He commendeth them for keeping his Traditions generally. 3 and in particular for this, that a man praied and prophecied bareheaded, a vvoman veiled, he bringeth many reasons. 17 About another, he reprehendeth the riche that at the Charitable supper supped vncharitably, as telling them that they receiued therfore vnvvorthely the B. Sacrament, 23 telling them that they receiued therfore vnvvorthely the B. Sacrament, and shevving them vvhat an heinous sinne that is seeing it is our Lordes body and the representation of his death, as he by tradition had taught them.
1Be ye followers of me, as I also am of Christ.Siate miei imitatori, come io pur di Cristo.BE ye folovvers of me, as I also of Christ.Imitatores mei estote, sicut et ego Christi. 2Now I praise you, brethren, that in all things you are mindful of me and keep my ordinances as I have delivered them to you.Vi do lode però, o fratelli, perchè in ogni cosa vi ricordate di me: e quali ve gli ho dati, ritenete i miei documenti.And I praise you brethren, that in al things you be mindeful of me: and as I haue deliuered vnto you, you keepe my precepts.Laudo autem vos fratres quod per omnia mei memores estis: et sicut tradidi vobis, præcepta mea tenetis. 3But I would have you know that the head of every man is Christ: and the head of the woman is the man: and the head of Christ is God.Or voglio, che voi sappiate, come capo di ogni uomo è Cristo: capo poi della donna è l'uomo: e capo di Cristo è Dio.And I vvil haue you knovv, that the head of euery man, is Christ: and the head of the vvoman, is the man: and the head of Christ, is God.Volo autem vos scire quod omnis viri caput, Christus est: caput autem mulieris, vir: caput vero Christi, Deus. 4Every man praying or prophesying with his head covered disgraceth his head.Ogni uomo, che ora, o profeta col capo coperto, fa disonore al suo capo.Euery man praying or prophecying vvith his head couered: dishonesteth his head.Omnis vir orans, aut prophetans velato capite, deturpat caput suum. 5But every woman praying or prophesying with her head not covered disgraceth her head: for it is all one as if she were shaven.E qualunque donna, che ori, o profetizzi a capo scoperto, fa disonore al suo capo: imperocché è lo stesso, che se fosse rasa.But euery vvoman praying or prophecying vvith her head not couered: dishonesteth her head: for it is al one as if she vvere made balde.Omnis autem mulier orans, aut prophetans non velato capite, deturpat caput suum: unum enim est ac si decalvetur. 6For if a woman be not covered, let her be shorn. But if it be a shame to a woman to be shorn or made bald, let her cover her head.Conciossiachè se la donna non porta il velo, si tosi eziandio. Che se è indecente per la donna l'esser tosata, o rasa, veli la sua testa.For if a vvoman be not couered, let her be polled. but if it be a foule thing for a vvoman to be polled or made balde: let her couer her head.Nam si non velatur mulier, tondeatur. Si vero turpe est mulieri tonderi, aut decalvari, velet caput suum. 7The man indeed ought not to cover his head: because he is the image and glory of God. But the woman is the glory of the man.L'uomo poi non dee velar la sua testa: perché è immagine, e gloria di Dio, ma la donna è gloria dell'uomo.The man truely ought not to couer his head, because he is the image and glorie of God, but the vvoman is the glorie of the man.Vir quidem non debet velare caput suum: quoniam imago et gloria Dei est, mulier autem gloria viri est.
8For the man is not of the woman: but the woman of the man.Imperocché non è dalla donna l'uomo, ma dall'uomo la donna.For the man is not of the vvoman, but the vvoman of the man.Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro. 9For the man was not created for the woman: but the woman for the man.Conciossiachè non è stato creato l'uomo per la donna, ma la donna per l'uomo.For the man vvas not created for the vvoman, but the vvoman for the man. (Etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum. 10Therefore ought the woman to have a power over her head, because of the angels.Per questo dee la donna avere sopra il capo la potestà per riguardo degli Angeli.Therfore ought the vvoman to haue povver vpon her head for the Angels.)Ideo debet mulier potestatem habere supra caput propter angelos. 11But yet neither is the man without the woman, nor the woman without the man, in the Lord.Per altro nè l'uomo senza la Donna, nè la donna senza l'uomo, secondo il Signore.But yet neither the man vvithout the vvoman: not the vvoman vvithout the man, in our Lord.Verumtamen neque vir sine muliere: neque mulier sine viro in Domino. 12For as the woman is of the man, so also is the man by the woman: but all things of God.Imperocché siccome la donna dall'uomo, così l'uomo per mezzo della donna: tutto poi da Dio.For as the vvoman is of the man. so also the man by the vvoman: but al things of God.Nam sicut mulier de viro, ita et vir per mulierem: omnia autem ex Deo. 13You yourselves judge. Doth it become a woman to pray unto God uncovered?Siate giudici voi medesimi: è egli decente che la donna faccia orazione a Dio senza velo?Your selues iudge: doth it become a vvoman not couered to pray vnto God?Vos ipsi judicate: decet mulierem non velatam orare Deum ? 14Doth not even nature itself teach you that a man indeed, if he nourish his hair, it is a shame unto him?E non v'insegna la stessa natura, che è disonorevol per l'uomo il nudrire la chioma?Neither doth nature if self teach you, that a man in deede if he nourish his heare, it is an ignominie for him:Nec ipsa natura docet vos, quod vir quidem si comam nutriat, ignominia est illi: 15But if a woman nourish her hair, it is a glory to her; for her hair is given to her for a covering.Per la donna poi è onore il nudrire la chioma: imperocché i capelli le sono stati dati per velo?but if a vvoman nourish her heare, it is a glorie for her, because heare is giuen her for a veile?mulier vero si comam nutriat, gloria est illi: quoniam capilli pro velamine ei dati sunt.
16But if any man seem to be contentious, we have no such custom, nor the Church of God.Che se taluno mostra di amar le contese: noi non abbiamo tale uso, né la Chiesa di Dio.But if any man seeme to be contentious, vve haue no such custome, nor the `CHVRCH' of God.Si quis autem videtur contentiosus esse: nos talem consuetudinem non habemus, neque ecclesia Dei. 17Now this I ordain: not praising you, that you come together, not for the better, but for the worse.Di questo poi vi avverto: non per lodarvi, che vi radunate non con profitto, ma con iscapito.And this I commaund: not praising it that you come together not to better, but to vvorse.Hoc autem præcipio: non laudans quod non in melius, sed in deterius convenitis. 18For first of all I hear that when you come together in the church, there are schisms among you. And in part I believe it.Primamente adunque adunandovi voi nella Chiesa, sento esservi scissure tra di voi, e in parte lo credo.First in deede vvhen you come together into the Church, I heare that there are schismes among you, and in part I beleeue it.Primum quidem convenientibus vobis in ecclesiam, audio scissuras esse inter vos, et ex parte credo. 19For there must be also heresies: that they also, who are approved may be made manifest among you.Imperocché fa di mestieri, che sianvi anche delle eresie, affinchè si palesino que', che tra voi sono di buona lega.For there must be heresies also: that they also vvhich are approued, may be made manifest among you.Nam oportet et hæreses esse, ut et qui probati sunt, manifesti fiant in vobis. 20When you come therefore together into one place, it is not now to eat the Lord’s supper.Quando adunque vi radunate insieme, non è già un mangiare la cena del Signore.Vvhen you come therfore together in one, is it not novv to eate our Lordes supper.Convenientibus ergo vobis in unum, jam non est Dominicam cœnam manducare. 21For every one taketh before his own supper to eat. And one indeed is hungry and another is drunk.Imperocché ciascheduno anticipamente prende a mangiar la sua cena. E uno patisce la fame, un altro poi è ubbriaco.For euery one taketh his ovvne supper before to eate. And one certes is an hungred, and an other is drunke.Unusquisque enim suam cœnam præsumit ad manducandum, et alius quidem esurit, alius autem ebrius est. 22What, have you no houses to eat and to drink in? Or despise ye the church of God and put them to shame that have not? What shall I say to you? Do I praise you? In this I praise you not.Ma e non avete voi case per mangiare, e bere? Ovvero dispregiate la Chiesa di Dio, e fate arrossire quegli, che non han nulla? Che dirovvi? Vi loderò? In questo io non vi lodo.Vvhy, haue you not houses to eate and drinke in? or contemne ye the Church of God: and confound them that haue not? Vvhat shal I say to you? praise I you in this? I do not praise you.Numquid domos non habetis ad manducandum, et bibendum ? aut ecclesiam Dei contemnitis, et confunditis eos qui non habent ? Quid dicam vobis ? laudo vos ? in hoc non laudo.
23For I have received of the Lord that which also I delivered unto you, that the Lord Jesus, the same night in which he was betrayed, took bread,Imperocché io ho appreso dal Signore quello, che ho anche insegnato a voi, che il Signore Gesù in quella notte, in cui era tradito, prese il pane,For I receiued of our Lord that vvhich also I haue deliuered vnto you, that our Lord IESVS in the night that he vvas betraied, tooke bread:Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis, quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem, 24And giving thanks, broke and said: Take ye and eat: This is my body, which shall be delivered for you. This do for the commemoration of me.E rendute le grazie, lo spezzò, e disse: prendete, e mangiate: questo è il corpo mio, il quale sarà dato (a morte) per voi: fate questo in memoria di me.and giuing thankes brake, and said: Take ye & eate, THIS IS MY BODY VVHICH SHAL BE DELIVERED FOR YOV: this doe ye for the commemoration of me.et gratias agens fregit, et dixit: Accipite, et manducate: hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur: hoc facite in meam commemorationem. 25In like manner also the chalice, after he had supped, saying: This chalice is the new testament in my blood. This do ye, as often as you shall drink, for the commemoration of me.Similmente anche il calice, dopo di aver cenato, dicendo: questo calice è il nuovo testamento nel sangue mio: fate questo tutte le volte, che lo berete, in memoria di me.In like maner also the chalice after he had supped, saying, THIS CHALICE IS THE NEVV TESTAMENT IN MY BLOVD. this doe ye, as often as you shal drinke, for the cōmemoration of me.Similiter et calicem, postquam cœnavit, dicens: Hic calix novum testamentum est in meo sanguine: hoc facite quotiescumque bibetis, in meam commemorationem. 26For as often as you shall eat this bread and drink the chalice, you shall shew the death of the Lord, until he come.Imperocché ogni volta, che mangerete questo pane, e berete questo calice: annuncerete la morte del Signore per fino a tanto che egli venga.For as often as you shal eate this bread, and drinke the chalice, you shal shevv the death of our Lord, vntil he come.Quotiescumque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat. 27Therefore, whosoever shall eat this bread, or drink the chalice of the Lord unworthily, shall be guilty of the body and of the blood of the Lord.Per la qual cosa chiunque mangerà questo pane, o berà il calice del Signore indegnamente: sarà reo del corpo, e del sangue del Signore.Therfore vvhosoeuer shal eate this bread, or drinke the chalice of our Lord vnvvorthily, he shal be guilty of the body and of the bloud of our Lord.Itaque quicumque manducaverit panem hunc, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini.
28But let a man prove himself: and so let him eat of that bread and drink of the chalice.Provi perciò l'uomo se stesso: e così mangi di quel pane, e beva di quel calice.But let a man proue him self: and so, let him eate of that bread, and drinke of the chalice.Probet autem seipsum homo: et sic de pane illo edat, et de calice bibat. 29For he that eateth and drinketh unworthily eateth and drinketh judgment to himself, not discerning the body of the Lord.Imperocché chi mangia, e beve indegnamente, si mangia, e beve la condannazione: non distinguendo il corpo del Signore.For he that eateth and drinketh vnvvorthily: eateth and drinketh iudgement to him self, not discerning the body of our Lord.Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. 30Therefore are there many infirm and weak among you: and many sleep.Per questo molti tra voi sono infermi, e senza forze, e molti dormono.Therfore are there among you many weake and feble, and many sleepe.Ideo inter vos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi. 31But if we would judge ourselves, we should not be judged.Imperocché se ci giudicassimo da noi stessi, non saremmo certamente giudicati.But if vve did iudge our selues: vve should not be iudged.Quod si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur. 32But whilst we are judged, we are chastised by the Lord, that we be not condemned with this world.Ma quando siam giudicati, siamo gastigati dal Signore, affinché non siamo condannati con questo mondo.But vvhiles vve are iudged, of our Lord vve are chastised: that vvith this world vve be not damned.Dum judicamur autem, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur. 33Wherefore, my brethren, when you come together to eat, wait for one another.Per la qual cosa, fratelli miei, allorché vi radunate per mangiare, aspettatevi gli uni gli altri.Therfore my brethren, vvhen you come together to eate, expect one an other.Itaque fratres mei, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate. 34If any man be hungry, let him eat at home; that you come not together unto judgment. And the rest I will set in order, when I come.Se uno ha fame, mangi a casa: onde non vi raduniate per essere condannati. Alle altre cose poi, tenuto che io sia, darò ordine.If any man be an hungred, let him eate at home: that you come not together vnto iudgement. And the rest I vvil dispose, vvhen I come.Si quis esurit, domi manducet, ut non in judicium conveniatis. Cetera autem, cum venero, disponam.
11:1
In this chapter are three instructions: 1. That women must have a veil on their heads at public prayers, to ver. 17.
2ndly, he corrects the abuses in their banquets of charity, called Agape, to ver. 23.
11:2
Witham
I praise you. That is, a great many of you. (Witham)
11:3
Witham
The head of the woman is the man, etc. To have the head covered at public meetings, is, according to St. Paul, a mark of subjection: The man was created to be head over the woman, who was made subject to the man, being made of him, of his rib, and the woman made for him, not he for the woman. The man in a special manner, is the image of God, not only by his immortal soul, in which sense also the woman was made to God's image, and likeness, but inasmuch as God gave him a power over all creatures, and so he is called, the glory of God. For these reasons, as well as from a received custom, St. Paul tells every woman, that in prayer or prophesying in public meetings, she must have her head veiled, and covered in testimony of her subjection to man, her head, otherwise she dishonours herself, and her head. This is what he tells her, (ver. 10.) that she ought to have a power over her head,[Ver. 3. Debet mulier potestatem habere super caput suum, exousian, but some Greek copies have peribolaion, cinctorium, velum.] that is, to have a veil or covering, as a mark of man's power over her: and because of the angels, that is, out of a respect to the angels there present. Some understand the priests and ministers of God, called angels, particularly in the Apocalypse. St. Paul adds, that nature[Ver. 3. Nec ipsa natura docet vos. I do not find an interrogation in the Latin copies, as it is marked in the Greek, oude didaskei umas. The rest of the text seems to be better connected, if we read it with an interrogation.] having given to women long hair, designed it to be as a natural veil. In fine, he appeals to them, to be judges, whether it be not unbecoming in women to pray without a veil. But he will have men to be uncovered, and not to bear such a mark of subjection, as a veil is, by which a man would dishonour his head, that is, himself, and Christ, who is his head, and who appointed him, when he created him, to be head over the woman. He looks upon it as a dishonour and a disgrace for men to nourish their hair, as women should do. He also calls God the head of Christ, that is, of Christ, as man. Lest he should seem to lessen the condition of women more than necessary, he adds, that the propagation of mankind now depends on the woman, as well as on the man, seeing every man is by the woman. (Witham)
11:4
Calmet
Praying or prophesying. By prophesying, in this place is meant, reading publicly in the Church, or singing, or explaining some part of the Scripture. To have the head covered, or uncovered, is in itself a thing very indifferent. Amongst the Greeks it was the custom always to sacrifice to their idols with heads uncovered; amongst the Romans, the opposite was the fashion, and among the Jews, as well formerly as at present, they always appear in their synagogues with heads covered. (Calmet)
11:10
Challoner
A power: That is, a veil or covering, as a sign that she is under the power of her husband: and this, the apostle adds, because of the angels, who are present in the assemblies of the faithful. (Challoner)
11:16
Witham
If any man seem to be contentious about this matter, or any other, we have no such custom, nor hath the Church; that is, says St. Chrysostom, to have such quarrels and divisions. Or, as others understand it, we have no such custom for women to be in the Church uncovered. (Witham)
11:17
Witham
Now this I ordain, etc. St. Paul found that several abuses had crept in among the Corinthians at their Church meetings, where before the holy mysteries (though St. Chrysostom thinks after them) they used to have those charitable suppers, called the Agape. For as our Saviour eat first a common supper with his apostles, before he instituted the holy sacrament, so the Christians in many places brought meats with them, and eat a supper together, in token of that friendship and union, which they had with all their brethren, before they began to celebrate the holy mysteries. It is this supper, which according to the common interpretation St. Paul here (ver. 20.) calls the Lord's supper,[Ver. 17. Jam non est dominicam coenam manducare, kuriakon deipnon. This expression is used no where else in the New Testament, and it is much more probable, that by it St. Paul signifies those charitable [Agape] suppers, which the Christians had together, in imitation of Christ's supper with his disciples before he instituted the holy mysteries, which was after supper, as St. Paul here says, ver. 25. and St. Luke xxii. The sacrament of the Lord's body and blood has been called the Eucharist, even from the first ages[centuries] of the Christian religion, as appears by the epistles of St. Ignatius, by St. Irenaeus, Tertullian, etc. The late pretended reformers found it called by this name in the Catholic Church. Why then should they, who pretend to nothing but Scripture, affect to give it no name but the Lord's supper, when these words in the Scripture signify a different supper?] (though St. Augustine and some others by the Lord's supper, understand the holy sacrament itself of Christ's body and blood.) The apostle tells them, he hears there are divisions among them at their meetings, which he says will happen, as there must be also heresies, which God permits, that they who are approved, may be made manifest, that is, that on such occasions, the just may shew their fidelity and constancy in their duty to God. The apostle tells them, that it is not now to eat the Lord's supper, that is, there were such abuses among them, that it was not now to imitate the supper, which Christ made with his apostles, or, according to the exposition of St. Augustine, this was not becoming persons, who, before the end of their meetings, were to partake of the divine mysteries. (Witham)
11:19
Challoner
There must be also heresies: By reason of the pride and perversity of man's heart; not by God's will or appointment; who nevertheless draws good out of this evil, manifesting, by that occasion, who are the good and firm Christians, and making their faith more remarkable. (Challoner)
Not that God hath directly so appointed, as necessary: this originates in man's malice, and his sole pride, and great abuse of free-will. The providence of God draweth good out of evil, but wo to the man, says the Scripture, by whom scandal cometh, such as sects and heresies. Hence St. Augustine, ch. VIII. de vera relig. says: "Let us use heretics not so as to approve their errors, but to make us more wary and vigilant, and more strenuous in defending Catholic doctrine against their deceits."
11:20
Challoner
The Lord's supper. So the apostle here calls the charity [Agape] feasts observed by the primitive Christians; and reprehends the abuses of the Corinthians on these occasions: which were the more criminal, because these feasts were accompanied with the celebrating the eucharistic sacrifice and sacrament. (Challoner)
11:21
Witham
Every one taketh before his own supper to eat. The sense seems to be, that he took and brought with him, what he designed to eat with others, and give at that supper: but as soon as some were met (without staying for others, as he orders them, ver. 33., when he again speaks of these suppers) the rich placing themselves together, began this supper, and did not take with them their poor brethren, who had brought nothing, or had nothing to bring; by this means, one indeed is hungry, and another is drunk, that is, had at least drunk plentifully, while the poor had nothing but shame, and confusion. By this means of eating and drinking without temperance and moderation, they were by no means disposed to receive afterwards the holy Eucharist. He tells such persons that committed these disorders, that if they be so hungry that they cannot fast, they should eat (ver. 34.) before they come from home. We find these Agape forbidden to be made in the Churches, in the 28th canon of the council of Laodicea, a little before the general council of Nice. In St. Chrysostom's time, and from the first ages[centuries], every one received the sacrament of the holy eucharist fasting, as it is probable this was one of the things which St. Paul gave orders about, (ver. 34.) when he came to Corinth. We must not imagine, that because Christ instituted the holy sacrament, and gave it to his apostles after he had supped with them, that the apostles, or the pastors of the Church, their successors, could not order it to be received fasting, and kneeling, for greater reverence and devotion. See St. Augustine on this same subject, in his letter to Januarius, liv. tom. 2. part 2. p. 126. Nov. edit. He says, that though it is evident the apostles did not receive the body and blood of Christ fasting, yet we must not on that account calumniate, or blame the universal Church, in which it is received only by those who are fasting. He says, it is most insolent madness to dispute against what is a custom in the universal Church. (Witham)
11:23
I have received of the Lord. That is, by revelation from Christ, as well as from others, who were present with him, that which also I delivered to you by word of mouth, etc. Here he speaks of the holy sacrament itself, of the words of consecration, as the evangelists had done, and of the real presence of Christ's body and blood.
Which shall be delivered for you. In the common Greek copies, which is broken for you, to wit, on the cross.
Witham
You shall shew the death of the Lord. As often as you receive, it shall be with a devout and grateful remembrance of his sufferings and death for your sake. He puts every one in mind, that whosoever shall eat this bread, (ver. 27.) so called from the outward appearances, or drink the chalice of the Lord unworthily, shall, by such a sacrilege, be guilty of the body and of the blood of the Lord. And (ver. 29.) that he eateth, and drinketh judgment, or condemnation to himself, not discerning the difference betwixt celestial food and other meats, and not considering it to be truly the body of the Lord. See St. Chrysostom, hom. xxvii. If the words of our Saviour, this is my body, etc. were to be understood in a metaphorical and figurative sense only, is it probable that St. Paul, writing twenty-four years afterwards, to the new converted Gentiles at Corinth, would have used words, which full as clearly express a true and real presence of Christ's body in the eucharist, without one word to signify that this was to be understood in a figurative sense only? (Witham)
11:24
Juvenius, a native of Spain, and a priest, who flourished under Constantine the Great, about the year 329, has left us the life of Christ in hexameter verse, where speaking of the institution of the eucharist, he says, "Christ taught his disciples, that he delivered to them his own body;" and when he gave them the chalice, "he taught them that he had distributed to them his blood: and said, this blood remits the sins of the people: drink this, it is mine." (Bibl. Max. P. P. T. 4:p. 74) Discipulos docuit proprium se tradere corpus, Edocuitque suum se divisisse cruorem. Atque ait: Hic sanguis populi delicta remittit: Hunc potate meum.
11:27
Or drink. Here erroneous translators corrupted the text, by putting and drink (contrary to the original, e pine ) instead of or drink.
Challoner
Guilty of the body, etc. not discerning the body, etc. This demonstrates the real presence of the body and blood of Christ, even to the unworthy communicant; who otherwise could not be guilty of the body and blood of Christ, or justly condemned for not discerning the Lord's body. (Challoner)
The real presence in the sacrament is also proved by the enormity of the crime, in its profanation. See St. Chrysostom, hom. de non contem. ec. and hom. lx. and lxi. ad pop. Antioch. where he shews that the unworthy receiver imitates the Jews in crucifying Jesus, and trampling under foot his sacred blood. Hence the dreadful punishments we read of in verses 27 and 30.
11:28
Challoner
Drink of the chalice. This is not said by way of command, but by way of allowance, viz. where and when it is agreeable to the practice and discipline of the Church. (Challoner)
11:30
Witham
Therefore in punishment of the sin of receiving unworthily, many are infirm, visited with infirmities, even that bring death, which is meant by those words, many sleep. But it is a mercy of God, when he only punishes by sickness, or a corporal death, and does not permit us to perish for ever, or be condemned with this wicked world. To avoid this, let a man prove himself, examine the state of his conscience, especially before he receives the holy sacrament, confess his sins, and be absolved by those to whom Christ left the power of forgiving sins in his name, and by his authority. If we judge ourselves in this manner, we shall not be judged, that is, condemned. (Witham)
11:10
A power.... that is, a veil or covering, as a sign that she is under the power of her husband: and this, the apostle adds, because of the angels, who are present in the assemblies of the faithful.
11:19
There must be also heresies.... By reason of the pride and perversity of man’s heart; not by God’s will or appointment; who nevertheless draws good out of this evil, manifesting, by that occasion, who are the good and firm Christians, and making their faith more remarkable.
11:20
The Lord’s supper.... So the apostle here calls the charity feasts observed by the primitive Christians; and reprehends the abuses of the Corinthians, on these occasions; which were the more criminal, because these feasts were accompanied with the celebrating of the eucharistic sacrifice and sacrament.
11:27
Or drink.... Here erroneous translators corrupted the text, by putting and drink (contrary to the original) instead of or drink.
Guilty of the body, etc., not discerning the body, etc.... This demonstrates the real presence of the body and blood of Christ, even to the unworthy communicant; who otherwise could not be guilty of the body and blood of Christ, or justly condemned for not discerning the Lord’s body.
11:28
Drink of the chalice.... This is not said by way of command, but by way of allowance, viz., where and when it is agreeable to the practice and discipline of the church.
11:2
2. My precepts.] Our Pastors and Prelates haue authoritie to commaund, and vve are bound to obey. And the Gouerners of the Church may take order and prescribe that vvhich is comely in euery state, as time and place require, though the things be not of the substance of our religion.
In the greeke, Traditions, 〈Greek〉.
11:5
5. Euery vvoman.] Vvhat gifts of God so euer vvomen haue, though supernatural, as some had in the Primitiue Church, yet they may not forget their vvomanly shamefastnes, but shevv them selues subiect and modest, and couer their heads vvith a veile.
11:8
Concordanza Gen. 2, 21.
11:16
16. Custome.] If vvomen or other, to defend their disorder & malipertnes, dispute or alleage Scriptures and reasons, The Custome of the Church, is a good answer against al vvranglers. or require causes of their preachers vvhy & by vvhat authoritie they should be thus restrained in things indifferent, make them no other ansvver but this, This is the custome of the Church, this is our custome. Vvhich is a goodly rule to represse the saucinesse of contentious •anglers, vvhich being out of al modestie and reason, neuer vvant vvordes and replies against the Church. Vvhich Church if it could then by prescription of tvventy or thirty yeres, and by the authority of one or tvvo of their first preachers, stoppe the mouthes of the seditious: vvhat should not the custome of fiftene hundred yeres, & the decrees of many hundred Pastors, gaine of reasonable, modest, and humble men?
churches.
11:17
Liturgia The Epistle vpon Maundy Thursday.
11:19
19. There must be heresies.] Vvhen the Apostle saith, That heresies shal come, and vvherfore. Heresies must be: He shevveth the euent, and not that God hath directly so appointed it as necessarie. for, that they be, it commeth of mans malice and free vvil: but that they be conuerted to the manifestation of the good and constant in faith & the Churches vnitie, that is Gods special vvorke of prouidence that vvorketh good of euil. And for that there should fall Heresies and Schismes, specially concerning the Article and vse of the B Sacrament of the Altar, Vvhat cōmoditie vve may make of heresies. vvhereof he novv beginneth to treate, it may make vs maruel the lesse, to see so great dissensions. Heresies, and Schismes of the vvicked and vveake in faith concerning the same. Such things then vvil be, but vvo to him by vvhom scandals or Sectes do come. Let vs vse Heretikes, saith S. Augustine, not to that end to approue their errours, but that by defending the Catholike doctrine against their deceices, vve may be more vvatchful and vvary: because it is most truely vvritten. There must be heresies that the tried and approued may be manifested or discoured from the holovv hartes among you. Let vs vse this benefite of Gods prouidence, for Heretikes be made of such as vvould erre or be naught, though they vvere in the Church: but being out, they profite vs excedingly, not by teaching the truth vvhich they knovv not, but by stirring vp the carnal in the Church to seeke truth, and the spiritual Catholikes, to deere the truth, for there be innumerable holy approued men in the Church, but they be not discerned from other among vs, nor manifest, so long as vve had rather sleepe in darknes of ignorance, then behold the light of truth. therfore many are raised out of their sleepe by Heretikes to see the day of God, and are glad thereof. August. c. 8. de vera relig.
11:20
20. Our Lordes supper.] The Christians at or about the time of the Churches onely Sacrifice and their communicating thereof, kept great feastes: vvhich continued long, for that the reliefe of the poore vpon the common charges of the richer sort, Agapae or suppers of charitie. and the charitie and vnitie of al sortes vvere much preserued thereby, Cōc. Gang. can. 11. for vvhich cause they vvere called 〈Greek〉, that is, Charities, of the auncient Fathers, and vvere kept commonly in Church houses or porches adioyning, or in the body of the Church (vvhereof see Tertullian Apolog. c. 19. Conc Loadic. can. 27. 28. Clemens Alexand. S. Iustine, S. Augustine cont. Faiest. li. 20 c. 20.) after the Sacrifice and Communion vvas ended, as S. Chrysostom ho. 27. in 1 Cor. in initio iudgeth. Those feastes S. Paul here calleth Coenas Dominicas, because they vvere made in the Churches vvhich then vvere called Dominica, Vvhether the Apostle meane by our Lords supper, the B. Sacrament. that is, Our Lordes houses. The disorder therfore kept among the Corinthians in these Church-feastes of Charitie, the Apostle seeketh here to redresse: from the foule abuses expressed here in the text. And as S. Ambrose in hunc locum, and most good authors novv thinke, this vvhich he calleth Dominicam coenam, is not meant of the B. Sacrament, as the circunstances also of the text do giue, namely, the reiecting of the poore, the rich mens priuate deuouring of al, not expecting one an other, glottony and drunkennesse in the same, vvhich can not agree to the holy Sacrament. And therfore the Heretikes haue smal reason, vpon this place, to name the said holy Sacramēt, rather, the Supper of the Lord, then after the maner of the primitiue Church, the Eucharist, MASSE, or Liturgie. But by like they vvould bring it to the supper againe or Euening seruice, vvhen men be not fasting, the rather to take avvay the old estimation of the holines thereof.
11:23
23. I haue deliuered.] Traditiō vvithout vvriting. As al other partes of religion vvere first deliuered by preaching and vvord of mouth to euery Nation conuerted, so this holy order and vse of the B. Sacrament vvas by S. Paul first giuen vnto the Corinthians by tradition. Vnto vvhich as receiued of our Lord he reuoketh them by this Epistle, not putting in vvriting particularly al things pertaining to the order, vse, and institution, Whether the catholikes or Protestants doe more imitate Christs institution of the B. Sacrament. as he aftervvard saith: but repeating the summe and substance thereof, and leauing the residue to his returne. But his vvordes and narration here vvritten vve vvil particularly prosecute, because the Heretikes make profession to folovv the same in their pretended reformation of the MASSE.
23. Ia the night.] First the Aduersaries may be here conuinced that al the circumstāces of time, person, & place vvhich in Christes action are noted, neede not to be imitated. As, that the Sacramēt should be ministred at night, to men onely, to onely tvvelue, after or at supper, & such like: because (as S. Cyprian ep. •3. nu. •. & S. Augustine ep. 118. c. 6. note) there vvere causes of those accidents in Christ that are not novv to be alleaged for vs. He instituted then this holy act: vve do not, he made his Apostles Priests, Al circunstāces in our Sauiours action about the B. Sacramēt, neede not be imitated. that is to say, gaue them commission to do and minister the same: vve do not he vvould haue this the last act of his life & vvithin the bounds of his Passion: it is not so vvith vs. he vvould eate and make an end of the Paschal to accomplish the old Lavv: that can not be in our action. therfore he must needes doe it after supper and at night: vve may not do so. he excluded al vvomen, al the rest of his Disciples, al lay men: vve inuite al faithful, men & vvomen. In many circunstances then, neither vve may imitate Christes first action, nor the Heretikes as yet do: though they seeme to encline by abandoning other names sauing this (calling it Supper) to haue it at night and after meate. though (as is before noted) they haue no iust cause to call it so vpon Christ, fact, seeing the Euangelists do plainely shevv that the Sacrament vvas instituted after Supper, Io. 13, 2. as the Apostle him self here recordeth of the later part in expresse speach. And most men thinke, a long sermon and the vvashing of the Apostles feete came betvvene, yea and that the supper vvas quite finished, & grace said. But in al these and such like things, the Catholike Church onely, by Christes Spirit can tel, vvhich things are imitable, vvhich not, in al his actions.
