God promiseth abundance of spiritual graces to the faithful, 4. that shal beleue in Christ of al nations: 7. and sincerely serue him.
1All you that thirst, come to the waters: and you that have no money make haste, buy, and eat: come ye, buy wine and milk without money, and without any price.Sitibondi venite tutti alle acque, e voi che non avete argento, fate presto, comprate, e mangiate: venite, comprate senza argento, e senz'altra permuta del vino, e del latte.ALYE that thirst come to the waters: and you that haue no siluer, make hast, bye, & eate: come, bye without siluer, and without any exchange wine and milke.Omnes sitientes, venite ad aquas, / et qui non habetis argentum, / properate, emite, et comedite: / venite, emite absque argento / et absque ulla commutatione / vinum et lac. 2Why do you spend money for that which is not bread, and your labour for that which doth not satisfy you? Hearken diligently to me, and eat that which is good, and your soul shall be delighted in fatness.Per qual motivo spendete voi il vostro argento in cose, che non son pane, e la vostra fatica in quello, che non satolla? udite me con docilità, e cibatevi di buon cibo, e nel sostanzioso nudrimento si delizierà l'anima vostra.Why bestow you siluer not for bread, & your labour not for saciety? Hearing heare ye me, and eate that which is ••d, and your soule shal be delighted in fatnes.Quare appenditis argentum non in panibus, / et laborem vestrum non in saturitate ? / Audite, audientes me, et comedite bonum, / et delectabitur in crassitudine anima vestra. 3Incline your ear and come to me: hear and your soul shall live, and I will make an everlasting covenant with you, the faithful mercies of David.Porgete l'orecchia vostra, e venite a me: ascoltate, e l'anima vostra avrà vita, e stabilirò con voi un patto eterno, l'adempimento delle misericordie promesse a Davidde.Incline your eare, & come to me: heare, and your soule shal liue, and I wil make an euerlasting couenant with you, the faythful mercies of Dauid.Inclinate aurem vestram, et venite ad me; / audite, et vivet anima vestra, / et feriam vobiscum pactum sempiternum, / misericordias David fideles. 4Behold I have given him for a witness to the people, for a leader and a master to the Gentiles.Ecco, che io ho dato lui testimone ai popoli, condottiere, e maestro delle nazioni.Behold I haue geuen him for a witnes to the peoples, for a prince and master to the Gentiles.Ecce testem populis dedi eum, / ducem ac præceptorem gentibus. 5Behold thou shalt call a nation, which thou knewest not: and the nations that knew not thee shall run to thee, because of the Lord thy God, and for the Holy One of Israel, for he hath glorified thee.Ecco, che quel popolo, cui tu non riconoscevi, tu lo chiamerai; e le genti, che te non conoscevano, correranno a te per amor del Signore Dio tuo, e del Santo d'Israele, il quale ti ha glorificato.Behold thou shalt cal the nation, which thou knowest not: and the nations that knew not thee shal runne to thee, because of the Lord thy God, and the holie one of Israel: because he hath glorified thee.Ecce gentem quam nesciebas vocabis, / et gentes quæ te non cognoverunt ad te current, / propter Dominum Deum tuum, / et Sanctum Israël, quia glorificavit te.
6Seek ye the Lord, while he may be found: call upon him, while he is near.Cercate il Signore quand'ei può trovarsi, invocatelo quand'egli è dappresso.Seeke ye our Lord whiles he may be found, inuocate him, whiles he is neere.Quærite Dominum dum inveniri potest; / invocate eum dum prope est. 7Let the wicked forsake his way, and the unjust man his thoughts, and let him return to the Lord, and he will have mercy on him, and to our God: for he is bountiful to forgive.La sua via abbandoni l'empio, e l'iniquo i suoi consigli, e ritorni al Signore, il quale avrà misericordia di lui, e al nostro Dio, che abbonda nel perdonare.Let the impious forsake his way, and the vniust man his cogitations, and returne to our Lord, and he wil haue mercie on him, and to our God: because he is bountiful to forgeue.Derelinquat impius viam suam, / et vir iniquus cogitationes suas, / et revertatur ad Dominum, et miserebitur ejus; / et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum. 8For my thoughts are not your thoughts: nor your ways my ways, saith the Lord.Imperocché i miei pensieri non sono i vostri pensieri, né le vie vostre son le mie vie, dice il Signore.For my cogitations are not your cogitations: nor your wayes my wayes, sayth our Lord.Non enim cogitationes meæ cogitationes vestræ, / neque viæ vestræ viæ meæ, dicit Dominus. 9For as the heavens are exalted above the earth, so are my ways exalted above your ways, and my thoughts above your thoughts.Imperocché quanto il cielo sovrasta alla terra, tanto le mie vie sovrastano alle vie vostre, e i pensieri miei a' vostri pensieri.For as the heauens are exalted aboue the earth, so are my wayes exalted aboue your wayes, and my cogitations aboue your cogitations.Quia sicut exaltantur cæli a terra, / sic exaltatæ sunt viæ meæ a viis vestris, / et cogitationes meæ a cogitationibus vestris. 10And as the rain and the snow come down from heaven, and return no more thither, but soak the earth, and water it, and make it to spring, and give seed to the sower, and bread to the eater:E come scende la pioggia, e la neve dal cielo, e colassù non ritorna, ma inebria la terra, e la bagna, e la fa germogliare, affinchè dia il seme da seminare, e il pane da mangiare;And as the showre cometh downe, and the snow from heauen, and returneth no more thither, but inebriateth the earth, and watereth it, and maketh it to spring, and geueth seede to the sower, and bread to him that eateth:Et quomodo descendit imber et nix de cælo, / et illuc ultra non revertitur, / sed inebriat terram, et infundit eam, / et germinare eam facit, / et dat semen serenti, / et panem comedenti: 11So shall my word be, which shall go forth from my mouth: it shall not return to me void, but it shall do whatsoever I please, and shall prosper in the things for which I sent it.Così sarà della mia parola uscita dalla mia bocca: ella non tornerà a me senza frutto, ma opererà tutto quello, ch'io voglio, e felicemente adempierà quelle cose, per le quali la ho mandata.so shal my word be, which shal proceede from my mouth: it shal not returne to me voyde, but it shal doe what thinges soeuer I would, and shal prosper in these thinges for which I sent it.sic erit verbum meum quod egredietur de ore meo; / non revertetur ad me vacuum, / sed faciet quæcumque volui, / et prosperabitur in his ad quæ misi illud.
12For you shall go out with joy, and be led forth with peace: the mountains and the hills shall sing praise before you, and all the trees of the country shall clap their hands.Imperocché con gaudio uscirete (di schiavitù), e pace avrete nel vostro viaggio: i monti, e i colli rimbomberanno d'inni dinanzi a voi, e le piante tutte del paese faranno applauso colle lor braccia.Because you shal goe forth in ioy, and in peace shal you be conducted, the mountaines and the litle hilles shal sing prayse before you, and al the wood of the countrie shal clap the hand.Quia in lætitia egrediemini, / et in pace deducemini; / montes et colles cantabunt coram vobis laudem, / et omnia ligna regionis plaudent manu. 13Instead of the shrub, shall come up the fir tree, and instead of the nettle, shall come up the myrtle tree: and the Lord shall be named for an everlasting sign, that shall not be taken away.Nel luogo del nardo celtico alzerassi l'abete, e nel luogo della ortica, crescerà il mirto: e il Signore sarà un nome, e un segno eterno, che non sarà cancellato.For the shrubbe, shal come vp the firre tree, and for the nettle, shal grow the myrtle tree: and our Lord shal be named for an euerlasting signe, that shal not be taken away.Pro saliunca ascendet abies, / et pro urtica crescet myrtus; / et erit Dominus nominatus / in signum æternum quod non auferetur.
55:1
Waters, which in that country are very scarce.
Calmet
Milk. Septuagint, "fat." (Calmet)
St. Jerome
In the western Churches, wine and honey were given to the new baptized, Isaias 7:15. (St. Jerome)
55:3
David. I will be equally faithful to you, Psalm 88:29. Septuagint, "the holy things of David faithful," Acts 13:34. The resurrection of Christ fully accomplished the promise made to David.
55:4
Calmet
Him. David, who continually proclaimed the divine mercies, (Psalm 17:1.) or rather Christ; though Grotius alone would refer it to Jeremias. (Calmet)
55:5
Haydock
Not with approbation. (Haydock)
The Gentiles are converted.
55:6
Haydock
Near. He will shortly (Calmet) turn to the Gentiles, John 12:35., and Acts 13:46. (Haydock)
55:7
Worthington
Way. This is a necessary preliminary to God's service. (Worthington)
55:8
Calmet
My ways. I am not vindictive, but require a sincere conversion. (Calmet)
Worthington
We cannot serve both God and the world. We must therefore adhere to the former. (Worthington)
55:11
Sent it. I will assuredly bring you from Babylon; and the rain shall sooner return upwards than I will break my promise.
55:12
Peace, by strangers, Isaias 49:22.
Calmet
Hands, for joy. (Calmet)
Virgil
Ipsa sonant arbusta Deus Deus ille, Menacla. (Virgil, Eclogues v.)
55:13
Myrtle-tree. Instead of the wicked, the just shall be seen. (Chaldean)
Menochius
Away. The conversion and sanctity of the Gentiles shall be a trophy to the Lord. (Menochius)
55:1
Grace is offered to al, but those only are iustified, and replenished with more grace and spiritual giftes that cooperate, doing that which in them lieth, desiring & thirsting iustice, for such (saith our Sauiour) shal haue their fil. Mat. 5. v. 6.
Concordanza Apo. 22.
55:3
Concordanza Act. 13.
55:7
The beginning of Gods seruice is to forsake the way of wickednes.
55:9
The wayes of Gods seruice, and of seruing this world, are so opposite and contrarie, that it is vnpossible to walke in them both at once. No man can serue these two masters, God and this world. we must therfore so vse this world, that we may serue God, and inherite heauen.
55:1
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.101
… “Freely ye have received, freely give.” Also in the same place: “Ye have made my Father’s house a house of merchandise; and ye have made the house of prayer a den of thieves.” Also in Isaiah: “Ye who thirst, go to the water, and as many as have not money: go, and buy, and drink without money.”
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: The Pearl. Seven Hymns on the Faith 5.1
1. O gift that camest up without price with the diver! Thou laidest hold upon this visible light, that without price rises for the children of men: a parable of the hidden One that without price gives the hidden Dayspring!
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
34. Finally, my brethren, rejoice in the Lord alway; again I will say, Rejoice: for your redemption hath drawn nigh , and the heavenly host of the Angels is waiting for your salvation. And there is now the voice of one crying in the wilderness, Prepare ye the way of the Lord ; and the Prophet cries, Ho, ye that thirst, come ye to the water
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… or fire, if this too lies before you; or of any other, small or great, of the hindrances that you may attain to the gift. But if without any labour and trouble at all you may obtain that which you desire, what folly it is to put off the gift: “Ho, every one that thirsteth, come ye to the waters,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.17
… And therefore the Lord offered Himself without price, that the necessity of poverty might hold no one back from Christ. The patriarchs sold Him for a small price that all might buy. Isaiah said: “Ye that have no money go buy and drink; eat ye without money,”
55:2
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… And there is now the voice of one crying in the wilderness, Prepare ye the way of the Lord ; and the Prophet cries, Ho, ye that thirst, come ye to the water ; and immediately afterwards, Hearken unto me, and ye shall eat that which is good, and your soul shall delight itself in good things
55:3
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 12
… “ ‘Hear My words, and your soul shall live; and I will make an everlasting covenant with you, even the sure mercies of David. Behold, I have given Him for a witness to the people: nations which know not Thee shall call on Thee; peoples who know not Thee shall escape to Thee, because of thy God, the Holy One of Israel; for He has glorified Thee.’
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 14
… For the mountains and the hills shall leap while they expect you, and all the trees of the fields shall applaud with their branches: and instead of the thorn shall come up the cypress, and instead of the brier shall come up the myrtle. And the Lord shall be for a name, and for an everlasting sign, and He shall not fail!’
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.20
… “Behold, I have set Him as a testimony to the nations, a prince and commander to the nations; nations which know Thee not shall invoke Thee, and peoples shall run together unto Thee.” You will not interpret these words of David, because He previously said, “I will make an everlasting covenant with you, even the sure mercies of David.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.1
… also when He promises that it shall be followed by an eternal one. For by Isaiah He says: “Hear me, and ye shall live; and I will make an everlasting covenant with you,” adding “the sure mercies of David,”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 9
… “His voice shall not be heard in the streets; a bruised reed shall He not destroy, and the smoking flax shall He not quench.” Him, too, when he described His Gospel: “And I will ordain for you an everlasting covenant, even the sure mercies of David.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 69.31
… lest while they belch out pride’s satiety, there be denied them the bread whereon they may healthily live. “Seek the Lord,” ye needy, hunger ye and thirst; for He is Himself the living bread that came down from Heaven. “Seek ye the Lord, and your soul shall live.” Ye seek bread, that your flesh may live: the Lord seek ye, that your soul may live.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
… But to remove all possibility of doubt by the witness of the majority, let us hear how God makes mention of the promises given to David through the voice of the prophet Isaiah. “I will make,” he says, “an everlasting covenant with you,” and, signifying the law-giver, he adds, “even the sure mercies of David.”
