The gentiles shal seeke and finde Christ, 2. Whom the Iewes wil persecute, and shal be reiected, only a few reliques reserued. 13. So the Church shal multiplie, and abound in graces.
1They have sought me that before asked not for me, they have found me that sought me not. I said: Behold me, behold me, to a nation that did not call upon my name.Hanno cercato di me quelli, che prima non domandavan di me: mi han trovato quelli, che non mi cercavano. Ho detto; Eccomi, eccomi ad una nazione, che non invocava il mio nome.THEY haue sought me that before asked not, they haue found that sought me not. I said: Behold me, behold me, to a Gentilitie that did not inuocate my name.Quæsierunt me qui ante non interrogabant; / invenerunt qui non quæsierunt me. / Dixi: Ecce ego, ecce ego, / ad gentem quæ non invocabat nomen meum. 2I have spread forth my hands all the day to an unbelieving people, who walk in a way that is not good after their own thoughts.Stesi le mani mie tutto il dì al popolo incredulo, che cammina per non buona strada dietro a' suoi pensamenti.I haue spred forth mine handes al the day to an incredulous people, which goeth in a way not good after their owne cogitations.Expandi manus meas tota die / ad populum incredulum, / qui graditur in via non bona / post cogitationes suas. 3A people that continually provoke me to anger before my face, that immolate in gardens, and sacrifice upon bricks.Al popolo, il quale in faccia a me di continuo mi provoca a sdegno, che uccide vittime negli orti, e sagrifica sopra i mattoni:A people that prouoke me to anger before my face alwayes: that immolate in gardens, and sacrifice vpon brickes.Populus qui ad iracundiam provocat me / ante faciem meam semper; / qui immolant in hortis, / et sacrificant super lateres; 4That dwell in sepulchres, and sleep in the temple of idols: that eat swine’s flesh, and profane broth is in their vessels.Che abitano ne' sepolcri, e dormono ne' templi degl'idoli, che mangian carne di porco, e brodo profano hanno nelle loro pignatte.That dwel in sepulchers, and sleepe in temples of idols: that eate swines flesh, and profane potage in their vessels.qui habitant in sepulchris, / et in delubris idolorum dormiunt; / qui comedunt carnem suillam, / et jus profanum in vasis eorum; 5That say: Depart from me, come not near me, because thou art unclean: these shall be smoke in my anger, a fire burning all the day.Che dicono: Ritirati da me, non appressarti, perchè tu se' immondo: costoro al mio furore diverran fumo, e fuoco, che sempre arderà.That say: Depart from me, approch not to me, because thou art vncleane: these shal be smoke in my furie, a fyre burning al the day.qui dicunt: Recede a me, / non appropinques mihi, quia immundus es. / Isti fumus erunt in furore meo, / ignis ardens tota die.
6Behold it is written before me: I will not be silent, but I will render and repay into their bosom.Ecco, che ciò è scritto dinanzi a me: io non tacerò, ma renderò, e verserò loro in seno il contraccambio,Behold it is written before me: I wil not hold my peace, but I wil render and repay into their bosomeEcce scriptum est coram me: / Non tacebo, sed reddam, / et retribuam in sinum eorum. 7Your iniquities, and the iniquities of your fathers together, saith the Lord, who have sacrificed upon the mountains, and have reproached me upon the hills; and I will measure back their first work in their bosom.Il contraccambio alle vostre iniquità, e alle iniquità insieme de' padri vostri, i quali sacrificarono sopra i monti, e mi disonoraron sulle colline. Verserò io in seno a costoro il contraccambio per le prime opere di quelli.your iniquities, and the iniquities of your fathers together, sayth our Lord, that haue sacrificed vpon the mountaines, and vpon the litle hilles haue reproched me, & I wil remeasure their first worke in their bosome.Iniquitates vestras, et iniquitates patrum vestrorum simul, / dicit Dominus; / qui sacrificaverunt super montes, / et super colles exprobraverunt mihi; / et remetiar opus eorum primum / in sinu eorum. 8Thus saith the Lord: As if a grain be found in a cluster, and it be said: Destroy it not, because it is a blessing: so will I do for the sake of my servants, that I may not destroy the whole.Queste cose dice il Signore: Come quando in un grappolo si trova un granello, e si dice: Nol mandar male, per chè e una benedizione: così faro io per amor de' miei servi: non isterminerò il tutto.Thus saith our Lord: As if a berrie be found in a cluster, and it be said: Destroy it not, because it is a blessing: so wil I doe for my seruants sake, that I destroy not the whole.Hæc dicit Dominus: / Quomodo si inveniatur granum in botro, / et dicatur: Ne dissipes illud, / quoniam benedictio est: / sic faciam propter servos meos, / ut non disperdam totum. 9And I will bring forth a seed out of Jacob, and out of Juda a possessor of my mountains: and my elect shall inherit it, and my servants shall dwell there.E da Giacobbe trarrò semenza, e da Giuda chi avrà de' miei monti il dominio. E Gerusalemme sarà eredita de' miei eletti, e vi abiteranno i miei servi.And I wil bring forth seede out of Iacob, & out of Iuda a possessour of my mountaines: and mine elect shal inherite it, and my seruants shal inhabite there.Et educam de Jacob semen, / et de Juda possidentem montes meos; / et hæreditabunt eam electi mei, / et servi mei habitabunt ibi.
10And the plains shall be turned to folds of flocks, and the valley of Achor into a place for the herds to lie down in, for my people that have sought me.E le campagne saranno ovili di greggi, e nella valle di Achor riposeranno gli armenti del popol mio, di que', che han cercato di me,And the champaine countries shal be into foldes of flockes, and the valley of Achor for the couche of heardes, vnto my people that haue sought after me.Et erunt campestria in caulas gregum, / et vallis Achor in cubile armentorum, / populo meo qui requisierunt me. 11And you, that have forsaken the Lord, that have forgotten my holy mount, that set a table for fortune, and offer libations upon it,Ma voi, che abbandonaste il Signore, che vi siete scordati del mio monte santo, che apparecchiate la mensa alla fortuna, e sopra vi fate le libagioni,And you, that haue forsaken the Lord, that haue forgotten my holie mount, that sette a table to Fortune, and offer libaments vpon it.Et vos qui dereliquistis Dominum, / qui obliti estis montem sanctum meum, / qui ponitis fortunæ mensam, / et libatis super eam: 12I will number you in the sword, and you shall all fall by slaughter: because I called and you did not answer: I spoke, and you did not hear: and you did evil in my eyes, and you have chosen the things that displease me.Vi conterò colla spada, e nella strage tutti voi perirete: perchè vi ho chiamati, e non avete risposto; ho parlato, e non avete dato retta, e facevate il male sugli occhi miei, e avete voluto quel, ch'io non voleva.I wil number you in the sword, and you shal al fal by slaughter: because I called, and you haue not answered: I spake, and you haue not heard, and you did euil in mine eies: and you haue chosen the thinges, that I would not.numerabo vos in gladio, / et omnes in cæde corruetis: / pro eo quod vocavi, et non respondistis; / locutus sum, et non audistis; / et faciebatis malum in oculis meis, / et quæ nolui elegistis. 13Therefore thus saith the Lord God: Behold my servants shall eat, and you shall be hungry: behold my servants shall drink, and you shall be thirsty.Quindi è, che così dice il Signore Dio: Ecco, che i servi miei mangeranno, e voi patirete la fame: ecco, che i servi miei beranno, e voi patirete la sete:For this cause thus sayth our Lord God: Behold my seruants shal eate, and you shal be hungrie: behold, my seruants shal drinke, and you shal be thirstie.Propter hoc hæc dicit Dominus Deus: / Ecce servi mei comedent, / et vos esurietis; / ecce servi mei bibent, / et vos sitietis; 14Behold my servants shall rejoice, and you shall be confounded: behold my servants shall praise for joyfulness of heart, and you shall cry for sorrow of heart, and shall howl for grief of spirit.Ecco, che i servi miei saranno in gaudio, e voi sarete confusi: ecco, che i servi miei per la letizia del cuore canteran laude, e voi per l'affanno del cuore alzerete le grida, e per l'afflizion dello spirito urlerete.Behold my seruants shal reioyce, and you shal be confounded: behold my seruants shal prayse for ioyfulnes of hart: and you shal crie for sorow of hart, and for contrition of spirit you shal howle.ecce servi mei lætabuntur, / et vos confundemini; / ecce servi mei laudabunt præ exsultatione cordis, / et vos clamabitis præ dolore cordis, / et præ contritione spiritus ululabitis,
15And you shall leave your name for an execration to my elect: and the Lord God shall slay thee, and call his servants by another name.E lascerete esecrabile pe' miei eletti il nome vostro. Il Signore Dio vi farà perire, e a' suoi servi porrà altro nome.And you shal leaue your name for an othe to mine elect: and the Lord God shal kil thee, and wil cal his seruants by an other name.et dimittetis nomen vestrum in juramentum electis meis; / et interficiet te Dominus Deus, / et servos suos vocabit nomine alio: 16In which he that is blessed upon the earth, shall be blessed in God, amen: and he that sweareth in the earth, shall swear by God, amen: because the former distresses are forgotten, and because they are hid from my eyes.Nel qual (nome) chi è benedetto sopra la terra, sarà benedetto da Dio vero, e chi fa giuramento sopra la terra, in questo Dio vero giurerà: perchè le precedenti angustie son messe in dimenticanza, e perchè elle sono sparite dagli occhi miei.In which he that is blessed vpon the earth, shal be blessed in God amen: & he that sweareth in the earth, shal sweare by God amen: because the former distresses are forgotten, and because they are hid from myne eyes.in quo qui benedictus est super terram / benedicetur in Deo, amen, / et qui jurat in terra / jurabit in Deo, amen: / quia oblivioni traditæ sunt angustiæ priores, / et quia absconditæ sunt ab oculis meis. 17For behold I create new heavens, and a new earth: and the former things shall not be in remembrance, and they shall not come upon the heart.Imperocché ecco, che io creo nuovi cieli, e nuova terra, e le prime cose non saran più rammentate, né se ne farà ricordanza.For behold I create new heauens, and a new earth: and the former thinges shal not be in memorie, and they shal not ascend vpon the hart.Ecce enim ego creo cælos novos, / et terram novam; / et non erunt in memoria priora, / et non ascendent super cor. 18But you shall be glad and rejoice for ever in these things, which I create: for behold I create Jerusalem a rejoicing, and the people thereof joy.Ma vi rallegrerete, ed esulterete in eterno per ragion delle cose, ch'io creo: perocché ecco, che io creo Gerusalemme città di esultazione, e il popol di lei popol gaudente.But you shal be glad and reioyce for euer in these thinges, which I create: because loe I create Ierusalem exultation, and the people therof ioy.Sed gaudebitis et exsultabitis usque in sempiternum / in his quæ ego creo: / quia ecce ego creo Jerusalem exsultationem, / et populum ejus gaudium. 19And I will rejoice in Jerusalem, and joy in my people, and the voice of weeping shall no more be heard in her, nor the voice of crying.Ed io esulterò per ragion di Gerusalemme, e gaudio darammi il mio popolo: ne in lui udirassi più voce di pianto, e voce di lamento.And I wil reioyce in Ierusalem, and be glad in my people, and there shal no more be heard in it the voice of weeping, and the voice of crying.Et exsultabo in Jerusalem, / et gaudebo in populo meo, / et non audietur in eo ultra / vox fletus et vox clamoris.
20There shall no more be an infant of days there, nor an old man that shall not fill up his days: for the child shall die a hundred years old, and the sinner being a hundred years old shall be accursed.Non vi sarà più fanciullo di pochi giorni, né vecchio, che non compisca i suoi giorni; perchè il fanciullo di cento anni morrà, e il peccatore di cento anni sarà maledetto.There shal no more be a childe of daies, and an old man that shal not fil vp his dayes, because the childe of an hundred yeares shal die, and the sinner of an hundred yeares shal be accurst.Non erit ibi amplius infans dierum, / et senex qui non impleat dies suos, / quoniam puer centum annorum morietur, / et peccator centum annorum maledictus erit. 21And they shall build houses, and inhabit them; and they shall plant vineyards, and eat the fruits of them.E fabbricheranno case, e le abiteranno, e pianteranno vigne, e ne mangeranno il frutto.And they shal build cities, and inhabite: and they shal plant vineyardes, and eate the fruites therof.Et ædificabunt domos, et habitabunt; / et plantabunt vineas, et comedent fructus earum. 22They shall not build, and another inhabit; they shall not plant, and another eat: for as the days of a tree, so shall be the days of my people, and the works of their hands shall be of long continuance.Non avverrà, che essi edifichino, ne vi abiti un altro, né che piantino, e un altro mangi; perocché i giorni del popol mio saran come quei di quell'albero, e le opere delle loro mani dureran lungamente:They shal not build, and an others shal dwel: they shal not plant, and an other shal eate: for according to the daies of the tree, shal be the dayes of my people, and they shal make old the workes of their handes.Non ædificabunt, et alius habitabit; / non plantabunt, et alius comedet: / secundum enim dies ligni erunt dies populi mei, / et opera manuum eorum inveterabunt. 23My elect shall not labour in vain, nor bring forth in trouble; for they are the seed of the blessed of the Lord, and their posterity with them.Non si affaticheranno in vano i miei eletti, né genereranno figliuoli, che sian loro d'affanno: perchè stirpe benedetta dal Signore son essi, e con essi i loro nipoti.Myne elect shal not labour in vayne nor ingender in conturbation: because it is the seede of the blessed of the Lord, and their posteritie with them.Electi mei non laborabunt frustra, / neque generabunt in conturbatione, / quia semen benedictorum Domini est, / et nepotes eorum cum eis.
24And it shall come to pass, that before they call, I will hear; as they are yet speaking, I will hear.E prima, che alzin la voce, io gli esaudirò, e prima, che abbian finito di dire, gli avrò uditi.And it shal be, before they cal, I wil heare: as they are yet speaking, I wil heare.Eritque antequam clament, ego exaudiam; / adhuc illis loquentibus, ego audiam. 25The wolf and the lamb shall feed together; the lion and the ox shall eat straw; and dust shall be the serpent’s food: they shall not hurt nor kill in all my holy mountain, saith the Lord.Il lupo, e l'agnello pascoleranno insieme, il leone, e il bue mangeranno lo strame; e pane del serpente sarà la polvere; non uccideranno, né faranno ingiuria in tutto il mio monte santo dice il Signore.The wulfe and the lambe shal feede together, the lion and the oxe shal eate straw: & to the serpent dust shal be his bread: they shal not hurt, nor kil in al my holie mountaine, sayth our Lord.Lupus et agnus pascentur simul, / leo et bos comedent paleas, / et serpenti pulvis panis ejus. / Non nocebunt, neque occident / in omni monte sancto meo, dicit Dominus.
65:1
Me. God answers the preceding prayer, and announces the rejection of the synagogue, alluding to the armies which prevailed in the days of the Machabees.
Worthington
It cannot regard the Jews, who are spoken of in the next verse. (Worthington)
65:3
Calmet
Bricks, to the Manes. (Calmet)
Ovid
Tegula porrectis satis est velata coronis Et sparsae fruges parvaque mica salis. (Ovid, Fast. x.)
65:4
Idols: to have dreams, (Strabo xvi.) and commit impurities.
Broth of swine's flesh, which was prohibited, Leviticus 11:7.
65:5
Unclean. Thus acted the hypocritical Pharisees.
Smoke. A just punishment of those who had sought the smoke of human applause.
65:6
Bosom: good measure, Luke 6:38. Rewards and punishments will be eternal.
65:7
Calmet
Hills. Some offered sacrifices to God, others to idols; both unlawfully. (Calmet)
65:8
Haydock
Whole. The good grain is preserved amid the general corruption. (Haydock)
A few of the Jews were chosen to believe in Christ.
65:9
Mountains of Judea, (Deuteronomy 3:25.) which the captives shall recover, as a figure of those who shall embrace the Christian faith.
65:10
Plains. Hebrew Sharon, in the land of Basan.
65:11
Calmet
Upon it. Symmachus, "without me." Septuagint, "to fortune." Hebrew, "to Meni," the moon, or Queen of heaven, Jeremias 7:18., and 44:17. (Calmet)
65:12
Worthington
Chosen. Free-will is clearly expressed, as rewards are, ver. 13. (Worthington)
65:13
Haydock
Servants; Christians, (Calmet) particularly the elect. (Haydock)
65:15
Execration. They can wish to be preserved from nothing worse.
Calmet
Name. The faithful shall be no longer called Jews. (Calmet)
Worthington
They shall be hated, while the name of Christian shall point out God's servants. (Worthington)
65:16
Amen, or "of truth." False gods shall be neglected. They shall not swear by them, as formerly, Sophonias 1:5.
Haydock
Christ usually adopted the asseveration, Amen, Amen, to enforce his truths. (Haydock)
65:17
Forerius
New earth, in eternity, (Clarius) or here indeed, (2 Peter 3:3., etc.; Houbigant) having purified the former by the general conflagration, which many assert will take place at the end of 6,000 years. (St. Jerome; St. Augustine, etc.) At the return of the captives, the country flourished again under the Machabees; (ver. 18.; Grotius) or rather the gospel changes the face of the earth, Isaias 66:22. (Calmet) (Forerius)
Worthington
After the resurrection the qualities, and not the substance, of the world, will be changed. (Worthington)
65:20
Fill up. To die soon was deemed a misfortune, Psalm 54:24., and Exodus 20:12. Virtue is the measure of the Christian's life, and God will reward those who labour even late, Matthew 20:13.
Theodoret
Accursed. This age will not be spared. Both just and wicked shall be immortal in eternity. (Theodoret)
65:22
Calmet
A tree. Septuagint, "of the tree of life," Jeremias 18:8. (Calmet)
Haydock
Continuance. Hebrew, "My elect shall long enjoy the works," etc. (Haydock)
They shall not build for others to enjoy.
65:23
In. Hebrew, "for trouble." Chaldean, "death." Septuagint, "malediction." The children shall not be cut off; and baptism shall secure their salvation.
65:25
Calmet
Straw. People of the most perverse tempers shall become mild by the influence of the gospel, and shall dwell together in perfect concord. (Calmet)
Menochius
Food, according to the sentence, Genesis 3:14. (Menochius)
Calmet
The devil's power is abridged, Isaias 11:6. (Calmet)
Worthington
The proudest Gentiles are converted, and adopt the mild manners of Christians, in fasting and mortification. (Worthington)
65:1
This can not be meant of the Ievves, but necessarily of the Gentiles.
Concordanza Rom. 10.
65:2
But this is euidently spoken of the Iewes: and so S. Paul testifieth of both these places. Ro. 10. v 20. 21.
65:12
Concordanza Prou. 1. Iere. 7.
Nothing can be more plain lyvttered then is here the doctrine of mans freewil.
65:13
Likevvise of revvard & punishment of good and euil workes.
65:15
The name of Iewes shal be exectable.
Othe of execration.
And Gods seruantes shal be called Christians.
65:17
Concordanza Apoc. 21.
After the general Resurrection the heauens and earth shal be altered in qualities, not in substance.
65:24
Concordanza Psal. 31.
65:25
The greatest and proudest Gentiles being conuerted to Christ, do humble themselues to the simple maners of Christians, to penance, fasting, praying, and al vvorkes of mortification.
65:1
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 49
… and they are these “I was manifest to them that asked not for Me; I was found of them that sought Me not: I said, Behold Me, to a nation that called not on My name. I spread out My hands to a disobedient and gainsaying people, to those who walked in a way that is not good, but follow after their own sins; a people that provoketh Me to anger to My face.”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 24
… Come, let us go to the light of the Lord; for He has liberated His people, the house of Jacob. Come, all nations; let us gather ourselves together at Jerusalem, no longer plagued by war for the sins of her people. ‘For I was manifest to them that sought Me not; I was found of them that asked not for Me;’
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 119
… ‘And they shall call them the holy people, redeemed by the Lord.’ Therefore we are not a people to be despised, nor a barbarous race, nor such as the Carian and Phrygian nations; but God has even chosen us, and He has become manifest to those who asked not after Him. ‘Behold, I am God,’ He says, ‘to the nation which called not on My name.’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.6.1
… Of whom He again speaks: “The God of gods, the Lord hath spoken, and hath called the earth.” Who is meant by God? He of whom He has said, “God shall come openly, our God, and shall not keep silence;” that is, the Son, who came manifested to men who said, “I have openly appeared to those who seek Me not.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.9.2
… myrrh , because it was He who should die and be buried for the mortal human race; gold , because He was a King, “of whose kingdom is no end;” and frankincense , because He was God, who also “was made known in Judea,” and was “declared to those who sought Him not.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 12
12. Acting then in these (prophets), the Word spoke of Himself. For already He became His own herald, and showed that the Word would be manifested among men. And for this reason He cried thus: “I am made manifest to them that sought me not; I am found of them that asked not for me.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.78
… For through their sin salvation came to the Gentiles, respecting whom the Christ who speaks in the prophecies says, “A people whom I did not know became subject to Me: they were obedient to the hearing of My ear;” and, “I was found of them who sought Me not; I became manifest to those who inquired not after Me.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.23
… they have never gone out of the world, but the world does not know Him. But at what time did He cease to be among men? Was He not in Isaiah, when He said, “The Spirit of the Lord is upon me, because He hath anointed me,” and
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.22
… “Those who had not been told of Him shall see, and they who have not heard shall understand.” Also in the same: “I have been made manifest to those who seek me not: I have been formal of those who asked not after me. I said, Lo, here am I, to a nation that has not called upon my name.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 5.31
… They are these:— I have appeared openly to them that asked not for Me, and, I have been found of them that sought Me not. I said, Here am I, unto a nation that called not on My name. I have spread out My hands all the day to an unbelieving and gainsaying people
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 23-2
For if they do not think these proofs sufficient, let them be persuaded at any rate by other reasons, drawn from the oracles they themselves possess. For of whom do the prophets say: “I was
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
… then it is quite clear that the not believing was their own fault only. And that because God’s part had been fulfilled completely.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 133.2
… The summons of God, the summons of the Holy Spirit, the summons of the Prophets, were not heard in Judah, yet were heard through the whole world. They were deaf to that sound, amid whom it was sung; they were found with their ears open, of whom it was said, “They shall see him, who were not told of him; they shall understand who heard not.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 101
… And as the occasion demanded that all the assembled holy bishops should publish a unanimous decision for clearness and for an explicit statement of the Faith in our Lord Jesus Christ the Lord God who is found and revealed even to those who seek Him not, yes, even to those who ask not for Him
Pseudo-Clement The Recognitions of Clement 5.12
… For, behold, by you who are now present, and desire to hear the doctrine of His faith, and to know what, and how, and of what sort is His coming, the prophetic truth is fulfilled. For this is what the prophets foretold, that He is to be sought for by you, who never heard of Him.
