Gentiles who were barren, shal multiplie in the Church of Christ: 10. from which Gods mercie shal neuer be separated.
1Give praise, O thou barren, that bearest not: sing forth praise, and make a joyful noise, thou that didst not travail with child: for many are the children of the desolate, more than of her that hath a husband, saith the Lord.Rallegrati, o sterile, che non partorisci: canta inni di laude, e di gioia tu, che non eri feconda; perchè molti più sono i figliuoli della abbandonata, che di colei, che avea marito, dice il Signore.PRAISE ô barren woman which bearest not: sing prayse, and make ioyful noyse, which didst not beare: because manie are the children of the desolate more then of her, that hath a husband, saith our Lord.Lauda, sterilis, quæ non paris; / decanta laudem, et hinni, quæ non pariebas: / quoniam multi filii desertæ / magis quam ejus quæ habet virum, dicit Dominus. 2Enlarge the place of thy tent, and stretch out the skins of thy tabernacles, spare not: lengthen thy cords, and strengthen thy stakes.Prendi più ampio sito per le tue tende, e dilata senza risparmio le pelli de' tuoi padiglioni: allunga le tue funi, e rinforza i tuoi chiodi;Enlarge the place of thy tent, and stretch out the skinnes of thy tabernacles, spare not: make long thy coardes, and fasten thy nailes.Dilata locum tentorii tui, / et pelles tabernaculorum tuorum extende: / ne parcas: / longos fac funiculos tuos, / et clavos tuos consolida. 3For thou shalt pass on to the right hand, and to the left: and thy seed shall inherit the Gentiles, and shall inhabit the desolate cities.Perocché tu ti farai largo a destra, ed a sinistra: e la tua prole signoreggerà le nazioni, e abiterà le città deserte.For thou shalt penetrate to the right hand, and to the left: and thy seede shal inherite the Gentiles, and shal inhabite the desolate cities.Ad dexteram enim et ad lævam penetrabis, / et semen tuum gentes hæreditabit, / et civitates desertas inhabitabit. 4Fear not, for thou shalt not be confounded, nor blush: for thou shalt not be put to shame, because thou shalt forget the shame of thy youth, and shalt remember no more the reproach of thy widowhood.Non temere: tu non sarai confusa né avrai da arrossire, né da vergognarti perchè della confusione di tua adolescenza non avrai più memoria, né dell'obbrobrio di tua vedovanza più ti sovverrà.Feare not, because thou shalt not be confounded, nor blush: for thou shalt not be ashamed, because thou shalt forget the confusion of thy youth, and the reproch of thy widowhood thou shalt remenber no more.Noli timere, quia non confunderis, / neque erubesces; non enim te pudebit, / quia confusionis adolescentiæ tuæ oblivisceris, / et opprobrii viduitatis tuæ non recordaberis amplius.
5For he that made thee shall rule over thee, the Lord of hosts is his name: and thy Redeemer, the Holy One of Israel, shall be called the God of all the earth.Imperocché tuo Signore sarà colui, che ti ha creata: il nome suo è, Signor degli eserciti, e il tuo Redentore, il Santo d'Israele sarà chiamato il Dio di tutta la terra.Because he shal rule ouer thee that made thee, the Lord of hostes is his name: & thy redemer the holie one of Israel, shal be called the God of al the earth.Quia dominabitur tui qui fecit te, / Dominus exercituum nomen ejus, / et redemptor tuus, Sanctus Israël: / Deus omnis terræ vocabitur. 6For the Lord hath called thee as a woman forsaken and mourning in spirit, and as a wife cast off from her youth, said thy God.Perocché come donna abbandonata, e afflitta di spirito ti ha chiamato il Signore, e come sposa ripudiata ne' più verdi anni, dice il tuo Dio.For as a woman forsaken & mourning in spirit hath our Lord called thee, and as a wife cast of from her youth, hath thy God sayd:Quia et mulierem derelictam et mœrentem spiritu / vocavit te Dominus, / et uxorem ab adolescentia abjectam, / dixit Deus tuus. 7For a small moment have I forsaken thee, but with great mercies will I gather thee.Per un punto, per poco tempo ti ho abbandonata, e con grandi misericordie ti accoglierò.For a moment, a litle while haue I forsaken thee, & in great mercies wil I gather thee.Ad punctum in modico dereliqui te, / et in miserationibus magnis congregabo te. 8In a moment of indignation have I hid my face a little while from thee, but with everlasting kindness have I had mercy on thee, said the Lord thy Redeemer.Nel momento dell'ira ascosi per poco a te il mio volto, e con sempiterna misericordia ho avuto di te pietà, dice il Signore, che t'ha redenta.In a moment of indignation haue I hid my face a litle while from thee, and in mercie euerlasting haue I had mercie on thee, sayd thy redeemer our Lord.In momento indignationis abscondi / faciem meam parumper a te; / et in misericordia sempiterna misertus sum tui, / dixit redemptor tuus, Dominus. 9This thing is to me as in the days of Noe, to whom I swore, that I would no more bring in the waters of Noe upon the earth: so have I sworn not to be angry with thee, and not to rebuke thee.Questo è adesso per me come quando nei giorni di Noè io giurai di non mandar più sulla terra le acque: così ho giurato di non aver ira contro di te, e di non farti rimprovero;As in the daies of Noe is this thing to me, to whom I sware, that I would no more bring in the waters of Noe vpon the earth: so haue I sworne not to be angrie with thee, and not to rebuke thee.Sicut in diebus Noë istud mihi est, / cui juravi ne inducerem aquas Noë ultra super terram; / sic juravi ut non irascar tibi, / et non increpem te.
10For the mountains shall be moved, and the hills shall tremble; but my mercy shall not depart from thee, and the covenant of my peace shall not be moved: said the Lord that hath mercy on thee.Imperocché i monti saranno smossi, e i colli vacilleranno, ma la misericordia mia non ritirerassi da te, e la mia alleanza di pace sarà immobile: ha detto il Signore, che ha compassione di te.For the mountaines shal be moued, and the little hilles shal tremble: but my mercie shal not depart from thee, and the couenant of my peace shal not be moued: sayd our Lord thy miseratour.Montes enim commovebuntur, / et colles contremiscent; / misericordia autem mea non recedet a te, / et fœdus pacis meæ non movebitur, / dixit miserator tuus Dominus. 11O poor little one, tossed with tempest, without all comfort, behold I will lay thy stones in order, and will lay thy foundations with sapphires,Poverella sbattuta dalla tempesta, e priva d'ogni consolazione. Ecco, che io disporrò per ordine le tue pietre, e i fondamenti tuoi farò di saffiri.Poore litle one shaken with tempest, without al comfort, behold I wil lay thy stones in order, and wil found thee in sapphires,Paupercula, tempestate convulsa absque ulla consolatione, / ecce ego sternam per ordinem lapides tuos, / et fundabo te in sapphiris: 12And I will make thy bulwarks of jasper: and thy gates of graven stones, and all thy borders of desirable stones.E farò di jaspide i tuoi baluardi, e le tue porte di pietre scolpite, e tutto il tuo circuito di pietre preziose.and I wil put the iasper stone for thy munitions: and thy gates into grauen stones, and al thy borders into stones worthie to be desired.et ponam jaspidem propugnacula tua, / et portas tuas in lapides sculptos, / et omnes terminos tuos in lapides desiderabiles; 13All thy children shall be taught of the Lord: and great shall be the peace of thy children.Tutti i tuoi figliuoli avranno il Signore per maestro, e abbondanza di pace.Al thy children taught of our Lord: & a multitude of peace to thy children.universos filios tuos doctos a Domino, / et multitudinem pacis filiis tuis. 14And thou shalt be founded in justice: depart far from oppression, for thou shalt not fear; and from terror, for it shall not come near thee.E tu sarai fondata nella giustizia: tu sarai sicura dalla fraude, e non ne avrai da temere: e dallo spavento, che a te non si accosterà.And in iustice thou shalt be founded: depart far from calumnie because thou shalt not feare: and from dread, because it shal not approch to thee.Et in justitia fundaberis: / recede procul a calumnia, quia non timebis, / et a pavore, quia non appropinquabit tibi.
15Behold, an inhabitant shall come, who was not with me, he that was a stranger to thee before, shall be joined to thee.Ecco, che il forestiero, che non era con me, verrà, quegli, che una volta era straniero per te, si unirà teco.Behold, the borderer shal come, which was not with me, thy stranger sometime, shal be ioyned to thee.Ecce accola veniet qui non erat mecum, / advena quondam tuus adjungetur tibi. 16Behold, I have created the smith that bloweth the coals in the fire, and bringeth forth an instrument for his work, and I have created the killer to destroy.Io ho creato il fabbro, che accende col soffio i carboni per formare uno strumento per l'opera sua, ed io ho creato l'uccisore, che stermina.Behold, I haue created the smith that bloweth the coles in the fire, and bringeth forth a vessel for his worke, & I created the killer to destroy.Ecce ego creavi fabrum / sufflantem in igne prunas, / et proferentem vas in opus suum; / et ego creavi interfectorem ad disperdendum. 17No weapon that is formed against thee shall prosper: and every tongue that resisteth thee in judgment, thou shalt condemn. This is the inheritance of the servants of the Lord, and their justice with me, saith the Lord.Nissun'arme preparata contro di te farà colpo, e giudicherai qualunque e lingua, che resisterà a te in giudizio. Questa è l'eredità de' servi del Signore, e la loro giustizia è presso di me, dica il Signore.Euerie vessel, that is made agaynst thee, shal not prosper: and euerie tongue resisting thee in iudgement, thou shalt iudge. This is the inheritance of the seruants of our Lord, and their iustice with me, sayth our Lord.Omne vas quod fictum est contra te, non dirigetur, / et omnem linguam resistentem tibi in judicio, judicabis. / Hæc est hæreditas servorum Domini, / et justitia eorum apud me, dicit Dominus.
54:1
Calmet
Barren Jews in captivity, or Church of the Gentiles, to which alone many of the expressions can be applied. (Calmet)
Worthington
The Gentiles were before unfruitful, as the Jews will be till towards the latter times. (Worthington)
54:2
Stakes, to receive so great a family. All the Israelites did not return, and it does not appear that many embraced their religion, as they have done that of Christ.
54:3
Left. To the north and south. Jerusalem increased. But what was it compared with the Christian establishment!
54:4
Calmet
Widowhood. Thy former excesses shall be forgotten. (Calmet)
54:5
Thee. Hebrew, "Bohalaic (Haydock) shall be your Baalim," or husband, who was styled Lord, 1 Peter 3:6. Perhaps he may allude to the two wives, the synagogue and the Church, or to the idols, which should be adored no more.
54:6
Youth. This enhances her fault. God is pleased to overlook it, in the captives (chap. 50:1.) and Gentiles.
54:9
Calmet
Earth. Giving him the rainbow for a sign. My covenant with the Church is equally irrevocable: she is founded on a rock, Matthew 16:18. (Calmet)
Worthington
Christ will no more abandon her than he will drown the world. Some mountains shall be moved out of their place, but she shall not. (Worthington)
54:11
Sapphires. Hebrew, "antimony," a mineral shining like silver, 4 Kings 9:30.
54:12
Haydock
Bulwarks. Hebrew, windows of crystal; (Ezechiel 27:1[].; Calmet) Protestants, "of agate." (Haydock)
All this is allegorical, like the redemption of the new Jerusalem, Apocalypse. xxi.
54:13
54:14
Thee. The Cutheans rendered the Jews suspected, 1 Esdras 4:2., and 6:1
54:15
To thee, in the inheritance. This was verified in the Church. We have no accout of many being converted before.
54:16
Calmet
Destroy. I can give peace or war. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "but I have created thee not for utter destruction." (Haydock)
54:1
In the old testament Gentiles were barren bringing no fruite to God, but in the new testament they are fructful, & the Iewes are barren, til the later end of the world, when they also shal be fructful againe.
Concordanza Gal. 4.
54:5
Lut. •.
54:9
Concordanza Gen. 9.
As it is assured that the world shal neuer be drowned againe with water: so it is, that the Church of Christ shal neuer be suppressed.
54:10
An other assurance that moutaines & hilles shal rather be moued, yea some mountaines shal be remoued, but the Church shal be alwayes firme and perpetual.
54:13
Concordanza Ioan. •. v. 45.
54:1
papa san Clemente I † 99 d.C. The Second Epistle of Clement 2
“Rejoice, thou barren that bearest not; break forth and cry, thou that travailest not; for she that is desolate hath many more children than she that hath an husband.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 53
… And the prophecy in which it was predicted that there should be more believers from the Gentiles than from the Jews and Samaritans, we will produce: it ran thus: “Rejoice, O barren, thou that dost not bear; break forth and shout, thou that dost not travail, because many more are the children of the desolate than of her that hath an husband.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.10.3
… and she is beloved who was not beloved;” and in what sense He says that “more are the children of her that was desolate, than of her who possessed a husband.”
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 3
Barren, giv’n birth: now a new people, born
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.3
… And the Phrygians style him, he says, “very fruitful” likewise, “because,” says he, “more numerous are the children of the desolate one, than those of her which hath an husband;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.23
… and, on account of it, “the children of the desolate one,” who had not been instructed either in the law or the prophets, “might be more than of her who has the husband,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.21
… spare not, make long thy measures, and strengthen thy stakes: stretch forth yet to thy right hand and to thy left hand; and thy seed shall possess the nations, and shall inhabit the deserted cities. Fear not; because thou shalt overcome: nor be afraid because thou art cursed; for thou shalt forget thy eternal confusion.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Fear not, little flock, the storms of the enemy, for it is your Father’s good pleasure to give you the kingdom, and that you should tread upon the necks of your enemies. Hail, and rejoice, thou that wast once barren, and without seed unto godliness, but who hast now many children of faith.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Virgins 1.6
… For what bride has more children than holy Church, who is a virgin in her sacraments and a mother to her people, whose fertility even holy Scripture attests, saying, “For many more are the children of the desolate than of her that hath an husband”?