55:4
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 8
… For Daniel says, that “both the holy city and the holy place are exterminated together with the coming Leader, and that the pinnacle is destroyed unto ruin.” And so the times of the coming Christ, the Leader,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.20
… In another passage He also says: “Behold, I have set Him as a testimony to the nations, a prince and commander to the nations; nations which know Thee not shall invoke Thee, and peoples shall run together unto Thee.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.22
… “Before I formed thee in the belly, I knew thee; and before thou wentest forth from the womb, I sanctified thee, and established thee as a prophet among the nations.” Also in Isaiah: “Behold, I have manifested him for a witness to the nations, a prince and a commander to the peoples.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 9
… “And I will ordain for you an everlasting covenant, even the sure mercies of David.” Him, too, when he foretells that the nations should believe on Him: “Behold, I have given Him for a Chief and a Commander to the nations. Nations that knew not Thee shall call upon Thee, and peoples that knew Thee not shall flee unto Thee.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
… And what follows after the prophecy is in harmony with what I say, for he saith “Behold I have given him for a witness to the people, a leader and commander to the people. Behold nations that know thee not shall call upon thee, and peoples that understand thee not shall run unto thee.”
55:5
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 14
… In short, again, a throne “unto the age” is more suitable to Christ, God’s Son, than to Solomon,—a temporal king, to wit, who reigned over Israel alone. For at the present day nations are invoking Christ which used not to know Him; and peoples at the present day are fleeing in a body to the Christ of whom in days bygone they were ignorant
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.22
… “Behold, I have manifested him for a witness to the nations, a prince and a commander to the peoples.” Also in the same: “Nations which have not known Thee shall call upon Thee; and peoples which were ignorant of Thee shall flee to Thee.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 33
… and peoples which were ignorant of thee, shall run together unto thee
55:6
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… “On your account the name of God is blasphemed among the Gentiles:” for it is from them that the infamy (attached to that name) began, and (was propagated during) the interval from Tiberius to Vespasian. And because they had committed these crimes, and had failed to understand that Christ “was to be found”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.12
In Isaiah: “Seek ye the Lord; and when ye have found Him, call upon Him. But when He hath come near unto you, let the wicked forsake his ways, and the unrighteous man his thoughts: and let him be turned unto the Lord, and he shall obtain mercy, because He will plentifully pardon your sins.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.11
… For they lost the first commandment, like that woman who lost one drachma from the ten. So the Prophet cried unto them:— Light you a lamp and seek ye the Lord . And furthermore the Prophet Isaiah also said:— Seek ye the Lord and when ye shall have found Him, call upon Him; and when He is near let the sinner abandon his way and the wicked man his thought .
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
… ‘Seek ye the Lord, and when ye have found Him, call upon Him; when He is near to you, let the wicked forsake his ways, and the lawless man his thoughts
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.2
… And yet the prophet Isaiah testifies, that the Lord God can be found when He is sought, when he says: “Seek ye the Lord; and as soon as ye have found Him, call upon Him: and when He has drawn near to you, let the wicked man forsake his ways, and the unrighteous man his thoughts.”
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in the same: “Seek the Lord; and when ye shall have found Him, call upon Him. But when He has drawn near to you, let the wicked forsake his ways, and the unrighteous man his thoughts; and let him be converted to the Lord, and mercy shall be prepared for him, because He does not much forgive your sins.”
55:8
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.13.3
… while, at the same time, they endow Him with human affections and passions. But if they had known the Scriptures, and been taught by the truth, they would have known, beyond doubt, that God is not as men are; and that His thoughts are not like the thoughts of men.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… “For my counsels” we read “are not as your counsels nor my ways as your ways; but far as is the Heaven from the earth, so far are my thoughts from your mind, and my counsels from your counsels.”
55:10
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.15
… For He Who brings it to pass is not feeble or insufficient. For with one word of summons He will cause all the ends (of the world) to hear, and all that are laid (in the grave) shall leap forth and rise up; and no word shall return void to Him that sent it forth, but as it is written in the Prophet Isaiah,
55:1
1. Omnes sitientes. Hebraice est: O vos omnes qui sititis venite ad aquas. Hoc est, ut Chaldaeus, omnes discere, et sitim cupiditatis exstinguere cupientes, omnes veritatis et sapientiae salutiferae avidi, venite ad aquas doctrinae et gratiae Christi, ex iis haurite et bibite sapientiam et spiritum Evangelicum, itaque sitim animi vestri, sitim veritatis, sitim sapientiae coelestis et salutiferae sedate. Huc allusit Christus, Joan. vii, 37: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Et Matth. XI, vers. 28: Venite ad me omnes, qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos. Et ad Samaritanam, Joan. iv, 13, hac de re disserens. Vere Nazianzenus, orat. in S. Baptisma, quae est 40: Sitit, ait, sitiri Dominus, et si tanto bono, sine labore et facillime, scilicet accedendo tantum ad fontem, potiri possumus, cujus dementiae est, tantum bonum differre? Quocirca sitim eam, hic ad aquas invitans, suscitat et exacuit, ut innatam nobis ex concupiscentia sitim vanae scientiae, sitim honorum, sitim auri et argenti, sitim vini et epularum; siti verae sapientiae, siti honorum, opum et epularum spiritalium et coelestium exstinguat (Unde Septuaginta vertunt, vae; alii, heu qui sititis, scilicet vanitates). Hae enim, non illae animam satiare et explere possunt. Ita sitiebat David, Psalm. XLI, 3: Sitivit anima mea ad Deum fontem (hebraice, fortem) vivum. Christus enim est fons vivus, qui nunquam siccatur, sed juges et copiosas scaturit aquas, salientes in vitam aeternam. Et S. Joannes, Apocal. xxii, 17: Et spiritus et sponsa dicunt: Veni. Et qui audit, dicat: Veni. Et qui sitit, veniat; et qui vult, accipiat aquam vitae, gratis. Unde ipse jam senex, optansque dissolvi, et Christo frui, vers. 20, respondens huic invitationi, ait: Etiam venio cito: Amen. Veni, Domine Jesu, q. d. Veni, mi Jesu; veni, amor mi, gaudium meum, deliciae meae. Et comedite. Hinc patet Deum non tantum aquam ad bibendum, sed etiam cibum ad comedendum offerre. Nimirum doctrina et gratia Christi tam est cibus quam potus animae: uti et sancta ejus Sacramenta, praesertim Eucharistia. Unde ipse misit servos qui vocarent invitatos ad coenam opipare instructam, Matth. xxii, 4. Emite absque argento. Pro emite hebraice est scibru, id est frangite, id est cibum et panem frangendum comparate, et emite: quia enim Hebraei comesturi solebant frangere et dividere panem, hinc panem vocarunt sceber, id est fracturam, vel cibum frangendum. Inde scabar, id est frangere, per metalepsim significat fracturam, id est panem, comparare et emere. Emite ergo absque argento, id est comparate et accipite gratis. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Acute quoque et pie S. Bernardus, serm. 2 De Resurrectione Domini: Haec, ait, nummo propriae voluntatis emenda sunt, ut communis fiat quae propria fuit. Porro communis voluntas charitas est. Huc alludit Christus, Apoc. III, 18: Suadeo tibi emere a me aurum ignitum probatum. Quodnam est hoc aurum? et quomodo emitur? Respondeo primo: Aurum hoc est pura et ignita Dei charitas, quae fortiter persecutiones et adversa, etiam martyria, tolerat. Haec emitur; id est comparatur, non alio pretio quam oratione, lacrymis, poenitentia, bonis operibus. Hoc aurum, inquit ibidem Rupertus, eme pretio piae confessionis, et jugi memoria propriae fragilitatis, semper memorando, quid ex te sis, quid a Deo acceperis. Ut locuples fias, id est addatur tibi gratia, et vestimentis albis induaris, non ex operibus tuis, sed ex eadem gratia largitionis. Addit Ambrosius, lib. De Joseph patriarch. cap. vii, hoc aurum emi argento, non nostro (peccator enim nullo opere aut merito mereri potest primam gratiam), sed Christi, scilicet pretio sanguinis Christi. Emite, inquit, sine argento: neque enim pretium quaesivit a nobis, qui pro nobis sanguinis sui pretium solvit. Tertio, Nazianzenus, orat. in S. Baptisma, respondet Deum ob ingentem suam bonitatem, qua nostram salutem optat, nostrum desiderium gratiae et salutis aestimare pro pretio: O miram, inquit Nazianzenus, beneficentiae celeritatem! o facilem contrahendi rationem! hoc bonum solo voluntatis pretio emendum tibi proponitur; appetitionem ipsam Deus ingentis pretii loco aestimat; sitit sitiri; bibere cupientibus potum praebet; cum a Deo beneficium petitur, beneficio affici se putat; prompta, munifica atque prolixa natura est; jucundius dat quam alii accipiunt. Unde infert Nazianzenus, acuendam et augendam esse hanc sitim: ut plus gratiarum a Deo hauriamus et capiamus: Hoc unum caveamus, inquit, ne jejuni ac minuti animi notam subeamus, parva, Deique liberalitate parum digna postulantes. Beatus ille, a quo, ut ab illa Samaritana, potum Christus poscit, fontemque dat aquae in vitam aeternam salientis. Et Clemens Alexandrinus in Exhort. ad Gentes: Omnes sitientes, venite ad aquas: Adhortatur, inquit, ad lavacrum, ad salutem, ad illuminationem, prope clamans, et dicens: Do tibi, o fili! terram, mare, coelum; solummodo, o fili! patrem sitias, Deus tibi gratis ostendetur. Quarto, Abbas Joachim in Apoc. III: Dat Deus, ait, gratiam pro gratia, Joan. I, 16; negotiemur ergo cum minori Dei gratia, ut majorem emamus et comparemus. Et Thomas Anglicus: Emptio, ait, est dispositio liberi arbitrii. Verbum ergo emendi significat, quod magna debet homo facere, et multa conferre, ut idoneus sit a Deo accipere ista dona. Sic ergo emptio haec acuit industriam arbitrii nostri. Sic Prov. xxiii, dicitur: Veritatem eme, id est magno labore et studio, etiam cum jactura rerum temporalium, compara sapientiam: quidvis age, quidvis patere, ut eam assequaris. Ita Pererius. Et Dionysius Carthusianus: Eme, inquit, pretio non condigno, sed congruo. Actus enim fidei, spei, poenitentiae, aliique boni actus merentur gratiam non de condigno, sed de congruo. Vinum et lac. Quas ante aquas et cibum vocavit, hic vocat vinum et lac. Per aquas ergo omnem potum intellexit, ex potu autem cibum colligendum reliquit: unde nominat hic lac quod tam esui quam potui servit. Per vinum ergo et lac quemlibet cibum et potum intellige. Nam vinum sapidum est, calidum et robustum; lac suave et pingue. Unde his duobus Scriptura significat quasvis epulas et delicias. Sicut ergo vinum et lac, primo, colore et sapore grata sunt gustui; secundo, suavem somnum inducunt; tertio, aliarum rerum sensum auferunt: sic Spiritus Sancti doctrina et dona efficacissima et dulcissima sunt, mentem sopiunt et tranquillant, atque a vanis desideriis et anxietatibus abducunt, eamque satiant, ut non sitiat in aeternum, inquit Forerius. Unde Chaldaeus vertit: Venite et audite absque pretio, absque pecunia (quae solet magistris dari a discipulis) doctrinam meliorem vino et lacte. Porro vinum significat cibum et potum spiritalem, puta sapientiam et gratiam proficientium et perfectorum (unde vinum vocatur lac senum); lac vero parvulorum et incipientium: hisce enim conveniunt simplicitas, candor et innocentia. Hinc ex hoc loco Isaiae olim recens baptizatis dabantur vinum et lac, uti docet Nazianzenus superius. Qui mos, ait S. Hieronymus, in Occidentis Ecclesiis hodie usque servatur, ut renatis in Christo vinum lacque tribuatur. Sicut in primitiva Ecclesia, iisdem dabantur mel et lac, ex eo quod dixit Isaias de parvulo Christo, cap. vii, 15: Butyrum et mel comedet. Vide ibi dicta. Praeclare S. Dionysius Areopagita, epist. ad Titum, docet divinam sapientiam cuique pro captu alimenta praebere, et idcirco divina et spiritualia eloquia, et rori, et aquae, et lacti, et vino, ac melli merito assimilari; quoniam vivificandi et fecundandi, veluti in aqua; et ad incrementum perducendi, ut in lacte; et recreandi confortandique, ut in vino; et purgandi simul atque conservandi, velut in melle, vim obtineant. Fuse de hoc lacte et vino tractat Clemens Alexandrinus, lib. I Paedag. cap. vi, ubi, primo, dicit: Verbum (id est Christus, qui est Verbum Patris) multis modis allegorice dicitur et cibus, et caro, et nutrimentum, et panis, et sanguis, et lac, et vinum. Secundo: Utilis, inquit, est mixtura lactis et vini; lac enim a vino serescit et finditur, et quidquid est ejus adulterinum, id tanquam per aquaeductum educitur; sic fides serescere faciens carnales concupiscentias, hominem ad aeternitatem contrahit, divinis immortalem efficiens. Tertio, vinum est quasi calor et anima lactis coaguli. Sic Ecclesia constat corpore, scilicet fide, anima vero spe, uti Christus constat carne et sanguine (sanguinem enim veteres putarunt esse substantiam animae). Revera enim sanguis fidei est spes, in qua continetur, sicut fides est anima. Cum autem spes exspiraverit, perinde ac si sanguis effluxerit, vitalis fidei facultas dissolvitur. Sic ergo lac est fides, vinum est spes, quae est quasi anima fidei. Septuaginta pro chalab, id est lac, legentes aliis punctis cheleb, id est adipem, vertunt: Emite vinum et adipem; quod S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius et Leo Castrius recte referunt ad sacramentum Eucharistiae. Hebraei enim adipem vel pinguedinem vocant id quod in qualibet re lectissimum est et optimum. Tale autem in lege nova est Eucharistia, quae est frumentum electorum, et vinum germinans virgines, ut ait Zacharias, cap. ix, 17. De qua in sensu mystico ait Psaltes, Psalm. lxxx, 17: Cibavit eos ex adipe frumenti.