65:2
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 12
… But when again he let down his hands, they were again destroyed. For what reason? That they might know that they could not be saved unless they put their trust in Him. And in another prophet He declares, “All day long I have stretched forth My hands to an unbelieving people, and one that gainsays My righteous way.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 35
… And again the same prophet Isaiah, being inspired by the prophetic Spirit, said, “I have spread out my hands to a disobedient and gainsaying people, to those who walk in a way that is not good. They now ask of me judgment, and dare to draw near to God.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 38
And when the Spirit of prophecy speaks from the person of Christ, the utterances are of this sort: “I have spread out My hands to a disobedient and gainsaying people, to those who walk in a way that is not good.”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 97
… ‘With my voice I cried to the Lord, and He heard me out of His holy hill. I laid me down, and slept; I awaked, for the Lord sustained me.’ And Isaiah likewise mentions concerning Him the manner in which He would die, thus: ‘I have spread out My hands unto a people disobedient, and gainsaying, that walk in a way which is not good.’
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 114
… For example’s sake, I shall repeat some prophetic passages, that you may understand what I say. When He speaks by Isaiah, ‘He was led as a sheep to the slaughter, and like a lamb before the shearer,’ He speaks as if the suffering had already taken place. And when He says again, ‘I have stretched out my hands to a disobedient and gainsaying people;’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.12
… and that He should give His back to stripes, and His cheeks to palms [which struck Him]; and that He should be led as a sheep to the slaughter; and that He should have vinegar and gall given Him to drink; and that He should be forsaken by His friends and those nearest to Him; and that He should stretch forth His hands the whole day long;
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… “I have outstretched my hands the whole day unto a People contumacious and gainsaying Me, who walketh in a way not good, but after their own sins.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.21
In Isaiah: “I have spread out my hands all day to a people disobedient and contradicting me, who walk in ways that are not good, but after their own sins.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 9
… “By His bruises we were healed.” Or His humiliation: “And we saw Him, and He had neither form nor comeliness, a man in suffering, and who knoweth how to bear infirmity.” Or that the people would not believe on Him: “All day long I have spread out my hands unto a people that believeth not.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 28
… a son.” And when Christ had not yet made known the mind of the Father, it is said, “And His name shall be called the Angel of Great Counsel.” And when He had not yet suffered, he declared, “He is as a sheep led to the slaughter.” And although the cross had never yet existed, He said, “All day long have I stretched out my hands to an unbelieving people.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.27
… the redness of His garments is from Bosor ; (who is this who in dishonor weareth purple? For Bosor has some such meaning in Hebrew .) Why are Thy garments red, and Thy raiment as from a trodden wine-press? But He answers and says, All day long have I stretched forth Mine hands unto a disobedient and gainsaying people
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.12
… This is what I feel I must say as to my fears, thus have I been pained by this blow, and this, I will further tell you, is my prayer. We have sinned, we have done amiss, and have dealt wickedly, for we have forgotten Thy commandments and walked after our own evil thought,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
Ver. 21 . “But unto Israel He saith, All the day long have I stretched forth My hands unto a disobedient and gainsaying people.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 14
… Moreover the holy Prophet says that “all the day long He stretched out His hands”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.11
… No one can doubt that Isaiah spoke of the Jews when he said, "The ox knoweth his owner, and the ass his master’s crib; but Israel hath not known, and my people hath not considered;" or again, in the words quoted by the apostle, "I have stretched out my hands all the day to a wicked and gainsaying people;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 88.9
… so also, as an unbelieving people saw the same works, another Prophet saith, “I have spread out my hands all day unto a rebellious people, that believes not, but contradicts.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 3.22
… For where He says “If My people would have hearkened unto Me” He clearly implies that He had spoken to them before. And this the Lord was wont to do not only by means of the written law, but also by daily exhortations, as this which is given by Isaiah: “All day long have I stretched forth My hands to a disobedient and gain-saying people.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 59
O wondrous power of the Cross! O ineffable glory of the Passion, in which is contained the Lord’s tribunal, the world’s judgment, and the power of the Crucified! For thou didst draw all things unto Thee, Lord and when Thou hadst stretched out Thy hands all the day, long to an unbelieving people that gainsaid Thee
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.11
… The mighty Moses cried , You will see your life hanging on the tree before your eyes , and Isaiah likewise, I have spread out my hands all the day unto a faithless and rebellious people
65:5
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… alleging in opposition to it that the Creator was known to all, both to Israel by familiar intercourse, and to the Gentiles by nature. Well, how is it He Himself testifies that He was not known to Israel? “But Israel doth not know me, and my people doth not consider me;” nor to the Gentiles: “For, behold,” says He, “of the nations I have no man.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 133.6
They are for ever objecting to us that we destroy free will. Nay, we reply, it is you who destroy it; for you use it amiss and disown the bounty of its Giver. Which really destroys freedom? the man who thanks God always and traces back his own tiny rill to its source in Him? or the man who says: “come not near to me, for I am holy;
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.2
… If we say that we have not sinned, we make him a liar, and his word is not in us.” I suppose that John was baptized and was writing to the baptized: I imagine too that all sin is of the devil. Now John confesses himself a sinner, and hopes for forgiveness of sins after baptism. My friend Jovinianus says,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 49.8
8. The Good Physician not only cured the sick then present, but provided also for them who were to be hereafter. There were to be men in after times, who should say, “It is I who forgive sins, I who justify, I who sanctify, I who cure whomsoever I baptize.” Of this number are they who say, “Touch me not.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 4.9
… is however an impudent one, and the natural result of Pharisaic teaching, for the Pharisees accused the Physician of souls and bodies in their question to the holy Apostles “How is it that your Master eateth with publicans and sinners?” and through the prophet, God of such men says “Which say, ‘come not near me for I am pure’ this is smoke of my wrath.”
65:8
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 136
“For you see how He now addresses the people, saying a little before: ‘As the grape shall be found in the cluster, and they will say, Destroy it not, for a blessing is in it; so will I do for My servant’s sake: for His sake I will not destroy them all.’
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.4
… I think I may add, only too appropriately, I found Israel like a figtree in the wilderness, and like one or two ripe grapes in an unripe cluster, preserved as a blessing from the Lord,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 19.8
… and I beheld your fathers as the earliest fruit on the fig tree.” And again, of the city itself: “As olive berries on the extremity of the highest bough, and they shall say, Do them no harm.”
65:9
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 135
… But as for you, who forsake Me, and forget My holy mountain, and prepare a table for demons, and fill out drink for the demon, I shall give you to the sword. You shall all fall with a slaughter; for I called you, and you hearkened not, and did evil before me, and did choose that wherein I delighted not.’
65:13
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… “Behold, they who serve Me shall eat, but ye shall be hungry; they who serve Me shall drink, but ye shall thirst, and from general tribulation of spirit shall howl: for ye shall transmit your name for a satiety to Mine elect, but you the Lord shall slay; but for them who serve Me shall be named a new name, which shall be blessed in the lands.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.14
… with speed , because unclogged by the weights of the ancient law. They shall neither hunger nor thirst. Therefore they shall be filled ,—a promise which is made to none but those who hunger and thirst. And again He says: “Behold, my servants shall be filled, but ye shall be hungry; behold, my servants shall drink, but ye shall be thirsty.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.15
… on those too which laugh now, because they shall mourn.” To these will correspond these opposites which occur, as we have seen above, in the benedictions of the Creator: “Behold, my servants shall be full, but ye shall be hungry”—even because ye have been filled; “behold, my servants shall rejoice, but ye shall be ashamed”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.23
In Isaiah: “Thus saith the Lord, Behold, they who serve me shall eat, but ye shall be hungry: behold, they who serve me shall drink, but ye shall be thirsty: behold, they who serve me shall rejoice, but ye shall be confounded; the Lord shall slay you. But to those who serve me a new name shall be named, which shall be blessed in the earth.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 5.27
… For ye shall leave your name for a rejoicing unto My chosen, but the Lord shall slay you. But My servants shall be called by a new name, which shall be blessed upon earth; and they shall bless the true God, and they that swear upon the earth shall swear by the true God
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.22
… “Behold, my servants shall eat but ye shall be hungry: behold, my servants shall drink but ye shall be thirsty: behold, my servants shall rejoice, but ye shall be ashamed: behold, my servants shall sing for joy of heart, but ye shall cry for sorrow of heart, and shall howl for vexation of spirit.”
65:15
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 1.4.3
… Hath the earth brought forth in one day, and hath a nation been born at once?” And the same prophet gives a hint also of the name by which the nation was to be called, when he says, “Those that serve me shall be called by a new name, which shall be blessed upon the earth.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.16
… But some one will say, The name of “Christians” is new, and was not in use aforetime : and new-fashioned phrases are often objected to on the score of strangeness . The prophet made this point safe beforehand, saying, But upon My servants shall a new name be called, which shall be blessed upon the earth
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.35
… And this shall come to pass through the loving-kindness of God, who says to you, Behold, I will blot out as a cloud thy transgressions, and as a thick cloud thy sins . But ye who have been counted worthy of the name of Faithful (of whom it is written, Upon My servants shall be called a new name which shall be blessed on the earth
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
Of this name the Lord of all says, “The Lord God shall call His servants by another name which shall be blessed on the earth”
65:16
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.8
… to the only wise God, through Jesus Christ, to Whom be glory for ever and ever . They argue also that He alone is true , for Isaiah says, They shall bless Thee, the true God
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 5.26
… This proceeding is as stupid as it is dishonest, since no one would trust them so far as to accept their reading without referring for corroboration to the prophetic text. For that text does not stand thus: They shall bless Thee, the true God , but thus: They shall bless the true God
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.17
116. The Lord proclaimeth by the mouth of Isaiah: “In the mouth of them that serve Me shall a new name be called upon, which shall be blessed over all the earth, and they shall bless the true God, and they who swear upon earth shall swear by the true God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 81
… Now the Name indeed was well known. For Esaias said, “Ye shall swear by the true God.” (
65:17
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 81
… And it shall come to pass, that before they call I will hear; while they are still speaking, I shall say, What is it? Then shall the wolves and the lambs feed together, and the lion shall eat straw like the ox; but the serpent [shall eat] earth as bread. They shall not hurt or maltreat each other on the holy mountain, saith the Lord.’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.35
… “For there shall be a new heaven and a new earth; and there shall be no remembrance of the former, neither shall the heart think about them, but they shall find in it joy and exultation.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 19
… Why are not the Prophecies also called Gospels, good tidings? For they tell the same things: for instance, “The lame shall leap as an hart.” ( Is. xxxv. 6 .) “The Lord shall give the word to them that preach the Gospel” ( Ps. lxviii. 11 ): and, “A new heaven and a new earth.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 14
… For instance, when an old house is ready to fall down, if a person leaving the whole, has patched up the foundation, straightway we say, he has made it new, when he has taken some parts away, and brought others into their place. For even the heaven also is thus called ‘new,’
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 124.3
… “Such as have wavered or faltered but have not altogether fallen shall be made subject, for rule and government and guidance, to better things—to principalities and powers, to thrones and dominations”; and of these perhaps another human race will be formed, when in the words of Isaiah there shall be “new heavens and a new earth.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.21
… and the former shall not be remembered nor come into mind; but they shall find in it gladness and exultation. Behold, I will make Jerusalem an exultation, and my people a joy. And I will exult in Jerusalem, and joy in my people; and the voice of weeping shall be no more heard in her;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.3
… and the former shall not be mentioned, nor come into mind; but they shall find joy and rejoicing in it: for I will make Jerusalem a rejoicing, and my people a joy. And I will rejoice in Jerusalem, and joy in my people, and the voice of weeping shall be no more heard in her.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.13
… “Behold,” says He, “I create new heavens and a new earth: and the former things shall not be remembered nor come into mind. But ye shall be glad and rejoice forever in that which I create.”
65:18
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.34.4
… and shall plant vineyards, and eat the fruit of them themselves, and shall drink wine. And they shall not build, and others inhabit; neither shall they prepare the vineyard, and others eat. For as the days of the tree of life shall be the days of the people in thee; for the works of their hands shall endure.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… And again, she says, Who knoweth such things? or who hath seen it thus? did ever a land bring forth in one day? or was ever a nation born all at once? for as soon as Zion travailed, she brought forth her children . And all things shall be filled with joy unspeakable because of the Lord who said, Behold, I create Jerusalem a rejoicing, and her people a joy
65:20
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 9.1
… But, when an elder sets an example to the young for their ruin, he is to be smitten with severe rebuke. For it is written, Ye are all a snare to the young ( Isai. xlii. 22 ). And again the prophet says, The sinner being an hundred years old is accursed (
65:21
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.35
… and plant vineyards, and eat of them themselves.”
65:22
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.15.1
… I have said, and I will do, saith the Lord .” As we at once perceive that the Creator ( Demiurgo ) is in this passage represented as vivifying our dead bodies, and promising resurrection to them, and resuscitation from their sepulchres and tombs, conferring upon them immortality also (He says, “For as the tree of life, so shall their days be”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.26
… Isaiah, too, after the new heavens and the new earth have been promised, among other elements in the blessedness of the saints which are there depicted by allegories and figures, from giving an adequate explanation of which I am prevented by a desire to avoid prolixity, it is said, “According to the days of the tree of life shall be the days of my people.”
65:24
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 6.4
… God then, to whom it is said, “And Thou, O Lord, how long?” must not be deemed as if cruel: but as a kind convincer of the soul, what evil she hath procured for herself. For this soul does not yet pray so perfectly, as that it can be said to her, “Whilst thou art yet speaking I will say, Behold, here I am.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 34.8
… How knowest thou that he is not better than thou, whose death thou seekest? In that very thing haply he is, that he seeketh not thine. Therefore seek not from the Lord anything without, but seek the Lord Himself, and He will hear thee, and while thou yet speakest, He will say, “Lo, here I am.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.8
… For He says “Before they cry, I will hear them: While they are still speaking I will hear them;” and again: “As soon as He hears the voice of thy crying, He will answer thee.”
65:25
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Virgins 2.4
… What a spectacle that was, what a manifestation of grace when they were contending for martyrdom in a house of ill-fame! Let the characters be also considered, a soldier and a virgin, that is, persons unlike in natural disposition, but alike by the mercy of God, that the saying might be fulfilled: “Then the wolves and the lambs shall feed together.”
65:1
1. Quaesierunt me (Est vox Dei respondentis querimoniae Isaiae, q. d. Gentes, quibus hactenus ignotus et incognitus fui, coeperunt avide me requirere, mox ut per Apostolorum praedicationem eis innotescere coepi. Unde) dixi: Ecce ego (relictis Judaeis incredulis, convertam me, et abibo) ad gentem quae non invocabat nomen meum, — utpote cum jam tanto studio me Christique legem
65:2
2. Expandi manus meas tota die ad populum incredulum, — q. d. Ad Judaeos jam inde ab initio sinum et manus expandi, quasi profundens in eos mea munera et charismata, ac praesertim manus expandi in cruce, aiunt Theodoretus et Forerius, ut eos ad me etiam moriens, licet ab eis occisus, allicerem et amplecterer. Verum ab eis nihil impetravi: nam priscae idololatriae et sceleribus patrum, filii nova crimina addunt; et sicut patres increduli fuerunt Deo colendo idola, ita filii increduli sunt Christo, sequentes suas cogitationes, et pertinaciter adhaerentes Mosi et Judaismo. Ita explicat Apostolus, Roman. X, 20, et ibidem Ambrosius, Origenes, Chrysostomus, atque S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus hic, et Hilarius, lib. V De Trinitate, et Cyprianus, lib. I Contra Judaeos, cap. XXI. Pro incredulum hebraice est סורר, id est recedentem, rebellem, contumacem, et, ut Apostolus vertit, "non credentem et contradicentem."
65:3
3. Populus qui ad iracundiam provocat me ante faciem meam semper. — Nam patres in templo, quasi ante faciem Dei, immolabant idolis, ait Cyrillus; filii vero Christo in faciem resistebant, eumque conviciabantur. Et sacrificant super lateres, — id est super altare constructum ex lateribus, more gentilium, inquit S. Hieronymus. Unde Judaeis id vetitum erat: eis enim jusserat Deus, ut altare construerent ex terra, aut lapide impolito. Causas dedi Exod. XX, 21. Verum nota: Pro qui sacrificant hebraice est מקטרים, id est ut Septuaginta, thymiama adolent, thurificant, incensant. Judaei enim ex lege Exodi XXX, 1, thymiama adolebant in altari, non holocaustorum sed thymiamatis, quod factum erat ex lignis setim auro obductis: hi vero ex gentilitio ritu idem habebant altare holocaustorum et thymiamatis, illudque ex vili latere factum et fictum. Hoc taxat et ridet hic Propheta.
65:4
4. Qui habitant in sepulcris. — Septuaginta vertunt: Qui in sepulcris et specubus dormiunt propter somnia, ut scilicet per ea edoceantur de veritate rei arcanae, vel futurae, quam quaerunt, eamque aliis revelent, itaque quasi prophetae divinent: quomodo Pomponius Mela et alii narrant, Libyas mortuos colere pro numinibus, et sepulcris incubare, ut a mortuis petant somnia, quibus admoneantur quid in rebus arcanis et dubiis facto sit opus. Ita Cyrillus, Theodoretus et alii. Erant enim sepulcra veterum, uti etiamnum sunt regum et Religiosorum, ampla et spatiosa, instar camerarum vel cubiculorum, in quibus proinde dormire, quin et habitare poterant. Unde secundo notantur hic magi et sagi, qui in sepulcris degebant, ut ibi daemonem consulerent, cum eoque colloquerentur. Daemones enim sepulcra adamare patet ex daemoniacis habitantibus in monumentis, quos Christus sanavit, Matth. VIII, 28. Daemones enim, quia foetidissimi et spurcissimi sunt, hinc foetidissima induunt corpora, et foetidissima ambiunt loca, utpote sibi similia, qualia sunt sepulcra, patibula, cavernae, etc. Adde, nutu Dei hoc fieri, ut simul significetur illos delectari hominum morte, et inter mortuos versari: perinde ac carnificis et reorum plectendorum locus est Golgotha, sive Calvaria. Denique tertio, S. Chrysostomus, Theophylactus et Euthymius in Matth. VIII, tradunt id eos facere, ut hominibus persuadeant hominum animas in daemones commutari, ac suis corporibus sepultis assidere. Unde S. Chrysostomus: Daemoniaci, ait, clamant: "Anima illius ego sum." Et in delubris idolorum dormiunt. — "Ubi stratis pellibus hostiarum, inquit S. Hieronymus, incubare soliti erant, ut somniis futura cognoscerent. Quod in fano Aesculapii usque hodie error celebrat Ethnicorum, multorumque aliorum, quae non sunt alia nisi tumuli mortuorum." Sic in Aesculapii delubro dormisse aegros, ut ab eo sanitatem impetrarent, testatur Aristophanes in Pluto. Sic Tertullianus, lib. De Anima, cap. LIV, asserit, "Nasammonas propria oracula apud parentum sepulcra mansitando captare, ut Heraclides scribit: et Celtas apud virorum fortium busta eadem de causa abnoctare, ut Nicander affirmat." Quocirca Isaias delubra haec jungit sepulcris, quia juxta sepulcra suorum solebant erigere delubra, vel ut deos suis defunctis facerent propitios et provisores, vel ut in iis defunctos heroes et principes, quasi inter deos relatos colerent. Unde Asconius in Divin., censet in delubris ablui solita mortuorum corpora, indeque loca ante aras dicta delubra, quod in illis essent labra, id est conchae et vasa, ad abluendos mortuos; vel, ut alii, delubra dicta a diluendis tum cadaveribus, tum manibus sacerdotum ante sacrificium; licet Festus delubrum dici putet quasi delibratum, id est decorticatum fustem, quem venerabantur pro Deo. Servius vero: Delubrum, inquit, dictum est, quod uno tecto plura complectitur numina, ut est Capitolium, in quo est Minerva, Jupiter, Juno. Videntur ergo gentiles in delubris, aeque ac in sepulcris, divinationes captasse et oracula per necromantiam. Perperam ergo Vigilantius, et nostri hagiomachi, hoc detorquent contra basilicas Martyrum, in iisque vigilias fidelium et orationes. "Hoc enim, ait S. Hieronymus, non tam illi faciunt, quam habitantes in illis daemones, fortitudinem et flagella sancti cineris non ferentes." Nota hoc, Calvine. Rursum in delubris idolorum, praesertim Veneris, dormiebant vacantes libidini, uti ostendam Baruch VI, 24. Secus fiebat in vigiliis Christianorum; illi enim in templis pernoctabant vacantes orationi. Porro quam hoc gratum sit Deo et Sanctis, multis miraculis saepe declararunt. Audi unum illustre quod Romae in basilica S. Petri contigit anno Christi 649, Martino I Summo Pontifice, quodque narratur in Concilio Toletano VII, in fine. Cum in Hispania non inveniretur prima et secunda pars Moralium S. Gregorii, Taio Caesaraugustanus Episcopus Romam profectus est, ut eos inde transferret in Hispaniam. Cumque Romae chartophylaces ei moram necterent in perscrutandis archivis et scriniis, Taio nocte ad sepulcrum S. Petri pervigilans, oransque sibi indicium librorum S. Gregorii dari, vidit totam ecclesiam immenso lumine repleri. Deinde conspexit magnam augustamque albatorum praesulum multitudinem binos et binos altare S. Petri tendere. Ex hisce duo ad Taionem diverterunt, unusque ex eis scrinium, in quo libri quaesiti continebantur, ei digito ostendit. Quaesivit Taio: "Quaenam haec tam praeclarorum virorum est processio?" Protinus ille respondens: "Duo, inquit, illi quos praecedentes, seque invicem manu inserta vides complectentes, sunt SS. Petrus et Paulus. Reliqui vero quos post eos cernis stantes, ipsi sunt successores eorum, hujus Apostolicae Sedis ex ordine Pontifices. Et sicut hanc Ecclesiam in vita sua dilexerunt, ita et nunc post obitum diligunt, et frequenter eam invisere veniunt." Tunc Episcopus: "Oro, inquit, mi domine, ut digneris mihi dicere quisnam tu ipse sis." Ille respondit: "Ego sum Gregorius, pro cujus libris tanti itineris laborem sustinuisti." Rursum Episcopus: "Obsecro, ait, domine mi (si hic est), mihi dicas, quisnam istorum est S. Augustinus, cujus libros non minus quam tuos dilexi?" Cui S. Gregorius: "S. Augustinum virum excellentissimum alius a nobis continet locus." Non enim Romae in ista basilica sepultus est. His dictis ad coetum aliorum cum socio rediit, omnesque simul ad altare S. Petri reverenter submissis capitibus inclinantes, eodem quo venerant ordine et lumine recesserunt. Denique Taio libros in scrinio sibi ostenso quaerens reperit, et in Hispanias detulit. Accipe alterum. Theodosius Senior magnificum templum exstruxit Constantinopoli in honorem S. Joannis Baptistae, eoque transtulit sanctum ejus caput, qua de causa etiamnum celebramus festum decollationis S. Joannis Baptistae 29 augusti, uti testantur Prosper in Chronico, Sozomenus, lib. VII, cap. XXI, Cedrenus, Sigebertus, anno Domini 391, et alii. Exorto postea bello periculoso inter Eugenium tyrannum et Theodosium, Theodosius, magis Deo et Sanctis quam armis nixus, in hoc templo ardentes preces effudit, invocavitque opem S. Joannis, ut ipse esset protector ejus et belli dux. Exaudiit Sanctus, ac remuneratus est pietatem Imperatoris: nam cum praelium committeretur, caesus est Eugenius, dux ejus Arbogastes fuga elapsus, se ipsum interemit. Porro id factum esse ope S. Joannis patuit ex eo quod narrat Sozomenus, lib. VII, cap. XXIV: "Fertur, inquit, quod eo tempore quo collectis copiis Imperator in templo Dei, Hebdomo dicto, orabat, daemon quidam egressus, et in sublime raptus, Joanni Baptistae conviciatus sit, et capitis amputationem exprobrando exclamaverit, dicens: Tu me vincis, et exercitui meo insidiaris. Qui adfuerunt, etc., diem quo ista acciderunt, conscripserunt, et paulo post de bello ab illis qui interfuerunt, sic ea gesta esse cognoverunt." Nota: vitia quae hic taxat Isaias spectant Judaeos non tam tempore Christi (tunc enim non coluerunt idola), quam eos qui vixerunt sub tempora, et post tempora Isaiae: horum enim, aeque ac posterorum, peccata arguit. Solent enim Prophetae de posteris ita prophetare, ut tamen parentum vitia moresque sui aevi taxare non negligant. Forerius, ut ostendat haec etiam Judaeis tempore Christi convenire, mystice omnia et symbolice explicat: Pharisaei, inquit, primo, immolabant in hortis diis suis, non Priapo aut Jovi, sed gulae, ventri, veneri et cupidini suo. Secundo, immolabant super lateres: quia in vasis testaceis adolebant thus, aliosque suffitus ad mollitiem et delicias. Tertio, habitabant in sepulcris, id est erant hypocritae, et eorum instar exterius speciem praeferebant pietatis, cum intus essent pleni dolo et avaritia: erant ergo ipsi sibi quasi sepulcra dealbata. Quarto, dormiebant in delubris, id est horrenda facinora patrabant. Verum haec mystica sunt, non litteralia. Unde et Pythagoras tertium hoc symbolum habuit, sed alio sensu: "In sacrato, ait, sepulcro dormire periculosum est," id est res superis consecratas ad voluptatem et socordiam substernere periculosum est, quia hoc iram et vindictam Dei provocat. Qui comedunt carnem suillam, et jus profanum. — Taxavit Judaeorum idololatriam, nunc taxat gulam et inobedientiam, quod scilicet carnes lege vetitas, uti porcinam, coquerent et comederent. Hinc earum jus vocatur "jus profanum," id est vetitum. Cum enim caro comedi vetatur, etiam jus carnium vetatur. Rursum jus profanum erat, quod ex victimis pacificis coctis, in secundum, aut, si ex voto esset, in tertium diem relinquebatur: eodem enim die comedi debebat; unde si in tertium diem reservaretur in vasis, erat פגול piggul, id est res immunda et inquinans, Levit. VII, 15, et cap. XIX, 7. Ita Forerius. Porro caro suilla, sive porcina, quia sordida, vetita fuit Judaeis, Levit. XI, 7. Unde porcum a spurcitie dici censet Rupertus, lib. II De Trinit. cap. XXXIII: "Latinus, inquit, caballum a cavando nuncupat, eo quod terram cavet ungula: asinum ab assidendo; porcum quasi spurcum, eo quod spurcus sit: et canem, eo quod canorum continet venando latratum." Ita ipse, de quo judicent Onomastici.