•1. Tooke.] Christ tooke bread into his hands, applying this ceremonie, action, and benediction to it, Luc. 9, 16. and did blesse the very element, vsed povver and actiue vvord vpon it, as he did ouer the bread and fishes vvhich he multiplied: The Protestants imitate not Christ in blessing the bread and vvine. and so doth the Church of God: and so do not the Protestants, if they folovv their ovvne booke and doctrine, but they let the bread & cuppe stand a loofe, and occupie Christes vvordes by vvay of report and narration applying them not at al to the matter proposed to be occupied: and therfore hovvsoeuer the simple people be deluded by the rehersal of the same vvordes vvhich Christ vsed, yet consecration, benediction, or sanctification of bread and vvine they professe they make none at al. At the first alteration of religion, there vvas a figure of the Crosse at this vvord. He blessed: and at the vvorde, He tooke, there vvas a glosse or rubrike that appointed the Minister to imitate Christs action, and to take the bread into his hands: aftervvard that vvas reformed and Christes action abolished, and his blessing of bread turned to thankes giuing to God.
23. Bread.] They imitate him not in vnleauened bread, and mingling water with wine. Christ made the holy Sacrament of vnleauened bread, and al the Latin Church imitateth him in the same, as a thing much more agreable to the signification both in it self and in our liues, then the leauen. Yet our Aduersaries neither folovv Christ, S. Paul, nor the vvest Church, in the same: but rather purposely make choise of that kind that is in it self more vnseemely, and to the first institution lesse agreable. In the other part of the Sacrament they contemne Christ and his Church much more impudently and damnably. For Christ and al the Apostles and al Catholike Churches in the vvorld haue euer mixed their wine vvith water, for great mysterie and signification, specially for that water gushed together vvith bloud out of our Lordes side. This our Lord did (saith S. Cyprian Ep. 63 ad Cecilium. nu. 4, 7.) and none rightly offereth, that folovveth not him therein. Thus Irenaeus (li. 5. c. 1.) Iustine (Apolog. 2. in fine.) and al the Fathers testifie the Primitiue Church did, and in this sort it is done in al the MASSES of the Greekes, S. Iames, S. Basils, S. Chrisostoms: and yet our Protestant: pretending to reduce al to Christ, vvil not doe as he did, and al the Apostles and Churches that euer vvere.
Liturgia The Epistle vpon CORPVS Christi day.
Concordanza Mat. 26, 26.
The Apostles drift in al that he saith here of the Sacramēt, is against vnvvorthy receiuing (as S. Augustine also noteth Ep. 11•. c. 3.) and not to set out the vvhole order of ministratiō, as the heretikes do ignorātly imagine.
Concordanza Mr. 14, 22.
11:24
24. This is.] These vvordes being set dovvne, not in the person of the Euangelistes or Apostles, The vvordes of consecration, to be said ouer the bread and vvine. the vvhich the Protestants do not. but expressed as in Christes ovvne person, to be said ouer the bread, and the like ouer the vvine, are the formes of the Sacrament and vvordes of consecration: neither is it a Sacrament but (as S. Augustine saith) vvhen the vvordes come, tract, •0 in Io. that is to say, actiuely and presently be applied to the elements of the same. Therfore the Protestants neuer applying these vvordes more then the vvhole narration of the institution, nor reciting the vvhole (as is said) othervvise then in historical maner, (as if one vvould minister Baptisme & neuer apply the wordes of the Sacramēt to the childe, but onely read Christes speaches of the same) make no Sacrament at al. And that these proper vvordes be the onely forme of this Sacrament, and so to be spoken ouer or vpon the bread and vvine, S. Ambrose plainly and precisely vvriteth, recording hovv far the Euangelists narratiue vvordes do goe, and vvhere Christes ovvne peculiar mystical vvordes of consecration begin: and so the rest of the fathers. Ambro. li. 4. de Sacr. e. 4. &c. 9. de init. Myster, Iusti. Apolog. 2. in fine. Cypr. de Can. Do. nu. 1. 2. Aug. Ser. 28. de verb. Do. sec. Mat. Tertul. li. 4. cont. Marc. Chrys. ho. 2. in 2. ad Tim. in fine. & ho. de prodit. Iuda to. 3. Grego. Nyss. in orat. Catech. Damase. li. 4. c. 14.
24. My body.] Vvhen the vvordes of Consecration be by tho said impietie of the Protestants, thus remoued from the elements: The Protestants haue taken away the B. Sacrament altogether. no maruel if Christes holy body and bloud be not there, or that it is novv no more a Sacrament, but common bread and vvine. So they that vniustly charge the Cath. Church vvith defrauding the people of one peece of the Sacramēt, haue in very deede left no part nor spice of Sacrament, neither folovving Christ, as they pretend, nor S. Paul, nor any Euangelist, but their owne detestable Secte, hauing boldly defaced the vvhole institution, not in any accidental indifferent circunstances, but in the very substance and al. The right name is gone, the due elements both gone, no blessing or consecration, or other action ouer them, the formes be gone: and consequently the body and bloud, the Sacrament and the Sacrifice.
24. This doe.] The povver to consecrate giuen to Priests onely. By these vvordes, authoritie and povver is giuen to the Apostles, and by the like, in the Sacrament of Orders, to al lavvful Priests onely. No maruel then that the nevv heretical Ministers being lay men, giue the people nothing but bare bread and vvine, profane, naked, and natural elements void of Sacrament and al grace. See the Annotation vpon S. Luke chap. 22, 19.
24. Take and eate.] This pertaineth to the receiuing of those things vvhich by consecration are present and sacrificed before: as vvhen the people or Priests in the old Lavv did eate the hostes offered or part thereof, they vvere made partakers of the sacrifice done to God before. The Sacramēt consisteth not in the receiuing. And this is not the substance, or being, or making of the Sacrament or Sacrifice of Christes body and bloud: but it is the vse and application to the receiuer, of the things vvhich vvere made and offered to God before. There is a difference betvvixt the making of a medecine or the substance and ingredience of it, and the taking of it. Novv the receiuing being but a consequence or one of the endes vvhy the Sacrament vvas made, & the meane to apply it vnto vs: the Aduersaries vnlearnedly make it al and some, ad therfore improperly name the vvhole Sacrament and ministration therof, Vvhy the Protestants call it the Communion. by calling it the Communion. Vvhich name they giue also rather then any other, to make the ignorant beleeue that many must communicate together: as though it vvere so called for that it is common to many. By which collusion they take avvay the receiuing of the Priest alone, of the sicke alone, Communion, vvhich is a part of the MASSES, what it signifieth. of reseruing the consecrated Host and the vvhole Sacrament. Against vvhich deceite, knovv that this part of the MASSE is not called Communiō, for that many should concurre together alwaies in the external Sacrament: but for that vve do communicate or ioyne in vnitie and perfect felovvship of one body, vvith al Christian men in the vvorld, vvith al (vve say) that eate it through the vvhole Church, and not vvith them onely vvhich eate vvith vs at one time. And this fellovvship riseth of that, that vve be euery time we receiue either alone or vvith companie, partakers of that one body vvhich is receiued through out al the vvorld. It is called cōmunion (saith S. Damascent) & so in deede it is, li. 4. c. 14. de orthod, fide. for that by it vve comunicate vvith Christ & be partakers of his flesh & diuinitie, & by it doe cō communicate and are vnited one vvith an other. onely let vs take heeds that vve do not participat vvith heretikes. And vvhen the Apostle saith, that al be one bread and one body that are partakers of one Bread, he meaneth not of them onely that communicate at one time and place: but that al be so, that communicate in vnitie through the whole Church. Thē the name Communion is as ignorantly vsed of them, as the name of Supper.
Concordanza Luc. 22, 19.
11:26
26. You shal shevv.] Vpon this vvord the Heretikes fondly ground their false supposition, that this Sacrament can not rightly be ministred or made vvithout a sermon of the death of Christ: Hovv Christs death is shewed by the B. Sacrament it self, vvithout sermon or othervvise. and that this and other Sacraments in the Church, be not profitable, when they be ministred in a strange language. As though the grace, force, operation, & actiuitie, together vvith the iustruction and representation of the things which they signifie, vvere not in the very substance, matter, forme, vse, and vvorke it self of euery of the Sacraments: and as though preaching vvere not one vvay to shevv Christes Passion, and the Sacraments an other vvay: namely this Sacrament, conteining in the very kindes of the elements and the action, a most liuely representation of Christes death. As vvisely might they say that neither Abels sacrifice nor the Paschal lambe could signifie Christes death vvithout a Sermon.
11:27
27. Guilty of the body.] The vvicked receiue the body & bloud. The real presence is proued by the heinous offēse of vnvvorthy receiuing. First herevpon marke vvel, that il men receiue the body and bloud of Christ, be they infidels or il liuers. For in this case they could not be guilty of that vvhich they receiue not. Secondly, that it could not be so heinous an offense for any man to receiue a peece of bread or a cuppe of vvine, though they vvere a true Sacrament. For it is a deadly sinne to receiue any Sacramēt with vvil & intentiō to cōtinevv in sinne, or, vvithout repentance of former sinnes: but yet by the vnvvorthy receiuing of no other Sacrament is man guilty of Christes body and bloud, but here, vvhere the vnvvorthy (as S. Chrysostom saith) doth vilany to Christes ovvne person, as the Ievves or Gentiles did, that crucified it. Chrys. ho. de non contemn. Ec. &c. Ho. 60 & 61 ad po. Antioch. Vvhich inuincibly proueth against the Heretikes that Christ is really present.
11:28
28. Let him proue.] Confessiō before receiuing the B. Sacrament. A man must examine his life diligently vvhether he be in any mortal sinne, and must confesse him self of euery offense vvhich he knovveth or feareth to be deadly, before he presume to come to the holy Sacrament. For so the Apostles doctrine here, vvith the continual custom of the Cath. Church and the Fathers example, binde him to doe. Cypr. de laps. nu. 7. Aug. Eccl. dog. c. 53.
11:29
29. Not diseruing the body.] Adoration of the B. Sacrament. That is, because he putteth no difference nor distinction betvvixt this high meate and others. and therfore S. Augustine saith ep. 118. c. 3. that it is he that the Apostle saith shal be damned, that doth not by singular veneration or adoration make a difference betvvene this meate and al others. And againe in Psal. 98. No man eateth it before he adore it. And S. Ambrose li. 3, c. 12 de Sp. San. We adore the flesh of Christ in the Mysteries. S. Chrysostome ho. 24 in 1 Cor. We adore him on the altar, as the Sages did in the manger. S. Nazianzene in Epitaph. Gorgoniae. My sister called on him vvhich is vvorshipped vpon the altar. Theodorete Dial. 2 Inconf. The Mystical tokens be adored. S. Denys, this Apostles scholer, made solemne inuocation of the Sacrament after Consecration. Ecclesiast. Hier. c. 1 part. • in princip. and before the receiuing, the vvhole Church of God crieth vpon it, See the Annot. Domine non sum digni•s, The manifold honour and discerning of Christes body in the Cath. Church. Deus propitius este mihi peccators. Lambe of God that takest avvay the sinnes of the vvorld, haue mercie on vs. And for better discerning of this diuine meate, vve are called from common profane houses to Gods Churchs for this, Mat. •, •. vve are forbidden to make it in vulge. apparel, and are appointed sacred solemne vestiments. Hiero. in Epitaph. Nepot. & li. 2 adu. Pelag. c. 9. Paulinus ep. 12 ad Seuer. Io. Diaco. in vit. D. Greg. li. 3, c. 59. For this, is the halovving of Corporals and Chalices; Ambr. 2 Off. c. 28. Nazianz, Orat. ad Arianos: Optatus li. 6 in initio. for this, profane tables are remoued and altars consecrated: August. Ser de temp. 255. for this, the very Priests them selues are honorable, chast, sacred, Hiero. ep. 1 ad Heliodorum c. • Li• adu. Iouin. c. 19 Ambros. in 1 Tim. 3. for this, the people is forbidden to touch it vvith cōmon hands. Nazianz. orat. ad Arianos in initio. for this, great care and solicitude is taken that no part of either kinde fall to the ground, Cyril. Hieros. mystag. 5 in fine. Orig. ho. 13 in c. 25 Exod. for this sacred prouision is made that if any hosts or parts of the Sacrament do remaine vnreceiued, they be most religiously reserued vvith al honour and diligence possible, and for this, examination of consciences, confession, continencie, & (as S. Augustine saith) receiuing it fasting. ep. 118, c. 6. Thus dovve Catholikes and the Church of God discerne the holy Body and bloud by S. Paules rule, The Profane bread of the Protestants. not onely from your profane bread and v•ine (vvhich not by any secrete abuse of your Curats or Clerkes, but by the very order of your booke, the Minister, if any remaine after your Communion, may take home vvith him to his ovvne vse and therfore is no more holy by your ovvne iudgement then the rest of his meates) but from al other either vulgar or sanctified meates, as Aug. de pec. merit. li. 2. c. 24. Ep. Iuda. the Catechumens bread, and our vsual holy bread. If al this be plaine and true, Holy bread. and you haue nothing agreable to the Apostles nor Christes institution, but al cleane contrarie: then imporet vobis Deus and confound you for not discerning his holy Body, and for conculcating the bloud of the nevv Testament.
•0. Many sleepe.] Vnvvorthie receiuing. Vve see here by this, it is a fearful case and crime to defile by sinne (as much as in vs lieth) the body of Christin the Sacrament. seeing God strooke many to death for it in the Primitiue Church, and punished others by greuous sicknes. No maruel that so many strange diseases and deaths fall vpon vs novv in the vvorld.
11:31
31. Iudge your selues.] Penance and satisfaction. Vve may note here that it is not ynough, onely to sinne no more, or to repent lightly of that vvhich is past: but that vve should punish our selues according to the vveight of the faults past and forgiuen: and also that God vvil punish vs by temporal scourges in this life or the next, if vve do not make our selues very cleane before vve come to receiue his holy Sacrament. vvhose heauy hands vve may escape by punishing our selues by fasting and other penance.
11:33
33. Expect one an other.] Returning novv to their former fault and disorder for the vvhich he tooke this occasion to talke of the holy Sacrament, and hovv great a fault it is to come vnvvorthely to it: he exhorteth them to keepe their said suppers or feastes in vnitie, peace, and sobrietie, the riche expecting the poore &c.
11:34
34. I vvil dispose.] The Masse is agreable to the Apostles vse and tradition: the Communion is not. Man particular orders & decrees, moe then be here or in any other booke of the nevv Testament expresly vvritten, did the Apostles, as we see here, and namely S. Paul to the Corinthians, set dovvne by tradition, vvhich our vvhole ministration of the MASSE is agreable vnto, as the substance of the Sacrifice and Sacrament is by the premisses proued to be most consonant: Caluins supper and Communion in al points vvholy repugnant to the same. And that it agreeth not to these other not vvrittē traditions, Aug. ep. 118 c. 6. they easely confesse. The Apostles deliuered vnto the Church to take it onely fasting: they care not for it. The Apostles taught the Church to consecrate by the vvordes and the signe of the Crosse, vvithout vvhich (saith S. Augustine tract. in Io. 118. Ser. •5, in append. Chrys. ho. 〈◊〉 in 16 Mat.) no Sacrament is rightly perfited: Aug. tract 84 in Io. & Chrys. ho. 〈◊〉 in Act. the Protestants haue takē it avvay. The Apostles taught the Church to keepe a Memorie or inuocatiō of Saincts in this Sacrifice: the Caluinists haue none. The Apostles decreed that in this Sacrifice there should be special praiers for the dead, Chrys. ho. in ep. ad Philip. Aug. de cur. pro mort. c. 1: they haue none. Likewise that water should be mixed with the wine, and so forth. See Annot. in c. 11, 〈◊〉. 23. Bread. Therfore if Caluin had made his new administration according to all the Apostles written wordes, yet not knovving how many things beside, the Apostle had to prescribe in these wordes, Catera cum vener• disponam (the rest I wil dispose, when I come) he could not haue satisfied any wise man in his new chaunge. But now seeing they are fallen to so palpable blindnes, that their doing is directly opposite to the very Scripture also, which they pretend to folow onely, and haue quite destroied both the name, substance, and al good accidents of Christes principal Sacrament, we trust al the world wil see their folly and impudencie.
11:1
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Ephesians: Shorter and Longer Versions 3
… For even Jesus Christ does all things according to the will of the Father, as He Himself declares in a certain place, “I do always those things that please Him.” Wherefore it behoves us also to live according to the will of God in Christ, and to imitate Him as Paul did. For, says he, “Be ye followers of me, even as I also am of Christ.”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 20
So far, however, as regards the dress of women, the variety of observance compels us—men of no consideration whatever—to treat, presumptuously indeed, after the most holy apostle,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.15
… until the disciple shall be as the Master, imitating first the imitator of Christ, and after him Christ Himself, according to that which is said by Paul, “Be ye imitators of me even as I also of Christ.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part III 2
… and the good which he willed to do, but did not; and conversely, whether as often as he willed to do good, so often he did not do the good which he willed, but did the evil which he willed not? And how he can say, when exhorting us to shake off all manner of sin, “Be ye followers of me, even as I also am of Christ?”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.25
… And many now too keep the Saviour’s command, being merciful ‘as their Father which is in heaven ,’ and observing the exhortation, ‘Be ye therefore followers of God as dear children, and walk in love, as Christ also hath loved us ;’ many too have become followers of Paul as he also of Christ
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… in purity .’ So well do they keep the Feast, that even the unbelievers, seeing their order , may say, ‘God is with them of a truth .’ For as he who receives an apostle receives Him who sent him , so he who is a follower of the saints, makes the Lord in every respect his end and aim, even as Paul, being a follower of Him, goes on to say, ‘As I also of Christ
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 10
8. Thus too Paul, while he conducted himself after the example of the Lord, exhorted us, saying, ‘Be ye followers of me, as I also am of Christ
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
2. Since we are thus circumstanced, my brethren, let us never loiter in the path of virtue; for hereto he counsels us, saying, ‘Be ye followers of me, as I also am of Christ
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 15
… so that the man who is being saved through imitation of Christ receives that old adoption. For perfection of life the imitation of Christ is necessary, not only in the example of gentleness, lowliness, and long suffering set us in His life, but also of His actual death. So Paul, the imitator of Christ,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
… But because he showed such great love toward Christ, he went up above the Heavens, and stood with the Angels. And so if we too would rouse ourselves up some little, and kindle in ourselves that fire, we shall be able to emulate that holy man. For were this impossible, he would never have cried aloud, and said, “Be ye imitators of me, as I am of Christ.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 13
Ver. 16 . [5.] “I beseech you, be ye imitators of me, as I also am of Christ.” ( κάθως κὰγὼ Χριστοῦ , omitted in our version: the Vulgate has it, see c.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 25
Chap. xi. ver. 1 . “Be ye imitators of me, even as I also am of Christ.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 70
[1.] “ Be ye imitators of me,” said Paul, “as I also am of Christ.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 83
… He is insulted, beareth mockings, and scornful blows upon the cheek; and dost thou wish everywhere to be honored, and bearest thou not the reproaching of Christ? Hearest thou not Paul saying, “Be ye imitators of me, even as I also am of Christ”? (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.21
31. But Thy Word, O God, is the fountain of eternal life, and passeth not away; therefore this departure is kept in check by Thy word when it is said unto us, “Be not conformed unto this world,” so that the earth may bring forth a living soul in the fountain of life,—a soul restrained in Thy Word, by Thy Evangelists, by imitating the followers of Thy Christ.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 208.5
… In regard, however, to those whom they see to be good shepherds, they not only hear the good things which they teach, but also imitate the good actions which they perform. Of this number was the apostle, who said: “Be ye followers of me, even as I also am of Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.9
… though hampered by fightings without and fears within; desiring to depart and to be with Christ; longing to see the Romans, that he might have some fruit among them as among other Gentiles; being jealous over the Corinthians, and fearing in that jealousy lest their minds should be corrupted from the chastity that is in Christ;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.77
… ‘In perils by the heathen, in perils by mine own countrymen, in perils among false brethren.’ And again he says, ‘Be ye followers of me, even as I also am of Christ.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.10
… but he is one thing as an example to those who sin because they choose; and another thing as the progenitor of all who are born with sin. All His saints, also, imitate Christ in the pursuit of righteousness; whence the same apostle, whom we have already quoted, says: “Be ye imitators of me, as I am also of Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 37.3.2
… that is, knows him, whom I think just, to be unjust, what am I to make of Abraham’s case, who is commended by Scripture itself as a righteous person? What am I to make of the Apostle Paul, who says, ‘Be ye followers of me, even as I also am of Christ.’
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 6
… If, therefore, thou desirest to be like these, imitate them with all thy power. For the Scripture has said, “The elders who are among you, honour; and, seeing their manner of life and conduct, imitate their faith.” And again it saith, “Imitate me, my brethren, as I imitate Christ.”
11:2
Tertulliano † 220 d.C. On the Apparel of Women ii.7
… Nay, rather banish quite away from your “free” head all this slavery of ornamentation. In vain do you labour to seem adorned: in vain do you call in the aid of all the most skilful manufacturers of false hair. God bids you “be veiled.”
Tertulliano † 220 d.C. On Monogamy 2
… so that this is already the first ground on which we must join issue in a general handling (of the subject), whether there is room for maintaining that the Paraclete has taught any such thing as can either be charged with novelty, in opposition to catholic tradition,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 62.1
… to the people, do not do that which Jesus Christ, our Lord and God, the founder and teacher of this sacrifice, did and taught, I have thought it as well a religious as a necessary thing to write to you this letter, that, if any one is still kept in this error, he may behold the light of truth, and return to the root and origin of the tradition of the Lord.
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 62.2
2. Know then that I have been admonished that, in offering the cup, the tradition of the Lord
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of the Councils 14
14. The blessed Apostle approves of the Corinthians because, he says, ‘ye remember me in all things, and keep the traditions as I delivered them to you’ (
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Synodal Letter to the Bishops of Africa. (Ad Afros Epistola Synodica.) 10
… in order that of us too the Apostle may say, ‘Now I praise you that ye remember me in all things, and as I handed the traditions to you, so ye hold them fast
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… For those who are thus disposed, and fashion themselves according to the Gospel, will be partakers of Christ, and imitators of apostolic conversation, on account of which they shall be deemed worthy of that praise from him, with which he praised the Corinthians, when he said, ‘I praise you that in everything ye are mindful of me
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 29
… But if the greater number of our mysteries are admitted into our constitution without written authority, then, in company with the many others, let us receive this one. For I hold it apostolic to abide also by the unwritten traditions. “I praise you,” it is said, “that ye remember me in all things, and keep the ordinances as I delivered them to you;”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 20.8
8. Having been sufficiently instructed in these things, keep them, I beseech you, in your remembrance; that I also, unworthy though I be, may say of you, Now I love you
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… For separated as he is from the true faith he is far more truly beheaded than that Philistine. For since Christ is the head of every man, as saith the Apostle
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 29
… And this he does in writing to the Hebrews also, speaking as follows, “But, beloved, I am persuaded better things of you, and things which belong unto salvation, though we thus speak.” ( Heb. vi. 9 .) And to the Corinthians again, “Now I praise you, brethren, that ye remember me in all things, and keep the ordinances, as I delivered them to you.” (
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.16
… Therefore, brethren, stand fast and hold the traditions which ye have been taught of us, whether by word or by epistle . And to the Corinthians he writes, Now I praise you, brethren, that ye remember me in all things, and keep the traditions as I have delivered them to you
11:3
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
… Now all these signs (of spiritual gifts) are forthcoming from my side without any difficulty, and they agree, too, with the rules, and the dispensations, and the instructions of the Creator; therefore without doubt the Christ, and the Spirit, and the apostle, belong severally to my God. Here, then, is my frank avowal for any one who cares to require it.
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 14
… is the Spirit of the Father’s person, there is good reason why, in virtue indeed of the unity, the Spirit of Him to whose person He belonged—that is to say, the Father—pronounced Him to be His “face.” Now this, to be sure, is an astonishing thing, that the Father can be taken to be the face of the Son, when He is His head; for “the head of Christ is God.”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 15
… deserving of restraint, at all events, even on this ground, that they put us on a level with Gentiles. As, e.g. , it is the custom of some to make prayer with cloaks doffed, for so do the nations approach their idols; which practice, of course, were its observance becoming, the apostles, who teach concerning the garb of prayer,
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 7
… for their very adornment properly consists in this, that, by being massed together upon the crown, it wholly covers the very citadel of the head with an encirclement of hair.
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 8
The contraries, at all events, of all these (considerations) effect that a man is not to cover his head: to wit, because he has not by nature been gifted with excess of hair; because to be shaven or shorn is not shameful to him; because it was not on his account that the angels transgressed; because his Head is Christ.
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.6.1
… and He is before all things, and by Him all things consist,” who is the head of all things, alone having as head God the Father; for it is written, “The head of Christ is God;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of Arian Opinions 1
… But we acknowledge that the Father who alone is Unbegun and Ingenerate, hath generated inconceivably and incomprehensibly to all: and that the Son hath been generated before ages, and in no wise to be ingenerate Himself like the Father, but to have the Father who generated Him as His beginning; for ‘the Head of Christ is God.’ (
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 11.14
… And as I have often said, He did not bring forth the Son from non-existence into being, nor take the non-existent into sonship : but the Father, being Eternal, eternally and ineffably begat One Only Son, who has no brother. Nor are there two first principles; but the Father is the head of the Son
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.23
… Now Golgotha is interpreted, “the place of a skull.” Who were they then, who prophetically named this spot Golgotha, in which Christ the true Head endured the Cross? As the Apostle says, Who is the Image of the Invisible God; and a little after, and He is the Head of the body, the Church . And again, The Head of every man is Christ
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.3
28. Now let us examine some other objections raised by the Arians. It is written, say they, that “the head of every man is Christ, and the head of woman is man, and the head of Christ is God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 3 . “But I would have ye know, that the head of every man is Christ; and the head of every woman is the man; and the head of Christ is God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
… As great love as each entertains towards himself, so great he would have us entertain towards a wife. Not because we partake of the same nature; no, this ground of duty towards a wife is far greater than that; it is that there are not two bodies but one; he the head, she the body. And how saith he elsewhere “and the Head of Christ is God”? (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 6
… and although He is the Head of all things, yet the Father is the Head of Him. For so it is written, “The Head of Christ is God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 6.9
… For in that place, too, the apostle seems as it were to pass over the Holy Spirit; and yet there, too, He is understood, where he says, “All are yours, and ye are Christ’s, and Christ is God’s.” And again, “The head of the woman is the man, the head of the man is Christ, and the head of Christ is God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 9
… and as to what the Father was individually ( proprie ), and what the Son: to wit, that the former was the Begetter, the latter the Begotten; the former not of the Son, the latter of the Father: the former the Beginning of the latter, whence also He is called the Head of Christ,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.31
… that they are made alive in Christ, because they belong to the body of Christ? that they belong to the body of Christ, because Christ is the head even to them?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.10
… For on natural principles it is more feasible for one to have dominion over many, than for many to have dominion over one. Nor can it be doubted, that it is more consonant with the order of nature that men should bear rule over women, than women over men. It is with this principle in view that the apostle says, “The head of the woman is the man;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.12
… and yet even habit itself, if one does not prove untrue to himself, and does not shrink back in dread from the Christian warfare, he will get the better of under His ( i.e. Christ’s) leadership and assistance; and thus, in accordance with primitive peace and order, both the man is subject to Christ, and the woman is subject to the man.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.12
… For the flesh, which ought to be subject, is in no way the head of the whole nature of man. “No man,” indeed, “ever yet hated his own flesh,” as the apostle says, when giving the precept as to loving one’s wife; but the man is the head of the woman, and Christ is the head of the man.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 14.3
… He would not that that part of him should be struck, where he knows that his life resides. And our Life is Christ, for He hath said Himself, “I am the way, and the truth, and the life.” Here the Apostle also; “The Head of the man is Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 39.5
… “Verily I say unto you, Ye shall see heaven opened” (hear, thou guileless Nathanael, what guileless Jacob saw); “ye shall see heaven opened, and Angels ascending and descending” (unto whom?) “unto the Son of Man.” Therefore was He, as the Son of Man, anointed on the head; for “the head of the woman is the man, and the Head of the man is Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 15.19
… Thus, put the soul without the understanding for the woman; and having the understanding as having the husband. But this husband does not rule the wife well, except when he is ruled by a higher. “For the head of the woman is the man, but the head of the man is Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 57.4
… thou art caring for the leisure of the few, and through abounding iniquity the love of many is waxing cold. The night He speaks of is iniquity: but His dew and drops are those who wax cold and fall away, and make the head of Christ to wax cold, that is, the love of God to fail. For the head of Christ is God.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 3.10
… “My glory;” according to that rule, that no one should ascribe ought to himself. “And the lifter up of my head;” either of Him, who is the Head of us all, or of the spirit of each several one of us, which is the head of the soul and body. For “the head of the woman is the man, and the head of the man is Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 45.18
… And notice the meaning of “the stone.” “The Stone which the builders refused, this is become the head of the corner.” Notice here a great mystery. The “Stone” is Christ. Peter calls Him “a living Stone, disallowed indeed of men, but chosen of God.” And the stone is set at “the head,” because “Christ is the Head of the man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 65.7
… they that abide in the bond of Christ and are the members of Him, make in a manner one man, of whom saith the Apostle, “Until we all arrive at the acknowledging of the Son of God, unto a perfect man, unto the measure of the age of the fulness of Christ.” Therefore one man is taken to Him, to which the Head is Christ; because “the Head of the man is Christ.”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 2.18
… But we know that the Father alone being inoriginate and incomprehensible, has ineffably and incomprehensibly to all begotten, and that the Son was begotten before the ages, but is not unbegotten like the Father, but has a beginning, viz. the Father who begat him, for “the head of Christ is God.”
11:4
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.11.9
… acting like those (the Encratitæ) who, on account of such as come in hypocrisy, hold themselves aloof from the communion of the brethren. We must conclude, moreover, that these men (the Montanists) can not admit the Apostle Paul either. For, in his Epistle to the Corinthians,
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 22
… “ Every woman,” saith he, “praying and prophesying with head uncovered, dishonoureth her own head.” What is “ every woman,” but woman of every age, of every rank, of every condition? By saying “every” he excepts nought of womanhood, just as he excepts nought of manhood either from not being covered; for just so he says, “ Every man .”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 2
… those illustrious hands, which had only been accustomed to divine works, have resisted the sacrilegious sacrifices; those lips, sanctified by heavenly food after the body and blood of the Lord, have rejected the profane contacts and the leavings of the idols. Your head has remained free from the impious and wicked veil
san Basilio † 379 d.C. The Letters 207
… And what evidence have you that this custom was not followed in the time of the great Gregory? You have kept none of his customs up to the present time. Gregory did not cover his head at prayer. How could he? He was a true disciple of the Apostle who says, “Every man praying or prophesying, having his head covered, dishonoureth his head.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 12
… and that not even unto Paul did it seem right to overlook the lesser things. For, tell me, what can be less than a man’s covering his head? Yet observe how great a matter he makes of this and with how great earnestness he forbids it; saying, among many things, “He dishonoreth his head.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 4 . “Every man praying or prophesying having his head covered, dishonoreth his head. But every woman praying or prophesying with her head unveiled dishonoreth her head.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 39
… Just as if the Apostle were teaching pride when he says, “Every man praying or prophesying with veiled head shameth his head;”
11:5
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
… In precisely the same manner, when enjoining on women silence in the church, that they speak not for the mere sake of learning (although that even they have the right of prophesying, he has already shown
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 21
But that point which is promiscuously observed throughout the churches, whether virgins ought to be veiled or no, must be treated of. For they who allow to virgins immunity from head-covering, appear to rest on this; that the apostle has not defined “virgins” by name, but “women,”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 22
… but in the sex even the virgin is embraced. But, withal, the declaration is plain: “ Every woman,” saith he, “praying and prophesying with head uncovered, dishonoureth her own head.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 15
Now, however, some are come to such a height of indecency as to uncover the head, and to drag their maid-servants by the hair.—Why do ye all blush? I am not addressing myself to all, but to those who are carried away into such brutal conduct. Paul saith, “Let not a woman be uncovered.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 147.5
It is usual in the monasteries of Egypt and Syria for virgins and widows who have vowed themselves to God and have renounced the world and have trodden under foot its pleasures, to ask the mothers of their communities to cut their hair; not that afterwards they go about with heads uncovered in defiance of the apostle’s command,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 245
… But those who belong to the world have also to consider how they may in these things please their wives if they be husbands, their husbands if they be wives; with this limitation, that it is not becoming even in married women to uncover their hair, since the apostle commands women to keep their heads covered.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 11.3
… he denies His death, His burial, and His resurrection. He holds that Christ had not a mortal body, and therefore could not really die; and that the marks of His wounds which He showed to His disciples when He appeared to them alive after His resurrection, which Paul also mentions,
11:6
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 17
… Others are to a certain extent covered over the region of the brain with linen coifs of small dimensions—I suppose for fear of pressing the head—and not reaching quite to the ears. If they are so weak in their hearing as not to be able to hear through a covering, I pity them. Let them know that the whole head constitutes “the woman .”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 5.6
… and from thy earliest age hast been nourished in the study of the sacred writings; but he was “a blasphemer, and a persecutor, and injurious,” and ravaged the Church! Nevertheless, he so changed all at once, as to surpass all in the vehemence of his zeal, and he cries out, saying, “Be ye imitators of me, even as I also am of Christ.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 6 . “But if a woman is not veiled, let her also be shorn: but if it be a shame for a woman to be shorn or shaven, let her be veiled.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 3.6
C. I withdraw and yield the point; you have won; provided, however, that victory is the subverting of the truth by specious words, that is to say, not by truth, but by falsehood. For I might make answer to you in the Apostle’s words,
11:7
Tertulliano † 220 d.C. On Idolatry 15
… Therefore, too, the Lord demanded that the money should be shown Him, and inquired about the image, whose it was; and when He had heard it was Cæsar’s, said, “Render to Cæsar what are Cæsar’s, and what are God’s to God;” that is, the image of Cæsar, which is on the coin, to Cæsar, and the image of God, which is on man,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
“The head of every man is Christ.” What Christ, if He is not the author of man? The head he has here put for authority ; now “authority” will accrue to none else than the “author.” Of what man indeed is He the head? Surely of him concerning whom he adds soon afterwards: “The man ought not to cover his head, forasmuch as he is the image of God.”