55:2
2. Quare appenditis argentum non in panibus (hoc est, ut sequitur), et laborem vestrum non in saturitate? id est non in cibo et pane saturante. Est metonymia; panis enim saturans vocatur saturitas, quia eam inducit. Sic cap. lvi, 12, ebrietas vocatur vinum inebrians. Sub panibus quemlibet cibum ex phrasi Hebraea intellige: inter omnes enim cibos, panis uti maxime communis est, ita et maxime alit et saturat, cum alii cibi saepe tantum irritent aut obtundant. Per argentum ergo intelligit laborem, industriam, conatus, studia, etc. Sensus itaque est, q. d. Cur, o mortales! vana hujus mundi bona, ut opes, honores, delicias, vanam sapientiam et eloquentiam, tanto studio et pretio sectamini, quae non possunt mentem saturare? Solus Deus, Deique gratia, doctrina, ac praesertim Eucharistia, est panis, qui potest mentem reficere et satiare: cur hunc negligitis, et quisquilias tam care emitis? Unde ingemiscens ad hanc hominum dementiam ait, vers. 1: Heu, omnes sitientes, venite, uti est in Hebraeo. Idem dixit Plato, lib. VI De Republ., qui illud videtur ex hoc Isaiae loco didicisse et accepisse. Fuit enim ipse Moses Atticus: Qui bene, inquit, natus est, et qui vere amator est disciplinarum, non herebit in his bonis, quae vulgus admiratur, quae vere non satiant; sed perget porro ire, non delassabitur, sed mixtus vero enti, id est complexus animo verum ens, hoc est Deum, vere vivet, vere nutrietur, vere saturabitur. Et, lib. XI, docet haec bona quae homines, quasi pecudes, appetunt, et ob quae decertant, non magis satiare, quam epulantur qui somniant se epulari laute: Experrecti enim famelicos se sentiunt, aeque ac ante. Audivi miram historiam a Gubernatore civitatis Trajectensis in Belgio: Narrabat ille se cum primariis Nobilibus invitatum fuisse ab alio ad prandium: Ivi, inquit, cum aliis; splendidum inveni castrum, triclinium illustre, mensam opiparam, epulis et deliciis omnibus instructam. Bibebant et comedebant omnes hilariter. Ast ubi discesserunt, mox inani ventre famere coeperunt, et stomachus latrare, atque si nihil comedissent. Nimirum opera magi cujusdam, haec omnia ope daemonis adornata et peracta fuerant, erantque merae praestigiae. Videbantur enim sibi comedere, quae vere non comedebant, nec videbant. Talia sunt omnia mundi bona, speciem habent, non veritatem; oblectationem, non saturitatem: ludibrium sunt oculorum, non pabulum animi. Ratio est, quia mens a Deo creata est ad imaginem Dei; unde infiniti boni, puta Dei, est capax; ergo nullo finito, tenui et umbratico, qualia sunt omnia terrena, expleri et satiari potest: sed dum unum hausit, mox aeque famelica aliud quaerit, oreque semper aperto et hiante, instar voracissimi canis, aliis et aliis inhiat, nec unquam suam ingluviem insatiabilem exsaturare potest. Videmus hoc in vinosis et ebriosis, qui quo plus bibunt, eo plus sitiunt, plusque bibere appetunt, dicuntque semper illud Proverbiorum, cap. xxiii, vers. 35: Quando evigilabo, et rursus vina reperiam? Solus ergo Deus est quies et saties animae nostrae: ideoque hebraice vocatur Shaddai, de quo plura dixi Genes. xvii, 1, et Exodi vi, 3. Audite audientes, id est diligenter audite et auscultate, non ut odiosi auditores, sed ut factores verbi et sermonis auditi. Delectabitur in crassitudine. Vatablus, in pinguedine, id est cibo illo pingui, qui est sapidior, magisque nutrit macro, quale est lac, in quo est pinguedo butyri et casei; item pinguis caro, pinguis panis, etc. Talis est doctrina et gratia Evangelica, quae mentem saginat et impinguat.
55:3
3. Feriam vobiscum pactum sempiternum (novum testamentum, de quo vers. 6, nimirum) misericordias David fideles, id est stabiles et firmas. Pactum ergo hoc sunt misericordiae Davidi promissae a Deo de Christo, in quo regnum ejus perpetuandum est; quique suos asseclas ditabit et beabit, dando eis affatim vinum dulcissimum, et lac pinguissimum, q. d. Foedus, quod vobiscum feriam, totum est lacteum et melleum; totum est charitas et misericordia. Unde Septuaginta et ex iis S. Paulus, Actor. xiii, 34, vertunt: Dabo vobis sancta, scilicet pacta, David fidelia, q. d. Praestabo fideliter et certissime pactum, puta promissam Davidi misericordiam, et bona danda per Christum. Porro haec misericordia et haec bona recensentur tum alibi, tum Psalm. lxxxviii, qui incipit: Misericordias Domini in aeternum cantabo; unde psalmus ille ab Hebraeis vocatur Misericordia David. Ita S. Hieronymus, S. Thomas, Hugo et Forerius. Dices: Quomodo S. Paulus, Actor. xiii, 34, haec affert et ex hisce probat resurrectionem Christi? Respondeo: Id recte facit, ex eo quod foedus hoc et misericordiae Davidi de Christo promissae, sint de vita beata et aeterna, danda iis qui crediderint et obedierint Christo tanquam mortis victori, qui resurgens ex mortuis, factus est primitiae, dominus et rex resurgentium. Unde, Psalm. lxxxviii, vers. 38, promittitur Christo thronus aeternus; in quo includitur et praesupponitur Christi et Christianorum resurrectio ad vitam et regnum aeternum. Eadem clare est promissa Davidi, typum Christi gerenti, Psalm. xv, 10, ubi dicitur: Quoniam non derelinques animam meam in inferno; nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem. Mire respondet et explicat Leo Castrius: Dabo, inquit, sancta David fidelia, id est dabo sanctum David, seu sanctum corpus Domini ex genere David prognatum, fidele, hoc est incorruptibile, quod non debeat reverti in corruptionem. Unde Enriquez, lib. IX De Missa, cap. IX, num. 5, littera H, in glossa, per sancta, id est sanctum, intelligit S. Corpus Christi in Eucharistia, quod de semine David sumptum est fidele, id est incorruptum et firmum. Verum haec sancta ad litteram esse pacta patet ex dictis. Unde Tertullianus, lib. III Contra Marcion. cap. xx, pro sancta legit, religiosa (utrumque enim significat Graecum osia), scilicet foedera et pacta, quae sancte et religiose servanda sunt, praesertim ea quae a Deo sancta, id est sancita sunt.
55:4
4. Ecce testem populis dedi eum. Ecce hic designat fecialem, qui pactum hoc inter Deum et homines conficiat, et ad quem pertinent misericordiae Davidis: ait enim, eum, scilicet Christum: in hunc enim oculi Prophetae jugiter intenti ferebantur et figebantur. Christum ergo vocat testem, scilicet divini pacti et promissionis, aeque ac fidei et fidelitatis. Christus enim, veniens in mundum, testatus est mundo ea, quae vidit et audivit in coelo, de Deo et SS. Trinitate, ac praesertim Dei erga homines benevolentiam, dilectionem et misericordiam, qua placuit ei homines lapsos per Christum redimere, cum eisque novum hoc foedus de gloria et beatitudine eis danda inire. Unde S. Hieronymus: Ille, ait, testis est omnium, quae Pater mundo spopondit et praestitit. Christus enim explevit ea quae Pater mundo promisit. Unde Christus ipse, Matth. cap. xxiv, 14: Praedicabitur, ait, hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus Gentibus. Unde ipse alios testes, scilicet Apostolos, subdelegavit, qui hoc ejus testimonium explerent et perficerent. Hoc est quod ait S. Augustinus: Christus fuit testis divinae erga homines charitatis. Rursum, ut aiunt S. Ambrosius, Cyrillus, Isychius, et ex iis Leo Castrius: Testis fuit prophetias omnes et promissa Dei esse completa. Ipse enim opus redemptionis nostrae peregit et complevit. Secundo, Christus fuit testis divinae voluntatis. Docuit enim nos quid Deus a nobis fieri velit, ut ei placeamus, utque ab eo salutem in pacto novo promissam adipiscamur. Tertio, testis fuit veritatis, veraeque et sanae ac salutiferae doctrinae. Unde ipse ad Pilatum ait, Joan. cap. xviii, 37: Ego in hoc natus sum, ut testimonium perhibeam veritati. Hinc mox subdit Isaias eum datum ducem ac praeceptorem Gentibus. Quarto, testis fuit futurorum in aeternitate. Testatus est enim apud omnes fore judicium universale, fore resurrectionem, fore retributionem, operum tam malorum quam bonorum, fore piis gaudia aeterna, impiis flammam gehennae et ignis inextinguibilis. Ita Theodoretus. Hinc eorumdem non tantum testis est, sed et dux viae ad beatam aeternitatem, ac praecipiens modos et rationes, quibus eodem contendamus et perveniamus: nimirum, puram et sanctam vitam, opera fidei, spei, charitatis, poenitentiae, eleemosynae, etc. Unde Joel, cap. II, 23, vocat eum doctorem justitiae. Quinto, Joannes, Alba Electorum, cap. c, testem, inquit, id est principem. Unde explicans subdit, ducem. Hebraeis enim subinde testis vocatur judex; judex autem vocatur princeps. Sic, Apoc. III, 14, Christus vocatur testis fidelis, id est judex stabilis, princeps aeternus. Sic Malachias, cap. III, 5: Testem velocem vocat judicem acerrimum. Et Psalm. lxxxviii, vers. 38: Testis in coelo fidelis, id est princeps sempiternus in coelo, sicut coelum stabile est et aeternum. Est catachresis. Deus enim et Christus est judex non mortalis, qui saepe a falsis testibus decipitur, sed certus et infallibilis, utpote qui omnia videat, simulque sit testis et judex. Ergo recte vocatur testis fidelis. Sed cur Hebraei testem vocant judicem? Respondeo, per metonymiam, quia testes sunt causa judicii, cur hic scilicet damnetur, ille absolvatur. Judex enim debet judicare secundum allegata et probata, puta secundum testes; lex enim Dei sancit: In ore duorum aut trium testium stabit omne verbum, Deut. xix, 15. Itaque testari contra aliquem, vel pro aliquo, reipsa et in effectu est eum damnare, vel absolvere. Itaque testis est quasi judex: cogit enim suo testimonio judicem ad judicandum secundum suum testimonium.
55:5
5. Ecce gentem, quam nesciebas, vocabis. Est enallage personae: transit enim a tertia ad secundam. Per apostrophen ergo compellans Christum, ait: Tu, o Christe! gentem quam nesciebas, id est quam a te alienam non agnoscebas pro tua, non amabas, non probabas, ad te vocabis, et ipsa vocata ad te curret propter Dominum Deum tuum, id est propter dotes et gratias: quibus te decorabit Deus, qui scilicet Deus est humanitatis tuae, non deitatis. Sic Christus ait virginibus fatuis: Nescio vos, id est non amo, non approbo vos. Porro dotes hae Dei, quibus Christus traxit ad se Gentes, fuerunt sapientia, integritas, sanctitas, miracula, efficacia praedicationis, resurrectionis gloria, missio Spiritus Sancti, Apostolorum zelus et virtus. Haec enim ostendebant Christum esse Deum: unde cum ea videbant Gentes, ad Christum turmatim accurrebant: ut etiamnum faciunt, cum digne, ut par est, a praedicatoribus Evangelii eis decus et gloria Christi, ac sanctitas Evangelii proponitur. Huc allusit Christus, Joan. xvii, 1: Pater, venit hora, clarifica Filium tuum, ut Filius tuus clarificet te. Hoc enim idem est cum eo quod ait hic Isaias: Quia glorificavit te.