65:5
5. Qui dicunt (gentili): Recede a me, quia immundus es, — quasi dicat: Illi Judaei ex fastu aversantur gentiles, quasi immundos, quod suilla aliisque carnibus lege vetitis vescantur; cum tamen ipsimet easdem comedant: ac proinde immundiores sunt gentibus, cum contra legem suam faciant; gentibus autem nulla lege hae carnes vetentur. Isti fumus erunt in furore meo, ignis ardens tota die, — q. d. Isti ibunt in fumum et ignem tum Titi et Romanorum, qui Hierosolymam comburent; tum in fumum et ignem, hoc est in ignem non lucentem, sed fumantem, tetrum, foedum et caliginosum gehennae. Est metonymia: "ignis" enim et "fumus" vocantur, objecta et fomenta ignis et fumi, qualia erunt corpora damnatorum, v. g. Judaeorum horum Christum respuentium. Ita S. Hieronymus, Forerius, Adamus et alii.
65:6
6. Ecce scriptum est coram me, — q. d. Scripta sunt eorum peccata tum in ipsorum conscientia, tum in memoria et mente mea; ac proinde jugiter oculis meis observantur, pulsantque justitiam meam, ut justam vindictam in eos exserat. Alludit ad Deuteron. XXXII, 34: "Nonne haec condita sunt apud me, et signata in thesauris meis? Mea est ultio, et ego retribuam eis in tempore." Sic et ait Jeremias, cap. XVII, 1: "Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino," de quo ibi. Non tacebo, — non quiescam, non cessabo a vindicta Judaeorum. Respicit ad id quod dixit cap. XLII, 14: "Tacui semper, silui, patiens fui, quasi parturiens loquar;" saeviam nimirum in Judaeos tempore Christi, cum ipsi mensuram peccatorum patrum suorum plane impleverint; tunc enim et parentum et filiorum peccata, totius gentis excidio mulctabo. Vide dicta Genes. XV, 16. Hoc est quod Christus ait Judaeis, Matth. XXIII, 32: "Et vos implete mensuram patrum vestrorum, ut veniat super vos omnis sanguis justus, qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae," etc.
65:7
7. Qui sacrificaverunt super montes (in locis altis, quae excelsa dicta sunt), et super colles exprobraverunt mihi. — Qui enim colunt idola quasi deos, exprobrant Deo arrogantiam divinitatis, eamque a Deo, quasi falso usurpatam, in idola, quasi illis debitam, transcribunt. Adde solere idololatras sua idola laudare, iisque adscribere suas opes, victorias et fortunas; atque e contrario Deum Judaeorum conviciari et subsannare, uti fecerunt Judaei adorantes vitulum aureum, Exodi XXXII, 4: "Hi sunt, inquiunt, dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti." Et remetiar opus eorum primum in sinu eorum, — q. d. Prima et prisca Judaeorum opera remunerabor rependamque, poenas meritas effundendo in sinum eorum.
65:8
8. Quomodo si inveniatur, etc. — Hic querelam Isaiae mulcet et mitigat Deus per consolationem aliquam, quam desolationi Judaeorum immiscet, q. d. Sicut si quis in botro corrupto, v. g. glaciato, pedibus contrito, aut putrido, unum granum vel acinum (ita et Septuaginta et Vatablus; perperam ergo Marloratus pro grano vertit, mustum) illaesum et integrum inveniret, diceretque alteri: Ne carpas illud, aut abjicias; sed sine ut seretur, germinet et crescat in vitem, novosque botros procreet: Quoniam benedictio in eo est (ita habent Hebraea); benedictio, id est fecunditas, puta semen, et spes propaginis. Sic enim benedicere in Scripturis saepe significat benefacere, puta facere ut crescat et multiplicetur. Sic Deus benedixit homini, animalibus et plantis, dicens: "Crescite, et multiplicamini," Genes. I, 22. Pari modo ex Judaeis paucos aliquos, instar acini ex botro, id est ex tota gente illesos servabo, ut non tota gens pereat, sed maneat semen, puta Apostoli, aliique pauci credentes in Christum, qui suam deinde fidem et gratiam in alios propagabunt. Hoc est quod dixit Isaias, cap. I, 9, et ex eo Paulus, Rom. IX, 29: "Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus." Ita S. Cyrillus, Hieronymus, Rupertus et Eusebius, lib. II Demonstr., cap. XLIX.
65:9
9. Ne irascaris, Domine, satis. — Pro satis hebraice est, usque valde, hoc est ultra modum, nimis. Orat ne Judaeorum derelictio duret in aeternum.
9. (Hoc est quod subdit Isaias): Et educam de Jacob (de Jacobitis, sive Israelitis) semen (jam dictum), et de Juda (de Judaeis) possidentem montes meos. — Puta Apostolos eorumque successores, qui possidebunt Jerusalem sitam in montibus, id est Ecclesiam, cujus doctrina et vita excelsa est et coelestis. Ita Forerius, Vatablus et alii.
65:10
10. Civitas sancti tui (hebraice, sanctitatis tuae, id est sanctuarii tui, in qua scilicet erat sanctum tuum templum) facta est deserta. — Aliter Forerius, "civitas sancti tui," scilicet Davidis, qui in ea olim rex sanctus regnavit. Verum priori sensui favent Hebraea et sequentia: "Domus sanctificationis nostrae (hebraice, domus sanctitatis nostrae) et gloriae nostrae, in qua laudaverunt te patres nostri, facta est in exustionem ignis," id est templum illud, quod putabamus sanctum esse et inviolabile, de quo gloriabamur quod esset tuum, aeque ac nostrum et patrum nostrorum, exustum est.
10. Et erunt campestria in caulas gregum. — Pro campestria hebraice est שרון saron. "Saron autem, ait S. Hieronymus in cap. XXXVII Isaiae, omnis juxta Joppen Lyddamque appellatur regio, in qua latissimi campi fertilesque tenduntur." Unde vertunt campestria, quomodo campestris regio in Italia et Gallia fertilissima est, qua vulgo Campania vocatur. Saron ergo per synecdochen significat arva vernantia, et quemvis locum fertilem et amoenum, q. d. Fidelibus in Ecclesia, quasi in montibus amoenissimis et pascuis uberrimis, dabo uberrima et laetissima pascua, ut ibi pascantur et stabulentur, uti greges in caulis campestribus. Est continua metaphora, sive allegoria. Et vallis Achor in cubile armentorum, populo meo. — "In cubile," id est instar cubilis. Nota: Vallis Achor erat juxta Jericho, Josue VII, 26, ac proinde pinguissima et fertilissima. Talis enim erat ager Jericho; ibi enim balsamum provenit, et nusquam alibi: abundat rosetis, cannis mellis, palmetis; unde et civitas palmarum est appellata. Dicitur "Achor," id est turbationis, eo quod in ingressu Terrae Sanctae sub Josue, ob sacrilegium Achan, ibi Israel turbatus sit et caesus; sed punito et occiso Achan, per Josue, qui typus erat Jesu Christi, ei et sociis moeror in gaudium est versus; ibique aperta est spes victoriae et quietis, ubi fuerant desperatio et turbatio. Jam "vallis Achor" hic, primo, accipi potest mundus, in quo nos turbant homines, caro et daemon, q. d. Licet mundus sit vallis Achor, id est turbationis, in eo tamen per Christum omnes fideles suaviter requiescent; nam vi gratiae et fortitudine Spiritus Sancti omnem turbationem vincent, aut generose sufferent. Secundo, "vallis Achor" est regio gentium, sive gentilitas ante Christum. Ita Cyrillus. Tertio, et optime, "vallis Achor" est Judaea. Achan enim significat Judaeos incredulos Christo, et Christianorum hostes ac turbatores. De Judaeis enim hic egit a vers. 8 et deinceps, et sic "vallis Achor" pro Judaea capitur, Osee II, 15, q. d. E Judaea Christi et Christianorum turbatrice prodibunt, in eaque quiete agent, pascentur, aliosque pascent, armenta, id est Apostoli aliique Christiani. Loquitur enim de Judaeis fidelibus et Christianis; nam de infidelibus agit in sequentibus. Vide Canon. VI et VII.
65:11
11. Desiderabilia nostra (Vatablus, expetibilia nostra, id est palatia, aliaque loca splendida, quae habemus in deliciis) versa sunt in ruinas. — A quibus? a Chaldaeis, inquit Vatablus. Verum dico, a Tito et Romanis. Ita S. Hieronymus, Justinus, Contra Tryphon., Forerius, Adamus et alii passim. Sub Tito enim omnia Israelis bona, tam spiritualia, quam temporalia, corruerunt et interierunt. Unde orationem per pathos commiserationis gentis suae, ita desolatae et deploratae, concludens Propheta ait:
11. Et vos qui dereliquistis Dominum (Transit ad Judaeos impios et infideles, tum suo tempore, tum patrissantes tempore Christi; utrorumque enim impietatem et infidelitatem, horum in Christum, illorum in Deum, arguit. Unde ait): Qui obliti estis montem sanctum meum, — puta Sion, ejusque templum, et confugitis ad excelsa idolorum, ac tempore Christi relicta Ecclesia, quae coepit in Sion, pertinaciter adhaeretis impiis Scribis et Pharisaeis. Qui ponitis (disponitis, instruitis) Fortunae mensam. — Pro Fortuna hebraice est גד Gad, id est felicitas, fortuna. Unde Lia filium ex Zelpha ancilla sua natum vocavit Gad, dicens: Feliciter, scilicet hic mihi filius natus est, Genes. XXX, 11. Hinc ergo patet Gad fuisse deum Gentium, a quo in bellis fortunam et victoriam pendere censebant, quem proinde alii Martem, alii Fortunam vocabant. Gad enim deducitur a גדוד gedud, id est a turba vel globo militari, cui Martem praeesse censebant. Atque hinc Germani, olim bellis et rapinis addicti, deum suum vocaverunt God, quasi fortitudinis aeque ac fortunae bellicae praesidem. In praelio enim, ut ait Poeta, "sors et virtus miscentur in uno." Hinc pro Gad Forsterius et Forerius vertunt, Martem; R. Moyses, Jovem; Noster, Vatablus, Syrus et alii, Fortunam; Arias, bonam gratiam, vel bonum eventum. Hac de causa "primus, inquit Plutarchus, lib. De Fortuna Roman., Fortunae templum dedicavit Ancus Martius, sorore Numae natus, videturque fortunam cognominem fecisse fortitudini, cui ad obtinendam victoriam fortuna plurimum confert." Et inferius: "Quae vero ad Tiberim dedicata est, fortuna fortis scilicet, vi omnia vincendi praedita et generosa, ei fanum in hortis populo a Caesare legatis aedificaverunt; quod hinc quoque favore Fortunae ad summum imperium evectum judicarent; quod et ipse testatus est." Gad ergo est Fortuna fortis, sive Mars et Fortuna. Audi et S. Hieronymum: "Est in cunctis urbibus, et maxime in Aegypto, idololatriae vetus consuetudo, ut ultimo die anni ponant mensam refertam varii generis epulis, et poculum musto mixtum, vel praeteriti anni vel futuri fertilitatem auspicantes. Hoc autem faciebant Israelitae omnium simulacrorum portenta venerantes." Sicut Apim, quem in Aegypto coli viderant, vitulis aureis quos fabricarunt et adorarunt, tum in deserto, tum in Chanaan, imitati sunt. Atque hic mos gentilium apud eosdem ad Christum conversos mansisse videtur. Hinc enim videtur manasse illa consuetudo Christianorum, ut ultimo die anni aeque ac primo convivia ineant, ut praeteriti anni felicitatem laetitia terminent, et novi prosperitatem eadem auspicentur, et invicem apprecentur. Certum ergo est gentiles fortunam coluisse ut deum aut deam. Unde Virgilius: Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum. Causam quaeris? Assigno. Multa in rebus humanis fortuita sunt, et fortuito eveniunt, uti opes, honores, victoriae in bello. Rursum, probis saepe adversa, impiis prospera, non merito, sed quasi fortuito accidunt; unde plebs fortunae haec tribuit, nesciens fortunam regi a Dei providentia. Hinc multi dicunt illud Herculis: "Ut quid incubui virtuti, quam video subjacere fortunae?" Hac ergo de causa gentiles coluerunt fortunam, quasi deam potentissimam, suosque beantem. Quin et apud Christianos non desunt, qui fortunae plus tribuant, quam prudentiae aut virtuti. Ita avarus ille apud Nazianzenum, in tractat. De Fortuna, dicebat: "Gutta bonae sortis sive fortunae, potior mihi est bonae mentis sive prudentiae cado." Bupalus, inquit Giraldus, syntag. 16, primus omnium Fortunae statuam Smyrnaeis effecit, polum capite sustinentis, manuque Amalthaeae cornu. Post haec Pindarus deam ipsam celebravit. Verum jam ante Orpheus Fortunae hymnum cum thuris thyminamate concinuit. Fuit et in Aegira urbe Fortunae simulacrum, gestantis similiter cornu copiae, juxta quem Cupido erat alatus. Quare significari putat Pausanias, quod ea etiam quae ad amorem pertinent, fortuna magis quam pulchritudine mortalibus succedant. Sic et Lactantius, lib. III, cap. XXVIII, docet Fortunam effigiari cum cornu copiae et gubernaculo, tanquam opes tribueret, et humanarum rerum regimen obtineret. Hinc Plinius, lib. II, cap. VII, exclamat: "Toto mundo et locis omnibus omnibusque horis, omnium vocibus sola Fortuna invocatur, et una nominatur, una accusatur, una agitur rea, una cogitatur; sola laudatur, sola arguitur, et cum conviciis colitur, volubilisque existimata, vaga, inconstans, incerta, varia, indignorumque fautrix: huic omnia expensa, huic omnia feruntur accepta, adeoque obnoxiae sumus sortis, ut sors ipsa pro Deo sit, qua Deus probatur incertus." Fuit ergo haec fraus diaboli, ait S. Augustinus, lib. IV De Civit. Dei, cap. XIX: "Ut homines recte vivere, perinde ac Deum non curarent, conciliata sibi Fortuna, quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos." Porro Fortunam pingebant, primo, caecam, uti fecit Cebes Thebanus in Tabula: "Sed mulier, inquit, illa quaenam est, quae caeca atque insana, super rotundo quodam lapide consistere videtur? Fortuna, ait, vocatur: ea autem non solum caeca, sed insana etiam et surda est. Quaenam hujus sunt partes? Obambulat, inquit, quocumque gentium, et aliis quidem facultates eripit, aliis tradit, ab eisque rursum aufert quae tradiderat, atque aliis temere tribuit." S. Augustinus, lib. VII De Civit. Dei, cap. III: "Fortunam, ait, deam antiqui dixere, non rationabili dispositione, sed ut temere acciderit, sua cuique dona conferre. De hac Sallustius: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur: ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat, obscuratque." Verum Sallustio sapientior Seneca in epist.: "Nihil, ait, neque boni, neque mali dare potest Fortuna: valentior enim omni fortuna est animus, qui in utramque partem res suas ducit, beataeque ac miserae vitae sibi causa est." Et Juvenalis: Nullum numen abest, si sit prudentia: sed te / Nos facimus, Fortuna, deam, coeloque locamus. Et Plautus, Trin.: "Sapiens pol! ipse fingit fortunam sibi." Et Attius apud Sallustium, ad Caesarem dixit: "Fabrum esse suae quemque fortunae." Et Fabius apud Livium, lib. XXII: "Bono imperatori haud magni momenti fortunam esse, mentem rationemque dominari." Secundo, eam mulierem pinxerant. Audi Artemidorum: "Mercurius, ait, juvenis et adolescens, Hercules juvenculus, Jupiter vir, senex Saturnus, Dioscuri gemini adolescentes, Spes virgo, Diana et Minerva: Spes quidem ridens, Diana casta facie, Minerva Gorgonem intuens. Fortuna mulier juvenis, vetus Vesta. Parcae tres mulieres vestitae, nudae Horae, lavantes Nymphae." S. Augustinus, lib. IV De Civit. cap. XIX, tradit muliebris Fortunae simulacrum Romae a matronis dedicatum et appellatum fuisse, quod et saepius locutum esse tradiderunt. Causam dat Giraldus, syntag. 16, et Plutarchus, lib. De Fortuna Roman. Cum enim Coriolanus exsul bellum patriae, nimirum Romae, intulisset, nec armis resisti posset, nec precibus; mulierum tamen lacrymis placatus est, ideoque templum exstructum Fortunae muliebri, via Latina, quarto ab urbe lapide. Tertio, alii, inquit Giraldus, syntag. 16, inter maris undam velificantem finxere Fortunam, alii in saxi aut montis cacumine ventis expositam, plerique rotae insistentem pinxere. Certe Apelles cum Fortunam ipse sedentem pinxisset, rogatus cur id fecisset? "Quia, inquit, nunquam stetit." Apud Scythas vero sine pedibus fingebatur, ut manus tantum et pennas haberet, instar avium quas apodas vocant, quod pedibus careant; alii cypselos nominant, de quibus Plinius, lib. X, XXXIX. Fuere et qui vitream, propter fragilitatem, vocavere. Alii Fortunam in equo velocissimo constituerunt, et currentem eam Fatum arcu intento insequi, fortunae instabilitatem pernicitatemque significantes; eamque Fati vi semper agi: hinc adagium: "Fortuna Euripus," significans ejus inconstantiam. Quarto, pingebatur cum cornucopiae. Hinc et Mammosa a Romanis nuncupata est, ob ubertatem et fecunditatem; item Obsequens, hoc est favens et indulgens, et a Virgilio, Omnipotens, ait Lactantius, lib. II, cap. XXVIII. Unde Romani imperium magis fortunae quam virtuti debent, inquit Plutarchus, lib. De Fortuna Romanor. Ubi et addit exemplum illustre: Fortuna, ait, Cornelium Syllam e gremio Nicopolis scorti sublatum, super Cymbricos Marii triumphos et septem ejus consulatus extollens, unius in rempublicam potestate ac dictaturis affecit: qui sane palam se, et res a se gestas Fortunae in adoptionem dedit, clamans cum Oedipo Sophocleo: "Ego meipsum Sylla puto Fortunae filium." Subdit deinde: "Numa, et qui eum secuti sunt reges, Fortunam admirati sunt, ut principem alumnamque Romae, et quod (ut Pindarus dixit) revera urbem ferret." Sic etiamnum rex Narsingae late dominans in India Orientali, se indigitat sponsum subvasth, id est bonae fortunae, uti liquet ex epistolis Indicis. Quinto, aurea Fortuna in cubiculis Imperatorum habebatur. Aeque et morituro ipso praesente transferebatur ad successorem: unde factum est ut Fortunam surcam alicui dicamus. Hanc vero et regiam Spartianus in Severo nuncupavit. Dionysius Halicarnassaeus, lib. IV, scribit Servium Tullum Romanorum regem, superatis Etruscis, Romae duo templa Fortunae construxisse, qua per omne vitae tempus usus erat prospera (nam e servo evectus est ad regnum, idque felix et prosperum), alterum in foro Boario, alterum ad ripas Tiberis. Addit Plutarchus Servium praedicasse consuetudinem sibi esse cum Fortuna, eamque per fenestram quamdam ad se delabi in cubiculum solitam, et subdit ab ipso in Capitolio fanum constructum Fortunae Primigeniae, de qua Poeta: Tu quae Tarpeio coleris vicina Tonanti, / Votorum vindex semper, Fortuna, meorum, / Accipe quae pietas ponit tibi dura merenti. Causam addit, quod Fortuna urbi et imperium et originem praestitit. Ita ipse, lib. De Fortuna Roman. Exstat hic Romae in palatio illustrissimi Cardinalis Farnesii, cuilibet visendum priscum Fortunae simulacrum. Statua est lapidea ingens et procera, muliebri forma, manu orbem continens, cum hac inscriptione: "Fortunae reduci, domus Augusti sacrum." Mensam. — Nota: Gentiles diis suis instruebant mensas, putantes eos deliciis nostris pasci et delectari, aeque ac ipsi delectabantur. Ex se enim et suo appetitu, deorum suorum appetitum metiebantur. Ita Belo ponebant mensam, putantes Bel cibos omnes in ea positos devorare, cum sacerdotes eos vorarent, Daniel. XIV, 14. Ita Judic. IX, 27, in fano dei sui convivantes Sichimitae, conviciabantur Abimelech. Peculiariter autem Fortunae, quasi deae festivae et laetae, omnemque prosperitatem aspiranti, instruebant mensam et convivium, ut deam quasi Hilarinam hilaritate colerent, cum eaque quasi convivarentur, et genio indulgerent. Hac superstitione correcta, Deus transtulit ad sui cultum, voluitque in suo altari sibi apponi carnes quasi ad cibum, et vini libamen quasi ad potum, indeque altare dictum est mensa Domini, ut dixi Levit. I