citie.
66:9
God geueth natural powre to al liuing creatures of generation: but himself bringeth forth children of his Church.
66:15
Immediatly before Christ come to iudge, this whole world shal be destroyed by fire.
66:19
Christ ascending to his Father left the signe of Thau (Ezech 9.) the crosse, vnto vs, or put it in our foreheades, that we may freely say: the light of thy countenance is signed vpon vs. S. Ierom. in hunc locum.
66:20
Men of al nations shalbe brought into the Church by the mynistrie of particular Angels. S. Iero. ibid.
66:21
21. I vvil take of them to be Priestes.] In the Lavv of Moyses Priestes and Leuites vvere al of one Tribe, by succession of natural kinred, nor by election; but the lavv being changed, necessarily also Priesthood is changed. And Byshopes, Priestes, Deacons, and other Clergie men, are taken, and ordained not by uerenes of bloud, but by election, according to their merites of vertues.
66:22
Concordanza Apoc. 21.
66:23
General resurrection of al men.
66:24
Concordanza Mar. 9. v. 44.
66:1
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 16
… For almost after the manner of the Gentiles they worshipped Him in the temple. But learn how the Lord speaks, when abolishing it: “Who hath meted out heaven with a span, and the earth with his palm? Have not I?” “Thus saith the Lord, Heaven is My throne, and the earth My footstool: what kind of house will ye build to Me, or what is the place of My rest?”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 37
… Woe, sinful nation, a people full of sins, a wicked seed, children that are transgressors, ye have forsaken the Lord.” And again elsewhere, when the same prophet speaks in like manner from the person of the Father, “What is the house that ye will build for Me? saith the Lord. The heaven is My throne, and the earth is My footstool.”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 22
… For indeed the temple, which is called the temple in Jerusalem, He admitted to be His house or court, not as though He needed it, but in order that you, in this view of it, giving yourselves to Him, might not worship idols. And that this is so, Isaiah says: ‘What house have ye built Me? saith the Lord. Heaven is My throne, and earth is My footstool.’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.2.6
… He says: “Swear not at all; neither by heaven, for it is God’s throne; nor by the earth, for it is His footstool; neither by Jerusalem, for it is the city of the great King.” For these words are evidently spoken with reference to the Creator, as also Esaias says: “Heaven is my throne, the earth is my footstool.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 16
… He who dwelleth in light unapproachable;” “He who dwelleth not in temples made with hands;” “from before whose sight the earth trembles, and the mountains melt like wax;” who holdeth the whole world in His hand “like a nest;” “whose throne is heaven, and earth His footstool;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.1.3
… This also, I think, is indicated in sacred Scripture by the declaration of the prophet, “Do not I fill heaven and earth? saith the Lord;” and again, “The heaven is My throne, and the earth is My footstool;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.4.1
… Further, do not those admirable principles which He lays down respecting oaths, saying that we ought not to “swear either by heaven, because it is the throne of God; nor by the earth, because it is His footstool,” harmonize most clearly with the words of the prophet, “Heaven is My throne, and the earth is My footstool?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.5
… “Lord, who hath believed our report? and to whom is the Arm of God revealed?” Also in the same: “Thus saith the Lord, Heaven is my throne, and the earth is the support of my feet. What house will ye build unto me? or what is the place for my rest? For all these things hath mine hand made.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.6
In Isaiah: “Thus saith the Lord God, The heaven is my throne, and the earth is the stool of my feet. What seat will ye build for me, or what is the place for my rest? For all those things hath my hand made, and all those things are mine. And upon whom else will I look, except upon the lowly and quiet man, and him that trembleth at my words?”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 3
… proving that that is not God who is made by the hand of the workman, nor that which is feigned by the intellect of a heretic. For he is not God for whose existence the workman must be asked. And He has added hereto by the prophet, “The heaven is my throne, and the earth is my footstool: what house will ye build me, and where is the place of my rest?”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 6
… the smell of a good savour;” or when there are given to Moses the tables “written with the finger of God;” or when the people of the children of Israel are set free from the land of Egypt “with a mighty hand and with a stretched out arm;” or when it says, “The mouth of the Lord hath spoken these things;” or when the earth is set forth as “God’s footstool;”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Oration of Eusebius 1.1
… he, I mean, who is truly great; of whom I affirm (nor will the sovereign who hears me be offended, but will rather approve of this ascription of praise to God), that HE is above and beyond all created things, the Highest, the Greatest, the most Mighty One; whose throne is the arch of heaven, and the earth the footstool of his feet.
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 1.6
… What house will ye build Me or what shall be the place of My rest
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.8
… that He is incomprehensible, as it is written, The heaven is My throne, and the earth is the footstool of My feet. What house will ye build Me, or what is the place of My rest? For these things hath My hand made, and all these things are mine
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 6.8
… perfect in sight, perfect in power, perfect in greatness, perfect in foreknowledge, perfect in goodness, perfect in justice, perfect in loving-kindness: not circumscribed in any space, but the Creator of all space, existing in all, and circumscribed by none . Heaven is His throne , but higher is He that sitteth thereon: and earth is His footstool
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.74
… For hardly may one of those who have been most specially purged, behold here even an image of the Good, as men see the sun in the water. Who hath measured the water with his hand, and the heaven with a span, and the whole earth in a measure? Who hath weighed the mountains in scales, and the hills in a balance? What is the place of his rest?
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.8
… not merely the handiwork or means of any individual, but even if we wished to honour Him, by uniting together all the property and handiwork of all mankind. Do not I fill heaven and earth? saith the Lord! and what house will ye build Me? or what is the place of My rest?
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.12
… through Whom and in Whom are all things , Who sitteth upon the circle of the earth, and hath meted out heaven with the span, Who measureth the water in the hollow of his hand , Who holdeth in His hand all things that are, Who dwelleth on high and looketh upon the things that are lowly , or rather did look upon them to make all the world to be His footstool
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.11
… The question, then, is not unimportant, and so let us more diligently consider what the footstool is. For we read elsewhere: “The heaven is My throne, and the earth the footstool of My feet.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 17
… but it is shown also by the voice of a prophet; “What house will ye build for Me? saith the Lord God. As saith the prophet, Heaven is my throne, and earth is my footstool: what house will ye build for me? saith the Lord: or what is the place of my rest? Hath not my hand made all these things?” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Is. lxvi. 1, 2 . “On whom shall I rest but on him that is humble?” Christ finds few on whom to rest. How then can His commands be said to be easy?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 2.17
… For what place is not “by” the Lord, who “reacheth from one end to another mightily, and sweetly doth order all things,” and of whom it is said, “Heaven is His throne, and earth is His footstool;” and who said, “Where is the house that ye build unto me, and where is the place of my rest? For has not my hand made all those things?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.9
… and thus exist in one place, and not in another, or at least have one part here, and another elsewhere: but that He is everywhere present in His majesty, not divided by parts, but everywhere complete. But if they take a fleshly view of what is said, “The heaven is my throne, and the earth is my footstool,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 3.13
13. But “I have read,” you will say. What hast thou read, who hast understood nothing? Yet tell me, what hast thou read? Let us not thrust back the babe in understanding with his play. Tell me, what hast thou read? “Heaven is My throne, and the earth is My footstool.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.6
… or whether man say to God, “Thou satest on the throne Who judgest equity,” giving the name of God’s throne to his soul, so that his body may peradventure be the earth, which is called God’s “footstool:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 91.16
… Say not, Those who sustained Him are better than He who was sustained. Are then cattle better than men, because they sustain the weakness of men? And we ought not to speak thus either; for if the cattle withdraw their support, their riders fall. But how ought we to speak of it? For it is said even of God, “Heaven is My throne.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 99.3
… Thou givest heed unto them who rage against thee: Who is it that sitteth within thee, thou givest not heed. Thou art become a heaven, and fearest thou the earth? For the Scripture saith in another passage, that the Lord our God doth declare, “The heaven is My throne.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 99.8
… for He is holy.” What are we to fall down before? His footstool. What is under the feet is called a footstool, in Greek ὑποπόδιον , in Latin Scabellum or Suppedaneum. But consider, brethren, what he commandeth us to fall down before. In another passage of the Scriptures it is said, “The heaven is My throne, and the earth is My footstool.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 122.9
… for of them it is said, “For there were seated seats.” Who sat? “Seats.” And who are the seats? They of whom it is said, “The soul of the righteous is the seat of wisdom.” Who are the seats? The heavens. Who are the heavens? Heaven. What is heaven? That of which the Lord saith, “Heaven is My seat.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 8.3
… “Behold he that keepeth Israel shall neither slumber nor sleep.” And He stands and sits , since He says, “Heaven is my seat, and earth the footstool for my feet:”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 1.13
… Wherefore by the place of God is meant that which has a greater share in His energy and grace. For this reason the Heaven is His throne. For in it are the angels who do His will and are always glorifying Him . For this is His rest and the earth is His footstool
66:2
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 19
… thou shalt not commit adultery: thou shalt not be a corrupter of youth. Thou shalt not let the word of God issue from thy lips with any kind of impurity. Thou shalt not accept persons when thou reprovest any one for transgression. Thou shalt be meek: thou shalt be peaceable. Thou shalt tremble at the words which thou hearest.
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 13
… with what measure ye mete, with the same it shall be measured to you.” By this precept and by these rules let us establish ourselves, that we walk with all humility in obedience to His holy words. For the holy word saith, “On whom shall I look, but on him that is meek and peaceable, and that trembleth at My words?”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Trallians: Shorter and Longer Versions 7
… himself in his own works, is the brother of him that destroys himself.” If, therefore, ye also put away conceit, arrogance, disdain, and haughtiness, it will be your privilege to be inseparably united to God, for “He is nigh unto those that fear Him.” And says He, “Upon whom will I look, but upon him that is humble and quiet, and that trembles at my words?”
san Melitone di Sardi † 180 d.C. Melito, the Philosopher 9
The hand of the Lord —Divine operation. In the prophet: “Have not my hands made all these things?”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.3.6
… we know that if our earthly house of this tabernacle were dissolved, we have a building of God, an house not made with hands, eternal in the heavens.” And when he says elsewhere, “Because I shall see the heavens, the works of Thy fingers,” and when God said, regarding all things visible, by the mouth of His prophet, “My hand has formed all these things,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 6.3
3. We must persevere in the straight and narrow road of praise and glory; and since peacefulness and humility and the tranquillity of a good life is fitting for all Christians, according to the word of the Lord, who looks to none other man than “to him that is poor and of a contrite spirit, and that trembleth at”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 17
Cyprian to the presbyters and deacons, his brethren, greeting. The Lord speaketh and saith, “Upon whom shall I look, but upon him that is humble and quiet, and that trembleth at my words?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.21
… “The beginning of wisdom is to fear God.” Also in the Proverbs of the same: “Blessed is the man who reverences all things with fear.” Of the same thing in Isaiah: “And upon whom else will I look, except upon him that is lowly and peaceful, and that trembleth at my words?”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 3
… but He wishes to confer upon us, even as a father, a religious wisdom. And He, wishing moreover to attract to gentleness our minds, brutish, and swelling, and stubborn with cloddish ferocity, says, “And upon whom shall my Spirit rest, save upon him that is lowly, and quiet, and that trembleth at my words?”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.17
… For Christ dwells in the peaceful and the meek, and lodges in those that fear His word, as He says through the prophet:— On whom shall I look, and in whom shall I dwell, but in the peaceful and the meek who fear My word ?
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… This God Himself shews us, when He says, ‘All these things hath My Hand made
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.21
… But if otherwise, as you hold, O Arians, the Word of God be a work, by what Hand and Wisdom did He Himself come into being? for all things that came to be, came by the Hand and Wisdom of God, who Himself says, ‘My hand hath made all these things
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 4.26
… for it is written, ‘Thy Hand made all these things,’ and ‘He led out His people with His Hand
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 7.1
… For the prophet says in the person of the Father, “My Hand made all these things”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.5
33. And yet since we read that the Son is the hand (for it is written: “Hath not My Hand made all these things?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 15
But why said he not, “the humble,” but rather “the poor?” Because this is more than that. For He means here them who are awestruck, and tremble at the commandments of God. Whom also by His prophet Isaiah God earnestly accepting said, “To whom will I look, but to him who is meek and quiet, and trembleth at My words?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 47
What then, saith one, is the head of virtue? Humility. Wherefore Christ also begins with it, saying, “Blessed are the poor.” This head hath not locks and ringlets, but beauty, such as to gain God’s favor. For, “Unto whom shall I look,” saith He, “but unto him that is meek and humble, and trembleth at my words?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 62
Seest thou the purity of this man? Behold also the uncleanness of the other; for “every one that is proud in heart is unclean before God.” Besides, the one hath God resting upon him, (“For unto whom will I look,” saith He, “but to him that is meek and quiet, and trembleth at my words”),
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 7
… Now what anger this excites, it needs not that you who know should learn from us. Abstaining therefore from their madness, let us tremble at His words, that He may continually build us up. For, “upon whom shall I look” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 14.9
… David was only a shepherd when he was chosen to be king. And the least of His disciples was the one whom Jesus loved the most. My brother, sit down in the lower room, that when one less honorable comes you may be bidden to go up higher. Upon whom does the Lord rest but upon him that is lowly and of a contrite spirit, and that trembleth at His word?
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 39.3
… and such abstinence is displeasing to me. Such fasts are my enemies. I receive no soul which forsakes the body against my will. A foolish philosophy may boast of martyrs of this kind; it may boast of a Zeno a Cleombrotus, or a Cato. My spirit rests only upon him “that is poor and of a contrite spirit, and that trembleth at my word.
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 2.18
… It is fitting that that mind should be very tranquil and quiet, as well as free from all the tumults of anger, which desires to be the dwelling-place of God, as he testifies through the prophet, saying, “Upon
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 40
… But how doth He rest, where He findeth not His own place? what else than an humbled heart, to fill, not to leap back from; to raise up, not to weigh down? whereas it hath been most plainly said, “On whom shall rest My Spirit? On him that is humble and quiet, and trembles at My words.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 52
… Therefore there is none that guardeth the virginal good, save God Himself Who gave it: and God is Charity. The Guardian therefore of virginity is Charity: but the place of this Guardian is humility. There forsooth He dwelleth, Who said, that on the lowly and quiet, and that trembleth at His words, His Spirit resteth.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 18.6
… “Therefore Thou hast hid these things from the wise and prudent, and hast revealed them unto babes.” What babes? To the lowly. Say on whom doth My Spirit rest? “Upon him that is lowly and quiet, and who trembleth at My words.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 74.21
… Who are the poor in spirit? They who when they do anything of good, praise God, when anything of evil, accuse themselves. “Upon whom shall rest My Spirit,” saith the Prophet, “but upon the humble man, and peaceful, and trembling at My words?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 104.43
… “Serve the Lord with fear, and rejoice unto Him with trembling.” If we must rejoice with trembling, God beholdeth us, there cometh an earthquake; when God looketh upon us, let our hearts tremble; then will God rest there. Hear Him in another passage: “Upon whom shall My Spirit rest? Even on him that is lowly and quiet, and who trembleth at My Word.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 132.2
… an habitation for the God of Jacob” ( ver. 5 ). Where did he seek a place for the Lord? If he was meek, he sought it in himself. For how is one a place for the Lord? Hear the Prophet: “Upon whom shall My Spirit rest? Even upon him that is poor and of a contrite spirit, and trembleth at My words.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 12.31
… as the Lord says through the prophet: “Upon whom shall My spirit rest, but on him that is humble and quiet and hears My words,” or according to those copies which express the Hebrew accurately: “To whom shall I have respect, but to him that is poor and little and of a contrite spirit and that trembleth at My words?”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.17
… 14 ). Let the haughty hear, Every one that exalteth himself shall be humbled ( Ibid .). Let the humble hear, Humility goeth before glory; let the haughty hear, The spirit is exalted before a fall ( Prov. xv. 33; xvi. 18 ). Let the humble hear, Unto whom shall I have respect, but to him that is humble and quiet, and that trembleth at my words (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.18
… Let us consider how we are admonished by the precepts of our Redeemer, who says, Blessed are the poor in spirit; for theirs is the kingdom of heaven ( Matth. v. 3 ). Hence, also, he says by the prophet, On whom shall my Spirit rest, but on him that is humble, and quiet, and that trembleth at my words (
66:3
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.18.3
… Sacrifices, therefore, do not sanctify a man, for God stands in no need of sacrifice; but it is the conscience of the offerer that sanctifies the sacrifice when it is pure, and thus moves God to accept [the offering] as from a friend. “But the sinner,” says He, “who kills a calf [in sacrifice] to Me, is as if he slew a dog.”
san Dionigi di Alessandria † 265 d.C. Containing Epistles, or Fragments of Epistles 11.4
… “Yea, they have chosen their own ways, and their own abominations in which their souls delighted; I also will choose their mockeries, and will recompense their sin.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 7.10.7
7. And again, farther on he says: “For Valerian, being instigated to such acts by this man, was given over to insults and reproaches, according to what was said by Isaiah: ‘They have chosen their own ways and their abominations in which their soul delighted; I also will choose their delusions and will render unto them their sins.’
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 19
… the voice of the bridegroom, and the voice of the bride .’ Therefore now, ‘he who among them sacrificeth an ox, is as he who smiteth a man, and he who sacrificeth a lamb is as he who killeth a dog, he that offereth fine flour, is as [if he offered] swine’s blood, he that giveth frankincense for a memorial, is as a blasphemer
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.52
Chapter 52.— 119. Petilianus said: "If you suppose that you can offer sacrifice, God Himself thus speaks of you as most abandoned sinners: ‘The wicked man,’ He says, ‘that sacrificeth a calf is as if he cut off a dog’s neck; and he that offereth an oblation, as if he offered swine’s blood .’
66:5
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 85
… Behold, I have made her that begetteth, and her that is barren, saith the Lord. Rejoice, O Jerusalem, and hold a joyous assembly, all ye that love her. Be glad, all ye that mourn for her, that ye may suck and be filled with the breast of her consolation, that having suck ye may be delighted with the entrance of His glory.’ ”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.16
“But I say unto you which hear” (displaying here that old injunction, of the Creator: “Speak to the ears of those who lend them to you” ), “Love your enemies, and bless those which hate you, and pray for them which calumniate you.” These commands the Creator included in one precept by His prophet Isaiah: “Say, Ye are our brethren, to those who hate you.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 1
I. It is the Day of the Resurrection, and my Beginning has good auspices. Let us then keep the Festival with splendour,
san Girolamo † 420 d.C. The Perpetual Virginity of Blessed Mary 17
… as in the verse, “Behold, how good and how pleasant it is for brethren to dwell together in unity.” And in another psalm the Saviour says, “I will declare thy name unto my brethren.” And elsewhere, “Go unto my brethren and say to them.” I say also general , because we are all children of one Father, there is a like bond of brotherhood between us all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 88.9
… We do as the Lord Himself commanded us, in the words of the prophet Isaiah: “Hear the word of the Lord, ye that tremble at His word; say, Ye are our brethren, to those who hate you, and who cast you out, that the name of the Lord may be glorified, and that He may appear to them with joy; but let them be put to shame.”
66:7
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 8.7
… But for this was He begotten, and Himself came down from the throne of the Father, that He should remain and subdue the dragon who made an assault upon the flesh. So that you also must confess that the Church labours and gives birth to those who are baptized. As the spirit says somewhere in Isaiah:
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Now that that parturition was unpolluted, and stood not in need of expiatory victims, Isaiah is our witness, who proclaims distinctly to the whole earth under the sun: “Before she travailed,” he says, “she brought forth; before her pains came, she escaped, and brought forth a man-child.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.6
… After His resurrection also, when sending His apostles to the Gentiles, He commands them to baptize these in the mystery of the Trinity. The Jewish people repenting of their misdoing are sent forthwith by Peter to be baptized. Before Sion travails she brings forth children, and a nation is born at once.
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.14
… For, as pleasure did not precede it, pain did not follow it, according to the prophet who says, Before she travailed, she brought forth, and again, before her pain came she was delivered of a man-child
66:8
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 1.4.3
3. One of the prophets, when he saw beforehand with the eye of the Divine Spirit that which was to be, was so astonished at it that he cried out, “Who hath heard of such things, and who hath spoken thus? Hath the earth brought forth in one day, and hath a nation been born at once?”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.6
… How then is this difficult, that the earth should cause to spring up again what had been cast into it, and after conception should bear? And lo! her travail-pains are near; as Isaiah said, Who hath seen anything like this and who hath heard such things as these? that the earth should travail in one day, and a people should be born in one hour ?
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… ( clouds because of their spiritual nature, and doves , from their purity). And again, she says, Who knoweth such things? or who hath seen it thus? did ever a land bring forth in one day? or was ever a nation born all at once? for as soon as Zion travailed, she brought forth her children
66:10
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
Rejoice, O Jerusalem, and keep high festival, all ye that love Jesus; for He is risen. Rejoice, all ye that mourned before
66:12
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.16
177. So, then, the Holy Spirit is the River, and the abundant River, which according to the Hebrews flowed from Jesus in the lands, as we have received it prophesied by the mouth of Isaiah.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.21
… For, behold, the Lord shall come as a fire, and as a whirlwind His chariots, to execute vengeance with indignation, and wasting with a flame of fire. For with fire of the Lord shall all the earth be judged, and all flesh with His sword: many shall be wounded by the Lord.”
66:13
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.15.1
… For the dew which is from Thee is health to them.” And again: “I will comfort you, and ye shall be comforted in Jerusalem: and ye shall see, and your heart shall rejoice, and your bones shall flourish as the grass; and the hand of the Lord shall be known to those who worship Him.”
66:14
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 31
… This indeed is the aim of other prophets likewise. “Ye shall go forth,” (says Malachi), “from your sepulchres, as young calves let loose from their bonds, and ye shall tread down your enemies.” And again, (Isaiah says): “Your heart shall rejoice, and your bones shall spring up like the grass,”
66:15
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Advantage of Patience 22
… and the heavens shall declare His righteousness, for God is the Judge.” And Isaiah foretells the same things, saying: “For, behold, the Lord shall come like a fire, and His chariot as a storm, to render vengeance in anger; for in the fire of the Lord they shall be judged, and with His sword shall they be wounded.”
66:16
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.12
… Accordingly, beloved, the righteous shall be tried by the fire, like gold and silver and goodly stones, and the wicked shall be burned in the fire like straw and reed and stubble, and the fire shall have power upon them and they shall be burned; even as the Prophet Isaiah said:— By fire shall the Lord judge and by it shall He try all flesh .
66:18
papa san Clemente I † 99 d.C. The Second Epistle of Clement 17
… And the unbelievers will see His glory and might, and, when they see the empire of the world in Jesus, they will be surprised, saying, “Woe to us, because Thou wast, and we knew not and believed not and obeyed not the elders
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.22
… “I come to gather together all nations and tongues; and they shall come, and see my glory. And I will send out over them a standard, and I will send those that are preserved among them to the nations which are afar off, which have not heard my name nor seen my glory; and they shall declare my glory to the nations.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.8
… Speak to the cities of Judah . What am I to speak? Behold our God! Behold! the Lord cometh with strength ! Again the Lord Himself saith, Behold! I come, and I will dwell in the midst of thee, saith the Lord. And many nations shall flee unto the Lord . The Israelites rejected salvation through Me: I come to gather all nations and tongues
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.21
… and herewith he concludes his prophecy. For he relates that the Lord declares that He is coming to gather all nations, that they may come and witness His glory.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 8.20
… yet, owing to his burst of anger, he is declared to be a murderer by God, who renders to each man, not merely for the result of his actions, but for his purpose and desires and wishes, either a reward or a punishment; according to that which He Himself says through the prophet: “But I come that I may gather them together with all nations and tongues;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.4
… “Take away the evil of your thoughts from mine eyes;” and “How long shall wicked thoughts remain in you?” Nor would the character of them as of our works be taken into consideration in the day of judgment in our case as the Lord threatens by Isaiah: “Lo, I come to gather together their works and thoughts together with all nations and tongues;”
66:19
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.8
… And many nations shall flee unto the Lord . The Israelites rejected salvation through Me: I come to gather all nations and tongues . For He came to His own and His own received Him not . Thou comest and what dost Thou bestow on the nations? I come to gather all nations, and I will leave on them a sign
66:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 3
… xviii. 10 .) For each believer hath an Angel; since even from the beginning, every one of those that were approved had his Angel, as Jacob says, “The Angel that feedeth me, and delivereth me from my youth.”