Tertulliano † 220 d.C. On Exhortation to Chastity 1
… which necessity, indeed, may very easily be circumscribed, if the will rather than the indulgence of God be considered. No one deserves (favour) by availing himself of the indulgence, but by rendering a prompt obedience to the will, (of his master). The will of God is our sanctification, for He wishes His “image”—us—to become likewise His “likeness;”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part III 2
… since it is the most lovely of all things which are combined in living creatures, as being the form which the Deity Himself employs, as the most wise Paul explains: “For a man indeed ought not to cover his head, forasmuch as he is the image and glory of God;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 5
… but withal they were caught whispering to each other and winking with their eyes, that ‘like,’ and ‘always,’ and ‘power,’ and ‘in Him,’ were, as before, common to us and the Son, and that it was no difficulty to agree to these. As to ‘like,’ they said that it is written of us, ‘Man is the image and glory of God
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.17
… for we were not created for Him, but He is made for us ; so that He owes thanks to us, not we to Him, as the woman to the man. ‘For the man,’ says Scripture, ‘was not created for the woman, but the woman for the man.’ Therefore, as ‘the man is the image and glory of God, and the woman the glory of the man
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Synodal Letter to the Bishops of Africa. (Ad Afros Epistola Synodica.) 5
… dissembling minority if they agreed that the Son was not a Creature, but the Power and only Wisdom of the Father, and the Eternal Image, in all respects exact, of the Father, and true God, Eusebius and his fellows were observed exchanging nods with one another, as much as to say ‘this applies to us men also, for we too are called “the image and glory of God
san Basilio † 379 d.C. The Letters 207
… You have kept none of his customs up to the present time. Gregory did not cover his head at prayer. How could he? He was a true disciple of the Apostle who says, “Every man praying or prophesying, having his head covered, dishonoureth his head.” And “a man indeed ought not to cover his head forasmuch as he is the image of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 3.18
… For when thou throttlest a debtor, when thou strippest him, when thou draggest him away, thou tramplest under foot God’s image. Hear for a certainty Paul saying, that “a man ought not to cover his head, forasmuch as he is the image and glory of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 10
… He did not say, “Accustom not to swearing” thy mind, but “thy mouth”; because being altogether an affair of the mouth, thus it is easily remedied. For at last it becomes a habit without intention; as for instance, there are many who entering the public baths, as soon as they have passed the threshold, cross (Hom. in
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 7 . “For a man indeed ought not to have his head veiled, forasmuch as he is the image and glory of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 8
… And why is this? Because he does not use the words in the same signification. For an image is often taken to signify a likeness; but sometimes a thing without life, and worthless. Thus he says himself in his Epistle to the Corinthians, “A man ought not to cover his head, forasmuch as he is the image and glory of God.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 51.6
… “A man,” he says, “ought not to wear long hair, forasmuch as he is the image and glory of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 7.6
… For there are some who draw this distinction, that they will have the Son to be the image, but man not to be the image, but “after the image.” But the apostle refutes them, saying, “For a man indeed ought not to cover his head, forasmuch as he is the image and glory of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 12.7
… Or if even one person of a human being out of three can be called the image of God, as each person also is God in the supreme Trinity itself, why is the woman also not the image of God? For she is instructed for this very reason to cover her head, which he is forbidden to do because he is the image of God.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 12.13
21. But whether that the apostle calls the man the image and glory of God, but the woman the glory of the man,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.8
… and by calling it “the same,” he means that very image which we see in the glass, because that same image is also the glory of the Lord; as he says elsewhere, “For a man indeed ought not to cover his head, forasmuch as he is the image and glory of God,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.14
… a little Scripture proofs, and to discuss, as far as our ability permits us, a little about the nature of the soul itself, is it not beyond the bounds of I will not say the folly, but the madness of all stupidity, even to have the slightest suspicion that the nobler part of man, in which as the blessed Apostle shows, the image and likeness of God consists,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 1.7
… and that He is very God,’ the Eusebians were noticed making signs to one another to shew that these declarations were equally applicable to us. For it is said, that we are ‘ the image and glory of God
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Orth. —And rightly; for since the whole first man became subject to sin, and lost the impression of the Divine Image,
11:8
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 8 . “For the man is not of the woman, but the woman of the man.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
… for others indeed may be strong, but this passion is not only strong, but unfading. For there is a certain love deeply seated in our nature, which imperceptibly to ourselves knits together these bodies of ours. Thus even from the very beginning woman sprang from man, and afterwards from man and woman sprang both man and woman.
11:9
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
… For if I am the image of the Creator there is no room in me for another head. But wherefore “ought the woman to have power over her head, because of the angels?” If it is because “she was created for the man,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 9 . “For neither was the man created for the woman, but the woman for the man.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 9
If it be asked, what has this to do with women of the present day? it shows that the male sex enjoyed the higher honor. Man was first formed; and elsewhere he shows their superiority. “Neither was the man created for the woman, but the woman for the man.” (
11:10
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.8.2
… affirm Paul to have declared in his Epistle to the Corinthians [in these words], “And last of all, He appeared to me also, as to one born out of due time.” Again, the coming of the Saviour with His attendants to Achamoth is declared in like manner by him in the same Epistle, when he says, “A woman ought to have a veil upon her head, because of the angels.”
Tertulliano † 220 d.C. The Chaplet, or De Corona 14
… But even the head which is bound to have the veil, I mean woman’s, as already taken possession of by this very thing, is not open also to a band. She has the burden of her own humility to bear. If she ought not to appear with her head uncovered on account of the angels,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.7
… What was the use, however, of adducing the Creator’s, which he was destroying? It was vain to do so; for his god had no such authority! (The apostle) says: “Thou shalt not muzzle the ox that treadeth out the corn,” and adds: “Doth God take care of oxen?” Yes, of oxen, for the sake of men! For, says he, “it is written for our sakes.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
… For if I am the image of the Creator there is no room in me for another head. But wherefore “ought the woman to have power over her head, because of the angels?”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 22
… Equally in each sex let the younger age follow the discipline of the elder; or else let the male “virgins,” too, be veiled , if the female virgins withal are not veiled, because they are not mentioned by name . Let “man” and “youth” be different, if “woman” and “virgin” are different. For indeed it is “on account of the angels”
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 7
… If “the woman is the glory of the man,” how much more the virgin , who is a glory withal to herself! If “the woman is of the man,” and “for the sake of the man,” that rib of Adam was first a virgin . If “the woman ought to have power upon the head,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 10 . “For this cause ought the woman to have a sign of authority on her head.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 12.7
… But because too great a progression towards inferior things is dangerous to that rational cognition that is conversant with things corporeal and temporal; this ought to have power on its head, which the covering indicates, by which it is signified that it ought to be restrained. For a holy and pious meaning is pleasing to the holy angels.
Ecumenical Councils The Canons of the Holy Fathers Assembled at Gangra, Which Were Set Forth After the Council of Nice 17
… The former give up their hair, because it has gradually become the custom to consider the long hair of women as a special beauty, as their greatest ornament; but the Eustathians, like the ancient Church in general, regarded long hair as the token of subjection to the husband, and, because they renounced marriage and forsook their husbands, they cut it off.
11:11
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to Hero, a Deacon of Antioch 4
… It is fitting, therefore, to love those that were the authors of our birth (but only in the Lord), inasmuch as a man can produce no children without a woman. It is right, therefore, that we should honour those who have had a part in giving us birth. “Neither is the man without the woman, nor the woman without the man,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 11 . “Nevertheless, neither is the man without the woman, nor the woman without the man, in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 24
… But elsewhere the apostle teaches that God is the Maker of both; for he says, "Neither is the woman without the man, nor the man without the woman, in the Lord; for as the woman is of the man, so is the man by the woman; but all things are of God."
11:12
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of Arian Opinions 1
… for you too need not fear to say that the Son was from God.’ For if the Apostle wrote (
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 5
… And this he has plainly distinguished in another passage, where he says that it is proper to a woman to be made of the man, and to a man to be made through the woman, in the words “For as the woman is from [A.V., of] the man, even so is the man also through [A.V., by] the woman.”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 18
46. And it is not from this source alone that our proofs of the natural communion are derived, but from the fact that He is moreover said to be “of God;” not indeed in the sense in which “all things are of God,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 12 . “For as the woman is of the man, so is the man also by the woman.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 24
… “Know ye not,” saith he, “that your bodies are members of Christ?” Of the sex of male and female what saith the son of perdition? That either sex is not of God, but of the devil. What to this saith the Vessel of Election? “As,” saith he, “the woman from out the man, so also the man through the woman: but all things of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Two Souls, Against the Manichæans 7
… For when in one and the same Scriptural authority we read: "All things are of God,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.27
… If, indeed, our human bodies are not of God, then that is false which the Scripture says: “For of Him are all things, through Him are all things, and in Him are all things.” Again, with reference to the same apostle’s statement, “For as the woman is of the man, so also is the man by the woman,”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 2.45
… they endeavored to elude this objection by such fallacious subterfuges as these. ‘The expression, “ God of God, ”’ said they, ‘is to be understood in the same sense as the words of the apostle,
Sozomeno † 450 d.C. The Ecclesiastical History of Sozomen 4.29
When those who maintained the Nicene doctrines demanded of the Acacians how they could say that the Son is dissimilar from the Father, and that He proceeded out of nothing, when it was affirmed in their own formulary that He is “God of God,” they replied that the Apostle Paul had declared that “All things are of God,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
“He uses the phrase ‘of whom’ instead of ‘through whom;’ as when Paul says ‘made of a woman.’ He clearly made this distinction for us in another place where he says that the being made of the man is proper to a woman, but to a man the being made by the woman, in the words ‘For as the woman is of the man so is the man by the woman.’
11:13
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.46
… For the Apostle asks: “Is it comely that a woman pray unto God uncovered; doth not nature itself teach you that if a man have long hair, it is a shame unto him? For it is contrary to nature.” And again he says: “If a woman have long hair, it is a glory unto her.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
… For as there he saith, “judge ye what I say:” (c. x. 15 .) so here, “judge in yourselves:” and he hints something more awful here. For he says that the affront here passes on unto God: although thus indeed he doth not express himself, but in something of a milder and more enigmatical form of speech: “is it seemly that a woman pray unto God unveiled?”
11:14
Tertulliano † 220 d.C. The Chaplet, or De Corona 6
Demanding then a law of God, you have that common one prevailing all over the world, engraven on the natural tables to which the apostle too is wont to appeal, as when in respect of the woman’s veil he says, “Does not even Nature teach you?”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 22
… But it would have expressed itself differently concerning such as were not thus devoid. And so (they who are named) are devoid as much of widowhood as of virginity . So completely has Paul by naming the sex generally, mingled “daughters” and species together in the genus. Again, while he says that “nature herself,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 7
… If, moreover, the apostle further adds the prejudgment of “nature,” that redundancy of locks is an honour to a woman , because hair serves for a covering,
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 16
… Which of these (three) does a custom founded on (mere) opinion appear in behalf of? or what is the colour of the opposite view? God’s is Scripture; God’s is Nature; God’s is Discipline. Whatever is contrary to these is not God’s. If Scripture is uncertain, Nature is manifest; and concerning Nature’s testimony Scripture cannot be uncertain.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 14 . “Doth not even nature itself teach you, that if a man have long hair, it is a dishonor unto him?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 30
For when he was discoursing about the hair of men and women, after all the rest he drew matter thence also to correct them, saying, “Doth not even nature itself teach you that if a man have long hair, it is a dishonor to him? but if a woman have long hair, it is a glory to her?” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 37
… again he brings round the discourse to the opposite point, saying, “For it is shameful for a woman to speak in the church.” That is, first he made this out from the law of God, then from common reason and our received custom; even when he was discoursing with the women about long hair, he said, “Doth not even nature herself teach you?” (c.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.28
28. But I will not speak only of women. Avoid men, also, when you see them loaded with chains and wearing their hair long like women, contrary to the apostle’s precept,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 39
… Just as if the Apostle were teaching pride when he says, “Every man praying or prophesying with veiled head shameth his head;” and, “A man ought not to veil his head, forsomuch as he is the image and glory of God.”
11:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Ver. 15 . “But if a woman have long hair, it is a glory to her; for her hair is given her for a covering.”
11:16
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 8
… Why do we partly acknowledge the definition of the apostle, as absolute with regard to “every man ,” without entering upon disquisitions as to why he has not withal named the boy ; but partly prevaricate, though it is equally absolute with regard to “every woman ?” “If any,” he says, “is contentious, we have not such a custom, nor (has) the Church of God.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 30.2
… Nor is it now but lately that this counsel has been considered by us, nor have these sudden appliances against the wicked but recently occurred to us; but this is read of among us as the ancient severity, the ancient faith, the ancient discipline,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 72.13
13. Hence it is in vain that some who are overcome by reason oppose to us custom, as if custom were greater than truth;
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 72.26
… We, as far as in us lies, do not contend on behalf of heretics with our colleagues and fellow-bishops, with whom we maintain a divine concord and the peace of the Lord; especially since the apostle says, “If any man, however, is thought to be contentious, we have no such custom, neither the Church of God.”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 53
… But forgive me. I began by discrediting; and now I am threatening as though I were convinced. If, after this letter of mine, any one do anything of the kind, he will depart from the altars here and will seek a place where he is able to buy and to sell God’s gift. We and the Churches of God have no such custom.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.pref.5
… For it is written of matters of this sort, which beget strife: “The servant of the Lord must not strive, but be gentle unto all, apt to teach, patient, with moderation instructing those that oppose themselves.” And in another place: “If any man is contentious, we have no such custom, neither the Church of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
Thou seest that some obeyed, whom he praises; and others disobeyed, whom he corrects by what comes afterwards, saying, “Now if any man seem to be contentious, we have no such custom.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 37
And wherefore did he add this? Intimating that he is not using violence nor contention, which is a sign of them who wish not to set up their own things, but aim at what is profitable to others. Wherefore also in another place he saith, “But if any man seemeth to be contentious, we have no such custom.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. Rufinus's Epilogue to Pamphilus the Martyr's Apology for Origen; otherwise The Book Concerning the Adulteration of the Works of Origen 1
What has been said may suffice to show what opinion we ought to form of the books of Origen. I think that every one who has at heart the interests of truth, not of controversy, may easily assent to the well-proved statements I have made. But if any man perseveres in his contentiousness, we have no such custom.
san Girolamo † 420 d.C. The Dialogue Against the Luciferians 1
… I would not hinder a single bishop from doing what he thinks right with the full exercise of his own judgment. So far as is possible, we avoid disputes with colleagues and fellow-bishops about the heretics, and maintain with them a divine harmony and the Lord’s peace, particularly since the Apostle says:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 39
… Now what is more an iniquity than to wish to be obeyed by inferiors, and to refuse to obey superiors? The Apostle, I mean, not us: insomuch that they even let their hair grow long: a matter, of which he would have no disputing at all, saying, “If any chooseth to be contentious, we have no such custom, neither the Church of God.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.8
… We, so far as in us lies, do not strive on behalf of heretics with our colleges and fellow-bishops, with whom we hold the harmony that God enjoins, and the peace of our Lord, especially as the apostle says, ‘If any man seem to be contentious, we have no such custom, neither the churches of God.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.17
… We, so far as in us lies, do not contend on the subject of heretics with our colleagues and fellow-bishops, with whom we maintain concord and peace in the Lord; especially as the apostle also says, ‘If any man seem to be contentious, we have no such custom, neither the churches of God.’
11:17
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 7
This is to prepare the way for drawing them off from pleasure and ease. Such is his wont: when establishing one position, he darts off to another; as, for instance, when discoursing of those who at supper were beforehand with one another, he all at once falls upon the observance of the Mysteries.
Anonymous A Treatise Against the Heretic Novatian by an Anonymous Bishop 14
… dashed down, as they are , by the “violence of the flood which the serpent sent forth from his mouth after the woman.” But “What shall I say?” says the apostle. “Do I praise you? In this I praise you not; that ye come together not for the better, but for the worse.”
11:18
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 5
… and so far indeed was he from believing, in respect of evils (of such a kind), that heresies were good, that his object was to forewarn us that we ought not to be surprised at temptations of even a worse stamp, since (he said) they tended “to make manifest all such as were approved;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
… If, however, the angels of the rival god are referred to, what fear is there for them? for not even Marcion’s disciples, (to say nothing of his angels,) have any desire for women. We have often shown before now, that the apostle classes heresies as evil
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 18 . “For first of all, when ye come together in the Church, I hear that divisions exist among you.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 1.1
… the whirlwinds were checked, and the Church henceforward began to enjoy a settled calm. This was established for her by Constantine, a prince deserving of all praise, whose calling, like that of the divine Apostle, was not of men, nor by man, but from heaven. He enacted laws prohibiting sacrifices to idols, and commanding churches
11:19
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 35
… For what things He predicted would take place in His name, these we do see being actually accomplished in our sight. For he said, ‘Many shall come in My name, clothed outwardly in sheep’s clothing, but inwardly they are ravening wolves.’ ” And, ‘There shall be schisms and heresies.’
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 1
… nor the fact that they subvert the faith of some, for their final cause is, by affording a trial to faith, to give it also the opportunity of being “approved.”
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 4
… Heresies, at the present time, will no less rend the church by their perversion of doctrine, than will Antichrist persecute her at that day by the cruelty of his attacks, except that persecution make seven martyrs, (but) heresy only apostates. And therefore “heresies must needs be in order that they which are approved might be made manifest,”
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 5
… Now, that which he subjoins to evil things, he of course confesses to be itself an evil; and all the greater, indeed, because he tells us that his belief of their schisms and dissensions was grounded on his knowledge that “there must be heresies also.”
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 30
… Afterwards, it is true, Marcion professed repentance, and agreed to the conditions granted to him—that he should receive reconciliation if he restored to the church all the others whom he had been training for perdition: he was prevented, however, by death. It was indeed necessary that there should be heresies;
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 39
… Now, unquestionably, the Divine Scriptures are more fruitful in resources of all kinds for this sort of facility. Nor do I risk contradiction in saying that the very Scriptures were even arranged by the will of God in such a manner as to furnish materials for heretics, inasmuch as I read that “there must be heresies,”
Tertulliano † 220 d.C. Against the Valentinians 5
… our own Proculus, the model of chaste old age and Christian eloquence. All these it would be my desire closely to follow in every work of faith, even as in this particular one. Now if there are no heresies at all but what those who refute them are supposed to have fabricated, then the apostle who predicted them
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 40
Now it is no matter of surprise if arguments are captiously taken from the writings of (the apostle) himself, inasmuch as there “must needs be heresies;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 63
… Now, since it was “needful that there should be heresies, in order that they which are approved might be made manifest;”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 9.1
… concerning all heresies by us who, at all events, have not left any unrefuted, the greatest struggle now remains behind, viz., to furnish an account and refutation of those heresies that have sprung up in our own day, by which certain ignorant and presumptuous men have attempted to scatter abroad the Church, and have introduced the greatest confusion
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 3.13
Now, if these arguments hold good, why should we not defend, in the same way, the existence of heresies in Christianity? And respecting these, Paul appears to me to speak in a very striking manner when he says, “For there must be heresies among you, that they who are approved may be made manifest among you.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Unity of the Church 10
… The Holy Spirit forewarns and says by the apostle, “It is needful also that there should be heresies, that they which are approved may be made manifest among you.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.94
In the first epistle of Paul to the Corinthians: “Heresies must needs be, in order that they which are approved may be made manifest among you.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 39
… “Stop, my beloved brethren, lest mayhap we be found to have the guilt of blood on us at the day of judgment; for it is written of men like this, that ‘there must be also heresies among you, that they which are approved may be made manifest among you.’”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Three Homilies Concerning the Power of Demons 3.1
… conferring great benefit. For the good appear more thoroughly approved when they are in the midst of those who try to hinder them from living rightly, and who entice them to evil, and yet keep hold of virtue. “For there must” he saith “be also heresies among you that they which are approved may be made manifest among you.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 40
Perhaps it is the wish of many, Oh that we had the baptism of John now! But (if we had), many would still be careless of a life of virtue, and it might be thought that each for this, and not for the kingdom of heaven’s sake, aimed at virtue. There would be many false prophets: for then “they which are approved” would not be very “manifest.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 46
… Since if there had not been impostors, and then these (Christ and His Apostles) had prevailed, perhaps some one might have laid hold upon this: but when those impostors did actually appear, this is the wonder. “In order,” says (the Apostle), “that they which are approved may be made manifest.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
[3.] Ver. 19 . “For there must be also factions among you, that they which are approved may be made manifest among you.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 7.19
… For the disapproval of heretics makes the tenets of Thy Church and sound doctrine to stand out boldly. For there must be also heresies, that the approved may be made manifest among the weak.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 16.2
… But even the heretics yield an advantage to those that make proficiency, according to the apostle’s saying, “There must also be heresies, that they which are approved may be made manifest among you.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 3.33
… But he had not come into contact with this heresy, which has arisen in our time, and has given us much labor and trouble in defending against it the grace of God which is through our Lord Jesus Christ, and which (according to the saying of the apostle, “There must be also heresies among you, that they which are approved may be made manifest among you”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 17
… As to the reason why divine Providence permits you to do this, and as to the truth of the apostle’s saying, "There must needs be many heresies, that they which are approved may be made manifest among you,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.24
… For of heretics it is said: "There must be heresies, that those who are approved among you may be manifested."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 15.2
… But when he adds, "which He promised before by His prophets in the Holy Scriptures of His Son, who was made of the seed of David according to the flesh," this is the old vinegar. Who could bear to hear this, unless the apostle himself consoled us by saying: "There must be heresies, that they which are approved may be made manifest among you?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.75
… if I were minded, or rather if justice urged me to cast up against all of you the deeds of some among your number. But as regards what bears on all of you, O wretched heretics, I on my part will quote the remainder of your words; for it is written, "There must be also heresies among you, that they which are approved may be made manifest among you."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 61
Since it was necessary that the Apostle Paul’s prediction should be accomplished,—“There must be also heresies among you, that they which are approved may be made manifest among you,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.25
… so that whenever we contend for the truth, compelled to answer, but not fond of the contest, the untaught may be instructed, and that thus the Church may be benefited by that which the enemy devised for her destruction; in accordance with that word of the apostle’s, “There must be heresies, that they which are approved may be made manifest among you”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.11
… For with less carefulness would truth be sought out, if it had not lying adversaries; “For there must be also heresies among you,” and as though we should enquire the cause, he immediately subjoined, “that they which are approved may be made manifest among you.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 7.15
… by whose death, nevertheless, the sons of the Catholic Church are, as it were by certain thorns, so to say, aroused from slumber, and make progress toward the understanding of the holy Scriptures. “For there must be also heresies, that they which are approved,” he says, “may be made manifest among you:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 55.21
… …This obscure sense see in what manner the Apostle bringeth out into light; “It is needful,” he saith, “that also heresies there be, in order that men proved may be made manifest among you.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 129
… But since the Apostle says, “there must be heresies, that they which are approved may be made manifest among you
11:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 20 . “When ye assemble yourselves together,” saith he, “it is not possible to eat the Lord’s Supper.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 29.5
… Then I went on to that passage: “When ye come together into one place, this is not to eat the Lord’s supper: for in eating, every one taketh before other his own supper; and one is hungry, and another is drunken. What! have ye not houses to eat and to drink in, or despise ye the church of God?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 54.7
… For the Lord might give the name of supper to what they had received, in already partaking of His body, so that it was after this that they partook of the cup: as the apostle says in another place, “When ye come together into one place, this is not to eat the Lord’s Supper,”
Ecumenical Councils The Canons of the 217 Blessed Fathers who assembled at Carthage 41
… I refer it to the consideration of the learned reader, whether St. Paul, by the Δεῖπνον κυριακὸν ,
11:21
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 21 . “For in your eating, each one taketh before other his own supper,” saith he, “and one is hungry, and another is drunken.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 7
… What softness is it! What luxury, what wantonness! This is not luxury, but wantonness. What senselessness is it! What madness! So many poor stand around the Church; and though the Church has so many children, and so wealthy, she is unable to give relief to even one poor person; “but one is hungry, and another is drunken” (
11:22
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 22 . “What? have ye not houses to eat and to drink in? Or despise ye the Church of God, and put them to shame that have not?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 36
[9.] That which Paul said of them that despised the poor and feasted alone, “What, have ye not houses to eat and to drink in? or despise ye the Church of God, and shame them that have not?” (
11:23
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 62.10
… do this in remembrance of me. After the same manner also He took the cup, when he had supped, saying, This cup is the new testament in my blood: this do, as oft as ye drink it, in remembrance of me. For as often as ye eat this bread and drink this cup, ye shall show forth the Lord’s death until He come.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 22.1
… For you have just heard him say distinctly, That our Lord Jesus Christ in the night in which He was betrayed, took bread, and when He had given thanks He brake it, and gave to His disciples, saying, Take, eat, this is My Body: and having taken the cup and given thanks, He said, Take, drink, this is My Blood
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 23 . “For I received of the Lord,” saith he, “that which also I delivered unto you: how that the Lord Jesus in the night in which He was betrayed, took bread:”
11:24
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 24 . “And when He had given thanks, He brake it, and said, Take, eat: this is My Body, which is broken for you: this do in remembrance of me.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
… It is therefore the body to which He says ‘Sit thou on my right hand,’ of which too the devil with his wicked powers was foe, and Jews and Gentiles too. Through this body too He was made and was called High Priest and Apostle through the mystery whereof He gave to us, saying ‘This is my Body for you’
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… Nevertheless I will bring you some further testimony about the Lord’s body. You cannot but know that passage in the Gospel history where, after eating the passover with His disciples, our Lord pointed to the death of the typical lamb and taught what body corresponded with that shadow.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 131
… “For,” He says, “the bread that I will give is my flesh which I will give for the life of the world,” and when He took the symbol of divine mysteries, He said, “This is my body which is given for you.” Or according to the version of the Apostle, “broken.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 146
… again “Now is my soul troubled” “my soul is exceeding sorrowful even unto death” and of His body He says “The bread that I will give is my flesh which I will give for the life of the world,” and when He delivered the divine mysteries and broke the symbol and distributed it, He added “This is my body which is being broken for you for the remission of sins,”
11:25
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence Against the Arians (Apologia Contra Arianos) 1.11
… this belongs only to those who preside over the Catholic Church, for to you only it appertains to administer the Blood of Christ, and to none besides. But as he who breaks the cup belonging to the mysteries is an impious person, much more impious is he who treats the Blood of Christ with contumely: and he does so who ‘does this
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 25 . “In like manner also the cup after supper, saying, This cup is the New Covenant in My Blood: this do, as oft as ye drink of it, in remembrance of Me.”
11:26
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 62.17
17. And because we make mention of His passion in all sacrifices (for the Lord’s passion is the sacrifice which we offer), we ought to do nothing else than what He did. For Scripture says, “For as often as ye eat this bread and drink this cup, ye do show forth the Lord’s death till He come.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.10
… Hear His own words: “A spirit hath not flesh and bones.” Now we, as often as we receive the Sacramental Elements, which by the mysterious efficacy of holy prayer are transformed into the Flesh and the Blood, “do show the Lord’s Death.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.3
… bids the calf to be slain, for “Christ our Passover hath been sacrificed.” For as often as we receive the Blood of the Lord, we proclaim the death of the Lord.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 78
But this He said, indicating thereby, that His passion and His cross are a mystery, by this too again comforting His disciples. And like as Moses saith, “This shall be to you for an everlasting memorial,” so He too, “in remembrance of me,” until I come.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 26 . “For as often as ye eat this bread, and drink this cup, ye proclaim the Lord’s death till He come.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 3
… When, saith a man, the holy season of Lent sets in, whatever a man may be, he partakes of the mysteries, or, when the day of the Lord’s Epiphany comes. And yet it is not the Epiphany, nor is it Lent, that makes a fit time for approaching, but it is sincerity and purity of soul. With this, approach at all times; without it, never. “For as often,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 5
… It is one and the same. There is the same grace of the Spirit, it is always a Passover. You who are initiated know this. On the Preparation, on the Sabbath, on the Lord’s day, and on the day of Martyrs, it is the same Sacrifice that is performed. “For as often,” he saith, “as ye eat this bread and drink this cup, ye do show the Lord’s death.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 208.2
… It must needs happen that these two kinds of pastors, some dying, others succeeding them, should continue in the Catholic Church even to the end of time, and the judgment of the Lord. If, then, in the times of the apostles there were men such that Paul, grieved by their conduct, enumerates among his trials, “perils among false brethren,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.32
… after His resurrection did the Lord converse with the disciples, persuading them of the reality of His risen body, whereby He showed that in this life, “wherein we are absent from the Lord” (which the number forty, as has been already said, mystically figures), we have need to celebrate the memory of the Lord’s Body, which we do in the Church, till He come.