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 3
15. This is assuredly that widow of whom it was said: “Rejoice, thou barren that bearest not, break forth and cry, thou that availest not with child; for many are the children of the desolate, more than of her who hath an husband.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 4
Ver. 27 . “Rejoice, thou barren that bearest not, break forth and cry, thou that travailest not, for more are the children of the desolate than of her which hath the husband.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.21
21. The old law had a different ideal of blessedness, for therein it is said: “Blessed is he who hath seed in Zion and a family in Jerusalem:” and “Cursed is the barren who beareth not:”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 66.4
… great among the great, a leader among leaders, he is the commander in chief of all monks. He and others like him are the offspring which Paulina desired to have in her life time and which she has given us in her death. “Sing, O barren, thou that didst not bear; break forth into singing and cry aloud, thou that didst not travail with child”;
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.32
… Let us hasten to the rest: “The virgin daughter of Zion hath despised thee and laughed thee to scorn.” To her whom he called daughter the prophet also gave the title virgin, for fear that if he spoke only of a daughter, it might be supposed that she was married. This is the virgin daughter whom elsewhere he thus addresses:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.29
But let us now hear what follows about the Church. He says, “Rejoice, O barren, thou that barest not; break forth and cry, thou that didst not travail with child: for many more are the children of the desolate than of her that has an husband.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 3.13
… but now we see what was prophesied concerning her: “Rejoice, thou barren, that bearest not; break forth and cry, thou that travailest not: for there are many children of the desolate more than of her who has an husband,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 59.1.10
… To Her indeed hath been said, “Rejoice, thou barren, that bearest not,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 69.1
… Unto his glory then of Christ’s Church our eyes we have opened; and that barren one, for whom joy was proclaimed and foretold, because she was to have more sons than she that had the husband,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 79.4
4. But now in that which followeth, “they have made Jerusalem for a keeping of apples;” even the Church herself is rightly understood under this name, even the free Jerusalem our mother, concerning whom hath been written, “many more are the sons of the forsaken, than of her that hath the husband.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 79.6
… 3 ). If we herein understand the earthly city Jerusalem, we perceive the shedding of their blood in the circuit thereof, whom the enemy could find outside the walls. But if we understand it of that Jerusalem, concerning whom hath been said, “many more are the sons of her that was forsaken, than of her that hath the husband,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 81.8
… Joseph sold into Egypt is Christ passing over to the Gentiles. There Joseph after tribulations was exalted, and here Christ, after the suffering of the Martyrs, was glorified. Thenceforth to Joseph the Gentiles rather belong, and thenceforth augmentation; because, “Many are the children of her that was desolate, rather than of her that hath the husband.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 89.39
39. “Remember, Lord, the rebuke that Thy servants have” ( ver. 50 ). Even while Christ was living, and while He was sitting on His Father’s right hand, reproaches were cast against the Christians: they long were reproached with the name of Christ. That widowed one who brought forth, and whose children were more than those of the married wife,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 102.23
… not by our tongue, but by our life.…From His elect and holy men, Jerusalem also answereth Him. For Jerusalem also was called: and the first Jerusalem refused to hear, and it was said unto her, “Behold, thy house shall be left unto the desolate.” …But that Jerusalem, of whom it was written, “Sing, O barren, thou that didst not bear,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 135.16
… 21 ). Out of Zion is Jerusalem too. Zion is “watching,” Jerusalem the “vision of peace.” In what Jerusalem will He dwell now? In that which has fallen? Nay, but in that which is our mother, which is in the heavens, of which it is said, “The desolate hath more children than she which hath a husband.”
54:2
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.7
7. I seem indeed to hear that voice, from Him Who gathers together those who are broken, and welcomes the oppressed: Enlarge thy cords, break forth on the right hand and on the left, drive in thy stakes, spare not thy curtains.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 59.1.10
… For thy king is hidden, and more sons to thee there are by a hidden Bridegroom.…The Prophet addeth, “Enlarge the place of Thy tabernacle, and Thy courts fix thou: there is no cause for thee to spare, extend further thy cords, and strong stakes set thou again and again on the right and on the left.”
54:3
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 59.1.10
… occupy nevertheless all nations; bidden to the marriage be good men and evil men, filled be the marriage with guests; it is the office of servants to bid, of the Lord to sever. “Cities which had been forsaken Thou shall inhabit:”
54:4
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.49
49. In these words she exults. And in similar words the heavenly bridegroom, the Word Jesus Christ himself, answers her. Hear the Lord saying, ‘Fear not because thou hast been put to shame, neither be thou confounded because thou hast been rebuked; for thou shalt forget the former shame, and the reproach of thy widowhood shalt thou remember no more.’
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 3
… “Rejoice, thou barren that bearest not, break forth and cry, thou that availest not with child; for many are the children of the desolate, more than of her who hath an husband.” And well is she a widow of whom it is well said: “Thou shalt not remember thy shame and thy widowhood, for I am the Lord Who make thee.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 60.9
… and through the heap of witness was the Love of Christ enlarged; and through the enlargement of the Love of Christ, were the Gentiles possessed. There followeth, “And mine is Manasses;” which is interpreted forgotten. For to Her had been said, “Confusion for everlasting Thou shalt forget, and of the reproach of Thy widowhood Thou shalt not be mindful.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.2
( Admonition 3.) Differently to be admonished are the poor and the rich: for to the former we ought to offer the solace of comfort against tribulation, but in the latter to induce fear as against elation. For to the poor one it is said by the Lord through the prophet, Fear not, for thou shalt not be confounded (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.7
… Thus the Lord , openly upbraiding the impudent people of the Jews, saying, There is come unto thee a whore’s forehead; thou wouldest not blush ( Jerem. iii. 3 ). But again He revives them when ashamed, saying, Thou shalt forget the confusion of thy youth, and shalt not remember the reproach of thy widowhood; for thy Maker will reign over thee (
54:5
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.14
… This is that God of Israel of whom the prophet spake so long time since, when he thus addressed the people of God: “And He who brought thee out, the God of Israel, shall be called (the God) of the whole earth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.31
… It is in this manner, therefore, that Isaiah speaks, commencing with the humility of Christ, and turning afterwards to an address to the Church, on to that verse which we have already instanced, where he says: And He who brought thee out, the same God of Israel, shall be called the God of the whole earth.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 47.8
… “In Judah is God known.” Not yet was it said to the sons of Korah, “O clap your hands, all ye nations.” For that God known in Judah, is King of all the earth: now by all He is acknowledged, for that is fulfilled which Isaiah saith, “He is thy God who hath delivered thee, the God of the whole earth shall He be called.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 72.20
… 18 ). Contemplating all things above spoken of, a hymn bursteth forth; and the Lord God of Israel is blessed. For that is being fulfilled which hath been spoken to that barren woman, “and He that hath delivered Thee, the God of Israel, shall Himself be called of the whole earth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 79.6
… For in that lesson of the Prophet, wherein is written, “many more are the sons of her that was forsaken, than of her that hath the husband:” a little after unto the same is said, “and He that hath delivered thee, shall be called the God of Israel of the universal earth.”
54:6
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.49
… For a small moment have I forsaken thee, but with great mercy will I have mercy upon thee; in a little wrath I hid my face from thee, but with everlasting mercy will I have mercy upon thee, saith the Lord that hath redeemed thee.’
54:7
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 3
… “Thou shalt not remember thy shame and thy widowhood, for I am the Lord Who make thee.” And perchance therefore is she a widow who has lost her Husband indeed in the suffering of His body, but in the day of judgment shall receive again the Son of Man Whom she seemed to have lost. “For a short time have I forsaken thee,”
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in the same: “For a very little season I have forsaken thee, and with great mercy I will pity thee. In a very little wrath I turned away my face from thee; in everlasting mercy I will pity thee.”
54:8
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.7
7. I seem indeed to hear that voice, from Him Who gathers together those who are broken, and welcomes the oppressed: Enlarge thy cords, break forth on the right hand and on the left, drive in thy stakes, spare not thy curtains. I have given thee up, and I will help thee. In a little wrath I smote thee, but with everlasting mercy I will glorify thee.
54:9
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 138
“You know, then, sirs,” I said, “that God has said in Isaiah to Jerusalem: ‘I saved thee in the deluge of Noah.’
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.6
… She is forsaken upon the ground and there is none to raise her up . For if the prophecy is true which Jeremiah spoke about Babylon, also that about Jerusalem is true and worthy of faith. And Isaiah said unto Jerusalem:— I will not again be wroth with thee, nor will I reprove thee .
54:11
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.34.4
… “Behold, I will lay in order for thee a carbuncle stone, and sapphire for thy foundations; and I will lay thy ramparts with jasper, and thy gates with crystal, and thy wall with choice stones: and all thy children shall be taught of God, and great shall be the peace of thy children; and in righteousness shalt thou be built up.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 8.19
… “Behold, I will lay thy stones with carbuncles, and lay thy foundations with sapphires. And I will make thy battlements of jasper, and thy gates of crystal, and all thy borders of pleasant stones. And all thy children shall be taught of the Lord; and great shall be the peace of thy children. In righteousness shalt thou be established.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.26
… But I cannot tell if it be possible that, at the revolution of long periods of time, things of the same nature should take place again, but in a worse way. The prophecies of Isaiah which we mentioned are the following:
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.62
… and all thy sons shall be taught of God, and thy children shall enjoy complete peace; and in righteousness shalt thou be built.’
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.2
… for to the former we ought to offer the solace of comfort against tribulation, but in the latter to induce fear as against elation. For to the poor one it is said by the Lord through the prophet, Fear not, for thou shalt not be confounded ( Isai. liv. 4 ). And not long after, soothing her, He says, O thou poor little one, tossed with tempest (
54:12
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.30
It seems to me also that the fancy of Plato, that those stones which we call precious stones derive their lustre from a reflection, as it were, of the stones in that better land, is taken from the words of Isaiah in describing the city of God, “I will make thy battlements of jasper, thy stones shall be crystal, and thy borders of precious stones;”
54:13
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 32-2
… 5. But as to Gentile wisdom, and the sounding pretensions of the philosophers, I think none can need our argument, since the wonder is before the eyes of all, that while the wise among the Greeks had written so much, and were unable to persuade even a few
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.13
… And then, from Dan to Beersheba was the Law proclaimed, and in Judæa only was God known; but now, unto all the earth has gone forth their voice, and all the earth has been filled with the knowledge of God , and the disciples have made disciples of all the nations , and now is fulfilled what is written, ‘They shall be all taught of God
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.8
… In fact they are almost more in number than those whom they govern; pitiable as regards piety, and unfortunate in their dignity; so that, it seems to me, they will not, as time and this evil alike progress, have any one left to rule, when all are teachers, instead of, as the promise says, taught of God,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 2
… He granted me a hearing ear.” ( Is. i. 4 . Sept.) For as the Prophets heard otherwise than the many, so also do the faithful than the Catechumens. Hereby the Catechumen also is taught not to learn to hear these things of men, (for He saith, “Call no man master upon the earth , but from above, from heaven, “For they shall be all taught of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 12
… that they are impossibilities, he himself is the first to show, who does not practice them. But if he sees his virtue fully carried out in action, he will no longer be able to speak thus. Yet although the life of our teacher be careless, let us take heed to ourselves, and let us listen to the words of the prophet; “They shall be all taught of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 6
“For ye yourselves are taught of God.” And see with how high a praise he has made God their Teacher in this matter. Ye need not, he says, to learn from man. Which also the prophet says, “and they shall all be taught of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 46
Ver. 45 . “They shall all be taught of God.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 1.14
… “And indeed ye do it towards all the brethren which are in all Macedonia.” As if the surest sign that you have been taught of God, is that you put into practice what you have been taught. Of that character are all who are called accord ing to God’s purpose, as it is written in the prophets: “They shall be all taught of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.6
… And after that judgment, i.e. when the process of distinguishing and separating the righteous from the unrighteous has taken place, God will so dwell in the righteous, that there will be no need for any one being taught by man, but all will be, as it is written, “taught of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.10
… things all of which will certainly no more have existence when all shall be taught of God,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 135.12
… and many of them, nay, near all hold this language, so that we see of a truth that God teacheth them within. The prophecy of Scripture is fulfilled, when it says, “And they shall all be taught of God.”
54:15
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.26
… and proselytes also are to come to them at that time through Christ, and are to fly to them, according to the saying,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.9
… But it is written: “Paul the servant of Christ through the will of God;” and elsewhere: “Wherefore thou art now not a servant but a son, and if a son an heir also through God;” and again: “As Christ rose from the dead by the glory of God.” And elsewhere God the Father says to the Son: “Behold proselytes shall come to Thee through Me.”