66:21
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 116
… and being vehemently inflamed by the word of His calling, we are the true high priestly race of God, as even God Himself bears witness, saying that in every place among the Gentiles sacrifices are presented to Him well-pleasing and pure. Now God receives sacrifices from no one, except through His priests.
san Pietro I di Alessandria † 311 d.C. The Genuine Acts of Peter 1
Arius, in the meanwhile, having as yet been endowed only with the dignity of a Levite,
66:22
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.36.1
… And since ( or , that) these things shall ever continue without end, Isaiah declares, “For as the new heavens and the new earth which I do make, continue in my sight, saith the Lord , so shall your seed and your name remain.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 31
… for the dew which cometh from Thee is medicine to their bones.” In another passage it is written : “All flesh shall come to worship before me, saith the Lord.” When? When the fashion of this world shall begin to pass away. For He said before: “As the new heaven and the new earth, which I make, remain before me, saith the Lord, so shall your seed remain.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.5.3
… And both of these positions will be confirmed by the authority of holy Scripture. For that there will be another world after this, is taught by Isaiah, who says, “There will be new heavens, and a new earth, which I shall make to abide in my sight, saith the Lord ;”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… Isaiah says, too, “For as the new heaven and the new earth which I make, remaineth before me, saith the Lord, so shall your seed and your name be;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.86
… and month shall be after month, and sabbath after sabbath, and all flesh shall come in My sight to worship in Jerusalem, saith the Lord God; and they shall go forth, and shall see the limbs of men who have transgressed against Me. For their worm shall not die and their fire shall not be quenched and they shall be a sight to all flesh.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 124.9
9. Again, of the world he writes thus: “The belief commends itself to me that there was a world before this world and that after it there will be another. Do you wish to know that after the decay of this world there will be a new one? Hear the words of Isaiah: ‘the new heavens and the new earth which I will make shall remain before me.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.21
… All flesh shall come to worship before me in Jerusalem, said the Lord. And they shall go out, and shall see the members of the men who have sinned against me: their worm shall not die, neither shall their fire be quenched; and they shall be for a spectacle to all flesh.”
66:23
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 4
… concerning which He predicts through Isaiah: “And there shall be,” He says, “month after month, and day after day, and sabbath after sabbath; and all flesh shall come to adore in Jerusalem, saith the Lord;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 31
… For the language is universal: “The dead shall arise, and come forth from their graves; for the dew which cometh from Thee is medicine to their bones.” In another passage it is written : “All flesh shall come to worship before me, saith the Lord.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 21.23
… “Celebrate, O Judah, thy festivals, and pay thy vows.” For if the occurrence of festival days does not interfere with the continuity of our abstinence, we shall continually enjoy spiritual festivals and so, when we cease from servile work, “there shall be month after month and Sabbath after Sabbath.”
66:24
papa san Clemente I † 99 d.C. The Second Epistle of Clement 7
… What then think ye? If one does anything unseemly in the incorruptible contest, what shall he have to bear? For of those who do not preserve the seal [unbroken], [the Scripture] saith, “Their worm shall not die, and their fire shall not be quenched, and they shall be a spectacle to all flesh.”
papa san Clemente I † 99 d.C. The Second Epistle of Clement 17
… and they shall be a spectacle unto all flesh.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 52
… and every knee shall bow to the Lord, and every tongue shall confess Him.” And in what kind of sensation and punishment the wicked are to be, hear from what was said in like manner with reference to this; it is as follows: “Their worm shall not rest, and their fire shall not be quenched;”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 44
… ‘The Lord God said, they shall both go forth and look on the members [of the bodies] of the men that have transgressed. For their worm shall not die, and their fire shall not be quenched, and they shall be a gazing-stock to all flesh.’
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 130
… But we will not receive it of all your nation; since we know from Isaiah
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 140
… but every one for his own sin, and each shall be saved for his own righteousness.’ And again Isaiah says: ‘They shall look on the carcases of them that have transgressed: their worm shall not cease, and their fire shall not be quenched; and they shall be a spectacle to all flesh.’
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 31
… “And they shall go forth” (namely, from their graves), “and shall see the carcases of those who have transgressed: for their worm shall never die, nor shall their fire be quenched; and they shall be a spectacle to all flesh”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 65
… for your part is in the hell of fire.” And in like manner also Esaias: “And they shall go forth and look upon the carcases of the men that have transgressed against me. And their worm shall not die, neither shall their fire be quenched; and they shall be for a spectacle to all flesh.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. An Address to Demetrianus 24
… and the short joy of those cruel eyes in the persecutions that they made for us will be compensated by a perpetual spectacle, according to the truth of Holy Scripture, which says, “Their worm shall not die, and their fire shall not be quenched; and they shall be for a vision to all flesh.”
san Pietro I di Alessandria † 311 d.C. The Canonical Epistle, with the Commentaries of Theodore Balsamon and John Zonaras 4
… Hence also, in the end, will happen unto them what is spoken by Esaias the prophet: “They shall look upon the carcases of the men that have transgressed against Me; for their worm shall not die, neither shall their fire be quenched; and they shall be an abhorring unto all flesh.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.12
… even as the Prophet Isaiah said:— By fire shall the Lord judge and by it shall He try all flesh . And again he said:— Ye shall go out and see the carcases of the men who offended against Me, whose worm shall not die, nor shall their fire be quenched, and they shall be an astonishment to all flesh .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 22.22
… Others shall be cast into the fire, according as they deserve; for it is not written that they shall gnash their teeth, nor that there is darkness there. Some shall be cast into another place, a place where their worm shall not die, and their fire shall not be quenched, and they shall became an astonishment to all flesh .
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Treatise Concerning the Christian Priesthood 4
… But in his case the penalty only consists in becoming a laughing-stock; while in that before us the punishment is that of fire unquenchable, and of an undying worm,
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.7
… But you well know, I think, what eternal fires mean according to the ideas of Origen, namely, the sinners’ conscience, and the remorse which galls their hearts within. These ideas he thinks are intended in the words of Isaiah:
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 33
… and they shall give up the bones which they had eaten; and He shall bring joint to joint, and bone to bone; and they who slept in the dust of the earth shall arise, some to life eternal, others to shame and everlasting confusion. Then shall the just see the punishment and tortures of the wicked, for
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 21.9
So then what God by His prophet has said of the everlasting punishment of the damned shall come to pass—shall without fail come to pass,—“their worm shall not die, neither shall their fire be quenched.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 21.24
As for those who find an empty threat rather than a truth in such passages as these: “Depart from me, ye cursed, into everlasting fire;” and “These shall go away into eternal punishment;” and “They shall be tormented for ever and ever;” and “Their worm shall not die, and their fire shall not be quenched,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.32
… For you, therefore, the fire in the spirit in Hades is full of life,—that fire which, surging with hungry tongues of flame, will be able to burn your limbs to all eternity without consuming them, as it is written of the punishment of the guilty in hell, ‘Neither shall their fire be quenched.’"
66:1
Primo igitur, notatur verae religionis character, perversa Synagogae hypocrisis, et decreta obstinationis poena, vers. 1-4. Secundo, praemunitur contra hypocritarum sannas prima fidelium paucitas, promissionibus incrementi subitanei et amplissimi, 5-9. Tertio, confirmatur Ecclesia a congratulantibus, laetitia, solatio, et gloriae praesagio, 10-11: primo, ob panis abundantiam, principum favorem, et Dei auxilium, 13-14; secundo, ob redditam inimicis vindictam et hypocrisis poenam, 15-17. Quarto, praedicitur divulgatio Evangelii per universum orbem, et gentium ad fidem conversio, 18-20, et primo, describitur innovata cultus sacri constitutio, 21-23; secundo, subnectitur triumphus de hostibus Ecclesiae aeternum damnatis, 24. Hoc caput simile est praecedenti, ejusdemque cum eo argumenti: pergit enim in vaticinanda Judaeorum reprobatione; et Ecclesiae gentium vocatione et propagatione, gloria et felicitate. Quocirca primo, Deus refutat Judaeorum templum et victimas, eo quod ipsi se vocantem spreverint, minaturque eis confusionem et cladem. Deinde, vers. 7, praedicit partum et sobolem numerosam Ecclesiae, cui promittit ubera consolationis, pacem, delicias et gloriam gentium. Tertio, vers. 15, transit ad extremum judicium, aitque Deum in igne venturum et turbine, ut dijudicet et interficiat idololatras et impios. Quarto, vers. 19, recapitulat toto libro dicta de missione Apostolorum ad gentes ut iis gloriam Dei et Christi annuntient; ac praedicit eas ad Christum et Ecclesiam magno numero et laetitia commode et facile venturas, ex eisque assumendos fore sacerdotes et levitas, qui in aeternum perseverent. Denique, vers. 23, ait eis fore perpetuum festum et gaudium, quodque videbunt cadavera impiorum, quorum vermis non morietur, et ignis non exstinguetur. 1. Haec dicit Dominus: Coelum sedes mea, terra autem scabellum pedum meorum: quae est ista domus, quam aedificabitis mihi? et quis est iste locus quietis meae? 2. Omnia haec manus mea fecit, et facta sunt universa ista, dicit Dominus; ad quem autem respiciam, nisi ad pauperculum, et contritum spiritu, et trementem sermones meos? 3. Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum: qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem: qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat: qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolo. Haec omnia elegerunt in viis suis, et in abominationibus suis anima eorum delectata est. 4. Unde et ego eligam illusiones eorum: et quae timebant, adducam eis: quia vocavi, et non erat qui responderet: locutus sum, et non audierunt: feceruntque malum in oculis meis, et quae nolui elegerunt. 5. Audite verbum Domini, qui tremitis ad verbum ejus: dixerunt fratres vestri odientes vos, et abjicientes propter nomen meum: glorificetur Dominus, et videbimus in laetitia vestra: ipsi autem confundentur. 6. Vox populi de civitate, vox de templo, vox Domini reddentis retributionem inimicis suis. 7. Antequam parturiret, peperit: antequam veniret partus ejus, peperit masculum. 8. Quis audivit unquam tale? et quis vidit huic simile? numquid parturiet terra in die una? aut parietur gens simul, quia parturiet et peperit Sion filios suos? 9. Numquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? si ego, qui generationem caeteris tribuo, sterilis ero, ait Dominus Deus tuus? 10. Laetamini cum Jerusalem, et exsultate in ea omnes qui diligitis eam: gaudete cum ea gaudio universi, qui lugetis super eam, 11. ut sugatis, et repleamini ab ubere consolationis ejus: ut mulgeatis, et deliciis affluatis ab omnimoda gloria ejus. 12. Quia haec dicit Dominus: Ecce ego declinabo super eam quasi fluvium pacis, et quasi torrentem inundantem gloriam gentium, quam sugetis: ad ubera portabimini, et super genua blandientur vobis. 13. Quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos, et in Jerusalem consolabimini. 14. Videbitis, et gaudebit cor vestrum, et ossa vestra quasi herba germinabunt, et cognoscetur manus Domini servis ejus, et indignabitur inimicis suis. 15. Quia ecce Dominus in igne veniet, et quasi turbo quadrigae ejus: reddere in indignatione furorem suum, et increpationem suam in flamma ignis: 16. quia in igne Dominus dijudicabit, et in gladio suo ad omnem carnem, et multiplicabuntur interfecti a Domino, 17. qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis post januam intrinsecus, qui comedebant carnem suillam, et abominationem, et murem: simul consumentur, dicit Dominus. 18. Ego autem opera eorum, et cogitationes eorum, venio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis: et venient et videbunt gloriam meam. 19. Et ponam in eis signum, et mittam ex eis, qui salvati fuerint, ad gentes in mare, in Africam, et Lydiam tendentes sagittam; in Italiam et Graeciam, ad insulas longe, ad eos qui non audierunt de me, et non viderunt gloriam meam. Et annuntiabunt gloriam meam gentibus, 20. et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino, in equis, et in quadrigis, et in lecticis, et in mulis, et in carrucis, ad montem sanctum meum Jerusalem, dicit Dominus, quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domum Domini. 21. Et assumam ex eis in sacerdotes et levitas, dicit Dominus. 22. Quia sicut coeli novi, et terra nova, quae ego facio stare coram me, dicit Dominus: sic stabit semen vestrum, et nomen vestrum. 23. Et erit mensis ex mense, et sabbatum ex sabbato: veniet omnis caro ut adoret coram facie mea, dicit Dominus. 24. Et egredientur, et videbunt cadavera virorum, qui praevaricati sunt in me: vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur: et erunt usque ad satietatem visionis omni carni. 1. Coelum sedes mea, terra autem scabellum. — Inepte hinc Petrus Martyr, lib. I Contra Gardinerum, part. I, argumentatur: Deus est in coelo, ergo non est in Eucharistia: «In coelo ergo quaerendus est, inquit, non in templo vel pixide, nisi velimus sedem Dei et coelum in pixide contineri.» Inepte inquam, Deus enim in coelo est; sed eo non concluditur: est enim etiam in terra, in aere et ubique. Pro sensu ergo Prophetae nota: Ne montem sanctum, de quo cap. praeced., vers. ultim. intelligeremus esse Sion; rursum, ne ea quae ab Isaia a cap. XL, hucusque de diruenda Jerusalem, ejusque reaedificatione et Sionis gloria dicta sunt, carnaliter cum Judaeis acciperemus de terrena et Judaica Sione et Jerusalem; hac de causa aufert et elidit hanc opinionem Deus, docetque se eam rejecturum, et ejus loco Ecclesiam gentium sibi adoptaturum. Sensus ergo est, q. d. Vos, Judaei, putatis me Sionem vestram ejusque templum deperire, meque illi quasi throno meo affixum esse, ut ab eo avelli nequeam; ac proinde vos illo gloriamini, illud invictum et aeternum fore putatis, ille scelera vestra obtegitis, putatisque vos esse inexpugnabiles, dicentes: Templum Domini, templum Domini; fallimini, toto coelo erratis, miseri crassique homines. Ego enim sum spiritus omnipotens et immensus, quare loco non capior, non delector; utque hoc ostendam, Sionem cum templo ejusque sacrificiis abolebo. Nam coelum et terram ego impleo, imo supero, et ulterius per immensa vacui spatia me extendo. Totum ergo coelum tantum exiguus mihi est thronus, in quo meam gloriam et magnificentiam regiam, imo divinam Angelis et Beatis ostendo: tota terra mihi est instar parvi scabelli (loquitur de se quasi homine et rege, sedente in solio, anthropopathos); porro delector spiritu peccatoris contrito et obedienti, et, ut Septuaginta, humili et quieto. Ita S. Hieronymus, S. Cyrillus, Procopius. Quocirca Theodoretus et Ambrosius in Psalm. XXX, ex hoc loco docent humiles et mansuetos esse templum Dei, in quo Christus, verus Salomon, qui est pax nostra, requiescit. Unde S. Gregorius, V Moral. XXX: «Cum, inquit, humilem diceret, quietum protinus adjunxit. Si ergo ita quietem mentis subtrahit, suam Sancto Spiritui habitationem claudit.»
66:2
Quaerit S. Hilarius, lib. De Trin.: Si coelum est sedes Dei, terra scabellum, quomodo ergo alibi dicitur Deum continere coelum palmo, terram pugillo? ac respondet anthropopathos haec dici de Deo, ut varia ejus attributa denotentur: nam in throno et scabello, secundum habitum considentis, protensio corporis, puta majestas regia intelligitur: in continentia vero palmi et pugilli, Dei immensitas describitur, ut coelo et terra significetur, quod Deus intra et extra est, supereminens et internus, id est circumfusus et infusus in omnia; palmo vero et pugillo continente omnia, ejus infinita magnitudo monstratur, qua extra omnia creata se porrigit in immensum, eaque quaquaversum continet pugillo, imo digito. Vide et S. Gregorium, II Moral. VIII.
66:3
Allegorice, Origenes in Matth. cap. XXI: Ecclesia, ait, hic militans, est scabellum Dei, de qua dicitur: «Cum subjecta illi fuerint omnia;» et, quod ponet inimicos scabellum pedum suorum. Magna beatitudo est, ex inimicis scabellum Dei fieri, et subjici Deo. Symbolice, coelum est divinitas, terra humanitas. Unde S. Augustinus illud Psalm. XCVIII: «Adorate scabellum pedum ejus,» sic explicat, q. d. Adorate humanitatem Christi. Denique eleganter S. Bernardus, tract. De Gradibus humilitatis, gradu 1, hinc probat diabolum nec in coelo, nec in terra, cum Deus illa occupet, sed in aere locum habere: «Quid facies, inquit, e coelo pulsus? in terra remanere non potes; elige ergo tibi in aere locum, non ad sedendum, sed ad volandum, ut qui tentasti concutere statum aeternitatis, poenam sentias propriae fluctuationis.» Quae est ista domus, quam aedificabitis mihi? — Isaias in persona Judaeorum questus est, cap. LXIV, vers. 11, exustam esse domum Dei per Romanos: «In qua, inquit, te laudaverunt patres nostri,» quasi postulans ut Deus eam iterum reaedificari curaret. Huic Deus respondet exiguam esse domum, quam Judaei reaedificari cupiant, aut cogitent. Adhaec, coelum et terram, et consequenter omnia quae ad fabricam templi adhibenda essent, creata esse a Deo, ideoque ea uti in manu sua habet, ita iisdem non indigere, nec oblectari. Tertio, suum templum non esse materiale, sed spirituale, uti ipse spiritus est, puta contritos spiritu, et trementes sermones Dei. Vide dicta cap. LVII, vers. 15. 2. Pauperculum, — id est humilem, ut vertit Vatablus: cognati enim sunt humiles et pauperes: paupertas enim excelsos spiritus deprimit et humiliat. Unde Hebraice עני ani, et pauperem, et humilem significat. Est ergo paupertas thronus sapphirinus, in quo Deus cum majestate residet. Audi S. Bernardum, homil. 1 super Missus est: «Super quem, inquit, requiescit Spiritus meus nisi super humilem et quietum? Super humilem dixit, non super virginem. Si ergo Maria humilis non esset, super eam Spiritus Sanctus non requievisset, nec impraegnasset. Quomodo enim de ipso sine ipso conciperet? Respexit, ait ipsa, humilitatem ancillae suae, potius quam virginitatem; etsi placuit ex virginitate, tamen concepit ex humilitate. Unde constat quia, etiam ut placeret virginitas, humilitas procul dubio fecit.»
66:4
Trementem. — Haec vox significat ingentem reverentiam et metum: inde enim oritur tremor, uti pueri contremiscunt ad vocem acriorem parentum, vel praeceptorum. Quis non tremat ad vocem Dei, Regis regum, et Domini dominantium?
66:5
3. Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum. — Deus hic asseverat se detestari sacrificia Judaeorum, eaque comparat homicidio, mactationi canis, oblationi sanguinis suilli et idololatriae: quae omnia Judaeis ex lege vel naturae vel Mosaica erant vetita et abominanda, idque ex eo, non quod sacrificia vetera detestaretur Deus, cum ipse ea instituerit; sed primo, quod ipsos offerentes et sacrificantes exsecraretur, utpote qui omnem pietatem in cultu sacrificiorum ponebant, interim legem violabant, et rapinis, libidinibus aliisque sceleribus vacabant. Hoc est enim quod ait in fine vers. 3: «Haec omnia elegerunt in viis suis, et in abominationibus suis anima eorum delectata est.» Hoc quoque est quod initio quasi prophetiae totius argumentum proposuit (unde et hic, in eodem ipsam claudit et terminat) Isaias dicens cap. I, 11: «Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? etc. Quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? Incensum abominatio est mihi,» etc. Secundo, ita loquitur de victimis Mosaicis, quia respicit ad tempora Christi, quando haec sacrificia abolita sunt, imo facta mortifera. Ad Christum enim haec spectant, uti jam saepius ostendi, et patet hic vers. 7 et sequent. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Theodoretus et alii passim. Qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem. — Hebraice ערף oreph, id est decervicans, sive cervicem amputans cani; Chaldaice excorians; Septuaginta, occidens. Idem dicit alia similitudine foeda et horrida: id enim importat to excerebret, q. d. Qui pecus mactat Deo, facit rem illi ingratam, invisam et indignam, ac si ei mactaret canem. Recte enim notat S. Hieronymus ex lege veteri: «nec mercedem meretricis, nec pretium canis, in domo Dei offerri posse, quia utrumque animal pronum est ad libidinem.» Adde canem vilissimum esse animal, et abominandam esse victimam, si is Deo excerebretur. Oblationem. — Hebraeum מנחה mincha, est sacrificium farreum, de quo Levit. II; extenditur tamen ad quamvis oblationem.
66:7
Qui recordatur (recordando offert et adolet, est metalepsis) thuris, quasi qui benedicat idolo, — q. d. Eum qui mihi adolet thus vel thymiama, exsecror ob causas jam dictas, atque si illud adoleret idolo. Nota: Thurificatio hic vocatur recordatio et benedictio; quia in ea solebant Dei, vel idoli, cui thurificabant, recordari, eumque benedicere, id est eum laudibus et hymnis celebrare. Haec omnia elegerunt in viis suis, — q. d. Hac fucata religionis specie ipsi non me, sed se decipiunt: quia ipsi interim in suis abominationibus, id est abominandis peccatis, delectantur et perseverant. 4. Unde et ego eligam illusiones eorum, — q. d. Victimis suis ipsi scelerati non tam honorant me, quam rident et alludunt: ficta enim illa et larvata pietatis species, qua velant sua crimina, non tam Dei cultus est quam illusio et irrisio. Hinc pariter ego illudam eos, immittamque eis illusiones, ut nimirum capiantur, caedantur et illudantur a Romanis. Ita Cyrillus et Procopius. 5. Audite verbum Domini, qui tremitis ad verbum ejus (Ab impiis et incredulis Deus hic se convertit ad pios et credentes, de quibus vers. 2, puta a Judaeis ad Christianos, ab Israele obdurato ad Israelem obedientem Christo, nimirum ad Apostolos et primos fideles, quos ex Israele elegit Christus. Hisce ait consolator Deus): Dixerunt fratres vestri odientes, etc., — q. d. O Apostoli mei, vestri fratres secundum carnem, scilicet Judaei, vos oderunt et abjecerunt propter nomen meum, puta ob fidem Christi mei, dixeruntque irrisorie: Glorificetur Dominus, id est ostendat gloriam suam Christus, vester Deus crucifixus resurgendo, aliaque miracula patrando, ut laetemini, et nos videamus vestram laetitiam et ejus gloriam, q. d. Nequaquam a Deo mortuo et crucifixo vobis laetitia aut gloria, sed potius maeror, confusio et probrum obvenient. Verum hi sanniones ipsimet confundentur; Christus enim, resurgens, per Paulum et alios Apostolos ostendet gloriam suam, ac convincet confundetque eos, et tandem per Titum et Romanos, extrema clade et confusione eosdem plectet. Ecce enim jam videor mihi audire vocem sonantem populi de civitate, scilicet perculsi et ululantis ad obsidionem Romanorum, et vocem angelorum clamantium e templo: «Migremus hinc;» et vocem Domini clamantis tum per Prophetas, tum per alios, praesertim per Jesum quemdam, excidium imminere Judaeis hostibus suis. Jesus enim Anani filius, homo rusticanus, imminente Tito atque excidio, per quadriennium haec Isaiae verba usurpavit, atque enthusiasmo actus, assidue die et nocte plateas obiens clamabat: «Vox ab Oriente, vox ab Occidente, vox in Hierosolymam et templum, vox in omnem populum: Vae, vae, vae Hierosolymis!» donec in muro idem de more contentiori voce inclamans, addensque: «Vae Hierosolymis et mihi!» lapide tormento misso ictus interiit, teste Josepho, lib. VII Belli, cap. XII. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Haymo, Adamus, Forerius et alii. Audi S. Hieronymum: «Glorificetur Dominus, et videmus in laetitia vestra, cujus versiculi hic sensus est: Quid nobis humilem introducitis Deum? quid crucifixum et virum dolorum, et scientem ferre infirmitates? volumus eum in sua (ut dicitis) majestate conspicere regnantem, suspiciemus et in sua gloria triumphantem; humilem atque abjectum videre non possumus.»
66:8
Nota hebraismum, «videbimus in laetitia vestra,» id est videbimus laetitiam vestram. Hebraei enim verba contactus, tam corporalis, quam spiritualis (qualis est visio, quae rem visam suo intuitu quasi attingit) construunt cum ב, id est in vel ablativo.