55:6
6. Quaerite Dominum, dum inveniri potest. Foedus cum Deo proposuit, vers. 3; hic conditiones foederis proponit, quarum prima est: Quaerite Dominum, dum inveniri potest. Primo, S. Hieronymus refert haec ad Judaeos, qui erant tempore Isaiae, q. d. Vos, o Judaei, qui non estis Christum audituri, ejusque foedus accepturi! audite me aliosque Prophetas, suadentes vobis poenitentiam sanctamque conversationem in hac vita, ut per eam inveniatis Deum, dum tempus habetis poenitentiae et salutis. Secundo, Forerius haec refert ad Judaeos, qui fuerunt tempore Christi et Apostolorum, usque ad eorum excidium per Titum. Toto enim hoc tempore prope eos erat Christus, Deus et salus, q. d. Prope est Christus: nam inter vos vivit et conversatur; ergo eum audite et acceptate, ne, cum transierit, frustra requiratis eum. Tertio et genuine, loquitur Propheta omnibus hominibus, tam Gentibus quam Judaeis. Omnibus enim a Deo propositus est Christus et salus. Tempus ergo, quo haec inveniri possunt, et prope sunt, est tempus legis novae, quod proinde Apostolus, II Cor. vi, 2, vocat tempus acceptabile, et diem salutis, de quo et Christus ait: Regnum Dei intra vos est. Hoc etiam jussit Apostolos praedicare, dicendo: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum Dei. Quocirca recte Ecclesia usurpat haec Isaiae verba tempore Quadragesimae, iisque quotidie monet fideles, ut quaerant Dominum, cujus passio, redemptio et resurrectio instat, et prope est. Quarto, Chaldaeus, tempus quo Deus prope est, et inveniri potest, accipit tempus hujus vitae. Usque ad mortem enim poenitere, Deoque reconciliari possumus. Totum enim hoc tempus est misericordiae; quod sequetur, erit justitiae et judicii. Neque enim tunc erit invocandi tempus, quando nemini proximus erit Deus; sed aliis quidem praesens, aliis vero nimis valde remotus, ait S. Bernardus, serm. 3 De Quadragesima. Mystice Theodoretus: Dum prope est, inquit, hoc est, dum veniam peccatorum a Deo adepti, ad ejus amicitiam per gratiam acceditis. Sic enim justis prope est Deus, non peccatoribus: quasi justos hic hortetur Propheta, ut penitius et constantius Deum Deique cultum perquirant et ineant. Verum sequentia et praecedentia indicant Prophetam magis loqui Gentibus impiis et infidelibus: eas enim ad fidem et Christum vocat. Peccatores ergo et poenitentes hic excitantur et invitantur, ut quaerant Deum. Ita sponsa, perdito sponso, eum requirens et ad eum anhelans, ait Cant. III, 2: Surgam, et circuibo civitatem; per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea, etc. Ita Magdalena quaesivit Christum et invenit in domo Simonis, ubi lacrymis pedes Christi lavans, capillis tergens, ore osculans, meruit audire: Remittuntur tibi peccata tua. Apposite S. Bernardus, serm. 75 in Cantic., citans haec Isaiae verba: Quaerite Dominum, dum inveniri potest. Attendite, ait, tres esse causas, quae quaerentes frustrari solent, cum aut videlicet non in tempore quaerunt, aut non sicut oportet, aut non ubi oportet. Erit enim absque dubio cum inveniri non poterit, cum scilicet ultores Angeli arcebunt impios, ne videant gloriam Dei. Frustra inclamabunt et fatuae virgines: minime prorsus jam ad eas exit, clausa janua. Sibi proinde dictum putent illae: Quaeretis me, et non invenietis, Joan. vii. Caeterum nunc tempus acceptabile, nunc dies salutis sunt, tempus plane et quaerendi et invocandi. Primo, ergo tu, et in medio gehennae exspectato salutem, quae jam facta est in medio terrae. Secundo, quaere eo modo quo sponsa sponsum in Cantic. dicens: Quaesivi quem diligit anima mea: illa non tepide, aut negligenter, seu perfunctorie quaerit; nam corde ardenti et omnino infatigabiliter quaerit, plane ut decet. Tertio, vide ne quaeras ubi non decet: In lectulo meo, ait sponsa, quaesivi quem diligit anima mea: in lectulo, inquam, vel immortalitatis ejus, vel sublimitatis. Quae sursum sunt sapias oportet, neque deorsum; sed sursum quaeras Christum necesse est, ubi sedet in dextera Patris.
55:7
7. Derelinquat impius viam suam. Hic dat modum, quo quaerendus et inveniendus est Dominus, ut amicitiam et foedus cum eo ineamus: si videlicet pristinam vitiorum viam et vitam relinquentes, poenitentiae et virtutibus studeamus. Ita fecerunt in die Pentecostes tria millia hominum, qui ad concionem S. Petri in Christum, quem paulo ante crucifixerant, credentes et poenitentes, in gratiam et Ecclesiam ab eo recepti sunt. Ita dereliquit filius prodigus regionem longinquam et siliquas porcorum, reversusque ad patrem: Pater, ait, peccavi in coelum et coram te. Quocirca pater mox in ejus amplexus et oscula ruit, atque pro veste lacera et attrita, decora nobilique stola eum induit, annulo ornavit et sibi adstrinxit, epuloque excepit. Unde patet to derelinquat, non significare nudam peccati derelictionem, sive resipiscentiam (quam solam haeretici volunt esse poenitentiam), sed et dolorem ac detestationem, cum proposito emendationis et satisfactionis. Quoniam multus est ad ignoscendum. Praeclare S. Fulgentius, epist. 7 ad Venantium, cap. IV: In hoc multo, ait, nihil deest, in quo est omnipotens misericordia, et omnipotentia misericors, et omnipotentia benignitatis in Deo, ut nihil sit quod nolit aut non possit relaxare converso, et cap. III: Si peritus est medicus noster, omnes potest infirmitates sanare. Si misericors est Deus noster, universa potest peccata dimittere. Non est perfecta bonitas, a qua non omnis malitia vincitur; nec est perfecta medicina, cui morbus aliquis incurabilis invenitur. Scriptum vero tenetur in libris sacris: Sapientiam autem non vicit malitia; et Psalm. cii: Benedic, anima mea, Domino, etc., qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates tuas.
55:8
8. Non enim cogitationes meae, cogitationes vestrae. Haec plane et apte cohaerent cum proxime praecedentibus: Quoniam multus est ad ignoscendum, q. d. Ne diffidatis de venia et amicitia Dei, ne terreamini multitudine, enormitate, iteratione et assiduitate scelerum vestrorum: major enim his omnibus est Dei misericordia, quam hic poenitentibus offert et promittit. Deus enim offensus, non est ut homo, qui in offendentem spirat minas et vindictam; sed toto coelo ab eo distat, spiratque veniam et gratiam, ideoque cum offensa nostra certat sua clementia et indulgentia. Ita S. Cyrillus, S. Thomas et Adamus. Secundo, Sanchez haec refert ad superiora: Derelinquat impius viam suam, putatque Deum hic opponere vias suas viis hominum, q. d. Viae vestrae pristinae a meis toto coelo distant; quare, si ab iis ad me redire vultis, magna vobis spatia superanda sunt, magna facienda est morum mutatio, humanae cogitationes deponendae sunt, et assumendae divinae: e terris in coelum mente et conversatione contendere et transcendere debetis. Tertio, Forerius censet haec ad ulteriora posse referri, scilicet ad foedus, vers. 3, q. d. Ne miremini, quod inter homines appareat Deus homo, ut novum foedus sanciat, quo nobis bene sit, et in deliciis, ac summa felicitate vitam agamus (agetis autem si Deum in Christo quaesieritis, ad ipsum a vita pristina reversi. Haec enim foedus Deique benevolentiam non avertet, sed potius conciliabit et acuet, si vos ejus poeniteat), quoniam meae cogitationes vestris plane dissimiles sunt, tantoque sublimiores, quantum coelum terra sublimius est: quocirca novum mirumque hoc foedus adinveni, hac una via duxi hominum rebus afflictis succurrere, meamque immensam et mundo paradoxam in eos clementiam ostendere. Hoc ergo divinum meum consilium nolite scrutari, sed illud admiramini, eique gratias agite. Sic Forerius et S. Hieronymus. Primus sensus planior; hic plenior et sublimior est. Simili modo ait Psaltes, Psalm. cii, 11: Secundum altitudinem coeli a terra, corroboravit misericordiam suam super timentes se, q. d. Ea est proportio misericordiae Dei ad homines, quae coeli est ad terram: hoc est, circuli immensi ad unum punctum et centrum, q. d. In immensum nos nostraque merita, nostras cogitationes, aeque ac miserias superat et ambit, firmat semper et roborat altissima Dei misericordia. 10, 11. Quomodo descendit imber, et nix de coelo, etc., sic erit verbum meum. S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo et Forerius, verbum hoc tripliciter exponent, quae tamen fere in unum idemque redeunt. Per verbum enim primo, accipiunt Christum, qui quasi imber et nix veniens e coelo, terram cordis nostri frugiferam fecit bonorum operum; secundo, accipiunt Evangelium, per quod Christus hos fructus operatur; tertio et planissime, promissionem hanc Dei, q. d. Verbum hocce meum, quo tam magnifica promisi de foedere novo, deque Messia et gratia, bonisque per eum dandis orbi, puta credentibus in eum et poenitentibus, firmissimum erit et efficacissimum; efficiet enim, ut homines spe veniae, amicitiae Dei, et salutis excitati, faciant dignos poenitentiae et virtutum fructus, quibus reipsa Deo reconciliabuntur, foederabuntur, fientque aeterni Dei amici, imo haeredes et filii. Sic enim verbum hoc Dei irrigat et fecundat animam, aeque ac imber et nix terram.
55:10
10. Illuc ultra non revertitur, scilicet vacuum, q. d. Non erit inane et sterile, sed copiosum afferet proventum. Hoc enim Hebraeis est reverti et non reverti; alioqui haec particula non conveniret rei per similitudinem significatae. Constat enim Christum in coelum reversum esse, suosque electos, quasi messem Domini, eodem, quasi in horreum Domini, transferre. Nam, qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes coelos. Neque etiam conveniret ipsi parabolae; nam imber ubi terram rigavit et fecundavit, resolutus in vaporem et exhalationem, rursus in coelum ascendit et redit. Pulchre S. Bernardus, serm. 71 in Cant.: Non revertetur, inquit, verbum Dei ad me vacuum, vel jejunum, sed quasi prospere in omnibus agens, saturabitur bonis actibus eorum, qui in dilectione acquiescent illi. Denique usu loquendi sermo impletus tunc dicitur, cum fuerit mancipatus affectui; quod videlicet tamdiu inanis et macer, ac quodammodo famelicus sit, donec opere compleatur. Sed audi ipsum, quo se dicat cibo ali: Meus, inquit, cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei. 10. ILLUC ULTRA NON REVERTITUR, — scilicet vacuum, q. d. Non erit inane et sterile, sed copiosum afferet proventum. Hoc enim Hebræis est reverti et non reverti; alioqui hæc particula non conveniret rei per similitudinem significatæ. Constat enim Christum in cœlum reversum esse, suosque electos, quasi messem Domini, eodem, quasi in horreum Domini, transferre. Nam, «qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes cœlos.» Neque etiam conveniret ipsi parabolæ; nam imber ubi terram rigavit et fecundavit, resolutus in vaporem et exhalationem, rursus in cœlum ascendit et redit. Pulchre S. Bernardus, serm. 71 in Cant.: «Non revertetur, inquit, verbum Dei ad me vacuum, vel jejunum, sed quasi prospere in omnibus agens, saturabitur bonis actibus eorum, qui in dilectione acquiescent illi. Denique usu loquendi sermo impletus tunc dicitur, cum fuerit mancipatus affectui; quod videlicet tamdiu inanis et macer, ac quodammodo famelicus sit, donec opere compleatur. Sed audi ipsum, quo se dicat cibo ali: Meus, inquit, cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei.»