54:1
1. Lauda, sterilis, quae non paris. S. Thomas et Hugo accipiunt de Jerusalem terrena, id est de Judaeis in Babylone captivis: illis enim promitti reditum, rerum copiam et copiosam prolem. Judaei post Christum haec eadem ex hoc loco sibi promittunt in adventu sui Messiae. Secundo, Chiliastae et Millenarii, quorum parens fuit Papias discipulus S. Joannis, haec accipiunt de mille annis felicitatis, quibus ipsi putant Sanctos post diem judicii regnaturos cum Christo hic in terra, omnibusque ejus deliciis fruituros, uti testatur S. Hieronymus. Tertio, Forerius censet hic agi de Jerusalem coelesti ex Apostolo, Galat. IV, 26, ubi ait quod Jerusalem coelestis sit mater nostra, quam S. Joannes, Apoc. xxi, 2, vocat civitatem novam de coelo descendentem, in qua omnia sunt coelestia, muri, domus, cives, ritus, leges, mores, sicut rex ipse coelestis est, qui de coelo descendit et regnum coeli in terra fundavit, et ex terra et coelo unum regnum effecit. Hoc anagogice verum est, non litteraliter, nisi quatenus Ecclesia militans a Joanne, Apoc. xxi, et aliis vocatur Jerusalem coelestis ob causam a Forerio jam dictam. Quocirca dico, ad litteram Isaiam hic alloqui Ecclesiam Christi, tum ex Judaeis, tum potius ex Gentibus congregandam. Haec enim initio exigua erat, et quasi sterilis respectu Synagogae. Rursum Gentilitas ante Christum sterilis erat, et deserta a Deo, fide, gratia, filiis, fidelibus et sanctis; sed per Christum, hisce omnibus fecundata est magis quam Synagoga, quae jam diu habuerat virum, scilicet Deum. Ita hunc locum explicat Apostolus, Galat. IV, 27. Vide ibi dicta. Nota: Propheta hic explicat semen illud longaevum natum ex grano mortificato, id est ex Christo crucifixo, de quo egit cap. praeced. vers. 10. Ita S. Augustinus, lib. I De Consensu Evangel. cap. xiii. Pulchre S. Ambrosius, libro De Virginibus: Sancta, ait, Ecclesia immaculata coitu, fecunda partu, virgo est castitate, mater est prole. Nutrit vos virgo non corporis lacte, sed lacte Apostolorum. Virgo est Sacramentis, et virtutibus; mater est populis, cujus fecunditatem Scriptura testatur, quoniam plures filii desertae, quam ejus quae habet virum. Nostra virum non habet, sponsum habet. Habet sponsum sanae doctrinae; Verbo, sine ullo flexu pudoris, quasi sponso innubit aeterno. Hinni, quae non pariebas, q. d. Gaude ad similitudinem hinnientis equae, cum equo ac suae proli et equulo adhinnit, praesertim parta aliqua victoria. Ita S. Hieronymus. Est catachresis. Hinnitus enim equae hilaritatem, profusam laetitiam, jubilum et triumphum Ecclesiae significat. Sunt etiam fructus passionis et mortis Christi in Ecclesiam dimanantes, ut diximus in analysi cap. LIII; quae quidem, Primo, excitatur ad laetitiam, et amplificandum coetum pro gentibus recipiendis, 1-3; Secundo, reducitur a statu pristinae tenuitatis et orbitatis ad sortem ampliorem, Deo repudiatam revocante, Vers. 4-6; Tertio, confirmatur juramento de repudiatione non amplius iteranda, 7-10; Quarto, praemonetur de stabilitate et ornatu per charismatum abundantiam, de pace conscientiae et integritate famae per scientiae et justitiae dona, de incremento et copia per gentium conversionem accessuris, 11-15; Quinto, instruitur de conatu hostium, manu et lingua adversantium incassum cessuro, 16, 17. Multi filii desertae, q. d. Ecclesia plures dabit filios Deo quam Synagoga. Alludit ad Saram et Agar; Sara enim Ecclesiae, Agar Synagogae fuit typus. Dicitur Sara deserta, quia cum videret ex se non esse spem prolis, pro se ancillam suam Agar viro substituit; unde ipsa copula viri abstinens, ut patet Genes. xv, 3, ab eo videbatur deserta. Dilata locum tentorii tui. Notat S. Hieronymus in voce tentorii ac tabernaculi, alludi ad tabernaculum Mosis factum in Sina. Hoc enim quasi mobile Dei templum, erat typus Ecclesiae et templorum Christi. Secundo, fideles habitantes in Ecclesia terrestri, non habere hic firmam domum, sed quasi hospites et viatores degere in ea, quasi in tabernaculo; ac tendere ad domum aeternam paratam in coelis. Ecclesia ergo hic tota habitat in tabernaculis, quasi advena, et transiens in coelum, quasi domum et sedem suam. Ne parcas labori aut sumptui, sed omni studio et sumptu longos fac funiculos tuos (ut tam numerosam sobolem tibi obventuram tabernaculo tuo excipias, q. d. Tot succrescent tibi filii fideles, ut locum et templa ad eos congregandos dilatare et ampliare, ac plura aedificare debeas). Clavos tuos consolida. Quia usque ad finem mundi, imo in aeternum duratura es. Hi enim imperativi, fac, consolida, significant futurum, Deum scilicet dilataturum per omnes gentes et provincias, et solidaturum Ecclesiam in perpetuum, cum Synagogam sola Judaea concluserit, et post modicum tempus abstulerit et abrogarit. Hoc est enim quod de ea ait Jeremias, Thren. II, 6: Dissipavit quasi hortum tentorium suum, demolitus est tabernaculum suum.
54:3
3. Ad dexteram enim et ad laevam (ad Orientem et ad Occidentem, id est quaquaversum per omnes mundi plagas) penetrabis. Hebraice tiphrotsi, id est irrumpes, perrumpes, vi, zelo et multitudine tuorum filiorum instar militum, qui in quasvis hostium regiones, etiam munitissimas irrumpunt, aut instar seminis, vel arboris et radicis, v. g. palmae, quae quaquaversum sese potenter diffundit et radicat, ideoque tantumdem pariter sursum excrescit et diffundit, atque firma et immota consistit. Et semen tuum (filii tui, puta Apostoli et viri Apostolici, aliique fideles) Gentes haereditabit. Gentes subiget et possidebit, firmiter et secure instar haereditatis. Alludit ad illud quod Deus Abrahae promisit, Genes. xxii, 17: Possidebit semen tuum portas inimicorum suorum. Hoc enim semen carnale Abrahae fuit typus hujus seminis spiritualis Christi et Ecclesiae. Et civitates desertas, a Deo, fide, lege, gratia et salute, quales olim fuerunt omnes extra Judaeam, et nunc sunt in India, Japonia, Mexico, etc., quas quotidie fide Christi magis magisque illustrari, et fidelibus augeri audimus et gaudemus. Inhabitabit. Tum quia viri Apostolici ibi domos, templa et aras figent; tum quia incolae ab eis convertentur, fientque Christiani, et semen, id est filii, Ecclesiae, q. d. Praedicatione filiorum tuorum, o Ecclesia! filios, id est Gentes fideles, habebis in urbibus desertis, hoc est infidelibus. Ita Vatablus.
54:4
4. Quia confusionis adolescentiae tuae oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis. Ecclesia constat Judaeis et Gentibus. Judaeorum adolescentia fuit tempore Mosis, sub quo coepit et crevit Synagoga. Confusio fuit adoratio vituli aurei, aliaque eorum scelera tum in Aegypto, tum in deserto. Viduitas fuit in captivitate Babylonica, de qua dicitur Threnor. I, 1: Facta est quasi vidua domina Gentium. Gentium vero adolescentia fuit secunda aetas mundi, scilicet quae fuit paulo post Noe, imo sub Noe (unde et ejus meminit vers. 9), tempore Abrahae (Noe enim vidit Abraham), et deinceps. In Noe enim pactum iniit Deus cum omnibus Gentibus, Genes. ix, 9; sed paulo post Gentes a Deo defluxerunt ad idola, et ex omnibus unum Abraham cum sua familia elegit sibi Deus in populum. Nam Noe mortuus est cum Abraham esset quinquaginta annorum, cumque mundus idololatria et impietate esset plenus. Unde Deus ex ea ad sui cultum evocavit Abraham, cum ipse 75 esset annorum. Quocirca pro adolescentiae hebraice est alumim, id est absconsionum, quia alma, est adolescentula innupta et virgo, a viro domi abscondita. Sic et Gentilitas infidelis quasi innupta, a Deo se abscondebat, et latebras quaerebat, in quibus suas superstitiones, sordes et scelera tegeret et absconderet. Totum ergo Gentilitatis tempus ante Christum vocatur adolescentia, sive virginitas et absconsio, quia ipsa respectu Dei Ecclesiae sponsi, erat quasi puella vaga et innupta (sic enim adolescentes vocamus eos qui non sunt conjugati, etiamsi sint grandaevi), et quia ipsa in tenebris infidelitatis et pudendorum criminum se abdebat et abscondebat. Secundo, hoc idem est tempus viduitatis Gentium. Populus enim Gentium statim in adolescentia, id est statim post ortum sui in Noe, factus est viduus, id est sine Deo, et defluxit ad idola et vitia. Si ergo spectes eum, uti in Noe parente suo copulatus fuerat Deo, factus est viduus: sin spectes eum, ut a fide Noe descivit, utque quasi alius coepit esse gentilismi populus, fuit ipse quasi adolescentulus innuptus et virgo. Ab ortu ergo gentilismi Gentilitas sive populus Gentilium, fuit virgo. Porro hoc tempus vocat opprobrium viduitatis, tum quia in illo, ob scelera, a Deo desertus, et instar viduae derelictus fuit Gentium populus; unde vers. 8, vocat eum uxorem abjectam, i. e. repudiatam, tum quia filiorum spiritualium, i. e. fidelium, erat sterilis. Sterilitas enim apud Judaeos et Gentes erat probrum: Opprobrium ergo viduitatis est opprobrium sterilitatis. Significat itaque Propheta, quod Christus Gentilitatem ita derelictam, et ab adolescentia a Deo abjectam, ac repudiatam, ad se vocarit, sibique quasi sponsam copularit, ac generosa sobole fecundam effecerit. Ita ut ipsa jam felix, laeta et gloriosa, prioris sterilitatis et opprobrii prorsus obliviscatur. Ita Forerius, Sanchez et alii.
54:5
5. Quia dominabitur tui qui fecit te, Dominus exercituum nomen ejus. Dominabitur, id est maritabit te, te quasi uxorem matrimonio sibi copulabit, ille ipse, qui est Dominus exercituum et Dominus universae terrae, quam proinde tibi aeque ac sibi subjiciet; te, inquam, quae eras innupta, vidua et derelicta. Agitur enim hic de matrimonio Dei et Christi cum Ecclesia, et hoc significat Hebraeum baal, scilicet tam maritum quam dominum; maritus enim est quasi dominus uxoris suae. Unde Vatablus et Forerius vertunt: Quia maritus tuus erit qui fecit te, Jehova sabaoth nomen ejus. Ita Sara Abraham maritum vocat dominum, Gen. xviii, 12. Sic S. Natalia, uxor S. Adriani Martyris, eum dominum vocabat, ut patet ex ejus Vita. Nam lex naturae est, quam feminae sancit Deus, Genes. III, 16: Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Unde S. Augustinus asserit et citatur in cap. Caput, in fine CXXIII, Quaest. V: Feminas viris suis servire communi lege naturae. Et Apostolus, I Cor. xi, 3: Omnis, ait, viri caput Christus est: caput autem mulieris, vir: caput vero Christi, Deus. Et Aristoteles, lib. II Oecon. cap. I: Existimare, ait, debet mulier vere composita, mores viri esse legem vitae suae impositam sibi a Deo. Et Pittacus unus ex septem sapientibus Graeciae: gynaikis arche, id est dominare uxori. Quin et maritum cum propinquis, apud priscos Romanos, fuisse judicem uxoris, cum illa famae aut capitis rea ageretur, docet illa lex Romuli apud Suetonium in Tiberio, cap. xv: Adulterii convictam vir et cognati, uti volent, necanto. Quocirca S. Ignatius ad Antiochenses: Mulieres, ait, honorificent viros suos, et non audeant eos proprio nomine vocare, sed communi, dicendo, domine mi, uti Bethsabee David maritum, dominum vocat, et se ancillam ejus, III Reg. I, 17.
54:6
6. Quia ut mulierem derelictam. To quia dat causam, cur vers. praeced. dixerit: Redemptor tuus sanctus Israel, id est Israelis, q. d. Deus redimet te, quia tu eras ut mulier derelicta et repudiata, ideoque moerens, et afflicta et miserabilis; ab hoc opprobrio et aerumna Deus redimet et liberabit te, assumendo te in connubium et tori sociam; quia ipse tam misericors est, quam tu misera, imo est ipsa misericordia. Hoc est quod ait S. Leo, serm. 2 De Nativ.: Deus omnipotens et clemens, cujus natura bonitas, cujus voluntas potentia, cujus opus misericordia est, statim ut nos diabolica malignitas veneno suae mortificavit invidiae, praedestinavit Christum in carne venturum, qui natus ex Virgine, violatorem humanae propaginis incorrupta nativitate damnaret, etc. Uxorem ab adolescentia abjectam, id est repudiatam: hinc eam vocavit paulo ante adolescentulam innuptam et viduam, quia repudiata est quasi innupta et vidua; licet enim habuerit maritum, tamen ab eo statim rejecta, eum habere desiit, quod perinde est, ac si nunquam habuisset. Unde vocatur virgo, aeque ac vidua. Virgo, quia vix copulata marito; vidua, quia mox ab eo fuit repudiata. Hoc est quod ait Paulus Ephes. II, 12: Eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo.
54:7
7. Ad punctum in modico dereliqui te, et in miserationibus magnis congregabo te. Nota hic punctum vocari tempus bis mille annorum, quod fuit ab Abrahamo usque ad Christum, quo Gentilitas a Deo fuit derelicta et repudiata; quia respectu aeternitatis, qua deinceps Deo conjuncta est, factaque aeterna ejus uxor, prius tempus est instar puncti, inquit S. Hieronymus. Frustra ergo Judaei Christo objiciunt to ad punctum. Nam pariter ipsi cum haec referunt ad suum Messiam, quem ipsi jam a 1600 annis frustra exspectant, nobis objicientibus to ad punctum, respondent 1600 annos esse punctum, respectu aeternitatis. Itaque hic ipsi sibi cornicum oculos configunt. Tropologice S. Ambrosius, q. d. Ad punctum in hac vita te tentationibus quasi dereliqui, ut aeterna corona te afficerem. Unde huc allusisse videtur S. Petrus, epist. I, cap. I, vers. 6, cum ait: In quo exsultabitis, modicum nunc si oportet contristari in variis tentationibus; et S. Paulus, II Cor. IV, 17: Momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Hae sunt enim miserationes Domini, ut ait hic Isaias, tantae et tam magnae, ut obruant omne praeteritum aerumnarum tempus, ut illud videatur fuisse instar puncti et momenti. Unde mox aliis verbis idem explicans et inculcans, subdit:
54:8
8. In momento indignationis abscondi faciem meam parumper a te, et in misericordia sempiterna misertus sum tui. Nota: Absconsio, vel aversio faciei Dei, in Scriptura significat et reipsa adducit omne malum, sicut illuminatio vel ostensio vultus ejus, omne bonum. Sicut enim sole absente, vel ob nebulas se abscondente, omnia occupant tenebrae (nam sol mundi est oculus, per quem videt omnia tellus); at eo redeunte et se ostendente, omnia apparent lucida, laeta et vivida: ita multo magis se res habet in Deo, qui increatus est et immensus orbis sol. Hujus solis deliquium inducunt nebulae, id est peccata nostra, quae chaos magnum et nubilum inter nos et Deum efficiunt. Ipse enim ex se est lux, perennes emittens radios, quibus illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum; nos ergo nebula peccatorum de nobis illum obtegimus et arcemus, quam ut depelleret, descendit ad nos Christus: ergo factus homo eam depulit, fecitque ut in luce degamus. Quocirca sicut in die honeste ambulemus, inquit Forerius. Pro misericordia hebraice est chesed, id est pietas, puta affectus ille tener, benignus et beneficus, quo parentes naturaliter amant proles, quasi viscera sua. Huc allusit S. Paulus ad Titum, III, 4: Cum benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei; non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit. Misericordiam hanc vocat sempiternam, quia affectum hunc non mutabit aut revocabit Deus, ut Ecclesiam repudiet, aut illi aliam substituat, uti fecit Synagogae: sed in aeternum Ecclesiam quasi sponsam habebit, amabit et proteget. Unde sequitur:
54:9
9. Sicut in diebus Noe istud mihi est, q. d. Istud meum juramentum et pactum, quod per Christum sanciam cum Gentibus et cum Ecclesia, erit firmum et aeternum, sicut pactum initum cum Noe de inhibendo deinceps diluvio, firmum fuit et aeternum. Legit Noster bime, id est in diebus; jam legunt kime, id est quia aquae. Unde vertunt, aquae Noe hoc mihi erit, q. d. Videor mihi esse in diebus aquarum Noe, aut ira mea erit instar diluvii, quod accidit tempore Noe, inquit Vatablus. Sicut enim ira Dei peccata mundi sub Noe diluvio obruit, ita et Gentiles omnes perdidit et damnavit per Christum. Rursum, sicut Deus juravit Noe se non amplius perditurum homines diluvio: ita juravit Christo se non amplius perditurum Ecclesiam ex Gentibus collectam. Noe et diluvii meminit, primo, quia in Noe coepit renovatio tam generis humani, quam Ecclesiae quam tunc Deus sibi despondit: sed mox ea ad idola et vitia apostatante, eam repudiavit usque ad Christum, quando repudiatam sibi reconciliavit, et novo conjugio astrinxit. Quod ergo coepit Deus facere Ecclesiae tempore Noe, hoc restauravit et perfecit tempore Christi. Secundo, quia Noe, reparator generis humani, typus fuit Christi redemptoris; aqua diluvii, baptismatis; arca, Ecclesiae; iris, crucis Christi. Haec enim Deum iratum placat. Ita S. Justinus, Contra Tryphon; imo S. Petrus, epist. I, cap. III, vers. 20 et 21. Vide dicta Genes. ix, 13. Ut non irascar tibi, et non increpem te, Ut scilicet iratus non perdam te, sicut perdidi orbem diluvio, et Judaeos excidio. Per iram et increpationem ergo intelligit excidium, aut repudium: alioqui enim Deus irascitur Ecclesiae, cum eam punit, non ut perdat, sed ut purificet, q. d. Faciam ut, sicut aquae Noe non ultra operuerunt, nec operient terram; sic nec scelerum inundatio (hanc enim significabat diluvium) eamdem obruat, neque mundus iterum ad idola et vitia pristina relabatur; sed ea exsiccet et auferat Christus: quo fiet ut amplius non irascar tibi, o Ecclesia! nec increpem te, scilicet per diluvium aut excidium te perdendo: jactaberis quidem, uti arca Noe, aquis, id est persecutionibus, sed iis non obrueris.