66:9
7. Antequam parturiret, peperit. — Loquitur de coetu piorum, puta Apostolorum et fidelium, qui tremunt ad verbum Domini, ut dixit vers. 5, hoc est de Ecclesia. Masculus est Christus, vel, quod eodem redit, Christiani, quos persecuti sunt Herodes, Judaei aliique, ut olim Pharao masculos Hebraeorum enecabat, Exodi cap. I, 16; eo enim alludit. Sensus ergo est, q. d. Synagoga sub Abrahamo et Mose sensim et lente crevit, et propagata est per generationem filiorum et nepotum, quos Pharao occidere conatus est. At Ecclesia Christi, «antequam parturiret,» id est subito sine longo ministerio, cruciatu et labore, qualis est parturientium, per Apostolos, qui ex Sion prodierunt, christianos plurimos per totum orbem pariet Christo, illo tempore, quo Judaei eorum irrisores caedentur a Romanis, uti praecessit. Hunc esse sensum patet ex sequentibus. Ita factum esse constat, Act. II, 3, ubi prima concione Petri, tria hominum millia, et mox alia quinque ad Christum conversa, et in baptismo ejus regenerata narrantur. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Cyrillus hic, Ambrosius, Exhort. ad virgines. Non negat parturitionem et dolorem Apostolorum, sed ait eum fore brevem et simultaneum cum partu laetissimo, qui proinde omnem parturitionis cruciatum mox sopiet et absterget.
66:10
Alludit ad partum B. Virginis: haec enim «peperit masculum,» tum sexu, tum robore, puta Christum, «antequam parturiret,» id est sine dolore, mora et sordibus parturientium, inquiunt Nyssenus, orat. De resurrect., et Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XV (qui haec de B. Virgine explicant); unde Septuaginta vertunt: Antequam veniat dolor parturientium, effugit et peperit masculum. Quocirca ad litteram partui Christi haec ita aptari possunt, q. d. Coetus timentium Deum, puta Synagoga fidelis et pia, per B. Virginem peperit masculum, qui deinde plurimos alios masculos peperit. Rursum, Synagoga Apostolorum Christum peperit in animis credentium, dum eos Christianos, Deumque diligentes effecit; qui sunt masculi, id est masculo et fortissimo animo, quales fuerunt Martyres innumeri, qui pro fide; Virgines invictae, quae pro castitate; Anachoretae, Monachi, aliique Confessores, qui pro virtute et sanctitate usque ad mortem generose laborarunt et certarunt.
66:11
Unus ergo est masculus, ait S. Ambrosius loco citato, quem peperit B. Virgo, quemque Ecclesia parit in fidelibus: quia Christus cum iis, utpote suis membris, unum est corpus, et quasi una persona civilis, et unus homo. Vide dicta I Cor. cap. XII, 12 et 27. Huc allusit S. Joannes, Apocalyp. cap. XII, 1, ubi symbolice loquitur de Ecclesia, quasi muliere, quae in fine mundi pariet masculos, id est martyres robustissimos, qui cum dracone, id est diabolo et Antichristo, dimicabunt usque ad mortem. Hoc ergo masculo notatur mascula populi fidelis contra omnes carnis illecebras fortitudo: «Non enim, inquit Cyrillus, effeminatur mollitie populus christianus, sensu virili praeditus est et juvenili.» Unde constat christiano nomine et Ecclesia matre indignos, qui a virili statu in femineas illecebras degenerant.
66:12
Hinc tropologice disce sanctos in Scriptura vocari «masculos;» ad virtutem enim christianam vi opus est; vis poscit animum masculum. Hoc est enim quod ait Christus: «Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud.» E contrario, impii, utpote molles et voluptarii, vocantur «feminei.» Ita S. Hieronymus hic, et in cap. II Ecclesiastae, et S. Ambrosius, lib. I De Caino et Abele, cap. X, in fine. 8. Numquid parturiet terra in die una? (q. d. Non: nam multo eget tempore, ut semen germinet, crescat, fructificet: aut parietur gens simul? (q. d. Minime: nam tam numerosa proles quae gentem efficiat, non generatur uno die, sed multis annis et saeculis, uti videre fuit in prosapia Abrahami. Hoc ergo est mirabile et omnibus saeculis inauditum, uti praecessit, quod Ecclesia uno die, id est brevi tempore, multa millia, gentesque integras Christo pepererit, idque non successive, nec cum magno dolore et angore;) quia (simul et quasi in eodem instanti) parturivit et peperit Sion (id est Ecclesia), filios suos. — Nota: To quia est adversativum, idemque valet quod verumtamen, at vero. Vide Canon. XXIV. 9. Numquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam? — Ad litteram loquitur de partu, id est conversione gentium ad fidem in baptismo Christi, q. d. Haec tam subita generatio et multiplicatio Christianorum, non fiet naturali vi, uti praecessit, nec viribus Apostolorum aliorumve hominum; sed mea divina. Ego enim, qui alios parere facio, maxima et infinita pariendi vi praeditus sum; ac proinde in instanti possum infinitos parere, id est generare.
66:14
Doctores scholastici a pari hinc probant fecunditatem naturalem in Deo esse immensam et efficacissimam, scilicet Deum Patrem ab aeterno posse, et de facto generare Verbum sibi consubstantiale et aequale: quia ipse facit ut homo hominem sibi consubstantialem et in natura aequalem generet, ipseque omnibus generantibus et parientibus tribuit vim generandi et pariendi: quidni enim, qui facit alios naturaliter parere, ipse naturaliter pariat, id est generet, filium sibi homousion? Verum hoc non intendit hic Propheta, ut patet ex dictis. 10. Laetamini cum Jerusalem. — Invitat hic fideles, ut exsultent de Jerusalem, id est Ecclesiae, propagatione et gloria, quia antea lugebant, cum videbant ejus exilitatem, scilicet tam paucos et abjectos esse christianos, quos Judaei et gentes persequerentur. 11. Ut sugatis (id est et sugite, vel, quia sugetis). — To enim ut, hic et alibi non finem, sed connexionem ac consecutionem, vel causam laetitiae significat. Vide Can. XXIV. Alludit ad infantes lugentes et flentes, quos matres quietant et consolantur, applicando eos uberibus, ut sugendo flere desinant. 12. Ecce ego declinabo super eam quasi fluvium pacis, — hoc est, pacem exuberantem, ut videatur non tam esse pax, quam torrens et fluvius pacis, qui vos rerum omnium affluentia (hanc enim Hebraeis significat pax) inebriabit, imo obruet. Haec est causa laetitiae fidelium, sive cur dixerit: «Laetamini cum Jerusalem,» etc. Haec vera sunt in Ecclesia militante, veriora erunt in triumphante: unde ad eam haec et sequentia refert S. Augustinus, lib. XX De Civit., cap. XXI: ibi enim erit plena pax, copia deliciarum, ibi perfectissime aeque ac blandissime consolabuntur nos Deus, Christus, Virgo Deipara, omnesque Angeli et Sancti. Ita et S. Hieronymus et alii. Nam in hac vita Ecclesia manet sub cruce et morte, habet tamen sua ubera consolationis et gloriae. Unde sequitur: Ad ubera portabimini, et super genua blandientur vobis. — Pro ad ubera hebraice est על צד al tsad, id est ad latus. Unde Septuaginta vertunt, ἐπ' ὤμων ἀχθήσονται, id est in humeris portabuntur. Noster vel pro צד tsad, legit שד, id est uber: aut latus per catachresin accepit pro ubere, quod est ad latus, idque apposite et prudenter. Nam praecessit «sugetis:» suguntur autem ubera. Rursum quia sequitur: «Quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos.» Matres autem solent parvulis suis blandiri, eosque consolari dum flent, dando eis ubera. Sic cap. LX, vers. 4, ubi dicitur: «Filiae tuae de latere surgent;» alii vertunt, filiae tuae ad ubera nutrientur, quia nimirum latus significat uber laterale. Ab Ecclesia transfert sermonem ad ejus fideles et filios: unde a singulari transit ad pluralem. Porro ubera et genua intelligit tum gentium, de hisce enim dixit: «Gloriam gentium sugetis;» tum Dei et Ecclesiae, de quo vers. 11, q. d. Vos, o fideles, fovebimini et nutriemini, tum a gentibus divitibus et potentibus, imo regibus et principibus; tum a Deo et Ecclesia, ejusque pastoribus et praefectis tam blande et largiter, quam solent parvuli a matribus: hosce enim solent matres ad ubera portare, statuere super genua, iis blandiri, eos osculari. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Vide Clementem Alexandrinum, lib. I Paedagogi, cap. V. 14. Ossa vestra quasi herba germinabunt. — Symmachus vertit, florebunt, q. d. Tanta erit vestra laetitia, ut ossa vestra maerore squalida, marcida et quasi emortua, reviviscere et reflorescere videantur. Sicut enim tristitia exsiccat ossa, medullamque consumit, ita laetitia ea suo succo et medulla irrigat, humectat et vegetat. Hoc est quod ait Sapiens, Prov. XVII, 22: «Animus gaudens floridam efficit juventutem, spiritus tristis exsiccat ossa.» Hinc Judaei, in Babylone captivi et afflicti, comparantur ossibus aridis, quae Deus reviviscere fecit, cum eos e Babylone in patriam reduxit, Ezech. cap. XXXVII, 1 et sequent. Secundo, proprie hoc fiet in resurrectione: tunc enim ossa Sanctorum jam pridem emortua et tabida reviviscent; sicut herba in hieme emortua in vere revirescit et reviviscit, dum germinare incipit. Ita S. Hieronymus hic, et S. Augustinus, lib. XX De Civit. cap. XXI; Irenaeus, lib. V Contra Haeret. XV; Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. XXXI. Hac de causa saepe etiamnum in tumulis ossa Sanctorum germinare, et quasi reviviscere visa sunt, ut futuram resurrectionem portenderent et quasi inchoarent. Referunt Evagrius, lib. II, cap. III, et Nicephorus, lib. XV, cap. III, e corpore S. Euphemiae virginis et martyris profluxisse copiosum humorem rubeum instar sanguinis, adeo ut eo non solum Imperator et Episcopus, sed et totus populus, qui ibi congregari solebat, perfrueretur; neque guttas illas ullo tempore defecisse; neque sacrum illum sanguinem aliqua ex parte mutatum esse, sed suum colorem rubeum jugiter retinuisse. Adduntque, ex ejus tumulo odorem mirificum, qui odores omnes humanos superat, exspirari. Insuper Nicephorus, lib. XVIII, cap. XXXI, narrat Mauricium Imperatorem de fide miraculi dubitantem, rem sagaciter pervestigasse ejusque veritatem experientia deprehendisse, cum eo accedente, copiosior solito sanguis suaveolens ex ejus ossibus profluxit. Idem Nicephorus, lib. XVIII, cap. XXXII, narrat e corpore Glyceriae martyris similem liquorem manasse, qui pelvi subjecta excipiebatur; cumque Episcopus inscienter argenteum vas, quod ad magicas artes fuerat adhibitum, supposuisset, stetit liquor. Re nova perculsus Antistes ad preces confugit, divinoque impulsu vas illud removit, aliudque substituit, ac protinus liquor sicut ante, scaturire coepit. E corpore Euthymii Abbatis, et Elisabethae Hungaricae, oleum fluere solebat, qua multi aegri sanabantur. Ex ossibus S. Hedwigis Ducissae Poloniae liquor purus et clarus, instar olei suavissimi mirique odoris, profluxit. Idem accidit ossibus S. Salomeae, quae Boleslai regis soror fuit, et post obitum Colomanni mariti vixit in castitate, atque sub annum Domini 1263 excessit e vita, de qua Cromerus, lib. IX. Procopius, orat. I De aedif. Justin., refert Justinianum Imperatorem morbo incurabili laborantem, cum desperaret omne medicorum consilium, petiisse ad se ferri quasdam reliquias tunc forte inventas, genuque in quo maximus erat dolor, imponi: quo facto, non modo dolor abscessit, sed et ex iis oleum subito manavit, quo et arcula reliquiarum, et pedes vestisque Imperatoris purpurea tota sunt perfusa. Notum est S. Januarii sanguinem in ampulla, dum prope caput ejusdem sancti collocatur, cum antea rigeret, protinus colliquefieri, commoveri, et ebullire ac si spiritu vitali polleret. S. Nicolai Myraeensis Episcopi, quod Barii servatur corpus, liquorem emittere, qui plurimis morbis medetur, sciunt omnes, et testatur Emmanuel Imperator Novella de feriis, ubi et meminit aquae quae defluit e corpore S. Andreae, quod Amalfi servatur.
66:15
Celebris in Monte Falco urbe Italiae est ampulla sanguinis, quae e corpore S. Clarae effluxit: is concretus, quoties aliquid calamitatis imminet reipublicae christianae, solet colliquefieri, subsilire et effervescere, idque paulo antequam Cyprus a Turcis caperetur, accidisse testantur oculati testes. Haec et plura Thomas Bozius, tom. II De Notis Eccles. signo 66, lib. XV, cap. X. Vis ossa Sanctorum proprie germinantia? Ex ore cranii S. Magdalenae vitis germinavit, eoque indicio ipsa reliquias suas demonstravit Carolo, Siciliae regi, apparens ei in carcere, ex eoque eum liberans, uti refert doctor Silvester Prieras, et ex eo Surius in Vita S. Magdalenae 22 julii. S. Dorothea, martyrio affecta, media hieme rosas vernantes misit Theophilo advocato, qui irrisorie ante mortem id ab ea expetierat: qui proinde, iis visis, ad fidem Christi conversus, et martyr effectus est. Ita habet ejus Vita 6 februarii. Ita ex sanctarum Virginum sepulcris non semel lilia vel rosas germinasse, in Vitis earum legimus. Unde merito canit Ecclesia: «Sancti tui, Domine, florebunt sicut lilium, et sicut odor balsami erunt ante te.» Sed audi quid mirabilius. S. Edmundi, regis Anglorum et martyris, corpus ita sanum et incolume post multa tempora repertum est, ut non dicam caput redintegratum et compaginatum corpori, sed omnino in eo nihil vulneris, nihil cicatricis apparuerit, ut viventi esset simillimus: tantum in ejus collo, ob signum martyrii, rubebat tenuissima riga in modum fili coccinei; quin et succrescebant ei ungues et capilli, quos quotannis praecidere solebat matrona quaedam pia, quae ad ejus tumulum multos annos commorata est. Ita refert Abbo Abbas Floriacensis in ejus Vita, qui et addit, cum beato regi caput esset amputatum, et ab impiis satellitibus in sentibus occultaretur, nec quaesitum reperiretur, caput ipsum vocem edidisse, significans inquirentibus, quonam loco esset. Denique lupum a Deo missum esse custodem, qui illud sacrum caput inter brachia complexus, procumbebat humi, exsequias impendens martyri, nec permittens illud ab aliqua bestiarum laedi. Ita in bestiis verum fuit illud Didonis votum, quo de suis ossibus Annibalem contra Aenean atque Romanos evocat, aiens Aeneid. IV:
66:17
Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor, Qui face Dardanios ferroque sequare colonos. Cognoscetur manus Domini servis ejus, — q. d. Tunc fideles Deum timentes cognoscent Domini manum, id est primo, Dei paternam erga se curam et indulgentiam; secundo, ejusdem virtutem et potentiam, qua faciet ut pauci piscatores, rudes et illitterati, puta Apostoli, totum orbem subjiciant Christo crucifixo. Hinc Apostolus crucem Christi vocat Dei virtutem et sapientiam, I Cor. I, 23. Et indignabitur inimicis suis, — tum Judaeos vastando per Titum et Romanos, tum eos omnesque impios damnando in die judicii: ad eum enim transit dum subdit: 15. Quia ecce Dominus in igne veniet. — Primo, Forerius refert haec ad primum Christi adventum, de quo ipse dixit: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur?» Lucae XII. Et: «Non veni pacem mittere, sed gladium,» Matth. X. Evangelium ergo est ignis vitalis piis et sanctis, quos ad Dei dilectionem inflammat, et ad zelum pro domo et gloria Dei accendit; pestilens autem et mortifer est impiis, qui eo indurantur, ob quod et alteri igni inexstinguibili in gehenna tradentur. Rursum Evangelium est gladius vitae piis, quos a mundo et rebus perituris, et, ut ait S. Basilius, a conversatione secundum carnem separat: impiis vero, qui mundo et carni dediti sunt, est gladius mortis, tradens eos inferno, ubi est mors secunda et aeterna. Evangelium ergo quasi gladius separat justos ab injustis. Hinc Christus dicit venisse se in judicium, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant. Et de eo ait Simeon cum venisse in ruinam et in resurrectionem multorum. Secundo, aptius S. Hieronymus, Cyrillus hic, et S. Augustinus, lib. XX De Civit. XXI; Cyprianus, lib. De Bono patientiae, sub finem, haec referunt ad extremum judicium. Unde per ignem intellige ignem conflagrationis mundi, de quo Psalm. XCVI, 3: «Ignis ante ipsum praecedet.» Rursum, ignis symbolice significat, primo, in judicio Dei omnia fore clara et perspicua, inquiunt Theodoretus et Cyprianus, loco citato; secundo, potestatem, zelum et efficaciam divinae justitiae et vindictae, inquiunt S. Hieronymus et Augustinus, lib. XX De Civit. XXI. Porro, per currus et quadrigas metaphorice significatur majestas victoris et judicis Dei. Ita S. Hieronymus, licet S. Augustinus et Cyrillus intelligant angelos. Turbo significat celeritatem et impetum ejus. Ad haec per gladium intelligit supplicium. Vide Can. XXVI, unde subdit: «Et multiplicabuntur interfecti a Domino,» q. d. Christus multos, puta omnes, reprobos interficiet, hoc est trudet in gehennam et mortem aeternam. 17. Qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis, — q. d. Qui sanctificabant et purificabant se in hortis, abluendo se aquis expiatoriis, et sacrificando idolis. De hisce enim aquis ait Aeneas apud Virgilium, lib. II: «Donec me flumine vivo abluero,» et Persius, satyra 2: «Qui noctem (nocturnam venerem) in flumine purgas.» Hosce enim gentilicios ritus imitabantur Judaei tempore Isaiae, quos, uti et posterorum, omniumque hominum peccata in die judicii judicabit et vindicabit Christus. Adde, licet tempore Christi Judaei publice et communi consensu non coluerint idola; tamen nonnullos ex conversatione cum idololatris, ea privatim et occulte coluisse, quis neget? Sane de his videtur hic loqui Isaias. Addit S. Hieronymus eos in hortis luxuriam exercuisse. «In locis, ait, deliciarum et voluptatum, id est in hortis amoenissimis, baptisteria exstruebant, adulteria et omnem libidinum turpitudinem simplicibus aquis abluere se putantes.» q. d. Isaias: Post venerem, quam exercent in hortis, sanctificant se, id est, abluunt se ibidem post januam intrinsecus, itaque crimen se expiasse censent. Post januam. — Est hic in Hebraeo varia lectio, indeque varia versio, et magis varia explicatio. Primo, Chaldaeus vertit, turba post turbam; videtur legisse אחר אחר achar achar, id est alter alter, id est alteri post alteros continue, hoc est turba post turbam. Secundo, Symmachus et Theodoretus legentes אחד אחד echad echad, vertunt unus post unum. Tertio, communiter legunt אחר אחד achar achad, quod primo Syrus vertit, unus post alium. Secundo, Forerius alienus unus, scilicet Deus, q. d. Deus alienus erat in medio illorum, cum comederent suillam. Tertio, quidam insignis Hebraeus vertit, post unum, id est post Deum: quia enim Deus est unus, hinc Deum vocabant echad, vel achad, id est unus: atque ab illo achad videtur deductum Adad nomen Dei, de quo Macrobius, lib. I Saturn. cap. XXX, ubi sic ait: «Assyrii Deo, quem summum maximumque venerantur, Adad nomen dederunt: ejus nominis interpretatio significat Unus (idipsum significat Hebraeum achad). Hunc ergo ut potentissimum adorant Deum.» Subdit deinde, «Adad» esse solem, ideoque pingi «radiis inclinatis, quibus monstratur vim coeli in radiis esse solis, qui dimittuntur in terram.» Hinc Trismegistus in Pimandro, cap. IV, de Deo ita ait: «Deus monas est; unitas illa, quae est principium omnem numerum continens, a nullo contenta.» Et Psellus: «Unitas, ait, cum numerus non sit, numerorum tamen procreatrix est, fons, radix, et causa multitudinis omnis, expressaque Dei imago, qui cum rerum naturalium nulla sit, est tamen rerum naturalium effector.» Parmenides cum asseruit, «unum esse id quod est,» Deum intellexit: soli enim Deo veram Entis appellationem concedebat; quoniam ipse per se est, omniaque alia per ipsum, juxta illud Exod. cap. III: «Ego sum qui sum.» Denique Noster optime vertit, «post unam,» scilicet januam; haec enim una est in domo via: unde et Septuaginta vertunt, in liminibus.
66:18
Quaeres, cur post januam haec faciebant? Respondeo primo, ut loco penitioni, in latebris et secessu, clausis ostiis, idololatriam suam et venerem exercerent: utraque enim pudenda est, ideoque latebras quaerit; secundo, quia in ingressu domus, post fores ponebant idola, sive lares suos, ut felix esset ingressus et egressus. Unde S. Augustinus, lib. IV De Civit. cap. VIII: Tres, ait, deos custodiendis ostiis posuerunt, Forculum foribus, Cardeam cardini, Limentinum limini: unde et coram iis juxta ostia instruebant convivia, et inter ea iis hisce libabant. Et hoc hic vult Isaias, et idem innuit cap. LVII, 8, haec autem faciebant in domibus tum privatis, tum magis publicis et sacris, sive in delubris, quae de more ad amoenitatem in hortis inter arbores exstruebant; uti etiamnum ibidem suas moscheas exstruunt Mahumetani. Ita Arias. Et abominationem, — id est cibos immundos, lege vetitos, uti jus crudum hostiarum pacificarum, inquit Forerius. Item cibos idolis immolatos sive idolothyta: taxat enim hic idololatriam et luxum, sive intemperantiam ciborum lege prohibitorum.
66:19
Et murem. — Hebraeum עכבר achbar quoque glirem significat: muris enim seu gliris esus vetitus est Judaeis, Levit. XI, 29. Porro glires etiam a Romanis habitos fuisse in deliciis, docet Varro lib. III De Re rustica, cap. XV, ubi pro gliribus saginandis facta fuisse vivaria testatur: glires enim pingues sunt, quin et somno pinguescunt. Audi Martialem, lib. XIII, glirem depingentem: Tota mihi dormitur hiems, et pinguior illo Tempore sum, quo me nil nisi somnus alit. Glis ergo symbolum est obesi, somniculosi accediae. 18. Ego autem opera eorum. — Supple, plectam et puniam acriter, aut potius, ut Septuaginta, inveni, q. d. Vidi et cognovi scelera eorum, quae post januam, vel alibi in occulto patrant. Est aposiopesis. Romana enim per dispunctum haec dividunt a sequentibus; licet Adamus cum iis connectat. Verum sive connectas, sive dividas, ad ea referenda sunt: ad hoc enim cogit nos versio nostra Vulgata. Venio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis. — «Congregem,» quos, vel quae? aliqui subaudiunt et repetunt ex vers. 2, trementes sermones Dei. Verum haec nimis longa et remota est repetitio. Quare melius, «ut congregem,» scilicet opera et operantes impie, de quibus immediate praecessit. q. d. Venio ut impios Judaeos, eorumque opera sacrilega congregem cum omnibus gentibus in valle Josaphat, eaque ibi quasi in publico orbis theatro omnibus spectanda proponam: ibi enim tam Judaeos, quam gentes congregabo, ut publice coram omnibus angelis et hominibus eos dijudicem, puniam aut praemiem pro meritis cujusque: ibi ergo videbunt gloriam meam, id est gloriosam vindictam impiorum et gloriosa praemia Sanctorum. Rursum videbunt Judaei gloriam meam, qua scilicet gloriosus cum omnibus sanctis et angelis e coelo descendam cum potestate magna et majestate quasi rex et judex orbis, cujus humilitatem in primo adventu viderunt et contempserunt. Ita sentit Adamus. Quocirca planius cum Septuaginta, Chaldaeo, Pagnino, Forerio et Vatablo, ex Hebraeo verti potest: Venio ut congregem omnes gentes et linguas, et venient, et videbunt gloriam meam, scilicet judicis Christi jam dictam.