55:12
12. Quia in laetitia egrediemini, et in pace deducemini. To quia dat causam cur verbum hoc pacti, promissionis et benevolentiae divinae, non revertetur vacuum, quia scilicet faciet ut infideles et impii, qui laqueis diaboli et peccati irretiti, captivi tenebantur, inde liberentur, laetique exeant ad Christum et Ecclesiam, indeque pacifice ad beatitudinem coelestem deducantur. Vide Canon. XVII. Montes et colles cantabunt coram vobis laudem, q. d. Tanta erit laetitia et gratulatio Gentium, ab idolorum et daemonis cultu venientium ad Christum et Ecclesiam, ut montes et colles exsilire, jubilare iisque applaudere videantur. Est hyperbolica prosopopoeia. Similis, imo major est, Baruch cap. v, toto capite. Vide ibi dicta. Adde per montes et colles, montium et collium incolas aut speculatores posse intelligi. Alludit ad laetitiam redeuntium e Babylone, et ad speculatores, quos Judaei in montibus et arboribus collocabant, uti recte advertit Sanchez. Hi enim visa re laeta, v. g. suorum e captivitate reditu, plausum dabant, eoque cives et incolas omnes ad plausum excitabant. 12. QUIA IN LÆTITIA EGREDIEMINI, ET IN PACE DEDUCEMINI. — To quia dat causam cur verbum hoc pacti, promissionis et benevolentiæ divinæ, non revertetur vacuum, quia scilicet faciet ut infideles et impii, qui laqueis diaboli et peccati irretiti, captivi tenebantur, inde liberentur, lætique exeant ad Christum et Ecclesiam, indeque pacifice ad beatitudinem cœlestem deducantur. Vide Canon. XVII. MONTES ET COLLES CANTABUNT CORAM VOBIS LAUDEM, — q. d. Tanta erit lætitia et gratulatio Gentium, ab idolorum et dæmonis cultu venientium ad Christum et Ecclesiam, ut montes et colles exsilire, jubilare iisque applaudere videantur. Est hyperbolica prosopopœia. Similis, imo major est, Baruch cap. v, toto capite. Vide ibi dicta. Utraque merita, nostras cogitationes, æque ac ministerias superat et ambit, firmat semper et roborat altissima Dei misericordia. S. Hieronymus tamen nonnihil inter «nomen» et «signum» distinguit: «Erit, inquit, Dominus in nomen et in signum æternum, ut ex ipsius appellentur nomine Christiani, et crucis ejus inurantur cauterio;» et mox: «De quo ipse qui signum est: Cum videritis, ait, signum Filii hominis, quod non deficiet nec ullo fine mutabitur; sed de præsenti conversatione transiet in futurum.» Crux enim Christi in cœlis quasi æternum Christi trophæum, statuetur et rutilabit. Significare videtur S. Hieronymus corpora beatorum signanda esse stigmate crucis, quod non delebit æternitas; perinde ac crucis, et quinque vulnerum stigmata, manebunt in æternum in ipso corpore Christi, ut sint perenne monimentum illius, et nostræ redemptionis; nisi dicas crucem, id est passionis cujusque stigmata et cicatrices gloriosas in Beatorum corporibus mansuras. Sic enim in Martyrum corporibus mansura in cœlo vulnerum signa fulgentia quasi victoriarum trophæa, docent S. Augustinus, lib. XXII De Civitate, cap. xx; S. Ambrosius, serm. 57; Paludanus in IV, dist. xlix, Quæst. viii, art. 4; Joannes Major et alii ibid. Tertio addit Sanchez «signum» hoc posse accipi lapidem, vel titulum inscriptum nomine vel insignibus heri, quem ipse in agro, vel in hæreditate defigebat, cum ejus possessionem adibat, ut cunctis pateret illam esse ipsius, et ad ipsum pertinere: sic enim Christus ubique in ecclesiis defigit titulum crucis, qui significat eas ad Christum crucifixum pertinere. Quarto, alii quibus favere videtur Adamus, per signum accipiunt characterem baptismi; hic enim nos consignat Christo, estque indelebilis. Verum primus sensus maxime est genuinus.
55:13
13. Pro saliunca ascendet abies. Saliunca est herba statim e terra exsiliens; inde saliunca dicitur a saliendo, de qua Plinius, lib. XXI, cap. vii: Saliunca, inquit, foliosa quidem est, sed brevis, et quae necti non possit. Radici numerosae cohaeret, herba verius quam flos, densa veluti manu pressa, breviterque cespes sui generis. Pannonia hanc gignit et Norici Alpiumque aprica. Addit Plinius eamdem tamen esse nobilissimi odoris et suavitatis tantae, ut Romani in ea, aeque ac in aerifodina, censum et vectigal publicum constituerint. Idem, cap. xx, tradit ejus radicem in vino decoctam sistere vomitus, et stomachum corroborare. Humilis ergo est saliunca, vilis et abjecta, sed odorata. Unde Virgilius, ecloga v: Puniceis humilis quantum saliunca rosetis, Judicio nostro tantum tibi cedit Amyntas. Vide Ruelium, lib. II, cap. vii. Unde Septuaginta pro saliunca vertunt, stebam, id est vilissimum stipitem, ait S. Hieronymus. Aquila et Theodotion vertunt, myzam, quae Hesychio est cunilago, herba coronaria, per syncopem mysla, de qua Plinius, lib. XXI, cap. ix, et Dioscorides, lib. IV, cap. cxxxvi. Cohibet motus venereos, ait Scholiastes Theocriti, idyll. 7, myrtus ex adverso salaciam juvat et fecunditatem; unde olim Veneri erat sacra. Ex quo Delrio, adagio 794, hunc elicit sensum, q. d. Qui antea virtutibus erant steriles, nunc iis erunt fecundi. Verum nostrae versionis sensus est, q. d. Gentes et animae Paganorum quae, quasi terra arida, spinosa et sterilis, producebant tantum spinas, saliuncas et urticas, id est opera vana, vilia, injuriosa et scelerata; jam imbre verbi Dei, et praedicatione Evangelii irrigata et fecundata, producent abietes, myrtos, etc., id est opera honesta, justa, frugifera et sancta, hoc est, ut verbo dicam, pro vitiis nascentur virtutes, pro superbia humilitas, pro gula sobrietas, pro libidine castitas, pro rapinis justitia, pro crudelitate misericordia, etc., aiunt Procopius et S. Hieronymus. Unde Chaldaeus vertit: Pro impiis consurgent justi, et pro peccatoribus consurgent timentes Deum, ut pro Saulo Paulus, pro peccatrice Magdalena poenitens, pro publicano Matthaeus Apostolus, etc. Simili metaphora usus est Isaias, cap. xli, 19: Dabo, inquit, in solitudinem cedrum, et spinam, et myrtum, etc. Ita Cyrillus, Theodoretus et alii. Audi S. Gregorium, XVIII Moral. xii: Pro saliunca ascendit abies, dum in Sanctorum corde pro abjectione terrenae cogitationis, altitudo supernae contemplationis exoritur. Urtica vero igneae omnino naturae est; myrtus autem temperativae fertur esse virtutis. Pro urtica igitur crescit myrtus, dum justorum mentes a prorigine et ardore vitiorum, ad cogitationum temperiem tranquillitatemque perveniunt, dum jam terrena non appetunt, dum flammas carnis desideriis coelestibus exstinguunt. Idem, lib. XXXIII, cap. IV, per urticas cogitationum prurigines, per spinas vitiorum punctiones intelligit. Vatablus vertit, pro spina, vel rubo spinoso, ascendet abies; sicque explicat: Qui prius spinosi erant, aliosque laedebant, desinent aliis facere injuriam. Hinc et Forerius vertit: Pro fruticeto succrescet fraxinus, et pro senticeto succrescet myrtus. Et erit Dominus nominatus in signum aeternum. Hebraice: Et erit Domino in nomen in signum perpetuum, q. d. Haec mira Gentium conversio et sanctificatio per Christum facta, erit ei in nomen, et in monimentum gloriae et victoriae aeternum. Pro victoria enim parta solent signa seu monimenta statui. Quod enim a Christo omnes fideles ab eo subacti et conversi, nominentur Christiani, ac corde et ore, imo et nomine suo profiteantur se esse subditos Christo, idque in aeternum profitebuntur: hoc erit aeternum gloriae Christi monimentum. Sicut enim nomen et titulum gentium devictarum assumebant Imperatores, in perpetuum victoriae trophaeurn; vocabantur enim Parthici, Asiatici, Adiabenici, Sarmatici, Illyrici, etc.: ita pariter perenne Christi trophaeum est, quod omnium gentium sit dominator, adeo ut omnes gentes quasi Christo subditae, Christi nomen praeferant, et ab eo vocentur Christiani. Ipsum ergo Christi nomen est signum, id est trophaeum. S. Hieronymus tamen nonnihil inter «nomen» et «signum» distinguit: «Erit, inquit, Dominus in nomen et in signum æternum, ut ex ipsius appellentur nomine Christiani, et crucis ejus inurantur cauterio;» et mox: «De quo ipse qui signum est: Cum videritis, ait, signum Filii hominis, quod non deficiet nec ullo fine mutabitur; sed de præsenti conversatione transiet in futurum.» Crux enim Christi in cœlis quasi æternum Christi trophæum, statuetur et rutilabit. Significare videtur S. Hieronymus corpora beatorum signanda esse stigmate crucis, quod non delebit æternitas; perinde ac crucis, et quinque vulnerum stigmata, manebunt in æternum in ipso corpore Christi, ut sint perenne monimentum illius, et nostræ redemptionis; nisi dicas crucem, id est passionis cujusque stigmata et cicatrices gloriosas in Beatorum corporibus mansuras. Sic enim in Martyrum corporibus mansura in cœlo vulnerum signa fulgentia quasi victoriarum trophæa, docent S. Augustinus, lib. XXII De Civitate, cap. xx; S. Ambrosius, serm. 57; Paludanus in IV, dist. xlix, Quæst. viii, art. 4; Joannes Major et alii ibid. Tertio addit Sanchez signum hoc posse accipi lapidem, vel titulum inscriptum nomine vel insignibus heri, quem ipse in agro, vel in haereditate Christi defigebat, cum ejus possessionem adibat, ut cunctis pateret illam esse ipsius, et ad ipsum pertinere: sic enim Christus ubique in ecclesiis defigit titulum crucis, qui significat eas ad Christum crucifixum pertinere. Quarto, alii quibus favere videtur Adamus, per signum accipiunt characterem baptismi; hic enim nos consignat Christo, estque indelebilis. Verum primus sensus maxime est genuinus. sor est, Baruch cap. v, toto capite. Vide ibi dicta. Adde per montes et colles, montium et collium incolas aut speculatores posse intelligi. Alludit ad lætitiam redeuntium e Babylone, et ad speculatores, quos Judæi in montibus et arboribus collocabant, uti recte advertit Sanchez. Hi enim visa re læta, v. g. suorum e captivitate reditu, plausum dabant, eoque cives et incolas omnes ad plausum excitabant. 13. PRO SALIUNCA ASCENDET ABIES. — Saliunca est herba statim e terra exsiliens; inde saliunca dicitur a saliendo, de qua Plinius, lib. XXI, cap. vii: «Saliunca, inquit, foliosa quidem est, sed brevis, et quæ necti non possit. Radici numerosæ cohæret, herba verius quam flos, densa veluti manu pressa, breviterque cespes sui generis. Pannonia hanc gignit et Norici Alpiumque aprica.» Addit Plinius eamdem tamen esse nobilissimi odoris et suavitatis tantæ, ut Romani in ea, æque ac in erifodia, censum et vectigal publicum constituerint. Idem, cap. xx, tradit ejus radicem in vino decoctam sistere vomitus, et stomachum corroborare. Humilis ergo est saliunca, vilis et abjecta, sed odorata. Unde Virgilius, ecloga v: Puniceis humilis quantum saliunca rosetis, Judicio nostro tantum tibi cedit Amyntas. Vide Ruelium, lib. II, cap. vii. Unde Septuaginta pro saliunca vertunt, stobam, id est vilissimum stipitem, ait S. Hieronymus. Aquila et Theodotion vertunt, amyzam, quæ Hesychio est cunilago, herba coronaria, per syncopem myola, de qua Plinius, lib. XXI, cap. ix, et Dioscorus, lib. IV, cap. cxxxvi. Cohibet motus venereos, ait Scholiastes Theocriti, idyll. 7; myrtus ex adverso salaciam juvat et fecunditatem; unde olim Veneri erat sacra. Ex quo Delrio, adagio 794, hunc elicit sensum, q. d. Qui antea virtutibus erant steriles, nunc iis erunt fecundi. Verum nostræ versionis sensus est, q. d. Gentes et animæ Paganorum quæ, quasi terra arida, spinosa et sterilis, producebant tantum spinas, saliuncas et urticas, id est opera vana, vilia, injuriosa et scelerata; jam imbre verbi Dei, et prædicatione Evangelii irrigatæ et fecundatæ, producent abietes, myrtos, etc., id est opera honesta, justa, frugifera et sancta, hoc est, ut verbo dicam, pro vitiis nascentur virtutes, pro superbia humilitas, pro gula sobrietas, pro libidine castitas, pro rapinis justitia, pro crudelitate misericordia, etc., aiunt Procopius et S. Hieronymus. Unde Chaldæus vertit: Pro impiis consurgent justi, et pro peccatoribus consurgent timentes Deum, ut pro Saulo Paulus, pro peccatrice Magdalena pœnitens, pro publicano Matthæus Apostolus, etc. Simili metaphora usus est Isaias, cap. xli, 19: «Dabo, inquit, in solitudinem cedrum, et spinam, et myrtum,» etc. Ita Cyrillus, Theodoretus et alii. Audi S. Gregorium, XVIII Moral. xii: «Pro saliunca ascendit abies, dum in Sanctorum corde pro abjectione terrenæ cogitationis, altitudo supernæ contemplationis exoritur. Urtica vero ignea omnino naturæ est; myrtus autem temperativæ fertur esse virtutis. Pro urtica igitur crescit myrtus, cum justorum mentes a prorigine et ardore vitiorum, ad cogitationum temperiem tranquillitatemque perveniunt, dum jam terrena non appetunt, dum flammas carnis desideriis cœlestibus exstinguunt.» Idem, lib. XXXIII, cap. iv, per urticas cogitationum prurigines, per spinas vitiorum punctiones intelligit. Vatablus vertit, pro spina, vel rubo spinoso, ascendet abies; sicque explicat: Qui prius spinosi erant, aliosque lædebant, desinent aliis facere injuriam. Hinc et Forerius vertit: Pro fruticeto succrescet fraxinus, et pro senticeto succrescet myrtus. ET ERIT DOMINUS NOMINATUS IN SIGNUM ÆTERNUM. — Hebraice: Et erit Domino in nomen in signum perpetuum, q. d. Hæc mira Gentium conversio et sanctificatio per Christum facta, erit ei in nomen, et in monimentum gloriæ et victoriæ æternum. Pro victoria enim parta solent signa seu monimenta statui. Quod enim a Christo omnes fideles ab eo subacti et conversi, nominentur Christiani, ac corde et ore, imo et nomine suo profiteantur se esse subditos Christo, idque in æternum profitebuntur: hoc erit æternum gloriæ Christi monimentum. Sicut enim nomen et titulum gentium devictarum assumebant Imperatores, in perpetuum victoriæ trophæum; vocabantur enim Parthici, Asiatici, Adiabenici, Sarmatici, Illyrici, etc.: ita pariter perenne Christi trophæum est, quod omnium gentium sit dominator, adeo ut omnes gentes quasi Christo subditæ, Christi nomen præferant, et ab eo vocentur Christiani. Ipsum ergo Christi nomen est signum, id est trophæum. 10, 11. Quomodo descendit imber, et nix de cœlo, sic erit verbum meum. — S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo et Forerius, «verbum» hoc tripliciter exponunt, quæ tamen fere in unum idemque redeunt. Per verbum enim primo, accipiunt Christum, qui quasi imber et nix veniens e cœlo, terram cordis nostri frugiferam fecit bonorum operum; secundo, accipiunt Evangelium, per quod Christus hos fructus operatur; tertio et planissime, promissionem hanc Dei, q. d. Verbum hocce meum, quo tam magnifica promisi de fœdere novo, deque Messia et gratia, bonisque per eum dandis orbi, puta credentibus in eum et pœnitentibus, firmissimum erit et efficacissimum; efficiet enim, ut homines spe veniæ, amicitiæ Dei, et salutis excitati, faciant dignos pœnitentiæ et virtutum fructus, quibus reipsa Deo reconciliabuntur, fæderabuntur, fientque æterni Dei amici, imo hæredes et filii. Sic enim verbum hoc Dei irrigat et fecundat animam, æque ac imber et nix terram.