et II. Et libatis super eam. — Hebraice, impletis ipsi Meni potionem, vel libamen, quod Septuaginta vertunt, impletis ipsi daemoni potionem. Videntur enim ipsi cum Symmacho legisse מני minni, id est absque me, q. d. Qui paratis Fortunae mensam, et impletis absque me potionem, ut doceat eam non sibi fieri, sed daemoni, inquit S. Hieronymus. Daemon ergo dicitur minni, id est absque me, quia est sine Deo, imo contra Deum. Secundo, alii, ut Pagninus, minni vertunt, planetis; alii, fato, ait Vatablus. Tertio, Forerius per Meni (ita enim ipse aliis punctis legit) accipit Mercurium; erat enim ipse praeses computuum et negotiationum, a radice מנה mana, id est numeravit, supputavit. Mercurio ergo libabant, ut in negotiationibus feliciores essent. Nam eidem etiamnum astrologi vim quamdam adscribunt divinam in illos qui eo horoscopo seu ascendente nascuntur, qua sint in negotiationibus caeteris feliciores. Quarto, valde probabiliter Sanchez, למני limni, vertit, ad numerum, putatque alludi ad antiqua sacra in Annae Perennae memoriam instituta. Anna enim dea, ab annis quibus praesidebat, vocata est, et illi mense martio sacrificabant, quo eis annare et perennare liceret. Fuit ipsa Beli filia, soror Didonis, quae Laviniam Aeneae uxorem sibi insidiantem fugiens, in Numicum amnem se praecipitem dedit, ac persequentibus se loqui visa: Placidi sum nympha Numici, / Amne perenne latens, Anna perenna vocor. Ita Ovidius, lib. III Fast. In sacris ergo Annae superstitiosi gentiles ad numerum bibebant, putantes tot annos vitae sibi adjiciendos, quot cyathos in ea solemnitate hausissent, de quibus Ovidius, ubi supra: Sole tamen vincoque calent, annosque precantur, / Quot sumunt cyathos, ad numerumque bibunt. / Invenies illic qui Nestoris ebibat annos, / Qui sit per calices facta Sibylla suos. Sic et Arias, et Delrio, adagio 810, putant hic notari eos, qui in honorem dei sui tot bibebant cyathos, quot litteras continebat ejus nomen. His ergo denuntiare jubetur Propheta, cyathos illos vitae annos non addituros, sed detracturos; neque enim ipsi numerabunt annos, sed potius ipsos numerabit gladius, ut sequitur. Septuaginta meni vertunt, δαίμονι, daemoni, vel genio. Nam Scholiastes Apollonii, lib. I, tradit tria fuisse praecipua et sacra pocula in conviviis, primum Jovis sospitatoris, secundum Boni Genii, tertium Mercurii praesidis somni. Primum "Jovis servatoris" dictum est, "bonae valetudinis," unde Galli sumpserunt, boire a la sante. Secundum, "Boni Genii" est "Fortunae," quod post coenam in illius honorem hauriebant, ita illam venerantes, et quasi abnegantes Dei providentiam. Ex hac superstitione manavit superstitio recentior, epulas nocturnas instruendi dominabus bonis, seu Sibyllis albis, et earum reginae Abundiae. Tertium bibebant ad conciliandum somnum, quod etiamnum bibunt Germani. Hoc est quod dixit Antiphanes apud Athenaeum, lib. X: Ad usque tria pocula venerandos esse deos. Haec fusius ex Atheneo, Nicostrato, Eripho, Diphilo, et aliis probat et elucidat Delrio, adagio 811. Ubi et addit, primo, Septuaginta Fortunam vocare daemonem, nonnulla allusione vocis hebraeae lameni ad Graecam δαίμων. Secundo, hinc videri manasse morem Belgarum et Germanorum bibendi post dictas gratias. Tertio, nostrum Interpretem haec omnia complexum uni Fortunae tribuisse, quia haec gentilium erat Jupiter, id est deus. Notare ergo eum unius idololatriae geminam actionem, Fortunam videlicet colentium, primo, mensae appositione; secundo, post mensam libatione facta daemoni; et quia hoc poculum tantum degustabatur, illum usum voce libandi super mensam, hoc est, post mensam finita coena. Noster ergo Interpres videtur secutus Septuaginta et Symmachum, ideoque interpretationem nominis Meni omisit, quasi satis contentam in nomine Fortunae, quod praecessit; qui enim Fortunae libant, non Deo, sed daemoni libant: unde S. Hieronymus in Comment., aliam Meni explicationem non adfert. Aut potius id fecit, ut videtur, eo quod per Meni intellexerit Fortunam, quasi ea dicta sit Meni, a numero vel ferculorum, quae ei in mensa apponebantur, et, ut Hebraeum עורכים orechim significat, ordinabantur, id est ordinate disponebantur; vel cyathorum, quos in ejus honorem ebibebant, uti jam dixi; vel opum, mercium et bonorum, quae sibi a Fortuna dari precabantur (inde enim fortunae dictae sunt opes, quod eas a Fortuna dari et afflari putarent), vel turbarum et copiarum militarium. Has enim proprie significat Hebraice גדוד gedud, a quo nomen Gad, id est Fortuna, deductum est: hanc enim illis praeesse, ac praedas et victoriam dare credebant. Unde hebraice ad verbum est: Qui ordinatis Gad mensam, et impletis Meni libamen, ubi, more Hebraeo, idem dicitur posteriori hemistichio quod priori. Idem ergo est, implere Meni libamen, quod ordinare Gad, id est Fortunae, mensam: quare sicut Fortuna hebraice dicitur Gad, a copiis militaribus et praedatoriis; ita et dicitur Meni, ab earum numero et multitudine. Perperam ergo Musculus vertit: Et impletis numero libamen: quia scilicet, inquit, Judaei certum astrorum vel deorum numerum colebant; aut quia iis certo libaminum numero juxta numerum offerentium sacrificabant: quales superstitiones multas habent Papistae, dum non tantum oblationes, sed et orationes suas ad certi numeri praescriptum alligant: ita haereticus. Cui respondeo Judaeos taxari hic non ob certum libaminum numerum praecise, sed quod eum suis idolis et diis libarent, eumque falsorum deorum suorum numero adequarent: taxat enim eorum idololatriam. At Christiani non sunt idololatrae, sed Deum verum jam per preces certas et numeratas, jam per incertas et indefinitas ad libitum colunt. Porro sciunt omnes S. Scripturam saepe mysteria divina per numeros consignare, ut patet in duadecim millibus signatorum, Apoc. VII, et alibi passim. Quis ergo reprehendat eum, qui in honorem S. Trinitatis ter, in honorem quinque vulnerum Christi quinquies orationem Dominicam, etc., recitat? Vide Petrum Bongum, De Numerorum mysteriis, P. Canisium, Costerum, et alios, De Rosario. Denique nostro Interpreti plane consentiunt Syrus et Arabicus, vertunt enim: Replestis mensas Fortunis (Arabice, idolis), et miscuistis eis lagenas vini.
65:12
12. Numquid super his continebis te, Domine, et affliges nos vehementer? — Cui quid respondeat Dominus, audiemus cap. sequenti. Audi S. Hieronymum: "Judaei haec omnia Assyriorum et Babyloniorum temporibus putant esse completa. Nos autem juxta ea quae ex persona Salvatoris sequuntur: Apparui his qui non interrogabant, inventus sum ab his qui me non quaerebant; ad tempus Romanae victoriae universa referimus, quae Josephus Judaicus scriptor historiae septem explicat voluminibus, id est περὶ ἁλώσεως, sive de bello Judaico, et superfluum est ea sermone edisserere, quae oculis pateant, cum omnia desiderabilia eorum versa sint in ruinam, et templum toto orbe celebratum in sterquilinium urbis novae, quae a conditore appellatur Aelia, et in habitaculum transierit noctuarum: frustraque quotidie dicunt in Synagogis suis: Super his omnibus, Domine, sustinebis, et affliges nos, atque humiliabis vehementer?" Tropologice, idem S. Hieronymus haec refert ad Ecclesiam, vel ad sancti viri animam: "Quae recte, inquit, appellari potest specula, et visio pacis, quoniam Pater et Filius et Spiritus Sanctus habitaverunt in ea. Sin vero vitio vel nostro, vel populi, hujuscemodi Sion a Domino fuerit derelicta, statim patebit incendio ignitarum diaboli sagittarum. Omnes enim adulterantes, quasi clibanus corda eorum, Osee VII. Et expulso pudicitiae frigore, libidinis in templo Dei flamma grassabitur, ut quidquid gloriosum in nobis prius et inclytum fuit, corruat, deleatur et pereat; et impleatur illud Psalmi: Combusserunt igni sanctuarium tuum, profanaverunt in terra tabernaculum nominis tui. Quod solus potest ille restinguere, de cujus ventre fluunt aquae viventis flumina." Dat Propheta responsum Dei decretorium, quaestioni factae in praecedenti capite, quo ipse Deus, Primo, promittit gratuitam gentium vocationem, 1; Secundo, denuntiat Judaeis propter propria et patrum scelera paenalem ultionem, 2-7; Tertio, ne propter ea quae in superioribus improbis minatus erat, desperent pii, in eorum solatium temperamentum aliquod paenae addit, et ab ea excipit portionem Judaeorum fidelem et exponit beneficia quibus illam prosecuturus sit Deus, 8-10; Quarto, ad illos iterum convertens qui patriae religionis, verique Dei obliti, gentium idola colentium religiones, imo superstitiones, sequebantur, contra eos repetit damnationem, 11, 12; Quinto, amplificat utramque sententiam per antithesin promissionum et comminationum, et ostendit jam variis imaginibus, quid sit futurum discriminis inter sortem eorum qui Deo fidem servassent, et aliorum qui ab ejus religione ad peregrinas superstitiones defecissent, 13-16; Sexto, promittit Ecclesiae regnique Christi sub imagine novi mundi novam formationem, 17, 18, et multiplicem illius benedictionem et prosperitatem futuram describit, alludendo ad benedictiones quae sunt in lege servantibus mandata Dei, vers. 19-25. etiam quaerat: quare eos per Christum ad fidem et ad salutem adducam. Moraliter, nota hic alacritatem nostram erga Deum, vicissim Dei alacritatem et beneficia in nos provocare. Deus enim munificentissimus munificentia se vinci non patitur, sed volentibus sponte occurrit, eorumque vota adimplet, imo superat et transcendit. Hoc significat haec iteratio: "Ecce ego, ecce ego." Ita explicat S. Paulus, Rom. X, 20, additque: "Isaias autem audet, et dicit;" quia nimirum magnae audaciae fuit, apud Judaeos praedicare gentium vocationem, et Judaeorum reprobationem, adeoque Origenes et alii censent hanc fuisse causam mortis et martyrii Isaiae. Haec verba apposite usurpavit S. Menas Martyr. Cum enim per quinquennium mire austeram in deserto egisset vitam, parans se ad martyrium, Dei monitu egressus in urbem solemni gentilium festo, theatrum conscendit, et e loco sublimi alta voce exclamavit: "Inventus sum ab iis qui me non quaerunt; manifestus evasi iis, qui me non interrogant." Qua voce omnium in se convertit oculos, ductusque ad praesidem, libere et intrepide Christi fidem praedicans, nervis boum caesus, ferreis ungulis laceratus, ardentibus facibus ustulatus, aliisque horrendis modis excruciatus; haec omnia ridens, et constanter Christum celebrans, tandem gladio percussus, gloriosum pro Christi professione obiit martyrium sub Diocletiano et Maximiano Imperatoribus, cujus triumphum anniversaria memoria recolit Ecclesia 11 novembris.
12. Numerabo vos in gladio, — cum scilicet omnes et singulos, quasi numeratim, et ex ordine gladio feriam. Est metalepsis, ex numero enim plectendorum, intelligitur eorumdem caedes. Unde Vatablus vertit, numerabo vos ad gladium, id est numeratos vos gladio objiciam. Loquitur maxime de gladio Titi et Romanorum. Alludit ad Meni, id est numerum, in voce מניתי maniti, id est numerabo, q. d. Quia vos ad numerum bibendo, coluistis Fortunam, hinc pariter ad numerum ego vos gladio trucidabo.
65:13
13. Ecce servi mei. — Hoc plane impletum est in discipulis Christi, qui deliciis spiritualibus sapientiae, virtutum et consolationum coelestium inebriati sunt a Deo, cum Judaei iis prorsus privati et destituti fuerunt, deliciis, inquam, tum gratiarum jam dictarum, tum Eucharistiae; de hac enim hunc locum intelligunt Cyprianus, lib. I Contra Judaeos, cap. XXII; Ambrosius, lib. De Paradiso, cap. IX; Cyrillus et Hieronymus hic. Anagogice et perfectissime haec implebuntur in mensa illa coelesti a Christo promissa, Lucae XXII, 30, ubi Beati jugiter fruentur nectare et ambrosia divina. Ita S. Hieronymus et Tertullianus, lib. IV Contra Marcion, cap. XVIII. Pie et pathetice narrat S. Hieronymus in Vita S. Paulae, haec in ipsa adimpleta fuisse: "Paula, ait, implevit cursum suum, fidemque servavit; et nunc fruitur corona justitiae, sequiturque Agnum, quocumque vadit. Saturatur, quia esurivit, et laeta decantat: Sicut audivimus, ita et vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri. O beata rerum commutatio! flevit, ut semper rideret; despexit lacus contritos, ut fontem Dominum reperiret; vestita cilicio est, ut nunc albis vestimentis uteretur, et diceret: Scidisti saccum meum, et induisti me laetitia. Cinerem sicut panem manducabat, et potionem suam cum fletu miscebat, dicens: Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, ut in aeternum pane Angelorum vesceretur, et caneret: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus; et: Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi. Ut Isaiae, imo Domini per Isaiam, in se cerneret verba compleri: Ecce qui serviunt mihi, manducabunt, vos autem esurietis: ecce qui serviunt mihi, bibent, vos autem sitietis: ecce qui serviunt mihi, laetabuntur, vos autem confundemini: ecce qui serviunt mihi, exsultabunt, vos autem clamabitis ob dolorem cordis, et propter contritionem spiritus ululabitis."
65:15
15. Et dimittetis nomen vestrum in juramentum, — id est in exsecrationem; nimirum cum alicui male precari aut dejerare volent, dicent: Fiat tibi quod factum est Judaeis; gladius, clades et desolatio Judaica te comprehendat. Ita S. Hieronymus. Similiter ait Jeremias, cap. XXI, 9: "Dabo eos in vexationem, etc., in opprobrium, et in parabolam, et in proverbium, et in maledictionem," et cap. XXIX, 22, de Achab et Sedecia: "Assumetur ex eis maledictio omni transmigrationi Juda, quae est in Babylone, dicentium: Ponat te Dominus sicut Sedeciam, et sicut Achab." Septuaginta pro schin legentes sin, scilicet pro שבוע schebua, id est juramentum, שבוע sebua, id est saturitas, vertunt: Relinquetis nomen vestrum in saturitatem (id est in nauseam et fastidium) electis meis. Et servos suos vocabit nomine alio, — scilicet Christi, q. d. Vocabit eos Christianos, quo nomine primum vocati sunt fideles Christi Antiochiae, Actor. XI, 26. Vide dicta cap. LXII, 2. Unde hoc nomen in sequentibus vocatur benedictum, aitque, quod per illud jurabunt; subdit enim:
65:16
16. In quo (scilicet Christo, sive Deo Christianorum) qui benedictus est super terram, benedicetur in Deo amen, — id est in Deo vero, ut vertunt Septuaginta. Hinc patet Christum esse verum Deum. Sensus enim est, q. d. In aureo Messiae et Evangelii saeculo, benedictiones et juramenta fient per nomen Christi, quasi veri Dei, ut qui in nomine ejus benedicetur, benedicatur in nomine veri Dei, ac proinde vere sit benedictus. Dicent enim fideles: Benedicat mihi vel tibi Deus Christianorum, Deus, inquam, amen, id est verus; aut: Ita me Deus amet, ita mihi benefaciat Christus, qui est Deus amen, uti ipse benefecit suis Christianis. Nota: "Amen" non est hic adverbium approbantis, sed est nomen in regimine genitivi; dicitur enim באלהי אמן belohe amen, id est in Deo ipsius amen, puta in Deo veritatis et fidelitatis, qui scilicet est Deus verus, fideliterque promissa servat, suosque cultores benedicit, ac foedifragos et perjuros vindicat et punit, q. d. Eveniat mihi vel tibi benedictio, quae Christianis data est a Christo, qui est Deus amen, id est veritatis et fidelitatis, id quod promisit suis fidelibus et dilectis. Huc allusit Apostolus, II Corinth. I, 19, dicens: "Dei Filius Jesus Christus, qui in vobis per nos praedicatus est, etc., non fuit, Est et Non, sed Est in illo fuit; quotquot enim promissiones Dei sunt, in illo est. Ideo et per ipsum amen Deo ad gloriam nostram." Vide ibi dicta. Et (repete in quo, scilicet Christo) qui jurat in terra, jurabit in Deo amen, — q. d. Non jurabunt fideles per Jovem, Junonem, Herculem, uti olim, sed per Christum, per sacra Christi Evangelia, per fidem, per Sacramenta Christi, quasi Dei amen, id est Dei veri: dicent enim jurantes: Juro per Christum, qui est Deus amen, me hoc crimen non fecisse: Ita me salvet aut perdat Christus, qui est Deus amen, si hoc feci. Ita Forerius, Adamus, Sanchez et alii. Quia oblivioni traditae sunt angustiae priores. — Septuaginta: Obliviscentur tribulationis suae primae. Hebraice enim צרות tsarot proprie significat tribulationes. Sic Joseph e carcere ad principatum Aegypti exaltatus vocavit filium suum Manasses, id est oblivio, dicens: "Oblivisci me fecit Deus omnium laborum meorum," Genes. cap. XLI, 51. Loquitur de benedictionibus et donis Christi in Ecclesia tum militante, tum triumphante: haec enim tanta sunt ut malorum pristinorum sensum obruant. Addit S. Hieronymus, in coelo omnem memoriam malorum abolendam; ait enim: "Licet possit et hoc dici, quod in coelo novo et in terra nova omnis conversationis pristinae memoria deleatur, ne hoc ipsum pars malorum sit prioris angustiae recordari." Verum hoc refellit S. Augustinus, lib. XXII De Civit. cap. XXX, ex Psalte qui ait: "Misericordias Domini in aeternum cantabo;" neque pars malorum, sed bonorum est prioris angustiae recordari, si ab ea in gloriam ingentem evaseris. Hic enim verum est istud: Durate, o socii, quondam meminisse juvabit. "Jucunda est afflictionis recordatio, dum eam effugeris," ait Aristoteles, lib. III Rhetoric. Hinc Beati cantant Canticum Mosi exsultantes, quod, sicut Hebraei post angustias Aegyptiorum et maris Rubri, illis demersis, ipsi salvi in littus evaserunt, ita et ipsi ex tot periculis et naufragiis incolumes ad portum salutis appulerint, Apoc. cap. XV, vers. 3. Rursus, cap. VII, vers. 14, unus ex beatis, et quidem senioribus, ait: "Illi sunt qui venerunt de tribulatione magna," etc. Verius ergo est quod prius dixit Hieronymus: "Obliviscentur malorum, non oblivione memoriae, sed successione bonorum," et, ut S. Augustinus ait, "oblivione experientiae, non scientiae." Secundo, Forerius hanc angustiam putat esse non tribulationem, sed legis et legalium angustias, praesertim parvam et arctam benedictionem veteris Testamenti, puta abundantiam vini, olei et similium bonorum terrenorum. Horum enim obliviscuntur fideles Christi, cum per eum accipiunt benedictiones amplas et coelestes de gratia et gloria aeterna. De hac enim subdit Propheta: "Ecce enim creo coelos novos et terram novam," atque de his recte ait Deus: "Quia absconditae sunt ab oculis meis." Jam enim legales benedictiones, aeque ac caeremonias, obliviscitur et respuit Deus. Tribulationes tamen etiam dici possunt absconditae; id est remotae et elongatae ab oculis Dei: quia ipse eas removet a coelo, ut eas non videant, id est non sentiant, nec ob eas doleant Beati. Hic sensus satis genuinus et connexus videtur: egit enim de benedictionibus Christi, dixitque eas fore benedictiones Dei amen, id est veritatis, ac proinde eas fore veras et solidas, quales non fuerunt Mosis et legis veteris. Prior tamen expositio planior et communior est.