54:10
10. Montes enim commovebuntur, q. d. Citius montes e loco suo transferentur, quam ego desinam tui misereri: aut, esto montes commoveantur, ego tamen non commovebor, non mutabo sententiam, misericordiam, quam tibi promisi tum hic, tum Jerem. xxxi, 31, non revocabo. Ita S. Hieronymus.
54:11
11. Paupercula, tempestate convulsa. Hebraice soura, horribiliter agitata, jactata et prostrata. Est enim Hophal, quod significat passionem validam et efficacem, respondentem actioni et jactationi efficaci Hiphil. Talis erat Ecclesia ante Christum deserta a Deo; per Christum vero ex paupercula facta est dives et splendida, ex convulsa solida, ex consolationis inope, ea abundans. Hoc enim est quod subdit: Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos. Chaldaeus, Vatablus, Forerius et alii vertunt, sternam in stibio lapides tuos, id est instar stibii, puta, instar mulieris ornatae, quae oculos depingit stibio, lapides tuos sculpam, iisque ornabo te, ait S. Hieronymus. Hebraice enim puch idem est, quod Latinum fucus, puta stibium. Stibium enim est fossile subnigrum instar marmoris, teste Dioscoride, lib. V, cap. lix, q. d. Sternam pavimentum tuum marmore colorato et fulgido, instar stibii, vel, ut vult Forerius, ipsomet stibio. Secundo, melius Septuaginta puch transferunt, carbunculum; hic enim est coloris stibii, ut puch idem sit quod affine ei nophech. Hinc ipsi vertunt: Ego praeparo tibi carbunculum lapidem tuum. Unde et Rabbini vertunt: Quiescere faciam in carbunculo lapides tuos, id est substernam lapides aedificii tui carbunculos et sapphiros, q. d. Fundamentum tuum erit e carbunculis et sapphiris splendidum et pretiosum. Possumus enim utrosque hosce lapides, et utrumque verbum, scilicet, sternam et fundabo, ad fundamenta referre. Jam Forerius per fundamenta accipit pavimenta: nam fundamentum etiam dicitur, quod est in superficie terrae; tumque juxta Septuaginta, qui vertunt, praeparabo, vel sternam, carbunculum lapides tuos, sensus erit, q. d. Lapides, quibus sternam pavimentum tuum, erunt carbunculi. Solent enim reges et principes pavimenta cubiculorum vel domorum pretioso lapide, ut marmore, insternere: quin et Plinius, lib. XXXVII, narrat Neronis cubicula unionibus fuisse instructa: sed hae nimiae et insolitae fuerunt Neronis lautitiae. Unde et Martialis, similem subsannans, ait: Calcatusque tuo sub pede lucet onyx. Simili modo Romae pavimenta templorum, ut S. Petri, S. Pauli, S. Caeciliae, et aliorum plurimorum, pretioso et fulgido marmore, alabastro, Pario, etc., strata conspicimus. Significat ergo Propheta Ecclesiam haec regum ornamenta, puta sapphiros, jaspides, etc., sibi vindicaturam; sed ita ut ea quae ipsi in appulis et digitis quasi pretiosa gestant, ipsa quasi vilia et exigua sibi substernat et pedibus calcet. Hic sensus congruit Latino, sternam. Verum planius ex Hebraeo marbits, id est quiescere vel jacere faciam, fundamentum accipias proprie: nam in eo jacent et quiescunt alii lapides. Fundamentum ergo accipe, quod supra terram exstat, in quo ponuntur aliquot ordines lapidum sectorum atque politorum ad elegantiam. Nota: Hic et alibi describitur fabrica Ecclesiae, quasi regiae, sive basilicae pulcherrimae et pretiosissimae, adeo ut fundamenta ejus sint e carbunculis atque sapphiris; propugnacula, ex jaspide; portae, ex lapide sculpto, ac reliqua proportionaliter sint e lapidibus pulchris et pretiosis. Quae omnia symbolice significant, pulcherrima, pretiosissima et solidissima fore charismata Spiritus Sancti, virtutes et sacramenta, quae ei communicabit, quibusque eam instituet et aedificabit Christus. Rursum significat Apostolos, virosque Apostolicos, Sanctosque illustres, qui Ecclesiam vel fundarunt, vel propugnarunt, vel propagarunt, evexerunt et ornarunt. Hi enim carbunculi fuerunt per charitatem; sapphiri, ob coelestem vitam; jaspides, ob fortitudinem fidei, etc. Hae enim sunt opes Ecclesiae, spiritales scilicet potius quam temporales, quibus omnes regum opes excedit. Unde huc alludens S. Paulus, Ephes. II, 19, ait: Estis cives sanctorum, et domestici Dei: superaedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu. Apostolis enim quasi carbunculis, sapphiris, etc., alii fideles et justi, quasi lapides, licet minus pretiosi tamen, inaedificati sunt. Et Christus: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Hinc et Zacharias, cap. ix, vers. 16, juxta Septuaginta ait: Lapides sancti volvuntur super terram. Quinimo S. Joannes, Apoc. xxi, 19, fundamenta civitatis sanctae, id est Ecclesiae, asserit esse duodecim lapides pretiosos, eosque duodecim Apostolos denotare asseverat. Ita Cyrillus, Procopius et S. Hieronymus. Audi S. Hieronymum: Carbunculus qui paratur, sive per ordinem sternitur, videtur mihi ignitus sermo doctrinae: qui fugato errore tenebrarum, illuminat corda credentium. Hic est, quem unus de Seraphim tulit forcipe comprehensum, ad Isaiae labia purganda, etc. Porro sapphirus, qui ponitur in fundamentis, coeli habet similitudinem et superioris aeris: qui talis est, ut possit Aristophanicum dicere cum Socrate: aerobato kai periphrone ton helion, id est scando aerem, solemque despicio. Sive cum Paulo Apostolo: Nostra autem conversatio in coelis est. Ezechielis quoque Scriptura commemorat, quod locus in quo thronus Dei sit, sapphiri habeat similitudinem, et gloria Domini in hoc colore consistat, qui portat imaginem supercoelestis. Sed et propugnacula urbis Dominicae, hoc est murorum munimina, jaspidibus construuntur: qui possunt omnem altitudinem elevantem se contra scientiam Dei destruere atque convincere, et mendacium subjicere veritati. Qui ergo in disputando fortissimus est, et sanctarum Scripturarum testimoniis roboratus, iste propugnaculum Ecclesiae est. Sic sapphirus est qui mente in coelis versatur, atque aureis punctis, id est radiis charitatis, collucet, et qui scalpi non potest, id est infractus et invictus est. Vide ea quae dixi de sapphiro, Exod. cap. xxiv, 10, et Exod. xxviii, 18. Denique S. Cyrillus per carbunculum accipit Christum, quia, inquit, qui in Christum crediderit, non pudefiet, quod sic probat et explicat: Fideles cum sanguine Christi valde rubeant, quantumcumque opprobriis et injuriis appetantur, non possunt amplius rubore suffundi, ut confusionem prae se ferant; quia jam per Christi imitationem omnem confusionis ruborem induerunt: sicut is qui maxime natura est rubicundus, non potest amplius rubore suffundi. Hoc pium est, sed mysticum.
54:12
12. Et ponam jaspidem (Symmachus solus vertit, archedonium, ait S. Hieronymus) propugnacula tua. Forerius vertit: Et ponam gagatem fenestras tuas; Vatablus: Fenestras tuas e crystallo faciam. Verum Septuaginta vertunt, uti et Noster. Hebraeum enim scimschotaich, id est solaria, a scemes, id est sol, deducitur, neque tam fenestras, quod solis radios admittunt, quam propugnacula significat orbicularia, excelsa et radiis solis collucentia, quae eminus radiantia conspiciuntur, ut videantur esse soles quidam terrestres: unde solaria vocantur. Jaspidum, inquit S. Hieronymus multa sunt genera; alius enim est smaragdi habens similitudinem, qui reperitur in fontibus Thermodontis fluminis, et vocatur Grammatias, quo omnia phantasmata fugari autumant. Alius viridior mari, et tinctus quasi floribus; hunc in Phrygiae monte Ida, et in profundissimis specubus ejus nasci referunt, etc. Est et alius jaspis nivi et spumae marinorum fluctuum similis, et clementer quasi mixto cruore subrutilans. Hoc diximus, ut universas gratias spirituales in Ecclesiae propugnaculis cognoscamus; quas qui habuerit vanos timores fugat, et potest cum sponsa dicere: Fratruelis meus candidus et rubicundus. Symbolice S. Hieronymus: Quatuor, ait, ordines lapidum Rationali intexti erant, Exodi cap. xxviii, 17. Ordo primus habuit sardium, topazium, smaragdum: ordo secundus carbunculum, sapphirum, jaspidem. In quo notandum est, quod ordo secundus lapidum etiam hic ponitur; necdum enim perfecta retinemus, nec ad prima pervenimus. Et portas tuas in lapides sculptos. Est hypallage, q. d. Ponam lapides sculptos in portis tuis: sive faciam portas tuas e lapidibus sculptis. Recte vertit, sculptos, hoc enim est Hebraeum ecdach. Theodotion vertunt profiti, id est sculptura; Aquila, trypanismou, quod verbum foratarum celatarunque gemmarum sensum sonat, ait S. Hieronymus, in quibus imagines aut emblemata incisa sunt. Ita vita sacerdotis polita et sculpta esse debet, ut in ea quasi expressa videatur vita Christi et Apostolorum. Sacerdos enim est porta Ecclesiae. Verum Septuaginta, Forerius et alii pro ecdach legunt ecrach, per cech, vertuntque crystallum; a radice enim carach, id est decalvavit, deducitur, diciturque kerach, id est gelu, eo quod decalvet et quasi lugere faciat folia arborum et gramina terrae. Inde kerach significat crystallum, quae pellucet ut gelu, imo fit ex gelu, sive humore concreto et conglaciato, si credimus Plinio, lib. XXXVII, cap. II, Senecae et aliis, quin et S. Hieronymo, qui ait: Vehementissimis Alpium frigoribus, et inaccessis soli speluncis concrescere aquae dicuntur in crystallum, et tactu quidem lapidem, visu aquam esse. Per quae ostenditur eos, qui in foribus Ecclesiae sunt, nulla debere sorde maculari, sed fidei esse purissimae, et dicere cum Propheta: A mandatis tuis intellexi. Et illud audire: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Crystallus ergo significat quam virtutibus splendere et candidare debeat sacerdos, qui quasi porta alios in Ecclesiam inducit et intromittit. Rursum, quam debeat esse humilis aeque ac constans, naturamque gratia superans. Crystallus enim ex aqua in lapidem concrescit et durescit. Ita et sacerdos a natura molli et fluida in robur Spiritus per gratiam durescet oportet. Et omnes terminos tuos (Septuaginta vertunt, muros tuos) in lapides desiderabiles. Hebraice, desiderii, id est speciosos et pretiosos, ideoque desiderabiles. Est hypallage, q. d. Ponam lapides desiderabiles in omnibus terminis tuis, q. d. Undique construam te ex lapidibus pretiosis: nullus in te erit lapis, qui non sit desiderabilis; quocumque te vertes, pretiosa quaeque calcabis, et omnium divitiarum abundantia perfrueris. Ita S. Hieronymus. Hi lapides significant omnes fideles et justos, eorumque virtutes et gratias; simulque innuunt, in terminis urbium et provinciarum Christianarum erigendas e lapide cruces, imagines, altaria, sacella, aliaque Christianae fidei insignia in titulos, abolitis omnibus idolorum signis et titulis. Quocirca moraliter S. Gregorius, lib. XVIII Moral. xix: Stravit, inquit, Deus in Ecclesia per ordinem lapides; quia in ea sanctas animas meritorum diversitate distinxit. Fundavit eam in sapphiris, qui scilicet lapides, coloris aerii in se similitudinem tenent; quia robur Ecclesiae in animabus coelestia appetentibus solidatur. Et quoniam jaspis viridis est coloris, jaspidem propugnacula ejus posuit; quia illi contra adversarios pro sanctae Ecclesiae defensione objecti sunt, qui internis desideriis viventes, contra temporis reproba ariditate marcescunt. Subdit deinde de portis: Portas vero ejus posuit in lapides sculptos. Hi quippe portae sunt Ecclesiae, per quorum vitam atque doctrinam intrat in eam multitudo credentium. Qui pro eo etiam quod magnis operibus pollent, et id quod loquentes asserunt, viventes ostendunt, non puri, sed sculpti lapides esse memorantur. In quorum enim vita recta operatio cernitur, quasi in eisdem ipsis exprimitur quod egerunt. Ubi omnem quoque Sanctorum numerum generali collectione concludens, subdidit: Omnes terminos tuos in lapides desiderabiles, scilicet, ut subjungit, universos filios tuos doctos a Domino.