11:27
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 9.2
… and while the penitence is not yet performed, confession is not yet made, the hands of the bishop and clergy are not yet laid upon them, the eucharist is given to them; although it is written, “Whosoever shall eat the bread and drink the cup of the Lord unworthily, shall be guilty of the body and blood of the Lord.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 10.1
… most heinous sin was made, before hands were placed upon the repentant by the bishops and clergy, dare to offer on their behalf, and to give them the eucharist, that is, to profane the sacred body of the Lord, although it is written, “Whosoever shall eat the bread and drink the cup of the Lord unworthily, shall be guilty of the body and blood of the Lord.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 74.21
… or on the other, theirs who are received, that their foulness not being washed away by the laver of the Church, nor their sins put away, communion being rashly seized, they touch the body and blood of the Lord, although it is written, “Whosoever shall eat the bread or drink the cup of the Lord unworthily, shall be guilty of the body and blood of the Lord!”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 15
… ye cannot be partakers of the Lord’s table and of the table of devils.” He threatens, moreover, the stubborn and froward, and denounces them, saying, “Whosoever eateth the bread or drinketh the cup of the Lord unworthily, is guilty of the body and blood of the Lord.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.95
In Leviticus: “But whatever soul shall eat of the flesh of the sacrifice of salvation, which is the Lord’s, and his uncleanness is still upon him, that soul shall perish from his people.” Also in the first to the Corinthians: “Whosoever shall eat the bread or drink the cup of the Lord unworthily, shall be guilty of the body and blood of the Lord.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 5
… For to those who keep the feast in purity, the Passover is heavenly food; but to those who observe it profanely and contemptuously, it is a danger and reproach. For it is written, ‘Whosoever shall eat and drink unworthily, is guilty of the death of our Lord
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. To Olympias 1
… For as a proof that what was done did purify even from so great a stain hear his words “that his spirit may be saved in the day of the Lord.” And when he was accusing others of another very awful sin, that of partaking unworthily of the holy table and those secret mysteries, and had said that such a person will be “guilty of the body and blood of the Lord,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 7
But take heed that thou be not like Herod, and say, “that I may come and worship Him,” and when thou art come, be minded to slay Him. For him do they resemble, who partake of the mysteries unworthily: it being said, that such a one “shall be guilty of the Body and Blood of the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 27
Ver. 27 . “Wherefore whosoever shall eat this bread and drink the cup of the Lord unworthily, shall be guilty of the Body and the Blood of the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 4
… Nor wonder at this, for if they despised the Greek, which is so admirable and beautiful, much more the Hebrew. He was a man that often lived in hunger, often went to bed without food, a man that was naked, and had not clothes to put on; “in cold, and nakedness,” as he says of himself. (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 14.8
… For whilst you, a slothful trader, keep a penny in your hands, you occupy the place of another who might double the money. Wherefore, as he who ministers well purchases to himself a good degree, so he who approaches the cup of the Lord unworthily shall be guilty of the body and blood of the Lord.
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… as though we did not all alike partake of the body of Christ. In the Christian mysteries there is one means of sanctification for the master and the servant, the noble and the low-born, for the king and his soldiers, and yet, that which is one varies according to the merits of those who receive it.
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.28
xxii. 14 . Eating the hallowed things ignorantly; compared with
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 62.1
… In this way, both the good was injurious to the evil man, and the evil was beneficial to the good. Bear in mind the meaning of the Scripture, “Whosoever shall eat the bread or drink the cup of the Lord unworthily, shall be guilty of the body and blood of the Lord.”
11:28
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.25
… for while they are yet sickly, they are not able to receive the loaves of the blessing of Jesus. But if any one, when he ought to listen to the precept, “But let each prove himself, and so let him eat of the bread,” etc.,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 8
… For the wicked will possibly be punished, but the good cannot always be rejoicing. No one was equal to Paul, yet he passed all his life in afflictions, in tears and groanings night and day. “For the space of three years,” he says, “I ceased not to warn every one night and day with tears.” ( Acts xx. 31 .) And again: “That which cometh upon me daily.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 14.9
9. Not all bishops are bishops indeed. You consider Peter; mark Judas as well. You notice Stephen; look also on Nicolas, sentenced in the Apocalypse by the Lord’s own lips, whose shameful imaginations gave rise to the heresy of the Nicolaitans. “Let a man examine himself and so let him come.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 48.15
… Is Christ of one mind abroad and of another at home? What is unlawful in church cannot be lawful at home. Nothing is hidden from God. “The night shineth as the day” before Him. Let each man examine himself, and so let him approach the body of Christ.
san Girolamo † 420 d.C. The Dialogue Against the Luciferians 1
… Will you dare to spoil the savour of the Church with the salt which has lost its savour? Will you replace at the altar the man who having been cast out ought to lie in the mire and be trodden under foot by all men? What then will become of the Apostle’s command, “The bishop must be blameless as God’s steward”? And again,
11:29
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 28
[2.] Ver. 29 . “For he that eateth and drinketh unworthily, eateth and drinketh judgment to himself.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 46
Now as this is a great and wonderful thing, so if thou approach it with pureness, thou approachest for salvation; but if with an evil conscience, for punishment and vengeance. “For,” It saith, “he that eateth and drinketh unworthily” of the Lord, “eateth and drinketh judgment to himself” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.22
… or else his former praises were mistaken, and he is now condemning himself, and in that case what judgment does he think others will pass upon him, when, according to the words of the Apostle,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 54.4
… for ‘whosoever eateth and drinketh unworthily, eateth and drinketh judgment to himself.’”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.8
… For it was none the less the body of the Lord and the blood of the Lord, even in those to whom the apostle said, "He that eateth unworthily, eateth and drinketh damnation to himself."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.47
… and yet, as they had both received the same outward sign, it was not the sacrament, but the personal merit that was different in the two cases. These words are not used except by those who, with converted heart, receive the cup of the Lord unto eternal life; not by those who eat and drink damnation to themselves, as the apostle says:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 11
… but they cannot seek the Holy Spirit, except in the body of Christ, of which they possess the outward sign outside the Church, but they do not possess the actual reality itself within the Church of which that is the outward sign, and therefore they eat and drink damnation to themselves.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 21.17
17. That expression also of His, “He that eateth My Flesh and drinketh My Blood dwelleth in Me, and I in him,” how must we understand? Can we include in these words those even of whom the Apostle says, “that they eat and drink judgment to themselves;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 40.1
… All who excused themselves from this feast are evil; but not all those who entered in are good. You therefore who are the good guests at this feast do I address, who have in your minds the words, “He that eateth and drinketh unworthily, eateth and drinketh judgment to himself.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 62.4
… How many now too in this same Supper, though they saw not then that table, nor beheld with their eyes, nor tasted with their mouths, the bread which the Lord took in His Hands, yet because it is the same as is now prepared, how many now also in this same Supper, “eat and drink judgment to themselves”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 82.1
… Accordingly our discourse is directed to both. Let them who already eat the Flesh of the Lord and drink His Blood, think What it is they eat and drink, lest, as the Apostle says, “They eat and drink judgment to themselves.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 6.15
… Even holy things may be hurtful. In the good, indeed, holy things are to salvation; in the evil, to judgment. For we certainly know, brethren, what we receive, and what we receive is at any rate holy, and no one says that it is not: and what says the apostle? “But he that eateth and drinketh unworthily, eateth and drinketh judgment to himself.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 26.11
… For even we at this day receive visible food: but the sacrament is one thing, the virtue of the sacrament another. How many do receive at the altar and die, and die indeed by receiving? Whence the apostle saith, “Eateth and drinketh judgment to himself.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 50.10
… Peter’s partaking was unto life, but that of Judas unto death. For that good bread was just like the sweet savor. For as the sweet savor, so also does the good bread give life to the good, and bring death to the wicked. “For he that eateth unworthily, eateth and drinketh judgment to himself:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 59.1
… Of such he is not one, who ate His bread in order that he might lift up his heel upon Him. The bread they ate was the Lord Himself; he ate the Lord’s bread in enmity to the Lord: they ate life, and he punishment. “For he that eateth unworthily,” says the apostle, “eateth judgment unto himself.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 2.1
… For the firmness of faith is in this, that all things which came to pass in Christ were foretold. The disciples, then, knew Him not, save “in the breaking of bread.” And truly he that eateth and drinketh not judgment to himself in the breaking of bread doth know Christ.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 7.6
… We find that king Saul had prophecy: he was persecuting holy David, yet was he filled with the spirit of prophecy, and began to prophesy. To receive the sacrament of the body and blood of the Lord is possible even for a bad man: for of such it is said, “He that eateth and drinketh unworthily, eateth and drinketh judgment to himself.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 40.12
… We are in this “Body.” We are partakers of this “Body.” We know that which we ourselves receive; and ye who know it not yet, will know it bye and bye; and when ye come to know it, I pray ye may not receive it unto condemnation. “For he that eateth and drinketh unworthily, eateth and drinketh damnation unto himself.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.13
… according to the words of the divine Apostle , For if we would judge ourselves, we should not be judged. But when we are judged, we are chastened of the Lord, that we should not be condemned with the world . This too is what he says, So that he that partaketh of the body and blood of Christ unworthily, eateth and drinketh damnation to himself
11:30
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.24
… Since, then, when expounding the words, “He healed their sick,” we said that not every sin is a sickness, it is fitting to discuss from the Scripture the difference of these. The Apostle indeed says, writing to the Corinthians who had diverse sicknesses, “For this cause many among you are weak and sickly, and not a few sleep.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.14
… prayer does not, in its own nature, sanctify him who uses it, for, if this were so, it would sanctify even him who eats unworthily of the bread of the Lord, and no one on account of this food would become weak or sickly or asleep for something of this kind Paul represented in saying, “For this cause many among you are weak and sickly and not a few sleep.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Three Homilies Concerning the Power of Demons 1
… For that it is possible that one chastened here, and bearing it thankfully should experience milder punishment there hear St. Paul saying “For this reason many are weak and sickly, and some sleep. For if we judged ourselves, we should not be judged. But when we are judged we are corrected by the Lord, that we should not be condemned with the world.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. To Olympias 1
… day of the Lord.” And when he was accusing others of another very awful sin, that of partaking unworthily of the holy table and those secret mysteries, and had said that such a person will be “guilty of the body and blood of the Lord,” observe how he says that they also are purified from that grievous stain—“therefore are many weak and sickly among you.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 28
Ver. 30 . “For this cause many among you are weak and sickly, and not a few sleep.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 9
… Or seest thou not many punished here, as those, for instance, who were buried under the ruins of that tower; ( Luke xiii. 4, 7 .) as those whose blood Pilate mingled with their sacrifices; as those who perished by an untimely death amongst the Corinthians, because they partook unworthily of the mysteries (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 9
… Moreover, without this the present life is a good; were it not so, why does Paul rank with punishment untimely deaths? as when he says, “For this cause many are weak and sickly among you, and not a few sleep” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 5
… For when diseases, and attacks, and sorrows, and calamities, and the like occur, it is on this account that they are inflicted. This is shown by Paul. “For this cause many are weak and sickly among you, and many sleep.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… for this cause does he receive his recompense in this life. And happy is he most of all who is punished here, that having put away all his sins, he may depart approved, and pure, and without having to be called to account. And this Paul teacheth us when he says, “For this cause many [are] weak and sickly among you, and many sleep.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 22
… And he went on: “For if we judged ourselves, we should not be judged by the Lord;” that is, if we reproved ourselves, we should not be reproved by the Lord. “But when we are judged, we are chastened by the Lord, that we may not be condemned with the world.”
11:31
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. To Olympias 1
… “for if we would judge ourselves, we should not be judged. But now when we are judged, we are chastened of the Lord, that we should not be condemned with the world.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 5.13
… For that death as well as grief takes away sin, is evident, in the first place, from the case of the martyrs; and it is plain too from what Paul saith to those who had sinned, speaking on this wise, “For this cause many are weak and sickly among you, and many sleep.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 41
6. But if thou desire not to be punished even here, pass judgment on thyself, exact thine own penalty. Listen to Paul, when he saith, “If we would judge ourselves, we should not be judged.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 42
In this way Paul became clean; therefore also he said, “For if we judged ourselves, we should not be judged.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 61
This do thou also. For thou art not set to judge of the negligences of which others have been guilty, nor to inquire into the sins which others are committing; thou art required to do judgment on thyself, not on others. “For if we judged ourselves,” it is said, “we should not be judged, but when we are judged, we are chastened of the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 28
Ver. 31 . “For if we discerned ourselves,” saith he, “we should not be judged.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 14
… Thus act also in the case of those that sin. Bind him that hath transgressed until he have appeased God; let him not go loose, that he be not bound the faster by the anger of God. If I bind, God doth not chain; if I bind not, the indissoluble chains await him. “For if we judged ourselves, we should not be judged. (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 111.5
… “Whom the Lord loveth He correcteth,” and “He scourgeth every son whom He receiveth;” wherefore the Apostle says also, “If we would judge ourselves, we should not be judged; but when we are judged, we are chastened of the Lord, that we should not be condemned with the world.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 209.10
… Recollecting what the apostle says: “If we would judge ourselves, we should not be judged.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 66
… “For if we would judge ourselves, we should not be judged. But when we are judged, we are chastened of the Lord, that we should not be condemned with the world.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 25
… and raises it up with consolations, that it sink not being weighed down with infirmity. Hence is that of the Apostle, “For if we would judge ourselves, we should not be judged; but when we are judged, we are rebuked of the Lord, that we be not condemned with this world.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Care to Be Had for the Dead 9
… Of which matter, the Apostle when on account of certain offenses he had mentioned the sicknesses and deaths of many, says, “For if we would judge ourselves, we should not be judged of the Lord. But when we are judged we are chastened of the Lord, that we may not be condemned with the world.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.14
… but when we are judged, we are corrected of the Lord, that we may not be condemned with the world."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.19
… for it is not without a meaning that it is said unto Him, “My song shall be of mercy and judgment: unto Thee, O Lord;” in this order of the terms: although the season of mercy itself be not without judgment, whereof the Apostle saith, “If we would judge ourselves, we should not be judged of the Lord.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.29
… For it is evident that it has been His will to hide from His own judgment those whom in anticipation He has made judges of themselves. For hence it is written, Let us come beforehand before the face of the Lord in confession ( Ps. xciv. 2 ). Hence through Paul it is said, If we would judge ourselves, we should not be judged (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 11.30
… Let us fulfil what the Lord says through the prophet, Put me in remembrance, that we may plead together ( Isai. xliii. 26 ). Let us plead now in our thought with God, that we be not hereafter strictly judged by God. For what says Paul? If we would judge ourselves, we should not be judged of the Lord (
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.13
… should one receive base gold, they purify it by the critical burning lest in the future we be condemned with this world. They purify from diseases and all kinds of calamities; according to the words of the divine Apostle
11:32
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 6.9
… Now the image is the Spirit that is wafted over the water; and whosoever is not fashioned into a figure of this, will perish with the world, inasmuch as he continues only potentially, and does exist actually. This, he says, is what has been spoken, “that we should not be condemned with the world.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 3
… for each individually and all in common are punished. What will be the new thing then? That the chastisement will be greater, and common to all, and not by the same rules. For now what takes place is for correction; but then for vengeance. And this also St. Paul showed, when he said, “We are chastened now, that we should not be condemned with the world.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 5
Now let each man enter into his own conscience, and reckoning up his transgressions, let him call himself to a strict account, that we be not then condemned with the world. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 15
“For the destruction of the flesh.” As was done in the case of the blessed Job, but not upon the same ground. For in that case it was for brighter crowns, but here for loosing of sins; that he might scourge him with a grievous sore or some other disease. True it is that elsewhere he saith, “Of the Lord are we judged, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 16
… And this he said, both to terrify those, and to console these; intimating also that this punishment which is for a season snatches them away from that which is undying and perpetual: which also he has plainly declared elsewhere, saying, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 28
Ver. 32 . “But when we are judged, we are chastened of the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 38
… As Paul declares when he saith, “But now that we are judged, we are chastened of the Lord, that we should not be condemned with the world” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 110.2
… not certainly that which is hostile, but that which is believing? For you see here that He who had said, “I pray not for the world,” now prayeth for the world that it may believe. For there is a world whereof it is written, “That we might not be condemned with this world.”
11:33
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.61
… “And the people sate down to eat and drink, and rose up to play.” Paul, in the first to the Corinthians: “Meat commendeth us not to God; neither if we eat shall we abound, nor if we eat not shall we want.” And again: “When ye come together to eat, wait one for another. If any is hungry, let him eat at home, that ye may not come together for judgment.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 28
[3.] Ver. 33 . “Wherefore when ye come together to eat, wait one for another.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 37
… For so when he was discoursing of their concord in their banquets, he digressed to their Communion in the Mysteries, and having thence put them to shame, he returns again to the former, saying, “Wherefore, when ye come together to eat, wait one for another.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 54.8
… But when the apostle, speaking of this sacrament, says, “Wherefore, my brethren, when ye come together to eat, tarry one for another: and if any man hunger, let him eat at home; that ye come not together unto condemnation,” he immediately adds, “and the rest will I set in order when I come.”
11:34
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 28
Ver. 34 . “And if any man is hungry, let him eat at home.”
11:1
Cohaerent haec cum fine capitis praecedentis, q. d. Imitamini me, o Corinthii, in eo, quod dixi me quaerere non quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant: in hoc enim animarum zelo ego Christum imitor, qui non sua commoda quaesivit, sed nostram salutem, cum pro ea e caelis in terram, et carnem nostram descendit, laboravit, sudavit, mortique et cruci se obtulit.
11:2
Est haec transitio et praemunitio ad novam quaestionem et admonitionem: quia enim Paulus mox seq. versu carpere incipit Corinthiorum abusus, de non velandis mulieribus et quod ad coenam Eucharisticam temulenti ac discordes accederent, hinc correptionem suam de more praemollit, ut quasi pilulam saccharo oblitam facilius et suavius eam capiant et hauriant Corinthii. Dicit ergo: «Laudo vos, quod per omnia mei memores estis;» graece ὅτι πάντα μου μέμνησθε, id est, ut Erasmus, quod omnia mea memoria tenetis; vel, ut Euthymius, quod omnium quae mea sunt memores sitis. Noster intelligit τὸ κατὰ, id est secundum, per; sed idem est sensus. «Omnia,» intellige praecepta, documenta, monita, ut sequitur. Rursum haec «omnia,» id est pleraque omnia, non quidem ab omnibus, sed a plerisque melioribus et potioribus vestrum observantur: nam alioqui hac epistola nonnulla Corinthiorum vitia, ac in primis hoc capite abusum coenae Eucharisticae, quasi a suo et Christi praecepto dissidentem, Paulus carpit et redarguit. Sicut tradidi vobis praecepta mea. Graece, ἀπέδωκα ὑμῖν τὰς παραδόσεις, id est, ut etiam Beza vertit, «tradidi vobis traditiones.» Unde cum hae non sint scriptae ab Apostolo; nec enim alia prior hac (est enim haec prima) Pauli ad Corinthios extat epistola, qua hasce traditiones eis praescripserit: hinc manifeste sequitur, non omnia quae fidem et mores spectant, esse scripta in sacra Scriptura, sed multa viva voce tradidisse Paulum et Apostolos, ut diserte docet Paulus hoc vers., et clarius vers. 23 et ult. Idque patet, quia antequam scripta essent ea, quae de coena aliisque hic scribit Apostolus, eadem tamen a Paulo et a Christo, ut ipse ait vers. 23, praecepta servare tenebantur Corinthii. Eadem est ratio eorum, quae solum tradita, nec unquam scripta sunt: lex enim tradita aeque obligat atque lex scripta. Ita ex Chrysostomo Theophylactus et alii.
11:3
Hic materiam de velandis mulieribus aggreditur Apostolus. Pro quo nota: Corinthiae mulieres non tantum luxui, sed et cultui Veneris erant addictissimae, adeo ut quotidie mille puellas in honorem Veneris, ad ipsius templum lenonibus et lenocinio exponerent, ut dixi cap. vi in fine, idque sibi honori et pietati ducerent, putarentque se hoc modo deam Venerem sibi suisque ad felix matrimonium ineundum, vel continuandum, conciliaturas. Hinc consequenter erant impudentes et amasiorum illices, quos ut ad sui amorem allicerent, aperto vultu, oculis et capite incedebant, suam formam ostentantes; adeo, ut hic mos Corinthi honestus, decens et elegans haberetur, et Christianae mulieres eumdem morem, quasi patrium, sibi retinendum censerent. Monuerunt hac de re Paulum nonnulli Corinthii cordatiores, hancque quaestionem ei proposuerunt, an Christianis feminis liceat, vel conveniat, nudo capite incedere, vel versari, maxime in Ecclesia? Paulus respondet id non decere, nec licere, idque incipit hic probare; estque haec prima ejus ratio: mulier est subjecta viro, quasi capiti suo; ergo velanda est: e contrario vir est subjectus Deo, tanquam gloria et imago Dei; ergo vir non est velandus; consequentiam utramque probabit vers. 7 et 10. Nota: «Caput» hic idem est quod dominus, superior, rector; sic Christi hominis, sive humanitatis Christi, caput et rector est Deus, caput scilicet heterogeneum, sive alterius naturae, et transcendens; Christus vero proprium et homogeneum est caput Ecclesiae, idque quatuor modis, ait D. Thomas: primo, ratione conformitatis naturae cum aliis hominibus; Christus enim ut homo, est caput Ecclesiae; secundo, ratione perfectionis gratiarum; tertio, ratione sublimitatis super omnem creaturam; quarto, ratione influentiae in omnes, et maxime in Ecclesiam. Sic vir quatuor modis est caput mulieris, inquit D. Thomas: «Nam primo, vir est perfectior muliere, non solum quantum ad corpus, quia, ut Philosophus dicit in libro De Generatione animalium, femina est mas occasionatus; sed etiam quantum ad animae vigorem, secundum illud Eccles. vii: Virum de mille unum reperi, mulierem ex omnibus non inveni. Secundo, quia vir naturaliter supereminet feminae, secundum illud Ephes. v: Mulieres viris suis subjectae sint, sicut Domino, quoniam vir caput est mulieris. Tertio, quia vir influit gubernando mulierem, secundum illud Genes. III: Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Quarto, vir et femina conformes sunt in natura, secundum illud Genes. II: Faciamus ei adjutorium simile sibi.»
11:4
Est haec secunda ratio: Turpe est viro velari, adeoque honestas, libertas et virilitas viri requirit ut vir caput non velet, sed illud apertum liberumque exponat; e contrario turpe est mulieri non velari: nam honestas et pudor muliebris requirit ut mulier velet caput suum; ergo mulier velanda est, non autem vir. Nota vero mulier orans, aut prophetans: «prophetans» enim hic non sumitur proprie ut idem sit quod prophetiam proloquens, aut explicans; sed improprie, idemque est, quod sacris hymnis et psalmis Deum laudans, eosque Deo decantans. Nam loquitur hic Paulus de publico conventu, ubi non permittit mulieri loqui, nec docere, sed bene canere, cum scilicet totus coetus canit. Sic «propheta» pro cantore capitur I Paral. xxv, 1, et I Reg. x, 10. Sic Saul dicitur fuisse inter prophetas, id est intercantores, Dei laudes canentes. Sic filii prophetarum in libris Regum dicuntur ii, qui Dei laudibus et cultui serviebant. Aliqui sic explicant, «prophetans,» id est prophetiam audiens. Verum nusquam sic capitur prophetare passive, sed semper active. Rursum mulierem hic quamlibet intelligit Apostolus, scilicet tam virginem et innuptam, quam nuptam et corruptam: omnes enim omnino velari jubet, ut docet Tertullianus, lib. De Velandis virgin., cap. iv et v, additque ita Paulum intellexisse Corinthios, qui usque hodie, inquit, ex Pauli praecepto velant non tantum conjuges, sed et virgines suas. Deturpat. Graece καταισχύνει, id est dedecorat, probro afficit caput suum, q. d. Si non velet se mulier in templo, facit contra naturalem honestatem et verecundiam illi inditam a Deo. «Unum enim est» (perinde est, aeque turpe est mulieri, si non veletur) ac si decalvetur.
11:6
«Nam» hic non est causale, sed continuativum cum emphasi, idemque valet, quod, Atque adeo si non velatur mulier, tondeatur. Tondeatur. Graece καὶ κείρασθω, id est etiam tondeatur, quia par est turpitudo: scilicet tam turpe est mulieri non velari, quam tonderi, vel decalvari. Hinc inferunt haeretici: ergo perperam et turpiter Religiosae virgines tondentur. Respondeo: Nego consequentiam; quia Apostolus loquitur in genere de mulieribus saecularibus, maxime maritatis, iis scilicet, quae publice in templo spectantur, non autem loquitur de Religiosis aut reclusis. Hae enim recte comam deponunt, ut ostendant: primo, se omnem saeculi ornatum contemnere; secundo, se non esse sub potestate viri, sed sponsum habere Christum. Isque mos fuit tempore S. Hieronymi, ut ipse ait epist. 48 ad Sabinianum. Idem faciebant Nazaraei, Num. cap. vi. Dices: Concilium Gangrense, Can. 17, vetat religionis praetextu virgines tonderi. Respondeo ex Sozomeno, lib. III, cap. xiii, Canon iste loquitur non de Religiosis, sed de haereticis mulieribus, quae relictis et invitis maritis, quasi Religionis praetextu, caput tondebant, et virilem habitum assumebant: has enim excommunicat, ut recte demonstrat Baronius, in fine tomi IV Annal. Adde Religiosas pro coma habere sacrum velum. Ubi notandum est, licet Theodosius Imperator, lib. XXVII De Episcop. et Cler., Codice Theodosiano, vetuerit in Occidente virgines tonderi, illas nimirum quae juniores essent, quaeque extra monasterii claustra, in saeculo publice castitatem et vitam quasi religiosam profiteri vellent; idque ob periculum scandali, si, uti subinde fiebat, contingeret eas resilire et labi; nam, ut bene advertit Baronius anno Christi 390 (hanc quoque legis hujus causam assignat Sozomenus, lib. VII, cap. xvi), eodem anno lata est a Theodosio lex haec, quo Constantinopoli matrona illa nobilis et juvencula, diaconissaque, ut videtur, a diacono in ecclesia vitiata, cum de more jussu confessarii publicam quorumdam peccatorum confessionem perageret, longius progressa, etiam hoc fornicationis peccatum confessa est, magno populi scandalo: qua de causa Nectarius hunc publicum poenitentiarium et publicam confessionem sustulit; tamen communis usus semper fuit in Ecclesia, ut virgines dum religionem ingrediuntur, tondeantur. Unde in Aegypto et Syria crines resecare solitas virgines Deo sacras, docet S. Hieronymus dicta epist. 48: «Moris est,» inquit, «in Aegypti et Syriae monasteriis, ut tam virgo quam vidua, quae se Deo voverint, et saeculo renuntiantes omnes delicias saeculi conculcarint, crinem monasteriorum matribus offerant desecandum, non intecto postea, contra Apostoli voluntatem, incessurae capite, sed ligato pariter atque velato.» Tabennesiotas quoque sanctissimas virgines, quas S. Pachomius ab angelo monitus instituit, idem factitasse, auctor est Palladius, in Lausiaca; imo S. Basilius in Regula monachorum praescribit, ut in ipsa initiatione conversionis monasticae capita radant. Hunc enim habitum decere eum, qui luget peccata.
11:7
Est hendiadys. Sicut enim dicit poeta: «Aurum frenosque momordit,» id est frenos aureos momordit: sic dicit hic Apostolus, quod vir sit Dei imago et gloria, id est imago gloriae vel gloriosa, in qua scilicet maxime elucet Dei majestas et imperium; est enim vir in supremo rerum gradu collocatus in hoc mundo, et tanquam secundarius aliquis Deus, dominans omnibus. Haec est major propositio syllogismi Paulini, sub qua hanc capesse minorem: Atqui gloria Dei revelanda est, hominis vero gloria occultanda est: ergo cum mulier sit gloria viri, vir vero Dei, sequitur quod mulier velanda sit, non vir. S. Anicetus, epist. ad Episcopos Galliae, hanc Apostoli sententiam intelligit maxime de viris qui sunt in clero, seu sacerdotibus, qui ex ordinatione Apostolorum non tantum aperto capite, sed et tonso instar coronae esse debent, uti fuit S. Petrus, ait Beda, lib. V Hist. Angl., cap. xxiii, et Gregorius Turonensis, lib. De Glor. Confess., xxviii, ut scilicet repraesentent et quasi gestent coronam spineam Christi, et opprobrium S. Petri aliorumque Apostolorum, atque exinde coronam gloriae in caelis exspectent. Olim ubi nota: In veteri Testamento summus sacerdos nudis pedibus, et tecto capite, tiara nimirum redimitus, sacrificia et sacra peragebat, ut patet Exod. xxviii, 37; in novo Testamento sacerdotes Missae sacrificium calceati, et nudo capite peragunt: quia, ut docet Epiphanius, haeresi 80, quae est Messalianorum, in novo Testamento Christus, qui caput nostrum est, nobis conspicuus et manifestus est, qui in lege veteri Judaeis erat velatus et absconditus. Apostolus tamen hic non solis clericis, sed omnibus viris in genere loquitur, ut patet. Nota: Non est contra hoc praeceptum Apostoli, quod sacerdotes nostri dum celebrant, amictu utuntur inter vestes sacras; nunquam enim illo inter sacrificandum caput tegunt, «sed super casulam revolvunt,» ut ait Rupertus, lib. I De Divin. Offic., cap. x. Non est ergo amictus ad tegendum caput, sed ad repraesentandum superhumerale pontificis in lege antiqua, ut scribunt Alcuinus et Rabanus; vel ad significandum velum quo Judaei texerunt oculos Christi, Matt. cap. xxvi, ut docent Dominicus Soto in IV, dist. 13, Quaest. II, art. 4; Hugo Victorinus, lib. II De Sacrament., cap. iv, et alii. Sed vult Paulus abolere Gentilium morem, qui (quemadmodum primus instituerat Aeneas, ut scribunt Plutarchus et Servius), velato capite, diis suis sacrificabant et supplicabant. Quod discrimen inter Christianos orantes et Gentiles annotavit in Apologetico Tertullianus, adeoque ipsas feminas Romanas inter sacrificandum fuisse capite velatas testatur Varro, lib. IV De Lingua latina, his verbis: «A ritu rica est dicta, quod Romano ritu, sacrificium feminae cum faciant, capita velant.» Mulier autem gloria viri est. Id est mulier facta est ad gloriam viri ex viro, velut ejus opificium et imago: unde illi subjecta est, et in signum subjectionis velanda. Nota: «Mulier,» puta conjux, «est viri gloria,» id est gloriosa imago, ut dixi supra, quia Deus mulierem, scilicet Evam, formavit ex viro, ad viri similitudinem, ut virum tanquam suum exemplar ipsa quasi imago repraesentaret. Sita est haec imago in mente et ratione; quod scilicet mulier instar viri sit praedita anima rationali, intellectu, voluntate, memoria, libertate, capaxque sit omnis sapientiae, gratiae et gloriae, aeque ac vir; ac proinde mulier est imago viri, non proprie: nam mulier in anima rationali par est et aequalis viro, et uterque, scilicet tam mulier quam vir, factus est ad imaginem Dei; sed improprie et analogice: quia scilicet mulier tanquam posterior et inferior facta est ex viro, illique similis creata est. Unde Apostolus non expresse dicit: Mulier est imago viri; sed tantum: «Mulier est gloria viri:» quia nimirum, ut recte annotavit Salmeron, mulier est insigne viri ornamentum, utpote quae viro data est, tum in adjutorium ad propagandum liberos et familiam gubernandam, tum in materiam et quasi ditionem, in quam vir exerceat suam jurisdictionem et dominium. Dominium enim viri non tantum se extendit ad inanima et animalia bruta, sed etiam ad rationalia, puta ad mulieres et conjuges.
11:8
Probat duabus rationibus vel indiciis, quod mulier sit gloria viri, quasi capitis sui. Primum est, quia mulier est viro posterior, et ex viro producta, ac consequenter vir est origo et principium ex quo orta est mulier. 9. Secundum est: Etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum, ut scilicet esset viro in adjutorium, ad vitae societatem et prolis propagationem; sicut ergo vir est principium ex quo, ita est et finis propter quem producta est mulier; ac consequenter mulier est gloria viri, non autem vir est gloria mulieris.