66:20
19. Et ponam in eis signum. — Resilit hic Isaias ab impiis ad pios, a secundo Christi adventu ad primum. Facit enim hic brevem prophetiae suae anacephalaeosin, qua summatim repetit et recapitulat totum opus redemptionis Christi, de quo egit toto hoc libro, puta gratiam novi Testamenti, praesertim fidei propagationem per omnes gentes a tempore Christi usque ad finem mundi, diemque judicii et resurrectionis universalis, ibique finit prophetiam. Ita S. Cyrillus et Adamus hic, et S. Augustinus, XX Civit. XXI. Sensus ergo est, q. d. Antequam congregem omnes gentes in valle Josaphat, prius erigam inter eas signum, quasi vexillum, crucis, ad quod convocabo et congregabo omnes nationes; ideoque mittam ex primis illis qui salvati, id est justificati et sanctificati fuerint a Christo, ac vocati ad aeternam salutem, puta mittam apostolos, ad gentes in mare (ad insulanas et transmarinas gentes) et in Africam, et in Lydiam, etc., ut ex toto orbe populos convocent ad vexillum crucis, fidemque et salutem Christi. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus. Aliqui per signum accipiunt templa et altaria, passim inter gentes ab Apostolis erecta. Alii per signum accipiunt characterem Baptismi et Confirmationis, quo suum gregem suosque milites consignat Christus, idque probat Cardinalis Bellarminus, lib. II De effectu Sacram. cap. XX, sub finem. Alii denique et aptius per signum hoc accipiunt charismata Spiritus Sancti, ut linguas igneas datas Apostolis in Pentecoste. Hisce enim tunc signati sunt, non tantum quasi amici et ministri, sed et quasi Apostoli Dei et Christi, indeque profecti in mare, Africam et Lydiam, etc., hoc signo gentes ad Christum converterunt. Qui salvati fuerint. — Verti quoque potest cum Forerio qui salvent alios. Tendentes sagittam. — Refer ad vocem «gentes,» quae praecessit, q. d. Mittam Apostolos ad gentes, puta Afros et Lydios, sagittandi peritos, id est armatos et crudeles; sed faciam ut eas non timeant, imo convertant, ait S. Hieronymus. Pro tendentes hebraice est מושכי moseche, quod Septuaginta retinent quasi nomen proprium, per quod Leo Castrius Moschos sive Moscovitas accipit. Alii to tendentes referunt ad Apostolos: illi enim fuerunt sagittarii Dei, imo sagittae potentis acutae, qui corda gentium amore et timore Dei confixerunt et compunxerunt. Italiam. — Hebraice est תובל tubal: per quod, ait S. Hieronymus, potest quoque accipi Hispania. Tubal enim filius Japhet incoluit Hispaniam, ut dixi Genes. X, 2, et ab eo ferunt conditam et denominatam urbem Setubal, quae exstat in Lusitania.
66:21
Qui non audierunt de me, non viderunt gloriam meam, — uti viderunt Judaei in Sinai et in templo Salomonis, q. d. Gentibus non ostendi gloriam meam in Synagoga, sed ostendam eam, et quidem augustiorem, in Ecclesia.
66:22
20. Adducent fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino. — Convertit sermonem ad primos salvatos, id est fideles ex Israel, quos nominavit vers. 19, q. d. O Israelitae conversi ad Christum, Apostoli adducent vobis fratres ex gentibus, puta credentes in Christum, quasi donum, imo oblationem Domino. Pro donum hebraice est מנחה mincha, id est donum, oblatio, sacrificium.
66:23
Moraliter, nota nobilissimum donum et victimam Dei esse animam, si eam ab infidelitate ad fidem, vel ab iniquitate ad sanctitatem perducas. Ita Apostolus, Rom. XV, 16, dicit se esse sacerdotem, cujus missa sive liturgia est Evangelium; victima sunt gentes conversae. Quocirca vere et recte S. Gregorius, homil. 12 in Ezech.: «Nullum, ait, Omnipotenti tale est sacrificium, quale est zelus animarum.» In equis et quadrigis. — Nota per haec accipi quaevis auxilia et solatia, tum humana, tum angelica, tum divina, q. d. Commode et facile per tot adminicula gentes ad fidem et Ecclesiam adducentur: licet enim via crucis, poenitentiae et mortificationis, per quam eis incedendum est, sit aspera; tamen eam mollient Apostoli verbo et exemplo, angeli sua ope, Christus sua gratia suisque consolationibus spiritualibus: quibus facit ut gustato spiritu desipiat caro, utque ex amore Dei et spe gloriae coelestis, omnia dura laetanter superent, et nihili aestiment, imo in illis glorientur. Ita S. Hieronymus et Augustinus XX De Civit. XXI. Alludit ad Judaeos Babylone redeuntes in Judaeam: hi enim, favente Cyro, commode et exsultantes remearunt in patriam. Quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domum Domini, — q. d. Quam pretiosa grataque erant Deo munera munda, a mundis in vase mundo ei in lege veteri oblata, tam mundi, pretiosi et grati erunt Deo gentiles jam sanctificati per sanctos Apostolos, ei oblati in sancto baptismo. Baptismus enim aliaque Sacramenta sunt vasa munda et sancta Dei. 21. Assumam ex eis (gentilibus) in sacerdotes et levitas, — id est diaconos aliosque Ecclesiae ministros. Olim soli Judaei, imo soli ex tribu Levi oriundi, poterant esse sacerdotes et levitae: at Christus ex omni gente eos elegit. Ergo non omnes christiani sunt sacerdotes, ut vult Kemnitius. Illos enim nemo sanae mentis dixerit ex christianis seligi et assumi, uti recte inter alios notavit Gregorius de Valentia, De Eucharistia Sacrif. disp. 6, Quaest. XI, puncto I. 22. Quia sicut coeli novi et terra nova, quae ego facio stare coram me, — q. d. Sicut dominus ministrum suum facit stare coram se, ut jussa sua excipiat et exsequatur, eique ad nutum serviat; ita coeli et terra stant coram me, mihique ad nutum famulantur. Porro coeli novi et terra nova sunt coeli et terra in resurrectione innovanda: mystice sunt regnum Dei, sive Ecclesia, de qua cap. praeced. vers. 17. Sensus est: Sicut coeli hi cum terra innovandi in aeternum perseverabunt, mihique servient; sic semen vestrum, id est fideles a vobis conversi, o Apostoli, nomenque vestrum perdurabit in aeternum, q. d. Vetus sacerdotium et Testamentum finem accipiet in Christo: at novum sacerdotium, puta ministerium ministrorum sacrorum ex gentibus assumptorum, sive Petri et Pauli, aliorumque Apostolorum progenies, tamdiu durabit, quamdiu coelum et terra, nimirum durabit in omnem aeternitatem: per eam enim in omni gloria et jubilo Deo astabunt, Deumque laudabunt: itaque juges ei offerent victimas oris et cordis, puta hymnos, gratiarum actiones, doxologias, etc. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Forerius, Adamus et alii. Sensim Propheta transit latenter ad saeculum futurum, ut in eo prophetiam finiat. 23. Et erit mensis ex mense, et sabbatum ex sabbato. — Primo, Forerius sic exponit, q. d. Fideles singulis mensibus et sabbatis, id est Dominicis et festis diebus, venient ad templum, ut audiant Sacrum et verbum Dei: item, ut confiteantur, communicent, etc., uti in primitiva Ecclesia fiebat, et hoc saeculo rursum (Deo sit laus) fieri incipit. Alludit ad vetera festa et sacrificia, quae Judaeis in Babylone captivis cessabant, sed iis redeuntibus restituta sunt. Secundo, Sanchez exponit, q. d. Olim in lege veteri certis tantum diebus, puta festis, ut in neomenia, sabbato, etc., offerebantur sacrificia, et ter tantum in anno omnes adibant templum; at in lege nova erit continuum festum: quotidie enim offeretur Deo sacrificium Eucharistiae augustissimum, quod quilibet quotidie offerre poterit, per se, si sit sacerdos; per sacerdotem, si sit laicus. Rursum in Ecclesia quotidie est festum ex festo, quia quotidie memoriam et festum alicujus sancti Martyris, Virginis vel Confessoris celebrat in Officio Ecclesiastico. Hoc maxime Romae locum habet, ubi pene quotidie novos Romanos martyres, eorumque ecclesias, stationes, reliquias in eorum die natali veneramur et visitamus, tum ut eorum patrocinia imploremus et obtineamus, uti revera obtinemus. Unde S. Brigittae a Deo revelatum est, Romae facilem esse ad coelum viam: qua de causa ipsa Romae vivere et mori elegit. Tum ut eorum exemplis ad heroica virtutum opera excitemur. Miram enim vim accendendi animos torpentes habent haec eorum domestica, et oculos nostros assidue ferientia, tam illustria fortitudinis, castitatis et charitatis exempla ac triumphi. «Solemnitates martyrum exhortationes martyriorum sunt, ut imitari non pigeat, quod celebrare delectat,» ait S. Augustinus, serm. 47 De Tempore. Quapropter multi pii reges et principes, tum ex Anglia, tum aliunde, olim Romam venerunt, ut ibi vitam piam agerent, eamque pio fine et transitu concluderent. Ita fecit Ceadualla, rex Britonum, de quo audi Bedam, lib. V Histor. cap. VII: «Venit Romam, hoc sibi gloriae singularis desiderans adipisci, ut ad limina B. Apostolorum fonte baptismatis ablueretur; simul etiam sperans, quia mox baptizatus, carne solutus, ad aeterna gaudia jam mundus transiret, quod utrumque ut mente disposuerat, Domino adjuvante, completum est. Etenim illo perveniens, pontificatum agente Sergio, baptizatus est die sancto sabbati Paschalis, anno ab incarnatione Domini 689, et in albis adhuc positus, languore correptus, XII Calend. Maii, solutus est a carne, et Beatorum est consortio sociatus in coelis.» Subdit eum nomen Petri sumpsisse in baptismo, et in S. Petri basilica esse sepultum; cujus et epitaphium recitat. Sic et Coenredus rex Merciorum, cum sex annos regnasset, Romam transmigravit anno Domini 709, uti Beda in Epitome scribit. Anastasius in Constantino de duobus aliis regibus ita scribit: «Hujus temporibus duo reges Saxonum ad orationes Apostolorum cum aliis pluribus venientes, velociter (ut optabant) vitam suam finiverunt.» Idem scribit Paulus Diaconus, qui et subdit: «His temporibus multi Anglorum gentis nobiles et ignobiles, viri et feminae divini amoris instinctu, Romam venire consueverunt.» Ina rex Britonum, Ceaduallae successor, «cum regnum tenuisset 37 annis, eo relicto, ac junioribus commendato, ad limina Apostolorum, Gregorio II Pontifice, profectus est, cupiens in vicinia locorum sanctorum ad tempus peregrinari in terris, quo familiarius a Sanctis recipi mereretur in coelis,» ait Beda loco citato. Romae ergo ad limina Apostolorum monasticam vitam amplexus, sancto fine in Domino quievit, uti refert Baronius ex Annal. Angl. anno Christi 740. Neque vero viri tantum principes, sed et feminae id ipsum praestiterunt. Nam Eadburga cognomento Buggan, consanguinea Hedilberti regis Cantiae, Romam se contulit ad limina Apostolorum. Quod priusquam faceret, litteras ad S. Bonifacium Frisiorum et Thuringorum apostolum dedit, quibus eum sui desiderii et propositi conscium reddidit, scilicet, optare se jam senescentem solum patrium relinquere amore quietis, et Romam petere, ut ibi apud sancta limina Apostolorum degens incognita, illic divinis tantum vacans rebus, ultimam diem praeparans se ad obitum exspectaret, petens ab eo super hac profectione consilium. Cui S. Bonifacius in haec verba rescripsit: «Melius mihi videtur, si propter libertates saeculares, in patria libertatem quietae mentis habere nullatenus possis, ut peregrinatione libertatem contemplationis, si valueris et possis, acquiras, quemadmodum soror nostra Wietburga faciebat, quae mihi per suas litteras intimavit, per talem vitam quietem invenisse juxta limina S. Petri, qualem longum tempus desiderando quaesivit.»
66:24
Porro Wictburga haec, ut patet ex epist. 47 ejusdem S. Bonifacii, Romae spontanea se apud S. Petrum cella instar carceris clausit: ibique inclusa vitae contemplativae operam dedit. Recenset utrorumque epistolas Cardinalis Baronius, anno Christi 725. Denique Carolus Magnus, anno Domini 774, peregrinatus est Romam; cumque ad urbem accederet, ex equo descendens, pedes perrexit ad S. Petrum, ac gradus S. Petri sigillatim deosculans, ab Adriano Pontifice exceptus, alias deinde ecclesias pari devotione visitavit. Quocirca Deus ei benedixit. Nam rediens Ticinum cepit, ac Desiderium Longobardorum regem captivum abduxit, regnumque Longobardorum tot annis Italiae molestum, exstinxit. Deinde Saxones subjugavit. Ita ex Anastasio et aliis Baronius, anno Domini 774, ubi et ostendit Carolum Magnum quater peregrinatum esse Romam, scilicet primo, anno 774, uti jam dixi; secundo, solvendi voti causa, anno Domini 780; tertio, adversus Ducem Beneventanum, anno Domini 786; quarto, ad restituendum Leonem Papam in suum locum, anno Domini 800, quando et creatus est Imperator. Tertio et genuine, transit hic Propheta ad saeculum futurum, felicissimum bonis, infelicissimum impiis, ut ejus vel horrore, vel amore et desiderio aculeum infigat lectori, itaque librum finiat, ut doceat concionatores conciones finire infixo simili auditoribus stimulo. Nota ergo hebraismum: mensem enim vocat primum diem mensis, qui erat festum neomeniae, quod hebraice dicitur min chodes, id est innovatio, scilicet lunae et mensis, nimirum novilunium, quod Judaei celebrabant ob duas causas: primo, ob beneficium gubernationis divinae; secundo, ut sicut frugum, ita etiam temporis et mensis primitias Deo dependerent. Vide dicta Num. XXVIII, 11. Sensus ergo est, q. d. Fidelibus in Ecclesia, praesertim coelesti et triumphante, perpetua erit solemnitas, perpetua quies et exsultatio, perpetuus sabbatismus, perpetua neomenia, id est perpetua gaudii, gratiae et gloriae innovatio; cum ex adverso impiis et damnatis aeternus erit ignis et vermis, ut sequitur. Ita Theodoretus, S. Augustinus et Tertullianus locis citatis. Omnis caro, — omnis homo: puta omnis fidelis et sanctus, omnis beatus; de his enim solis agit. 24. Et egredientur et videbunt cadavera virorum. — Primo, Sanchez haec pergit exponere de Ecclesia praesenti, q. d. Fideles in Ecclesia securi et tuti, cogitatione exibunt et contemplabuntur funera quotidiana eorum, qui extra Ecclesiam expositi sunt daemonis laqueis, et gladio Domini. Rursum, ut Forerius, exibunt meditando poenas damnatorum in gehenna, qui sane prudens et utilis est egressus, ut peccata vitentur, ne in gehennam ingredi cogantur. Secundo, S. Cyrillus haec refert ad vastitatem Judaeorum per Titum. Tertio et genuine, S. Augustinus, Hieronymus, Adamus, et alii passim haec referunt ad futurum saeculum, q. d. Beati mente et contemplatione, vel etiam naturaliter et localiter, si velint, egredientur coelo, ut cominus intuentur damnatorum supplicia, quae ipsi singulari Dei ope evaserunt, et in quae hostes suos impios in aeternum volutari videbunt. Hoc enim ingens eis erit gaudium. Sic, inquit Theodoretus, Lazarus in sinu Abrahae existens, vidit animam divitis epulonis in inferno. Quinimo S. Thomas in Supplemento, III part., Quaest. LXXXIV, cap. II, vers. 2, docet Beatos quandoque reipsa coelo exituros, tum ut dotem agilitatis exerceant, tum ut visum aliarum creaturarum specie pascant et oblectent. Nota: Corpora damnatorum, licet animata, dicuntur «cadavera.» Primo, quia foeda, gravia et olida erunt instar cadaverum. Secundo, Hebraice פגרי pigre, etiam significat pigra; et membra feigore torpentia, aut tormentis delassata. Ita Theodoretus et Castrius. Tertio, quia sunt in morte aeterna; et simul in poena aeterna; ut enim mortem significaret «cadavera,» dixit et «vermes;» ut vero vitam omni morte acerbiorem ob poenam demonstraret, ignem dixit inexstinguibilem, et vermem eorum non moriturum. Vermis eorum non morietur. — «Vermis,» id est vermes. Alludit ad «cadavera» damnatorum, de quibus praecessit; haec enim solent in hac vita scaturire vermes: sed hi sunt mortales; illi in gehenna erunt immortales; hinc addit, «non morietur.» Cum enim hic moritur homo, mox caro ejus humida et putida producit serpentes, bufones, lumbricos et alios vermes. Hi carnem defuncti rodunt et depascuntur usque ad ossa, cumque nihil amplius restat quo pascantur, emoriuntur sensim, et vertuntur in terram. Ita impletur illud Dei ad Adam: «Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris.» Verum in inferno uti cadavera, ita et vermis et ignis erunt aeterna, Deo ea semper conservante ad aeternam reproborum punitionem. Arabicus vertit: Culpa eorum non moritur, et vermis eorum non dormit, et ignis eorum non exstinguitur. Porro loqui Prophetam de damnatis in inferno certum est. Ita enim explicat Christus, Marc. IX, 42: «Bonum, inquit, est tibi debilem introire in vitam aeternam, quam duas manus habentem ire in gehennam, in ignem inexstinguibilem, ubi vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur.» Et ita accipiunt omnes interpretes: quare et praecedentia de saeculo futuro, non praesenti accipienda sunt, ut ibi dixi. Quaeritur hic, an in inferno sint veri et proprie dicti vermes, qui torqueant damnatos? Calvinus, lib. III Instit. XXV, § 12, sicut ignem inferni tropice accipit, ut nil sit aliud quam ipsa Dei indignatio apprehensa a damnatis: ita consequenter tropice accipit et vermes. Aliqui per vermes intelligunt flammulas tenues, quae mille locis e carne impiorum, instar vermiculorum, erumpent. Rursum multi catholici ignem proprie, vermem tropice accipiunt, scilicet ut vermis sit dolor ac moeror quasi vermis ortus ex putredine peccati, arrodens et torquens animum ex amissione tantae felicitatis, quam facile fuerat consequi; et tantae miseriae incursu, quam per difficiles peccati vias sibi accersiverunt. Ita S. Hieronymus et Procopius hic, Ambrosius in XIV Lucae, lib. VII, Augustinus, lib. XX De Civit. XXI, qui tamen contrariam sententiam asserit esse aeque probabilem; Jansenius in Concord. cap. LXXI; D. Thomas in IV, dist. L, Quaest. II, art. 3, ad 1 et 2. Ibi Soto et communiter Scholastici. Unde et Isidorus, lib. I De Summo bono, cap. XIII, duplicem ponit damnatorum poenam: «Nam et eorum mentem, ait, urit tristitia, et corpus flamma.» Verum videtur potius hic vermis esse tropologicus. Dico ergo hic intelligi proprie dictos vermes, qui in inferno erunt horribiles, faedissimi, mordacissimi et aeterni; sicut naturaliter salamandra et pyraustae vivunt in igne: idque ad hoc, ut damnatorum, qui carni et concupiscentiae tum corporis, tum mentis, et maxime superbiae, indulserunt, acerrimi sint vindices. Erit ergo hoc vermium tormentum aeque ut ignis, horribile et acerrimum; non enim erunt hi vermes naturales, sed Dei miraculo efformati ad impiorum afflictionem: itaque vermes hi non affligentur igne, sed tantum impios affligent. Ubi nota quatuor locis horum vermium sacram Scripturam meminisse. Primus est hic Isaiae, posteum Judith XVI, 21; tertius, Ecclesiast. VII, 19; quartus, Marc. IX, 45. Nunc haec sententia probatur primo, quia Isaias ait cadavera, id est corpora, damnatorum foeda, putida et cadaverosa, projecta in gehennam videnda esse a Beatis, et statim addit: «Vermis eorum non morietur,» ubi satis insinuat vermes hosce fore corporum, quae ideo vocat cadavera: haec enim ex se scatent vermibus. Secundo, quia id clare explicat Ecclesiast. VII, 19, et Judith XVI, 21, ubi non animae, sed carnis vocantur vermes: ergo carnei erunt. Sic enim ait Ecclesiast.: «Vindicta carnis impii ignis et vermis.» Et Judith: «Dabit ignem et vermes in carnes eorum, ut urantur, et sentiant in sempiternum.» Licet enim to in carnes aliqui sic exponant, q. d. In carnalem vitam eorum, ad eam scilicet puniendam: alii, in carnes, quas scilicet vermes comedent in sepulcro, tamen haec frigida sunt, et repugnant ei quod subditur: «Ut sentiant in sempiternum,» et quod ait Christus, Marc. IX, 45: «Vermis eorum non moritur.» Tertio, igni jungitur vermis: ergo sicut ignis verus est in inferno, uti fides docet; ita et vermes: quia verborum nexus non patitur, ut ignis proprie, vermis tropice capiatur, maxime cum, sicut semper dicitur ignis, ita et semper dicatur vermis, nec usquam tropum in voce vermis explicet Scriptura. Et sane si verum ignem, verum sulphur, veram picem intelligimus inferni in Scriptura, cur non et vermes? maxime cum regula sit S. Augustini et aliorum Patrum in Scripturis omnia proprie accipienda, non tropice, nisi cogat absurditas sententiae: nihil autem in vermibus, eorumque vita in igne, et modo agendi, mordendi et torquendi damnatos est absurdum, non magis quam in corporibus damnatorum, et in modo agendi ignis et sulphuris non tantum in corpora, sed et in animas eorumdem. Quarto, quia Beati habebunt quaedam suavissima omnium sensuum oblectamenta, ut docent Theologi: ergo et damnati vermes et sordes habebunt, quae omnes sensus affligant, et voluptates illicitas quibus in hac vita se oblectarunt, congrue puniant. Quinto, quia ita sentiunt Haymo hic, Augustinus, XXI De Civitat. IX; Basilius in Psalm. XXXIII, ad illum vers.: Timorem Domini docebo vos: «In inferno, ait, vermium innumerabilium genus venenosum ac carnivorum erit, esitans quidem, nec tamen se satians, intolerabiles dolores morsibus infligens.» Auctor De Triplici habitaculo apud S. Augustinum, tom. IX: «In inferno, inquit, est ferocitas bestiarum, dilaceratio immortalium vermium.» Innocentius III Pontifex, lib. III De Contemptu mundi, cap. I, II et seq.: «Erit in gehenna vermis, inquit, duplex: interior qui rodit cor, exterior qui rodit corpus;» et cap. IV: «In inferno erunt vermes indeficientes.» Prosper, lib. III De Vita contempl. cap. XII, ait damnatos «edacissimis in aeternum dilaniari vermibus, nec finiri.» Hugo Victorinus, lib. IV De Anima, cap. XIII: «In inferno, ait, omnes comburuntur, et vermibus corroduntur, nec consumuntur, quorum vermis non moritur, et ignis non exstinguitur.» S. Anselmus in Elucidario: «Tertia, ait, poena in inferno est vermes immortales, id est serpentes et dracones visu et sibilo horribiles, qui ut pisces in aqua, ita vivunt in flamma.» Idem indicat Cyrillus in orat. De exitu animae, ubi foedum et olentem vermem appellat: ergo corporalis erit, non spiritualis. Idem docent Chrysostomus, Theophylactus et Guilielmus Parisiensis, quos citat et sequitur noster Serarius in Judith cap. XVI, Quaest. II. Sic et sentit Gregorius de Valentia, III part. De Beat. et damnat. corp., disp. 13, Quaest. V, punct. 