54:13
13. Universos filios tuos doctos a Domino. Repete ponam. Doctores Ecclesiae, quasi carbunculos, sapphiros, jaspides et lapides sculpturae, posuit in fundamento, propugnaculis et portis Ecclesiae; nunc discipulos eorum, qui eis quasi lapides desiderabiles inaedificandi sunt, describit, aitque doctos fore, non tantum ab ipsis exterius, sed et interius a Domino; ut sapientia mens, pace voluntas eorum impleatur, itaque per omnia bonis coelestibus ditentur. Ita explicat Christus, Joan. vi, 44. Nam cum dixisset: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum, id probat, subdens vers. 45: Est scriptum in Prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei, hebraice limmude iehovah, graece didaktoi tou Theou, id est docti a Deo. Sic saepe Interpres verbalia in bilis, accipit pro participio passivo: ut incredibilis, pro incredulus; desperabilis, pro desperatus; persuasibilis, pro persuasus vel persuadens. Erunt autem docti a Deo, quia Deus interius in mente lumen supernaturale intellectui, et pios impulsus voluntati aspirans et immittens, eos docebit et persuadebit ea quae per vocem externam Christus, ejusque discipuli eis proponent. Opponit Christianos Judaeis. Hi enim exterius magis quam interius, puta per Prophetas, per Sacerdotes, per sacram Scripturam a Deo docebantur in veteri Testamento. Hoc discrimen tradit Jeremias, cap. xxxi, 33, cum de novo Testamento ait: Dabo legem meam in mentibus eorum, et in corde illorum scribam eam. Ita S. Hieronymus. Hinc Spiritus Sanctus in Pentecoste datus est Apostolis, eisque specie linguarum ignearum insedit, quasi per eorum os loqueretur, atque eorum mentes et linguas faceret ignitas, quae flammam divini amoris in auditores ejacularentur. Tales theodidacti prae caeteris fuerunt S. Antonius, Hilarion, Paulus, Franciscus, Dominicus et alii, ut dixi Hebr. viii, in fine. Et multitudinem pacis filiis tuis. Repete ponam. Ex Christi doctrina sequitur pax tam conscientiae cum Deo, tum concordiae cum proximis, tum pax, id est prosperitas, et bonorum omnium affluentia.
54:14
14. Et in justitia fundaberis. Hoc est firmaberis, ut vertit Vatablus, q. d. Non est, o Ecclesia! o sponsa mea! quod timeas ne qua seditio, quae fraudes, quae vis et persecutio, quis hostis, hanc pacem, doctrinam, gemmas et opes tibi eripiat: nam ipsa tua justitia te firmabit, tua sanctitas te tutabitur: nec enim sinet Deus te pessumdari, qui justitiae et sanctitatis est vindex et propugnator. Notent hoc respublica et magistratus, regna, reges et principes, si velint tutum et stabile habere regnum aut rempublicam, fundent eam in justitia et sanctitate. Justitia enim hic generaliter capitur, et tam caeteras virtutes quam justitiam particularem complectitur. Ita Haymo. Secundo, Adamus: Justitia, ait, fundaberis, q. d. Faciet Deus ut in te omnia juste atque ordinate fiant: tum enim cuique justitia, id est ordo cuique debitus, tribuitur. Tertio, S. Hieronymus per justitiam accipit aprosopolepsian, sive aequabilitatem erga omnes: Ut nequaquam, ait, unius gentis, sed totius mundi Deus sit; qui vocat ad fidem suam servos et liberos, Graecos et barbaros, divites et pauperes, nobiles et ignobiles, viros et mulieres, parvulos et senes: et omnia quae in mundo videntur esse contraria. Haec enim justitia est in Deo, licet ea non obligetur; unde non fecit injustus, nec personarum acceptor, cum ante Christum Judaeos elegit, Gentes dereliquit. Verum primus sensus est divinior et genuinus. Recede procul a calumnia. Est prophetia, non imperium. Promittit enim Ecclesiae, quia in justitia fundata est, omnem securitatem, q. d. Tunc recedes et procul aberis a calumnia et pavore. Jam per calumniam, primo, aliqui intelligunt calumniatorem pristinum diabolum. Secundo, S. Hieronymus, peccatum omnemque speciem mali. Omnis enim, ait ipse, iniquitas et rapina de calumnia nascitur. Tertio et optime, per calumniam accipe quamvis fraudem et cavillationem; per pavorem quamvis violentiam, vires et arma, quae pavorem incutere possunt. Ita S. Thomas, Vatablus, Adamus, et Forerius, qui ait: Duo sunt quae Ecclesiae metum possunt injicere: aut fraudes aut vis, haeretici aut tyranni, occulte vel aperte oppugnantes: ab utroque Ecclesiam suam tutam reddit Christus per justitiam, qua eam justificavit. Si enim Deus justificet, quis condemnet? si Deus tueatur, quis expugnabit? Justitia ergo seu justificatione tuta eris, firma eris: neque universa diaboli machinamenta, aut te dejicere, aut opes tuas diripere poterunt. Hoc itaque versu crediderim Deum obviasse objectioni, quae ex tantarum divitiarum promissione oriri poterat. Nam ut tuta est paupertas, ita ex adverso divitiis fraudes et vis parantur. Considera hic, o Christiane! quanti aestimare debeas hanc justificationem: nam quod Ecclesiae suae promittit, suis quoque promisisse Christum credendum est, nempe quod justificati pacem habeamus. Si ergo justitiam retinemus, ut diabolus fremat, ut mundus decipere conetur, ut caro concupiscat; premere possunt, opprimere non possunt, pacem nihilominus retinebimus: ne ergo deseramus justitiam. S. Hieronymus tamen to recede proprie accipit ut imperativum, q. d. Fundata es in justitia: si ergo hoc tuum firmamentum servare vis, recede a calumnia et fraude, sicque pariter recedes ab omni pavore. Justitia enim faciet te securam. Quia non timebis. To quia non est causale, nec causam significat, sed consecutionem et effectum, idemque est quod unde vel quocirca, uti et saepe alibi. Hoc enim est Hebraeum ki, q. d. Recedes longe a calumnia, unde eam non timebis; et a pavore, unde ille non appropinquabit tibi. 15 et 16. Ecce accola veniet (Duo poterat timere Ecclesia, ut dixi, scilicet calumniam et vim: calumniam a Gentibus subsannantibus, quod adoraret Christum crucifixum (hoc enim eis stultum videbatur); vim ab armis fabrorum et militum. Prius hic excludit, q. d. Accolae, id est Gentiles olim alieni a Deo, et hostes tui, o Ecclesia! tibi Deo operante adjungentur et subjicientur. Unde pro sannis et cavillis pristinis, dabunt tibi laudes et praeconia. Posterius excludit cum ait): Ecce ego creavi fabrum sufflantem (qui scilicet follibus suscitat ignem, quo candefaciat ferrum) et proferentem vas (id est instrumentum, v. g. malleum) in (ad) opus suum (ut scilicet malleus ferrum ignitum tundens, ex eo cudat gladium, lanceam aut hastam. Pari modo) ego creavi interfectorem (id est tyrannum, hostem et militem, natum et destinatum) ad disperdendum, q. d. Non est quod timeas arma hostilia, armorumque fabros, aut ipsos hostes armis instructos, et paratos ad te trucidandum et disperdendum: quia tam ipsi quam eorum exercitus, arma, fabri viresque omnes in mea manu sunt. Ego ea creavi et dedi, efficiamque ne tibi obsint, sed subsint, aut volentes, convertendo se ad te: aut nolentes, subjugando eos tibi. Cum ergo ego jubeam te esse securam, non est quod metuas: faciam enim ut ipsi vel armis suis contra te uti nequeant, aut ut iis utantur ad tui non oppugnationem, sed propugnationem et tutelam. Huic sensui consentiunt Septuaginta; vertunt enim: Ecce proselyti accedent tibi per me, et erunt coloni tui, et ad te confugient. Mystice S. Hieronymus, Haymo et Adamus per fabrum accipiunt diabolum, malorum omnium fabrum et artificem, qui carbones sufflat in igne, dum tyrannos, haereticos aliosque hostes suscitat et inflammat, ut persequantur Christianos. Hic eos educit tanquam instrumenta sua, ut per eos opus suum faciat. Hic etiam est interfector eorum qui increduli sunt futuri. Verum omnes qui contra te, o Ecclesia! ab hoc fabro sufflante sunt fabricati, non dirigentur, sed et praesentes poenas sentient et aeternas. Pro fabrum ad disperdendum, Septuaginta vertunt contrarie, non ut faber, non in perditionem: quod S. Hieronymus et Cyrillus sic explicant, q. d. Ego te reformo et refingo, o Ecclesia! at non ut faber ferrarius, qui vasa sua in melius quidem refingit et recudit, sed ita, ut, cum illis satis usus fuerit, ea abjiciat et perdi sinat: non enim ad eorum commodum, sed ad suum iis utitur. Verum ego reformo te reformatione quadam spiritali jugiter duratura et aeterna, non ad meum, sed ad tuum commodum, de qua Dominus dixit Nicodemo: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei, Joan. III, 3. Verum primus sensus est genuinus; uti et prior nostri Interpretis lectio et versio. Denique Forerius ex Hebraeo sic vertit: Ecce congregando congregabit se (globus hostilis), deficiet ut non sit; quicumque congregabitur tecum (contra te), juxta te cadet: sic fere et Vatablus, q. d. Quicumque colligent arma et milites contra te, hi ad pedes tuos cadent, occumbent aut succumbent; nam hostes tui, hostes mei sunt: qui te tangit, tangit pupillam oculi mei: qui te oppugnat, me oppugnat, ut huc alluserit Christus, dicens: Qui non est mecum, contra me est; et qui non congregat mecum, spargit, Matth. XII, 30. Qui enim contra Deum pugnat, vires non colligit, sed dissolvit et dispergit. Si sic vertas, haec pertinent ad vers. sequentem: sed huic versioni plane dissonat Nostra et Septuaginta; quae sane magis consentit Hebraeo: nam gur enim significat peregrinari et esse advenam; non autem, congregare milites.
54:17
17. Non dirigetur, non habebit successum, non proficiet, non pertinget ad effectum, ad quem ab hoste dirigitur, ut scilicet Ecclesiam proterat aut pessumdet. Et omnem linguam (calumniatricem, de qua vers. 14) resistentem tibi in judicio, judicabis, q. d. Vim et tyrannos avertet et propulsabit Deus; calumniam et calumniatores, haereticos et similes, tu ipsa, o Ecclesia! in tribunali tuo judicabis et condemnabis: calumnias etiam et blasphemias Gentilium et Paganorum, justo bello, per Christianos principes judicabis, id est vindicabis et compesces. Hinc patet Ecclesiam esse judicem controversiarum fidei, ad eamque judicium de haeresi et haereticis pertinere. Haec est haereditas servorum Domini. Epiphonemate claudit ante dicta, q. d. Haec est sors quasi haereditaria, quae Ecclesiae et servis Domini ab eo obveniet: scilicet, ut sint locupletes gemmis et bonis coelestibus, justitia, sanctitate et pace plena fruantur; hanc interturbare et hasce eorum opes diripere nemo possit; sed ipsi omnes inimicos superent, eosque condemnent aut convertant. Et justitia eorum apud me. Justitia, primo, accipi possunt justa opera, q. d. Justa eorum opera apud me servantur, semper mihi obversantur; unde ego iis mercedem praesentem, jam dictam, et aeternam in coelis retribuam. Ita Vatablus. Secundo, justitia, id est justitiae merces et praemium, q. d. Ego justitiae praemium, scilicet sortem jam dictam, eis rependam. Tertio, justitia, id est justificatio et laus. Interdum enim justitia pro ipso justitiae praeconio ponitur, inquit Forerius. Haec enim congruit opponitur et rependitur calumniae, q. d. Pro calumnia, quam passa es, accipies praeconia et justitiae tuae elogium.
54:1
Hic contra rerum dejectionem promittit exaltationis remedium: et primo promittit multitudinem contra paucitatem; secundo honoris restitutionem contra confusionem, ibi, Noli timere, quia non confunderis, neque erubescis; tertio prosperitatem contra pristinam adversitatem, ibi, Paupercula tempestate convulsa. Circa primum tria. Primo praedicit filiorum multitudinem, indicens gratiarum actionis laudem: O steriles, Jerusalem, quae non paris, quia derelicta et deserta, lauda, Deum pro concessis beneficiis. Laudantium jucunditatem: Decanta laudem: est enim canticum, mentis exultatio in vocem proptura ex jucunditatis magnitudine: hiimi, in modum equi prae magnitudine vocem ad exprimendum formare non potens.
54:2
Jer. 31: «Exulta « in laetitia, Jacob. » Ps. 146: «Deo nostro sit « jucunda decoraque laudatio. » Et promittens filiorum multitudinem, Quoniam multi; quasi, magis multiplicabuntur filii tui, quamvis sis deserta, quam illarum civitatum quae viros habent ad generandum. 1 Reg. 2: «Donec steriles peperit plurimos, et quae multos habebat filios infirmata « est. » Secundo exhortatur ad loci ampliationem sub metaphora tentorii: Dilata, locum, quantum ad solum quo extenditur; pelles, quibus tegitur; fumiculos, quibus paxilli ligantur; clavos, quibus tabulae conjunguntur, vel ipsos paxillos. Et haec leguntur fuisse in tabernaculo foederis: Exod. 26, et 56.