65:17
17. Ecce ego creo coelos novos et terram novam. — Nota hic regnum Christi in Ecclesia vocari novum mundum, qui multo amplior, ornatior, augustior est isto quem cernimus, ut patet consideranti ejus gratias, charismata, Sacramenta, miracula, sapientiam, efficaciam, sanctitatem, ejusque principes Apostolos, Martyres, Confessores, Virgines, etc. Hoc autem regnum hic inchoatur, sed perficietur in resurrectione, quando coelum et terra vere et materialiter innovabuntur, Apoc. XXI, 1. Vide dicta cap. XXXIV, vers. 4. Quare non recte haec referunt alii ad laetitiam redeuntium e captivitate Babylonica. Nimis enim exilis illa fuit, quam ut de ea dici possit: "Ecce ego creo coelos novos et terram novam."
65:18
18. Quia ecce ego creo Jerusalem (Ecclesiam) exsultationem, et populum ejus gaudium. — "Exsultationem," id est exsultantem; "gaudium," id est gaudentem: ponuntur enim abstracta pro concretis, juxta Canonem XXXVIII, ut significetur quod valde exsultabit et gaudebit, ita ut tota videatur converti in exsultationem et gaudium. Haec et sequentia ad genuinos Ecclesiae filios, puta sanctos, pertinent, non ad impios et sceleratos. Vide Canonem IX.
65:20
20. Non erit ibi amplius infans dierum, — scilicet paucorum, inquit Forerius, q. d. Non rapientur immatura morte parvuli, qui paucos dies vixerunt: neque etiam inde efferetur senex, qui dies suos non impleverit. Parvuli, antequam ad maturam aetatem perveniant, non morientur: neque qui jam canescere incipit ex vita exibit, antequam ad decrepitam aetatem perveniat. Secundo, "infans dierum," scilicet multorum, inquit Sanchez, est is qui aetatis multos dies et annos habet, sed quoad sapientiam et mores est infans. "Infans" ergo "dierum" idem est quod "puer centum annorum," q. d. Tempore Christi veri Christiani nulli erunt aetate viri, et morum levitate ac pravitate pueri; sed omnes vitae puritate, gratia et virtute erunt viri, licet gradu dispari: alius enim major erit, alius minor in sanctitate. Tertio et simplicissime, q. d. Renati per baptismum non erunt infantes dierum paucorum, sed instar virorum gratia et virtutibus erunt pleni et validi. Loquitur de adultis baptizatis, qui mox crescunt in virum virtute perfectum, quales erant primi Christiani. Hoc esse sensum patet ex eo quod sequitur: "Et senex qui non impleverit dies suos," q. d. In lege nova non erit infans, nec senex dierum, qui scilicet non impleat dies suos virtutis et sanctitatis. Senes ergo in christianismo, aeque ac juvenes, implebunt virtutibus annos, ut tot dies et annos habeant virtutum, quot aetatis in fide; tamque senes sint moribus, quam annis quibus vixerunt in christianismo: "Cani enim sunt sensus hominis, et aetas senectutis vita immaculata." Tales erant primi Christiani, qui statim a baptismo currebant ad martyrium. Qui ergo vitam in otio transigunt, vel annos indigne vivendo consumunt, non implent dies suos, etiamsi vivant annos Mathusalem. Praeclare S. Ambrosius, libro I in Lucam, explicans illud: "Et senex qui non impleat dies suos," ait: Virtutes ac vitia temporibus non metiamur; et non sit parvitas animae, et pueritia virtutis. Juxta enim animae et corporis numeramus aetates; non pro ratione temporis, sed pro qualitate virtutis: ut vir perfectus ille dicatur, qui careat errore pueritiae, et lubricum adolescentiae animi maturitate non sentiat; pusillus autem, qui nullum adhuc virtutis videatur habuisse processum. Fuit igitur Joannes magnus, non virtute corporis, sed animi magnitudine; parvulus in saeculo, magnus in spiritu. Anagogice S. Hieronymus, Cyrillus et Procopius haec referunt ad resurrectionem Beatorum. Hi enim resurgent in aetate perfecta, puta virili; quocirca huc allusit Apostolus, Ephes. cap. IV, 13, dicens: "Donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi." Quoniam puer centum annorum morietur: et peccator centum annorum maledictus erit. — Primo, Forerius exponit, q. d. In lege nova peccator fidelis non morietur civiliter, id est non ejicietur ab Ecclesia, non maledicetur, non excommunicabitur, antequam fuerit filius centum annorum, id est antequam in peccatis consenuerit; inque iis inveteratus, impudens et contumax fuerit. Favet Arabicus qui vertit: Juvenis morietur, cum fuerit filius centum annorum; et qui peccat non maledicetur, nisi post centum annos. Nihil ergo aliud hic locus commendat, quam peccata, quae per fragilitatem vel ignorantiam committuntur, facile condonatum iri: neque ex iis hominem ignominiam et damnationem in Ecclesia incursurum; sed si doleat, mox ab ea ad poenitentiam et reconciliationem admissum iri. Secundo, S. Hieronymus, Cyrillus, Castrius et Delrio, adagio 812, exponunt, q. d. In Ecclesia Christi etiam pueri quoad aetatem regenerationis in baptismo, erunt in sapientia et virtute christiana viri, id est perfecti. Tertio et genuine, dat causam cur dixerit in Ecclesia non fore senem, qui non impleat dies suos moribus et virtutibus: quia scilicet, si quis senex esset qui moribus esset puerilibus, essetque puer centum annorum, id est aetate esset senex centum annorum, sensibus vero et vitiosa vita esset puer; is non perseverabit in Ecclesia, ut ex militante eat ad triumphantem; sed punietur morte aeterna, ac maledicetur a Deo, ibitque ad tartara, ut socius sit daemonum et damnatorum. Idem ergo est: "Puer centum annorum morietur," quod: "Peccator centum annorum maledictus erit," ut sequitur. In rhythmo enim Hebraei posteriori hemistichio iterant et confirmant prius. Ita S. Hieronymus, Procopius, Cyrillus. Sic apud Romanos proverbium erat: "Sexagenarios de ponte dejicere." Quod multis explicat Erasmus, chiliade 1, Cent. 5, adagio 37. Nota: Peccator centum annorum vocatur puer, ob amores et mores pueriles. Similis phrasis est in Belgio, ubi vocantur pueri Hollandici, etiam viri proceri et grandaevi: quia matres Hollandicae prae aliis matribus mire filios suos etiam grandaevos amant, ideoque eos vocant et tractant ut pueros. Audi et Hesiodum, lib. I Oper. et dier.: Sed centum quidem annis puer apud matrem seduiam / Nutriebatur, crescens valde rudis domi suae. Ex adverso justus, licet quindecim tantum annorum sit, vocatur vir, ob viriles mores et facta. Ita Barlaam, teste Damasceno in ejus Historia, cap. XVIII, roganti Josaphat quot esset annorum, respondit 45, miranti Josaphat, regeentique: Atqui facies tua et rugae te septuagenario majorem indicant. Ita est, et major sum, ait Barlaam, si computem annos vitae quibus cum muscis mundo vixi: at si computem annos quibus Deo vixi, ii sunt tantum quadraginta quinque; et hos tantum annos vitae computo; ceteros quos in vanitate transegi, mortis. Ex adverso veteres laudabant in puero sapientiam et mores seniles, ac talis vocabatur παιδαριογέρων (uti vocatus est S. Macarius, teste Nicephoro lib. IX, cap. XIV), q. d. Puer senecio, qualis fuit Salomon juvenis dirimens litem meretricum, Daniel Susannam liberans. Sic Philo Judaeus citatus, lib. II Melissae, cap. XVIII: "Qui multum, inquit, temporis in vita corporis vixerint sine ulla virtute ac probitate, eos longi temporis pueros appellare licet." Et rursum: "Quousque nos senes adhuc pueri erimus? Corporibus quidem propter temporis longinquitatem, senes; animis autem, propter ignorantiam et hebetudinem, admodum pueri." Hinc gentilium proverbium: "Bis pueri senes," de quo Suidas in voce καταγηράσκω: "Consenescas, inquit, Tithono profundius, Cynira diutius, Sardanapalo deliciosius, ut in te compleatur proverbium: Bis pueri senes." Et Seneca: "Nos, ait, non bis pueri sumus, ut vulgo dicitur, sed semper; verum hoc interest, quod majora nos ludimus." Senes enim repuerascunt, et quasi ad pueritiam redeunt. Nam, ut ait Aristoteles in Probletn.: "Quomodo accipienda sint, quae priora dicuntur ac posteriora:" in senibus redit albor simul et raritas capillitii, deinde balbuties, velut altera infantia. Ad haec gingiva exarmatur dentibus, aut certe perpaucis, et eis vacillantibus instructa, uti accidit pueris. Insuper senibus omne corpus ad puerilem decrescit modum: consimilis virium imbecillitas, consimiles cibi. Postremo morum ineptia, levitas animi, et hoc ipsum parum vel nihil sapere infantiam refert. Auctor est enim in Polit. Aristoteles, post annos 48, ingenii vigorem evanescere. Hinc fit ut senes pueris mire delectentur, quasi similes jam ad similium amorem propensi. Moraliter, audi Eusebium Emissenum (vel potius Eucherium), hom. 9 ad Monachos: "Videte, ait, vocationem vestram, fratres: venire ad eremum summa perfectio est; non perfecte vivere in eremo summa damnatio est. Quid prodest si in loco quies et silentium sit, et in habitatoribus vitiorum tumultus et colluctatio passionum; si exteriora serenitas teneat, et interiora tempestas? Solemus annos nostros et temporum spatia, quibus nunc vivimus, supputare: non te fallat quicumque ille est, numerus dierum, quos hic relicto corporaliter saeculo consumpsisti: illum tantum diem vixisse te computa, in quo voluntates proprias abnegasti, in quo malis desideriis restitisti, quem sine ulla regulae transgressione duxisti. Illum diem vixisse te computa, quem non malitia, non invidia, non superbia commaculavit; qui peccato non cessit, qui diabolo repugnavit. Illum diem vixisse te computa, qui pietatis et sanctae meditationis habet lucem. Illum, inquam, diem applica ad vitam tuam, cujus usus pervenit ad animam tuam." Ex quo sub finem infert: "Elaborate, ut laudabili aemulatione certetis; sit unusquisque vestrum in opere Dei promptior, in oratione ferventior, in lectione sollicitior, in castitate purior, in sobrietate parcior, in lacrymarum largitate profusior, in corpore honestior, in corde sincerior, in ira mitior, in mansuetudine moderatior, in risu rarior, in compunctione ferventior, in gravitate fundatior, in charitate jucundior." Ad haec suggerit medium, scilicet exactum conscientiae examen, ut ipsa se quotidie castiget, sibique dicat: Hodiene profecisti, aut defecisti? "Puto quod illum incipientem hodie destruxi, hodie seniori meo inobediens fui, mentitus sum, ira vel gula victus sum, plus hodie risi, plus otio et somno quam decebat indulsi, minus legi, minus oravi quam debui. Quis mihi reddet hunc diem, quem in fabulis vanis perdidi? Sic de omnibus negligentiis compungamur in cubilibus, id est in cordibus nostris." Symbolice S. Hieronymus: Puer, ait, centum annorum est Christus, qui de Abrahami stirpe est genitus. Abraham enim est puer centum annorum; quia anno centesimo genuit Isaacum, qui fuit typus et parens Christi; peccator vero centum annorum est Judaicus populus, qui ex Abrahami stirpe secundum carnem prognatus est, atque maledictus est; quia manus injecit in Christum, verum Isaac, qui fuit semen Abrahae benedictum. Moraliter S. Gregorius, lib. XVII Moral. cap. IV: "Puer centum annorum morietur, etc.," ac quod sequitur; male ergo haec conjungunt Forerius et alii. Jam "inveterabunt," id est ad vetustatem pervenient, erunt longaeva, non tabescent, non marcescent, non perdent suum vigorem aut fructum; sed cum suis heris perdurabunt et perpetuabunt. aperte nos deterreat dicens: Vita quidem pueri in longum trahitur, ut a factis puerilibus corrigatur; sed si a peccati perpetratione, nec temporis longinquitate compescitur, hac ipsa vitae longinquitas, quam per misericordiam accipit, ei ad cumulum maledictionis crescit; unde necesse est ut, cum nos diutius exspectari conspicimus, ipsa prorogate pietatis tempora, quasi damnationis argumenta timeamus, ne ex clementia judicis crescat supplicium peccatoris, et unde quisque eripi a morte poterat, inde gravius ad mortem tendat.
65:21
21. ET AEDIFICABUNT DOMOS. — Domos et vineas accipe spirituales Ecclesiae, puta templa, monasteria, collegia, religiones, sodalitates, aliasque sanctas familias, instituta et conventus, quibus Apostoli ac viri Apostolici et zelosi suam fidem et pietatem stabilient, et ad posteros in multa saecula propagabunt, tum in hac vita, tum in futura et beata: ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Procopius, Forerius et alii: has enim domos spirituales significabant domus materiales promissae Judaeis, si legem servantibus, Deuter. XXVIII, 4, ad quas hic alludit Propheta.
65:22
22. Secundum enim dies Ligni (Hebraice est illius ligni, scilicet praestantis et famosi, puta ligni vitae, ut vertunt Septuaginta) ERUNT DIES POPULI MEI, — q. d. Fideles mei longaevi erunt, imo in coelo in aeternum vivent; perinde ac si lignum vitae, id est cibum immortalitatis, comedissent et comederent. Ita Lyranus, Adamus et alii. Ita ad aeternitatem vitae Beatorum haec referunt S. Hieronymus, Procopius, Theodoretus, Lyranus, Castrius, Adamus, Osorius et alii. "Hoc est quod de Dei sapientia ait Salomon Proverb. III, 18: Lignum vitae est omnibus qui accedunt ad eam, et qui innituntur super illam, quasi super Dominum, firmitas. Nec dubium est quin Verbum Dei significet, qui ipsa est vita et sapientia, et de se loquitur: 'Ego sum vita,'" ait S. Hieronymus. Addit S. Cyrillus fideles fore sanctos, item felices, et rebus omnibus abundantes, uti fuerunt Adam et Eva in paradiso, dum fruerentur ligno vitae. Aliter Arias et Sanchez: censent enim alludi hic ad initium psalmorum, quae, ad tritum vulgo proverbium: "Et erit (justus) tanquam lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folia ejus non defluent," q. d. Justus instar arboris, juxta aquas semper vernantis, et fructificantis jugiter, felix erit, locuples et per omnia a Deo benedictus. "Dies" enim subinde splendorem, opes et felicitatem significat, ut Jerem. cap. XVII, 16: "Diem hominis non desideravi." Et 1 Cor. cap. IV, 3: "Mihi autem pro minimo est, ut a vobis judicer, aut ab humano die." Denique Theodoretus per lignum accipit lignum crucis; sed hoc mysticum est. ET OPERA MANUUM EORUM INVETERABUNT. — Ita haec puncto dispungenda sunt ab "Electi mei," et
65:23
23. ELECTI MEI NON LABORABUNT FRUSTRA, — sed laboris et patientiae suae uberem accipient fructum et mercedem. Ita legendum et dispungendum cum Romanis: aliter haec dispungunt Plantiniana. NEQUE GENERABUNT IN CONTURBATIONE, — sed in pace degentes et gaudio, generabunt filios Christo, et etiamsi oriantur conturbatio et persecutio, eam fortiter et quiete sustinebunt, nec turbabantur, per eamque crescent prole et sobole fidelium. Rursum, non generabunt filios, qui mox ab hoste conturbentur, elidantur, praecipientur, et quorum immatura morte ipsi parentes conturbentur et contristentur, sed vivent diutissime et quietissime. Hoc est enim quod sequitur: "Quia semen benedictorum Domini est, et nepotes eorum cum eis." Unde pro in conturbatione, hebraice est לבהלה labbehala, id est ad conturbationem, vel ad praecipitantium; Septuaginta, in maledictionem, ut scilicet filii mox nati cedant in eadem, servitium, ludibrium et exsecrationem, uti cesserunt olim filii Judaeorum et Synagogae Babyloniis, Thren. cap. V, 13, et Psalm. CXXXVI, vers. 8 et 9, ac postea Tito et Romanis: uti etiam fuerunt ipsi fideles ante christianismum. Nam filios quos generabant, generabant peccato, daemoni, morti et inferno. Symmachus, Aquila et Theodoretus vertunt, in festinationem, ut scilicet festine et cito occidantur, aut pereant. Aliter S. Hieronymus: In festinatione, inquit, ut nequaquam festinent absque ratione credere Christo et Apostolis, sed imitentur Nathanael inquirentem et rogantem: "A Nazareth potest aliquid boni esse?" QUIA SEMEN BENEDICTORUM DOMINI EST, — id est quia sunt filii parentum fidelium, qui a Domino sunt benedicti, tum in se, tum in suis filiis, ut utrique sint felices et longaevi. Et nepotes eorum cum eis, — scilicet erunt "semen benedictorum Domini," vel cum eis, puta parentibus et avis vivent, q. d. Nepotes non morientur ante parentes et avos, sed iis superstites, eisque succedent. Haec enim agrorum et parentum solent esse vota, scilicet ut videant filios et nepotes, in tertiam, quartam et quintam generationem, cum iisque diu et laete vivant, ac tandem saturi dierum eos post se stirpis ac virtutis suae propagatores relinquant. Ita diutissime vixerunt S. Joannes Apostolus, S. Polycarpus, S. Simeon, Dionysius, aliique primi praecones Evangelii, videruntque spirituales filios et nepotes toto orbe propagatos, cum iisque jucundissime vixerunt; nepotes vero usque nunc propa- gantur. "Apostoli, inquit S. Hieronymus, et Apostolici viri ita filios generabunt, ut de Scripturis sanctis instruant, ut non imitentur maledictionem Judae, sed cum Propheta dicant: A timore tuo, Domine, in utero concepimus, et parturivimus, et peperimus. De his enim dictum erat: Benedicta progenies uteri tui. Tales sunt filii Abraham, qui faciunt opera ejus, et in veteri historia appellantur filii Prophetarum: quales et in novo Testamento Apostoli genuerunt, Paulus Timotheum, Lucam, Titum, multosque alios; Petrus Marcum Evangelistam, et caeteri caeteros, quorum benedictum semen est, et hucusque benedicitur, et permanent filii filiorum, de quibus Propheta dicit: Potens in terra erit semen ejus, generatio rectorum benedicetur, et alibi: Filii tui sicut novellae olivarum in circuitu mensae tuae. Ecce sic benedicetur homo qui timet Dominum."
65:24
24. ANTEQUAM CLAMENT, EGO EXAUDIAM, — q. d. Praeveniam eorum vota et preces: visa eorum necessitate, aut desiderio occurram et satisfaciam, antequam ipsi illud precibus votisque mentalibus aut vocalibus exprimant. Exaudiam ergo, non solum preces, quas fundant, sed eorum nutum et silentem affectum.
65:25
25. Lupus et agnus (v. g. Paulus et Ananias: "Paulus enim fuit Benjamin lupus rapax," inquit S. Hieronymus) PASCENTUR SIMUL, — q. d. Homines antea contrariis moribus et vitiis addicti, per Christi legem et gratiam mores mutabunt et component, invicem non laedent, sed antipathiam in sympathiam convertent, unanimes et concordes vivent in Ecclesia, iisdemque spiritualibus cibis, puta doctrina Evangelii, Sacramentis, ritibus aliisque pietatis officiis sibi commodis, utentur et fruentur. Vide dicta cap. XI, 6. Ita S. Hieronymus, Forerius, Vatablus et alii. Hoc est quod ait Christus: "Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos," ut scilicet homines superbos, feros et barbaros ad vestram agninam innocentiam ac mansuetudinem, ac ovinam patientiam traducatis, ut videantur vobiscum esse unius gentis, generis, indolis, aeque ac fidei et religionis, parcimoniae et temperantiae. Unde Forerius, "leo et bos paleas comedet," recte symbolice adaptat jejuniis et abstinentiis Ecclesiasticis et religiosis. In his enim homines olim semper carnivori heroibus et fructibus vescuntur. Rursum, ait S. Hieronymus, cum vir disertus et potens in saeculo, Scripturarum se tradit rusticitati, tunc "leo et bos paleas comedit." ET SERPENTI PULVIS PANIS EJUS, — q. d. Serpens antea carnivorus, ideoque homini noxius, non carnes comedet, sed pulverem et terram, uti et initio mundi praecepit, et in poenam seductionis Evae statuit Deus, Genes. cap. III, 14: "Super pectus tuum gradieris, et terram comedes." Rabbini per serpentem intelligunt daemonem Azazelem, quem aiunt Levit. XVI (vide ibi dicta vers. 10), principem deserti appellari. Illius enim potestati subditum esse pulverem deserti, id est corpus humanum, quod ex pulvere factum est, donec in spiritualem naturam fuerit conversum. Sic Pausanias meminit daemonis Eurynomi, quem Delphici credebant mortuorum carnes, exceptis tantum ossibus, devorare. Sic Graeci μελιττόσταν, id est mellitam placentam, ori mortui statim imponebant, quam ipse in inferno objiceret latranti Cerbero, atque diaviano Charontis naulum, uti probat Alexander Sardus Ferrarius, lib. I De Moribus gentium. Hinc et Forerius ad litteram per serpentem accipit diabolum, q. d. Diabolus, qui ante Christum homines, quos in lupos et leones converterat, devorabat; jam post Christum, non homines vorabit, sed pulverem, id est eos qui se sponte ei dediderunt, et devorandos praebuerunt. Verum, cum lupos, leones, boves metaphorice accipi constet, idem de serpente et pulvere dicendum videtur. Sensus ergo est, q. d. Homines serpentini, qui alios instar serpentum sua lingua et cauda laedebant, eorumque famam, carnem et vitam vorabant, jam per Christum ponent venenatam hanc rabiem, non nutrientur aliorum interitu, sed cibo innocuo facile obvio, sibi a Deo dato, qualis est pulvis, puta doctrina Evangelica, quae est lex humilitatis, modestiae et simplicitatis, vescentur et pascentur. Mystice, serpenti, id est diabolo, cibo erit pulvis, id est homines terreni et carnales, qui in terra repunt, ejusque pulverem vertunt, q. d. Ait S. Hieronymus: Diabolus, qui prius hominum mortibus pascebatur, deinceps eos tantum comedet, qui pulvis ac terra sunt, qui scilicet toti terrenis bonis et desideriis inhiant. Aliter S. Ambrosius, lib. I De Paenitentia, cap. XIII: Serpens, ait, id est diabolus, pulveri, id est carni meae dentem infigat, eique noceat; tantum animam custodi, ut aegritudo carnis peccatum repellat, et spiritum roboret. NON NOCEBUNT, ETC., — quia regnabit charitas in Ecclesia et regno Christi, inquit Forerius. Hoc est quod ait S. Paulus Galat. cap. VI, 16: "Quicumque hanc regulam secuti fuerint, pax super illos, et misericordia, et super Israel Dei."