55:1
Paupercula, tempestate convulsa, absque ulla consolatione. Hic promittit prosperitatem contra adversitatem: et commemorat adversitatem pristinam: Paupercula, Jerusalem spoliata bonis, tempestate, adversitate. Supra 18: «Ad gentem convulsam et « dilaceratam mittam te. » Secundo promittit prosperitatem futuram, et quantum ad affluentiam bonorum, proponens metaphoram: Ecce ego sternam, quasi in pavimento, lapides, pretiosos, significans homines virtutibus eminentes, per ordinem, unumquemque in ordine suo: et explanans ipsum quantum ad scientiae divinae doctrinam, Universos doctos. Jer. 51. «Dabo legem meam in visceribus « eorum, et in corde eorum scribam eam. » Quantum ad pacis abundantiam, Multitudinem. Psalm. 418: «Pax multa diligentibus legem tuam. » Et quantum ad operum justitiam, Et in justitia. Supra 1: «Sion in judicio redimitur; et reducent eam in « justitia. » Secundo quantum ad caeritiam malorum, promittens primo periculorum evationem, Recede, idest recedes, quia calumniam non patieris. Ps. 71. «Humiliabit calumniatorem. » Secundo extraneorum accessionem. Ecce accola, quia multi adhaeserunt de gentibus excuntibus de captivitate. Infra 56: «Non dicat filius adventa, qui adhaeret Domino, di-« cens: Separatione dividet me Dominus a populo « suo. » Tertio promittens hostium destructionem, Ecce ego. Et primo ostendit promittentis potestatem, proponens similitudinem, Fabrum, persecutorem qui sufflat in igne tribulationis vasa contraria seHaec est hereditas servorum Domini, et justitia eorum apud me, dicit Dominus. Omnes sitientes venite ad aquas; et qui non habetis argentum, properate, emite et comedite. Venite, emite absque argento et absque ulla commutatione vinum et lac.
55:2
Quare appendifis argentum non in panibus, et laborem vestrum non in saturitate? Audite audientes me; et comedite bonum, et delectabitur in crassitudine anima vestra.
55:3
Inclinate aurem vestram, et venite ad me; audite, et vivet anima vestra: et feriam vobiscum pactum sempiternum, misericordias David fideles.
55:4
Ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus.
55:5
Ecce gentem quam nesciebas vocabis; et gentes quae non cognoverunt te, ad te current propter Dominum Deum tuum et sanctum Israel, quia glorificavi te.
55:6
Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est.
55:7
Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur ejus; et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum.
55:8
Non enim cogitationes meae, cogitationes vestrae; neque viae meae, viae vestrae: dicit Dominus.
55:9
Quia sicut exaltantur caeli a terra, sic exaltatae sunt viae meae a viis vestris, et cogitationes meae a cogitationibus vestris.
55:10
Et quomodo descendit imber et nix de caelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit, et dat semen serenti, et panem comedenti: sic erit verbum meum quod egredietur de ore meo.
55:11
Non revertetur ad me vacuum; sed faciet quaecumque volui, et prosperabitur in his ad quae misi illud. Quia in laetitia egrediemini.
55:12
Montes et colles cantabunt coram vobis laudem, et omnia ligna regionis plaudent manu. Pro saliuncula ascendet abies, et pro urtica crescent myrtus.
55:13
Et erit Dominus nominatus in signum aeternum, quod non auferetur.
Hic adhibet tertium remedium, promittens eorum abundantiam contra pristinam penuriam. Et dividitur in duas partes: In prima ponit promissionem; in secunda ostendit promissionis firmitatem, ibi, Et quomodo descendit imber et nix de caelo. Circa primum tria facit. Primo ostendit eorum quibus promittitur, conditionem: Haec est hereditas; idest, haec quae sequuntur, debentur servis Domini, qui ei filii sunt, quasi hereditario jure, et justitia, quasi justa merces. Secundo proponit promissionem, promittens fructuum copiam in necessariis: Omnes sitientes, idest vos ex Judaeis, qui prius prae inopia sitientes eratis, emite, sine pretio, comedite, panem, et alia necessaria. Joan. 7: « Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. . . . et » de ventre ejus fluent aquae vivae. » Et in deliciis: Venite, emite, quasi, ac si emereis accipite, absque argento, idest minus quam justo pretio, vinum et lac. Can. 5: « Bibi vinum meum cum la- » cte meo. » Et commemorans pristinam inopiam, Quare appendifis? quasi dicat: Quare hactenus argentum dabatis, et panem emere non poteratis? Aggaei 1: « Seminastis multum, et intulistis pa- » rum. » Haec autem mystice exponuntur de aqua divinae sapientiae, quae gratis sitientibus datur, secundum Glossam. Tertio indicit praeparationem ad
consequendam dictam promissionem: Audite audientes: et primo excitat attentionem: secundo ponit exhortationem, Quaerite Dominum. Excitat autem attentionem triplici promissione. Primo promittens attendentibus bonorum copiosam fruitionem: Comedite, idest reficiam vos diversis bonis, si me auditis, in crassitudine, quantum ad copiam. Supra 1: « Si volueritis et audieritis me, bona terrae co- » medetis. » Secundo promittens mortis evasionem, Inclinate. Psal. 118: « In aeternum non obliviscar » justificatione tuas, quia in ipsis vivificasti me. » Tertio promittens potestatem. Et primo ponit similitudinem: Et feriam pactum sempiternum: sicut David veras promissiones feci, ut in sempiternum semen suum permaneret: sic et vobiscum faciam. Secundo explicat ipsam, ostendens quid David fecerit: Ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus. Psalm. 17: « Populus quem » non cognovi, servivit mihi; in auditu auris obedii- » vit mihi. » Et quid eis facturus sit, subdit: Ecce gentes vocabis, ad praeceptum tuum implendum, non tuis viribus, sed propter Dominum. Supra 49: « Adorabunt propter Dominum, quia fidelis; et san- » ctum Israel qui elegit te. » Quaerite Dominum dum inveniri potest. Hic indicit eis praeparationem ad consequendam dictam promissionem: et primo dat temporis congruitatem quaerendi divinum consilium: Quaerite Dominum dum inveniri potest, antequam adversitas vel mors veniat. Secundo docet quaerendi modum: Derelinquat impius, peccans in Deum, iniquus, peccans in proximum. Supra 1: « Auferte malum cogitationum vestrarum ab » oculis meis. » Tertio ponit reversionis fructum, scilicet misericordiam: Et revertatur ad Dominum. . . quoniam multus, idest multiplicis misericordiae, ad ignoscendum. Joc. 2: « Convertimini ad Dominum » Deum vestrum quia benignus et misericors est, » patiens, et multae misericordiae et praestabilis » super malitia. Quis scit si convertatur et igno- » scat, et relinquat post se benedictionem? » Quarto excludit misericordiae impedimentum: Non enim cogitationes meae, cogitationes vestrae, quasi dicat: Vos impii, ego pius; vos ultionem cogitatis, ego misericordiam. Ezech. 18: « Numquid viae meae non » sunt aequae, domus Israel, et non magis viae ve- » strae pravae sunt? » Et quomodo descendit imber et nix de caelo. Hie ostendit promissionis firmitatem: et primo ponit divini verbi efficaciam, Ad me vacuum, idest sine fructu. Oseae 6: « Veniet » quasi imber nobis temporaneus et serotinus terrae. » Secundo ponit continentiam quantam ad laetam remissionem de Babylone; Quia in laetitia. Ps. 104: « Eduxit populum suum in exultatione, » et electos suos in laetitia. » Quantum ad aliorum congratulationem, Montes et colles, potentes et populares, laudantes in vobis Dominum. Vel est hyperbole. Terra vestra, vestrae reversioni congratulans. Quantum ad bonorum multiplicatem restitutionem: Pro saliuncula ascendet abies; idest, priora pauca erant respectu futurorum. Aggæi 2: « E- rit gloria domus hujus novissimae, plus quam » primae. » Saliuncula, a saliendo dicta, quae car-dus leporinus dicitur. Tertio ponit consequentem Dei gloriam, Et erit Deus nominatus, ubique et semper gloriosus pro liberatione vestra, in si-gnum æternum, ad quem confugient sicut ad signum salutis. Supra 49: « Ecce ego levabo ad gen- » tes signum meum »
Item nota super illo verbo, Omnes sitientes venite ad aquas, quod divina doctrina primo dicitur
aqua; et hoc primo quia infirmos sanat. Eccl. 15: « Aqua sapientiae potabit illum. » Secundo quia inquinatos mundificat. Ezech. 36: « Effundam super » vos aquam mundam, et mundabimini ab omni- » bus inquinamentis vestris. » Tertio quia sitientes satiat. Joan. 4: « Si quis biberit ex aqua quam » ego dabo ei, non sitiet in æternum. » Secundo dicitur vinum; et hoc primo quia pungit argendo. Supra 1: « Vinum tuum mixtum est aqua. » Secundo quia incendit exhortando. Psal. 104: « E- » loquium Domini inflammavit eum. » Tertio quia inebrïat consolando. Infra ult.: « Inebriamini ab » uberibus consolationis vestrae. » Tertio dicitur lac; et hoc primo propter pulchritudinem. Gen. penult.: « Nephtali cervus emissus dans eloquia » pulchritudinis. » Secundo propter dulcedinem. Can. 2: « Sonet vox tua in auribus meis: vox enim » tua dulcis. » Tertio propter sumendi facilitatem. 1 Petri 2: « Quasi modo geniti infantes lac con- » cupiscite. »
55:1
v. 1 « Ommnes sitientes venite ad aquas et qui mon habetis argentum properate, emile et comedite ! venite, emite absque argento et absque ulla commutatione vinum et lac » ! — quid magis per se patet quam ut sitientes veniant ad aquas? praesertim si quibus sitim exstinguant, vinum et lae, absque ulla solutione pretii, gratis habere possunt? Unde monitio in eo consistit, ut ibi tandem remedia quaerant, ubi vere adsunt ! ut ne falsis fucatisque implicentur. Eam loquendi rationem vates adhibet quae proverbiis est propria. In proverbiisautem vera doctrina aquae, vini symbolo saepius proponitur (cf. Prov. 9, 2. 8; 18, 4; 20, 5; 25, 25); insuper vates iam supra sermonem intulit de aquis salutis (12, 3; 44, 3), de convivio pinguium vinique meracissimi (25, 6). Unde ad vera bona i. e. messiana inquirenda invitat et in tali inquisitione omnem sitim omneque desiderium exstingui ac satiari docet. Bona ea describit tamquam bona prorsus gratuito danda, tamquam bona ordinis altioris, quare pretio soluto vel ullius rei commutatione acquiri nullatenus possunt. Homo igitur per se nihil afferre potest quo ad illa pertüingat; gratis autem donantur properantibus. Hae aquae salutis optime declarantur per eum qui dixit : si quis sitit veniat ad me et bibat (cf. Ioan. 4, 43. 14; "1, 31. S. Hier. Cyr. Sanct. Lap. etc.). Admonitio autem ut est generalis, ita omni tempori facillime accommodatur et omni valet aetate : pro aequalibus Isaiae, pro exsulibus, ut data opportunitate ad verum salutis fontem redeant neve cisternas sibi fodiant dissipatas quae aquas nequeunt continere etc.; valet pro tempore messiano, de quo haec habet S. Hier. ::« spreto igitur illo argento et pecuniis quibus aquas Domini emere non possumus, pergamus ad eum qui tenens calicem sacramenti discipulis loquebatur : accipite et bibite... quod vinum miscuit et sapientia in cratere suo omnes stultos saeculi mundique sapientiam non habentes provocans ad bibendum ; et ut non solum vinum emamus sed et lac quod significat innocentiam parvulorum, qui mos ac typus in occidentis ecclesiis hodie usque servatur, ut renatis in Christo vinum lacque tribuatur ». Ad verum igitur fontem accedant! Cur enim vano labore et inutili consumantur? Unde adhortationem fulcit