54:3
Ac prae multitudine hominum oportet majorem habitationem quaerere, quam sit terra promissionis Tertio praedicit exhortationis impletionem: Ad dexteram enim, et ad laevam penetrabis; quasi, undique te dilatabis: quod impletum fuit tempore Machabaeorum, quando appositae fuerunt quaedam civitates de regione Samariae et de aliis regno Judaeorum. Gen. 24: «Possideat semen tuum portas inimicorum suorum. » Noli timere, quia non confunderis, neque erubescis. Ilic promittit pristini honoris restitutionem, contra confusionem quam prius sustinuerant. Secundo promissionis firmitatem: Sicut in diebus Noe. Circa primum duo facit. Primo promittit pristinae confusionis oblivionem: Non confunderis, interius, non erubescis, exterius. Non pudet, ex consideratione tuae turpitudinis; oblivisceris praebundantiae gloriae; adolescentiae quando peccasti in deserto, viduitatis, quando fuisti a Deo separata in captivitate Babylonis.
54:6
Supra 45: «Non « confundemini, neque erubescetis. » Sopho. 5: «In die illa non confunderis super omnibus ad-« inventionibus tuis. » Secundo promittit pristini honoris restitutionem: et primo ponit restitutionem quantum ad dominium, Qxia dominabitur; et quantum ad conjugium, Mulierem derelictam. Jerem. 5: «Si dimiserit vir uxorem suam, et aliam duxerit, « et recedens ab eo duxerit virum alterum; numquid revertetur ad eum ultra? » Secundo promittit honoris ampliationem quantum ad honorem multitudinem: Dixit Deus, In modico, passa es respectu eorum quae tibi miserendo tribuam. 2 Corinth. 4: «Id enim quod in praesenti est, momentum « est. » Et quantum ad Dei timorem, In momento; quasi dicat: Brevi tempore iram meam sensisti respectu ejus quo tui miserebor. Haec autem omnia quae dicta sunt, mystice exponuntur de vocatione gentium: quia gentilitas prius sterilis, postmodum multos filios congregavit, secundum Glossam. Sicut in d ebus Noe istud mihi est. Hic ostendit promissionis similitudinem. Juravi, idest firmiter statui, si tamen in praecceptis meis permanseris. Gen. 9: «Statuam pactum meum vobiscum, et cum semine « vestro post vos. » Secundo ex creaturarum stabiliun operatione: Montes enim commovebuntur; quasi dicat: Facilis est montes et colles immutari, quam verba mea cessare. Vel per montes et colles, mundi potentes. Ps. 43: «Non timebi-« mus dum turbabitur terra. »
Nota super illo verbo, Lauda sterilis, quia est sterilitas primo perversae actionis. Job 13: «Con-« gregatio hypocrisae sterilis. » Secundo sacrae contemplationis. Genes. 29: «Rachel erat sterilis. » Tertio temporalis tribulationis. Supra 49: «Adhuc « dicient in auribus tuis filii sterilitatis.
Item nota super illo verbo, Dilata tentorium, quia dilatandum est cor primo propter hospitis magnitudinem. Jerem. 23: «Numquid non caelum et « terram ego impleo? dicit Dominus. » Secundo propter munerum multitudinem. Infra 60: «Vide-« bis, et afflues, et dilatabitur cor tuum. » Tertio propter viae expletionem. Psalm. 118: «Viam « mandatorum tuorum cucurri. »
54:7
Item nota super illo verbo, In miserationibus magnis, quia misericordiae futurae magnae sunt, primi quia intrinsecae. Rom. 8: «Existimo quod « non sunt condignae passiones hujus temporis ad « futuram gloriam quae revelabitur in nobis. » Secundo quia aeternae. 2 Cor. 4: «Quae enim « videntur, temporalia sunt; quae autem non vi-« dentur, aeterna. » Tertio quia perfectae. Luc. 1: «Ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes gene-« rationes. » Quarto quia in plures extensae. Luc. 14: «Homo quidam fecit caenam magnam, « et vocavit multos. » Quinto quia integrae. Apoc. 21: «Absterget Deus omnem lacrymam ab oculis « sanctorum. »
54:1
Anc. — Ierusalem, olim sterilis, iam multitudine filiorum tanta abundabit, ut locum habitationis dilatare debeat (54, 1-3). Deus auferet ienominiam ab urbe, quia ipse rex in ea dominabitur; urbem infidelem punivit, sed iam in misericordia eius miseretur neque unquam ab ea illam auferet (54, 4-10). Quare urbs gemmis quasi et lapidibus pretiosis aedificabitur, incolae sancti erunt et divinitus — edocti; alienigenae adiungentur, urbs ab omni impugnatione hostili potenter defendetur (84, 11-17). Uti supra 49, 6 et 50, 9 et 53, 10-12 post labores servi Dei statim opus eius praeclarum subditur et effectus illi et fructus insignes enumerantur qui ex eius humiliatione orituri sunt, ita nunc ea quae paucis 53, 10-12 indicata erant iam explicatius proponuntur. Quemadmodum enim in altera parte cap. 49 Sionis gloria post labores et gloriam servi Domini splendido modo delineabatur, ita nunc eadem ratione post labores Messiae gloria describitur urbis instauratae. Atque primo quidem ita exhibetur, ut potissimum verba illa declarentur : videbit semen, iustificabit multos (53, 11). Ipso nexu interno et serie oraculorum indicatur gloria Messiae quae in opere eius relucet ct ex opere et effectu in ipsum Messiam refunditur. Messias enim et Sion vel Ierusalem eodem inter se nexu continentur quo regnum David et lerusalem, quo templum et Sion. Unde consequens est ut instaurata theocratia in ea urbe describatur quae veteris theocratiae centrum et sedes erat. Vide quae dicta sunt ad 2, 9.
54:4
cationem sobolis et multitudinem iustificandorum ac reducendorum ad veram Dei cognitionem praedixisset, id iam spiritu praevidens non potuit se contineri quin tot filiorum matri congratularetur et ad decantandas Deo gratiarum actiones invitaret » (For.); simili modo nexum cum antecedentibus adstruunt Euseb. S. Hier. Cyr. Malv. Osor. Sanct. aliique. Forma orationis est eadem quae supra 49, 44; 51, 11; 52,2 adhibebatur; v. 4 « Lauda sterilis quae non paris, decanta laudem et hinni quae non pariebas, quoniam multi filii desertae magis quam eius quae habet virum, dicit Dominus » ; — ter invitatur ad maximam laetitiae et iubilationis significationem, quia plures sint filii desolatae quam filii coniugatae (hebr.). Compellari Ierusalem, quam vocem Chald. addit, ex sequentibus patet et ex 49, 14; 51, 17; 52, 9 consequitur. Ipsa vero compellatio sterilis quae non peperit (hebr.) urbem dicit viduam, populo suo filiisque orbatam, ita ut iam sit quasi sterilis quae nullum ediderit partum ; nam non intelligi sterilem quae omnino non habeat prolem ex ultimis verbis elucet. Ea autem compellatio fit quia salus messiana prophetice ex desolatione et humilitate efflorescere cernitur. Quamdiu respublica iudaica et templum consistebant, urbs Ierusa- . lem erat maritata i. e. foedus illud cum Deo externa quoque specie exsistebat et rex theocraticus thronum Iahve obtinebat, Dominus populi sui rex erat et dominator in Sion ; sed regno iudaico destructo et populo in exsilium abducto urbs Ierusalem facta est deserta, desolata, quam Dominus vir eius reliquit solam (cf. 30, 1). Hanc mulieris infidelis desolationem iam delineat Osee propheta : dies multos exspectabis me et non eris viro, sed et ego exspectabo te (0s. 3, 3). Ruinae quippe urbis et templi et regnum iudaicum theocraticum iam destructum aperte profite- " bantur violationem .foederis esse factam et populum a Deo punitum. Verum ex hac abiectione et conditione vili Deus miserator populum suum erigit et theocratiam instaurat eamque ad messianam perficit. Haec mente contemplatus propheta consolatur urbem derelictam cum iubilatione annuntians post ruinam fore instaurationem multo gloriosiorem et uberiorem. dereliquit me Dominus (49, 14), quo antea vocata est captiva filia Sion (52, 9); est sterilis quia filii eius proiecti sunt (51, 20). Ergo miseriam exsilii propheta ob oculos habet et cum tantam filiorum multitudinem Sioni dari cernat, instaurationem messianam delineat, in qua Sion mater fit populorum (cf. 66, 8 et supra 49, 48 seq.). Unde intelligitur quo sensu hic de Ecclesia ex gentibus collecta sermo sit. Inter plures filios desertae adnumerantur gentes ; et hoc modo de coetu ex gentibus collecto sermo fit ; eorum autem mater est Sion vel lerusalem, lerusalem utique messiano sensu ; unde S. Paulus de lerusalem coelesti quae sit mater nostra ad hunc locum loquitur (Gal. 4, 27). Bene S. Ephr. explicat scribens : filii Ecclesiae multo plures érunt quam filii synagogae. Cum instauratio futura sit multo splendidior atque uberior, quam veteris theocratiae conditio etiam prosperrimo tempore fuerit, iure dicit plures filios fore desertae quam fuerint coniugatae, quos scil. Ierusalem vetus Domino coniuncta habuerit. Ad hanc filiorum multitudinem multo maiorem priore designandam et accommodate ad prosopopoeiam exhibendam monet vates ut. urbs ampla ad habitandum spatia provideat v. 9 « dilata locum tentorii tui et pelles tabernaculorum tuorum eztende, ne parcas, longos fac funiculos tuos et clavos tuos consolida » ! — cf. 49, 20; simili modo novum urbis aedificium ingenti spatio esse extendendum videt Zacharias (2, 2 seq.). Hebr. et aulaea tabernaculorum extendant, ne cohibe. Ad tentorium amplissimum religandum longi opus sunt funes et paxillos solide oportet in terram defigere, quibus funes et tentorii moles sustententur. Proinde tentorium vel habitaculum requiritur amplissimum et robustissimum. Indoles ergo theocratiae instauratae est amplitudo (universalitas) et firmitas; prior theocratia concidit iniquitate populi; nova firma erit et stabilis nulli iam interitui obnoxia. " Amplitudinem illam ita describit vates, ut simul novam suggerat pro iubilatione Ierusalem rationem v. 3 « ad dexteram enim et ad laevam penetrabis et semen tuum gentes hereditabit et civitates desertas inhabitabit »; — ad dexteram i. e. meridiem versus, ad sinistram i. e. aquilonem versus erumpet ;. proinde in omnem partem urbs nova crescet et augebitur. Et uti perpetuo fit in instaurationis descriptione, statim mentio fit aggregationis gentium ; semen tuum (cf. 53, 10) sunt filii Sionis messianicae, per quos salus gentibus afferetur. Duo asseruntur : gentes sibi subiicient, eas possidebunt; quo modo, iam Gen. 99, 48 ; 24, 60; 26, 3. 4; 28, 13. 14 indicatur : benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae ; dein vastitates quoque ac solitudines, urbes destructas insixabunt d e. ea est indoles et vis instaurationis, ut priora damna per bella et inimicitias, brevi per effectus peccatorum illata reparentur, ut ipsa quoque creatura particeps suo modo reddatur benedictionis messianae. Illam possessionem gentium quam capient fore pacificam ultimo membro declaratur ; si enim quae antea bellis destructa sunt reparant et vulnera regionibus quasi illata sanant, certe non censendi sunt ipsi velle novis stragibus gentes terrasque proscindere. Quare etiam hebr. v? h. 1. intelligi debet cum veteribus versionibus eodem modo quo saepe (Gen. 18, 3. 4; 21, 10. 17. Lev. 25, 46. Num. 36, 8) adhibetur scil. de possessione gentium, non cum aliquibus (Ges. Kn.) de expulsione. Nam gentes iri congregatum ad theocratiam instauratam ita continuo per prophetam annuntiatur, ut spatio habitationis dilatato iam de gentium expossessuri indubie declaratur, et ad hanc acceptionem omnia iila faciunt quae habentur 49, 23 ; 52, 15; 53, 12; et in parte priore 2, 3; 141, 10; 14, 1 etc. Talis ergo erit nova theocratia : universalis, pacem afferens et prosperitatem. Adest igitur cur Sion laudes Deo canat : pro una terra omnes iam accipit, pro uno populo omnes gentes. Unde simul ratio affertur pro v. 2 ut amplissimum habitandi spatium seligatur, ut Ierusalem eius amplitudinis memor qua gentes quoque comprehendantur ntagis magisque extendat habitationem neve unquam cohibeat quominus addant. v. 4 « Noli timere, quia non confunderis neque erubesces, non enim te pudebit, quia confusionis adolescentiae tuae oblivisceris et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis amplius »; — concinne in hebr. noli timere quia non confunderis ; neve pudefias, quia non pudore suffunderis ; prius generatim asseritur iam non fore ignominiam pro urbe theocratica; dein speciali modo additur etiam confusionem et ignominiam prioris temporis oblivioni datum iri. Ignominia adolescentiae est infidelitas illa qua po pulus foedere inito mox vario modo in deserto contra Deum peccavit populus enim qui educitur ex Aegypto tamquam sponsa consideratur iuvenis quam Dominus ignominiae ereptam sibi foedere et amore coniungit (cf. Ier. 2, 2 hebr. Ez. 16, 6 seq.), verum haec sponsa mox evasit infidelis et contumax (ler. 32, 23), quare variis castigationibus a Deo affligitur. Cum commoratio in Aegypto et servitus non fuerit poena, vix confusio adolescentiae in illa commoratione reponi poterit; populi adolescentia tempus dicitur egressionis ex Aegypto et foederis initi, v. g. Ez. 16, 60 : recordabor ego pacti mei tecum in diebus adolescentiae tuae. Huic infidelitati a sponsa iuvene iam admissae adiungitur opprobrium viduitatis i. e. exsilii et eiectionis a terra Domini hereditate ; liac enim viduitate constituitur Ierusalem deserta v. 1. Sed in theocratia instaurata (messiana) iam non est, cur quis de illa apostasia olim facta pudefiat. Tanta enim adest salutis gloria et laetitia, ut veteris dedecoris memoria exstinguatur. Cur autem nulla adsit ignominia neque ea ex delictis et opprobriis praeteritis iure timeri possit, ratio redditur, quia Dominus foedus illud amoris et gratiae denuo restituit
Quo magis illa crescat exsultatio de tanta filiorum copia et gloria instaurationis, Deus Sioni omnem eximit timorem quem praeterito tempore edocta forte de futuro quoque concipere posset. Unde proponit quid interfuturum sit discriminis inter utramque conditionem et primo quidem removet timorem confusionis denuo obventurae