11:10
Ita Graeca et Romana legunt, scilicet, «potestatem»; non autem «velamen,» uti legunt aliqui. Nota primo: «Potestas» significat hic auctoritatem, jus, imperium, principatum, non ipsius mulieris, sed viri in mulierem; alludit enim ad Genes. III, 16: «Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui.» Nota secundo: «Potestas» metonymice hic significat signum potestatis viri, id est velamen, quod in capite gestat mulier, ut significet se subjectam potestati viri, ac quasi virum suo capiti insidere et dominari. «Potestas» ergo hic active ex parte viri, passive vero ex parte mulieris capitur; vide Can. 30. Velamen enim gestamen est illius, qui potestatem in alio reveretur: sicut enim caput nudum et liberum, signum est potestatis et dominii; ita si quis illud velet, signum est hanc potestatem in eo quasi velari, constringi, ac alteri astringi et subjici. Quam ob causam Tertullianus, lib. De Corona milit., cap. xiv, hoc velamen mulierum, vocat «humilitatis suae sarcinam,» et lib. De Veland. virgin., cap. xvii, «jugum illarum;» Chrysostomus vocat «insigne subjectionis;» Concilium Gangrense, sess. xvii, vocat «memoriam subjectionis.» Nota tertio: Ab hoc velamine factum est, ut Latinis dicantur «nubere» mulieres, id est caput obnubere, sive velare, cum in viri potestatem transeunt; contra in viro etiam olim pileus libertinae conditionis erat insigne, teste Livio in fine lib. XLV. Unde servi in necessitate militiae ascribendi, «ad pileum,» id est ad libertatem, vocari dicebantur. Propter angelos. Primo, ad litteram sensus est, mulieres debere habere velamen supra caput, ob reverentiam angelorum, non quod illi corpus habeant et ad libidinem incitentur, uti senserunt olim Justinus, Clemens, Tertullianus; hic enim est error, ut dixi Genes. vi; sed quia mulieres angelos habent testes honesti pudoris aut impudentiae, item obedientiae et inobedientiae suae. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Theodoretus, S. Thomas, Anselmus. Secundo, Clemens, lib. II Hypotypos., per «angelos» viros bonos et sanctos accipit. Tertio, Ambrosius, Anselmus, S. Thomas accipiunt «angelos» sacerdotes et Episcopos, qui Apoc. II vocantur angeli, ne scilicet eos mulieres non velatae forma sua ad libidinem provocent. Unde Clemens, lib. II Paedagogi, cap. x, hic praecipi putat, non tantum ut caput tegant, sed et frontem vultumque velamine obumbrent, quod honestiores in templis facere videmus. Verum primus sensus maxime litteralis est et genuinus. Est haec tertia ratio, qua probat Paulus mulieres esse velandas, videlicet quia id exigit reverentia angelorum, praesertim in templo: angeli enim templum oberrant, et singulorum habitum, gestus et voces explorant. Audi quid hac de re S. Chrysostomo contigisse, non semel, sed saepius, narrat S. Nilus, S. Chrysostomi discipulus, epist. ad Anastasium: «Joannes, inquit, sacerdos admirandus Ecclesiae Constantinopolitanae et totius orbis splendor, vir animi perspicacis, omni fere tempore videbat domum Domini refertam angelorum coetu, et tunc in primis cum divinum et incruentum sacrificium offerebatur: quo quidem tempore stupore et laetitia plenus, rem praecipuis amicis enarravit: Cum coepisset, inquit, sacerdos sanctissimum sacrificium, plurimae statim ex illis virtutibus descendentes, stolis indutae splendidissimis, nudis pedibus, intentis oculis, pronae altare magno cum silentio et reverentia, quoad reverendum illud mysterium expletum fuit, circumsteterunt. Deinde huc illuc singulae diffusae per totam domum, Episcopis, Presbyteris et Diaconibus distributionem corporis et pretiosi sanguinis ministrantibus adhaeserunt, et satagentes et sedulo adjuvantes.» Idem S. Chrysostomus, homil. De Sacra mensa, admirans ait: «Ad quam assistunt Cherubini, descendunt Seraphini, qui senis alis praediti vultus demittunt: ubi omnes angeli cum sacerdote pro te legationem obeunt.» S. Ambrosius, in cap. I Lucae, loquens de angelo qui apparuit Zachariae: «Utinam, inquit, nobis quoque adolentibus altaria, sacrificium deferentibus assistat angelus, imo praebeat se videndum! Non enim dubites assistere angelum quando Christus assistit, Christus immolatur.» S. Gregorius, lib. IV Dialog., cap. lviii: «Quis, ait, fidelium habere dubium possit, in ipsa immolationis hora, ad sacerdotis vocem coelos aperiri, in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse, summis ima sociari, terrena coelestibus jungi, unum quoque ex visibilibus atque invisibilibus fieri?» S. Dionysius Areopagita, Caelest. Hierar., cap. v et ix, ait angelos extremi ordinis praeesse Ecclesiasticae hierarchiae et comministrationi sacrorum. Tertullianus, lib. De Oratione, cap. xiii, reprehendens abusum sedendi in Missa, sic ait: «Siquidem irreverens est assidere sub conspectu contraque conspectum ejus, quem maxime reverearis ac veneraris; quanto magis sub conspectu Dei vivi, angelo adhuc orationis astante, factum illud irreligiosissimum est, nisi exprobramus Deo, quod nos oratio fatigaverit?» Narrat Joannes Moschus, in Prato spir., cap. cl, Episcopum Rumeliae celebrantem coram Agapito aliorum aspectum vultus ejus incurrat. Innumerabiles enim per aspectum vel ipsae perierunt, vel alios occiderunt, ut summa cautio oculis merito sit adhibenda. Unde Tertullianus loco mox citando: «Omnis publicatio virginis bonae,» ait, «stupri passio est:» nimirum quia quae aperto vultu oculis suis libere vagatur, ut videat et videatur, facile in spiritu violatur. Et haec ipsa evagatio index est animi non satis casti. Unde subdit Tertullianus: «Indue armaturam pudoris, circumduc vallum verecundiae, murum sexui tuo strue, qui nec tuos emittat oculos, nec admittat alienos.» Huic officio optime serviunt calyptrae Brabanticae (quas Heucas vocant) superne coopertae pileis, quos honestiores ita dimittunt, ut pene totam faciem tegant et obumbrent. Tertullianus, lib. De Veland. virginib., cap. XVII: «Judicabunt nos,» ait, «Arabiae feminae Ethnicae, quae non caput tantum, sed faciem quoque ita totam tegunt, ut uno oculo librato contentae sint dimidia frui luce, potius quam totam faciem prostituere.» Idem Tertullianus, De Corona militis, cap. IV: «Judaeis feminis,» inquit, «tam solemne est velamen capitis, ut inde cognoscantur.» De Lacaenis Plutarchus in Apophth. Laconicis, in Charilla, testis est, quod earum virgines aperta facie, viris junctae mulieres velata facie prodire solitae sint; ut scilicet illae maritos invenirent, istae viros habentes aliis placere non curarent. Sed sicut probro adscribitur Lacaenis, ait Clemens, lib. II Paedagogi, cap. X, quod super genua tantum vestes deductas induerent, ita nec earum virgines aperta facie prodeuntes laudantur; quod sic virgineus pudor quasi venalis expositus proderetur. Rursum secundo, Tertullianus, lib. De Veland. virgin., cap. II, culpat eas, quae tenui velo utebantur, quod illud irritamentum magis sit libidinis, quam tegumentum pudoris, Gentilium potius feminarum usu, quam Christo credentium comparatum. Et cap. XII, nundinatrices quasi pudicitiae habet illas, quae consilium formae a speculo peterent; et speculum olim vitasse Christianos, satis indicat S. Justinus ad Severum De Vita Christiana. Denique hoc fine scripsit Tertullianus librum De Velandis virginibus, ut probet omnes, non tantum nuptas, sed et innuptas, etiam saeculares, non obstante quavis consuetudine, velandas esse; quia id praecipit hic Apostolus; et sic, ait cap. IV, intellexerunt Corinthii, qui usque hodie velant virgines suas: et rationes Apostoli omnibus omnino mulieribus conveniunt, ut merito abusus censeri et corrigi debeat, quod nonnullis in locis virgines nudo plane capite incedant, scilicet ut formam ostentent et sponsum se captent, cum revera tum alios, tum seipsas castitatis periculis exponant, et lenonum fraudibus sese in dies objiciant; unde tot pudicitiae naufragia videmus et audimus. Veletur igitur virgo, ut tecta in publicum prodeat, ne vel ipsa videat quae non decent, vel in aliorum aspectum vultus ejus incurrat. Hinc tertio, olim habitus sacrarum virginum fuit flammeum, seu sacrum velum, de quo Tertullianus, De Velandis virgin., cap. XV: «Pura virginitas,» ait, «semper timida oculos fugit, confugit ad velamen capitis, quasi ad galeam, contra ictus tentationum, contra jacula scandalorum, contra suspiciones et susurros;» additque haec vela solemniter solere benedici, indeque virgines dici Deo nuptas et desponsatas. Unde et Innocentius I ad Victric., epist. 2, cap. XII: «Quae,» inquit, «Christo spiritualiter nubunt et a sacerdotibus velantur.» Ad haec olim hae virgines pulla veste induebantur, et operiebantur pallio. E contrario viri Christiani habitum priscum ita pungit Lucianus in Philopatro, «Pallium putre, sine calceis» (nudipedes ergo, vel certe soleis olim incedebant Christiani, uti jam Capucini) «et tegmine, nudo capite, detonsa coma.»
11:11
Refer haec non ad versum proxime praecedentem (quem proinde apte Biblia Plantini parenthesi intercipiunt), sed ad superiorem, vers. nonum: quod enim ibi dixit, mulierem creatam esse propter virum, ne viris superbiendi, mulieribus sibi indignandi occasionem dedisse videatur Apostolus, hic mitigat, dicens, neque mulierem sine viro, nec virum sine muliere esse posse in conjugio: alter enim alterius, utpote conjugis, ope indiget, idque «in Domino,» id est Domino ita volente et disponente, vel per Dominum, et Domino auctore. Ita Ambrosius, et patet ex vers. seq. Posset secundo, sic accipi, «in Domino,» scilicet Christo, hoc est, in re et lege Christiana; vide Can. 25 et 37, q. d. Ad normam Christianae legis et ordinationis divinae vir et mulier invicem se juvent, filios procreent, eosque pie educent. Videtur enim submonere conjuges sui officii, et Christianae pietatis.
11:12
Nam sicut mulier (prima, Eva) de viro (formata est), ita et vir per mulierem (concipitur, formatur, nascitur, propagatur): omnia autem ex Deo — fiunt, ordinantur et disponuntur.
11:14
Nec ipsa natura docet vos — id quod modo cedit, scilicet decere mulierem non velatam orare; sed potius ejus contrarium, scilicet id quod sequitur: «Quod vir si comam nutriat, ignominia est illi: mulier vero, si comam nutriat, gloria est illi.» Hebraei enim, qualis erat Paulus, concise loquuntur, et multa subaudiunt, ut dixi Can. 38. Unde Graeca et quaedam Latina clarius per interrogationem haec legunt, ἢ οὐδὲ αὐτὰ ἡ φύσις διδάσκει ὑμᾶς, hoc est, ut Syrus, anne, vel nonne ipsa natura docet vos? Noster Interpres non legit ἢ οὐδὲ, sed οὐδὲ tantum.
11:15
Quia alere comam est contra decus virile, est nimirum animi mollis et effeminati, ni fiat valetudinis, aut frigoris causa. Hinc S. Augustinus, lib. De Opere monach., refellit monachos quosdam, qui comam promissam habebant usque ad humeros, ut speciem et nomen sanctitatis captarent. Rursum virum decet aperto capite orare, mulierem velato, uti hactenus probavit Apostolus: ergo mulier comam alere debet, non autem vir; coma enim a natura data est illi pro velamine. Comam longam et promissam hic intellige, qualis est mulierum. Nota: Ut mulier comam alat, non autem vir, non est absolute praeceptum naturae, aut divinum, aut Ecclesiasticum. Unde, ut dixi vers. 6, feminae Religiosae comam resecant: e contrario gentes nonnullae olim comam in viris habebant pro decore et ornamento, ut Galli, a quibus dicta est Gallia Comata; et Achivi, quos passim Homerus vocat καρηκομούντας Ἀχαίους, id est crinitos Achaeos. Romani quoque prisci comam alebant, et sero, nimirum sub tempore Scipionis Africani, tonsoribus uti coeperunt. Primi tonsores ex Sicilia, inquit Plinius, lib. VII, cap. LIX, in Italiam venerunt, anno post Romam conditam 454; ante intonsi fuere. Lycurgus quoque Lacedaemones voluit comam retinere. Paulus ergo non praeceptum hic, sed honestatem et decentiam naturae insinuat, scilicet naturaliter decere, ut femina cum in publicum prodit, comata et velata prodeat, non autem vir: hanc tamen naturae decentiam Paulus hic sancit, et instar praecepti a Corinthiis servari vult, unde subdit:
11:16
«Contentiosus,» ut scilicet contendat, non veritatis, sed et gloriae et victoriae studio (hoc enim significat Graecum φιλόνεικος) feminas Christianas velandas non esse, cum in templo orant, sed pristinum Gentilium morem et nuditatem retinere debere.
11:17
Est haec quarta ratio probans mulieres esse velandas, petita ab ipsa natura, quae mulieri comam dedit pro velamine, ut doceret eam esse velandam. HOC AUTEM PRAECIPIO: NON LAUDANS, QUOD NON IN MELIUS, SED IN DETERIUS CONVENITIS, — q. d. Hoc de velandis mulieribus ita praecipio, ut interim vos non laudem in eo quod sequitur, scilicet, «quod non in melius, sed in deterius convenitis;» quod quid sit, explicat vers. seq. dicens:
11:18
Ubi nota nomen «ecclesiam»: inde enim sequitur, jam tunc tempore Pauli fuisse ecclesias et templa. Vide de prisca ecclesiae forma, picturis, cruce, distinctione loci feminarum, virginum, virorum, Baronium in hunc Apostoli locum. Transit hic Apostolus a velamine mulierum ad abusus Corinthiorum in coena Eucharistica corrigendos.
11:19
spectata nimirum humana inconstantia, superbia, novitate et pronitate, qualis erat Corinthiorum, ut dicerent: «Ego sum Pauli, Ego Apollo,» Deo permittente ad suorum probationem, necesse est et oportet sequi haereses. Ita Cajetanus, Ambrosius, Chrysostomus. HAERESES, — hoc est, schismata et sectas, tum in fide, tum in moribus, quales erant hic apud Corinthios in coena Eucharistica, nimirum de loco recumbendi, de tempore coenae inchoandae, de cibis et potibus, de sociis et convivis: nam in coena Dominica et agape Corinthii divites excludebant pauperes, et seorsim illam peragebant, ut patet ex seq. UT ET QUI PROBATI SUNT (qui probi, solidi ac firmi sunt), MANIFESTI FIANT. — Tempore enim haereseos et schismatis manifestatur quinam in fide et pietate fundati et constantes sint, uti hic apud Corinthios manifestabantur constantia et patientia pauperum, quos divites aspernabantur; rursum modestia et charitas divitum illorum, qui oderant schismata, et pauperes ad coenas et agapes suas advocabant. Ita ex Chrysostomo Theophylactus, Oecumenius.
11:20
q. d. Dum convenitis tali modo ad Eucharistiam et coenam Christi Domini, jam vestra coena non est coena dominica, uti esse solebat; et vestrum manducare jam non est dominicam coenam manducare, uti olim erat; non instituitis coenam Domini (qui omnes Apostolos, quin et Judam coenae suae sobriae et piae adhibuit), sed Bacchi aut Martis. Convenitis enim ad vos inebriandum, et pauperes excludendum: itaque quilibet in se ebrius, in pauperes vero violentus est. Ita Anselmus, Chrysostomus, Theophylactus. Potest secundo, cum Vatablo et Erasmo Graecum οὐκ ἔστι capi pro οὐκ ἔξεστι, «non est,» hoc est, non licet vobis dominicam coenam manducare, ob rationem quam subdit. Sed prior sensus penitior est et nervosior, magisque pungit Corinthios.
11:21
Primo, S. Augustinus, epist. 118: «Praesumit,» inquit, hoc est, sumit ante synaxim; hoc enim proprie est «praesumere»: et quia ad hanc praesumptionem tollendam, jubet vers. 33, ut invicem sese exspectent, scilicet in coena ante sanctam synaxim: nam in ipsa sacra synaxi, vel post eam non videtur opus fuisse exspectatione, cum ea non celebraretur, nisi postquam omnes convenissent, eamque promiscue sumebant pauperes mixti divitibus. Ubi nota: Tempore Pauli, Christiani, ut imitarentur Christum (qui post coenam agni et communem, Eucharistiam instituit), ante coenam Eucharisticam, instituebant coenam communem omnibus Christianis, tam pauperibus quam divitibus, idque in mutuae et Christianae charitatis symbolum. Perduravit hic mos in nonnullis Ecclesiis per multa saecula: nam Sozomeni adhuc tempore, ut ipse narrat lib. VII Histor., cap. XXIX, in Aegypto, multis urbibus et pagis, sumpta coena vulgari, exemplo Christi celebrabant et sumebant sanctam synaxim. Idem de aliis quibusdam Ecclesiis indicat Concilium Carthaginense III, can. 29. Hunc morem, ubi et quamdiu permissus fuit, non taxat hic Apostolus, sed ejus abusum, in iis, qui in hac coena se inebriabant, sinentes alios pauperiores esurire. Hoc enim taxans, subdit: «Et alius quidem esurit, alius autem ebrius est;» et: «Qui manducat indigne,» hoc est, in peccato mortali ebrietatis et contemptus pauperum, «reus erit corporis et sanguinis Domini.» Rursum concludens, vers. 33: «Itaque, fratres,» inquit, «cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate: si quis esurit, domi manducet, ut non in judicium conveniatis;» scilicet, dum convenitis, ut coenam Dominicam sive Eucharisticam manducetis, ut dixit vers. 20. Ergo loquitur de conventu qui fiebat ante, non autem post coenam Eucharisticam. Secundo, tamen alii accipiunt «coenam suam praesumit,» de agape post sanctam synaxim. Pro quo nota, in primitiva Ecclesia, ad imitationem coenae Christi, solitos ditiores post sanctam communionem, coenam in Ecclesia instruere omnibus, tam divitibus quam pauperibus, in charitatis symbolum, ideoque agape vocabatur, quasi dicas, charitas; sed refrigescente charitate, crescente multitudine fidelium, res abiit in abusum. Divites enim privatim suam coenam praeoccupabant et instruebant sumptuosissime etiam ad ebrietatem, pauperibus vel exclusis, vel non exspectatis, multo minus invitatis, ut significatur vers. 33, et hoc videtur hic taxare Apostolus. Vide Chrysostomum in morali, sub finem hom. 23; Tertullianum, Apolog. XXIX, et Baronium hic. Hac de causa Concilium Laodicense, can. 28, agapes in Ecclesia fieri vetuit. Verum prior explicatio verior et solidior est, ob rationes ibi illatas: agape enim haec tempore Pauli fiebat, non post, sed ante sacram synaxim; licet paulo post prima haec Ecclesiae tempora, scilicet cum Ecclesia sanxit, ut Eucharistia ob reverentiam, nonnisi a jejunis sumeretur, post Eucharistiam celebrata sit haec agape, ut patet ex Tertulliano et Chrysostomo jam citatis, et ex Augustino, epist. 118. Unde pari ratione hic Apostoli locus, iis qui post Eucharistiam celebrarunt divinum agapem, accommodari potest; Apostolus enim taxat ebrietates et arrogantias in agape, sive ea sit ante, sive post Eucharistiam. Quare inepte Novantes aliqui hunc Apostoli locum torquent contra Missas privatas, in quibus solus sacerdos communicat, quia scilicet nemo alius vult communicare; eos enim non excludit: imo optat Ecclesia, ait Concilium Tridentinum, sess. XXII, can. 6 et can. 8, ut qui Missam audiunt, etiam communicent. Nam Apostolus hac de re hic non agit, nec de coena Eucharistica loquitur, sed de vulgari et communi, sive agape, uti ostendi. PRAESUMIT AD MANDUCANDUM, — praesumit manducare, vel praesumit manducando, scilicet suam coenam. Est hebraismus.
11:22
opes et delicias, quas in commune symbolum cum divitibus conferant? q. d. Si vultis convivari, et genio indulgere, inter aequales domi id facite, non in ecclesia. Si enim in ecclesia id facitis, dupliciter peccatis. Primo, quod ecclesiam vestra crapula contaminetis et polluatis. Secundo, quod pauperes negligendo et pudefaciendo, Ecclesiam Christianam, quae communis est pauperibus et divitibus, dividatis et discindatis.
11:23
non scripto, ut patet, sed viva voce. Nota hunc locum pro traditionibus, quas orthodoxi verbo Dei scripto adjungendas docent.
11:24
DOMINUS JESUS IN QUA NOCTE TRADEBATUR (a Juda et Judaeis in mortem et crucem) ACCEPIT PANEM, ET GRATIAS AGENS FREGIT, ET DIXIT: ACCIPITE, ET MANDUCATE: HOC EST CORPUS MEUM, QUOD PRO VOBIS TRADETUR. Nota hic quinque actiones Christi. Primo, Christus accepit panem; secundo, gratias egit Patri; tertio, panem benedixit, ut habet Matth. XXVI, 26; quarto, panem fregit; quinto, porrexit, et inter porrigendum dixit: «Accipite et manducate, hoc est corpus meum.» Haec enim verba tam porrigentis sunt quam consecrantis. Hinc ruit argumentum Calvini: Omnia, inquit, verba hic, scilicet, «accepit, benedixit, fregit, dedit,» respiciunt et referunt panem; ergo panem acceperunt et comederunt Apostoli, non corpus Christi. Respondeo ad antecedens: Haec verba referunt panem, non qui manebat panis, sed qui inter dandum, vi verborum et consecrationis Christi, convertebatur in corpus Christi. Sic dicere potuisset Christus in Cana Galilaeae: «Accipite, et bibite, hoc est enim vinum,» si per haec verba mutare voluisset aquam in vinum. Sic vulgo dicimus: Herodes S. Joannem incarceravit, occidit, sepelivit, vel sepeliri permisit, cum tamen non incarceravit eumdem, quem sepelivit; quia hominem incarceravit, cadaver vero occisi sepelivit. Talis ergo, et consequenter aeque vulgaris, est haec Evangelistarum et Pauli de Eucharistia locutio. Nota secundo, ex eo quod Christus ait: «Accipite, hoc est enim,» etc., hinc videri Christum unum panem accepisse, eumque inter consecrandum fregisse in duodecim partes, simulque singulis Apostolis unam distribuisse, quam quisque videtur manu accepisse. Unde et diu in Ecclesia Christianis fidelibus Eucharistia in manus data fuit, ut patet ex Tertulliano, lib. De Spectaculis; ex Cyrillo Hierosolymitano, catechesi 5 mystagog.; ex S. Augustino, serm. 44. Postea tamen, periculi et reverentiae causa, in os data est Eucharistia. HOC EST CORPUS MEUM. — Haeretici tropum, alii metonymiam, alii alium esse volunt, et hunc esse sensum: Hoc est figura corporis mei, aut: Hoc significat corpus meum. Sed nullum hic esse tropum patet primo, ex demonstratione pronominis «hoc,» et ex voce «corpus meum, et sanguis meus,» adeoque ex tota sententia, quae clarissime hoc significat, ut clarius dici non potuerit. Accedit, quod Christus in ultimo hoc vitae suae die suum testamentum condiderit, et novum aeternumque foedus instituerit cum rudibus et charissimis suis discipulis, quodque praestantissimum Sacramentum, dogma pariter ac mysterium Christianae religionis fundarit et exhibuerit, quae omnia verbis clarissimis proponi solent et debent. Quis enim credat summam Christi sapientiam ac bonitatem ultimis suis verbis dedisse inevitabilem occasionem falsi dogmatis et perpetuae idololatriae? quod sane fecit, si verba haec tam clara: «Hoc est corpus meum,» tropice tantum et figurate intelligi voluerit. Si enim ita est, ergo tota Ecclesia jam per 1500 annos in gravissimo errore et idololatria versata est, idque occasione verborum Christi, quae ita aperta sunt, ut Lutherus ad Argentinenses scribat: «Quod si Carolstadius mihi persuadere potuisset, in Sacramento praeter panem et vinum esse nihil, magno beneficio me sibi devinxisset: hac enim re valde papatui incommodassem. Verum ego me captum video, nulla elabendi via relicta: textus enim Evangelii nimis apertus est et potens, qui facile convelli non potest, multo minus verbis aut glossis e capite vertiginoso confictis subverti.» Ita Lutherus. Et Philippus Melanchthon ad Fred. Myconium: «Si pro corpore,» inquit, «figuram corporis accipias, quid non poterit eludi hac arte? Sic licebit totam religionis formam transformare.» Ita Philippus. Scilicet sic cum Serveto Patrem, Filium, Spiritum Sanctum tria tantum esse nomina unius Dei, non tres personas; Christum assumpsisse carnem, sed phantasticam; passum mortuumque, sed tantum per imaginem et phantasma, cum Manichaeis interpretari licebit; denique dicere a pari quis poterit, non nisi per tropum Evangelia esse Evangelia, Christum esse Christum, Deum esse Deum, ut tandem, quod multis eorum contingit, nil credant. Vide quam hic fenestram atheismo Sacramentarii aperiant. Verissime dixit et praedixit Cardinalis Hosius, haereticos tandem fore atheos, et haeresis omnis finem esse atheismum. Nimirum dum a Catholica fide ad haeresim desciscunt, in eaque nihil inveniunt stabile, nihil constans, nihil solidum; quid restat, nisi ut haeresim abjiciant, nihil credant, fiatque id quod cecinit Psaltes, Psal. XIII: «Dixit insipiens in corde suo, Non est Deus.» Utinam id in dies non experiremur! Rursum non solum Paulus, sed et alii omnes, videlicet Matthaeus, Marcus, Lucas, eodem modo, iisdemque verbis, «Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus,» hanc coenam et historiam enarrant, et Syrus Interpres disertissime, Marci XIV, 22, איתיהי פגרי ithai pagri, hoc est, ipsum corpus meum: nullus est qui tropum explicet, vel insinuet, uti alibi solet unus alium, cum obscurior est, explicare. Quo argumento convictus Erasmus, Conrado Pellicano, a quo ad Zuinglianismum sollicitabatur, ita rescribit: «Ad id, videlicet non esse in Eucharistia verum corpus Christi, negavi semper me posse animum inducere, praesertim cum evangelicae atque apostolicae litterae tam evidenter nominent corpus quod datur, et sanguinem qui effunditur.» Et infra: «Si tibi persuasum est, in synaxi nihil esse praeter panem et vinum, ego membratim discerpi malim, et omnia perpeti, quam profiteri idem quod tu profiteris; nec patiar ut tui istius dogmatis me auctorem facias, vel comitem. Ita mihi contingat nunquam a Christo sejungi, amen.» Ita Erasmus. Secundo, Si in Eucharistia est et manet panis, ergo figura panis successit figura agni. Quis autem perperam id fieri et dici non videt? agnus enim occisus in lege veteri, clarius significabat Christum patientem quam panis in lege nova. Rursum frigide et inepte agnus fuisset typus Eucharistiae, quae nudus est panis secundum Calvinum. Quis enim non mallet agnum habere tam in se, quam in figuram Christi, potius quam panem? Tertio, id magis patet in consecratione calicis: «Hic est sanguis meus novi Testamenti, qui pro vobis effundetur:» quod clarissimum est in Graeco apud Lucam, cap. XXII, τοῦτο τὸ ποτήριον ἡ καινὴ διαθήκη ἐν τῷ αἵματί μου, τὸ ὑπὲρ ὑμῶν ἐκχυνόμενον, hoc est, poculum est novum Testamentum in meo sanguine, quod, scilicet poculum, pro vobis effundetur. Τὸ enim ad ποτήριον referri debet, non ad αἵματι, cum αἵματι sit dativi casus, τὸ vero nominativi; ergo poculum, sive calix sanguinis Christi pro nobis effusus est; ergo in calice hoc vere erat sanguis Christi, ita ut cum calix hic effunderetur, non effunderetur vinum, quod fuit ante consecrationem, et post eam manet, ut volunt haeretici; sed effunderetur sanguis Christi, qui erat in eo post consecrationem. Hoc enim significat «calix sanguinis qui pro vobis effundetur.» Alioqui calix vini, non sanguinis, pro nobis effusus esset, nosque calice vini redemisset Christus, quod est absurdissimum. Id magis patebit ex vers. seq. Nec dici potest cum Beza textum Graecum esse corruptum: quandoquidem omnes tam codices, quam interpretes ita legunt, olimque legerunt. Quarto, omnes Evangelistae, et Paulus, corpus hoc explicant, cum addunt, «quod pro vobis datur;» aut, ut Paulus, «Quod pro vobis tradetur;» vel, ut graece est, κλώμενον, «Quod pro vobis frangitur;» atqui non figura corporis, sed verum Christi corpus pro nobis datum, traditum, fractum est: ergo verum Christi corpus a Christo datum est Apostolis. Rursum, dicit Paulus, quod «qui manducaverit hunc panem indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini;» ergo hic vere est corpus et sanguis Domini, cui injurius est qui illud indigne tractat ac sumit. Denique ita proprie ut sonant, haec verba consecrationis explicant Patres Graeci et Latini omnium saeculorum. Hic fuit sensus totius Ecclesiae usque ad Berengarium per annos 1050; tunc enim coepit Berengarius, qui homo indoctus, sed gloriae cupidus, ut novi Doctoris nomen assequeretur, primus publice contrarium docuit. Nam J. Scotus et Bertramus, qui ante Berengarium idem senserunt, obscuri fuerunt, et statim a Paschasio Rabano et aliis repressi sunt. Berengario hoc dogma quasi novum in lucem proferenti, statim se opposuerunt Lanfrancus, Cantuariensis Archiepiscopus, Guidmundus, Algerus et totus orbis Catholicus. Unde damnatus est Berengarii error in concilio Vercellensi sub Leone IX, rursum in Turonensi sub Victore II, ubi praesens convictus Berengarius publice haeresim ejuravit: sed relapsus, in Romano Concilio 113 Episcoporum sub Nicolao II ejuravit, et palinodiam cecinit, quae habetur de Consecratione, dist. II, cap. Ego Berengarius. Mox secundo relapsus, tertio in Romano Concilio sub Gregorio VII, errorem suum damnavit hac fidei professione, quam refert Thomas Waldensis, tom. II De Sacramentis, cap. XLIII: «Ego Berengarius corde credo, et ore confiteor, panem et vinum converti in veram et propriam ac vivificatricem carnem et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, et post consecrationem esse verum corpus, quod natum est de Virgine; et verum sanguinem Christi, qui de latere effluxit, non tantum per signum, sed etiam in proprietate naturae et veritate substantiae.» Utinam qui hoc tempore Berengarium errantem secuti sunt, sequantur et poenitentem! Berengarii haeresim primus hoc saeculo revocavit Andreas Carolstadius, cui statim sese Lutherus opposuit. Carolstadium secutus est Zuinglius, Zuinglium Calvinus; et tamen nullus fidei articulus ita omnium Patrum, totiusque Ecclesiae consensu firmatus exstat, ut hic de veritate corporis Christi in Eucharistia. Eumdem Ecclesia in octo Conciliis generalibus definivit, scilicet in Niceno I, Niceno II, Romano sub Nicolao II, in Lateranensi, Viennensi, Constantiensi, Florentino et Tridentino: in provincialibus etiam plurimis. Videat qui dubitat, Joannem Garetium, qui per singulas, hoc est sedecim a Christo annorum centurias testimonia omnium Patrum et conciliorum cujusque saeculi ordine recenset, quibus omnes aperte et unanimiter hanc veritatem confitentur: affert etiam professionem ejusdem fidei Ecclesiae Syriacae, Aethiopicae, Armeniacae, Indicae. Videat et Bellarminum De Eucharistia, exacte singulorum verba proferentem et discutientem. Sane qui hos leget, videbit hanc omnium aetatum omniumque saeculorum Ecclesiae fidem fuisse; ut merito scripserit Erasmus ad Ludovicum Berum: «Nunquam,» inquit, «mihi persuaderi potuit, neque poterit, Christum, qui veritas est et charitas, tamdiu passurum fuisse dilectam sponsam suam haerere in errore tam abominando, ut crustulum farinaceum pro ipso adoraret.» Atque hic apparet Zuinglii, Calvini et similium ars et ingenium. Novam illi invehunt sectam et sententiam de Eucharistia; docent in ea revera non esse corpus Christi, sed corporis tantum figuram. Unde probant? e Scripturis: consulantur verba, legantur omnes Evangelistae, legatur et Paulus, illisne favent, an potius nobis, ac receptae in Ecclesia sententiae? Quid aliud omnes ingeminant quam «corpus»? idque pro nobis traditum: quam «sanguinem»? eumque pro nobis effusum. Ubi hic umbra? ubi figura? ubi typus? Atqui, inquiunt, per figuram haec verba exponi debent: fateare ergo verba Scripturae non tibi favere, tibi, inquam, qui non aliunde, quam ex Scripturae verbis Scripturae mentem scrutandam doces. Unde igitur probas ea per figuram exponi debere? si dubia essent et ambigua, unde expositio petenda? quis litem dirimeret, nisi Ecclesia, quae columna est et fundamentum traditae sibi a patribus veritatis? quis nisi veneranda Patrum antiquitas, majorum traditio et saeculorum priorum consensus? Citamus et proferimus per singulas annorum centurias Patres, majores omnes, Concilia nationalia et oecumenica quoque seculo: omnes et omnia verba Christi, ut sonant, accipiunt, damnant tropum et figuram. Quid ergo restat, nisi ut plana Scripturae verba, planam et claram Patrum et totius Ecclesiae saeculis omnibus expositionem sequamini? et tamen mordicus in vestra tropica expositione persistitis. Quae Scriptura? quae auctoritas? quae ratio suadet? nulla, nisi haec una, quod haeresis vestra ita elegerit, quodque Lutheri buccinam sequamini: Sic mihi videtur, sic placet, sic volo, sic jubeo, sit pro ratione voluntas. Haec una hoc ipsum, et vestra omnia vobis et suadet et persuadet. Melius proinde et sanius hac in re Philippus Melanchthon, lib. De Veritate corporis et sanguinis Domini: «Si ob rationes humanas,» inquit, «neges Christum esse in Eucharistia, quid dicet in tentatione conscientia? quam afferet causam discedendi a recepta sententia in Ecclesia? tunc ista verba: Hoc est corpus meum, fulmina erunt. Quid his opponet mens perterrefacta? quibus Scripturis, qua voce Dei se muniet, ac sibi persuadebit, necessario hic fuisse interpretandam esse metaphoram, cum verbum Dei praeferri debeat judicio rationis?» Ita Melanchthon. Sane in hora mortis, in die illa terribili, cum sistemur tribunali Christi de fide et vita examinandi, si me roget Christus, Cur credidisti corpus meum in Eucharistia? fidenter dicam: Domine, credidi quod Tu dixisti, quod me docuisti: Tu verba Tua per tropum non explicuisti, nec ego per tropum explicare ausus fui. Ecclesia ea simpliciter accepit, et ego simpliciter accepi: hanc fidem, hanc reverentiam me verbis Tuis, me Ecclesiae Tuae debere plane mihi persuasi. Si Calvinistam roget Christus: Cur tu verba Mea a proprio sensu in tropum detorsisti? quid dicet? Ita faciendum mihi videbatur, quod ratio mea non caperet, qui id fieri posset aut deceret. Atqui, inquiet ille, utri potius assentiri debebas, rationi tuae, quae humana est et infirma; an verbo Meo, quod omnipotens est et veracissimum? Ratio Gentilibus dictabat, in Me, utpote Deum, in carne natum, passum, crucifixum credere, stultum esse; et tamen tu hoc credendum putasti et credidisti, idque solis Scripturae verbis, quae hoc simpliciter asserunt, persuasus. Quid ergo in hoc uno Eucharistiae articulo id, quod de illo tam diserte dixi, ad rationem tuam exigere, et juxta cerebrum tuum, tam depressum, infirmum et exiguum interpretari praesumpsisti? cur saltem Ecclesiae omnium saeculorum expositioni et auctoritati non acquievisti? cur plus omnibus illis sapere voluisti? Quid respondebit ad haec? qui se excusabit? quo se vertet? Cogitet jam quisque hoc serio, et verbo Dei atque Ecclesiae, humili fide et obedientia suum judicium submittat, ne in illa die Domini confundatur, ne cum incredulis partem accipiat in stagno ignis ardentis pice et sulphure, ne fulmen illud audiat: «Ite, maledicti, ite, increduli, in ignem aeternum.» Nec miretur tam mirabile mysterium in Eucharistia, cum Christus in omni vita et mysteriis suis fuerit et sit admirabilis, Isaiae, IX, 6; et de eo dicat idem Isaias, cap. XLV, 15: «Vere Tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator.» Si angelus se insereret hostiae, revera in ea esset, sed absconditus: non angelum, sed tantum panem videres, sentires, gustares; angelum tamen in eo latere crederes, si angelus aut propheta quispiam id tibi asseverasset: cur ergo pari modo non credis Christum sub hac hostia latere, sed absconditum, cum Christus idipsum asseveret, qui mentiri non potest? modum enim hunc existendi spiritualem, invisibilem et indivisibilem, qui naturalis est angelo, Deus, cum sit omnipotens, potest supernaturaliter dare corpori Christi in Eucharistia. Nemo ergo incredulus dicat: Quomodo potest Christus esse totus in tam parva hostia? cogitet Christum ibi esse instar angeli, nec modum inquirat, sed amplectatur potius immensam Christi charitatem, cujus deliciae sunt esse cum filiis hominum, qui transiturus de mundo ad Patrem, ut ait S. Joannes, cap. XIII, «cum dilexisset suos qui erant in mundo, in finem dilexit eos;» qui, ut canit S. Thomas, Se nascens dedit socium, Convescens in edulium, Se moriens in pretium, Se regnans dat in praemium: ut nos sua charitate cogeret ad se redamandum, ut, quoties haec mysteria videmus et agimus, cogitemus illum nos hisce verbis alloqui: Ecce Christus hic se totum tibi, tu te totum da, imo redde Christo. Dices: Eucharistia subinde vocatur «panis et genimen vitis,» id est vinum, ut patet Joan. VI, 57, Matth. XXVI, 29. Respondeo: In ipsa narratione institutionis Eucharisticae a nemine vocatur «panis,» sed alibi; et tum «panis» significat omnem cibum, ut dixi cap. X, vers. 17. Sic posset et «vinum» significare omnem potum, quia apud Judaeos, uti et in Hispania, Italia, Gallia, Germania communis potus erat, non cerevisia, sed vinum. Sed verius est Christum «genimen vitis» vocasse, non id quod erat in calice Eucharistico, sed quod erat in calice agni paschalis. Nam sicut de agno dixit, ut habet Lucas: «Non manducabo ex hoc, donec impleatur in regno Dei,» ita et de calice agni dixit: «Non bibam de hoc genimine (vel generatione) vitis, donec veniat regnum Dei.» Ita enim diserte, quod Matthaeus et Marcus convolvant, distinguit S. Lucas, narratque utrumque dixisse Christum ante Eucharistiam, cap. XXII, vers. 17. Tantum enim voluit Christus dicere, se deinceps cum illis non victurum, communemque coenam non sumpturum, ut hactenus vixerat et sumpserat, quia pergebat ad mortem, ait Hieronymus, Theophylactus et alii in illum locum.