65:1
Hic judex, scilicet Deus, dat sententiam de discretione malorum a bonis, in perceptione salutis promissae. Et dividitur in partes duas. In prima pronuntiat sententiam discretionis; in secunda determinat modum executionis, cap. 66: Haec dicit Dominus etc. Circa primum duo. Primo promittit responsionem, ostendens respondendi opportunita- tem, Quaesierunt; quasi dicit: Hactenus vos Judaei non quaerebatis a me, sed ab idolis. Ex quo quaeritis, respondebo. Mystice de conversione gentium. Rom. 10: « Inventus sum a non quaerentibus. »
Et ponit promissionem: Dixi: Ecce ego ad gentem: respondebo scilicet Judaeis, vel ad gentes conversas convertar. Cant. 6: «Ego dilecto meo, et dilectus meus mihi.» Secundo sententiat discretionem, Expandi manus: et primo sententiat discretionem malorum a bonis, propter peccata transgressionis; secundo propter peccata omissionis, Et vos qui dereliquistis. Prima in duas.
65:8
In prima comminatur malis supplicia; in secunda promittit bonis praemia, ibi, Haec dicit Dominus: Quomodo si inveniatur granum in botro etc Circa primum duo. Primo arguit transgressionis culpam; secundo comminatur poenam: Isti fumus erunt. Culpa ipsorum arguit ex tribus. Primo ex beneficiorum magnitudine: Expandi, dando multa beneficia, tota die, toto tempore ex quo eos mihi assumpsi. Mystice in cruce. Jerem. 16: «Unusquisque ambulat viam non bonam.» Secundo ex peccandi continuitate: Populus ante faciem, quia «omnia nuda et aperta sunt » oculis ejus.» Hebr. 4. Vel quia in templo idolum ponebant. Deuter. 52: «Ipsi me provocaverunt » in eo qui non est deus.» Tertio ex peccatorum diversitate vel gravitate, quantum ad quatuor. Primo quantum ad cultum idolorum: Qui immolant, idolis, in hortis, quia in locis voluptuosis idola colebant, super latres, super altaria ex lateribus constructa, ut ignem sacrificii sustinere possent. Supra 1: «Confundentur ab idolis suis.» Secundo quo ad studium divinationum: Qui ambulant in sepulcris; ut habebant responsiones a mortuis, et delubris, templis idolorum a diluendo dictis, quia pintabant omnia ablui. Vel propter fontes qui ibi erant ad ablucndas hostias. Et sacerdotes dormiunt, super pelles hostiarum ad divinandum. Ezech. 6: «Conteruntur delubra vestra.» Tertio quantum ad immanditiam ciborum: Qui comedunt carnem suillam, et jus profanum, porcinum. Infra ult.: «Qui comedebant carnem suillam, et abominationem » et murem simul consumentur.» Quarto quantum ad contemptum justorum, Qui dicunt, non adorantibus idola; vel qui dicunt, Deo, Recede. Job 21: «Qui dicunt Deo: Recede a nobis, scientiam » viarum tuarum nolumus.» Isti fumus erunt in furore meo. Hic comminatur poenam: et primo poenae diuturnitatem, Fumus; idest, sicut fumus igne consumentur, et incendentur ira mea. Deut. 52: «Ignis successus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima.» Secundo punitionis certitudinem: Ecce scriptum est: quia firmiter in memoria peccatum, et in praefinitione poena. Non tacebo, dissimulans. Jerem. 17: «Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo in ungue » adamantino.» Supra 42: «Tacui, semper silui.» Tertio poenarum multitudinem, quia pro omnibus peccatis patrum: Sed reddam. Exod. 20: «Ego » sum Deum zelotes, visitans peccata patrum in » filios.» Exprobraverunt, adorando in excelsis idola Et pro peccatis etiam juventutis ipsorum, Et remetiar, quasi commensurabo poenam culpae. Supra 40: «Recepti de manu Domini duplicia.» Haec dicit Dominus etc. Hic promittit bonis praemia: et primo quantum ad conservationem a malis: Granum, uva, benedictio, idest placet Deo ut pro benedictione reservetur, propter servos, patres ve
stros, totum, genus Judaeorum. Supra 17: «Erit » sicut congregans racemos in vindemia.» Secundo quantum ad promotionem in bonis: et primo quantum ad seminis multiplicationem: Et adducam de Jacob. Supra 1: «Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissetmus.» Secundo quantum ad hereditatis paternae restitutionem, Et hereditabunt.
65:10
Ezech. 36: «Hereditate possidebunt te, et eris hereditas eorum.» Tertio quantum ad pascuorum ubertatem: Et erunt campestria . . . et vallis Achor, ab illo denominata, quia ibi lapidatus, Josue 7. Oseae 2: «Dabo eis vallem Achor ad aperiendam spem.» Et vos qui dereliquistis. Hie discernit malos a consolatione bonorum, propter peccata omissionis: et primo comminatur malis supplicia; secundo bonis praemia, Quia oblivioni. Circa primum duo. Primo comminatur eis quia Deum dereliquerunt, ponens culpam: Et vos, Judaei, fortunae, deo Aegyptiorum, mensam: tangit ritum quo celebrabatur, quia in fine anni parabatur sibi mensa, omnibus cibis referta. Deut. 52: «Dereliquerunt Deum factorem » suum, et recesserunt a Deo salutari suo.» Ponens etiam poenam, Numerabo; quasi dicat: Ut nullus remaneat quin opprimatur.
65:12
Jer. 44: «Cadent » in gladio et in fame.» Secundo quia revocati non obedierunt, ponens culpam: Pro eo quod vocavi.
65:14
Proverbior. 1: «Vocavi, et renuistis accipere » disciplinam.» Et comminatur discretionis poenam primo in satietate corporis: Propter hoc haec dicit Dominus Deus: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis. Psal. 35: «Divites eguerunt et esurierunt, inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono.» Secundo in laetitia cordis: Ecce servi mei laetabuntur. Tertio in diversitate nominum. Et primo ponit quale futurum sit nomen impiorum: Et dimittetis juramentum, ut confirment dicta sua, si non est ita, ita ut accidat mihi sicut illis.
65:15
Jer. 44: «In gladio et fame morientur; et erunt in judicandum, et in miraculum, et in maledictionem, et » in opprobrium.» Et deinde ponit quale sit futurum nomen bonorum: Et servos suos vocabit nomine alio, scilicet nomine Jesus. Amen, fideliter.
65:16
Supra 62: «Vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini » nominavit.» Quia oblivioni traditae sunt angustiae priores. Hic promittit visa praemia. Et primo in generali quantum ad amotionem malorum, Quia oblivioni, non defectu cognitionis, sed successionem bonorum.
65:17
Supra 54: «Confusionis » adolescentiae tuae oblivisceris.» Et quantum ad restorationem bonorum: Ecce enim ego creo caelos novos, nova de caelo auxilia, terram novam, nova de terra beneficia. Vel ad diem judicii, quando mundus ad gloriam sanctorum innovabitur.
65:18
Apocal. 21: «Prima abierunt.» Secundo in speciali: Quia ecce ego creo Jerusalem. Et primo quantum ad cordium jucunditatem, Jerusalem, terrestrem; sed magis caelestem exultationem, emphatice, ut tota gaudia sit absorpta. Supra 55: «Gaudium et letitiam obtinebunt, et fugiet ab eis » dolor et gemitus. Secundo quantum ad vitae diuturnitatem: Non erit amplius qui non impleat: ante tempus non morieris. sed puer morietur centum annorum, idest quando pervenerit ad talem aetatem, et, si sit, peccator, quamvis tantum vixrit, maledictioni subjacebit. Gen. 25: « Mortuus est Abraham in senectute bona. » Mystice, in caelesti Jerusalem omnes dies suos implebunt, quia nullus morietur.
65:20
Puer centum annorum, idest qui usque ad aetatem senectutis pueriliter vivit, morietur, morte aeterna. Sap. 4: « Senectus enim venerabilis est, non dinturna, neque numero annorum computata » Tertio quantum ad honorum prosperitatem, tum quantum ad securitatem possessionum, Et aedificabunt.
65:21
Amos ult.: « Plantabunt vineas, et aedificabunt domos. » Et assignat rationem: Secundum enim dies Ugni; idest, quia diu vivent sicut diu durat lignum arboris. Inveterabunt;
idest, usque ad vetustatem in usum eorum remanebunt.
65:23
Psal. 1: « Erit tamquam lignum quod plantatum est secus decus sus aquarum. » Tum quantum ad pacem filiorum: Neque generabunt in conturbatione, quasi generantes filios in servitutem hostium. Eccli. 44: « Cum semine ipsorum perseverant bona. » Quarto quantum ad precum exauditionem: Eritque anequam clament, ore.
65:25
Supra 50: « Ad vocem clamoris tui statim ut audierit, respondebit tibi. » Quinto quantum ad pacis tranquillitatem, Lupus et agnus: quia qui prius tyranni et malefactores, pacifice cum aliis morabuntur, etc.
65:1
v. 4 « Quaesierunt me qui ante non interrogabant, invenerunt qui non quaesierunt me; dixi : ecce ego, ecce ego ad gentem quae non invocabat nomen meum »! Es hebr. quaesitus sum iis qui non interrogabant, inventus sum vis qui non, quaerebant me; hisce ut bene monet Sanct. gentes describuntur : « quae optima gentium descriptio est, quae cum Deum verum ignorarent neque illum consulebant, cum sua sibi haberent oracula, neque quaerebant, cum quid ab illo praestari posset ignorarent »; i igitur qui eousque de Deo nihil compertum habebant, eum iam quaerunt 1. e. colunt, venerantur et eum inveniunt, in eo tamquam omnium bonorum auctore conquiescunt. Ipse vero Deus magna quadam alacritate et promptitudine eis se obviam fert, iis opitulatur, occurrit, promptissime assistit, qui antea nomen eius non invocaverant, nullum ei cultum praestiterant ; vel ex hebr. w?P qui antea non appellati erant ex nomine Iahvei. e. qui antea populus Iahve minime vocabantur. « Haec geminatio demonstrativae particulae (ecce ego, ecce ego) magnam addit vim et celeritatem orationi, quae speciem quandam exhibet abiturientis aut ad alios commigrare parantis, ac si dicat Deus : en videte, quemadmodum ego vobis relictis ad eos discessum molior, a quibus hactenus ita alienus fui, ut nomen meum non invocaverint » (Sanet.). Iis autem opponuntur alii, quos Deus continuo invitabat sed qui continuo renuebant
Anc. — Gentes Deuni quaerent et invenient, populus autem Israel contumax erit, sicuti nuncidololatriae et variis superstitionum generibus operam dant, quare poenam sceleribus debitam non effugient (65, 1-71). Attamen populus non abiicitur; reliquiae salvabuntur et hereditatem Domini possidebunt, dum rebelles gladio interibunt; servi enim Domini omni bonorum abundantia cum exsultatione fruentur ; rebelles aerumnis et maledictione conficientur (65, 8-16). Deus enim novam condit theocratiam coelum et terram complectentem, priore longe excellentiorem, in qua summa pax, sanctitas, beatitas imperturbate dominabitur et Deus suis cultoribus liberalissime praesto erit ; ita exsurget regnum pacis iam 11, 6 seq. praedictum (65, 11-23). In oratione antecedente vates populum edocuit quomodo oporteat Deo iudici et vindici obviam ire, quomodo scil. oporteat sese praeparare et quos animi sensus induere, ut Messiam venientem secure videant, qui ut venturus est in salutem, ita tamen contumacibus et adversariis erit in ruinam (cf. 63, 3. 6). Ostenderat quippe vates iterato, qua ratione magna illa documenta de Messia et nova theocratia inservire possint et debeant ad populum erudiendum et spiritu theocratico imbuendum, functus officio prophetico quod in eo continetur et absolvitur, ut Domino paretur plebs perfecta. Eritne igitur populus vati suo et Deo per ipsum loquenti dicto audiens ? Respondet Deus in hac oratione : gentes audient et suscipient nuntium divinum ; populus vero Israel, uti nunc est sceleribus infectus et a Deo alienus, ita continuo Deo vocanti et invitanti resistet ; solum reliquiae salvabuntur (v. 8). Ita oraculum hoc in fine libri positum idem enuntiat quod prophetae in visione inaugurali ostensum est : arbor Israel caeditur, remanet solum truncus, semen sanctum (6, 13); maior pars erit rebellis e&t contumax (6, 9-11). Verum iis denuntiatur interitus ; ruinae malorum opponit propheta beatitudinem piorum, desiderans ut repetita admonitione et sorte adeo contraria duros animos percellat et ad meliorem adducat frugem. Demum novam terram novosque coelos, novum Dei regnum terram et coelum complectens magnifice describit omni felicitatis copia abundans. — Deus igitur non obstante malitia et contumacia populi electi consilium suum de theocratia nova et universali in opus deducet ; exsurget regnum Dei, venient ab oriente et occidente gentes ut eius beatitate fruantur (v. 1) ; si filii regni eiiciuntur, sua culpa et perpetua in Deum contumacia eiiciuntur, quia videntes nolebant videre et audientes nolebant audire (cf. 6, 9 seq.). Hoc documentum quod Isaias toties per integrum librum inculcat, in hac quoque oratione clare proponitur.
Petierat propheta ut Deus memor gloriae suae populum sibi conderet et regnum divina sublimitate dignum. Respondet Deus talem sibi populum futurum potissimum ex gentibus
65:2
v. 2 « ezpandi manus meas tota die ad. populum incredulum, qui graditur in via non bona post cogitationes suas » ; — hebr. ad populum refractarium YYO cf. 4, 93; expandi manus i. e. ut eos ad me invitarem et attraherem, ut eos ducerem, protegerem ; quibus igitur tota die i. e. continuo, sine cessatione (cf. 51, 13) opem suam offerebat et quos omni modo sibi coniungere et secum retinere cupiebat. Ipsi autem sese praebebant refractarios, contumaces ; continuo in viis incedebant idololatriae et scelerum, suas sequentes malas concupiscentias et prava consilia, non legem Domini. In hoc versu Iudaeos describi agnoscunt omnes. Atque revera quomodo aliter verba possent concipi? Cura Dei quam suo populo impendit lege data, institutione theocratica, continua missione prophetarum eorumque praedicatione et adhortatione, castigationibus quoque immissis, minis propositis, datis promissis etc., haec, inquam, cura, quid est aliud nisi continua quaedam manuum expansio, invitatio perpetua et nunquam interrupta, ut tandem populus sequatur Deum suum? Verum maxima pars rerum gestarum populi electi eum exhibet rebellem in Deum et prophetas, abeuntem post prava animi desideria, aversum a Deo. Aeque certo et clare subsequentibus ostenditur, in hoc versu de Iudaeis esse sermonem. Iam si hoc constat, etiam constare debet contra recentiores plerosque in v. 1 non de Iudaeis, verum de gentibus sermonem fieri. Adest enim oppositio inter versum utrumque; in priore dicitur : quaesitus sum, inventus swm vel ut alii hebr. niphal vertunt vel explicant : effeci ut me quaererent, praesto sum, exaudio ; idque asseritur ratione habita eorum qui Dominum non inquisierunt et qui non ex nomine Iahve vocati sunt ; paucis ergo dicitur : Deus iam cognoscitur ab iis qui eum antea non cognoverunt neque populus eius vocabantur. In altero autem versu exhibetur populus contumax qui continuae invitationi Dei refragatur. Adest porro talis oppositio, ut non sermo esse possit de bonis et malis inter Iudaeos, sed ut prior versus ad gentes debeat referri. Nam plane fieri nequit, ut, Israelitae ii dicantur Deum invenire qui eum non quaerebant. Tota haec sententia prima non potest accipi de Israelitis neque de bonis neque de malis. Non de bonis, quod per se patet; neque de malis, nam initio huius seriei reprehensi sunt : me etenim de die in diem quaerunt et vias meas scire volunt... rogant me iudicia iustitiae (88, 9. 3) ; ergo de iisdem non potest iam contrarium enuntiari. Porro Israel non potest vocari gens non appellata nomine meo; Israel enim est et appellatur nomine Iahve, est et appellatur populus Iahve, immo gloriatur ea appellatione (48, 1. 2); similem habes explicandi rationem, si cum aliis hebr. intellexeris de gente in qua non est invocatum nomen meum ; nam in Israel invocabatur nomen Iahve, uti 58, 29 probatur, et idololatrae quoque in Iuda Dominum colebant simul cum idolis (cf. ler. 3, 2. Ez. 20, 1. 30. 31; 23, 38. 39) ; unde ea appellatione populus Israel omnino non potest designari. Gentes vero apte ita describi et apte unice probatione non indiget. Deinde qui v. 1 quoque de Israelitis explicant, non vident quantam cum sequentibus contradictionem incurrant. Nam ab iis ex Israel qui Dominum non quaesierunt etiam non est inventus, i. e. iis qui nullam de Deo quaerendo sollicitudinem exhibebant salutem non praestat, eos repudiat, eos ruinae et interitui tradit (cf. v. 11. 13-16). Gentes autem, quae et nomine "5à in v. 1 et triplici descriptione tamquam gentes a Dei cognitione et foedere alienae describuntur, uti hoc loco ita saepius apud Isaiam exhibentur tamquam quae vocandae sint ad Dei cognitionem et quae huic invitationi prompte respondeant (cf. 2, 2 seq. 11, 10; 14, 2; 19, 24; 42, 4; 44, 5; 49, 6. 22; 52, 15; 55, 5; 60,3. 14; 61, 5), idemque vates 66, 20 effert; quare valde mirum est quod hanc acceptionem tamquam a contextu alienam aliqui traducunt. reflexivam vel passivam etin hac significatione accedit sensusad niphal quod vocant tolerativum, quale habes Ez. 14, 3; 90, 3. 31 ; 36, 37 a verbo eodem Um (vulg. respondere). Neque ex Is. 55, 6 illa notio sequitur; nam sensus est: quaerite Dominum ibi, ubirevera invenitur ; ex qua sententia utique consequitur, eum posse inveniri; quia ab esse ad posse valet illatio, verum non valet illatio haec : ergo xxo32significat posseinveniri,ita ut inveniri non significet (cf. Ewald, Lehrb. 2. 193: b. c; Naeg.). Si ergo niphal in nativa sua significatione relinquitur, Deus revera dicitur quaeri, inveniri, minime autem solum potuisse quaeri et potuisse inveniri. Priore notione etiam veteres interpretes acceperunt : LXX éuoxvAs éyevínv, eóp£- 0n; Aq. Theod. &stav4nv ; S. Hier. quaesierunt me, invenerunt; sensu passivo Syrus et Chald. — Denique in altera acceptione molesta adest tautologia, cum in v. 4 idem enuntietur quod in altero. proponitur. Bene exponit versum utrumque Theod. : « gentibus per orbem terrarum innotui ; lucem viderunt qui crant in tenebris, auctorem suum cognoverunt qui nesciebant, thesaurum invenerunt qui non. quaerebant; qui prophetas non habebant, in eum quem illi praedicabant credunt. Gentes ergo quae prophetam nullum acceperunt, benefaclorem agnoverunt, ipsi vero quibus nullum defuerat genus providentiae, nullam utilitatem retulerunt, sed in solita iniquitate permanent ». S. Thom. explicat v. 1 de Iudaeis, at dicit mystice valere de gentium conversione. Verba expandi manus apposite accommodant ad manus Christi in cruce expansas, quibus ostenderit quam paratus sit ad eos suscipiendos; ita multi SS. Patrum ; Iam quaenam sint viae et cogitationes populi refractarii quem frustra ad se invitat tota die (cf. 28, 24; 52, 5; 62, 6), pluribus explicatur
65:3
v. 8 « populus qui ad. iracundiam provocat me ante faciem meam semper, qui immolant in hortis et sacrificant super lateres » ; — statim iniquitatis culmen, idololatria, turpissima foederis initi violatio effertur Atque tantum facinus committunt «ante faciem meam; verba sunt "2 5v eadem quibus in decalogo dicitur : non habebis deos alienos coram me (Ex. 20, 3. Deut. 5, 1); nunc vero aperte coram Domino, ante faciem eius, i. e. impudentissime, ita ut eum minime vereantur neque peccatum suum abscondere nitantur, idolis supplicant. Insuper cum facies Dei saepius dicatur de Dei in templo praesentia (cf. 1, 12. Lx. 23, 15; 34, 13. 23. Deut. 31, 11. 14 Sam. 1, 22 etc.), cogitari poterit idololatria in ipso templo exercita (cf. 57, 8); unde simul haberetur indicium reprehensionem hanc factam esse ante exsilium; in hortis immolare vide 1, 29; 51, 5; super lateres i. e. in aris lateribus obductis. Ipsa haec altaria iam dicunt cultum superstitiosum ; ex lege enim mosaica altare de terra erat faciendum vel de lapidibus non sectis vel de lignis setim et aere obducendum (cf. Ex. 20, 24; 271, 1; 30, 1). Perperam censent aliqui (Del. Naeg. Or.) propter lateres nos amandari ad Babyloniam, in Pentateucho enim lateres solum commemorari de aedificiis in Babylonia et Aegypto erectis; sed propius quam Pentateuchus et historiae illae vetustissimae nobis adiacet id quod apud ipsum Isaiam legimus a Samaritanis dictum : lateres ceciderunt (9, 10). Alii (Ges. Hitz. Ewald) tegulas tectorum intelligunt, cum in tectis quoque idololatriam exercitam esse prophetae referant (cf. 4 Reg. 28, 12. Ier. 19, 13; 32, 29. Soph. 1, 5); at vix probabile est tecta vocari lateres; in hebr. suffientes super lateres, thus adolentes, aromata cremantes in honorem idolorum; « apta enim sunt testacea vasa ad incendendos odores quae nullum ex se odorem vi ignis reddere possunt neque etiam aduri; quare olim super lateres suffiebant et odorifera -adolebant » (For.). Cum idololatria varia iunguntur superstitionum genera