54:5
v. 8 « quia dominabitur tui qui fecit te, Dominus exercituum nomen eius, et redemptor twus Sanctus [srael, Deus omnis terrae vocabitur » ; — in hebr. accommodate ad v. 1 et viduitatem in v. 4 quia vir tuus creator tuus (cf. For. Mald. Mar. Malv. Sanct. Lap.). Is enim qui populum condidit eum non disperdet, verum foedere amore pleno sibi eum copulat ; amat populum sicut sponsus sponsam et cum sit Dominus agminum coelestium et terrestrium etiam potestate valet qua foedus illud exornet. Conditionem theocratiae collapsam eriget, vindicabit, restituet Sanctus Israel, qui qua talis sanctitatem suam in populo relucere vult (cf. 6, 3); eamque restituet non iam in arctis prioris Israel finibus, verum se Deum totius orbis terrarum re praestabit et manifestabit, quare illam in universa terra relucere vult: plena est omnis terra gloria eius (6, 3). Unde pariter patet, cur adhortatio ad spatium dilatandum facta sit et quo sensu incolae Ierusalem gentes hereditare dicantur (v. 2. 3). Ergo sis « secura, quia habebis maritum et potentem et amantem et fecundum qui te defendat » (Mald.). Haec promissio denuo confirmatur, dum Deus simul populum de poena inflieta amanter consolatur v. 6 « quia ut mulierem derelictam et moerentem spiritu vocavit te Dominus et uxorem ab adolescentia abiectam, dixit Deus tuus » ; — vocat eam Dominus ad novum foedus ineundum et ad novum thalami honorem ex conditione misera ; ostendit suam misericordiam et benignitatem quia uxorem illam revocat quam iuvenem iuremerito eiecerat propter delicta ; sed simul indicatur quid in uxore necessario requirat, ut eam denuo admittat ; debet illa scil. esse moerens spiritu, afflicta spiritu, dolore scil. contrita et pudore de iniquitate admissa et de bono foederis sua culpa deperdito. Id igitur postulatur tamquam fructus castigationis et exsilii, et tamquam praeparatio ad instaurationem, ut populus de culpis admissis vere doleat; unde propheta iam incipit innuere quomodo obviandum sit instaurationi. Eandem animi dispositionem postmodum pluribus exsequitur ; eandem describunt et, expostulant reliqui prophetae (cf. Os. 2, 44. Mich. "71, 9. Ier. 3, 28. Baruch 4, 1*1. Dan. 9, 5 etc.). Deus autem mulierem infidelem non dure increpat, sed amanter consolatur. Quanto enim in eam amore etiamnum feratur ostendit, quia pro castigatione inflicta iam clementiam spondet sempiternam, quasi duritiem illam quam coactus ei adhibuit largissima amoris perpetui effusione compensare vellet. Unde v. '1 « ad. punctum in modico dereliqui te et in miserationibus magnis congregabo te;
54:6
v. 6 dixit Deus tuus;
54:8
v. 8 in momento indignationis abscondi faciem meam parwnper a te. et in misericordia sempiterna misertus sum tui, dixit redemptor tuus Dominus »; — imminutio et extenuatio culpae ad veniae et amoris significationem pertinet eamque eo magis reddit iucundam et gratam, quo magis is cui ignoscitur gravem suam esse culpam cognoverit. Unde Deus modum consolandi adoptat quo animi maxime permulcentur. Breve est exsilii tempus « quia multo longius est tempus misericordiae suae et in infinita saecula procurrit : breve enim et contractum est irae tempus, si ad longitudinem benignitatis nunquam finiendae nobis a Deo datae conferatur, qui nos a potestate tenebrarum eruit et ad regnum Filii dilectionis suae in lucem transtulit » (S. Cyr.). Excellentia novi foederis prae vetere hisce pariter declaratur ; duobus enim praestare dicitur : miserationibus magnis i.e. maioribus et uberioribus Dei donis ac gratiis et amore sempiterno (hebr. 72m) vel benevolentia Dei perpetua; unde implicite promittitur sanctitas novi foederis nunquam deficiens, quia Deus nunquam amorem sium a nova theocratia amovebit. Vetus iniquitate populi concidit, nova autem inconcussa stabit, quia erit inviolabiliter sancta ; cf. 51, 6. 8. 22; 52, 1. 10. Igitur hic quoque valet : non sicut delictum, ita et donum, scd multo magis gratia Dei et donum abundavit (Rom. 5, 15; cf. Mald Tir.) In hebr. v. 6 et 8 « propheta utitur eleganti paronomasia » (Malv.). Adnotat Sanct. a pio atque attento philosopho coniectari posse, quanti fieri debeant miserationes illae magnae, id est beneficia quae Deus promittit iis quos in Ecclesiae sinum congregabit, quando illorum comparatione tot annorum repudium, tam diuturni labores a prudentibus rerum aestimatoribus instar puncti censentur. Amorem hunc quem continuo instauratae theocratiae impendere vult, sollemni iureiurando Deus confirmat v. 8 dixit redemptor tuus Dominus;
54:9
v. 9 « sicut in diebus Noe istud, mihi est, cui iuravi ne inducerem aquas Noe ultra supra terram, sic iuravi wt non ?rascar tibi et non increpem te »; — hebr. quia ut aquae Noe haec mihi, in quibus iuravi.. LXX xà voU b89arog toU imi Nàe; non aquas sed dies Noe exprimunt Syrus, Aq. Sym. Theod. S. Hier. Chald. ! ; ceterum sensus demum idem eruitur. Alludit. vates ad Gen. 9, 41 : « statuam pactum meum vobiscum et nequaquam ultra interficietur omnis caro aquis diluvii, neque erit deinceps diluvium dissipans terram ». Proinde tale iudicium quod Deus exercuit ac devolvit in veterem theocratiam regnum iudaicum tradendo hostibus et populum in exsilium eiiciendo iam non erit; aliis verbis : nova theocratia iam non eo modo quo vetus castigabitur ; proinde cum nexus sit statuendus individuus inter culpam et castigationem, nova theocratia erit sancta, ita ut talem ei infligere castigationem iam nullo modo opus sit futurum. Haec igitur irae Dei effusio quae facta est in exsilio erat ut diluvium ; talis iam non erit. Quibus verbis apertissime patet Deum alloqui Ierusalem messianam et nullo pacto urbem iudaicam qua talem vel populum iudaicum qua talem ; nam in urbem illam et stirpem iterum tale iudieium devolutum est simile priori, immo gravius priore, scil. vastatio per Romanos facta et dispersio por Romanos inducta. Unde de cuius urbis restitutione sermo propheticus instituatur, patere debet neque opinamentis chiliastarum vel antiquorum vel recentium est attendendum, cum et ipse propheta et S. Paulus (Gal. 4, 9'7) nos doceant minime urbem lapidibus constantem esse argumentum prophetiae, verum theocratiam novam messianam, cuius symbolum apte assumitur Ierusalem, utpote sedes ac centrum theocratiae veteris. Iurisiurandi sacramento additur ulterior confirmatio similis illi 51, 6. 8, scil. Dei promissa firmitate et constantia eminere prae cunctis rebus creatis ; unde etsi quae firmissima sunt hisce in terris contremiscant et pereant, Dei gratia tamen nunquam recedet a theocratia nova;
54:10
v. 10 « montes enim commovebuntur et colles contremiscent, misericordia autem mea, non recedet a te et foedus pacis meae non movebitur, dixit miserator tuus Dominus » ; — i. e. etsi firma terrae fundamenta nutent et concutiantur, verba Dei tamen non nutabunt; cf. Matth. 94, 35. Ex rebus gestis (v. 9) et ex rerum natura ea seligit propheta quae firmissima sunt, ut Dei promissa prae cunctis stabilitate et firmitate eminere doceat. Hac promissione sanctitas novi foederis denuo corroboratur; misericordia enim et foedus pacis in eo potissimum elucent quia stabilis adest fidelitas, et si illa perseverare dicuntur, eo ipso uberrima promittitur gratia, qua constans sanctitas in nova theocratia conservatur. Haec autem concessum iri .ex Dei miserentis gratia, quae novae theocratiae propria est, ultimis verbis edicitur. Nota singula promissa formula 1. Discrimen scilicet in hebr. est minimum; voculas '273» alii legerunt. iunctas "25; ita quadam adiecta confirmari; v. 4 dixit Dominus ; v. 10 dixit miserator tuus Dominus; quo maiora sunt promissa et magis ad consolationem facta, eo graviori formula quasi sigillo apposito roborantur. Hisce quoque metire 'ac pondera, quanti aestimanda sit iustitia illa quam largitur servus Domini (53, 11). Cum tam praeclara promissa dentur, iam facile patet quantopere nova theocratia prae vetere emineat. Id vero symbolica quadam ratione (magis etiam et distinctius effertur. Unde veteris miseria commemorata quam praeclaro aedificio nova sit exstruenda ostenditur
54:11
v. 14 « Paupercula, tempestate convulsa absque ulla consolatione! ecce ego sternam per ordinem lapides tuos et fundabo te in sapphiris » ; — uti in v. 4 denuo inculcatur salutem esse exorituram, dum urbs sit in conditione vili et abiecta ; quae conditio tribus designatur vocibus : misera, saeva quasi tempestate concussa et convulsa et dispersa (cf. Os. 13, 3) et ab aliis non consolatione, sed ignominia et opprobriis affecta; nam « longe factus est a me consolator » et « cui comparabo te et consolabor te, quis medebitur tui » (cf. Lament. 1, 16 ; 2, 13 etc.)? Verum secundum multitudinem afflictionum consolationes ei fient. Instaurationem splendidam splendida urbis aedificatione repraesentat : ecce ego : ipse Dominus operis effector et auctor erit. Unde aedificium singulari pulchritudine splendebit ; nam in hebr. sternam in stibio lapides tuos, uti ipse S. Hier. hebr. vertit et explicat idem : « in similitudinem comptae mulieris quae oculos pingit stibio, ut pulchritudinem significet civitatis »; « quemadmodum enim cum mulier, ut formae decorem addat, stibio linit oculos, ita et ego, inquit, omni specie ac decore formosiores ponam structurae iuae lapides » (Juseb.). Est stibium fucus quo mulieres ad palpebras . illinendas utebantur, ut oculis maiorem adderent splendorem. Unde dicitur lapides iri inter se coniunctum non calce, sed stibio, quo splendor moenibus et aedificiis concilietur (cf. For. Malv. Sanct. Lap. Tir. Troch.). In fundamentis ponuntur sapphiri, qui, ut ait S. Hier. « habent coeli similitudinem et supra nos aeris, et Ezechielis quoque Scriptura commemorat quod locus in quo thronus Dei sit sapphiri habeat similitudinem et gloria Domini in hoc colore consistat, qui portat imaginem supercoelestis ». Unde declaratur fundamentum adesse coeleste, immotum firmamenti instar, firmum ac stabile, ut thronus Dei (cf. Ez. 1, 96; 10, 1). Eiusmodi aedificii imagine S. Paulus quoque regnum messianicum describit : « superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino » (Eph. 2, 20. 21). Fundamento et moenibus reliqua quoque adaptantur
54:12
v. 12 « et ponam iaspidem propugnacula. tua. et portas twas in. lapides sculptos et omnes terminos tuos in lapides desiderabiles » ; — propugnacula, éxXie; LXX, pinnae conficiuntur ex rubino (uti plerumque vocem hebr. explicant); portas tuas ponam in carbunculos ; portae igitur ex carbunculis fient et omnes termini ex margaritis; terminos intellige, uti Deut. 19, 14; 97, 471. Os. 5, 10. Prov. 22, 98 etc., de lapidibus vel signis quibus limites agrorum describuntur; ergo campi, agri, fines urbis pretiosis lapidibus definiuntur, ab aliis separantur et distinguuntur (cf. Mar. Sanct.). Minus placet quod alii exponunt, totum muri circuitum ostentaturum esse lapides pretiosos (Ros. Ewald, Kn.), vel : quocumque te vertas, pretiosa quaeque calcabis, quasi viae omnes totumque usque ad terminum spatium margaritis vel gemrais essent constrata (Osor. For. Lap. Hahn, Del. Naeg.). Ceterum de singulorum nominum explicatione aliqua satis dubia sunt. Adnotal S. Hier. : « ubi nos iaspidem sequentes LXX diximus in hebr. scriptum habet chodchod (1512), quod solus Symmachus 72xn8óviov transtulit ». Iam. Mald. scribit : « alii margaritam, ut Chald., alii gemmas, alii carbunculum, alii rubinum, alii crystallum, alii adamantem interpretantur ». Vox praeterea solum invenitur Ez. 27, 16, &d quem loeum S. Hier. notat : « chodchod omnes interpretes ita ut in hebr. positum est transtulerunt »; LXX eo loco legunt 70pz6e. Recentiores rubinum intelligunt. Ubi S. Hier. ponit lapides sculptos, LXX. habent lapides «gvozód)Xov et teste S. Hier. « Symmachus et. Theodotio scalpturae, id est, 3*vo7; , Aquila xpoxaviopov, quod verbum foratarum caelatarumque gemmarum sensum sonat ». Recentiores interpretantur carbunculum ; et ità iam apud Maid. Malv. Calm., et vocem TEN proprie lapides flammantes, lucentes explicant vel lapides splendoris ignei. Talis igitur est Sion, de qua Dominus : ecce in manibus meis descripsi te; muri tui coram oculis meis semper (49, 16). Iam quid magnificentia ista aedificii sibi vult? S. Cyr. explicat de Christo qui sit fundamenti instar et de apostolis et doctoribus qui sint pro propugnaculis portisque Ecclesiae, per quos Ecclesia defenditur et ad Ecclesiam intratur; S. Hier. de doctrina, virtutibus, charismatibus quibus Ecclesia ornatur et similiter Pint. Sanct. Lap. aliique quorum loco audiatur Osor. : « eris itaque pietate fundata et cupiditate rerum coelestium inflammata et invicto robore animi divinaque constantia munita omniumque virtutum maximarum claritate et splendore collucebis, ita ut divino praesidio cincta sis et opibus divinis egregie locupletata ». Per singula tamen nomina non opus est explicationem velle pertexere. Symbolum enim est haec aédificatio atque id praeprimis depingitur splendorem ac dignitatem theocratiae instauratae esse singulare Dei opus et longe eminere prae vetere theocratia; tantum adesse discrimen ac si urbi communi opponas urbem margaritis exstructam. Iam ut Isaias saepius solet, imagini et symbolo subdit explicationem (cf. 14, 92. 23. 95. 26 etc.) declarans qui sint lapides vivi quibus urbs sit aedificanda :