3. Jure Scriptura cum toties minatur improbis vermes, aeque ac ignes gehennae, propriam aliquam, novam et miram poenam damnatorum voluit significare; qualis non est moeror vel remorsus conscientiae: hic enim est in omni poena, et remorse Calvinus quidem, dubitavit unquam, quin ille esset in gehenna. Quis enim nesciat in tanta poena, eaque aeterna, damnatos dolere et cruciari, quod poenas illas sibi accersiverint? Denique apposite damnati punientur verme: cum enim omnis caro corruperit viam suam, et pleraque improborum peccata sint carnalia, videamusque passim grassari libidinem, gulam et crapulam, etc., apte Deus puniet eos putidis vermibus, qui ex gula, libidine, indeque putenti carne oriri solent: idque toties praedici voluit, ut ejus horrore homines sibi a peccatis hisce temperent. Hoc est quod scribit S. Gregorius, XVI Moral. cap. ult.: «Carnalis dulcedo delectationis, in conscientia nutrit vermem doloris. Quid namque caro, nisi putredo ac vermis est? Et quisquis carnalibus desideriis anhelat, quid aliud quam vermem amat? Quae enim sit carnis substantia, testantur sepulcra. Quis parentum, quis amicorum fidelium, quamlibet dilecti sui, tangere carnem scaturientem vermibus potest? Caro itaque cum concupiscitur, pensetur quae sit exanimis et intelligitur quia amatur.» Causam subdit: «Nihil quippe sic ad edomandam desideriorum carnalium appetitum valet quam unusquisque hoc, quod vivum diligit, quale sit mortuum, penset. Considerata etenim corruptione carnali, citius cognoscitur, quia cum illicite caro concupiscitur, tabes desideratur. Bene ergo de luxuriosi mente dicitur: Dulcedo illius vermis: quia is qui in desiderio carnalis corruptionis aestuat, ad foetorem putredinis anhelat.» Quocirca S. Ambrosius, lib. VII in Luc. cap. XIV, tract. De parata coena magna: «Ut multae, inquit, ex cruditate febres nascuntur et vermes, quando quis intemperanter cibum sumit; ita si quis peccata peccatis accumulet, nec decoquat ea poenitentia, sed misceat peccata peccatis, cruditatem contrahet veterum et recentium delictorum, indeque igne quasi febre aduretur proprio, et vermibus consumetur, id est torquebitur,» et cruciabitur usque ad consumptionem et mortem, ita tamen ut nunquam sit consumptus, nec mortuus. Hujus rei symbolo Deus quosdam valde impios vivos vermibus corrodendos tradidit, uti Antiochum, e cujus corpore vermes scaturierunt, II Machab. XIV, 4; et Herodem, de quo ait Josephus, lib. XI Antiq. cap. VIII; et Calvinum, quem phthiriasi, id est pediculari morbo, consumptum tradit Bolsecus medicus, ejusque discipulus, in ipsius Vita. Mystice, vermis hic erit remorsus conscientiae, qui ut vermis jugiter eam mordebit et rodet, de quo pulchre Innocentius III, loco citato: «Vermis, ait, conscientiae tripliciter lacerabit: affliget memoria, sera turbabit poenitentia, torquebit angustia. Venient enim in cogitationem peccatorum suorum timidi, et traducent illos ex adverso iniquitates eorum dicentes: Quid profuit nobis superbia? et jactantia divitiarum quid contulit nobis?» Quocirca merito S. Bernardus, lib. V De Consid. cap. XII: «Hic est, ait, vermis, qui non moritur, memoria praeteritorum; semel injectus, vel potius innatus per peccatum, haesit firmiter, nequaquam deinceps avellendus. Nec cessat rodere conscientiam, eaque pastus esca utique inconsumptibili perpetuat vitam. Horreo vermem mordacem, et mortem vivacem. Horreo incidere in manus mortis viventis et vitae morientis. Haec est secunda mors quae nunquam peroccidit, sed semper occidit. Quis det illis semel mori, ut non moriantur in aeternum? Qui dicunt montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos.» Quapropter S. Pachomius, vir mire sanctus tempore Constantini Imperatoris: «Si quando eum cogitatio pulsasset illicita, mox eam repellebat, atque in timore Domini perseverabat affixus, aeternarum memor poenarum, et dolorum sine fine manentium, ignis scilicet illius inextinguibilis, et vermis nunquam morientis,» inquit Auctor Vitae ejus, cap. XVI. NON MORIETUR. — Vere S. Gregorius, lib. IV Moral. cap. VII: «Anima, inquit, mortaliter est immortalis, et immortaliter mortalis: ita enim immortalis est, ut mori possit; ita mortalis est, ut mori non possit. Nam beate vivere, sive per vitium, sive per supplicium perdit. Essentialiter autem vivere, neque per vitium, neque per supplicium perdit.» Animae enim essentia nunquam interit, sed est immortalis; moritur tamen spiritualiter, cum Dei gratiam quasi animam suam amittit. Unde Damascenus in Historia Barlaam, cap. XVIII: «Peccatum, ait, est immortalis animae mors.» Rursum moritur, cum in gehenna morte aeterna, id est agonia et doloribus mortis, in aeternum punitur et cruciatur. ET ERUNT USQUE AD SATIETATEM VISIONIS OMNI CARNI. — Pro satietatem visionis hebraice est דראון deraon, quod primo, Syrus et Arabicus Antiochenus vertunt, erunt admiratio vel stupor omni carni; secundo, Arabicus Alexandrinus, erit exemplum omni carni, puta omnibus hominibus; tertio, Vatablus et Forerius, erunt in fastidium vel nauseam; alii, in abominationem: abominamur enim cadavera foetentia et verminosa, qualia maxime sunt eorum qui in deliciis ventris et veneris vixerunt. Melius Noster cum Chaldaeo et aliis Hebraeis deraon accepit quasi compositum ex דִּי de, id est satietas, et ראון raon, id est visio, quasi dicas satietas visionis. Unde Chaldaeus vertit: Et erunt impii judicati ad gehennam, donec dicant super eos justi: Vidimus satis. Alii et melius, q. d. Erunt sempiternum justis spectaculum. Ita S. Cyprianus Contra Demetrium, tract. I, in fine. Sensus ergo est: Gaudebunt Beati videntes tantas reproborum, hostium Dei et suorum, poenas, videntes se eas evasisse. At damnatos mire torquebit hoc suae poenae spectaculum, et gaudium Beatorum, quodque nulla suorum ita excruciatorum poena et lamentis moveantur, sed potius rideant, Deique justitiam laudent. Nullus ergo eis in aeternum erit consolator, nullum dolorum lenimen; sed potius insultabit eis Deus, qui dixit Proverb. I, 24: «Quia vocavi, et renuistis, etc., ego quoque in interitu vestro ridebo et subsannabo.» Insultabunt eis Sancti et Angeli, Psalm. LVII, 11: «Laetabitur justus cum viderit vindictam, manus suas lavabit in sanguine peccatoris.» De voce deraon plura dicam Dan. XII, 3, in fine. Terminat hic Isaias suam prophetiam subjiciendo oculis ultima et summa tum damnatorum supplicia, tum Beatorum gaudia. Quis enim stimulus hoc possit esse acrior ad omnem virtutem prosequendam, et omne peccatum abominandum: «Ad hoc Propheta terminavit librum, ad quod terminabitur saeculum,» ait S. Augustinus, lib. XX De Civit. XXI. Vide ergo hic et jugiter considera, o christiane, infelicem impiorum exitum plane disparem ab exitu piorum. Praeclare S. Hieronymus, epist. 24 ad Marcellam, ostendit quam mors S. Leae illustris feminae, sed religiosae, dispar fuerit a morte consulis infidelis, qui per id tempus obierat. «Humilitatis, ait, fuit tantae (S. Lea) ut quondam domina plurimorum, ancilla omnium putaretur. Inculta vestis, vilis cibus, neglectum caput. Nunc igitur pro brevi labore aeterna beatitudine fruitur. Excipitur angelorum choris, Abrahae sinibus confovetur, et cum paupere quondam Lazaro divitem purpuratum, et non palmatum consulem, sed atratum stillam digiti minoris cernit inquirere. O quanta rerum mutatio! Ille qui ante paucos dies quasi triumpharet Capitolinas ascendit arces, nunc desolatus et nudus, non in lacteo coeli palatio, ut uxor mentitur infelix, sed in sordentibus tenebris continetur. Haec vero quam unius cubiculi secreta fallabant, quae pauper videbatur et tenuis, cujus vita putabatur amentia, Christum sequitur, et dicit: Quaecumque audivimus, ita et vidimus in civitate Dei nostri.» Unde pathetice concludit: «Quapropter moneo, et flens gemensque contestor, ut, dum hujus mundi vitam currimus, non duabus tunicis, id est duplici vestiamur fide; non calceamentorum pellibus, mortuis videlicet operibus, praegravemur: non divitiarum nos pera ad terram premat: non virgae, id est potentiae saecularis, quaeratur auxilium; non pariter et Christum velimus habere et saeculum; sed pro brevibus et caducis aeterna succedant, et cum quotidie (secundum corpus loquor) praemoriamur, in caeteris non nos perpetuos existimemus, ut possimus esse perpetui.» Ferunt Poetae Prometheum, quod arundine ignem e coelo deduxerat, a Jove Caucaso monti alligatum, ubi ab aquila cor illius perpetuo exeditur: Tityum vero terrae filium, eo quod Latonam adamasset, ab Apolline sagittis confixum, et damnatum apud inferos hac poena, ut vultur ejus jecur perpetuo arrodat: arrosum enim et exesum semper renasci. Ita referunt Hesiodus, Ovidius, Lucanus. Unde Virgilius, VI Aeneid., de eo ita canit:
66:1
Hie determinat modum executionis dictae sententiae: et primo specialiter quantum ad Judaeos; secundo universaliter quantum ad omnes, ibi. Ego autem opera eorum et cogitationes eorum venio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis. Prima dividitur in duas. In prima excludit falsam confidentiam; in secunda proponit, et determinat datam sententiam, quantum ad modum executionis, ibi, Audite verbum Domini qui tremntis ad verbum ejus. Circa primum duo. Primo excludit falsam fiduciam a templi sanctitate, ostendens templum non esse Dei locum: tum ex Dei magnitudine quia omnia implet. Caelum sedes dicitur, quia multum participat de bonitatibus ipsius, sicut sedes magnam partem sedentis habet; terra scabellum, quia terra minimum participat de bonitatibus ipsius, sicut extrema pars ad scabellum pervenit: vel per caelum sanctos, per terram terrenos. 5 Reg. 8: « Si caelum et caeli caelorum non te capiunt. » Jerem. 25: « Caelum et terram ego impleo. » Tum ex quiete, quia in loco quiescit unumquodque cujus est locus; Deus autem non quiescit in aliquo, sed omnia in ipso sicut ab ipso facta. Et quis est locus? Et dat utile remedium.
66:2
Ad quem autem respiciam nisi ad pauperculum? idest humilem qui se parum reputat quantum ad praesentia, contritum, de peccatis praeteritis, trementem, quantum ad propositum de futuris faciendis.
66:3
Eccli. 15: « Oculi ejus ad timentes eum. » Secundo excludit confidentiam quam conceperant ex ritu sacrificiorum: et primo ponit ipsorum reprobationem: Qui immolat bovem; ac si diceret: Ita sunt abominabilia ipsorum sacrificia, ac si ali--- quid contra legem facerant; quia eadem idolis offerebant. Qui benedicat, laudat et veneratur. Supra 1: « Ne offeratis ultra sacrificium frustra. Secundo ostendit reprobationis rationem, primo ponens culpam: Haec omnia elegerunt, scilicet sacrificia, ambulantes, In viis suis, malis. Prov. 2: « Laetantur cum male fecerint, et exultant in rebus pessimis. » Secundo comminatur poenam, Unde et ego, Prov. 3: « Illusores ipse deludet. » Job 3: « Timor quem timebam evenit mihi, et quod verebar accidit. » Tertio arguit peccantium duritiam, Qua vocari. Prov. 1: « Vocavi et rennistis. » Audite verbum Domini qui tremitis ad verbum ejus. Hic exequitur modum executionis dictae sententiae: et primo quantum ad praemia bonorum; secundo quantum ad supplicia malorum. Ibi, Et cognoscetur manus Domini servis ejus. Primo in duas. Primo excitat attentionem: Audite qui tremitis, ex reverentia verborum ipsius.
66:5
Eccli. 2: « Qui timetis Dominum credite illi. » Secundo prosequitur promissionem: et primo quantum ad vindictam de irrisoribus, ponens eorum irrisione: Dixerunt fratres vestri. Glorificetur, quasi dicat, nunquam apparebit. Supra 5: « Festinus velociter veniet, et non est deficiens neque laborans in eo. » Et praedicens eorum confusionem: Ipsi autem confundentur, hoc modo. Vox populi, timentis, vox Domini, quantum ad hostium tumultus.
66:7
Soph. 1: « Vox dici Domini amara. » Secundo exequitur promissionem quantum ad bonorum abundantiam: et primo quantum ad populi readunationem, ponens promissionem, Antequam parturiret; idest, subito, et simul filii Jerusalem congregabuntur ad ipsam, sicut si mulier subito filium pareret, non praecedente partu. Supra 37: « Venerunt filii usque ad partum, et virtus non est pariendi. » Mystice exponitur de partu B. Virginis, et partu Ecclesiae in conversione fidelium, et de parturitione aeternae generationis.
66:8
Et inducit admirativam quaestionem: Quis audivit unquam tale, et quis vidit huic simile? Et primo ponit responsionem ex persona Domini: Numquid ego non pariam? congregans Judaeos, vel fideles convertens, vel filium ab aeterno generans? Simile Psalm. 95: « Qui plantavit aurem, non audiet; sut qui finxit oculum, non considerat? » Et hacc argumenta tenent, si illud quod perfectionis in creaturis, attribuatur Deo, remoto omni eo quod imperfectionis est. Secundo promittit congregatis immensam consolationem.
66:10
Et primo invitat alios ad congratulationem: Laetamini cum Jerusalem, et exultate in ea, sicut in objecto gaudii, ponens conditionem congratulantium quantum ad affectum, Qui diligitis. Cant. 5: « Come-dite a me, et bibite, et inebriamini carissimi. » Quantum ad affectus signum, Qui lugétis. Matth. 5: « Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. » Et congratulationis fructum quantum ad participationes laetitiae, vel pacis, Ut sugatis, Can. 1: « Meliora sunt ubera tua vino. » Quantum ad participationem gloriae, Ut mulgeatis, quasi mulgentes lac. Job 22: « Tune super Omnipotentem deliciis afflues. » Secundo promittit copiosam collationem pacis: Quia haec dicit Dominus: Declinabo. Inundantem. Et vocatur redundantiæ sicut fluvius descendens cum magno impetu venit, nec redundat.
66:12
Et gloriae, Et quasi torrentem. Tertio promittit consolationis plenam perceptionem. Primo quantum ad gentium administrationem: Gloriam
gentium, quam sugetis, quia ipsi reges gentium consolabuntur, et sustentabunt vos. Unde sequitur, Ad ubera. Mystice loquitur de Apostolis, qui in gloria gentium velociter conversarum delectati sunt, et eas quasi ad ubera blandis admonitionibus portaverunt.
66:13
Secundo quantum ad divinam protectionem: Quomodo si cui mater. Heb. 12: « Obliti estis consolationis, quae vobis tamquam filiis loquitur dicens; Filii mi, noli neglegere disciplinam Domini, neque fatigeris cum ab eo argueris. » Tertio quantum ad bonorum fruitionem, Videbitis, bona a Deo vobis data, ossa. vos qui in adversitate sicut ossa arida eratis. Ezech. 37: « Ossa arida audite verbum Domini. » Vel videbitis divinam essentiam. Eccl. 41: « Dulce lumen, et delectabile oculi solem videre. Ossa vestra quasi herba germinabunt, in resurrectione.
66:14
Et cognoscetur manus Domini servis ejus. Ilic promittit malis supplicia: et primo comminatur poenam, ponens judicis indignationem, Manus, affligens impios in s rvis. Vel manus, consolationis, in servis, per effectum.
66:15
Supra 27: « Indignatio non est mihi. » Ponit etiam poenae magnitudinem: Quia ecce Dominus in igne, quo civitas comburenda erat, vel quo mundus purgandus. Psal. 96: « Ignis ante ipsum praecedet, et inflammabit in circuitu inimicos ejus. » Quadrigae, exercitus Chaldaeorum, in quo quasi venit Deus; vel Angeli qui cum ipso ad judicium venient. Ponit etiam punitorum multitudinem, Multiplicabuntur. Supra 34: « Victima enim Domini in Bosra, et interfectio magna in terra Edom. » Secundo improperat culpam, Qui sanctificabantur putantes se mundare ab immundis aquis, vel etiam sacrificiis idolorum, in hortis, in quibus idola colebant, vel voluptati se exercebant, una cum mulieribus more pecudum coeuntes.
66:17
Vel post januam, ad litteram, murem, glirem, contra legem, Levit. 11: Supra 63: « Comedent carnem suillam, et jus profanum. » Ego autem opera eorum et cogitationes eorum venio ut congregerum cum omnibus gentibus et linguis. Hic prosequitur modum discretionis quantum ad omnes communiter: et primo indicit universale judicium, Opera et cogitationes, pro utrisque judicans, venio, in die judicii. Vel diversa regna hostium vestrornm, et in vobis malos destruens. Venient, in Jerusalem post vestrum reditum, vel ad judicium, vel ad fidem.
66:19
Joel. 3: « Ecce ego suscitabo eos de loco in quo vendidistis eos. » Secundo ponit citationem: Et ponam in eis, idest Judaeis qui erunt cum Zorobabel et aliis ducibus, signum, edictum Cyri, ad gentes, ad quas disperserant Judaei, Lydiam, tenentes sagittam, quia sunt boni sagittarii: gloriam meam, quae apparebit in vestra liberatione. Supra 11: « Levabit signum in nationibus. » Vel signum crucis ponit in Apostolis, ut omnes ad Deum convertant, quasi ad judicium praeparantes. Tertio ponit judicandorum praeparationem: et primo quantum ad bonos; secundo quantum ad malos: Et egredientur, et videbunt. Prima in duas. Primo quantum ad Judaeos ponens honorificam reversionem: Adiurent in equis, per quae significatur subsidia, quae a gentibus reverentes habuerunt. Baruch 3: « Adducet hos Dominus ad te. » Vel significatur diverse conditiones eorum qui convertuntur ad fidem, sicut exponit Glossa. Secundo revisionis exaltationem primo quantum ad dignitatem, Et assumam; quod ad litteram impletum est in Judaeis, et etiam in Apostolis.
66:22
Supra 61: • Vos sacerdotes • Domini vocabimini, Ministri Dei nostri, dicetur • vobis. • Secundo quantum ad seminis conservationem: Quia sicut caeli novi, sic stabit, in perpetuum. Jer. 51: • Si defecerint leges istae coram • me, dicit Dominus, tunc et semen Israel deficiet. • Vel sancti stabunt in aeternum innovati sicut caelum et terra. Tertio quantum ad gloriae durationem, Et erit mensis; quasi, mensis mensi, et festum festo in vestra prosperitate succedet. Supra 29: • Additus est annus ad annum, et solemnitates e- • volutae sunt. • Mystice Ecclesia post finem et qui est spiritualis post carnalem. Secundo quantum ad gentiles, Et venient omnis, quia de diversis nationibus veniebant Jerusalem ad Dominum adorandum. Ps. 85: • Omnes gentes venient et adorabunt coram te, Domine. • Vel in die judicii: Et egredientur, et videbunt cadavera eorum qui praevaricati sunt in me. Hic ponit secundum judicium quantum ad malos: et primo poenae emanationem: Et egredientur, venientes Jerusalem, et videbunt, in monumentis antiquis, et in campis ossa mortuorum patrum. Supra 54: • Interfeci • eorum projicientur, et de cadaveribus eorum • ascendent foetor. • Vel sancti videbunt damnatos • in damnationem cadentes. Secundo ponit poenae durationem: Vermis eorum, conscientiae, qua etiam mortui torquebuntur, et ignis, inferni.
66:24
Judith 16: • Dabit ignem, et vermes in carnes eorum. • Tertio de poenis delectationem, quantum ad videntes: Et erunt usque ad satietatem visionis omni carni, idest sanctis. Ps. 57: • Laetabitur justus cum videbit vindictam. • A quibus poenis nos liberet, qui incipere, et consummare dedit, Jesus Christus Dominus noster: cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
66:1
Anc. — Deus pro sua maiestate et omnipotentiá nullo templi splendore condigne potest honorari, verum sibi complacet in animo humili et pio; eos autem qui quamvis sacrificia offerant aninrum habent sceleribus pollutum et contumacem severe castigabit (66, 1-4). Admonentur pii ne propter impiorum ludibria animis cadant ; Deus enim egredietur ad iudicandos et prosternendos inimicos et novam theocratiam numero hominum longe praestantiorem repente condet pro sua potentia et virtute (66, 3-9). In ea autem suos ingenti bonorum copia donabit et summa consolatione eos afficiet, inimicos vero et contemptores et idololatras horrendo iudicio et ingenti supplicio prosternens gloriam suam manifestabit (66, 10-18). Tum mittentur legati Dei in omnem orbis terrarum partem ad gloriam Dei gentibus annuntiandam et ad filios Israel ad Dominum adducendos; eligentur ex gentibus sacerdotes et levitae; omnes venient ad adorandum Dominum, Dei autem inimici aeternis cruciabuntur suppliciis (66, 19- 24). Iterato propheta indolem theocraticam et internam animorum innovationem inculcat et urget; quod in prologo reprehendit, etiam hic in epilogo reprobat : spiritum illum pharisaicum quo putant praestationibus quibusdam et caerimoniis persolutis res cum Deo satis esse compositas (cf. 1, 10 seq.). Denuo ob oculos ponit, quanta bona Deus amicis sit largiturus, quanto vero exitio rebelles et contumaces sint interimendi. Tamquam alter igitur Moyses populo suo hac oratione valedicturus bus illustrat et abundantiam divinae consolationis et beatitatis praeclare et suavissime celebrat, si forte animi tanta bonorum copia alliciantur; ruinam vero et excidium impiorum gravissime igne, gladio, furoré Dei et aeternis suppliciis et incendiis ob oculos ponit, ut tot malorum cumulo ab improbitate absterreantur. Novam theocratiam exorituram Vescribit repente, modo insigni, erit tamquam nova Dei creatio et quasi generatio ad magnam omnium admirationem ; eximio modo eius indolem exhibet universalem et insignem cultum Deo per sacerdotes ex gentibus assumptos reddendum et continuam quae ineaaderitDei adorationem. Unde magna illa documenta quae in oraculis Isaiae deprehendimus in hoc epilogo quasi in unum collecta cernuntur : iudicium Dei et salus, regnum Dei universale, vera sanctitas et summa in Deo beatitudo.