Dices secundo, si hoc est corpus meum, est sacramentalis locutio: ergo typica, ergo figurata et tropica. Respondeo: Nego consequentiam. Est enim haec sacramentalis locutio, quia per eam conficitur sacramentum verum, ut videlicet sub speciebus panis et vini, velut signo visibili, adsit verum Christi corpus: non autem est sacramentalis, id est typica, figurata, tropica: Sacramenta enim proprie significant id quod continent et efficiunt. Nam Sacramentum est signum visibile rei invisibilis, quam causat et efficit, ut, cum dicitur: «Ego te baptizo,» id est, abluo, non est sensus: Ego do signum, vel figuram ablutionis; sed proprie: Ego per hoc sacramentum abluo corpus, et per hoc abluo animam a suorum sordibus peccatorum. Sic cum dicitur: Ego te absolvo, confirmo, inungo; non significatur figurata, sed sacramentalis, id est realis et propria, absolutio, confirmatio, inunctio corporis et animae. Itaque si Christus hic per corpus intellexisset figuram corporis, debuisset se explicare et dicere: Ego loquor non tantum sacramentaliter, sed figurate et metonymice; alioqui Apostolis et toti Ecclesiae dedisset occasionem manifestam erroris gravissimi. Itaque non valet haec consequentia: Christus est in Eucharistia, quasi in Sacramento, et signo vel figura, ut commentarius Ambrosio ascrip-tus hic, et subinde Patres alii loquuntur; ergo revera ibi non est, sed figurate tantum et tropice; nam contrarium inferendum est, scilicet: Ergo non tropice, sed vere et proprie ibi est Christus. Quia Sacramentum signum est rei verae et praesentis, non falsae et absentis. Sicut ergo bene sequitur: Ibi est fumus, ergo ibi est ignis, quia fumus est signum ignis praesentis: In hoc corpore est halitus, ergo in hoc corpore est vita, quia halitus signum est vitae praesentis; ita recte sequitur: Corpus Christi est in Eucharistia, quasi in Sacramento; ergo vere ibi est, quia Sacramentum et species sacramentales significant se, quasi Sacramentum verum corporis Christi, vere illud ipsum continere. Dices tertio: Joan. vi, agens de hoc Sacramento Christus, dicit: «Spiritus est qui vivificat, caro non prodest quidquam.» Ergo caro Christi non est praesens, nec comeditur in Eucharistia. Respondeo, id non posse dici, quia hoc sensu impium esset dicere, quod caro Christi pro nobis passa et crucifix-a non prodes-set quidquam: cujus contrarium toto illo cap. vi, disertissime docet et inculcat Christus, scilicet se carnem suam daturum pro mundi vita et redemptione: ergo multum mundo et profuit et prodest caro Christi. Sensus itaque est, ut recte Cyrillus, primo, virtutem vivificandi, quam habet caro Christi in Eucharistia, non a se habere, sed a spiritu, id est divinitate Verbi, cui hypostatice conjungitur. Secundo, ut Chrysostomus, hanc manducationem carnis Christi in Eucharistia non fieri modo carnali, eam laniando dentibus, instar carnis bubulae; sed modo spirituali et spiritui accommodato, scilicet occulte, sacramentaliter, invisibiliter. Perinde enim hic carnem Christi comedis, ac si angelum latentem comederes et transglutires. Contrarium enim utriusque ex verbis Christi crasse intellectis colligebant et aversabantur crassi Capharnaitae, contra quos tantum haec dicit et affert Christus, ut patet ex praecedentibus. Unde sequitur: «Verba quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt.» «Spiritus,» id est, spiritualia sunt et spiritualiter intelligenda, quia scilicet carnem meam non modo carnali, crueнтam, dissectam, masticatam; sed modo spirituali, quasi spiritus esset, invisibiliter et indivisibiliter in Venerabili Sacramento latentem comedetis: itaque «verba quomodo mea vita sunt,» id est vitalia sunt, et vitam audienti, credenti et carnem meam comedenti conferunt. Dices quarto: Impossibile esse videtur, ut Christus tantus sit in tam parva hostia, et tot diversis altari-bus. Videtur secundo, incredibile, quod Christus ibi sit, ut comedi possit a muribus, conspui, evo-ni. Respondeo ad prius: «Non erit impossibile apud Deum omne verbum.» Hinc dicitur: «Cre-do in Deum Patrem omnipotentem.» Plura potest Deus facere, quam miser homo, imo omnes homines et omnes angeli possint concipere: alioqui non esset Deus. Rursum, fides superat humanum captum: credenda sunt ista mysteria, non intellectu penetranda. «Fides, inquit Augustinus, tract. 27 et 40 in Joannem, est credere quod non vides.» Et S. Gregorius, hom. 26 in Evang.: «Fides, inquit, non habet meritum, cum humana ratio praebeat experimentum.» Praeclare ergo S. Thomas de hoc Sacramento canit: «Quod non capis, quod non vides, animosa firmat fides praeter rerum ordinem.» Rursum in Eucharistia non esse impossibile, ut Christi corpus sit in tam parva hostia, ex simili demonstrari potest. Nam Christi corpus natum est ex Virgine, clauso scilicet matris utero: ergo penetravit matris uterum, ita ut dum nascepetur Christus, in eodem loco esset, in quo erat uterus matris. Similiter Christus resurrexit clauso sepulcro, et ingressus est ad discipulos januis clausis: ergo tunc in eodem loco fuit cum lapide sepulcrali et cum januis. Nunc sic argumentor: Si duo corpora tota possunt esse in eodem loco, v. g. Christus et lapsis; ergo et duae partes ejusdem corporis, v. g. caput et pedes Christi, possunt esse in eodem loco, in eadem vid licet hostia. Si duae possunt esse simul, ergo et tres, et quatuor, et quinque, et quotquot Deus in eodem loco ponere vol-et. Idem docet Christus, Matth. xix, 24, ubi ait: «Facilius esse camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum;» atqui Deus absolute potest divitem ducere ad cœlum: ergo et camelum per foramen acus, ergo et corpus Christi per parvam hostiam. Jam si duo corpora possunt esse in eodem loco, ergo a pari idem corpus, scilicet Christi, potest esse in diversis locis et hostiis: utrumque enim paris est difficultatis, et paris potentiae ac virtutis. Tertio, idipsum esse possibile, patet ex alio simili. Potest enim Deus angelum (imo angelus seipsum) in puncto existentem et contractum dilatare et expandere, ut totum cubiculum occupet localiter: ergo a contrario potest Deus corpus per spatium expansum, contrahere in punctum. Si enim illud potest, cur non et hoc? praesertim cum sit omnipotens: par enim utrobique est ratio et difficultas; nec unum magis involvit contradictionem, quam aliud. Ulterius, non tantum in angelo (ne excipias angelum esse spiritum, non corpus), sed et in corporibus naturaliter idipsum facit Deus, puta in rarefactione et condensatione. Ignis enim modicam aquam, v. g. unius scyphi, calefaciendo ita naturaliter rarefacit et extendit, ut totum cacabum, qui decem scyphos continet, impleat, imo exuberet et effluat: ac rursus frigus eamdem aquam ita rarefactam et extensam, deposito ab igne cacabo, ita condensat et stringit, ut eam redigat ad quantitatem decuplo minorem, puta unius scyphi. Cur ergo Deus, qui in infinitum superactivitatem naturae, non possit corpus Christi, quod sex pedum est, redigere ad quantitatem unius hostiae, imo unius puncti? Deus enim, uti potest in infinitum rem unam augere, ita potest et imminuere; tam enim ad hoc, quam ad illud requiritur et sufficit virtus infinita, quam habet Deus. Denique Christus seipsum, suumque Evangelium ac Sacramenta comparat, Matth. xiii, 31, grano sinapis, quod parvum quantitate, maximum est latente substantia, quæ sua vi et energia in amplissimos ramos se dilatat, fitque ingens arbor. Si hoc in grano sinapis naturaliter efficit Deus, quidni simile efficere possit, ac re ipsa, uti promisit et dixit, efficiat in Eucharistia? Ad secundum respondeo: Christus hic nihil patitur, sed tantum species. Est enim Christus hic modo indivisibili et arcano, instar spiritus. Sicut ergo angelus hostiæ se includens, aut Deus qui est realiter in omni corpore et loco, nihil patitur si hostia vel corpus illud conspuatur, comburatur, rumpatur; sic nec Christi corpus in Eucharistia quidquam patitur, quia est ibi instar angeli. «Deus, inquit Erasmus, Præfat. in lib. Algeri, qui juxta naturam non minus est in cloacis, quam in cœlis, non ledi potest, nec inquinari: ita nec corpus Domini glorificatum.» Idem Erasmus ad Conradum Pellican.: «Hactenus, ait, cum omnibus Christianis adoravi Christum pro me passum in Eucharistia, nec adhuc video quidquam, cur ab hac opinione debeam recedere: nullis humanis rationibus abduci potero a concordi sententia Christiani orbis; plus enim valent apud me quinque illa verba: In principio creavit Deus cœlum et terram, quam omnia Aristotelis cæterorumque philosophorum argumenta, quibus docent carere initio. Sic hic litteras divinas habemus: Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur: Hic est sanguis meus, qui pro vobis effundetur,» etc. Hæc paulo fusius pertractavi, ob rei gravitatem et modernas novantum controversias, quibus non paucos vicinos nostros, præsertim Hollandos, alioqui in fidem priscam et orthodoxam proclives, ob hunc Eucharistiæ articulum, quasi incredibilem et impossibilem, a vera fide et salute avertunt, cum tamen nullus alius in sacra Scriptura, Patribus, Conciliis ita fundatus et stabilitus sit, atque iste. Ex dictis patet primo, in Eucharistia panem non manere, sed transsubstantiari in corpus Christi, et vinum in sanguinem, uti loquitur Concilium Lateranense, et semper sensit Ecclesia; ac consequenter patet secundo, sola panis et vini accidentia hic remanere sine subjecto. Patet tertio, corpus Christi hic esse per modum substantiæ spiritualis, invisibile, indivisible, totum in tota, et totum in qualibet parte hostiæ, uti docent passim Theologi. Jam singula hæc consecrationis Eucharistiæ verba expendamus. Hoc. — Nota, pronomen hoc non tam esse substantivum et individuum vagum (ut volunt nonnulli, quasi hoc significet hoc ens, hanc rem, vel hoc contentum sub his speciebus, sive panis adsit, sive corpus Christi), quam esse adjectivum, idem, sed confuse significans, quod distincte et nominatim significat corpus meum. Sic enim accipitur in consecratione calicis: «Hic est sanguis meus.» Alioqui dicendum fuisset: Hoc est sanguis meus; sic dicitur: Hic est servus, hic est homo, etc., ubi τὸ hic quasi adjectivum non aliud demonstrat quam servum et hominem, quem confuse significat. Dices: Cum Christus dixit hoc, nondum erat corpus Christi: ergo τὸ hoc non poterat pro eo supponere. Respondeo, hanc orationem, uti est consecratoria, non esse enuntiativam, sed practicam et efficacem; ac proinde hoc demonstrare practica id quod nondum est, sed quod per orationem fit, eaque finita erit. Instabis: Hæc oratio practica, «Hoc est corpus meum,» significat, Hoc transsubstantiatur in corpus meum; ergo hoc designat panem; panis enim solus transsubstantiatur. Respondeo: Nego majorem, scilicet transsubstantiationem hic primo et directe significari: tantum enim primo significatur corpus Christi hic fieri et esse, ita ut designando species designetur corpus; inde tamen secundo et consequenter sequitur, panem esse transsubstantiatum et desisse. Patet hoc ex verbis calicis: «Hic est calix sanguinis.» Si enim hæc primo significant transsubstantiationem, debe- ret dici hoc, scilicet vinum, est sanguis, vel est calix sanguinis mei, id est convertitur in calicem continentem sanguinem meum. Si tamen sic indirecte velis exponere : Hoc est, id est hoc transsubstantiatur in corpus meum ; tunc concedo, quod hoc designet panem : hic enim transsubstantiatur. Nec mirum est, pronomen hoc hic aliud et aliud designare, quia hæc una propositio : « Hoc est corpus meum, » significatione est multiplex, scilicet practica est et enuntiativa, imo dupliciter practica est. Quæ omnia ut clare demonstrantur et intelligentur, adverte, si Christus accepisset solas species panis, subtracta panis substantia, easque deinde consecrasset ; imo si nullas accepisset species, sed eas simul cum consecratione sui corporis creasset ex nihilo, dicendo : « Hoc est corpus meum; » tunc primario prorsus idem fecisset quod jam fecit, cum accepto pane eum consecravit et dixit : « Hoc est corpus meum ; » atqui in utroque priori casu non transsubstantiasset, cum nulla præfuisset, sive præexstitisset substantia panis, nec pronomen hoc designasset panem, aliamve substantiam, sed tantum corpus Christi, quod ibi simpliciter et nude producere-tur et fieret : ergo quoque in posteriore nostro casu, nostraque consecratione, non significatur primario transsubstantiatio, nec pronomen hoc demonstrat panem, sed corpus Christi. Simili modo in Genesi potuisset Deo creando cœlum dicere : « Hoc est cœlum, » id est, hoc creatur, producitur, fit, et est cœlum ; « Hæc est terra, » id est, hæc creatur, fit, simulque hoc ipso est et existit terra ; « Hæc est Eva, » id est hæc producitur et fit, dumque fit, eodem instanti est et existit Eva. Pari ergo modo hic, dum dicitur : « Hoc est corpus, hic est sanguis meus, » sensus est : hoc consecratur, producitur et fit corpus et sanguis meus, ut in termino, sive completa consecratione re ipsa sit corpus meum, et sanguis meus. Hoc est Hæc ergo oratio et consecratio : « Hoc est corpus meum, » ut patet ex ipsis verbis, proprie et primario non significat terminum a quo, scilicet non si-panem converti et desinere ; sed significat productionem et positionem termini ad quem, scilicet corporis et sanguinis Christi, eumque demonstrat pronomen hoc et hic, q. d. Hoc quod sub his speciebus panis et vini producitur, et fit, simmulque dum fit, est et existit, est corpus et sanguis meus ; secundario tamen hæc eadem oratio innuit, involvit et significat desitionem termini a quo, scilicet panis, ejusque transsubstantiationem. Quia enim sub speciebus hisce prius existit substantia panis et vini, eaque cedere debent licet pa-corpori et sanguini Christi, qui hac oratione et nem de-consecratione producitur et succedit ; ita ut per sinere et τὸ hoc non aliud quam corpus, et per τὸ hic non transsub-aliud quam sanguis Christi designetur et demonstrari : hinc quando hac oratione significatur produci corpus Christi, hoc ipso significatur panem desinere, transsubstantiari in idem corpus : nam pronomen hoc non aliud designat quam corpus Christi : demonstrat enim, facta consecratione, hic non esse aliam substantiam, quam corporis Christi, quod solum demonstrat. Hæc ergo oratio : « Hoc est corpus meum, » primo, simpliciter practica est, sig. ſcatque : Hoc fit corpus meum. Indeque secundo, est enuntiativa, significans : rum, hoa est corpus meum ; sic ut pronomen hoc in utraque designet, non pa-nem, sed corpus Christi in confuso. Tertio, est conversiva et transsubstantiativa, significatque hoc, puta hæc panis substantia, sub his speciebus contenta, convertitur et transsubstantiatur in corpus Christi, ita nimirum, ut facta consecratione, conversione et transsubstantiatione, panis non maneat, sed sit conversus in corpus Christi, adeoque jam hic non sit panis, sed esse desierit, ejusque loco sit corpus Christi, et tunc pronomen hoc designat panem, qui convertitur in corpus Christi. Estr. — Nota, Christum non videri dixisse est, quia Hebræi et Syri non utuntur verbo substantivo, sed illud subticent, imo præsentis temporis non habent. Unde etiamnum Syrus interpres hic, et Matth. xxvi, 26, et Luc. xxii, 19, eo caret : vertit enim, חנה פגרי, hoc corpus meum. Sic et Luc. xxii, 20, in consecratione calicis : τοῦ τὸ ποτήριον, ἡ καινὴ διαθήκη ἐν τῷ αἵματί μου, hic calix novum testamentum in meo sanguine. Ac consequenter in Græca etiam et Latina lingua non videtur verbum est esse de essentia formæ consecrationis : in praxi tamen omitti non debet, et sine gravi peccato non potest ; imo dubia esset forma et consecratio, si omitteretur. Nota secundo : Apte tamen et clare illud verbum est, quia subintellectum, expressit Interpres, potius quam fit. Primo, quia non est transitus hic a non esse ad esse, quem communiter annuit τὸ fit ; caro enim Christi ante fuit. Secundo, quia est significat instantaneam mutationem transsubstantiationis, in qua simul sunt fieri et factum esse. Tertio, quia pronomen hoc proprie demonstrat id quod est, non id quod fit : quod enim nondum est, proprie videri et demonstrari nequit ; consequenter tamen dicitur subinde demonstrari, cum demonstratur fieri, et produci ut sit, existat et videatur. Quarto, quia per est significatur constans veritas hujus Sacramenti. Quinto denique, quia aptius dicitur : « Accipite, comedite, hoc est enim corpus meum, » quam : « Hoc fit corpus meum. » Nota tertio, Christum non ante, cum panem benedixit, sed hisce verbis : « Hoc est corpus meum, » consecrasse ; quia illis ex Christi imitatione sacerdotes jam conserunt, ut contra Græc- COMMENTARIA IN I EPISTOLAM AD CORINTHIOS, CAP. XI. bus nos cos docet Concilium Florentinum et Tridentinum, et passim omnes Patres. Unde haec verba a sacerdote dicuntur primo, historice: intendit enim sacerdos narrare quid egerit Christus; secundo, personaliter, quia intendit sacerdos simul eadem imitari, perinde ac si ipse esset Christus. Unde consecrans et transsubstantians induit personam Christi. Caro Corpus.—Nota, corpus hic non totum hominem Christi significare, sed carnem tantum ab anima distinctam, quae sola vi verborum hic ponitur; sicut in calice solus sanguis: anima vero et divinitas ponuntur per concomitantiam utrobique; sicut et sanguis cum corpore sub specie panis, et viscissim corpus cum sanguine in calice per concomitantiam ponitur. Ita Concilium Tridentinum. Nota secundo, Christum hic instituisse sacramentum Eucharistiae, quod omnes sumerent; et simul sacrificium, quod sacerdotes Deo offerrent. Ita ex Apostolica traditione docet Ecclesia, et Concilium Tridentinum, sess. XXII, cap. I, idque unicum est legis novae sacrificium, quod omnibus veteribus successit; ac proinde hoc unum simul est Eucharisticum, est pro peccato, est holocaustum, est pacificum. TRADETUR.—Graece κλωμενον, id est, quod frangitur. Ita Ambrosius; scilicet, ut Theophylactus, frangitur jam sub speciebus, vel per species panis, quae franguntur, consumuntur, itaque Deo « datur, » ut habet Lucas, id est immolatur Quid si corpus Christi. Haec enim omnia significat τὸ gniflect frangere per metalepsim. Olim enim in sacrificio hic « vox mincha, cum panis Deo sacrificabatur, debebat frangiipse panis frangi, benedici et comedi, ut notat Prima D. Thomas, I II, Quaest. LXXXV, art. 3, ad 3. expositio. Hinc confessio Catholica Berengarii, qua suum errorem de Eucharistia primo revocavit, habet, quod corpus Christi in veritate manibus sacerdotum tractatur frangitur, et dentibus fidelium teritur, scilicet per species sacramentales panis, quae tractantur, franguntur, teruntur. Haec enim species non sunt amplius species panis, sed corporis Christi, quae sola hic est substantia sub talibus speciebus, sive accidentibus; quo fit, ut, dum hae species videntur, tanguntur, designantur, non alia substantia quam corporis Christi videatur, tangatur, designetur: sicut ante consecrationem per easdem species, non alia quam panis substantia videbatur, tangebatur, designabatur. Secunda. Secundo, « frangitur, » id est paulo post frangetur et immolabitur in cruce. Ita Anselmus. Unde Noster vertit, « tradetur; » idque quia hoc frangi et immolari non tam futurum, quam praesens erat. Dies enim paschae et passionis Christi inchoatus erat, cum haec dixit Christus: unde erat tunc confusum praesens; frangetur autem flagellis in cute, clavis in manibus et pedibus, lancea in latere, ait Cajetanus. Tertia. Tertio, Bellarminus, lib. I De Missa, cap. XII: In Eucharistia, inquit, corpus Christi frangitur, id est dividitur et destruitur, dum scilicet sub distinctis et diversis speciebus panis et vini Deo immolatur, sumitur, consumitur, ut Christum passum et occisum repraesentet. Hinc Chrysostomus: « Fractio, inquit, corporis in Sacramento significatio est passionis et fractionis in cruce. » Unde et tropologice haec fractio significat mortificationem. Vide S. Dionysium, Ecclesiast. Hierar. cap. III.