Anc. — Admonentur ut relicta rerum vanarum atque inutilium consectatione ad Deum verum vitae et salutis auctorem et largitorem se convertant, qui promissiones Davidi datas implebit dans Messiam ad quem gentes congregabuntur (58, 1-5). Ad Deum autem sese convertant abiecta omni iniquitate ; ad quem reditum quo efficacius invitentur, quam sublime sit Dei consilium et quam certo in opus deducendum explicat. Egredientur enim laetantes ex captivitate, innovabitur terra et Dominus regnabit in aeternum (55, 6-13). In oratione praecedente vates novam theocratiam, opus Messiae, ostenderat et pacem et securitatem quae in ea continentur descripserat. Iam in hac oratione doctrinam propositam pro suis aequalibus utilem reddere ac proficuam conatur. Salute enim illa adeo praeclara per se fluit adhortatio, ut abiectis vanis studiis et conatibus ibi pacem et felicitatem quaerant, ubi plene adest, id. est apud Dominum. Dein vates illis ostendit viam qua iam nunc ad salutem illam animos praeparent vitaeque praecepta proponit. Quae quo libentius opere exsequantur, Dei sublime. consilium magnificis verbis eis ob oculos ponit. — Est haec oratio iterum nobis argumento, quomodo vates ex oraculis messianis pro aequalibus suis vitae normam et praecepta colligat. Messias enim omnibus in salutem mittitur et non est aliud nomen in quo nos oporteat salvos fieri. Ante eius adventum fides in ipsum requirebatur; salus iis hominibus non potuit esse obstructa et negata. Unde vates ostendit et docet, qua ratione salutis se possint participes reddere et quid ea temporum conditione ab iis sit praestandum, qua fide et spe divina promissa sint am-
Eam temporis conditionem vates ob oculos habet qua multi sedulo conatu et magno desiderio reipublicae populique statum feliciorem reddere student vel saltem res meliores magisque prosperas exoptant difficultate temporum pressi. Eiusmodi rerum conditionem iterato tempore Isaiae adfuisse qua optimus quisque inquireret quo tandem remedio malis praesentibus esset obviam eundum, nemo in quaestionem vocabit. Vana et inutilia conamina ut relinquant, veram ut seligant viam vates: hortatur
55:2
v. 2 « quare appenditis argentum non in panibus et laborem vestrum mon in saturitate? audite audientes me et comedite bonum et delectabitur in crassitudine anima vestra » ! — hebr. quare appenditis argentum in non-panem et laborem vestrum 1n non-saturitatem ? pecuniam expendunt et laborem impendunt, verum in eas res quibus panis et saturitas minime acquiritur. Ergo exserunt conamina ad conditionem rerum emendandam ; at ibi quaerunt auxilia, ubi non sunt ; « in alia studium confertis vestrum, ex: quibus non potest anima enutriri neque cibo ad satietatem frui » (Euseb.). Increpatio haec aeque valet de studio foedera ineundi cum exteris (cap. 30 seq.) ac de labore et argento idolis impenso (46, 6; 57, 5; cf. 2, 18. 90) ac generatim de omni conatu quo quis suis viribus vel ope humana salutem ac felicitatem acquirere vult. Loquitur vates commiseratione quadam de inutili labore et conatu quo vires exserant, molestias subeant pro nihilo! Ubi vero labor et sedulitas maxima utilitate collocari possit ac debeat, indicat monens ut ad se animos advertant, ut Domino dicto sint audientes, quo fiet ut bonorum abundantia fruantur et delectentur ubertate divina. In hac animorum obedientia et promptitudine bona pro iis cuncta reponuntur; quare
55:3
v. 3 « nclinate aurem. vestram et venite ad me! audite et vivet anima vestra et feriam vobiscum pactum sempiternum, misericordias David. fideles » ! — magna epitasi Dominus fidem, obedientiam, promptitudinem animi postulat; si verba Dei audierint, fide et obedientia susceperint, vivet anima eorum, vera vita coram Deo et vera felicitate fruetur; qua in re beatitas illa consistat, sequentibus declaratur; Deus scil. pactum aeternum quod promisit omnino exsequetur (cf. Os. 2, 18), huius autem pacti aeterni quasi culmen et fastigium sunt gratiae illae quas Davidi stabili modo et constanti se daturum promisit. Verba T?1 "T?" promissa illa dicunt quae iisdem vocibus 9 Sam. 71, 14 seq. et Ps. 89, 29 seq. declarantur; sunt promissa de throno aeterno David, proin de Messia ex domo David prodituro. In hisce omnium bonorum cumulus continetur et misericordiis David speciali ratione quale sit pactum declaratur; nam, ut bene S. Cyr. : « quale sit igitur illud aeternum foedus quod accedentibus ad ipsum per fidem consummabit, planum facit cum subdit statim : sancta (£o:x, ita LXX) David fidelia; vel enim pollicitationem factam divino Davidi de omnium nostrum servatore Christo gentibus revertentibus praestandam dicit, vel divina vocat et sacra vaticinia de Christo ». Haec autem promissa fidelia i. e. stabilia, inconcussa vocat, uti 9 Sam. 1, 16. Pactum suum in istis potissimum consistere declarat (cf. Mald. For. Malv. Sasb. Lap.); apta monitio et pro tempore schismatis inter regnum iudaicum et israeliticum et pro tempore exsilii; qui igitur salutis se participes reddere volunt, ne a domo David se sepgrent, sed illi subiectione adhaereant, ducem ex stirpe davidica sequantur! In hac enim domo ex tempore Nathan omnia promissa messiana reposita sunt, huic sollemni iureiurando sunt attributa (cf. 4 Par. 17, 14. Ps. 89, 29. 30. 36-38) ita ut foedus Dei cum populo in hac promissione suam habeat perfectionem, absolutam, quia in Messia demum omnia bona nobiscum communicantur. Quam bene autem David intellexerit promissiones illas in Messia demum iri absolutum, elucet ex ultimis eius verbis (2 Reg. 23, 3-5; cf. de IHwumnmelauer, comment in h. 1.). s Quia igitur misericordiae David fideles i. e. gratiosae promissiones firmae atque robustae (S. Hier.) de throno aeterno et regno sempiterno Messiam dicunt filium David qui ab aliis prophetis iam immediate David appellatur (Os. 3, 5. Ier. 30, 9. Ez. 34, 23. 94 ; 31, 24. 95), etiam vates noster immediate transire potest ad ipsum illum, de quo in hac parte iam eadem fere annuntiaverat :
55:4
v. 4 « ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus »! — cf. 49, 6; 49, 6. 8; 53, 41. Unde Deus cum post illas admonitiones (v. 1-3) Messiam introducit, eo ipso clare ostendit, a quo aquae illae salutares sint expetendae, quis sit audiendus, ad quem sit properandum, ut comedant bona, ut vivat anima et abundantia bonorum delectetur. De Messia enim hic fieri sermonem, ex eo patet, quia iis inducitur titulis qui in hac parte Soli Messiae attribuuntur; dein cum hae orationes arcte cohaereant cum 53, 10-19, transitus ad Messiam non est repentinus, abruptus, immo in misericordiis David fidelibus iste ad Messiam transitus iam adest, quia summa promissionum teste Davide in Dominatore illo consistit. Quare cum S. Hier. Cyr. Euseb. Theod. et plerisque interpretibus catholicis et multis etiam protestantibus (Hos. Iahn, Naeg.) hic non ipse David rex, verum is cuius typus erat David, Messias agnosci debet. Messias testis est, quia de foedere a Deo promisso testimonium exhibet omnium gravissimum et maximum, pactum scil. plene adimplens et omnia foederis bona nobis merens, et quia nobis de Dei veritate et. voluntate testimonium perhibet, et tamquam talis testis simul est princeps nationum et illarum legislator. Neque desunt qui verba ea de Davide rege explicent; cf. S. Thom. Schegg Kn. Del. Or.; monent Davidem victoriis suis testem potentiae Domini fuisse, item psalmis laudes Dei annuntiasse neque semel in psalmis spopondisse se Dei laudes annuntiare velle in gentibus (Ps. 17, 50; 56, 10) ; dein alios populos ab eo esse subiectos quibus praecepta dederit etc. Haec utut vera sunt, hic tamen rem non evincunt. Nam cur subito ea ex historia David in hoc contextu commemorentur, nulla ratio afferri potest; neque enim in his ostenduntur eae misericordiae David fideles quae aequalibus Isaiae solatio et confortationi esse possunt, et cum exsilium et dissolutio veteris theocratiae iam ob oculos prophetae versetur, etiam pactum sempiternum, de quo v. 3, hisce illustrari nequit quae ad solum Davidem referuntur. Dein bene notari oportet, sermonem fieri de pacto futuro et prophetam totis viribus in id incumbere, ut populum ad fidem Dei et obedientiam adducat. Iam in ea. admonitione difficile cernitur quid sibi velit David qui olim victor exstiterit et dominator in gentes vicinas; oplime vero ad quorum desiderio tenentur reposita sunt et qui est pacti. sempiterni et promissionum Davidi concessarum ultima et summa perfectio et terminus. De Messia tandem ea quae v. 4 dicuntur vere valent et plene; sed quot et quantis limitibus opus est, ut verba adeo ampla ad Davidem restringantur ? Quibus transitus ad Messiam ' nimis abruptus videtur, velin v. 3 iam explicant misericordias Davidi et semini eius datas et eodem modo in v. 4 eum de Davide et semine eius interpretantur, vel statim David ut nomen Messiae in v. 3 capiunt. At neutrum opus est neque commode admitti potest. Posteros enim David non tales se praestitisse, quales verba in v. 4 postulant, non indiget probatione ; et quamvis Osee vocet Messiam David (Os. 3, 5), Isaias tamen id non facit hoc loco quia ea affert verba quae ex libris historicis et psalmis non possunt intelligi nisi de Davide. Sed si quis transitum explicat ita ut vatem dicat a typo Davide immediate transiisse ad antitypum Messiam, non repugno ; at addi debet in ipsis verbis v. 4 et in contextu huius partis quae tota est in servo Domini eiusque opere describendo satis adesse indiciorum, quibus cognosci possit de quo loquatur propheta. Iam quomodo Messias dux futurus sit et legislator gentibus et qualis inde gloria in ipsum populum Israel redundatura sit, proponit, ut ostenso gentium studio ipsi quoque ad talis salutis aemulationem etamorem incitentur. Quare arctus adest cum antecedentibus nexus isque non solum cum v. 4, sed etiam cum admonitionibus praeviis
55:5
v. 9 « ecce gentem quam nesciebas vocabis et gentes quae te non cognoverunt ad te current propter Dominum Deum tuum et Sanctum Israel, quia glorificavit te »; — quae similia David de se dixit (2 Reg. 22, 44. Ps. 17, 44), modo eminenti in eius filio, in Messia, adimplebuntur. Populus enim messianicus gentes alias eousque ignotas ad Dei cognitionem et foedus advocabit ; aliae iterum gentes longinquae ad Dei populum sese insigni aemulatione aggregabunt; et ratio est propter Dominum, Dei causa, quia eum tamquam Jahve cognoverunt et quia Sanctum ]srael qui gloriam suam et sanctitatem in populum electum effundit et ibi se gloriosum reddit agnoverunt. Si ergo gentes gloria Domini et gloria qua suum populum exornat ad assiduum studium quaerendi Deum incitantur, quanto magis aequum est, ut ipsi Israelitae, populus electus, quem Dominus tanto honore praevenit, pari assiduitate salutem exquirat? Eos ergo stimulos adhibet propheta quos 2, 8 gentium fervore proposito properantium ad montem Sion et ad domum Dei Iacob : domus Iacob venite et ambulemus in lumine Domini ! Splendore Sionis messianicae gentes efficaciter invitantur ; cf. 60, 3 et iam 2, 3; 44, 5; 49, 93. Quantopere autem Israel sit glorificatus per Messiam, lege apud S. Paulum (Rom. 9, 4. 5)
55:6