66:2
v. 2 « omnia haec manus mea fecit et facta sunt universa, ista, dicit Dominus; ad. quem autem respiciam nisi ad pauperculum et contritum. spiritu. et. trementem. sermones meos »? — quid enim est templum illud unum comparatione facta eum universo mundo adspectabili? quam angustum, quam vile mundi totius amplitudine et opibus consideratis? Deinetsi in illo templo summa essent omnia et maxime egregia, illa tamen non ab hominibus essent, Dei sunt opera qui omnia creavit et a quo speciem habent et splendorem, Quare cum emphasi Deus dupliciter idem affirmat : mea sunt, ego feci. Dein quid vere requirat et in quo sibi complaceat iis pluribus explicat qui spiritu pharisaico tumentes opera sua in templi ornatu posita coram Deo enumerant : oculi eius intenti sunt in eum qui miseria oppressus est, qui non altiores spiritus assumit sed animo demisso se Deo subdit et verba et mandata Dei cum omni reverentia et timore suscipit et veneratur. Ergo non opes hominum neque eorum industriam vel artificia primo et per se probat, sed humilitatem, religionem, obedientiam. Similiter cultam mere externum reiicit et animorum pietatem exquirit Deus Pas. 49, 7 seq. 30, 18. 19; cf. 1 Reg. 15, 32 : numquid vult Dominus holocausta et victimas et non potius ut obediatur voci Domini ! melior est obedientia quam victimae et auscultare magis quam offerre adipem arietum. Sed de quonam templo vates loquitur? Sunt qui censeant Iudaeis in exsilio viventibus in mentem venisse templum esse erigendum ; prophetam vero id oppugnare (IHitz. Kn.). Verum tale consilium in exsilio agiiatum esse prorsus gratuito fingitur. Ei enim obstat lex de uno sanctuario in loco quem elegerit Dominus, neque eum fuisse exsulum animum colligitur ex Ps. 136, 4 : quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? etc. neque eius consilii ullum adest vestigium apud aequales prophetas, Ieremiam, Ezechielem (etiam non 11, 16), Danielem, Aggaeum, Zachariam, neque in libris Esdrae et Nehemiae; immo cum de negligentia et socordia ipsi reduces apud Aggaeum (4, 4 etc.) graviter arguantur et stimulis additis ad opus templi excitari debeant et urgeri, plane incredibile evadit studium illud templi erigendi in terra exsilii. Alii (For. Calm. Rohl. Del. Or.) verba referunt ad templum post exsilium exstruendum. Sed non intelligitur cur vates tale consilium prophetice reprehendat, praesertini cum 44, 28 lemplum revera post exsilium fundandum esse dicatur. Atque qui reduces erant adeo segnes sese exhibebant in opere templi, ut de tali opere superbiisse nulla ratione censeri possint ; vituperium igitur prophetae minime ad illud tempus pertinere potest. Eo enim tempore stimulis indigebant et calcaribus, ut operi templi insisterent. Sed minime deest ipso Isaiae tempore eius admonitionis opportunitas, dummodo 523 aedificare non de prima aedificatione acceperis, verum de quadam templi instauratione et ornatu vel de restitutione partis aedificii. Ita 122 adhiberi nemo iure negaverit (cf. 1 Reg. 45, 11. 9 Par. 11, 6. Dan. 4, 21, quoloco v. g. Nabuchodonosor ait : nonne haec est Babylon magna quam ego aedificavi in domum regni); iam sieut tempore Iosiae multum aedificatum est ad templi instaurationem (4 Reg. 99. 4 seq.), ita eiusmodi labores etiam tempore Isaiae necessarios fuisse . facillime is crediderit qui recogitaverit tempora Achaz idololatrae, per quae certe templum iacebat neglectum ; fieri quoque potuit, ut eiusmodi instauratio magis splendida ab Ezechia pio rege fieret post invasionem Assyriorum ; idque eo magis evadit probabile quia Ezechias ad solvendum tributum a Sennacherib impositum « confregit valvas templi Domini et laminas auri quas ipse affixerat et dedit eas regi Assyriorum » (4 Reg. 18, 16), ex quo loco discimus Ezechiam iam ante invasionem ad templum exornandum operam contulisse. — Alii censent in universum dici : ubinam esset domus quam aedificaretis mihi, quae scil. me digna esse posset et quam ego propter magnificentiam magni aestimare debe-. rem (cf. Mald. Osor. Sanct.), Deum ergo uno genere unoque exemplo ostendere, uti 1, 11 in sacrificiis, se rebus istis externis quas illi magnifaciant minime tangi. Id'in explicatione data etiam continetur; sed praeterea tamen consultius est certam eius admonitionis opportunitatem. statuere. Quid oculis divinis placeat, in v. 2 dictum est. Verum ab hac animorum habitudine maior pars populi abest. Ritus quidem externos observant, sacrificia legitima Deo offerunt, at dum talia obeunt animos gerunt sceleribus plenos et ad idololatriam et superstitionum genera promptos ac paratos. Haec ergo ratio est cur etiam operam in templo collocatam Deus minime laudet. Hanc autem animorum conditionem perversam vates exagitat
66:3
v. 3 « qui immolat bovem quasi qui interficiat virum ; qui mactat pecus, quasi qui ezcerebret canem ; qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat ; qui recordatur. thuris quasi qui benedicat idolo. Haec omnia elegerunt in viis suis et in abominaltionibus suis anima eorum delectata est »! — sensus fit planus et simplex, si cum textu hebr. omissa particula comparationis verteris : mactans bovem (est) interficiens hominem, sacrificans ovem (est) cervicem frangens cani, offerens fertum. (est offerens) sanguinem suillum, adolens thus (est) benedicens idolo i. e. is qui taurum mactat ad sacrificium offerendum (ita er? Lev. 1, 5; 3, 9; 4, 4 etc.) simul animum gerit caede pollutàm ; legem de sacrificio servat, legem Dei « non occides » spernit et conculcat; ergo idem hoc loco improperat Deus quod 1, 15 : manus eniní vestrae sanguine plenae sunt. Ovem alius immolat ritu legitimo, sed idem qui Domino cultam externe exhibet, alia occasione cum Phoenicibus in cultu idololatrico canem offert (cf. Movers, Phoenizier I p. 404. 403) ; alius fertum ritu mosaico offert, at simul sacrificiorum abominandorum se participem reddit, quibus sues immolabantur apud Phoenices, Syros, Aegyptios (cf. 65, 4. Movers l. c. p. 219) ; alius thus tribuit (S. Hier.), thus adolet, quod ad fertum communiter addebatur; sed simul idola adorat, laudat, ab iis favores expetit. In hebr. idolum h. l. vocatur Y inane, vanum, malum, uti contemptus causa | talia nomina idolis indebantur ; cf. 4 Sam. 45, 23. Os. 10, 8; 42, 49 et iam Deut. 29, 16 etc. et vide supra 41, 29. Idolum intelligi et ex verbo benedicere vel salutare elucet et ex membris antecedentibus, in quibus ritus superstitiosi et idololatrici designantur. Quam maxime igitur vates reprehendit quod simul cum cultu Dei externo iniustitiam et multipli- ' cem idololatriam coniungunt; eadem ergo rerum conditio hoc loco tangitur, de qua 1, 11 ét 2, 8 sermo erat. Nota insuper sermonem fieri de sacrificiis Deo oblatis; ergo non de tempore exsilii haec valent, sed tempus ante exsilium clare describitur. Haec explicatio plana est et optime cohaerens et iis ipsis quae 1, 11 seq. habentur omnino suadetur et plane commendatur verbis illis : haec omnia elegerunt. Sed mirum est, in quam diversas opiniones et explicationes interpretes .abierint. Multis iam difficultatem creavit particula comparationis, quae adest apud LXX, Syrum, S. Hier. Chald. Sym. Theod. ; nam quomodo is qui bovem maetat est quasi occidens virum ? LXX inserunt in textum : 6 à3 &vopoc 6 0dov ; sed etiam haec sententia : iniquus qui immolat bovem est quasi homicida, dura est, uti bene dicit Mald. ; nam cum Deus ipse praeceperit sacrificia, quomodo ea iam bomicidio quasi aequalia reprehendit ? Neque emollitur difficultas, si cum pluribus-dixeris, intelligi sacrificia quae animis pollutis offerant et inquinata conscientia, vel istis comparationibus declarari a Deo quam odiosa et molesta sibi sint Iudaeorum studia religione et. pietate fucata et hypocrisi infectà (ef. Osor. For. Mald. Sanct. Sa, Mar. Malv. Tir. Calm. Reinke, Bade Rohl. Troch. Sein. Del. Or.). Nam : qui bovem in honorem Dei immolat et ab via Loch. rem expedire studet : ut ostendat vates cultum divinum peragi a Iudaeis impie more gentilium, opponi singulis generibus sacrificiorum legitimorum singula genera litationum abominandarum gentium ; ita holocausto sacrifi- . cium humanum quod Molocli cremabatur (ler. 32, 35); sacrificio propitiatorio immolationem canis in honorem Typhonis factam ; ferto sanguinem suillum Cereri aliisque diis oblatum, memoriali de sacrificio (Lev. 2, 9) cremationem thuris in honorem idolorum (Ez. 93, 38) — at ea quoque sententia nimis dura est ; nunquam enim fieri potest, ut actio illa qua quis sacrificium lege praescriptum peragit in eodem ordine ac censu habeatur cum actione, qua hominem in idolorum honorem occidat etc. Denique alii verba haec intelligunt de tempore messianico et de aboliltione legalium dieta (cf. S. Hier. Cyr. Sasb. Pint. Lap. Men. Naeg.) Atne haec quidem explicatio potest consistere ; nam qui tempore messianico thus adoleret Deo ritu mosaico, tamen nullo modo dici posset idola adorare; vel qui bovem mactaret, non fieret reus homicidii ; praeterea hoc loco de tempore messianico quo legalia sint abolenda sermonem fieri, is solum dicere potest qui contextu neglecto neque versus antecedentes neque subsequentes (praesertim v. 4. 5) attenderit. Quare omnino dici debet id quod textus hebr. omissa particula comparationis indicat, non inter se comparari actionem sacrificalem et homicidium, neque actiones a lege praescriptas hie tanto horrore reiici et tanta detestatione et odio inuri (Kn. Del.), verum reprehendi a Deo, quod simulcum ritibuslegalibus et scelera et idololatriam exercent. Id plane indicatur ultimis vcrbis versus, quae For. ita explicat : « homicidae plane sunt et canes et sues immolant et vim inferre aliis felicitatem ducunt et istae universae abominationes illis placent ». Tanta scelera poena sequitur necessario. Nexus effertur in hebr. ut illi elegerunt vias suas et in abominationibus suis anima eorum sibi complacet, ita ego eligam vexationes eorum etc. Eundem nexum fere habes in lat.
66:4
Inter praecipua prophetarum munera iis incumbebat veram in populo fovere pietatem et cavere ne iste ritibus quibusdam caerimoniisque persolutis officio suo erga Deum se perfunctum esse sibi persuaderet. Quod periculum quam prope adfuerit et in tanta legalium observatione et in populi ad ritus externos pronitate, illis admonitionibus edocemur quas propheta iam in priore parte de eadem re dedit 1, 10 et 29, 13. Idem hoc loco praestat, docens in animi pietate et prompta erga Deum obedientia id contineri quod Deus a populo expetat et misere eos decipi qui existiment se magni quidquam praestitisse, si ad templum exornandum operam vel opes contulerint. Quocirca ad sublimem notionem maiestatis divinae animos elevare studet, ne divinam gloriam ad modum gentium ex humani ingenii imbecillitate vel pravitate dimetiantur. Hanc divinae maiestatis sublimitatem symbolice aspexerat in visione inaugurali (6, 4 seq.), hanc oraeulis suis saepius praeclare celebraverat (v. g. 40, 12 seq.), hanc denuo breviter, verum efficacissime ob oculos ponit, ut ex notione vera maiestatis divinae quis cultus ei acceptus sit cognoscatur. Unde v. 4 « Haec dicit Dominus : coelum sedes mea, terra. autem. scabellum pedum meorum; quae est ista. domus quam aedificabitis mihi? et quis est iste locus quietis meae » ? — si sibi blan-' diantur de opere templi et a Deo sibi quasi gratiam habendam esse pro tanto studio existiment, haec divinae magnificentiae descriptio apta est qua superba eorum complacentia retundatur : Deus habitans in coelis, cuius thronus ingenti illa stellarum multitudine et fulgore solis exornatur et qui orbe terrarum tamquam vili utitur scabello pedum, num quidquam magni vel praeclari cernere poterit in domo una quam .homunciones pauci exornant? vel quid est aedificium illud comparatione instituta. cum coelo stellifero? Cf. 3 Reg. 8, 91. Act. 1, 48; 1'1, 24. Atque ratio additur efficacissima cur externo illo cultu non honoretur neque illum in aliquo habeat censu v. 4 « unde et ego eligam illusiones eorum et quae timebant adducam eis, quia vocavi et non erat qui responderet, locutus sum et non audierunt, feceruntque malum in oculis meis et quae nolui elegerunt » , — nervose dicitur : uti illi elegerunt, ita ego quoque eligam i. e. quanto studio illi ad idola et malum currunt, tanto Deus illis miserias et tribulationes quibus vexentur exquiret et terrores (hebr.) i. e. tales vitae conditiones quae sint horrori et terrori; cf. Prov. 4, 96; 18, 924. Iob 3, 25. Et culpa eorum multum augetur quia non peccarunt ex ignorantia vel inadvertentia, sed quamvis continuo admoniti et de lege Dei edocti et eruditi per prophetas qui legem Dei et voluntatem continuo auribus ingerebant ; cf. 50, 2; 65, 19. Eadem ratione ex continua missione prophetarum Deus culpam populi reprehendit auctam Ier. 7, 13. 25; 11,71; 23, 4; 26, 5; 29, 19,35, 14; 44, 4. Os. 6, 5. Am. 2, 14 etc. Iam explicatur quomodo Deus ex v. 2 oculos intentet in pios et af- .. flictos. In castigatione impiis denuntiata aliquid solatii pro piis adest, '. quia ex norma prophetica impiis deiectis et punitis salus et beatitas efflorescit. Prius pios ludibriis impiorum exponi multumque vexari dicitur
66:5
v. 5 « Audite verbum Domini qui tremitis ad verbum. eius : dixerunt fratres. vestri odientes vos et abiicientes propter nomen meum : glorificetur Dominus et videbimus in. laetitia vestra ! ipsi autem. confundentur » !— illos quos Deus benigne et amanter respicit ac complectitur v. 2, Iudaei apostatae odio et ludibrio habent propter nomen Iahve i. e. quia Dominum colunt et. servi eius et vocari et esse volunt fide et fiducia ei addicti, eos a se repellunt, excludunt suoque aditu et congressu arcent quasi homines maledictioni devotos. Eos dicteriis insequuntur blasphemis verba prophetica vertentes in ludibria : utique, evadat tandem aliquando Dominus gloriosus, ut videre possimus laetitiam vestram eaque perfrui et delectari ! Multa vates de gloria Domini, de piorum felicitate dixerat; sed cum oracula non statim opere impleantur, iisdem Deum blasphemant piosque irrident, uti supra 5, 19 et 28, 10. Eadem: sorte suos usuros esse apud impios Christus iisdem fere verbis praedicit Matth. 5, 10. 11; 24, 9. Luc. 6, 22. Ioan. 16, 2 etc. Irrisioni et blasphemiae respondet vates brevi omnium malorum compendio : confundentur, laeta impiorum spes et illusio acerbissimum habebit exitum ; certissimum oraculorum et minarum eventum àffirmat (cf. 48, 22; 50, 11; 56, 9; 51, 21; 65, 14 et ex parte priore 1, 29; 2, 11 seq. 3, 11; 9, 23 etoc.). nere declarat quo maxime significatur perturbatio atque confusio ex insperato inimicorum appulsu » (Sanct.)
66:6
v. 6 « voz populi decivitate, voz de templo, voy. Domini reddentis retributionem inimicis suis » ; — iam mente et animo percipit vates tonitru iudicii divini appropinquantis ; describit primo strepitum et tumultum qui ex urbe longe lateque personat ; hebr. voz tumultus ex urbe ; dein accuratius strepitum proficisci ex inue. Domini habitaculo ; proinde Dominum iam indicare tonitru quae est vox Domini (cf. Ps. 28, 3-10) iudicium appropinquans, uti fit in Ps. 4, 8-10 et Ioel 3, 16 : Dominus de Sion rugiet et de Ierusalem dabit vocem suam, Am. 1, 2. Ier. 95, 30. Ex lerusalem, ex templo, ex theocratiae ads Moigum devolvetur in inimicos ; fit etenim ad fundandum et stabiliendum regnum Dei et inimicis deiectis theocratia novo splendore fulgebit, uti constanter oraculis prophetae exhibetur (cf. ad cap. 94; 42, 13; 51, 9; 59, 11; 63, 3 ete.). Iudicio breviter hoc loco indicato ( — accuratius idem prosequitur vates a v. 15 — ) ad solamen piorum et ad confusionem impiorum affirmandam statim transit vates ad iudicii effectum et fructum : nam Sion in iudicio redi- , metur. Iudicio enim constituitur salus, constituitur nova theocratia, novus Dei populus, quem Sion mater subito edet :
66:7
v. 1 «antequam parturiret, peperit ; antequam veniret partus eius, peperit masculum ;
66:8
v. 8 quis audivit unquam tale et quis vidit huicsimile? numquid parturiet terra in die una? aut parietur gens simul, quia parturivit etpeperit Sion filios suos »? — ex verbis ultimis statim apparet Sionem esse parientem et partum illum vel masculum esse gentem integram, esse filios Sionis plurimos, uti iam ipso loquendi modo ex 354, 1-10 et 49, 18-24 et 60, 3-16 indicatur. Quod dicitur antequam parturiret... antequam veniret ei dolor (partus scil. hebr.), describit modum repentinum, supernaturalem, laetum, quo nova theocratia, novus Dei populus in lucem effunditur. fem esse stupendam et omni admiratione dignam in v. 8 explicatur. Theocratia quidem nova diu est praedicta et diu quoque parvis initiis praeparata, attamen nihilominus debebit subito, inexspectato et statim splendida numero filiorum in lucem prodire. Hunc theocratiae novae partum felicissimum cernunt factum tempore Pentecostes, ubi una S. Petri concione tria hominum millia (Act. 2, 41) et iterum quinque millia (Act. 4, 4) regno Messiae nomen dederunt (S. Hier. Cyr. Theod. Mald. Osor. Sanct. Pint. Sasb. Lap. Sa, Tir. Bade, Reinke, Troch.). Aptius in hebr. v. 8 numquid. terra uno die in lucem editur ? i. e, populus terrae, vel terra aliqua deserta non subito incolis abundat. Miratur vates quot cives novae Sionis repente exsistant. Hic partus igitur erit novum Et ne quis operis magnitudinem admiratus dubitet, respondet Deus
66:9
v. 9 « numquid ego qui alios "parere facio, ipse non pariam ? dicit Dominus ; si ego qui generationem ceteris tribuo sterilis ero ? ait Dominus Deus tuus » ; — partus ille: est, opus Dei ad quod efficiendum Deo potestas non deest ; « cum enim ipse rebus aliis dederit vim facultatemque gignendi, quomodo ipsi non facile erit tot filios gignere » (Sanct.)? Declaratur ergo Deus auctor et parens populi theocratici ', sunt geniti a Deo, filii Dei, uti populus Israel filius Dei appellatur ; « ego enim populum istum spiritu meo genui, neque fieri potest, ut quod ego verbo meo procreandum suscipio, ullum casum subeat quo minus ad effectum perveniat etluce perfruatur » (Osor.). Si impletionem spectamus in Ecclesia Christi, vero aliquo sensu adest nativitas ex Deo; « dedit eis potestatem filios Dei fieri his qui non ex voluntate carnis,... sed ex Deo nati sunt » (Ioan. 1, 13) et : oportet nasci denuo et hane regenerationem fieri ex aqua et Spiritu sancto (Ioan. 3, 4. 7), ad quam doctrinam compara 44, 3: effundam aquas... effundam spiritum meum, et quod habetur praeprimis Ez. 36, 25. 29. Iam sensu quodam sublimiore in nova theocratia dici filios Dei, dici eos gigni a Deo, quam in vetere (Ex. 4, 22. Deut. 32, 18. Is. 4, 2), ex habitudine utriusque foederis facile colligitur. Hebr. communiter vertunt recentiores : num ego ulerum perrumpam (perducerem ad partum) et parere non sinam? mum ego qui parere facio occludam (uterum)? quaestio est quasi mirantis: num medio im consilio exsequendo sistam ? num illud ipsum quod ego institui et ad effectum perducere coepi reprimam et cohibebo ? Deus est fidelis et constans ; opus quod promisit efficiet ; Sioni ergo talem concedet partum et eum ad exitum felicem perducet. Qua explicatione illud quod de. nativitate ex Deo in textu lat. habetur non adeo clare effertur. Sed textus hebr. etiam verti potest hunc in modum : «um ego perducam ad partum et ipse non. gignam ? num ego qui gignens sum cohibebo? i. e. num qui aliorum infantes ad lucem educo ipse non gignam filios ? num ego dum gignere filios statui me cohibebo, ita ut non potius ingentem filiorum numerum edam ? Qua acceptione et filii Sionis tamquam a Deo geniti designantur et ratio habetur cur maximo numero exsistant. Textum autem hebr. ita verti posse, ex eo elucet quia 1^" in hiphil qua forma h. l. bis adhibetur habet semper significationem gignendi (cf. Ges. Thes. p. 393) ; pro notione parere facere non afferunt nisi hunc quem prae manibus habemus Isaiae locum (ita Ges. Fürst, Mühlau et. Volck). Sed nulla est ratio qua a consueta notione verbi recedere cogimur. Signifi- : catio enim alias usitata et frequenter adhibita! etiam hoc loco optimum dat sensum, et ni fallor, meliorem uberioremque quam ille est in explicatione apud recentiores communi. Neque ab hac versione recedendum erit propter 37, 3; nam hic locus ad nostrum non est plane similis. Si autem obieceris ad gignendum non satis convenire id quod supra dictum est de nativitate ex Deo, te mitto ad 1 Ioan. 3, 9 : quoniam semen ipsius (Dei) in eo manet qui scil. ex Deo natus est. congruere. Quomodo ipse intellexerit pariam, elucet ex paraphrasi : « quod scil. qui omhes homines creavit ex nihilo possit de universis génübus unam partem in se credentium Ecclesiam facere » et comparat Ps. 39, 9 : qui plantavit aurem non audiet et qui finxit oculum, non considerat ? Etiam Ps. 29, 8 in hebr. scriptum esse asserit : vox Domini parere faciens desertum ; ubi igitur b*r intellexit simili modo uli Sim. (sed recte in vulg. eo loco : concutiens desertum) J Chald. verba ea liberiore paraphrasi exhibet : ego Dominus ereavi mundum a principio... ego creavi omnes vnd ego dispersi eos inter populos, ego quoque congregaturus sum captivitaem tuam. Cum igitur Deus veterem theocratiam potentia sua creatrice ad tam nobilem innovationem sit transmutaturus, iis omnibus maxima laetitia est exsultandum qui causam regni Dei cordi habent ; unde
66:10
v. 10 « Laetamini cum lerusalem et exsultate in ea omnes qui diligitis eam ; gaudete cum ea. gaudio universi qui lugetis super eam »! — eos alloquitur quibus conditio regni Dei cordi est, qui de eius statu florenti gaudent eumque omnibus expetunt votis, sed de eius conditione afflicta, de vexatione populi Dei, de cultu divino neglecto, de improbitate aliorum dolore afficiuntur ; lugentibus enim in Sion salus et beatitas promittitur; vide ad 61, 2. 3. Iam bonorum abundantia promissa omnes inhvitantur, ut causam regni Dei summis votis prosequantur:
66:11
v. 41 « uf sugatis et repleamini ab ubere consolatianis eius, ut mulgeatis et deliciis afftuatis ab. omnimoda gloria eius » ; — hebr. ez ubere consolationum eius, ut cum voluptate hauriatis et. deliciis affluatis ex plenitudine ! gloriae eius ; quo magis atque intimius adhaerent theocratiae, eo maiore copia consolationum divinarum erunt participes; in ea enim Deus opes suae dulcedinis reposuit, ita ut Sion (theocratia) mater sit, de cuius divitiis et gloria filii quo plus matrem diligunt eo uberiore copia accipiunt (cf. 49, 23; 51, 3; 60, 16; 61, 3). Et ne promissio videatur maior et uberior quam ut fieri possit, affirmat Deus et confirmat eam