11:25
25. SIMILITER ET CALICEM (accepit Christus) POSTQUAM COENAVIT, DICENS: HIC CALIX NOVUM TESTAMENTUM EST IN MEO SANGUINE. — Nota: Christus postquam coenavit coenam mysticam agni paschalis, et deinde communem aliorum ciborum, tunc demum tertiam coenam Eucharisticam instituit. Nota secundo: Gentiles post epulum sacrificabant, scilicet pro epulatione quasi gratias agentes Deo suo, illi libabant illiusque laudes coronati decantabant. Vide Athenaeum, lib. I, cap. IX, et lib. XV, cap. XX. Sic Aeneid. VIII, Evander Herculi libat: Postquam exempta fames epulis, mensaeque remotae, etc. Quare agite, o juvenes, tantarum in munere laudum, Cingite fronde comas, et pocula porgite dextris. Communemque vocate Deum, et date vina volentes. Vide et Gyraldum, De Diis Gentium, in fine operis. Idem Judaeos fecisse in sacrificio agni paschalis docent Ritualia antiqua Hebraeorum; scilicet, peracta coena, paterfamilias accipiebat tortam azy-mam, eamque frangebat in tot partes, quot erant discumbentes, sicque divisam singulis porrigebat, dicens: « Istae est panis aerumnæ, quem comedierunt patres nostri in terra Aegypti: quisquis esurit, accedat, et peragat pascha. » Deinde ipse poculum accipiebat et benedicebat, dicens: « Benedictus es, Domine, qui fructum vitis creasti, » etc. Sicque illud gustabat, gustatum dabat proximo, ille dabat vicino suo, et sic deinceps, donec per omnes circumferretur. Horum morem Christus hic sequitur instituens Eucharistiam, idque ut hoc quasi ultimum vale, ac testamentum, atque extremæ charitatis suæ symbolum et demonstrationem discipulis et nobis daret; utque typus agni praeiret veritatem Eucharistiae. Atque haec est causa cur prius Christus coenaverit, et postea ultimo loco celebraverit et insti-tuerit Eucharistiam. Jam autem (ut superius dixi) ob reverentiam tanti Sacramenti ex Apostolica traditione nonnisi a jejunis sumitur Eucharistia. HIC CALIX NOVUM TESTAMENTUM EST IN MEO SANGUINE. — q. d. Hic est instrumentum authentica-cum et quasi charta, in qua scriptum et consignatum est novum testamentum, id est, sanctum est novum foedus, novaque promissio divina et ultima voluntas mea consignata est, de æterna hæreditate vobis danda, si mihi credatis et obediat-is: scriptum est, inquam, non litteris atramenti, sed in sanguine meo, quem continet hic calix, sicut charta continet scripturam testamenti. Dices, Mattheus et Marcus habent : « Hic est sanguis testamenti ; » quomodo ergo Paulus ait : « Hic calix, id est sanguis in calice contentus, est testamentum ? » Respondeo : « Testamentum » dupliciter sumitur : Primo, pro ultima voluntate testatoris ; sic Mattheus et Marcus vocant « sanguinem testamenti, » id est sanguinem quo confirmata est ultima voluntas Christi. Secundo, « testamentum » significat scripturam, vel instrumentum hujus ultimæ voluntatis. Sic sumit hic Paulus, ideoque ipsum sanguinem vocat « testamentum. » Nota : Alludit hic Christus ad fœdus Moysis inter Deum et populum, sanctum sanguine victimarum, Exodi xxiv, quod allegorice hoc fœdus cum Deo, Christi sanguine sanctum significabat. Pro quo nota secundo : Solebant veteres fœdera victimis et sanguine sancire. Unde Livius, lib. I, loquens de fœdere inter Romanos et Albanos inito : « Positis, inquit, fœderis legibus alebat fecialis : Populus Romanus prior non deficiet ; si prior defecerit, publico consilio, dolo malo, tuillo die, Jupiter, populum Romanum sie ferito, ut ego hunc porcum hodie feriam ; tantoque magis ferito, quanto magis potes pollesque ; et mox porcum saxo silice percussit. » Et Virgilius, lib. VIII Æneid., de Romulo et Tatio : Armati Jovis ante aram, paterasque tenentes, Stabant, et casa jungebant fœdera porca. Unde et putant nonnulli fœdus dictum a fœdo, tum sit scilicet animali, puta porco, quia in fœdere mactabatur, indeque phrasim manasse, qua fœdus ferire, percutere, icere dicimur. Idem et multo ante inter fideles et veri Dei cultores usu receptum fuit. Hinc Genes. xv, 9, 10, 17, Dominus in signum et confirmationem fœderis cum Abraham initi jussit immolari bovem, arietem et capram, dividitque per medium : quo facto lampas Deum significans per medias divisiones pertransiit, indicans ita dividendum fore, qui fœdus rumperet. Vide Jeremiam, cap. xxxiv, vers. 18, unde בְּרִית berit, id est fœdus, hebraice plerique a בָּתַר batar, id est dividere, per metathesin deducunt. Hinc Cyrillus, lib. X Contra Julian., sub finem, ex Sophocle docet apud posteriores id servatum, scilicet ut euntes per medium ignem, et ferrum manibus ferentes facerent juramenta. Idem factum in fœdere Dei cum Moyse et Judæis, Exodi xxiv. Sanguis enim victimarum divisis est, ut significaretur eum, qui pactum violaret, simili modo sanguine suo violatam fœderis fidem luiturum. Quia vero pactum feriebatur inter Deum et populum, oportebat ut tam Deus quam Israel sanguinem dividerent, coque aspergerentur ; et cum Deus sit incorporeus, ut sanguine aspergi non possit, hinc altare sacrificiorum ejus vice sanguine tinctum fuit. Simili modo Christus Dominus novum fœdus et testamentum sanctivit seipso et sanguine suo, quasi victima et sanguine victima fœderalis ; præsertim quia hæc victima et sanguine promeruit nobis redemptionem, gratiam, hæreditatem et omnia bona quæ in hoc fœdere suo nobis promisit, ad Hebr. cap. ix, vers. 15 et seq. Idque expressit hic in institutione Eucharistiæ, dicens : « Hic calix novum testamentum est in meo sanguine, » id est, ut S. Mattheus clarius explicat : « Hic est sanguis novi testamenti. » Unde contra Sacramentarios validum pro veritate corporis Christi intorqueas argumentum : si enimvero sanguine vetus sanctum est fœdus, isque intelligitur cum dicitur Exodi xxv, 8 : « Hic est sanguis fœderis, quod pepigit Dominus vobiscum ; » utique et vero sanguine sanctum est fœdus novum, isque intelligitur cum dicitur : « Hic est sanguis novi testamenti. » Hic enim vetus, novi et veri erat typus, ad quem certum est Christum hic respexisse. Dices : Christus vocat « sanguinem novi testamenti, » non fœderis, uti suum vocat Moses, Exodi xxiv ; ergo dissimilis est hæc sanguinis illustratio. Respondeo, hic « testamentum » dupliciter accipi : primo, speciatim pro ultima testatoris voluntate, vel ejus instrumento authentico, quæ quando conditionata est, promissio illius fœderis vel pacti rationem induit : imo licet absolutione voluntas sit, semper tamen mutuam involvit obligationem testatoris quidem ad dandam hæreditatem, hæredis vero ad debita, voluntatem, et onera testatoris subeunda. Quia ergo testamentum ultimam voluntatem, quæ quasi pactum quoddam maximum et firmissimum est, continet et significat ; hinc secundo, extensa ejus significatio, accipitur testamentum pro quovis pacto, promissione, fœdere, ut docet S. Hieronymus, in ii Malachiae, et Innocentius, cap. Cum Martha, De celebrat. Miss., et S. Augustinus, lib. Locutionum in Genes., Locut. 94. Sic græcum διαθήκη, quod speciatim testamentum significat, aliquando pactum significat et promissionem, uti probat Budeus ; et aperte pro fœdere accipitur Genes. ix, 13 ; Psalm. liv, 21 ; Psalm. lxxxviii, 4, 29, 35 ; Psalm. cv, 45. Hinc factum est ut Hebræum בְּרִית berit, quod proprie fœdus significat, passim et hic et alibi Septuaginta διαθήκη, testamentum, ut et S. Hieronymus, Zachariæ ix, 11, quasi idem sint בְּרִית berit, διαθήκη, testamentum, fœdus et pactum. Sic Psalm. lxxxii, 6, dicitur : « Adversum te testamentum disposuerunt (id est, fœdus inierunt) tabernacula Idumæorum et Israëlite. » I Maccab. i, 12 : « Eamus et disponamus testamentum cum gentibus, » id est, fœdus pangamus cum gentibus. Psalm. lxxvii, 10 : « Non custodierunt testamentum Dei, » id est, pactum Dei, scilicet pacti conditiones, puta leges Dei ; unde de more idipsum posterior he- mistichio explicans subdit : « Et in lege ejus noluerrunt ambulare. » « Recte, inquit S. Hieronymus, in Jerem. xxxii, testamentum appellatur pactum, quia in eo voluntas atque testatio eorum qui pactum ineunt, continetur. » Hinc rursum factum est ut Christus et S. Paulus, Septuaginta secuti, per sanguinem testamenti intelligent sanguinem fœderis, sive in genere, sive maximi et arctissimi illius, quod morte testatoris obsignatur : tamen primo quam secundo modo accepi potest hic testamentum. Primo quidem : Eucharistia enim sanguinem Christi, ut arrham nobis dat promissionis et pacti de æterna hæreditate, sive fœderis de ea nobiscum initi. Secundo vero modo, quia fœdus hoc ultima fuit voluntas Christi, adeoque fœdus testamentarium, maximum et firmissimum. Unde et docet Apostolus Christum testatorem morte sua testamentum hoc obsignasse. De hoc Christi fœdere plura dicam ad Hebr. viii, 10. Hoc FACITE — quod ego jam feci : nimirum consecrate, offerte in sacrificium, sumite, distribuite Eucharistiam, uti ego consecravi, obtuli, sumpsi, distribui. Unde hic Apostoli ordinati sunt sacerdotes. Ita Concilium Tridentinum, sess. XXII, cap. i, ex Ecclesiæ perpetuo consensu. Dices : Christus non dicit hic : Ego sacrificavi, vos etiam sacrificate. Respondeo : Similiter non dixit : Ego Sacramentum institui, vos hoc sacramentum, hanc cœnam celebrate. Nec in cruce dixit : Ego me offero in sacrificium, sed reipsa hoc fecit. Sic et consecratio hæc erat realis oblato sacrificii, quia per eam, quasi realem transmutationem et substantiationem in honorem Dei ponebatur et offerebatur nobilissima victima Deo, scilicet corpus Christi, idque in speciem occisi et mortui animalis ; scilicet corpus separaturn a sanguine, quantum est ex parte consecrationis. Secundo, Eucharistiam esse sacrificium, innuit τὸ postquam cœnavit, q. d. Post agni sacrificium typicum instituit Christus verum et nobile Eucharistiæ sacrificium per agnum adumbratum : cumque agnus paschalis fuerit sacrificium et typus Eucharistiæ, ut omnes docent, sequitur et Eucharistiam esse sacrificium. Tertio, vox testamenti innuit idem Eucharistiæ sacrificium : sanguis enim quo fœdera sanciebantur, erat sanguis victimarum. Sicut ergo cum dicitur Exodi xxiv, 8 : « Hic est sanguis fœderis, quod pepigit Dominus vobiscum, » intelligitur sanguis victimarum et sacrificii, quo sanctum est fœdus vetus ; ita cum dixit Christus : « Hic est sanguis testamenti, » debet intelligi sanguis sacrificii, quo sanctum est novum Testamentum, quod per vetus fœdus, sanguinem et sacrificium fuit præfiguratum. Denique in sola Eucharistia Christus proprie et perfecte est sacerdos secundum ordinem Melchisedech. Nam in cruce (si victimam ejusque mactationem, oblationes et sanguinis effusionem spectes) Christus non fuit sacerdos secundum ordinem Melchisedech, sed secundum ordinem, id est similitudinem, Aaron. Ita Patres, quos vide apud Bellarminum, lib. I De Missa, cap. vi et xii, estque hic sensus Ecclesiæ et consensu omnium sæculorum. Dices : Eucharistia est commemoratio sacrificii crucis, ergo non est sacrificium. Respondeo : Nego consequentiam, sic enim vetera sacrificia erant vera sacrificia, etiamsi repræsentarent sacrificium crucis. Pari modo Eucharistia est verum sacrificium, etsi fiat in commemorationem sacrificii crucis.
11:26
26. QUOTIESCUMQUE MANDUCABITIS PANEM HUNC, ET VERS. 26. CALICEM BIBETIS, MORTEM DOMINI ANNUNTIABITIS, — tum verbo ( hinc in Canone Missæ dicitur : Unde et nos memores tam beatæ passionis), tum potius factis et rebus, repræsentabitis non tam vobis quam populo mortem Christi : Ita Anselmus, Theophylactus, Ambrosius. Pro annuntiabitis, Syrus vertit, in memoriam revocabitis : Hebræum enim חַזִּיר hazzkir, significat commemorare, annuntiare, concionari, prædicare. Moraliter Theophylactus : « Eo, inquit, affectu debetis esse imbuti cum sumitis Eucharistiam, perinde quasi in illa ipsa Christi essetis vespera, adeoque cœna, eidemque accumberetis toro, et ab ipso Christo acciperetis sacrum istud : illa enim ipsa est cœna, et illam ipsam mortem annuntiamus, id est demonstramus, usque ad secundum ejus adventum. » Nota, mortem suam præ vitæ suæ gestis aliis jubet Christus annuntiari, quia morte consummatum est Christi testamentum, et ultima voluntas, ac redemptio nostra, et extremus Christi in nos amor, quo pro nobis mortem subiit, quorum omnium memoriale est Eucharistia. Tropologice, S. Basilius in Regula breviori, Reg. 234 : « Mortem Domini annuntiamus cum morimur peccato, vivimus Christo ; seu, cum mundus nobis crucifixus est, et nos mundo. » Denique nota cum S. Hippolyto, tract. De Consummatione sæculi, Chrysostomo, Theophylacto, Eucharistiæ sacrificium et sacramentum publice duraturum usque ad secundum Christi adventum, et Antichristum, qui illud tollet, saltem ne publice fiat, fierive possit, ut prædixit Daniel cap. xii, vers. 11. Hoc significat Paulus, dum ait : « Donec veniat, » supple, ipse Dominus gloriosus ad judicium. Unde, ut ait D. Thomas, patet ritum hunc Eucharistiæ duraturum usque ad finem mundi.
11:27
27. QUICUMQUE MANDUCAVERIT PANEM HUNC, VEL BIBERIT CALICEM DOMINI INDIGNE, REUS ERIT CORPORIS ET SANGUINIS DOMINI, — violati nimirum, indigne sumpti et tractati, ut a Juda et Judæis tractatus fuit. Ita Photius, Theophylactus et Chrysostomus. « Reus est talis, ait Chrysostomus et Theophylactus, cæd’s Dominice, ac si Dominum occidisset et Christi sanguinem effudisset. » Quod commodé et per proportionem quamdam accipit: nam absolute magis peccatum fuit homicidium, imo deicidium Christi, quam communio et sumptio Eucharistiae indigna, sicut major injuria est regem occidere, quam conspuere aut conspurcare. Chrysostomo consentit Ambrosius, in cap. x Hebr.: «Hoc peccato, ait, conculcatur corpus Domini.» Et Cyprianus, serm. De Lapsis: «Vis, inquit, inferter corpori Domini, et ore ac manibus in Dominum delinquitur.» Vide eum, et optime id tractantem Basilius, serm. 2 De Baptismo, cap. III. Sicut enim regi gravem injuriam facit, qui ejus mense accumbit, retinens hostilitatem contra eum in animo: sic et qui cum peccato mortali accumbit mense Christi; et longe magis, quia ipsum Christum manducat, et in corde hostili recipit. Nota rò vel liberit: ergo sufficit altera species in communicando et manducando S. Eucharistiam. Secundo, hinc patet, in Eucharistia verum esse Christi corpus. Non enim de nudo signo verum est, quod illud indigne sumit, reus erit corporis et sanguinis Domini. Adde, si cum Calvindicas eum qui indigne communicat, reum esse corporis Domini, non quia illud in se, sed quia ejus imaginem, scilicet Eucharistiam, violat: inde saltem sequitur, imagines (qualem aiunt esse Eucharistiam) esse venerandas, et iconoclastas qui eas violant, reos esse corporis et sanguinis, tum Christi, tum Sanctorum: quomodo ergo Calvinus cum suis eas frangere et temerare audet? 28. PROBET AUTEM SEIPSUM HOMO, ET SIC DE PANE ILLO EDAT.—«Probet,» hoc est se examinet, num aptus sit et digne dispositus ad tanta mysteria; atque ad ea decenter et congrue se purget et præparet, non ut examinet an habeat fidem (ut vult Calvinus: illam enim præsupponitur habere; loquitur enim Apostolus de fidelibus Corinthiis; et secundum Calvinum quisque certissimus est, fide divina credere debet se habere hanc fidem, ut secundum Calvinum examine non sit opus), sed an sibi sit conscius alicujus peccati, maxime mortalis, v. g. ebrietatis ac superbiæ, ut dixi vers. 21, illudque purget contritione et confessione. Hanc enim confessionis probationem ex jure divino, seu Christi institutione requirere et intelligere Apostolum docet Concilium Tridentinum, sess. XIII, can. 7. Idem MCC annis ante Concilium Tridentinum docuit S. Leo, epist. 91 ad Theodor. Forojul., et Cyprianus, serm. De Lapsis. Deinde «probet se» ita, ut venialia peccata, eorumque radices serio proposito et pia ad Deum oratione evellere conetur. Ita Chrysostomus et Ambrosius. Hinc Christus post cœnam agni et communem, ante Eucharistiam, lavit pedes discipulorum, etiam Judæ, ut significaret qua puritate ad tanta mysteria accedendum sit, Joan. XIII. Ad hanc probationem stimulus acer est, si serio cogitetur id quod ait S. Gregorius, lib. IV Dialog., cap. LVIII: «Hæc singulariter victima ab æterno interitum animam salvat, quæ illam nobis mortem Unigeniti per mysterium reparat, qui licet resurgens a mortuis jam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur, tamen in semetipso immortaliter atque incorruptibiliter vivens pro nobis iterum in hoc mysterio sacræ oblationis immolatur.» Et paulo inferius: «Quis enim fidelium habere dubium possit, in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem cœlos aperiri, in illo Jesu Christi mysterio angelorum choris adesse, summis ima sociari, terrena cœlestibus jungi, unum quoque ex visibilibus atque invisibilibus fieri.» Unde mox cap. LIX, subdit: «Sed necesse est, ut cum hæc agimus, nosmetipsos Deo in cordis contritione mactemus: quia qui passionis Dominicæ mysteria celebramus, debemus imitari quæ agimus. Tunc enim vere pro nobis hostia erit Deo, cum nos ipsos hostiam fecerimus.» Cogitetur et istud nostri Thomæ Theodidacti, lib. IV De Imitat. Christi, II: «Ita magnum, novum et jucundum tibi videri debet, cum celebres aut Missam audis, ac si eodem die Christus primum in uterum Virginis descendens homo factus esset, aut in cruce pendens pro salute hominum pateretur et moreretur.» Hoc cogitabat, hoc faciebat S. Cassius, Narniensis Episcopus, «Cui, ut scribit S. Gregorius, hom. 37 in Evang., mos erat quotidianas Deo hostias offerre, cumque ad horam sacrificii venisset, velut totus in lacrymas defluens, semetipsum cum magna cordis contritione mactabat.» Unde a Domino audire meruit: «Age quod agis, operare quod operaris; non cesset pes tuus, non cesset manus tua: natali Apostolorum venies ad me, et retribuam tibi mercedem tuam.» Mortuus ergo in festo S. Petri et Pauli, evolvavit in cœlum. Ita et S. Gregorius quotidie Missam magna cordis compunctione et præparatione celebrabat; cumque quadam vice comperisset quemdam pauperem in loco semoto mortuum esse repertum, Missa per aliquot dies abstinit, dedictque se lamentis ut expiaret culpam, quasi sua negligentia pauper ille fame mortuus esset, cum tamen ipsius charitas et sollicitudo esset tanta, ut omnibus pauperibus non tantum Romæ, sed et totius penæ Italiæ de necessariis vite provideret. Ita S. Thomas de Aquino, etiam moriturus, per uberes lacrymas ad S. Synaxim se comparabat.
11:29
29. QUI ENIM MANDUCAT ET BIBIT INDIGNE, JUDICIUM SIBI MANDUCAT ET BIBIT (id est damnationem, ait Chrysostomus), NON DIJUDICANS CORPUS DOMINI,—sed eo tanquam promiscuo, communi et indifferenti cibo utens. Ita Photius et Anselmus. Nam, ut ait S. Justinus, in orat. ad Antoninum Pium Imperatorem: «Nos Christiani Eucharistiam non ut communem cibum sumimus, sed credimus quod, sicuti per verbum Dei, Dei Filius factus est homo, ita per verba consecrationis in Eucharistia fiat et fit caro et sanguis Christi. » Quocirca S. Franciscus scribens ad sacerdotes Ordinis sui, ut habetur tom. V Bibliothecæ SS. Patrum, in fine : « Audite, inquit, fratres mei, si B. Virgo honorificatur (ut par est), quæ ipsum portavit sanctissimo utero suo ; si B. Joannes Baptista contremuit, et non audebat tangere Domini verticem; si sepulerum, in quo per aliquod tempus jacuit, sic veneratur : quantum debet sanctus, justus et dignus, qui non jam moriturum, sed in æternum victurum, et glorificatum, in quem desiderant angeli prospicere, contrectat manibus, corde et ore sumit, et aliis ad sumendum præbet, percelli et contrémiscere? » Et mox : « Magna et miseranda infirmitas, quando ipsum sic presentem habetis, et aliquid aliud in toto mundo curatis. Totus homo paveat, totus mundus contrémiscat, et cœlum exul tet, quando super altare in manibus sacerdotis est Christus Filius Dei vivi. » 30. IDEO INTER VOS MULTI INFIRMİ. — Sic hodie, quam penam incur rant in digne communicantes? ait Anselmus, multi post pascha variis morbis corripiuntur, quia indigne corpus Domini acce perunt. ET DORMIUNT MULTI, — præmature moriuntur, vel potius mortui sunt (ob indigne et sine probatione sumptam Eucharistiam), et in morte quiescunt : hi enim proprie dormire dicuntur. Sic Anselmus et Chrysostomus. Imo ob hoc peccatum vexabantur a dæmone. Testis est S. Chrysostomus in I ad Timoth., hom. 5. Exempla habet S. Cyprianus, serm. De Lapsis ; scilicet quidam qui gustarat idolothyta, postea Eucharistiam, obmutuit ; alius linguam discerpsit; puella, gustatis idolothyti s, revomuit Eucharistiam. Hinc notat prudenter et pie Franciscus Suarez, linguam sacerdoti et communicaturu maxime esse custodiendam ; quia lingua primum est membrum, quod Christum recipit, et quasi vehiculum illius in stomachum. 34. QUOD SI NOSMETIPSOS DIJUDICAREMUS. — « Di judicaremus, » id est primo puniremus. Ita Latini. Secundo, condemnaremus. Ita Græci. Tertio, probaremus, examinaremus, discuteremus, ut si quid peccati inveniamus, illud contritione et confessione expiemus, ut jussit vers. 28. Ita Cajetanus et Gagneius. Hoc tertium est aptissimum : nam hoc est proprie διακρίνειν, dijudicare. NON UTIQUE JUDICAREMUR. — Non in judicio divino puniremur. Græce εἰ γὰρ ἑαυτοὺς διεκρίνομεν, οὐκ ἐκρινόμεθα, si nos ipsos judicasssemus, non utique judicati, id est per judicium Dei morbis et morte, ut dixit vers. 30, puniti, fuisssemus. Ita Erasmus, Vatablus et alii. Vere S. Augustinus in Sententiis, Sent. 210 : « Peccata, ait, sive parva, sive magna, impunita esse non possunt; quia aut homine penitente, aut in judicio Deo judicante plectuntur. Cessat autem vindicta divina, si conversio præcurrat humana. Amat enim Deus confidentibus parcere, et eos qui semetipsos judicant, non judicare. » 32. DUM JUDICAMUR AUTEM (dum scilicet punimur in præsenti vita per morbos et mortem), A DOMINO CORRIPIMUR, UT NON CUM HOC MUNDO (id est cum infidelibus et peccatoribus mundi) DAMNEMUR, — sed ut hac Dei castigatione admoniti, per penitentiam peccatum hoc indigne communionis expiemus, itaque salvemur. Ita S. Augustinus in Sententiis, num. 274 : « Quando, ait, corripit Deus genus humanum, et flagellis piae castigationis exagitat, exercet ante judicium disciplinam, et plerumque diligit quem flagellat, nolens invenire quem damnet (1). »
11:33
33. ITAQUE, FRATRES MEI, CUM CONVENITIS AD MAN DUCANDUM, INVICEM EXPECTATE. 34. SI QUIS ESURIT, DOMI MANDUCET. — Nota, jubet hic Apostolus ut, post synaxim, invicem omnes expectent pro agape celebranda : vel potius, ut dixi vers. 21, ut invicem expectent pro cœna prævia synaxi, ut scilicet ante synaxim simul ad cœnam hanc omnes convenient communi charitate et concordia, in eaque modeste et sobrie sese reficiant, ut non indigne, scilicet in ebrietate et discordia, accedant deinde ad corpus Domini sumendum. Si quis commune hoc prandium, vel potius cœnam, expectare non possit, jubet Apostolus ut egrediatur potius domum, ibique comedat. Ad ruborem eorum hoc dicit : ita Theophylactus, OEcumenius, Chrysostomus. Hinc deducitur moris tum fuisse, ut communicaturi toto eo die jejunarent usque ad cœnam communem; ideo enim esurientes ad eam venisse ait Apostolus. Aliter Anselmus : « Si, inquit, non potest quis expectare sanctam synaxim jejunus, domi manducet, sed ita ut postea non communicet in ecclesia. » Verum prior sensus genuinus est (2). UT NON IN JUDICIUM (puta in condemnationem, ob superbiam, gulam, ebrietatem, inobedientiam) CONVENIATIS. CÆTERA AUTEM, CUM VENERO, DISPONAM. — « Cætera, » nimirum quæ spectant ad dignam et honestam Eucharistiæ celebrationem. Est hic locus illustris pro traditionibus Ecclesiasticis. Vide S. Augustinum, epistola 118 : « Talis, ait S. Augustinus, traditio est, ut Eucharistia sumatur a jejunis, cum tamen Christus post cœnam eam instituerit. » Rursum, ut vino aqua immisceatur. Ita S. Cyprianus, epist. 63 ad Cæcilianum. Rursum, ut Missa pro vivis et defunctis offeratur, idque tali ritu, ornatu sacerdotis, altaris, etc. Nota olim hoc ritu Christianos communicasse : Primo, jejunabant usque ad cœnam Dominicam, ut colligitur vers. 34 : « Si quis esurit, domi manducet. » (1) Alii aliter interpungendum censent, scil. : Si autem punimur a Domino (hujus vitæ malis), castigamur, ne, etc. (2) Aliis ἐκδέχεσθε, exspectate, ponitur pro προσδέχεσθε, benigne et amice vos invicem excipite et tractate. Si quis esurit de ditioribus dicitur, quos non vult Paulus famem integrum ad hanc cœnam communem afferre atque explere. Nam ad mutuam charitatem instituebantur illæ agapæ, et usus Eucharistiæ. in comm domi manducet.» Secundo, populus panem et vinum offerebat in ecclesia certo loco Diaconis; hi ferebant ad altare: communicaturis apponebantur tabellæ, quasi mensulæ, uti hodie ad mensam linteo stratum communicat populus. Ante communionem clamabat præco: «Sancta sanctis.» Tum sacerdos dabat dicens: «Corpus Christi.» Respondebat accipiens: «Amen.» Illud autem accipiebant non ore, sed manu, viri nuda dextera superposita sinistræ per modum crucis: unde et manus ante lavabant; feminæ vero manu velata mundo linteo, quod Dominicale vocabatur, ut jubet Concilium Altisiodorense, can. 36: «Non licet, inquit Concilium, mulieri nuda manu Eucharistiam sumere.» Et can. 39: «Unaquæque mulier, quando communicat, Dominicale suum habeat. Quod si non habuerit, usque in alium diem Dominicum non communicet.» Et Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 5 mystag.: «Accessens autem ad communionem, inquit, non expansis manuum volis accede, neque cum disjunctis digitis, sed sinistram veluti sedem quamdam subjicias dexteræ, quæ tantum Regem susceptura est, et concava manu suscipe corpus Christi, dicens: Amen.» Quinimo idipsum sanxit VI Synodus Constantinopolitana, can. 101, qui sic habet: «Si quis immaculati corporis, in synaxis tempore esse particeps voluerit, etiam antequam ejus fiat commune, manus in crucis formam figurans sic accedat, et gratiæ communionem accipiat: eos enim qui ex auro, vel alia materia, quædam loco manus receptacula efficiunt, et per ipsa immaculatam communionem recipiunt, minime admittimus, ut qui inanimatam materiam Dei imaginis præferant.» Deinde quisque manu sua acceptam Eucharistiam, in os ingerebat, scilicet sub una specie panis, eamque quotidie jejunus sumebant. Tempore S. Cypriani sumebant quoque Eucharistiam sub specie vini, ut in persecutionibus per suspicionem sanguinis Christi magis animarentur ad martyrium et sanguinis effusionem pro Christo. Unde et S. Cyprianus, epist. 56 ad Thibaritanos: «Gravior, inquit, nunc et ferocior pugna imminet, ad quam virtute incorrupta, et fide robusta parare se debent milites Christi, considerantes idcirco se quotidie calicem sanguinis Christi bibere, ut possint et ipsi propter Christum sanguinem fundere;» quia, ut ait S. Chrysostomus, «quasi leones ignem spirantes ab illa mensa recedimus, facti dæmonibus terribiles.»
11:1
Supra apostolus removit a fidelibus id quod est contrarium Eucharistiae sacramento, scilicet participationem mensae idolorum, nunc autem instruit fideles de ipso Eucharistiae sacramento. Et primo praemittit quamdam admonitionem generalem; secundo accedit ad propositum, ibi volo autem vos scire, et cetera. Circa primum duo facit. Primo proponit admonitionem; secundo significat quomodo Corinthii ad praedictam admonitionem se habebant, ibi laudo autem vos, fratres, et cetera. Circa primum considerandum est, quod ita se habet naturalis ordo rerum, quod ea quae sunt inferiora in entibus imitantur ea quae sunt superiora secundum suum posse. Unde etiam naturale agens tamquam superius assimilat sibi patiens. Primordiale autem principium totius processionis rerum est filius Dei, secundum illud Io. I, 3: omnia per ipsum facta sunt. Et ipse ideo est primordiale exemplar, quod omnes creaturae imitantur tamquam veram et perfectam imaginem patris. Unde dicitur Col. I, 15: qui est imago Dei invisibilis primogenitus omnis creaturae, quia in ipso condita sunt universa. Speciali tamen quodam modo exemplar est spiritualium gratiarum, quibus spirituales creaturae illustrantur, secundum illud quod in Ps. CIX, 3 dicitur ad filium: in splendoribus sanctorum ex utero ante Luciferum genui te, quia scilicet genitus est ante omnem creaturam per gratiam lucentem, habens exemplariter in se splendores omnium sanctorum. Hoc autem exemplar Dei prius erat a nobis valde remotum, secundum illud Eccle. II, v. 12: quid est homo, ut sequi possit regem factorem suum? Et ideo homo fieri voluit, ut hominibus humanum exemplar praeberet. Unde Augustinus dicit de agone Christiano: qua perversitate non careat, qui dicta et facta illius hominis intueri diligit et sectatur, in quo se nobis ad exemplum vitae praebuit filius Dei? Et sicut divinitatis eius exemplar primo quidem imitantur Angeli, secundario vero reliquae creaturae, ut Dionysius dicit X cap. angelicae hierarchiae, ita humanitatis exemplar principaliter quidem imitandum proponitur praelatis Ecclesiae tamquam superioribus. Unde et dominus apostolis dicit Io. c. XIII, 15: exemplum dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos faciatis. Secundario vero ipsi praelati informati exemplo Christi, proponuntur exemplar vitae subditis, secundum illud I Petr. ult.: forma facti gregis ex animo; et II Thess. III, 9: ut nosmetipsos formam daremus vobis ad imitandum nos. Et ideo apostolus signanter dicit: dixi ut sine offensione omnibus sitis, et hoc quidem facere poteritis, si hoc quod dico servetis. Imitatores mei estote, sicut et ego Christi, scilicet sum imitator. Imitabatur enim eum primo quidem in mentis devotione. Gal. c. II, 20: vivo ego, iam non ego, vivit vero in me Christus. Secundo in subditorum sollicitudine. Unde dicebat Phil. II, 17: si immolor supra sacrificium et obsequium fidei vestrae, gaudeo et congratulor omnibus vobis, sicut et Christus obtulit semetipsum pro nobis, ut dicitur Eph. V, 2. Tertio quantum ad passionis tolerantiam. II Cor. IV, 10: semper mortificationem Iesu in corpore circumferentes. Et Gal. ult.: ego stigmata domini Iesu in corpore meo porto. Est autem notandum, quod non simpliciter dicit, imitatores mei estote, sed addit sicut et ego Christi, quia scilicet subditi praelatos suos imitari non debent in omnibus, sed in quibus illi Christum imitantur, qui est indeficiens sanctitatis exemplar. Deinde, cum dicit laudo autem vos, fratres, ostendit qualiter Corinthii se habebant ad admonitionem praedictam. Circa quod considerandum est, quod subditi suos praelatos sequuntur dupliciter, scilicet quantum ad facta et dicta. Quantum quidem ad facta, dum subditi praelatorum exempla imitantur, unde dicitur Iac. V, 10: exemplum accipite, fratres mei, prophetarum, qui locuti sunt in nomine domini. Quantum vero ad dicta, dum eorum praeceptis obediunt. Prov. IV, 4: custodi praecepta mea et vives. In his autem Corinthii deficiebant, et maxime quantum ad maiorem multitudinem, et ideo apostolus, alloquens eos, dicit laudo autem vos, fratres, quasi dicat: super hoc laudandos vos praebere debetis, sed non facitis, quod per omnia memores estis, quasi ad imitandum mea exempla. Non enim possumus illorum exempla imitari, quorum memoriam non habemus. Unde dicitur Hebr. c. XIII, 7: mementote praepositorum vestrorum, quorum intuentes exitum conversationis, imitamini fidem.
11:2
Quantum vero ad dicta, subdit et sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis, quasi dicat: eodem tenore observatis, quo ego tradidi; hoc enim dicit, quia ab observantia praeceptorum eius recesserant. Io. XV, 20: si sermonem meum servaverunt, et vestrum servabunt. Sed videtur hic modus loquendi non esse conveniens veritati sacrae Scripturae, quae nihil patitur falsitatis, secundum illud Prov. VIII, 8: iusti sunt omnes sermones mei, et non est in eis pravum quid, neque perversum. Sed dicendum, quod ironica locutio est una de locutionibus figurativis, in quibus veritas non attenditur secundum sensum quem verba faciunt, sed secundum id quod loquens exprimere intendit per simile, vel contrarium, vel quocumque alio modo. Et ideo in ironica locutione veritas attenditur secundum contrarium eius quod verba sonant, sicut in metaphorica, secundum simile.