65:4
v. 4 « qui habitant in sepulcris et in. delubris idolorum dormiunt, qui comedunt carnem suillam et ius profanum in vasis eorum »; — hebr. qui sedent in sepuleris et im (locis) custoditis pernoctant; prius sane refertur ad necromantiam, ad responsa a mortuis postulanda (ita Osor. Mald. Sa, Mar. etc. et plerique recentiorum). Necromantia enim et evocationes mortuorum in usu erant (cf. 4 Reg. 98, 7. 4 Reg. 24, 6. Is. 8, 19), lege autem prohibebantur (Deut. 18, 11). Alii pauci (Vitringa, Ges. Hahn) explicant de inferiis, feralibus, februationibus, de sacrificiis in sepuleris pro manibus oblatis; sed cur dein sedentes? In locis custoditis pernoctare forte dicitur de celebratione mysteriorum in antris et cavernis facta, vel cum LXX xouóvcat 3v 'évóxvia et cum S. Hier. : « in delubris idolorum, ubi stratis pellibus hostiarum incubare soliti erant, ut somniis futura cognoscerent; quod in fano Aesculapii usque hodie celebrat error ethnicorum multorumque aliorum, quae non sunt aliud nisi tumuli mortuorum ». Syrus : pernoctant in speluncis; Chald. : et cum cadaveribus filiorum hominum morantur; Aq. et Sym. : &v sole Buxcernonpésotg ab)utápsver. De. qua re varios veterum locos vide apud Sanct. Ges. Winer (s. v. somnia) Ros. etc. — Comedere carnem suillam probabilissime refertur ad epulas sacrificales; sues enim in variis sacrificiis esse immolatos certum est (cf. Movers, Phoenizier I p. 219 seq. Ges. Kn. Naeg. Reinke); esus autem eiusmodi carnium etiam profanus severe interdictus erat lege; cf. Lev. 11, "1. 8. Deut. 14, 8. 9 Mach. 6, 18. 21; 71, 1. Fortasse ultimum quoque membrum ad epulas sacrificales refertur vel ad convivia quae cum gentilibus instituuntur, in quibus leges mosaicae de cibis minime observabantur ; communiter vertunt: frusta. abominationum vasa eorum (hebr.) i. e. in vasis suis vel scutris cibi adsunt abominandi. Alii (Fiirst, Kn.) hic cernunt describi legosxoxiay : Vasa i. e. adiumenta et subsidia vel instrumenta quibus res futuras divinare conentur sunt iis frusta ea quae idolis immolabant. In hebr. kethib est p35 quae vox vi verbi (ef. Ps.. 7, 3) discissum, fragmentum significare videtur; qeri h. l. praebet j»w3 ius vel iusculum ; cf. Iud. 6, 19. 20; quam vocem LXX, Syrus et S. Hier. exprimunt et nonnulli codices hebr. et editiones referunt (cf. de Rossi). LXX praeterea aliter iungunt : comedentes carnem suillam et ius (ouv) hostiarum, profana omnia vasa eorum. Syrus : polluentes cadavcribus indumenta sua. Atque eiusmodi mysteriis et superstitionibus initiati se magna superbia prae aliis efferunt de sua munditia et sanctitate insolenter gloriantes : odi profanum vulgus et arceo;
65:5
v. 5 « qui dicunt : recede a me, non appropinques mihi, quia immundus es »! — hebr. proprie «ppropinqua tibi i. e. sta apud te et ideo : procul esto a me (cf. Maid. Mar. For. Malv.), quia sanctus sum tibi, i. e. ne parum reverenter ad me accedens iram numinis in te suscites, cui ego consecratus sum; « ne si hominem sanctissimis sacris initiatum tetigeris, inexpiabilem religionem in te suscipias » (Osor.). Uti sanctuarium rebus profanis laeditur in sacra dignitate, ita numen et sacram suam dignitatem profanari asserunt aliorum attactu. Ergo quo magis abominationibus idolorum: se tradunt, eo magis se sanctos existimant, cum tamen ex lege idololatria maxima sit immundities et abominatio. Ita plerique recentiores verba concipiunt. Atque profecto si tanto cum contemptu veros cultores. Dei tractabant et sibi peculiarem attribuebant dignitatem, quantopere a Deo eiusque lege alieni fuerint satis superque declaratur. Eadem videtur esse sententia S. Hier. : « in tantam dementiam veniunt, ut quicumque eorum non fuerit similis eum quasi perditum detestentur » (sim. Sasb.). Alii id ab eis dici volunt gentilibus, quos arceant a suo convictu, ne quid maculae ab eis traherent (Sanct. Lap. Men. Tir.); delinearetur ergo superbia qua Iudaeus etiam idololatra se efferret contra gentiles (forte similiter ut Rom. 2, 17-21); at de societate gentilium vitata certe non reprehenderentur a propheta; neque ea superbia talis foret iniquitatis, qualem hoc loco post alia scelera et ante gravissimam poenarum denuntiationem exspectamus. Verum quantopere isti iram Dei provocent et quantis poenis sint castigandi, graviter explicatur : « isti fumus erunt in. furore meo, ignis ardens tota die »! — « eritis fumus, ignis ardens qui de meo furore accensus est » (S. Hier.). Deus qui est ignis ardens atque consumens eos apprehendet et incendio immisso eos reddet quasi ignem iugiter ardentem, ut toti quasi in ignem et fumum converti videantur; cf. 1, 315; 5, 24; 9, 18; 10, 17 ; 41, 14; « perpetuo materiam iracundiae meae subiiciunt, ut in illos incendar et indignationis meae flammis eos exuram » (Osor.). Considera quam graviter describatur poenae magnitudo : erunt ignis ardens continuo. Ita autem enormitate scelerum exigitur
65:6
v. 6 « ecce seriptum est coram me; mon tacebo, sed reddam et vetribuam. in sinum eorum; v. "1. iniquitates vestras et iniquitates patrum: vestrorum simul, dicit Dominus, qui sacrificaverunt super montes et super colles exprobraverunt mihi, et remetiar opus eorum primum in sinu eorum »; — tota eorum iniquitas est inscripta in monumentis Dei ad iudicium ; « omnia enim nostra peccata patent Dei oculis et in his scripta sunt libris, de quibus in Daniele legimus : throni positi sunt et libri aperti » (Dan. "1, 10. S. Hier.) ; sim. S. Cyr. ; cf. Deut. 32, 34 : nonne haec abscondita sunt apud me et signata in thesauris meis, ego retribuam eis in tempore et mea est ultio — ita Malv. For. Lap. ; sim. Osor. Sanct. Sasb. Mar. Men. et illustratione a contrario a libro vitae adducta Mald.; censentur enim res nostrae scriptae et repositae apud Deum ; cf. 4, 3; 49, 6. Ps. 138, 16. Ier. 17, 4. Alii decretum Dei et iudicium designari volunt (Vitringa, Hahn, Naeg. Troch.), uti scribi dicitur Iob 13, 96. Ier. 92, 30. Dicit se non quieturum, nisi antea (EN *5 cf. 55, 10. Gen. 39, 91. Lev. 992, 6. Ruth 3, 18. Iud. 15, 7. Del.) plene reddiderit et in eorum sinum et caput verterit facinora illorum ; in sinum metaphora est deprompta a sinu vestimenti in quo munera v. g. et dona reconduntur (cf. Ruth 3, 15. Ps. 78, 12. Ier. 39, 18. Luc. 6, 38). Iniquitates patrum eo sensu puniuntur in filiis, quia uti fit in calamitate quadam universo populo communi, quae maiores peccarunt et filii eorum vestigiis insistentes addiderunt eam tandem ruinam reipublicae attulerunt et eas aerumnas et tribulationes advexerunt, quas nunc luunt. Similis est locutio : implete mensuram patrum vestrorum; « peccaverunt quidem et qui tunc in vivis erant quando haec ab Isaia ' denuntiabantur et qui iam ante vita fuucti fuerant, nondum tamen illam impleverant peccatorum mensuram, ad quam Deus statuerat urbe ac templo deletis gentem illam duro atque aerumnoso exsilio mulctare; impleta ergo ab impia atque infelici posteritate peccatorum mensura quam ad summum fere usque parentes impleverant dederunt filii poenas, quae tam suis quam parentum peccatis debebantur » (Sanct.). Non tacebo i. e. non dissimulabo, non patiar inultum, sed ulciscar (Sasb.) ; cf. 49, 14; 62, 1. Denuo designat idololatriam tamquam omnium malorum fontem et originem : incensum adolebant in montibus et in collibus Deum ignominia afficiebant (hebr.); vide 57, 5 seq. Et hanc idololatriam vocat opus eorum primum, facinora illa iam a longo tempore et fere ab initio foederis patrata (cf. Ez. 20, "1 seq.) quae reliquorum malorum segetem progignebant amplissimam. — Hebr. plerumque concipiunt : et retribuam iis prius mercedem, id quod meriti sunt (cf. Reinke, Net. Rohl. Sein. Del. Naeg. Or.); at cum de improbitate patrum sermo sit et ista iure opus vocari possit primum, pro quo poena repetatur, acceptio illa quam praebent LXX &xc£óoo «& Egtz axo», Syrus et S. Hier. videtur praeferenda, praesertim cum illud prius retribuam indigeat suppletione quam illi utique tacite faciunt sed quae hic non adest: et dein dabo salutem. Sed sensus aeque aptus, immo melior est idem quem simili rerum concursu Christus indicavit dicens : ut veniat super vos omnis sanguis iustus qui effusus est super terram etc. (Matth. 93, 33) ; ita For. explicat addens esse certum numerum certamque mensuram peccatorum quae cum impleatur regna et imperia everti.
65:8
v. 8 « JIfaec dicit Dominus : quomodo si inveniatur granum in botro et dicatur : ne dissipes illud quoniam benedictio est, sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum » ; — hebr. quemadmodum si inveniatur mustum in wva, dicitur : ne perdas... sic faciam ; adest enim in Israel semen sanctum, adest argentum, quod excoctione a scoriis sit purgandum (cf. 1, 25; . 6, 13) ; non tota vinea est corrupta, adsunt boni, utique numero pauci, id quod comparatione exprimitur : in uva id servatur quod bonum est, etsi sit parvum. Servantur ergo reliquiae propter servos meos, sicuti tempore anteacto saepius regnum servatum fuit propter servum meum David; vide 3 Reg. 11, 11-13. 32-39 ; 15, 4. 5. 4 Reg. 8, 19; 19, 34. 2 Par. 21, 71. Uti saepius apud Isaiam iam deprehendimus (cf. 1, 6. 22 seq. 9, 15), comparatio modo instituta in sequentibus declaratur
Verum ex ruina populo intentata secundum normam ab initio aped Isaiam promulgatam reliquiae salvabuntur ;
65:9
v. 9 « et. educam de lacob semen et de Iuda possidentem montes meos, et hereditabunt eam electi mei et servi mei habitabunt ibi »; — ex lacob et ex luda, ex Israelitis sensu strictiore, et ex ludaeis colligentur ad instaurationem theocratiae, revertentur in terram palaestinensem, in terram Domini, quam denuo possidebunt; montes meos cf. 8, 8; 14; 285. Ex. 15, 1'I. Deut. 11, 11. Ez. 34, 13 etc. Indicatür itaque reditus ex exsilio tamquam initium instaurationis ; de qua re vide 14, 1. 9; 40, 3 seq. Os. 2, 15; 3, 5. Am. 9, 8-12. Mich. 2, 12. 13; 4, 6; '1, 11 seq. Iam pauca illa grana in botro cum iis adsit Dei benedictio amplum praebebunt proventum, semen illud parvum in maximam Deo favente excrescet messem, — qui revertentur pace et securitate fruentur
65:10
v. 10 « el erunt campestria in caulas gregum et vallis Achor in cubile armentorum populo meo qui requisierunt me » ; — hebr. et erit Saron in pascua ovium; uti S. Hier. advertit : « pro campestribus in hebr. Saron ponitur; omnis regio circa Lyddam, Ioppen et Iamniam apta -est pascendis gregibus »; cf. 33, 9. Vallis Achor, « in qua quondam maledictio fuit atque supplicium (Iud. 7, 94-26) erit in armentorum requiem » (S. Hier.); vetus illa maledictio vertitur in benedictionem (cf. S. Cyr. Osor. Sasb. Lap.); olim erat populo terram ingredienti vallis illa fatalis, nunc autem erit, ut Osce loquitur 9, 153, vallis ad aperiendam spem. Sita erat in finibus septemtrionalibus tribus Iuda et a Ierichunte septemtrionem versus. Erit igitur terra a parte occidentali (Saron) usque ad orientalem versus Iordanem i. e. regio tota gregibus ovium et armentorum abundans. Vita autem pastoricia symbolum est pacis et tranquillitatis; eodem modo vitam post reditum describit Mich. ", 14. Indolem quoque instaurationis pacificam, a bellico strepitu et pompa mundana remotam, vates delineat; estque symbolum illud eo aptius quia regnum Messiae est regnum pacis (9, 6 ; 11, 6) et ipse Messias tamquam pastor bonus populum suum colliget (40, 11. Ez. 34, 23) qui uti David ex radice Iesse et humili conditione egressus est ad pascendum populum, ita ipse quoque ex trunco lesse exorietur ad regnum pacis fundandum et ad thronum David possidendum (cf. 9, 71; 11, 1). In terrae fertilitate, in pace, in bonorum abundantia et securitate simul declarari ex norma veteris testamenti adesse in populo veram morum sanctitatem, iam saepius animadvertimus (cf. ad Am. 9, 13; comment. in Proph. min. I p. 336 et vide Lev. 26, 3. 5. Deut. 28. 29). Verum non erit pax impiis
65:11
v. 11 «et vos qui dereliquistis Dominum, qui obliti estis montem sanctum meum, qui ponitis Fortunae mensam et libatis super eam,
65:12
v. 49 numerabo vos in. gladio et omnes in caede corruetis, pro eo quod vocavi et non respondistis, locutus sum et non audistis, et faciebatis malum in oculis meis et quae nolui elegistis »! — a Domino alieni et aversi, montis Sion i. e. cultus Dei et promissionum obliti mensam ponunt i. e. lectisternia parant pro Gad et pro Meni libamen implent (hebr.). Gad ut nomen appellativum fortunam dicit (cf. Gen. 30, 14 LXX £v «5yz), ut idolum (cf. Baal Gad) explicant de deo fortunae et in eo cernunt planetam cui a Iove nomen est, quam stellam Arabes maiorem fortunam appellabant, dum stellam cui a Venere nomen est inditum vocent minorem fortunam. Hinc fit, ut Meni de hac stella et de dea eius stellae praeside accipiant communiter (cf. Del.). significet, est valde incertum. Idolum hoe nomine appellatum, utrum alibi occurrat necne, non liquet. Nam nomen Abdmeni, servus Meni, quod in nummis aliquibus aramaico - persicis satraparum legi perhibetur ab aliis dubium esse declaratur (cf. Schrader in Handwoerterb. ed. Riehm p. 980) ; alii vocem comparant cum Mzy,. Mv, (cf. Movers, Phoenizier I p. 650; Kn. Sein.) i. e. cum deo Luno vel dea Luna. Deam Menam etiam novit S. Augustinus, quam praefecerunt menstruis feminarum (Civ. D. 4, 11) et quae testibus Diodoro (9, 56) et Nonno (Dionys. 5, 70 seq.) in Phoenicia et Africa adorabatur (Lel.). Sed tamen valde incertum remanet, num MZ» cum Meni cohaereat ; Del. Or. potius in eam inclinant sententiam adesse nexum cum idolo Arabum antiquorum Manát. Pro iis qui vatem in Babylonia vixisse contendunt iuvat annotate quod Del. dicit totam hanc idololatriae descriptionem ex moribus Babyloniorum illustrari non posse, neque Lenormant (la magie chez les Chaldéens) inter plurima idolorum nomina chaldaica ullum afferre quod ullam cum Gad et Meni prae se ferat similitudinem. Lectisternia apud Dabylonios in usu fuisse patet quidem ex Baruch 6, 297. Dan. 14, 2 et ea quoque innuere videtur: Herodotus (1, 481) ; at sane nemo dixerit ea apud solos Babylonios in usu fuisse; epulae enim sacrificales omnes quid demum sunt nisi mensae diis instructae ? Ssabios quoque per lectisternia fortunae idolum coluisse referunt (Sehrader |. c.) ; et S. Hier. refert : « est autem in cunctis urbibus et maxime in Aegypto et in Alexandria idololatriae vetus consuetudo, .ut ultimo die anni et mensis eorum qui extremus est ponant mensam refertam varii generis epulis et poculum mulso mixtum, vel praeteriti anni vel futuri fertilitatem auspicantes ». LXX praebent : írowdtovreg cQ Outuwovip vpdmehaw xxi mXnpoUvtee «7 10: xipxoux. Macrobius (Saturn. 1, 19) refert ab Aegyptiis daemonem habitum esse solem et «j;a» lunam; si id verum est et si interpres graecus ex hoc more aegyptiaco est explicandus, adest vestigium Meni revera habitam esse deam Lunam. — Syrus in priore membro habet Gad, in alte- TO : temperastis crateres. Aq. et Theod. praebent «& uswe ; Sym. éxvóg uov. Chald. solum in universum de idolis et diis loquitur. Cum emphasi et paronomasia-meni, manithi-alludens ad ipsum nomen planetae eodem verbo utitur vates ad poenam denuntiandam (For. Malv. Sanct. Lap. ete.) v. 12 mumerabo vos in gladio etc. i. e. numeratos vos caedi tradam, unus e vobis non effugiet (Vat. Mar.) vel destinavi vos gladio et omnes vos ad mactationem. vos incurvabitis (hebr.) ; ut scil. vos incurvastis idolis (2, 9), iam incurvate cervices et colla praebete gladio ; incurvare vide 10, 4. Et quattuor demum modis ratio poenae affertur ex eorum contumacia, qua Deo vocanti et continuo docenti restiterunt et ea opere praestiterunt quae Domino sunt abominationi ; cf. 50, 2; 66, 4. Mortem hanc et caedem unam esse ex poenis variis quibus rebelles puniendi sint, ex sequentibus colligitur; quamvis enim dictum sit : omnes vos ad mactationem, tamen alia quoque genera casügationum denuntiantur :
65:13
v. 13 « « propter hoc haec dicit Dominus Deus : ecce servi mei comedent et vos esurietis; ecce servi mei bibent. et vos sitielis;
65:14
v. 44 ecce servi mei laetabuntur et vos confundemini ; ecce servi mei laudabunt prae exsultatione cordis et vos clamabitis prae dolore cordis et prae contritione spiritus ululabitis »; — aitende gradationem : servi Dei iis quae ad vitam necessaria sunt abundabunt, praeterea gaudio fruentur, immo iubilatione exsultabunt (hebr.) prae consolatione animi ; impiis vero, ut iam 3, 4 minatus erat, fulerum panis et. aquae subtrahitur, ad inopiam accedet ignominia et opprobrium, demum corporibus animisque ita malorum mole prementur, ut prae moerore et angustiis vociferentur et eiulent. Illi igitur divinis beneficiis et vera beatitudine affluent, hi bonis spoliati et praesidio divino nudati malis miserrime succumbent. Insuper utrorumque sors longe lateque innotescet
65:15
v. 45 « et dimittelis nomen vestrum in iuramentum electis meis et interficiet te Dominus Deus et servos suos vocabit nomine alio,
65:16
v. 46 in quo qui benedictus est super terram, benedicetur in Deo amen, et qui iurat in terra, iurabit in Deo umen, quia oblivioni traditae sunt angustiae priores et quia absconditae sunt ab oculis meis » ; — poena eorum erit adeo conspicua et horrenda, ut nomen et sors eorum ad diras et imprecationes usurpetur; S. Hier. : « nomen vestrum erit in iuramentum, ut pro malorum exemplo vos habeant et detestentur talia sustinere et iurent sic : non haec patiar quae passus est populus Iudaeorum »; idem explicatius minatur Ieremias : et dabo eos in opprobrium et in parabolam et in proverbium et in maledictionem in universis locis ad quae eieci eos (24, 9); cf. Ier. 29, 32. Ita implebitur quod iam Num. 5, 21 dictum est : detque te Dominus in maledictionem. Porro maledictione omnium obruti misera morte a Domino conficientur ; ita post maledictionem sequitur comminatio mortis, uti idem habes ler. 24, 10. : et mittam in eis gladium et famem et.pestem, donec consumantur de terra. Neque enim illud ef interficiet te est formula imprecationis vel iuramentum exsecrationis quod h.l. a propheta inseratur (Mar. Kn. Or.), sed uti particula et indicatur et forma verbali ipsa demonstratur, mors tamquam poena a Deo infligenda proponitur; ita demum coelitus percussi fiunt in maledictionem, ut ab eorum sorte imprecatio usurpetur. Verba eo sensu esse accipienda etiam eo suadetur quia si formula ipsa iuramenti exsecrationis daretur, alterum. membrum quo comparatio contineretur vix posset deesse; vide Ier. 22, 29 : ponat te Dominus sicut Sedeciam et sicut Achab, quos frixit rex Babylonis in igne; cf. Gen. 48, 20. 1 Reg. 3, 1. — pum igitur impii omnibus sunt horrori et in eorum sorte entem cernitur documentum vindictae divinae, Deus servos suos electos singu-: lari ratione ad sui familiaritatem et bonorum divinorum communionem admittet, ita ut in novam quandam et sublimiorem conditionem evecti novo quoque nomine eoque honorificentissimo ab eo consafutentur. Quale sit nomen, vide ad 62, 2-4 et infra v. 23 : semen benedictorum Domini, vel cogita cum Mald. Sanct. Sasb. 62, 12 : populus sanctus, redempti a Domino; alii nomen cAristianorum designari volunt (S. Hier. Cyr.. Theod. Barh. Pint. For. Mald. Sa, Lap. Calin. Reinke, Bade, Troch. Naeg.), quae acceptio nimis videtur esse ad unum restricta neque ullo modo ante impletionem cognoscibilis; dein adverti debet vocari nomine non eam habere vim, ut nomen debeat revera geri vel in ore hominum versari (cf. ad "1, 14), sed solum rei virtutem vel naturam declarari, Servi Domini ad sublimiorem conditionem prae vetere foedere evecti —id enim in alio nomine imposito iure cernes—iam beata sua felicitate in se omnium oculos convertent, ita quidem ut quicumque sibi bona apprecatur in orbe terrarum, ea sibi apprecetur per Deum fidelem et veracem. Ita ex hebr. (cf. Mald. Mar. Sanct. et recentiores). Cernuntur ergo in servis Domini promissa Dei adeo impleta et tam larga benedictio effusa, ut omnium vota illam appetant conditionem et in ea Deum veritatis et fidel sese eximio modo manifestasse fateantur. Unde cultus quoque veri Dei in orbem terrarum propagabitur, quae cultus diffusio uno cultus genere, iurisiurandi scil. sacramento, declaratur (cf. 19, 18; 45, 24; 48, 1), cum iam in orbe terrarum per Deum veritatis omnes iurent, eum igitur Dominum supremum agnoscant et venerentur. Ita per servos Domini cognitio Dei inferetur gentibus (cf. 42, 12). Haec autem cultus Dei propagatio plurimum promovebitur, quia Deus servos suos ea bonorum copia et ea consolatione donabit, ut priores angustiae et clades iam oblivioni omnino tradantur; insuper ea sanctitate nova haec rerum instauratio praedita erit, ut veteres illae aerumnae etiam ab oculis Domini abscedant, i. e. ut Deus malorum praeteritorum iam non recordetur ad ea denuo inducenda (cf. Mald.); quod enim longe abest, absconditum esse dicitur ab oculis (Sanct.); unde quia Deus novae theocratiae iam non illaturus est eas castigationes quibus veterem punivit et erudivit, illae absconditae esse dicuntur ab oculis Domini, illarum Deus iam non recordari perhibetur venia et indulgentia copiosissime collata, qua damna vetera eximie sunt reparata. Unde quantopere nova rerum conditio prae vetere eminentior futura sit, pluribus deinceps explicatur. simam ex consilio divino quo Deus creaturam suam ad summum quoddam gloriae fastigium perducere decreverit et regnum gloriae coelum terramque complectens condere statuerit;