66:12
v. 12 « quia haec dicit Dominus : ecce ego declinabo super eam quasi fluvium pacis et quasi torrentem inundantem gloriam gentium, quam sugetis ; ad. ubera portabimini et super genua blandientur vobis » ; — hebr. declinabo ad. eam instar. fluminis pacem i. e. concedet et donabit Sioni pacem abundantissimam ; ergo copiam bonorum messianicorum, quorum summa est pax; ad eam accedit gloria gentium i. e. opes, divitiae gentium ; hisce duobus, pace (cf. 9, 71; 32, 171; 48, 18; 89, 71; 83, 5; 54, 10; 51, 19; 60, 1'I) et divitiis gentium quae regno Dei inserviant (49, 93 ; 60, 4 seq. 61, 6) quasi utroque genere bonorum et spiritualium et externorum splendor regni Dei effertur. Hebr. super latus, ad latus portabimini ; vide ad 14, 2 et 49, 22 et 60, 4; gentes promptissimae erunt ad servitia filiis Sion praestanda. Haec promptitudo et emolumenta inde provenientia describuntur iucunda imagine : tale erit gentium studium et materna in filios Sion indulgentia, ut non aliter eos accipiant ac matres teneros infantes solent fovere in sinu, blandiri in gremio, super genibus demulcere (cf. Sanet.). Hisce autem bonis accedit tamquam culmen Dei benevolentissimi amor tenerrimus, cuius exhibitione summam delectationem percipient
66:13
v. 48 « quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos et in Ierusalem consolabimini ; v. A4 videbitis et gaudebit cor vestrum et ossa . vestra quasi herba. germinabunt; et cognoscetur manus Domini servis eius et indignabitur inimicis suis » ; — cf. 49, 15. Apoc. 21, 4. Hebr. eodem modo verte sicut LXX quoque óg e «vx vero xxpaxaMs. Alii vocem V^N efferentes explicant : ut virum quem consolatur mater, ita ego vos consolabor i. e. vel populum iam non cogitari infantem, sed virum ex exsilio reducem, robustum, sed aut malorum recordatione aut timore periculorum laborumque afflictum ; vel matris consolationem eo potentiorem videri quia iam nort infantem vel filiolum gaudio afficiat, sed filium adultum, virum qui non tam facile in aerumnis consolationem percipiat. At haec subtiliora esse videntur; neque placet imago matris virum leniter ac blande tractantis et demulcentis atque solantis. Àmor enim tenerrimus matris cernitur in filiolos, et amorem tenerrinum matris exemplo Dominus delineare vult, ut bene notat S. Hier.: « misericordiam creatoris in creaturas suas exemplo matrum discimus, quae liberos in sinu nutrientes omnem superant caritatem » et Sanct. « est autem in Scriptura frequens, ut cum molle aliquid et tenerum significare vult metaphoram sumata matribus, quarum inteneram prolem impensior est et mollior indulgentia. Hanc autem consolationem Dei in una theocratia dari denuo asseritur : et. im. Jerusalem consolatione afficiemini (hebr.); consolabimini in vulg. intelige, uti saepius, sensu passivo (cf. Kaulen, Handbuch z. Vulg. p. 163-163). Proinde, uti 2, 3 populi ad Deum Iacob accedere dicuntur et 4, 3 omnis in vita scribitur in Ierusalem, ita 44, 5 et hoc loco in regno Dei cui unusquisque nomen dare debet salutem reponi declaratur et unumquemque ad illam accedere debere familiam indicatur in qua Deus se manifestaverit. Hac consolationum abundantia et animi gaudio et laetitia recreabuntur et ipsa quoque corpora ex illa redundantia novo vigore perfundentur, uti alias animorum afflictione et moestitia etiam corpora molestiam sentiunt. Comparatione effertur vita corporis laeta, vigore et sanitate vegeta, tuta ab infirmitate et tabe. Israelitas in exsilio tabescentes ossibus aridis conferri Ezechieli in visione ostensum est ; unde reditus in patriam et theocratiae instauratae splendor imagine a re contraria apte ilustratur. Uti consolatio illa divina et pax ftuvii instar et animorum laetitia demum habebitur perfectione absoluta in regni Dei consummatione in patria coelesti, ad quam theocratia terrestris sua vi et natura tendit, ita verissime ossa instar herbae florebunt in resurrectione mortuorum beata, ad quam verba haec ultimatim referunt S. Hier. Cyr. Theod. S. Augustinus (Civ. D. 20, 24) Sasb. Sa, ceterum vide ad 58, 11 et 65, 20-93. Bene notant For. Pint..Mald. aliique, uti dicatur a sapiente : spiritus tristis exsiccat ossa (Prov. 1'1, 22), sic iure spiritum laetum ossa efficere viridia et florida et quasi revirescere et reviviscere. Bona vero ea animi et corporis ita erunt conspicua, ut manus Domini cognoscatur in servis suis i. e. omnibus poterit innotescere, quanta potentia et benignitate Deus suos protegat et donis cumulet. Si prior conditio theocratiae cum hac instauratione comparetur, omnes fateri debebunt : haec mutatio dexterae excelsi; pii enim hanc benignissimam Dei potentiam in se experientur — nota erit manus Domini timentibus eum, LXX — « manus autem pro potentia accipitur, quod possit Deus omnia facere quae promittit » (S. Hier.) Sed dum pii ea ratione noscuntur apud gentes (cf. 61, 9), ira Dei pariter innotescetin adversarios suos, quos indignatione et iudicio persequetur. Ita redit sermo ad iudicium in v. 6 indicatum. Iam Dei iudicis indignatio describitur
66:15
v. 18 « quia ecce Dominus in igne veniet et quasi turbo quadrigae eius, reddere in indignatione furorem suum et increpationem. suam in. flamma ignis;
66:16
v. 16 quia in igne Dominus diiudicabit et in. gladio suo ad. omnem carnem et multiplicabuntur interfecti a Domino » ; — symbolice iudicium igne et turbine declaratur; cf. 40, 47; 29, 6; 30, 2'1. 30; 42, 15. Ps. 17, 9; 96, 3etc. idque apte, ut omnia deiectum iri et abreptum neque quemquam obsistere posse significetur. Hoc schemate autem Deum venturum esse ad iudicium de inimicis capiendum eo aptius oculis animisque proponitur, quia Dominus igne et tempestate in Aegyptios animadvertit, in igne et turbine ad montem Sinai descendit legemque suam promulgavit; vide ad 64, 1 et ad Hab. 3, 6 seq. Mich. 1, 3. In turbine, ut notat Sanct., designatur celeritas et impetus, in igne acerbitas et cruciatus. Ad bellatorem vel imperatorem exercitus describendum inserviunt quadrigae (cf. 59, 11; 9, 28), quibus non solum venti et nubes intelliguntur (cf. Ps. 103, 3. Hab. 3, 8) verum simul declaratur Deum Dominum exercituum agminumque omnium etiam copias mittere nationum per quas iudicia sua contra rebelles exsequatur. Tamquam Dei milites exhibentur apud prophetas exercitus gentium quos mittit ad contumaces puniendos (cf. 5, 26; 1, 11; 10, 5 ; 13, 3 etc.). Ita Cyrus quoque in nationes advertere dicitur (45, 1 seq.) Ultionis divinae instrumenta ignis et gladius assignantur v. 16, quibus totum genus humanum ita diiudicabitur, ut adversariorum pereuntium numerus magnus sit futurus. Norma iudicii proponitur in universum sicuti moris est prophetarum ; ita scil. Deus in hostes suos iam animadvertit et simili modo in posterum animadvertet; « haec communiter ad omnes hostes spectant in quos Dei gravis futura dicitur indignatio » (Sanct.), sed ita efferuntur, ut « ad quodlibet tempus sive iudaicum, sive evangelicum, sive saeculorumomnium extremum non difficile accommodes » (Sanct.). Sed id tamen speciatim hoc loco ex ipso contextu et serie rerum indicatur (cf. v. 6-8) simul cum partu illo mirabili novi populi Dei coniunctum esse iudicium in contumaces Dei adversarios, et praesertim in eos qui propter nomen Domini pios Dei servos insectentur et a sua societate et communione eiiciant (v. 5). Quare impletione rerum spectata haec omnia in ultimo urbis Ierusalem excidio per Romanos facto accurate per singula accidisse cernimus ; erat scil. tremendum iudicium a Christo praedictum, ingruit fundata nova theocratia, ingruit postquam denuo per quadraginta fere annos populus olim electus vocem Domini et legatorum eiusaudierat : hodie si vocem Domini audieritis, nolite obdurare corda vestra (cf. Hebr. 4, "| seq.) et postquam illi rebelles et increduli audire et obsequi minime voluerunt (cf. v. 4), ingruit iudicium revera in igne et gladio et magnus erat numerus interfectorum a Domino ; ipse enim Titus rem et eventum ad numen divinum retulisse dicitur. Unde normam quam h. l. statuit propheta peculiari ratione in eo eventu impletam esse iure asserueris. Neque enim de ultimo iudicio primo et per se sermo esse potest, uti statim .ex v. 19 patebit; id tamen iis qui hie ultimum iudicium praedici volunt (S. Hier. Cyr. Euseb. Theod. Pint. Lap. Gord.) concedi potest et debet quod iam saepius advertimus et in cap. 13 et 24 cernitur, iudicia particularia quia cum iudicio universali unum Dei iudicium constituunt magnum, ad notionem Dei iudicis in universum exhibendam iis etiam cóloribus vestiri qui demum plene non aderunt nisi in consummatione saeculorum. Eo sensu fere dici potest cum Mald. : « depingit terribilem Christi adventum ad iudicium, quamvis haec omnia non ad illud tantum supremum iudicium, sed etiam ad alia quaedam quae saepe fiunt referenda sint » ; sim. S. Thom. For.; etiam cum primo adventu Christi iudicium esse coniunctum praeter alia vide ad Mal. 3, 2. 3 et Matth. 3, 10. 12 ; ventilabrum in manu sua et permundabit aream suam, et Matth. 10, 34 : non veni pacem mittere sed gladium, Luc. 12, 49 : ignem veni mittere in terram etc. Qui sint inimici quibus Deus indignatur (v. 14), ex sui temporis conditione propheta describit
66:17
v. 11 « qui sanctificabantur et mundos se putabant in hortis post, ianuam. intrinsecus, qui comedebant. carnem suillam et abominationem et murem, simul consumentur, dicit Dominus »; — Israelitae foedifragi et idololatrae qui gentilium ritibus initiati consecrationes illorum et lustrationes obeunt hic simili modo describuntur, quo 4, 29 et 51, 5 seq. 65, 4. 5 et 66, 3; qui mysteriis quae dicebantur initiati erant se prae vulgo profano sanctos et diis consecratos existimabant. Hebr. qui se sanctificant et mundant. ad hortos i. e. lustrationibus sese praeparant ad sacra in hortis vel lucis obeunda; post ianuam referendum erit ad idololatriam et varias superstitiones quaedomifiunt ; sim. ut LXX àv xo0pos; cf. 51, 8. De carne suilla cf. 63, 4 et 66, 3. Dein ut convivae gentilium et in epulis sacrificalibus idolorum variis cibis gentilium i. c. abominationibus polluuntur vescentes cibis ex immundis animalibus paratis (cf. Lev. 11, 12. 13. 20. 23. 41), haec enim yp in lege mosaica vocantur. Ad quae etiam pertinet mus (Lev. 41, 29) « quem nos glirem vocamus vel iuxta orientis provincias wosEoóg » (S. Hier.); glires inter cupedias helluonum recenseri etiam in libris talmudicis asseritur (cf. Del.); apud Romanos item in honore habitos fuisse, iam Lap. et Sanct. advertunt locis ex Varrone, Plinio, Martiali prolatis. Arabes quoque iis vesci solebant et solent (cf. Bibellexic. ed. Schenkel, IV p. 148). Cum mentio fiat hortorum et carnis suillae, aliqui cultum Adonidis speciali ratione hoc loco efferri censent Hebr. kethib 49x ànw post unum recentiores plerumque intelligunt de uno illo qui stans in medio sacras peragat lustrationes et quem ceteri imitentur ; vertunt ergo hebr. quise sanctificant et mundant pro hortis post. unum in medio, unum intelligentes hierophantem (cf. Sein. Del. Naeg. Or. Hohl.) vel choragum seu mystagogum quem proeedentem reliqui sequantur in caerimoniis obeundis (Kn.). Sed satis Tira expressio esse videtur, ut ille unus voce- tur! Quare fortasse optimum erit fateri textum esse corruptum nec prostare Eo autem iudicio (v. 18. 16) gloria Dei per orbem terrarum innotescet
66:18
v. 48 « ego autem opera eorum et cogitaliones eorum venio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis, et venient et videbunt gloriam meam »; — textus in hebr. videtur esse corruptus; sensus quem $. Ilier. in commentario declarat contextui omnino consentaneus est : venit ergo Dominus ut opera et cogitationes singulorum iudicet et cum hoc de ludaeis iudicio simul coniungitur iudicium de gentibus ; eo autem iudicio cognoscetur gloria Dei. Redit igitur norma illa toties promulgata : dies Domini super omne sublime et humiliabitur et exaltabitur Deus solus in die illa (cf. 2, 12) ; uti Iudaei apostatae, ita gentes quoque iudicabuntur, uti vates exposuit cap. 13-27 et 63, 3; cf. Ioel 3, 2. 9. Soph. 3, 8. Hoc loco iudicium denuntiari gentibus Euseb. Mald. Sa, Lap. Men. Tir. Calm. Troch. recte censent. Est scil. tempus theocratiae novae conditae (v. 1. 8) tempus quoque iudicii non solum pro Iudaeis verum etiam pro gentibus. Dum enim gentibus affertur nuntius regni Dei, etiam pro iis Messias incipit esse in ruinam et resurrectionem, incipit fieri separatio illa de qua Christus loquitur, mittitur gladius ille, de quo Matth. 10, 34, fit discretio bonorum et malorum, electorum et reproborum. Quemadmodum ergo tale iudicium clarissime factum cernimus in natione iudaica a morte Christi usque ad eversionem urbis et templi, ita simile iudicium fit discretionis ae separationis per orbem universum simul cum annuniiatione regni messianici, fit de nationibus integris aeque ac suo modo de singulis hominibus. Hisce autem gloria Dei manifestatur et qui hanc gloriam viderint et agnoverint, omnibus viribus laborabunt ad eam aliis quoque annuntiandam, uti a v. 19 latius proponitur. Ita series rerum cernitur bene cohaerens et suo ordine contexta, quam illi interrumpunt qui hoc iam versu 48 gentium in regnum Dei collectionem primo et per se enuntiari volunt (S. Cyr. Sanct. For. Malv. Osor. Mar. Schegg, Reinke, Bade). At cum de operibus et cogitationibus rebellium Iudaeorum sermo instituatur et de iudicio in eos devolvendo et cum alibi quoque simul cum regni Dei fundatione vel ante eius fundationem mentio fiat iudicii in gentibus, illud venio ut congregem cum omnibus gentibus certo de iudicio intelligi debet ; fructus vero iudicii exprimitur et videbunt gloriam meam ; gloriam iudiciis cognoscent ; in se experientur ; qua sententia iam indicatur hanc gloriae manifestationem iis posse esse in salutem ; eam revera multis fore saluti, in v. 19 docemur. Quo rerum nexu simul declaratur, in v. 18 non posse esse sermonem de ultimo iudicio, uti aliqui volunt (S. Hier. Sasb. Pint.) ; post illud enim iam non erit nova quaedam legatorum Dei in orbem universum missio, Huius rationis, pondus sentiens S. Hier. rem ita expedire conatur : recipiantSalvatoris adventum et apostolorum evangelium qui ante mittendi sunt »; at in v. 18 fieri iudicium sieut et in v. 45. 16 dicitur ipsis verbis satis patet et in
66:19
v. 19 ex iis qui salvati fuerint omnino suadetur. Textus hebr. ita fertur : ef ego opera eorum et cogitationes eorum — veniet ad. congregandas omnes gentes et linguas et veniunt et vident gloriam meam ; qui textus mancus et corruptus esse videtur. Conantur eum quidem explicare vel per modum aposiopeseos : ego — opera eorum et cogitationes eorum ! — instat, ut congregentur.. vel supplentes : ego visitabo, puniam, seio opera eorum. Sed neuter modus explicationis planus est et obvius. Prior enim in hebr. satis inusitatus est nec tanta animi commotio in vate adesse videtur qua explicetur apiosiopesis, cum sententia satis longa et praecedat et sequatur, sermo vero incitatus et commotus brevibus incisis soleat incedere. [n altera explanatione id suppletur quod utique a sensu exigitur; sed ubinam moris est ea quae rem constituunt omittere ? Arbitrarie vertit Hahn : vivo ego, non obstantibus eorum operibus fiet ut congregem omnes gentes; Hifz. : quoad me, opera eorum manifesta facta sunt, ita ut. congregem... Neque ex versionibus quid remedii sit adhibendum certo erui potest. LXX, Syrus, S. Hier. Chald. in eo conveniunt quod primam personam ego veniam exhibent ; ceterum LXX x&yó và Épyo aoTG x«l *0v Aoywuóv cbrGv (alia exempl. addunt émicvagat, xol &y6 ; ita quoque cod. syr. hex. — alia quoque addunt x«i &vr«xoóo6 «bro) Épyopat ouvocyeretv. Syrus quoque : ego novi opera eorum... quando veniam ad congregandum... venient etiam isti ; Chald. : et coram me manifesta sunt Opera eorum...et congregaturus sum omnes gentes. Priorem sententiae partem ita esse restituendam : opera eorum scio, vel melius visitabo, puniam, facile ex contextu patet; in altera parte colligere de se non sufficit; verbum yap colligere nimis nude ponitur ; ex v. 19 sequitur gentes eongregari ad iudicium, sed id debebat exprimi in textu, cum V3p dese hanc notionem minime induat neque de se eam habeat Ez. 22, 19. Hab. 2, 5. Quare illa lectio apud LXX quae in aliquibus exempl. adest xoi dvcexoóóco textum rite supplet et ad ]lum modum textus erit restituendus, ut habeatur sensus.et antecedentibus et v. 19 « Et ponam in eis signum et mittam ez eis qui salvati fuerint ad gentes in, mare, in Africam et Lydiam tendentes sagittam, in. Italiam et Graeciam, ad. insulas longe, ad eos qui non audierunt de me et non viderunt gloriam meam et annuntiabunt gloriam meam gentibus » ; — signum ponere in dicitur Ex. 10, 2 et Ps. 8, 43 de miraculis quae Deus in Aegypto patravit et Ps. 105, 27 de verbis signorum quae posuit. in Moyse et Aaron ; unde hoc quoque loco explicandum erit de miraculis quae Deus patraturus sit in eis et inter eos. Sicut igitur Deus veterem theocratiam miraculis vestitam et insignitam introduxit et tamquam suum opus declaravit, ita nova quoque theocratia iis divinis documentis et, testimoniis non carebit. Et cum ex iis in quibus ponit signum mittendi sint ad gloriam Dei praedicandam iis qui Deum eousque ignoraverint, iuremerito speciali quodam modo sententiam explicabimus de miraculis quibus Deus legatos suos et nuntios coram gentibus in evangelii praedicatione insignivit ac adiuvit eorum auctoritatem et missionem divinitus factam declarans atque confirmans. Unde optime explicare videntur illi quifsignum hoc spectata impletione accipiunt de charismatis quibus Deus praesertim in initio praedicationem evangelii adiuvit (cf. S. Cyr. Mald. Men. Calm. Bade). Tali signo et attestatione divina signati (Pint.) mittuntur ex ?is qui evaserunt (hebr.) scil. qui ex iudicio illo v. 19 seq. servati sunt in orbem universum : ad gentes in. Tharsis (hebr.) ad gentes quae sunt in extremis partibus occidentis vel ad gentes occidentem versus; de Tharsis cf. 23, 1; 60, 9. Ion. 1, 3; deinde in Phul et Lud, ad tendentes arcum (hebr.) ; Phul alibi non occurrit; videtur nomen corruptum pro v2 Phut, uti LXX habent o2 ; de qua regione vide quae ad Nah. 3, 9 pluribus adnotavi; esse oram maritimam cui hodie Somali est nomen censent haud pauci. Duo haec nomina etiam iunguntur Ier. 46, 9 et Ez. 271, 10 ; 30, 5. Gen. 10, 13 Ludim referuntur ad Aegyptios; sed v. 22 Lud etiam vocatur unus ex filiis Sem ; in hieroglyphicis Lutu nomen est Aegyptiorum (cf. Ebers, Aegypten und d. B. Mos. p. 91 seq.); sed cum Lud l. c. inter copias auxiliares Aegyptiorum recenseatur et nostro quoque loco nationes non adeo notae enumerentur, valde dubium videtur, num Lud nomen sit Aegyptiorum. Porro mittentur ad. Thubal et Iavan (hebr.); Thubal communiter intel- , ligunt de Tibarenis qui ad Ponti euxini litus australe orientem versus in vicinia Moschorum (unde nomen cum 322 iunctum apparet Gen. 10, 9. Ez. 91, 13; 38, 2. 3; 39, 1) sedes habent (cf. Ges. Thes. p. 1491; Bibellex. ed. Schenkel, V p. 528). Iavan suntIones ('IFeve;) vel Graeci !; cf. Gen. 10, 9. 4. Uti ipsis nominibus iam indicatur longinquis et parum notis nationibus gloriam Dei annuntiatum iri, ita commemoratis in fine insulis remotis nulli alii fines praedicationi assignantur nisi ipsi fines orbis terrarum. Unde ipsa enumeratione et peregrinis nominibus regnum Dei universale omnes gentes complectens optime describitur. Delineatur itaque verbis propheticis campus ille vastissimus et ager immensus in quo excolendo Ecclesia Christi continuo laborat et laborabit usque ad consummationem saeculorum. Posuit in ea Deus signum ; adstat conspicua omnibus quasi mons elevatus (2, 2), in ea implentur vaticinia, in ea nunquam non adest sanctitas, adsunt charismata ; in ea demum sola exhibetur radix Iesse in signum populorum, proponitur et invicte propugnatur divinus Salvator qui gentibus adorandus exhibetur (cf. 11, 10). — Ad ultima verba cf. 52, 15. tendentes arcum, et Scptuaginta posuerunt uccby nomen pro verbo interpretantes ; quod si accipiatur Cappadocas significat quorum metropolis Mazaca..: Thubal autem sive Thobel aut Italia interpretatur aut Iberia, hoc est Hispania ab Ibero flumine, unde et hodie Hispaniarum regio appellatur. Celtiberia.... Graeci autem qui sermone hebr. appellantur lavan, Ionas significant, unde et graece lones et mare ionium. Et hoc considerandum quod maxime orientales de Iaphet posuerit nationes uno filiorum Noe, licet in Tharsis et Phud Sem quoque et Cham, id est Indiae et Africae nominum fuerit recordatus, ut totum orbem ostenderet ». Haec simul demonstrant quomodo s. doctor versionem suam intelligi voluerit. Qui hebr. 535 retinent, insulam cui nomen Philae intelligant in Nilo superiore, positam quam secundum Strabonem (17, 1, 49) Aethiopes et Aegyptii communiter jncolunt (cf. Del.); Knobel (Voelkertafel p. 94) proposuit Apuliam, Italiam inferiorem, quam Iudaei medii aevi 5*2 appellabant; sed ex medio aevo usque ad [saiae tempora conclusio vel illatio non valet. Mendum in textu hebr. satis antiquum est, cum etiam Syrus legat Phul ; Chald. praebet "NDS quam vocem Bochartus explicat de incolis Philarum insulae, aliis id negantibus vel saltem dubitantibus, cum nomen aegyptiacum sit Pilak (cf. Merz in Bibellex. ed. Schenkel, IV p. 581). — Ex iis quae de Lud feruntur sententiis unam addam quam Movers, de Goeje et alii proposuerunt: intelligi gentem magnam Berberorum, Lewata, apud Byzantinos Aeud0c appellatos unde avr pronuntiari deberi Lewadim ; sed res satis dubia est quia ante saeculum 6 p. Ch. nullum exstat de gente hac. Lewata testimonium (cf. Bibellex l. c. p. 64; Riehm, Handwoerterb. s. Lud). Alii Lydos non posse intelligi ideo censent quia Lydi imbelles fuerint et molles, bella sua per milites mercede conductos gesserint et Lydi teste Herodoto (1, 79 ; 7, 74) equites lanceis pugnaverint. Sed teste Herodoto eodem (1, 155) Lydi ante Cyri tempora erant fortés et bellicosi, et uno genere armorum commemorato alia certe non excluduntur. In hac autem Isaiae enumeratione id praecipue spectari videtur, ut gloriam Dei omnibus annuntiari dicatur, quare non necessario sequitur ut gentes quae simul enumerantur sint vel regione vel cognatione propinquae ; unde saltem ratione enumerationis non prohiberis quominus Lydos intelligas. Quam efficax futura sit ac fructuosa praedicatio legatorum illorum et nuntiorum sequentibus demonstratur (S. Cyr.)