v. 6 « Quaerite Dominum, dum inveniri potest, invocate eum, dum prope est »! — monet ne gratiam oblatam sibi elabi patiantur; simul subobscure minatur dicens dum ... fieri posse ut Dominus aliquando recedat a populo infideli et gratias adeo abundantes iam non concedat. Apertiora sunt quae apud Amos habentur : « ecce dies veniunt, dicit Dominus, et mittam famem in terram, non famem panis neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini ... circuibunt quaerentes verbum Domini et non invenient » (Am. 8, 41. 12). Quae igitur contumacibus imminent, vates innuit (cf. 30, 11) postea rem fusius declaraturus (56, 9 seq.). Unde « quaerite eum, dum datur locus poenitentiae, et quaerite non loco sed fide; et invocemus eum dum prope est, ne nostris vitiis atque peccatis procul recedat » (S. Ilier.). Quomodo autem quaeri oporteat Dominum, declaratur
Igitur apud unum Dominum est salus eaque praeclarissima. Immo gentes quoque sacro quodam studio ad eius salutis participationem accurrentes cernit propheta. Quid ergo ex iis consequitur pro populo? quomodo ad dignitatem illam in v. 5 indicatam sese debet praeparare? et quid iam nunc facere? Respondet, vates
55:7
v. 1 « derelinquat impius viam suam. et vir iniquus cogitationes suas et revertatur ad Dominum et miserebitur eius, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad. ignoscendum »! — duo illa inculcantur : declina a maloet fac bonum, quibus utique continentur omnia; recedere a malo et accedere ad Deum iubentur. Hisce duobus, aversione a creaturis et conversione ad Deum, omnis in melius emendatio, omnis coram Deo iustificatio consistit. Monet propheta internam animi mutationem esse peragendam, fontem malorum i. e. cogitationes et desideria mala esse obstruendum. Unde pro- .pheta eodem modo praeparationem esse faciendam dicit ad salutem percipiendam, quo a praecursore et ab ipso Christo regnum messianum est annuntiatum : poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum(Matth. 3, 2. Marc. 1, 4. Luc. 3,3) ; dicit enim yezévou mentis mutationem, ut ergo animus avellatur ab illis quibus male adhaesit et ei adhaereat a quo aversus male erat. Haec adhortatio spe fulcitur miserationis amplissimae consequendae; nam multus est i. e. saepe et multum et libenter ignoscit, condonationes multiplicat (cf. For. Mar. Osor.); quare nemo etsi scelerum sarcina oneratus animum abiiciat, sed ad laetam spem et fiduciam assurgat. Hane adhortationem propheta confirmat ex sublimitate divinorum consiliorum, qua ratione et pusillanimis dubitantibusque omnem diffidentiam eximit et omnium animos ad tantam salutem capessendam vehementer impellit
55:8
v. 8 « non enim cogitationes meae cogitationes vestrae meque viae vestrae viae meae, dicit Dominus ;
55:9
v. 9 quia sicut exaltantur coeli a terra, sic exaltatae sunt viae meae a viis vestris et cogitationes meae a cogitationibus vestris »; — hac sententia et comparatione vehementer admonemur, ne de rebus consiliisque divinis humano more i. e. secundum angustas nostras et limitatas normas sententiam feramus. Nam et consilia divina (cogitationes) et modi auxiliaque (viae) quibus illa in opus deducere Deus constituit ita ab humana cogitandi agendique ratione recedunt et sublimitate excellunt, sicut a terra elevati sunt coeli; aliis verbis sunt incomprehensa. Huius autem doctrinae applicatio ad antecedentia complura in se continet. Exhibetur enim in hac su-. blimitate et excellentia ratio gravissima, cur relictis rebus vanis totis animis Deum quaerant; Deus enim adeo praeclara iis donare vult quae. ipsi ne excogitare quidem possunt ; eacomparatione idem fereinnuitur quod S. Paulus dicit : oculus non vidit nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum (1 Cor. 2, 9). Unde nexum bene adstruit Mald. : meliora ego erga vos cogito. Sed simul in ea sublimitate continetur summa quaedam ratio et consolatio ne quis de Dei misericordia et fidelitate (S., Cyr. Sasb.) vel de Dei potentia ad salutem illam adducendam dubitet (S. Hier. Reinke, Schegg); continetur misericordiae Dei descriptio : « homines vel semel vix condonant in se peccanti; si autem bis vel ter id quispiam faciat, praeter hominum naturam facere videtur; longe ab his moribus est Dominus » (For. sim. Theod. Osor. Troch. etiam apud Pint. Lap. Men. Tir.). Comparationem autem distantiae coeli a terra attulit, quod nulla alia maior esset in rebus creatis, qua simul declarare velle videtur se velle efficere, ut numerus peccatorum dummodo resipiscant infinitis modis a misericordia sua superetur (cf. Procop. Malv.). Neque a proposito alienum est quod alii connectunt efferentes necessitatem conversionis, cum hominum viae et cogitationes. longissimae absint a divina sanctitate et iustitia (cf. Sanct. Calm. RoM. sim. apud Pint. Hahn, Del. Or.); quam acceptionem, uti Sanct. monet, iam Chald. quoque in sua paraphrasi exprimit. Haec autem omnia in eo conveniunt, consilia divina non esse dimetienda secundum angustam mensuram mentis humanae. Dei quidem consilia in se sunt hominibus incomprehensa prae sublimitate ; nihilominus in opus deducentur; qua in re nova ratio continetur, cur ad Deum revertantur Deoque uni omnium bonorum auctori adhaereant neque de praeclara salute dubitent; nam
55:10
v. 10 « et quomodo descendit imber et nix de coelo et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram. et infundit eam et germinare eam facit et dat semen serenti et panem comedenti :
55:11
v. 41 sic erit verbum meum quod. egredietur de ore meo; non revertetur ad me vacuum, sed. faciet quaecumque volui et prosperabitur in his ad quae misi illud » ; — comparatione illustratur quam efficax sit verbum Dei i. e. promissio a Deo facta (v. 3), sed simul modus operationis divinae praeclaro exemplo delineatur. Dei enim gratia blande ac leniter sese animis infundit, eos excitat et elevat et germine divino fecundat, ut fructus demum praeclari edantur. Neque igitur repentinae rerum mutationes neque inaudita quaedam ac strepitu et admiratione plena exspectanda erunt, sed promissiones Dei ratione placida paulatim ad fruges laetissimas maturescent. Nonne etiam iste modus operandi longissime abest ab humana ratione? Deus enim non uno impetu hostes prosternit, non subito regnum suum universale instituit neque statim ad plenum adducit triumphum, quamvis homines de illa Dei mora ac patientia facile conquerantur (cf. Ier. 12, 1 seq.). Vide comparationes quibus idem modus agendi placidus ac quietus innuitur 50, 9 et 51, 6. Verbum Dei h. l. est promissio Dei de qua sermo fuit. Pulchre verba accommodant ad Verbum quod erat in principio apud Deum et in mundum missum est neque vacuum reversum est ad Patrem (cf. S. Hier. Cyr.) ; sed sensu literali non esse hic Atque pactum.illud sempiternum et misericordias David fideles (v. 3) in opus iri deductum, uti habent pignus firmissimum in ipsa Dei fidelissimi ac potentissimi promissione, ita in liberatione ex exsilio habebunt eiusdem rei testimonium et initium
55:12
v. 12 « quia in laetitia egrediemini et in. pace deducemini ; montes et colles cantabunt coram vobis laudem et omnia ligna regionis plaudent manu »; — egredientur e Babylone non in tumultu nec in fuga nec in pavore (cf. 52, 19), sed in laetitia; secure et cum honore proficiscentur (cf. 40, 11. 31). Ipsa rerum natura iis de recuperata libertate gratulabitur; neque id solum quia laetis omnia laeta et festiva videntur, neque solum modus loquendi est usitatus, quando ingens aliqua laetitia atque triumphus significatur (Sanct. Calm.), sed significatur ipsam rerum naturam si opus fuerit eis fore emolumento et adiutorio ad prosperum reditum (cf. 41, 18. 19; 43, 20 ; 44, 23; 49, 13) et uti fuerint res creatae suo modo poenae participes, ita etiam fore redemptionis et salutis (cf. ad 11, 6; 35, 1. Rom. 8, 23). Iste egressus initium quoddam est conditionis et instaurationis multo melioris, quam symbolo quodam e rerum natura deprompto declarat vates
55:13
v. 13 « pro saliunca ascendet abies et pro urtica crescet myrtus, et erit Dominus nominatus in signum aeternum quod non auferetur » ; — hebr. pro vepreto (senticeto) ascendet cypressus i. e. generatim pro re vili substituetur alia multo praeclarior, uti simili modo 32, 15 dictum est. Symbolum tale eo melius eligitur, quia gloria instaurationis in ultima sua perfectione etiam ad glorificationem rerum creatarum redundabit, quando scil. liberabitur a servitute corruptionis creatura, cui nunc invita subiecta est. Nota aliquam iam rerum creatarum elevationem ' et liberationem contineri et exprimi in sacramentis et sacramentalibus Ecclesiae et varia ad eandem spectantia.occurrere in vitis Sanctorum. Quibus aliisque patet has imagines a natura depromptas non esse nuda symbola neque meras fictiones vel inanes prosopopoeias, sed ex intimo cum homine eiusque redemptione nexu et ex veritate quadam gloriae hauriri; quare etiam illi a proposito aberrant, qui in eiusmodi symbolis varios hominum ordines vel varia hominum opera delineari opinantur. Exsistet ergo nova quasi terrae facies in locis desertis et horridis et iucundissima quaedam amoenitas apparebit, in qua rerum in melius mutationem egregie adumbratam cernere licet. Atque haec nova rerum facies erit Domino in nomen et in. signum aeternum quod. non auferetur hebr.; in ea relucet gloria Dei et magnifica maiestatis eius manifestatio et. gloriae divinae monumentum illustre, nova theocratia, laudem Dei eiusque magnitudinem. per orbem annuntiabit neque unquam deficiet vel delebitur (hebr.). Ita implebitur illud : plena est omnis terra gloria eius (6, 3). Et nova haec rerum conditio cuius gloria et homines et res creatae collustrantur, splendore suo atque ornatuin Domini honorem et praeconium magnificentissime redundabit. Tunc habebitur illud : in te gloriabor (49, 3; cf. 42, 19). Atque hoc exitu ostenso efficaciter sustinetur admonitio illa in v. 6 et "1 proposita et ubertim declaratur quanta felicitatis copia Deus desideriis suorum sit satisfacturus, unde ratio potentissima est proposita pro illo : omnes sitientes venite ad aquas (v. 1) et ad quid ultimatim tendat Zustificabit multos (53, 11) praeclare ad animos voluptate perfundendos est exhibitum. De nominibus arborum et plantarum haec notat S. Hier.: « czot$7, quoque et xovoto (xóvo£a) sive saliuncea et urtica in abietem vertentur ac myrtum et cyparissum. Ecora iuxta, Symmachum et LXX. in hebr. scribitur nesus (y*3Y3), quem Aquila et Theodotio «ov)tn» interpretati sunt. Est autem. zóvozx herba vilissima et amara odorisque pessimi. Ubi autem LXX transtulerunt zóvo£a quae in hebr. dicitur sarphod (27D, vel ut alii seribunt 32D; cf. Liber Iesaiae, ed. Baer), Symmachus verüt urticam; utcumque se habet nominum proprietas, hoc dicendum est, quod mala verlantur in bona et pro vitiis nascantur virtutes ».
55:1
… «Saranno satolisti»: il compenso era assicurato (Ier. 31, 25) nel regno messianico a quanti avevano penato (Is. 49, 10; 55, 1-2 «senza danaro»; cf. Eccl. 51, 33; Apoc. 22, 17). L'espressione è spiritualmente evocatrice, che nella Bibbia «fame e sere indica spesso il desiderio dei beni sovratterreni (Is. 56, …
… Molte profezie del Vecchio Testamento annunziano che dal Messia devono sgorgare torrenti di grazie, fiumi di acqua viva (Is. 12, 3; 55, 1; 48, 21; Zach. 12, 10). S. Paolo presenta il Messia come la rupe miracolosa, che dona l'acqua ristoratrice agli Ebrei nel deserto (I Cor. 10, 4). S. Giovanni fa risaltare che i fiumi …
55:10
… Altrove si descrive la « parola di Dio » come inviata da lui: « Mandò la sua parola e furono guariti » (Ps. 106, 20; cf. 147, 14-18; Is. 9, 8; 55, 10-11). Si tratta di personificazioni retoriche, che però permettevano intuizioni più profonde. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.