54:13
v. 13 « universos filios tuos doctos a Domino et multitudinem pacis filiis tuis »; — ponam scil.; novae theocratiae iam non dicitur vituperium illud 50, 2 ; huius cives vel filii se Domino docendos promptis animis committunt, ut ipse servus Domini 50, 5, et hac institutione proficiunt. Maior Dei cognitio atque magis intima propria exhibetur novae theocratiae (cf. 11, 9. Ier. 31, 34), idque eo magis quia Messias iudicium, legem proferet et in lucem gentium erit (42, 1 seq. 49, 6) ; unde decet homines maiore scientia Dei imbui. Cum vetus etiam theocratia habuerit prophetas a Deo edoctos praeter institutionem legis omnibus promulgatam atque communem, id quo nova theocratia eminebit, in eo erit reponendum, ut. et maior adsit et magis universalis cognitio Dei. Neque enim utriusque discrimen in eo constituitur, ut vetus habuerit magisterium externum; nova habitura sit excluso hoc solum magisterium internum divinitus cuivis concessum, sed uti in vetere theocratia « discipuli Domini » efformabantur magisterio externo et interna gratiae Dei illustratione (cf. 8, 16), ita erit in nova quoque eo solum discrimine, ut in hac amplior sit magisque generalis cognitio Dei (cf. Ioan. 6, 45. 1 Thess. 4, 9). Idem habes expressum in illa populorum inter se adhortatione : ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei Iacob et docebit nos vias suas (2, 3) ; dum enim dicunt se ascendere ad domum Dei Iacob, ad eam Se accessuros spondent familiam, in qua Deus sua reposuit oracula, ergo magisterium profitentur adeundum esse externum, dum autem dicunt et docebit nos internam illam uberemque gratiae illustrationem concessum iri rite quaerentibus et ad Deum Iacob i. e. in certa familia sese manifestantem accedentibus indicant. Hanc autem cognitionem divinitus ubertim infusam consequitur pacis abundantia, quae pax omnium bonorum cumulum exhibet et periodi messianae constans est signum et tessera (cf. 9, 6. 7; 11, 6). Nova igitur theocratia et intellectum hominis et voluntatem propriis bonis donisque imbuet; nam « lex per Moysen data est, gratia et veritas per Iesum Christum facta est » (loan. 1, 17). Haec pacis bona oriri dicuntur ex intima illa cognitione Dei; optime quidem ; nam « haec est vita aeterna ut cognoscant te, solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum » (Ioan. 17, 3). Unde quid magnifica illa aedificatio lerusalem sibi velit, vates ulterius declarat
54:14
v. 44 « et in iustitia fundaberis; recede procul a. calumnia quia non timebis, et a pavore quia non appropinquabit tibi »! — hebr. iustitia firmaberis ; firma novae theocratiae conditio in eo consistit quod in ea perpetua adest sanctitas. Priori enim theocratiae hostes ideo nocere poterant quia populus a pietate desciverat ; nova e contra stabili pietate firmabitur; quare ei dici potest : procul esto ab oppressione ; iam nullum adest periculum quod timeat, quia dum sanctitate firmatur, nullus ei hostis damnum inferre poterit. Id autem certissime fore modo loquendi per imperativum denotatur. Nullus ei pavor poterit appropinquare sanctitate munitae; nam uti Zach. 2, 5 dicitur : ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu. In nova Sion demum implebitur quod Balaam praedixerat, Dominum fore populi sui defensorem ac tutorem, quamdiu ei fideliter servierit : « non est idolum in Iacob nec videtur simulacrum in Israel : Dominus Deus eius cum eo est et clangor victoriae regis in illo » (Num. 23, 21). Illam conditionem vetus Sion non adimplevit, quare etiam promissione illa non est potita; implebit nova; unde perpetuo Dominus erit cum ea et clangor victoriae in illa. Haec autem novae theocratiae sanctitas non ad unum restringitur populum, sed uti constanter fit in oraculis messianis, promissio indolem universalem induit. Simul nova subditur ratio, cur Sion procul futura sit a pavore ; nam alienigenae aut fient subditi theocratiae et tunc sane nihil periculi ab iis imminet (v. 13), aut si eam impugnare conantur, peribunt (v. 16. 17). Unde
54:15
v. 48 « ecce accola veniet qui non erat mecum ; advena quondam tuus adiungetur tibi » ; — quiantea a Deo plane alienus erat, ergo gentilis, fiet accola Israelitarum, fiet sicut. proselyta ; et qui verum Deum iam colebat, eousque proselyta erat portae, etiam arctiore vinculo populo Dei iungetur. Modus loquendi depromptus est a duplici genere proselytarum i. e. alienigenarum, qui in Palaestina simul cum Israelitis habitare poterant. Nam qui dicebantur proselytae portae vel peregrini inter portas tuas verum Dei cultum ita exercebant, ut tamen non omnia praecepta foederis legisque observarent, dum proselytae iustitiae circumcisione assumpta penitus in populum Israel assumerentur (cf. Ex, 42, 49). Etiam illi iuribus quibusdam fruebantur (cf. Lev. 19, 10; 93, 99. Deut. 14, 29; 16, 10 etc.). Erit igitur sensus : in nova Viecerdd efficietur, ut qui Deum nondum noverint eum cognoscant et colant, qui iam cognoverint eique servierint, maiore studio et ardentiore ei adhaereant. Unde facile consequitur gradus quosdam in perfecto cultu Dei innui. Ita vulg. ; similem sensum dant LXX : ecce proselytae accedent ad te per me et coloni erunt tui et ad te confugient (ex versione S. Hier); sim. Syrus : omnes qui alieni sunt a manibus meis (aversi a partibus meis) ad te ingredientur et eris asylum habitatoribus tuis; Chald. : en, congregatione congregabuntur ad te exsules (transmigrationes) populi tui in fine, reges populorum qui congregantur ad opprimendum te, lerusalem, in medio tui prosternentur. Et cum S. Hier. nihil de aliorum versionibus adnotet, valde probabile est etiam Aq. Theod. Sym." . verba hebr. vertisse eo modo quo LXX et S. Hier. Verbum "a saepius apud Is. adhibetur ; cf. 11, 6 ; 16, 4 habitare, commorari ; 98, '1 peregrinari ; 39, 44 ; 52, 4; quare sane hoc nostro loco eodein sensu accipi potest. Unde hebr. verbotenus verti potest : em habitando habitabit (qui) non est mecum ; id quod eundem cum vulg. sensum exhibet ; parumper alio modo Vet. : nemo tamquam peregrinus aberit a signo meo (foederis scil.). In altero membro 5v 52: eodem sensu accipiendum erit quo adhibetur 1 Sam. 29, 3. 29 Reg. 95, 11. 1 Par. 12, 19. 90. 9 Par. 45, 9. Ier. 91, 9; 34, 9 et cum 5 Num. 34, 2. Iud. 18, 4. Ios. 17, 5. Ez. 41, 14. 92. Ps. 16, 6 scil. ad aliquem transire, alicui obtingere. Hoc modo verba acceperunt LXX, Syrus, S. Hier. et e recentioribus complures (ef. - Malv. Mald. Calm. Reinke, Net. Ges. Hahn, Or.). Quare versio vulg. iure sustineri potest. Sensus qui in ea habetur ad contextum omnino aptus est ; immo multo melior quam ille, quem alii e recentioribus ex textu hebr. eliciunt. Accipiunt enim ^3 notione congregandi sensu tamen hostili et explicant : si qui sese congregaverint ad te impugnandum, id fit absque me, iniussu meo, .contra meam voluntatem ; quisquis congregaverit se contra te, propter te cadet (ita iam Osor. Clarius, For. Rohl. Sein. Kn. Del. Naeg.). Alii explicant **3 notione disceptandi, quae tamen significatio nullo exemplo probari potest. Explicatio autem haec propterea minus placet, quia ea quae demum in v. 16. 17 dicuntur iam praeoccupantur, ita ut fere tautologia textui imponatur. Cum ergo versio vulg. et verbis hebr. omnino accommodetur et in veteram versionum acceptione fundetur et insuper meliorem exhibeat sensum, omnino praeferenda esse videtur. Neque quidquam erit ab hostibus timendum. Nam
54:16
v. 16 « ecce ego creavi fabrum sufflantem in igne prunas et proferentem vas in opus suum et ego creavi interfectorem. ad disperdendum » ; — vas intellige arma, quae faber facit vel secundum munus suum vel ad suum consilium exsequendum. Et eum qui arma parat creavit Deus et eum quoque qui perniciem infert; « tam hostes tui quam eorum industria et vires in manu mea sunt; ego eos creavi et ex dono meo habent vires, industriam, arma bellica; si ergo iubeo te securam agere, non est quod timeas » (For. sim. Mald. Sanct. Lap. Men.). Cum igitur et is qui arma parat et is qui eis utitur ad perniciem inferendam totus plene a Deo dependeat, utpote a Deo creatus, nihil est quod timeatur; uti enim illi in vita, ita in quocumque etiam opere ad unum Dei nutum diriguntur et ab eius imperio sese eximere nullo modo possunt. Vel duo membra versus etiam ita concipi possunt : uti Deus eum creat qui arma conficit ad bellum inferendum ita etiam illum creat qui huiusmodi hostem comprimat et exstinguat (cf. Osor. Malv. Rohl.). Hostes igitur plane in Dei potestate sunt; « quae res valde confirmare ac solari debet eos qui in Ecclesiae fide atque complexu sunt, cum illius auctor ac conditor Deus omnia adversariorum machinamenta et vires dissolvere possit ac perdere solo nutu » (Sanct.). Si alii fabrum hune diabolum interpretantur (S. Hier. Pint. Sasb.), eum nominant qui omnium hostium in theocratiam furentium princeps est et antesignanus et qui sane arma contra eam proferre et adhibere non cessat. Cum ergo cuncta a Dei potestate dependeant, Deus autem Sionem velit firmiter restauratam, facile sequitur
54:17
v. 17 « omne vas quod. fictum est contra te non dirigetur et omnem linguam resistentem tibi in iudicio iudicabis; haec est hereditas servorum Domini et iustitia. eorum apud me, dicit Dominus »; — i. e. nullus impetus hostilis contra Sion prosperum habebit exitum '. Duo genera impugnationum indicantur : alterum quod fit vase i. e. bellico instrumento, igitur vel armis vel vi et violentia, persecutionibus, brevi potentia materiali ; alterum quod fit lingua, quae est mentis et intellectus interpres, oppugnatione quae fit eloquentiae et scientiae auxiliis. Neutrum genus succedet. In utroque autem omnes impugnationes quae concipi possunt includuntur. Bene notandum est, in hebr. magis nervose dici : omnem linguam quae tecum (contra te) consistet ad iudicium condemnabis ; ergo Sion habebit ius et potestatem, ut omnem qui iudicio contendat cum Sione condemnet, reum vel impium declaret. Contendere autem cum Sione is dicitur, qui vel obedientiam et submissionem denegat vel Sionem erroris accusat vel doctrinam eius impugnat. Ut ergo nova theocratia omnem linguam contendentem iudicio possit. condemnare efficaciter, adesse debet in ea summa auctoritas iudicialis, cui omnes se subiicere tenentur. Ad hane autem auctoritatem praeprimis pertinet ut in nova theocratia adsit magisterium infallibile, quo sine ullo erroris periculo constet, quid sit vera doctrina; nam quomodo sine tali auctoritate Sion posset omnem linguam condemnare? etiam illam qua ipsa doctrina fucatis rationibus impugnatur? Promittitur itaque theocratiae victoria perennis, qua prosternet hostes aperta vi insultantes vel calumniis, mendaciis, falsis doctrinis et rationibus eam impugnantes. Et talis victoria perpetua est hereditas, sors inalienabilis servorum Domini, quibus scil. ea contingit quia intime iuncti sunt cum servo Domini. Servus enim Domini in lucem gentium erit; hanc autem lucem omnibus afferet ope theocratiae instauratae i. e. ope suae Ecclesiae; ergo sors ej attributa et ius illud quod Deus apud se sartum tectumque servabit (Mald.) erit indefectibilitas Ecclesiae, qua omni impetu superior omnem impugnationem et errorem perpetuo victrix efficaciter reiiciet. Duo illa hostium genera ita describit S. Cyr. : « hi grassantur in sanctos, interdum et iacula emittunt multifariam saevitiae suae tela iactantes, persecutiones et, afflictiones et variatentationum inventa inducentes ; sed non prosperabuntur a Christo, ut possint animas sanctorum corrumpere ; impiarum dein haereseon inventores, blasphemas voces contra ineffabilem maiestatem proiicientes tantum non vocant in ius sanctos qui veritatem propugnant et sinceram ecclesiasticorum dogmatum rectitudinem iuveniliter et animose defensant; verumtamen vincuntur Christo etiam hoc sanctis largiente. Ab eo enim proficiscitur quod possunt omnem hostium impetum omnemque semen illud quod servus Domini videbit (53, 10); haec autem theocratia erit universalis (v. 2. 3), erit sancta (v. 4-14), erit invieta (v. 9. 10. 16. 1), omni impetu et errore superior et potestate et auctoritate iudiciali omnes adversarios condemnans (v. 11; sim. Sasb. Pint. For. Sanct. Lap. Tir. Troch).
54:9
Il d. è ricordato nel Vecchio e nel Nuovo Testamento: Sap. 10, 4; 16, 6 sg.; Eccli. 16, 7; 44, 17-19; Is. 54, 9; Mt. 24, 37-39; Lc. 17, 26 sg.; I Pt. 3, 20 sg.; II Pt. 2, 5; Hebr. 11, 7. Questi passi affermano la storicità non solo del fatto, ma ancora delle circostanze narrate in Genesi. …
NOÈ (EBR. NŌAH, SETTANTA NŌE; CF. ANTICO BABIL. NUHIJA)
… una prima promessa di non voler più nel futuro infliggere al genere umano una punizione come quella (Gen. 8, 21 sg.), promessa che Dio più solennemente confermò qualche tempo dopo, stipulando con N. e i suoi discendenti un « patto » (ibid. 9, 8-17; cf. Is. 54, 9), che mise come un sigillo divino alla condizione di N. di nuovo capostipite del genere umano; in esso rinnovò e ampliò alcune disposizioni già date al primo capo Adamo (cf. Gen. 1, …
54:13
… messianico; l'opera santa per eccellenza, lo studio della T., sarà il premio dei giusti nell'Eden; tali affermazioni rabbiniche svivano la promessa divina: « porrò la mia t. nel loro interno e la scriverò nel loro cuore » (Ier. 31, 32 [Volg. 33]; cf. Is. 54, 13; Ps. 37 [36], 31).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.