Qui salvi evadunt ex iudicio Dei gloriam universis populis annuntiant
66:20
v. 20 « et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino in equis et in quadrigis et in lecticis et in mulis et in. carrucis ad. montem sanctum meum lerusalem, dicit Dominus, quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domum Domini »; — pro carrucis in hebr. legitur ninz*52 dromades, camelae veloces ! ita plerumque explicant; LXX : cum equis, curribus et lecticis (lampenis) mulorum cum umbraculis (yszà c7:310y) ; dum Syrus solum tria, Chald. quattuor vecturae genera afferat. li qui missi sunt adducent omnes qui ex gentibus crediderunt et credentes tamquam fratres in populum electum assumpti sunt ad Dominum in lerusalem. Ita mons sanctus fit centrum ad quod omnes gentes confluunt (cf. 9, 2;4, 6). Varia vecturae genera symbolice exhibent varias rationes et modos adducendi infideles ad fidem et cultum Dei (Pint.), quibus gentes ope divina et gratia adiutae (S. Hier. Sanct.) commode et facile (S. Cyr. Osor.) ad montem sanctum Dei, ad cultum veri Dei, et ad lerusalem, sedem theocratiae et caput, adducentur. Etiam hoc loco, uti 2, 2, distinguatur oportet symbolum et res symbolo expressa. Omnes gentes quae Deum colant in Ierusalem confluere vel ascendere in montem Sion imago est symbolica visioni propheticae consentanea et apta qua res depingatur, qua scil. exhibeatur fore ut regno Dei nomen dent ita revera animis accedentes et adhaerentes urbi illi quae est sedes theocratiae ac centrum. Afferuntur autem a nuntiis Dei tamquam sacrificium mundum Deoque summopere acceptum. Est igitur apostolatus sacrum quoddam officium sacerdotale quo Deo victimae parantur et sistuntur, quo modo S. Paulus quoque se dicit ministrum i. e. sacerdotem Aezopy2» Christi Iesu in gentibus et se omni conatu in id tendere, ut fiat oblatio gentium accepta et sanctificata in Spiritu sancto (Rom. 13, 16). Comparatione in ultimo membro declaratur modo ad prophetae tempora accommodato, uti Israelitae ex tota Palaestina in urbem conveniant primitias offerentes et similam et oleum et thus afferentes ad sacrificia, ita fore ut in nova theocratia nuntii Dei ex omni terrarum plaga veros Dei cultores Deo adducant in oblationem suavitatis. scil. missi et pergitur et adducent ; proinde sine mutatione subiecti grammaticalis fluit oratio; idque non solum modo obvio et commodiore, verum unice conveniente, cum sequatur adducent de cunctis gentibus, cur enim dicendum sit : gentes adducent de gentibus, non apparet. Iam quos adducent legati Dei ? fratres vestros ex gentibus donum Domino. Cum tam explicite addatur munus Domino adducuntur videtur indicari eos antea non ad. Dominum pertinuisse et opus eximium legatorum Dei in eo consistere, ut qui antea non audierant de Domino nec viderant gloriam eius (v. 19) iam annuntiatione facta tamquam oblatio Domino accepta sistantur. Minus apte ita de ludaeis sermo fieret. Accedit quod legati mittuntur ad gentes ; ergo quid in gentibus effecerint, exspectatur; atque gentes adduci ad Dominum elucet ex v. 23, quia omnis caro iam adorat coram facie Domini. Dein nihil obstat quominus arcte iungatur fratres ez gentibus, qui ex gentibus fratres vestri, socii eiusdem fidei effecti sunt; fratres enim dicuntur (cf. Prov. 18, 9) qui eandem fidem colunt eiusdemque patris vestigia persequuntur (Osor.), fratres, quia ipsi quoque filii Dei effecti, uti Israel est primogenitus filius (Ex. 4,. 99), fratres, quia cum gentes Sequantur vestigia fidei Abraham, revera Abraham multarum gentium pater et heres mundi est effectus ; cf. Rom. 4, 19. Gal. 3, 99;,. 5, 6. Eph. 9, 11-14. Quare gentes conversas h. 1l. fratres diei plerique interpretum iure censent; ita S. Cyr. Theod. Procop. Haimo, Osor. Pint. For. Sanct. Malv. Mald. Clarius, Lap. Calm. Allioli, Bade, Reinke, Loch et ex protestantibus : Dathe, Umbreit, Ges. Ewald, Stier ; de gentibus et Iudaeis verba accipiunt S. Hier. Thom.- Sasb. — Demum Hahn vertit : afferunt cum omnibus fratribus vestris ex omnibus gentibus oblationem Domino ; — at nemo alius ita intellexit ; etiam versiones LXX, Syri, S. Hier. Chald. fratres exhibent adducendos. Gentes ad Deum conversae non solum fratres appellantur populi electi (cf. 19, 94 : Israel erit tertius Aegyptio et Assyrio), verum ex iis quoque Deus assumet ad dignitatem sacerdotalem
66:21
v. 21 « et assumam ez eis in sacerdotes et levitas, dicit Dominus » ; — ez eis referri ad gentes longe plerique interpretes rite intelligunt, etiam ex lis qui fratres de Iudaeis accipiunt haud pauci gentes hoc loco ad sacerdotium eligi recte viderunt (Ros. Maurer, Del. Naeg. Or.). Nam ez ludaeis assumi sacerdotes et levitas minime opus erat dicere, cum ex iis semper sumpti fuerint; ergo ut sensus adsit aptus, de gentibus debet intelligi. lis qui adducuntur nova et sublimior dignitas promittitur; qua promissione simul remotis limitibus legis mosaicae et huius legis abolitio et novus ordo rerum declaratur. Mutato enim sacerdotio cultus quoque mutatur et « translato sacerdotio necesse est ut et legis translatio fiat » (Hebr. "1, 12). Hac dignitate gentibus promissa et quae supra vidimus (19, 24 et 56, 3-1) supplentur et quae alias de práerogativis Iudaeorum vel gentium servitute dicuntur suis limitibus cireumscribuntur nosque admonemur, ne illa perperam interpretemur, sed potius Iudaeos et gentes eodem ordine ae censu apud Deum haberi existimemus. Elevabuntur ergo ex gentibus ad dignitatem sacerdotalem et leviticam. Quo oraculo clare indicatur fore in nova quoque theocratia ordinem sacerdotalem eumque hierarchicum, ita ut quod in aaronitico adfuerit in umbra, adesse debeat tamquam corpus in nova theocratia (cf. Col. 2, 11). Neque dici potest, sacerdotio declarari atque describi veram adorationem Dei; nam omnes afferuntur tamquam donum Deo, omnes ergo tamquam veri cultores Dei designantur, sed praeterea ex iis Deus seligit quosdam electione singulari ad dignitatem sacerdotalem; ergo praeter adorationem et cultum Dei omnibus communem aliquid altius ac sublimius exigitur. Praeclare quoque vocatio Dei ad munus sacerdotale indicatur : assumam ex eis; neque enim in novo rerum ordine, ut olim, iure nativitatis confertur sacerdotium, sed « nemo sibi sumit honorem, sed qui vocatur a Deo » (Hebr. 5, 4). Hac autem ratione Deus sibi novum populum sanctum condet. Tudicio discrevit inter Israelitas, gentes evaserunt donum Deo acceptum ; adest in officio sacerdotali munus illud mediatoris inter Deum et homines, munus sanctitatis conferendae et augendae. Haec vero instituuntur ordine stabili et quia Deus sapientiae suae consilio novum illum rerum ordinem coelum et terram, tempus et aeternitatem complectentem concepit et opere exsequi statuit, ideo opus illud (v. 18-21) aggreditur. Quare ad totum hoc opus refertur quod sequitur
66:22
v. 22 « quia sicut coeli novi el terra nova quae ego facio stare coram me, dicit Dominus, sic stabit semen vestrum et nomen vestrum » ; — semen et nomen veri Israel, quocum scil. Deus foedus iniit aeternum, nunquam deficiet ; semper aderit populus Dei cui nomen et virtus Israel re et veritate conveniet i. e. populus sanctitate illustris, qui propterea benedictio erit orbi et benedictionem Dei longe lateque diffundet. In ea enim re nomen Israel consistit qui fortis fuit fide, patientia, et ita in Deum quasi praevaluit atque obtinuit benedictionem (cf. ad Os. 12, 4). Talem autem populum Deus sibi iudicio facto (v. 18) condet et efficiet, quia coelos novos novamque terram efficere vult et is rerum ordo ad quem perveniendum est iam menti eius obversatur. Ultimam igitur hominum et creaturae glorificationem Deus mente intuens regnum suum in terra constituit ; unde hoc regnum necessitate quadam indita ad ultimum hune finem tendit eumque summo desiderio appetit (cf. Rom. 8, 19-26). Dum autem Deus regnum suum in terris stabilitum comparat novis coelis novaeque terrae i. e. ultimae perfectioni quam ipse sit effecturus (cf. 65, 1'l), ipse satis indicat et quid excellentiae in regno hoc sit conclusum et ad quem finem et terminum natura sua feratur. Qui ergo divinae gubernationi se animo docili commiserit, ad conditionem illam gloriosam novis coelis novaque terra declaratam perveniet; qui vero repugnaverit, aeternis se mancipabit cruciatibus. Utrumque ultimis versibus vates delineat. Qui praedicatione gloriae Dei nomen Dei cognoverint et tamquam donum Domini ad montem eius sanctum adducti sunt, non cessabunt a continuo Dei servitio et adoratione
66:23
v. 93 « et erit mensis ex mense et sabbatum ez sabbato, veniet omnis caro ut adoret coram facie med, dicit Dominus » ;, — modus loquendi umbram refert veteris testamenti et lineamenta, quae tamen ad maiorem perfectionem declarandam multum augentur ; ter in anno Israelitae ad faciem Domini ascendere iubebantur; in nova theocratia iam ascendet omnis caro, totum genus humanum, neque solum ter in aano, verum unoquoque novilunio (hebr.), immo sabbato quovis. Quo augmento et praeeminentia novae theocratiae clare proponitur et perspicue docetur non urbem palaestinensem intelligi, verum id cuius symbolum et typus est Ierusalem, utpote sedes et centrum theocratiae. Ecclesia Dei se sistet coram Domino continua adoratione, adoratione universali ; erit igitur quod Malachias (1, 11) praedixit : nomen Dei magnum in gentibus in omni loco. Atque hac adoratione coram facie Domini non solum designari regnum Dei temporale, verum etiam aeternum, proinde quod iam in v. 22 erat praeformatum tempus et aeternitatem una quadam comprehensione a propheta delineari, clare docemur versu sequenti. Dum cultores Dei sicut coeli novi et terra nova assistunt coram facie Domini gloria et honore coronati eique laudis hymnos perpetua adoratione persolventes, impii suppliciis aeternis deputati impietatis suae poenas luent
66:24
v. 24 « et egredientur et videbunt cadavera virorum qui praevaricati sunt in me; vermis eorum non morietur et ignis eorum non exstinguetur, et erunt usque ad satietatem visionis omni carni » ; — hebr. et erunt abominationi omni carni ; etsi non eadem verba, sententia recurrit gravis illa qua reliquas sectiones concludit propheta : non est pax impiis (48, 22 ; 57, 21) ; perturbationem impiorum quam pluribus iam 57, 20 descripsit, hoc loco aeternis cruciatibus et summa contineri ignominia declaratur. Ipsa vero adumbratio suppliciorum conformis est regioni hierosolymitanae quae etiam in antecedentibus menti prophetae obversatur. Est enim extra urbem sanctam, in qua cultores Dei versantur - coram facie Domini, locus abominationis, Topheth (cf. 30, 33), vallis filiorum Ennom vel gehenna, in qua abominandis incendiis idolo Moloch victimae humanae cremabantur (cf. ler. 1, 32; 19, 6. 11-14 ; 32, 35. 4 Reg. 23, 10). Ibi ergo prostrata iacent ignibus tradita cadavera inimicorum Dei, eorum scil. qui a Deo et sacro eius foedere defecerunt (hebr. cf. 4, 2); sed ardent tamquam cadavera viva, quorum vermis non moritur; continuo enim et vermibus roduntur et ignibus absumuntur neque tamen dissolvuntur neque pereunt, verum vermes perpetuo habent quid rodant, ignis perpetuo urit neque comburit. Non describi poenam hisce in terris luendam neque temporale exhiberi supplicium ipsa natura rei et cruciatuum declaratur. Nam in valle prope Ierusalem cadavera rebellium continuo ardere et cultores Dei adoratione in templo facta ad incendia illa cum voluptate spectanda (hebr. 'à N7) egredi et illa cadavera cum detestatione et abominatione contemplari, res est per se ab omni impletione literali remotissima. Proinde symbolo noto et involucro a sui temporis conditione deprompto vates altius quoddam documentum et monumentum vindictae Dei adumbrat, scil. ad duos tandem ordines totum genus humanum iri redactum, quando coeli novi futuri sint et terra nova : alterum fore in civitate Dei et in sacro Dei bhabitaculo coram facie eius adoratione et laude Dei occupatum et communione gloriae Dei beatum, alterum autem extra regnum Dei vermi traditum nunquam morienti, ignibus ardentem perpetuis corpore et animo luere supplicia conditione miserrima et foedissima. Cum igitur in v. 24 sine ullo dubio ad aeternitatem remittamur, etiam jure merito eandem aeternitatem iam in v. 23 describi vel connotari censendum est vel saltem vatem rem ita exhibere, ut adumbratione generali et tempus et aeternitatem complectatur. Quare habità ratione aeternitatis quam convenientissime dicitur coram facie mea qua sententia quid excelsi cultoribus Dei promittatur, in novo demum foedere clarissime docemur (1 Cor. 13, 12). Huic de aeternitate acceptioni omnino consenianeum est eamque confirmat quod ludaei ignem aeternum et locum suppliciorum nomine appellarunt ab ea valle desumpto, quae nominis iranslatio et significatio gehennae ab ipso quoque Salvatore usurpata est et approbata (cf. Matth. 5, 22. 29. 30,110, 28; 18, 9; 23, 33. Marc. 9, 49. 44. 46 ; Luc. 12, 5). De verme et igne vide Iudith 46, 21. Eccli. 1, 19. Mare. 9, 43. 45. 41; declaratur genus poenae quo obruuntur et inirinsecus ex ipsis suis visceribus quasi exoriente ! et extrinsecus apposito et a Deo vindice accenso flammarum incendio. Beati Dei cultores testes sunt iusti Dei iudicii in impios rebelles devoluti et uti cetera Dei attributa, bonitatem, misericordiam laudibus prosequuntur aeternis, ita iustitiam quoque Dei qua in peccatores obduratos animadvertit approbant et celebrant; inde in textu hebr. cum voluptate videre dicuntur divinae iustitiae manifestationem et triumphum. Apposite notat Theod : « ostendit et in sacris evangeliis Dominus et Lazarum divitis supplicium spectasse et illum Lazari iucunditatem ; hine ergo docet eos qui laetitia illa perfruuntur suppliciis addictos videre eos qui de admissis criminibus poenas luunt ». Hisce agi de aeterna impiorum sorte plerique interpretes rite explicant (cf. S. Hier. Euseb. Theod. S. Thom. Osor. Sasb. For. Pint. Mar. Tir. Lap. Schegg, Loch, Rohl. Troch. et ex protestantibus Del. Naeg. Or.). Alii tamen primo et per se describi volunt cladem Iudaeorum urbe a Romanis capta, dein demum extensione quadam ac similitudine illam cladem eiusque descriptionem transferri ad supplicia damnatorum (cf. S. Cyr. Calm. Bade, Reinke) ; at illam cladem non posse intelligi, tum ex verbis eorumque amplitudine et re descripta colligitur, tum ex summa totius .prophetiae quam hie vates brevi comprehensam proponit. Ut enim antea saepius, ita hic saluti et vitae a Deo concedendae opponit interitum et ruinam (cf. cap. 34. 35) ; uti illa salus est sempiterna (51, 6. 8), ita qui salutem a Domino oblatam spreverint se ipsos ruinae perpetuae mancipabunt. ; Terminat igitur Isaias prophetiam suam ad id ad quod saeculum terminabitur, ad extremum iudicium (Sasb.). Concludit exhortationem ad populum, uti olim Moyses adhortatus est : proposui vobis vitam et mortem, benedictionem et maledictionem ; elige ergo vitam, ut tu vivas et . semen tuum (Deut. 30, 19), concludit muneris sui exercitium quo sese tamquam verum theocratiae vindicem et praeconem praestitit eodem modo quo S. Matthaeus refert Christum Salvatorem praedicandi munus absolvisse gravissima illa sententia qua sortes pro omni aeternitate continentur : et ibunt hi in supplicium aeternum, iusti autem in vitam aeternam (Matth. 25, 46). Quare consideratis oraculis eius adeo magnificis concludere iuvat commentarium illa laude qua ipse Spiritus sanctus qui Isajam inspiravit oraculorum eius amplitudinem, magnificentiam, sublimitatem celebrat: « Isaias propheta magnus et fidelis in conspectu Dei, spiritu magno vidit ultima et consolatus est lugentes in Sion, usque in sempiternum ostendit futura et abscondita antequam evenirent » (Eccli. 48, 25. 271. 98). I De alterius partis argumento . ES II Ad quem auctorem hanc par! tem siste oporteat III Quae potissimum obiiciantur. : IV De dicendi similitudine in utraque parte 4) Aegritudo et sanatio Ezechiae 38, 1-8. b) Angustiae Ezechiae aegrotantis 38, 9-17. . €) Actio gratiarum Ezechiae sanati 38, 17-20 d) Legatio babylonica 39, 1-8 Oraculorum subsequentium argumentum . Il. — PRIMA SERIES ORATIONUM. Cap. 40-48 FINITUS EST LABOR 1. Oratio prima 40, 3-91 . à) Liberatio in universum proponitur 40, 3-11 b) Dei potentia et sapientia 40, 129-17 €) Contra idololatras et diffidentes 40, 18-31 9. Oratio secunda 41, 1-29 . &) Heros ab oriente A1, 1-5 b) Gentium terror, Israelitarum fiducia 41, 5-13 €) Exaltatio populi Dei 44, 14-20. d) Disceptatio de operatione numinis 41, 21- 99. 3. Oratio tertia 49, 1-19. . a) Servus Domini mitis 42, 1-4 b) Opus servi Domini 42, 5-9. c) Laudes Dei 42, 10-12. 4. Oratio quarta 42, 13-44, 23 a) Deus pro suo populo bellator 42, 13- 1T b) Deus vindex in recaleitrantes 42, 18-25 c) Promissa magnifica piis data 43, 1-13 d) Beneficium liberationis gratuito praestitum 43, 14-28 e) Demonstratur gloria Dei 44, 1-8. d) Ex vaticiniis noscitur numen divinum 45, 18-96 6. Oratio sexta 46, 1-13 4) Quid valeant idola, quid Dasafss 46, 44 b) Unde soli Domino adhaerendum 406, 5-43 7l. Oratio septima 41, 1-15 d) Ignominia Babyloni illata 47, 1-7 . b) Quam inanes sint Chaldaeorum divinationes 4T, 8- T - Oratio octava 48, 1-92 . ; 4) Cur Deus oracula dederit et det 48, 1-14. b) Deus redemptor benignus 48, 12-22 . III. — SECUNDA SERIES ORATIONUM. Cap. 49-51. EXPIATA EST INIQUITAS 1. Oratio prima 49, 1-26 . €) Sion a gentibus honorata et a Deo protecta 49, 9.96 4) Orationis summa proponitur 52, 13-15 b) Servus Domini despectu et dolore oneratus 53, 1-3 . e) Praemium quod fiet servo Domini 53, 40-19. Appendix de servo domini 9. Oratio quinta 54, 1-1 . a) Filiorum multitudo novae Sionis 5, 1 3. d) Salus apud Dominum est quaerenda 55, 1-5. b) Quomodo et cur Dominus sit quaerendus 55, 6-13 . b) Invehitur in improbitatem ducum 56, 9-57, 9 d) Impiis poena, gratia piis annuntiatur 57, 19-94 . IV. — TERTIA SERIES ORATIONUM. Cap. 58-66 SUSCEPIT DUPLICIA DE MANU DOMINI b) Quae bona pietatem consequantur 58, 8-14 9. Oratio secunda 59, 1-94. 4) Ad gloriam Domini in Sion gentes properant 60, 1-9 a) Iterata promissio salutis eximiae 62, 1-5 . b) Salus magno desiderio expetatur oportet 62, 6-12 d) Quam ardens esse debeat desiderium auxilii divini 64, "s 5 €) Quomodo venia sit efflagitanda 64, 5-12 . a) Conversio gentium, Israelis rebellio 63, 1-7 . b) Sortes bonorum malorumque diversae 63, 8-16 . c) Quam praecellens sit nova rerum conditio 63, 11-25. 8. Oratio octava 66, 4-94 . j Epilogus ad totam prophetiam. 4) Deus pios respicit, aversatur impiorum cultum 66, 1-4. b) Deus in iudicio condet regnum suum 66, 5-9 c) Piorum impiorumque sortes diversae 66, 10-18 .. d) Plena est omnis terra gloria Domini 66, 19-24 IwPRIMERIE DE L'IxsTiTUTION Sar1NT-MÉpARD. — Soissoxs.
66:2
… Si dice p. es. che il Signore darà, nel tempo messianico, una « nuova rūah » (Ez. 11, 19; 18, 31; 36, 29; Ps. 51 [50], 12); nella rūah ascendono i pensieri (Ez. 11, 5); la rūah cerca, desidera il Signore (Is. 26, 9), è abbattuta (Is. 66, 2; Prov. 15, 13), umile (Prov. 16, 19; 29, 23), magnanima (Ps. 51 [50], 14).
… affatto, ma intensifica il senso di πτωχός; non si tratta di poveri solo «in spirito», cioè in metafora, ma di poveri interiormente affranti dal disagio e dal dolore, come è chiaro dall'uso costante di πνεύμα (ebr. rūah) in simili espressioni (Is. 57, 15; 66, 2; Ps. 33, 19; uguale senso di lēbh «cuore» in Ps. 108, 16): è la povertà piena, lancinante fin nel più intimo dell'anima (ma s. Girolamo interpreta: «Adumxit «spiritu» ut humilitatem …
… Dio si servì dei profeti per richiamare all'interiorità (Am. 4, 11-22; 5, 14-15; Mich. 6, 8; Is. 66, 2; Ier. 4, 3-4 e 14, 7). Essi inculcarono il rapporto tra l'anima e Dio non solo con l'antico concetto di adozione filiale, ma anche con l'immagine delicata delle nozze spirituali …
66:12
… Divinità, attento ed intelligente (Ps. 5, 2-3), soccorrevole e misericordioso (ibid. 9, 14), purificante e vivificatore (I. Io. 3, 19-20), l'affetto nel quale Dio avvolge dentro di sé la sua creatura prediletta, « abbracciandola nel suo amore » (Is. 66, 12-13; s. Ignazio, Es. spir., n. 15), in una parola, la Grazia, considerata come comunicazione personale di Dio (Is. 58, 9). L'anima dedicata alla preghiera vuol rendere a Dio presenza …
66:15
… di Mt. 19, 28; la καπνή κτίσις di Gal. 6, 15; II Cor. 5, 17; il passaggio da morte a vita di Io. 5, 24-28; E. B. Allo, op. cit., p. 325). Infine i vari elementi (angeli, nube, fuoco, ecc.) che accompagnano le manifestazioni di Dio giudice (Is. 34, 10; 66, 15; Dan. 7, 13 sgg., ecc.; Mt. 16, 27; 26, 63 sg.; Mc. 14, 61 sg., ecc.) sono soltanto descrittivi, caratteristici dello stile profetico.
… (12, 4) l'annunzio del g. d. universale si va precisando nelle vivide descrizioni dei profeti (Is. 13, 9; 66, 15; Ioel. 2, 1; Soph. 1, 2; Dan. 7, 8) e di Sap. (5, 1-13). Tutto il Nuovo Testamento è dominato da questa grande prospettiva. …
66:19
… In Is. 66, 19 Jahweh promette che farà giungere gli Israeliti fino ai Greci e alle «isole». …
… Jāveān). - Trascrizione ebraica del nome degli « Ioni » (Ἰάφεθ) d'Asia Minore (Gen. 10, 2, 4; I Par. 1, 5 agg.; Is. 66, 19; Ez. 27, 13), come l'assiro Jāveān, Jām(a)nu, il sanscrito Javanā, il persiano Jaunā (cf. Eschilo, Pers., 178, 563), il copto Wejenin. …
2. Lâdh, Lâdhîm (Lydia, Lydii; Is. 66, 19; Ez. 27, 10; 30, 5; cf. Gen. 10, 13; I Par. 1, 13): regione e popolazione forse nel Nord-Africa.
THARSIS. - Città (o contrada) marittima spesso nominata nella Bibbia ebraica, sita nel lontano Occidente (Is. 66, 19), in direzione delle «isole» (Ps. 71, 13).
THUBAL (EBR. TÙBHAL; SETTANTA ΘΟΒΈΛ)
I tre nomi sono associati ancora in Ez. 27,13 come fornitori di schiavi ai Fenici; T. e Iavan sono ricordati in Is. 66,19 come tipici popoli lontani, oltremarini; ma più spesso T. è associato a Mosoch: ambedue fanno parte dell'esercito escatologico di Gog e Magog (Ez. 38, 2,3; 39,1); se ne predice la …
66:20
Veri sacerdoti del Nuovo Testamento, nei quali si erano realizzate le promesse dei Profeti (cf. Is. 66, 20-23; Mal. 1, 10-11), gli Apostoli sentirono con fierezza l'onore della divina investitura: « Ognuno ci deve riconoscere come ministri del Cristo e dispensatori (οἰκόνουσα) dei misteri …
66:22
Come semplici immagini sono «cieli nuovi e terra nuova», per esprimere il profondo rinnovamento che opererà tra gli uomini il Messia (Is. 65, 17; 66, 22; II Pt. 3, 13; cf. la παλεντεύσια di Mt. 19, 28; la καπνή κτίσις di Gal. 6, 15; II Cor. 5, 17; il passaggio da morte a vita di Io. 5, 24-28; E. B. Allo, op. cit., p. 325). Infine i …
66:23
… dall'angoscio spettacolo delle ingiustizie di questa terra si assurge al concetto di una sanzione nell'al di là (Prov. 11, 4; Eccl. 12, 13-14). L'accento prende contorni precisi nei Profeti, che a forti tinte descrivono il castigo ultraterreno dei malvagi: Is. 66, 23-24: «Tutti verranno a prostrarsi innanzi a me e uscendo dalle mura, vedranno i cadaveri degli uomini che si sono ribellati contro di me, poiché il loro verme non morirà e il loro fuoco …
66:24
… Si accenna anche al fuoco che divora (Deut. 32, 22; Is. 50, 11; Eccl. 51, 4); per gli empi « il verme non morrà e il fuoco non si estinguerà » (Is. 66, 24; Eccl. 7, 17; Iud. 16, 21; Mc. 9, 23), allusione alla corruzione cadaverica e alla valle Gehenna (v.). …
66:26
La G., per l'orrendo culto, divenne simbolo e sinonimo di tutte le desolazioni e, per antonomasia, del luogo di supplizio per i peccatori (v. šē'ot): Ier. 7, 31 sg.; 19, 3 sgg. 10; cf. Is. 66, 26; negli apocrifi (J. Chaine, coll. 573 sgg.). …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.