65:17
v. 17 « Ecce enim ego creo coelos novos et terram novam; et non erunt in memoria priora et non ascendent super cor » ; — i. e. priora iam non in mentem venient, iam non de illis occurret vel habebitur cogitatio. Statim ultima illa perfectio proponitur ad quam regnum Dei demum sit adducendum, quando revera coeli novi et nova terra consummatione saeculorum facta Dei gloriam et gloriam filiorum Dei annuntiabunt (cf. Rom. 8, 91. 9 Petr. 3, 13. Apoc. 21, 1). Ut enim beatitudo illa quam Deus servis suis parat in summa sua perfectione exhibeatur et ut talis maledictioni illi et morti cui adversarii Dei succumbent efficaciter opponatur, iuremerito vates salutem messianicam describit qua coeli et terra nova gloria eaque perpetua donantur, quo facilius ex innovatione et gloria in ipsam creaturam redundante ad gloriam servorum Dei fiat conclusio. Quod supra 81, 6. 16 vates indicaverat, hic iam aperte declarat. Nova ergo theocratia innovationem et gloriam coeli et terrae efficiet, de qua demum in consummatione saeculorum futura libris novi foederis edocemur. Sed per se patet totam illam gloriam et innovationem non statim exorituram, verum per gradus quosdam et post indeterminata temporum spatia ad eam esse perveniendum. Describit ergo vates etiam hoc loco theocratiam ex illa gloria ad quam tandem erit adducenda stadiis intermediis atque intervallis relictis; et apte quidem ita describit, quia ex consummata illa gloria quasi uno conspectu exhibetur, quantum sit illud quod Deus praeparaverit diligentibus se. Ita locus iste duce doctrina in sacris libris proposita exponendus videtur. Ea enim expositione verborum proprietas omnino servatur, quae eadem cernitur 9 Petr. 3, 43. Apoc. 91, 4 seq.; habetur veritas rei, quia creatura revera erit glorificanda, et apte hoc gloriae fastigium et praecedentem descriptionem sortis bonorum absolvit et subsequentem eminentiam novae theocratiae orditur. Neque alienum est ab lsaia, ut ab ultima quasi rei perfectione exorsus eaque summatim proposita ad alia descendat intermedia et viam delineet qua ad summum illud erit perveniendum (cf. 9, 9; 52, 13; 54, 1; 60, 1)- De illa innovatione audi S. Hier. : « qui novitatem commutationem in melius et non elementorum arbitantur interitum. illo utuntur exemplo Ps. 101, 26. 27, in quo perspicue demonstratur perditionem et interitum non abolitionem in nihil, sed commutationem sonare in melius ; quod intelligens et Paulus apostolus loquebatur : praeterit enim figura huius mundi (1 Cor. 7, 31) ; consideremus quid dixerit : figura praeterit, non substantia ». Alii in eoelis novis novaque terra loeutionem cernunt hyperbolicam, qua ' magna quaedam et incredibilis mutatio in melius significetur (Mald. Sanct. sim. Osor.) vel designari nova de coelo auxilia, nova de terra beneficia (S. Tliom.) vel dici novos coelos, quia laetis cuneta videantur pulchriora (Mar.); sed haec utut veri aliquid continent, tamen verba adeo ampla et clara nimis extenuant. Alii in novis coelis terraque nova simpliciter cernunt Christi Ecclesiam hisce in terris institutam. et degentem (cf. S. Ephr. Pint. For. Lap. Men. Tir. Reinke, Bade), monentes in subsequentibus ea efferri quae non in beata aeternitate sed hisce in terris et in via ad patriam eveniant et Ecclesiam revera dici posse novum mundum, multo augustiorem et pulchriorem isto quem cernimus. Haee quidem vera sunt ; at in v. 17 de Ecclesia in terra constituta sermonem esse non evincunt. Nam docente revelatione verba aliquid etiam augustius sonant; cur ergo id hoc loco excludatur ? Nonne prophetarum est res describere ex summa et ultima perfectione ? Idque praeprimis valet in exhibenda salute messianica, quae uti revera aeternitatem complectitur et in ea tandem omni suo splendore et beatitate possidetur, ita eam proponunt haud infrequenter ea amplitudine et. pulehritudine iisque effectibus quae non adsunt nisi in aeternitate. [dem poteris etiam quandoque in subsequentibus observare ; felicitas enim describitur talis qualis vere haberi nequeat hisce in terris ; quamvis igitur describatur tamquam in conditione terrestri conclusa, tamen huius terrae limites excedere et superare videtur. Unde potiore iure explicabimus v. 17 de beata temporum plenitudine. Tempus et aeternitatem simul hoc versu comprehendi Troch. censet; at melius Sasb. Calm. de creaturae immutatione gloriosa capiunt; et inde ultima verba ita exponit Sasb. : « coelum et terra quae iam admiramini non erunt,semel. comparanda cum illis coelis et illa terra quae erunt post resurrectionem et omnia post resurrectionem erunt multo praestantiora » Novos coelos novamque terram iri praeparatum creatione et innovatione Ierusalem tali, ut fiat sanctitatis sedes, exponitur
65:18
v. 18 « sed gawdebitis et exsultabitis usque in sempiternum in his quae ego creo, quia ecce ego creo lerusalem exsultationem et populum eius gaudium » ; — in hoc versu propheta ab ultima perfectione regni messianici quae futura est in aeternitate, a coelis novis et terra nova, descendit ad conditionem temporalem eiusdem regni, quam ita exhibet, ut centrum veteris theocratiae et ipsa vetus theocratia — loquitur enim de Ierusalem et de populo theocratico — dicatur nova quadam creatione immutari adeo ut fiat exsultatio et gaudium. Idcirco magna quaedam annuntiatur innovatio quae ex parte Dei considerata sit creatio, ergo opus Dei modo quodam eximio ad efficientiam Dei referendum, ex parte vero veteris theocratiae talem inducat rerum mutationem, ut qui antea ob violationem foederis erant exsecrationi et aerumnis traditi iam non spirent nisi laetitiam et gaudium et hanc felicitatem etiam cum aliis communicent. Nova ergo theocratia adumbratur tamquam fons gaudii et exsultationis, tamquam verae felicitatis scaturigo ; unde bene in hebr. laetamini et exsultate in perpetuum de tali Dei creatione, qua implebitur quod dictum est 60, 5 seq. 61, 3 et 62, 3. Quanta indicetur rerum mutatio usu nominum abstractorum, facile patet comparatione instituta cum 49, 14 et 51, 18 seq. ; « nunc creata dicitur lerusalem gaudens et exsultans, quialonge meliorem statum nacta est quam cum sederet lugens et sordida » (Sanct.). Et quanta sanctitas futura sit in hac creatione divina, pulcherrime delectatione ea describitur qua Dominus sibi in ea complacet
65:19
v. 19 « ef exsultabo in Ierusalem et gaudebo in populo meo et non audietur in eo ultra vox fletus et vox clamoris »;, — in gaudio Domini vide delineatam ex unà parte eximiam sanctitatem in theocratia relucentem, ex altera parte Dei amicitiam et benevolentiam et tenerrimam illam curam et ingens desiderium quo singulorum salutem prosequitur. Ergo consistit regnum fundatum in iudicio et iustitia (9, 7), nunc est Ierusalem plantatio fidelis, vinea meri, germen plantationis ad glorificandum (cf. 21, 9; 54, 12 seq. 60, 21). Simul cum ablatione peccati cessant aerumnae et afflictiones et oppressiones; delineatur sanctitas ratione habita temporis prophetae, quo propter iniquitatem eiulatus et clamores oppressorum audiebantur. In oratione precatus erat vates ne perpetuo irasci vellet Deus, respondet Dominus quod non solum populus gaudebit sed ipse quoque exsultaret (For.). En quam abunde orationem vatis se suscepturum atque impleturum spondet! Novae theocratiae conditio felix et Deo accepta iam variis imaginibus ex norma veteris legis depromptis accuratius delineatur. Et primo quidem morte immatura neminem iri abreptum, verum longaevitatem fore illam quam in priscis patriarchis origini generis nostri proximis adfuisse sacrae literae docent
65:20
v. 90 « non erit ibi amplius infans dierum et senez qui non impleat dies suos, quoniam puer centum. annorum morietur et peccator centum annorum maledictus erit »; — hebr. et non erit inde (scil. ex lerusalem) amplius infans dierum per pauculos solum dies vivens; omnes implebunt dies suos et tanta erit longaevitas ut si quis centum annos natus moreretur, is tamquam puer mortem obiisse censeretur vel tamquam peccator morte praematura abreptus crederetur ; verte hebr. nam puer (tamquam) centum annos natus moreretur et. peccator (tamquam) centum annos natus maledicto abriperetur. Quid sibi vult haec longaevitas? hi dies ligni (v. 99) ita ut homines iuturnitatem ar- "borum assequantur? Duo puto a propheta spectari. Primo eum velle in vita diuturna quam homines magni aestimant et quae 1n sacra quoque Scriptura ut merces virtutis proponitur (Ex. 20, 12. Deut. 5, 16) statum eum designare, qui bonis omnibus abundet et imaginem quandam exhibeat sanctitatis perfectae et ipsa. vitae longaevitate quam maxime similis depingatur vitae quae in paradiso fuisset transigenda. Secundo eum indicare in novo rerum ordine normas illas pro vetere fixas iam non eodem modo valere; nam ibi valet : defecerunt anni eorum (peccatorum) cum festinatione (Ps. 17, 33) et viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos (Ps. 94, 24); generatim in vetere lege poenae temporales ,. transgressoribus erant propositae; sed alia erit indoles novae legis. modo esse accipiendam existimo quo supra sirhiles descriptiones tamquam symbola rerum explicatae fuerant (2, 4; 414, 6; 44, 9; 43, 90 etc.). Vitam ergo beatam Deoque gratam et novam rerum conditionem a vetere diversam vates exhibet depingens diuturnitatem vitae ; ad quam descriptionem clarius efferendam etiam ultima pars versus referri debet sensu conditionato : si quis centum annos natus moreretur, iuvenis mortem obiisse censeretur vel existimaretur peccator Dei maledictione sublatus ; tanta ergo erit longaevitas, in qua simul quantus sit vitae vigor, quantum robur corporis, quanta rerum omnium salubritas describitur. Hisce autem omnibus imago constituitur et symbolum. vitae felicissimae ; symbolum vero non eodem modo quo describitur impletum iri res est satis perspicua. Eandem felicitatem et sanctitatem, cuius indicium est prosperitas, ulterius vates exhibet
65:21
v. 21 « et aedificabunt domos et habitabunt et plantabunt. vineas et comedent. fructus earum;
65:22
v. 99. non aedificabunt et alius habitabit, non plantabunt et alius comedet ; secundwm enim dies ligni erunt dies populi mei et opera manuum eorum inveterabunt » ; — in lege mosaica transgressoribus hae intentantur minae : frustra seretis sementem: quae ab hostibus devorabitur (Lev. 26, 16); domum aedifices et non habites in ea; plantes vineam et non vindemies eam; fructus terrae et omnes labores tuos comedat populus quem ignoras (Deut. 28, 30. 33), quorum singula quoties rebellibus evenerint, testes sunt libr historici (Iud. 3, 8. 14; 6, 4; 10, 9 etc.) et ipse Isaias (1, 7). Quia igitur haec cum manifesta allusione ad legem mosaicam iam non fore dicuntur quae alias pro peccatis infligi solebant, aperte status quidam pietatis et sanctitatis ratione symbolica describitur secundum normam Israelitis ex lege notam. Praeterea in illa prosperitate delineari bonorum spiritualium abundantiam facile concipitur, quia ipsa prosperitas indicium est divinae in populum benevolentiae et liberalitatis. Membrum ultimum verte ex hebr. et opera manwuwn suarum plene consument electi mei, iis integre et perfecte fruentur et quam diutissime perfruentur ; ita esse potest longaevitas ratio, cur quae plantaverint ipsi comedere dicantur. Dies ligni intellige spatium quo arbores vivere et florere solent, sicut cedrus, quercus, terebinthus, quae per plura saecula virent vegetae. Fortasse haec pars a suo loco qui esse videtur in v. 20 casu quodam est remota (uti accidit 38, 21, 22); verba enim ea melius ad illum versum conveniunt quam hoc loco, nisi dicere malueris cum Mald. : tamdiu unusquisque vivet in populo, quamdiu vinea quam plantavit duraverit, ut comedat omnes fructus eius, vel explicaveris cum Sanct. non de vitae diuturnitate sed de vita, in qua splendor et viror non marcescat; ergo semper vegeti et valentes ad comedendum, quamdiu vivunt? Sed du- Benedictio divina ulterius cernitur
65:23
v. 23 « electi mei non laborabunt frustra jweque. generabunt in. conturbatione, quia semen benedictorum Domini est et nepotes eorum cum eis »,; — iam spes eorum et exspectatio non falletur; hebr. neque generabunt ad. terrorem vel exitium repentinum; liberos scil. non procreabunt qui morte immatura vel strage hostili vel alio infortunio sint auferendi. Notat S. Hier. : « neque generabunt in maledictione, et ut in hebr. expressius ponitur eig &vozxpEfav h. e. ut esse desistant »; LXX ei; xa:zpx», idem Syrus. De voce hebr. vide Lev. 26, 16. Ps. 8, 33. Ier. 15, 8. Iis autem favoribus donantur quia sunt a Deo benedicti ; nepotes ipsorum cum eis i. e. ipsi erunt longaevi neque nepotes eorum morte praematura abripientur. Et quantopere Deus promptus paratusque sit ad favores favoribus addendos, insigni modo describitur
65:24
v. 24 « eritque antequam clament, ego exaudiam; adhuc illis loquentibus, ego audiam »; — plus promittit quam 64, 5 vates. commemorat, plus quoque quam 30, 19 proponitur. Quam primum desiderium mente animoque concipitur, antequam verbis voceque pronuntiatur et Dei gratia pro eo imploratur, Deus spondet se responsurum (hebr.), illis adhuc orantibus se exauditurum. Qua loquendi ratione « explicatur benevoli animi singulare studium, qui sic est in aliorum causam intentus, ut non solum vocem aut orationem audiat, sed latentes animi atque silentes motus » (Sanct.). Hoc S. Hier. illustrat ex crebris apostolorum miraculis : « loquentibus enim et clamantibus apostolis et apostolicis viris Dominus signorum magnitudine respondebat ». Tam praeclare igitur Deus respondet ad petitionem prophetae salvabimur? in 64, 5 et ad illa suspiria : ne irascaris, pater noster es tu etc. (64, 8. 9). Absolvitur salutis eximiae descriptio symbolo illo regni pacis quod fere ex 11, 6 seq. depromitur :
65:25
v. 25 « lupus et agnus pascentur simul, leo et bos comedent paleas et serpenti pulvis panis eius ; non nocebunt neque occident in omni monte sancto meo, dicit Dominus »; — vide ad 11, 6-9. Gloria enim regni messianici etiam in creaturam redundabit; quo sensu et quo modo vide quae notavi ad 11, 6; de qua re quoque vide ad Os. 2, 21; 4, 3. Am. 9, 13. Ioel 3, 48. Mich. 7, 14. Hab. 3, 41. Soph. 1, 3. Bestiae feroces domitae cernuntur in ea imagine et pacificae; eo symbolo vis nativa regni messianici declaratur. Serpenti, cuius 11, 6 non est facta mentio, panis assignatur pulvis cum manifesta allusione ad Gen. 3, 14; ergo maledictio illa in serpentem prolata effectum tulisse hoc loco dicitur, ergo diabolus qui in serpente maledictione percellitur hoc symbolo serpentis pulverem comedentis victus atque prostratus declaratur. Eius potentia est superata : nunc princeps huius mundi eiicietur foras. Uti in paradiso serpens erat in- Strumentum diaboli, diabolus igitur se viribus naturalibus abuti posse ad malum peragendum ostendit, ita plane consequens est etiam in serviiute corruptionis cui creatura subiecta est (Rom. 8, 21) diabolum suas agere partes et suas immiscere fraudes. Unde Christus triumphator etiam creaturam liberat a servitute illa; liberat eam iam per benedictiones Ecclesiae, cernitur illius liberatio et elevatio in sacramentalibus et sacra- "mentis, in quibus creatura quasi vehiculum fit et instrumentum beneficiorum divinorum, modo gloriosiore eam liberabit et elevabit in glorificatione filiorum Dei. Interea autem symbolo illo quanta vis pacis insit regno messianico delineatur et quantopere fracta sit et victa potentia Deo adversaria. Demum ex pace illa in creataram redundante et ferocissima quaeque edomante quae sit salutis excellentia et beatitas ut rite colligamus et perpendamus admonemur.
65:2
… in volo, la nave, le lettere T e Φ) e soprattutto dai tipi del Vecchio Testamento applicati dai Padri: Gen. 47, 14-19, Giacobbe benedice Ephraim e Manasse con le braccia incrociate; Ex. 17, 11, Mosè prega con le mani alzate per il popolo combattente; Is. 65, 2, « ho esteso le mie mani ». In Eph. 3, 18, i Padri trovano le quattro dimensioni della C.
65:8
L'anno seguente, 345, A. scrisse ancora una Dimostrazione intitolata Dell'action (con allusione a Is. 65, 8), con cui sembra cominciare una nuova serie alfabetica di scritti, ma che ne rimase unica rappresentante.
65:10
SARON (EBR. HAŠ-ŠARÓN, GR. Ὁ ΣΑΦΏΝ, LAC. SARONAS)
SARON (ebr. haš-Šarón, gr. ὁ Σαφών, lac. Saronas). - 1. Nome biblico del tratto della piana palestinese che si estende sul litorale dal Carmelo fino a Giaffa, decantata per la sua fertilità (Is. 35,2), per l'abbondanza dei pascoli (Is. 65,10; I Par. 27,29), per i prati fioriti di narcisi e anemoni (Cant. 2,1).
65:11
GAD (EBR. GADH « FORTUNA », « FELICITÀ »)
… Gadh « fortuna », « felicità »). - Divinità pagana, [di cui nella Bibbia si parla solo in Is. 65, 11; tuttavia essa risulta come componente di taluni nomi teoforici, come Baalgad (Ios. 11, 17; 12, 7; 13, 5) e Magdalgad (ibid. 15, 37).
65:16
… Contro tale asserzione ben reagì s. Girolamo, ibid., che la forma «come sta scritto» rimanda sempre alla Scrittura ispirata, e qui si ha un riferimento ad Is. 64, 3; 65, 16. S. Epifanio (Havr. 42), fu il solo a ritenere che Eph. 5, 14 si riferisse all'Apocalisse di E. Non si può dire se ad essa appartengano alcuni frammenti copti del sec. v, scoperti …
65:17
Come semplici immagini sono «cieli nuovi e terra nuova», per esprimere il profondo rinnovamento che opererà tra gli uomini il Messia (Is. 65, 17; 66, 22; II Pt. 3, 13; cf. la παλεντεύσια di Mt. 19, 28; la καπνή κτίσις di Gal. 6, 15; II Cor. 5, 17; il passaggio da morte a vita di Io. 5, 24-28; E. B. Allo, op. cit., p. 325). …
65:20
… Tale concetto di mancare ad un fine, di non raggiungere un obiettivo è del resto assai chiaro nel termine ebraico e greco che si usa solitamente per indicare il p. (ἀμαρτία = fallire, mancare allo scopo: cf. Is. 65, 20, Ps. 25, 8 dove i delinquentius in via non sono quelli che un p. arresta lungo la via, ma quelli che falliscono la meta).
65:25
… La cessazione di quest'opposizione istintiva caratterizzerà l'evo messianico (Is. 11, 6; cf. 65, 25). Debole, inesperto e bisognoso di guida e protezione (cf. l'apologo di Nathan II Sam. 12, 3-4), l'a. esige come correlativo il pastore (cf. Dante, Par. IX, 131 sg.; X, 94; XXIX, …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.