11:3
Deinde cum dicit volo autem vos scire, fratres, etc., accedit ad propositum, instruens scilicet fideles de Eucharistiae sacramento. Et circa hoc tria facit. Primo redarguit eorum errores circa ritum huius sacramenti; secundo ostendit huius sacramenti dignitatem, ibi ego enim accepi a domino, etc.; tertio docet convenientem ritum, ibi itaque, fratres mei. Circa primum tria facit. Primo redarguit eorum errorem, quo scilicet errabant in habitu, quia scilicet mulieres ad sacra mysteria conveniebant capite non velato; secundo arguit errorem in conventu, quia scilicet dum convenirent ad sacra mysteria contentionibus vacabant, ibi haec autem praecipio non laudans, etc.; tertio quantum ad certum cibum, quia scilicet pransi ad sacra mysteria sumenda accedebant, ibi: convenientibus autem vobis, et cetera. Circa primum duo facit. Primo praemittit quoddam documentum, ex quo sumitur ratio subsequentis monitionis; secundo ponit monitionem, ibi omnis autem vir orans, et cetera. Circa primum ponit triplicem comparationem, quarum prima est Dei ad hominem, dicens: dixi quod praecepta mea tenetis per contrarium; sed ut appareat vos irrationabiliter agere, volo vos scire, tamquam rem necessariam, secundum illud Is. c. V, 13: captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam, quod omnis viri caput Christus est, quod quidem dicitur secundum similitudinem capitis naturalis, in quo quatuor considerantur. Primo quidem perfectio, quia cum caetera membra unum solum sensum habeant, scilicet tactum, in capite vigent omnes sensus; et similiter in aliis viris inveniuntur singulae gratiae, secundum illud quod dicitur infra XII, 8: alii datur per spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, etc.; sed in homine Christo est plenitudo omnium gratiarum. Non enim ad mensuram dat ei Deus spiritum, ut dicitur Io. III, 34. Secundo in capite invenitur sublimitas, quia ut, scilicet in homine, est superius omnibus membris, ita etiam Christus supereminet non solum omnibus hominibus, sed et omnibus Angelis, secundum illud ad Ephesios I, 20 s.: constituens illum ad dexteram suam in caelestibus, super omnem principatum et potestatem, et infra: et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam. Tertio in capite invenitur influentia, quia scilicet quodam modo influit caeteris membris sensum et motum, ita a capite Christo in caetera membra Ecclesiae motus et sensus spiritualis derivatur, secundum illud Col. II, v. 19: non tenens caput, ex quo totum corpus per nexum et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei. Quarto in capite invenitur conformitas naturae ad caetera membra, et similiter in Christo ad alios homines, secundum illud Phil. II, v. 7: in similitudinem hominum factus et habitu inventus, ut homo. Secundam comparationem ponit hominis ad hominem, cum dicit caput autem mulieris vir. Quod etiam secundum praedicta quatuor verificatur. Nam primo quidem vir est perfectior muliere, non solum quantum ad corpus, quia, ut philosophus dicit in libro de generatione animalium, foemina est masculus occasionatus, sed etiam quantum ad animae vigorem, secundum illud Eccle. VII, 29: virum ex mille reperi unum, mulierem ex omnibus non inveni. Secundo, quia vir naturaliter supereminet foeminae, secundum illud Eph. V, 22 s.: mulieres viris suis subiectae sint sicut domino, quoniam vir caput est mulieris. Tertio, quia vir influit gubernando mulierem, secundum illud Gen. III, 16: sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Quarto vir et foemina conformes sunt in natura, secundum illud Gen. II, 18: faciamus ei adiutorium simile sibi. Tertiam comparationem ponit Dei ad dominum, cum dicit caput vero Christi, Deus. Est autem considerandum, quod hoc nomen Christus significat personam praedictam ratione humanae naturae: et sic hoc nomen Deus non supponit solum personam patris, sed totam Trinitatem, a qua in humanitate Christi, sicut a perfectiori, omnia bona derivantur, et cui humanitas Christi subiicitur. Alio modo potest intelligi, secundum quod hoc nomen Christus supponit dictam personam ratione divinae naturae: et sic hoc nomen Deus supponit solum personam patris, quae dicitur caput filii, non quidem secundum maiorem perfectionem, vel secundum aliquam suppositionem, sed solum originem et secundum conformitatem naturae, sicut in Ps. II, 7 dicitur: dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te. Possunt tamen haec mystice accipi, prout in anima est quoddam spirituale coniugium. Nam sensualitas foeminae comparatur, ratio vero viro, per quem sensualitas regi debet. Unde et caput eius dicitur. Vel potius ratio inferior, quae inhaeret temporalibus disponendis, mulieri comparatur; viro autem ratio superior, quae vacat contemplationi aeternorum, quae caput inferioris dicitur: quia secundum rationes aeternas sunt temporalia disponenda, secundum illud Ex. XXV, 40: inspice et fac secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est. Dicitur autem caput viri Christus, quia sola ratio secundum superiorem sui partem Deo inhaeret.
11:4
Praemisso documento subiungit admonitionem, cuius ratio sumitur ex documento praedicto. Et circa hoc duo facit. Primo ponit admonitionem ex parte viri; secundo ex parte mulieris, ibi omnis autem mulier, et cetera. Dicit ergo primo: dictum est quod caput mulieris est vir, omnis autem vir orans aut prophetans velato capite, deturpat caput suum. Circa quod considerandum est, quod quilibet homo iudici assistens, suam conditionem vel dignitatem debet profiteri, et praecipue assistens Deo, qui est omnium iudex; et ideo, qui Deo assistunt, ordinatissime et convenientissime se gerere debent, secundum illud Eccle. IV, 17: custodi pedem tuum ingrediens domum Dei. Dupliciter autem homo Deo assistit. Uno modo humana in Deum referens, quod quidem fit orando, secundum illud Eccli. XXXIX, v. 6 s.: in conspectu altissimi deprecabitur, aperiet os suum in oratione, et pro delictis suis deprecabitur. Alio modo divina ad homines deferens, quod quidem fit prophetando, secundum illud Ioel. II, 28: effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri. Unde signanter apostolus dicit vir orans et prophetans. His enim duobus modis vir Deo tamquam iudici, vel domino assistit. Dicitur autem prophetans dupliciter. Uno modo inquantum homo aliis annuntiat, quae ei divinitus revelantur, secundum illud Lc. I, v. 67 s.: Zacharias pater eius impletus est spiritu sancto, et prophetavit, dicens: benedictus dominus Deus Israel, et cetera. Alio modo dicitur homo prophetans, inquantum profert ea quae sunt aliis revelata; unde illi qui in Ecclesia dicunt prophetias, vel alias sacras Scripturas legunt, dicuntur prophetantes. Et sic accipitur infra XIV, 4: qui prophetat, Ecclesiam aedificat; et ita etiam hic accipitur. Pertinet autem ad dignitatem viri (ut infra patebit) carere velamine capitis, et ideo dicit quod omnis vir orans, aut prophetans velato capite, deturpat caput suum, id est, rem inconvenientem sibi agit. Sicut enim in corpore pulchritudo dicitur ex debita proportione membrorum in convenienti claritate vel colore, ita in actibus humanis dicitur pulchritudo ex debita proportione verborum vel factorum, in quibus lumen rationis resplendet. Unde et per oppositum turpitudo intelligitur, quando contra rationem aliquid agitur, et non observatur debita proportio in verbis et factis. Unde supra VII, 36 dictum est: si quis turpem se videri existimat, super virgine sua, quod sit superadulta. Sed contra hoc obiicitur: nam multi velato capite in Ecclesia orant absque omni turpitudine secretius orare volentes. Dicendum est autem, quod duplex est oratio. Una privata, quam scilicet quis Deo offert in propria persona; alia publica, quam quis offert Deo in persona totius Ecclesiae, ut patet in orationibus, quae in Ecclesia per sacerdotes dicuntur, et de talibus orationibus apostolus hic intelligit. Item obiicitur de hoc quod dicit Glossa, quod prophetans dicitur Scripturas reserans, et secundum hoc ille qui praedicat, prophetat. Episcopi autem praedicant capite tecto mitra. Sed dicendum est, quod ille qui praedicat vel docet in scholis, ex propria persona loquitur. Unde et apostolus, Rom. II, 16, nominat Evangelium suum, scilicet propter industriam qua utebatur in praedicatione Evangelii; sed ille, qui sacram Scripturam in Ecclesia recitat, puta legendo lectionem, vel epistolam, vel Evangelium, ex persona totius Ecclesiae loquitur. Et de tali prophetante intelligitur, quod hic apostolus dicit. Sed tunc remanet obiectio de his, qui cantant Psalmos in choro capite tecto. Sed dicendum, quod Psalmi non cantantur, quasi ab uno singulariter se Deo praesentante, sed quasi a tota multitudine.
11:5
Deinde cum dicit omnis autem mulier, etc., ponit admonitionem quantum ad mulieres, dicens omnis autem mulier orans, aut prophetans, ut supra, non velato capite, quod repugnat propter conditionem eius, deturpat caput suum, id est, rem inconvenientem facit circa sui capitis detectionem. Sed contra hoc obiicitur, quia apostolus dicit I Tim. II, 12: docere in Ecclesia mulieres non permitto. Quomodo ergo competit mulieri, ut oret, aut prophetet publica oratione, aut doctrina? Sed dicendum est, hoc intelligendum esse de orationibus ac lectionibus, quas mulieres in suis collegiis proferunt. Deinde cum dicit unum est enim, etc., probat admonitionem praedictam. Et primo inducit probationem, secundo probationis iudicium auditoribus committit, ibi vos ipsi iudicate, et cetera. Circa primum duo facit. Primo inducit probationem, secundo excludit obiectionem, ibi verumtamen neque vir, et cetera. Circa primum ponit triplicem probationem, quarum prima sumitur per comparationem ad humanam naturam; secunda per comparationem ad Deum, ibi vir quidem non debet, etc.; tertia per comparationem ad Angelos, cum dicit et propter Angelos. Circa primum considerandum est, quod natura, quae caeteris animalibus providit auxilia sufficientia vitae, hominibus praebuit ea imperfecta, ut per rationem, arte, usu, manu sibi ea perficerent, sicut tauris dedit cornua ad defensionem, homines autem arma defensionis sibi praeparant manuali artificio rationis. Et inde est, quod ars imitatur naturam, et perficit ea quae natura facere non potest. Sic igitur ad tegumentum capitis natura homini dedit capillos. Sed quia hoc tegumentum insufficiens est, per artem praeparat homo sibi aliud velamen. Eadem igitur ratio est de velamine naturali capillorum, et de velamine artificiali. Naturale autem est mulieri, quod comam nutriat. Habet enim ad hoc dispositionem naturalem, et ulterius inclinatio quaedam inest mulieribus ad comam nutriendam. In pluribus enim hoc accidit, quod mulieres magis student ad nutriendam comam, quam viri. Videtur ergo conditioni mulierum conveniens esse, quod magis utantur artificiali velamine capitis, quam viri. Circa hoc ergo tria facit. Primo ponit convenientiam velaminis naturalis et artificialis, dicens: dictum est mulier non velans caput, deturpat caput suum, unum est enim, scilicet unius rationis, privari scilicet velamine artificiali, ac si decalvetur, id est, ac si privetur naturali velamine capillorum, quod in poenam quibusdam praedicitur Is. III, 17: decalvabit dominus verticem filiarum Sion, et crinem earum nudabit.
11:6
Secundo ducit ad inconveniens, dicens nam et si non velatur mulier, tondeatur, quasi dicat: si abiicit velamen artificiale, abiiciat pari ratione etiam naturale, quod est inconveniens. Sed contra hoc videtur esse, quod sanctimoniales tondentur. Ad quod dupliciter potest responderi: primo quidem, quia ex hoc ipso quod votum viduitatis vel virginitatis assumunt, Christo desponsante, promoventur in dignitatem virilem, utpote liberatae a subiectione virorum, et immediate Christo coniunctae. Secundo quia assumunt poenitentiae lamentum, religionem intrantes. Est autem consuetudo viris, quod tempore luctus comam nutriant, quasi hoc sit suae conditioni conveniens: mulieres autem e contrario tempore luctus comam deponunt. Unde dicitur Ier. c. VII, 29: capillum tuum tonde, et proiice, et sume indirectum planctum. Tertio concludit propositum dicens si vero turpe, id est indecens, est mulieri tonderi aut decalvari, id est, privari naturali velamine, arte, vel natura, velet caput suum, utens scilicet velamine artificiali. Deinde cum dicit vir quidem, etc., ponit secundam probationem, quae accipitur per comparationem ad Deum. Et primo inducit ad probationem, secundo probat quod supposuerat, ibi non enim est vir, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ponit rationem eius quod est ex parte viri, secundo illud quod est ex parte mulieris, ibi mulier autem, et cetera. Dicit ergo primo: dictum est quod turpe est mulieri tonderi, sicut et non velari; viro autem non est turpe, cuius ratio est haec vir quidem non debet velare caput suum, quia est imago et gloria Dei. Per hoc autem quod dicit est imago Dei, excluditur quorumdam error, dicentium quod homo solum est ad imaginem Dei, non autem est imago, cuius contrarium hic apostolus dicit. Dicebant autem, quod solus filius est imago, secundum illud Col. c. I, 15: qui est imago invisibilis Dei. Est ergo dicendum, quod homo imago Dei dicitur et ad imaginem. Est enim imago imperfecta: filius autem dicitur imago, non ad imaginem, quia est imago perfecta. Ad cuius evidentiam considerandum est, quod de ratione imaginis in communi duo sunt. Primo quidem similitudo, non in quibuscumque, sed vel in ipsa specie rei, sicut homo filius assimilatur patri suo. Vel in aliquo quod sit signum speciei, sicut figura in rebus corporalibus. Unde qui figuram equi describunt, dicuntur imaginem eius depingere. Et hoc est, quod dicit Hilarius in libro de synodis, quod imago est species indifferens. Secundo requiritur origo. Non enim duorum hominum, qui sunt similes specie, unus imago alterius dicitur, nisi ex eo oriatur, sicut filius a patre. Nam imago dicitur ab exemplari. Tertio ad rationem perfectae imaginis requiritur aequalitas. Quia igitur homo similatur Deo secundum memoriam, intelligentiam et voluntatem mentis, quod pertinet ad speciem intellectualis naturae, et hoc habet a Deo, dicitur esse Dei imago; quia tamen deest aequalitas, est Dei imago imperfecta. Et ideo dicitur ad imaginem, secundum illud Gen. I, 26: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Sed filius, qui est aequalis patri, est imago perfecta, non autem ad imaginem. Considerandum est etiam, quod gloria Dei dupliciter dicitur. Uno modo qua Deus in se gloriosus est, et sic homo non est gloria Dei, sed potius Deus est gloria hominis, secundum illud Ps. III, 4: tu, domine, susceptor meus es et gloria mea. Alio modo dicitur gloria Dei claritas eius ab eo derivata, secundum illud Ex. ult.: gloria domini implevit illud. Et hoc modo hic dicitur, quod vir est gloria Dei, inquantum claritas Dei immediate super virum refulget, secundum illud Ps. IV, 7: signatum est super nos lumen vultus tui, domine.
11:7
Deinde cum dicit mulier autem, etc., ponit id quod est ex parte mulieris, dicens mulier autem est gloria viri, etc., quia claritas mulieris derivatur a viro, secundum illud Gen. II, 23: haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Sed contra hoc obiicitur, quia imago Dei attenditur in homine secundum spiritum, in quo non est differentia maris et foeminae, ut dicitur Col. III, 11. Non ergo magis debet dici, quod vir dicitur imago Dei, quam mulier. Dicendum est autem, quod vir dicitur hic specialiter imago Dei secundum quaedam exteriora, scilicet quia vir est principium totius sui generis, sicut Deus est principium totius universi, et quia de latere Christi dormientis in cruce fluxerunt sacramenta sanguinis et aquae, a quibus fabricata est Ecclesia. Potest etiam quantum ad interiora dici, quod vir specialius dicitur imago Dei secundum mentem, inquantum in eo ratio magis viget. Sed melius dicendum est quod apostolus signanter loquitur. Nam de viro dixit, quod vir imago et gloria Dei est: de muliere autem non dixit, quod esset imago et gloria viri, sed solum quod est gloria viri, ut detur intelligi quod esse imaginem Dei, commune est viro et mulieri: esse autem gloriam Dei immediate proprium est viri. Restat autem considerandum, propter quid vir non debeat velare caput, sed mulier. Quod quidem dupliciter accipi potest. Primo quidem quia velamen, quod capiti superponitur, designat potestatem alterius super caput existentis ordine naturae: et ideo vir sub Deo existens, non debet velamen habere, super caput, ut ostendat se immediate Deo subesse, mulier autem debet velamen habere, ut ostendat se praeter Deum alteri naturaliter subesse. Unde cessat obiectio de servo et subdito: quia haec subiectio non est naturalis. Secundo ad ostendendum, quod gloria Dei non est occultanda, sed revelanda: gloria autem hominis est occultanda; unde in Ps. CXIII, v. 9 s. dicitur: non nobis, domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam.
Praemiserat apostolus quod mulier est gloria viri, quod hic probare intendit. Et circa hoc tria facit. Primo ponit probationem; secundo assignat rationem eius quod dixerat, ibi etenim non est creatus, etc.; tertio infert conclusionem intentam, ibi ideo debet, et cetera.
11:8
Circa primum considerandum, quod, sicut supra dictum est, mulier dicitur gloria viri per quamdam derivationem, et ideo, ad hoc probandum, subdit non enim, prima scilicet rerum conditione, vir est ex muliere, scilicet formatus, sed mulier ex viro. Dicitur enim Gen. II, 22, quod aedificavit dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulierem. De viro autem dicitur formavit dominus Deus hominem de limo terrae. Deinde cum dicit etenim, etc., assignat rationem eius quod dixerat. Ad cuius evidentiam considerandus est talis ordo perfecti et imperfecti, quod imperfectum in uno et eodem subiecto prius est tempore, quam perfectum. Prius enim aliquis homo est puer, quam vir; simpliciter tamen perfectum est prius imperfecto, tempore et natura. Nam puer producitur ex viro. Haec igitur est ratio quare mulier producta est ex viro, quia perfectior est muliere, quod ex hoc probat apostolus, quia finis est perfectior eo quod est ad finem: vir autem est finis mulieris.
11:9
Et hoc est quod dicit etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum, in adiutorium scilicet generationis: sicut patiens est propter agens, et materia propter formam. Unde dicitur Gen. II, 18: non est bonum hominem esse solum, faciamus ei adiutorium simile sibi. Deinde cum dicit ideo debet, etc., infert conclusionem intentam, dicens ideo, scilicet quia vir est imago et gloria Dei, mulier autem est gloria viri, mulier debet habere velamen super caput suum, quando scilicet Deo assistit orando, vel prophetando, ut per hoc ostendatur, quod non immediate subest Deo, sed subiicitur etiam viro sub Deo; hoc enim significat velamen, quod capiti superponitur. Unde alia littera habet, quod mulier debet habere potestatem super caput suum, et idem est sensus: nam velamen est signum potestatis, secundum quod in Ps. LXV, 12 dicitur: imposuisti homines super capita nostra.
11:10
Deinde cum dicit et propter Angelos, etc., assignat tertiam rationem, quae sumitur ex parte Angelorum, dicens et etiam mulier debet habere velamen super caput suum propter Angelos. Quod quidem dupliciter intelligi potest. Uno modo de ipsis Angelis caelestibus, qui conventus fidelium visitare creduntur, praecipue quando sacra mysteria celebrantur. Et ideo tunc tam mulieres, quam viri ad reverentiam eorum honeste et ordinate se debent habere, secundum illud Ps. CXXXVII, 1: in conspectu Angelorum psallam tibi. Alio modo potest intelligi, secundum quod Angeli dicuntur sacerdotes, inquantum divina populo annuntiant, secundum illud Mal. II, v. 7: labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirent ex ore eius, quia Angelus domini exercituum est. Debet ergo mulier velamen habere semper in Ecclesia propter Angelos, id est, propter sacerdotes, duplici ratione. Primo quidem propter eorum reverentiam, ad quam pertinet quod mulieres coram eis honeste se habeant. Unde dicitur Eccli. VII, 33: honora Deum ex tota anima tua, et sacerdotes illius. Secundo propter eorum cautelam, ne scilicet ex conspectu mulierum non velatarum ad concupiscentiam provocentur. Unde dicitur Eccli. c. IX, 5: virginem ne aspicias, ne forte scandalizeris in decore illius. Augustinus autem aliter exponit praedicta. Ostendit enim quod tam mulier quam vir est ad imaginem Dei, per hoc quod dicitur Eph. IV, 23 s.: renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui renovatur in agnitione Dei secundum imaginem eius qui creavit eum, ubi non est masculus et foemina. Et sic patet, quod imago Dei attenditur in homine secundum spiritum, in quo non est differentia masculi et foeminae; et ideo mulier est imago Dei sicut et vir. Expresse enim dicitur Gen. I, 27, quod creavit Deus hominem ad imaginem suam, masculum et foeminam creavit eos: et ideo Augustinus dicit hoc esse intelligendum in spirituali coniugio, quod est in anima nostra, in qua (sicut supra dictum est) sensualitas, vel etiam inferior ratio se habet per modum mulieris, ratio autem superior per modum viri, in qua attenditur imago Dei. Et secundum hoc mulier est ex viro et propter virum, quia administratio rerum temporalium, vel sensibilium, cui intendit inferior ratio vel etiam sensualitas, debet deduci ex contemplatione aeternorum, quae pertinent ad superiorem rationem, et ad eam ordinari. Et ideo mulier dicitur habere velamen, vel potestatem super caput suum, ad significandum quod circa temporalia dispensanda debet homo cohibitionem quamdam et refraenationem habere, ne ultra modum homo progrediatur in eis diligendis. Quae quidem cohibitio circa amorem Dei adhiberi non debet, cum praeceptum sit Deut. VI, 5: diliges dominum Deum tuum ex toto corde tuo. Nam circa desiderium finis non apponitur mensura, quam necesse est apponi circa ea quae sunt ad finem. Medicus enim sanitatem inducit quanto perfectiorem potest, non tamen dat medicinam quanto maiorem potest, sed secundum determinatam mensuram. Sic vir non debet habere velamen super caput. Et hoc debet propter Angelos sanctos: quia, sicut in Glossa dicitur grata est sanctis Angelis sacrata et pia significatio. Unde et Augustinus dicit de Civit. Dei, quod Daemones alliciuntur quibusdam sensibilibus rebus, non sicut animalia cibis, sed sicut spiritus signis.
11:11
Deinde cum dicit verumtamen neque vir, etc., excludit dubitationem quae posset ex dictis oriri. Quia enim dixerat, quod vir est gloria Dei, mulier autem est gloria viri, posset aliquis credere, vel quod mulier non esset ex Deo, vel quod non haberet potestatem in gratia. Unde primo hoc excludit, dicens: licet mulier sit gloria viri, qui est gloria Dei, verumtamen neque vir est in domino, id est, a domino productus, sine muliere, neque mulier sine viro; utrumque enim Deus fecit, secundum illud Gen. I, 27: masculum et foeminam creavit eos. Vel aliter: neque vir est sine muliere in domino, scilicet in gratia domini nostri Iesu Christi, neque mulier sine viro, quia uterque per gratiam Dei salvatur, secundum illud Gal. III, 27: quicumque in Christo baptizati estis, Christum induistis. Et postea subdit: non est masculus, neque foemina, scilicet differens in gratia Christi.
11:12
Secundo assignat rationem, dicens: nam sicut in prima rerum institutione mulier est de viro formata, ita et in subsequentibus generationibus, vir per mulierem productus est, secundum illud Iob XIV, 1: homo natus de muliere. Nam prima productio hominis fuit sine viro et muliere, quando Deus formavit hominem de limo terrae, ut dicitur Gen. Secunda autem fuit de viro sine muliere, quando formavit Evam de costa viri, ut ibidem legitur. Tertia autem est ex viro et muliere, sicut Abel natus est ex Adam et Eva, ut legitur Gen. IV, 2. Quarta autem est ex muliere sine viro, ut Christus ex virgine, secundum illud Gal. IV, 4: misit Deus filium suum factum ex muliere. Tertio ostendit rationem esse convenientem, dicens omnia autem ex Deo, quia scilicet et hoc ipsum, quod mulier primo fuit ex viro, et hoc quod postmodum vir est ex muliere, est ex operatione divina. Unde ad Deum pertinent tam vir, quam mulier. Unde dicitur Rom. XL, 36: ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Deinde cum dicit vos ipsi iudicate, etc., committit iudicium eius quod dixerat auditoribus. Et circa hoc duo facit. Primo committit iudicium rationalibus auditoribus; secundo comprimit protervos auditores, ibi si quis autem videtur, et cetera. Circa primum quatuor facit. Primo committit auditoribus iudicium eius quod dixerat, more eius qui confidit se sufficienter probasse, dicens vos ipsi iudicate, et cetera. Pertinet enim ad bonum auditorem iudicare de auditis. Unde dicitur Iob VI, 29: loquentes id quod iustum est iudicate. Et XII, 11: nonne auris verba diiudicat?
11:13
Secundo proponit sub quaestione id de quo debet esse iudicium, dicens decet mulierem non velatam orare Deum. Hoc prohibetur I Petr. III, 3, ubi dicitur: quarum sit non exterius capillatura. Tertio ostendit unde debeant sumere suum iudicium, quia ab ipsa natura, et hoc est quod dicit nec ipsa natura docet vos. Et vocat hic naturam ipsam inclinationem naturalem, quae est mulieribus ad nutriendum comam, quae est naturale velamen, non autem viris. Quae quidem inclinatio naturalis esse ostenditur, quia in pluribus invenitur. Oportet autem ab ipsa natura doceri, quia est Dei opus: sicut in pictura instruitur aliquis artificio pictoris. Et ideo contra quosdam dicitur Is. XXIV, 5: transgressi sunt leges, mutaverunt ius, dissipaverunt foedus sempiternum, id est, ius naturale.
11:14
Quarto autem a natura sumit rationem; et primo ponit id quod est ex parte viri, dicens quod vir quidem, si comam nutriat, more mulieris, ignominia est illi, id est, ad ignominiam ei reputatur apud plures homines, quia per hoc videtur muliebris esse. Et ideo Ez. XLIV, 20 dicitur: sacerdotes comam non nutriant. Nec est instantia de quibusdam, qui in veteri lege comam nutriebant, quia hoc erat signum, quod tunc erat positum in lectione veteris testamenti, ut dicitur II Cor. III, 14.
11:15
Secundo ponit id quod est ex parte mulieris, dicens mulier et si comam nutriat, gloria est illi, quia videtur ad ornatum eius pertinere. Unde dicitur Cant. VII, 5: comae capitis eius sicut purpura regis. Et assignat consequenter rationem, cum dicit quoniam capilli dati sunt ei, scilicet mulieri, pro velamine; et ideo eadem ratio est de capillis nutriendis, et de velamine artificiali apponendo. Cant. IV, 1: capilli tui sicut grex caprarum, et cetera.
11:16
Deinde cum dicit si quis autem videtur, etc., comprimit protervos auditores, dicens si quis autem videtur contentiosus esse, ut scilicet rationibus praedictis non acquiescat, sed confidentia clamoris veritatem impugnet, quod pertinet ad contentionem, ut Ambrosius dicit, contra id quod dicitur Iob c. VI, 29: respondete, obsecro, absque contentione; et Prov. XX, 3: honor est ei, qui separat se a contentionibus. Hoc sufficiat ad comprimendum talem, quod nos Iudaei in Christum credentes talem consuetudinem non habemus, scilicet quod mulieres orent non velato capite, neque etiam tota Ecclesia Dei per gentes diffusa. Unde si nulla esset ratio, hoc solum deberet sufficere, ne aliquis ageret contra communem Ecclesiae consuetudinem. Dicitur enim in Ps. LXVII, 7: qui habitare facit unius moris in domo. Unde Augustinus dicit in epistola ad Casulanum quod omnibus, in quibus nihil certi diffinit sacra Scriptura, mos populi Dei, atque instituta maiorum pro lege habenda sunt.
11:17
Postquam apostolus redarguit Corinthios de eorum errore in habitu, quia scilicet mulieres ad sacra mysteria conveniebant capite non velato consequenter arguit eorum errorem de scissuris in conventu, quia scilicet dum convenirent ad sacra mysteria, contentionibus vacabant. Et primo tangit eorum defectum in generali; secundo in speciali, ibi primum quidem, et cetera. Dicit ergo primo hoc autem, quod dictum est supra quod mulieres velatae sint in Ecclesiis, praecipio, ut sic tripliciter eos induceret ad huiusmodi observantiam. Primo quidem ratione, secundo consuetudine, tertio praecepto: quod solum sine aliis necessitatem induceret. Prov. IV, 4: custodi praecepta mea, et vives. Et Eccle. IV, v. 12 dicitur: funiculus triplex difficile rumpitur. Non laudans, sed magis vituperans, quod convenitis, in Ecclesiam, non in melius, sicut deberet esse, sed in deterius, ex culpa vestra. Omnia enim animalia gregalia, puta columbae, grues, oves, naturali instinctu in unum conveniunt, ut sit eis corporaliter melius. Unde et homo cum sit animal gregale vel sociale, ut philosophus probat, I Lib. Politic., secundum rationem agere debet, ut multi in unum conveniant propter aliquod melius, sicut in rebus saecularibus multi in unitatem civitatis conveniunt, ut sit eis melius saeculariter, scilicet propter securitatem et sufficientiam vitae. Et ideo fideles in unum convenire debent propter aliquod melius spirituale, secundum illud Ps. ci, 23: in conveniendo populos in unum, et reges ut serviant domino. Et alibi: in consilio iustorum et congregatione, magna opera domini. Sed isti in deterius conveniebant propter culpas quas committebant dum convenirent. Is. I, 13: iniqui sunt caetus vestri. Eccli. XXI, 10: stupa collecta synagoga peccantium. Deinde cum dicit primum quidem, etc., ponit in speciali quomodo in deterius convenirent. Et primo ponit iudicium culpae, dicens primum quidem, inter caetera scilicet quod in deterius convenitis, convenientibus vobis in Ecclesia, audio scissuras esse inter vos, scilicet per contentiones quas exercebant. Quod quidem Ecclesiae non convenit, quae in unitate constituitur, secundum illud Eph. c. IV, 4: unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Hoc autem praedicitur Is. XXII, 9: scissuras civitatis David videbitis, quia multiplicatae sunt. Dicit autem Glossa, quod dicendo, primum, ostendit quod primum malum est dissensio, unde cetera oriuntur. Ubi enim est dissensio, nihil rectum est. Sed contra videtur esse, quod dicitur Eccli. c. X, 15: initium omnis peccati superbia; et I Tim. ult.: radix omnium malorum cupiditas. Dicendum est autem, quod hae auctoritates loquuntur quantum ad peccata personalia singularium hominum, quorum primum est superbia ex parte aversionis, et cupiditas ex parte conversionis. Sed Glossa hic loquitur de peccatis multitudinis; inter quae primum est dissensio, per quam solvitur rigor disciplinae. Unde dicitur Iac. III, 16: ubi est zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum.
11:18
Secundo ponit credulitatem auditorum, cum dicit et ex parte credo, id est, quantum ad aliquos vestrum, qui erant ad contentionem proni, secundum illud quod dixerat supra I cap., v. 11 ss.: contentiones sunt inter vos. Hoc autem dico, quod unusquisque vestrum dicit: ego quidem sum Pauli, ego Apollo, ego vero Cephae. Alii vero non erant contentiosi, ex quorum persona ibi subditur ego autem Christi. Unde et Cant. c. II, 2 dicitur: sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias, id est, boni inter malos.
11:19
Tertio assignat rationem suae credulitatis, dicens nam oportet, non solum quascumque scissuras, sed etiam haereses esse. Ubi duo consideranda sunt. Primo quid sit haeresis, secundo quomodo oportet haereses esse. Circa primum sciendum, quod, sicut Hieronymus dicit super epistolam ad Galatas, haeresis Graece ab electione dicitur: quia scilicet eam sibi unusquisque eligat disciplinam, quam putat esse meliorem: ex quo duo accipi possunt. Primo quidem quod de ratione haeresis est, quod aliquis privatam disciplinam sequatur, quasi per electionem propriam: non autem disciplinam publicam, quae divinitus traditur. Secundo quod huic disciplinae aliquis pertinaciter inhaereat. Nam electio firmam importat inhaesionem: et ideo haereticus dicitur, qui spernens disciplinam fidei, quae divinitus traditur, pertinaciter proprium errorem sectatur. Pertinet autem aliquid ad disciplinam fidei dupliciter. Uno modo directe, sicut articuli fidei, qui per se credendi proponuntur. Unde error circa hos secundum se facit haereticum, si pertinacia adsit. Non possunt autem a tali errore propter simplicitatem aliquam excusari, praecipue quantum ad ea, de quibus Ecclesia solemnizat, et quae communiter versantur in ore fidelium, sicut mysterium Trinitatis, nativitatis Christi, et alia huiusmodi. Quaedam vero indirecte pertinent ad fidei disciplinam, inquantum scilicet ipsa non proponuntur, ut propter se credenda, sed ex negatione eorum sequitur aliquid contrarium fidei: sicut si negetur Isaac fuisse filium Abrahae, sequitur aliquid contrarium fidei, scilicet sacram Scripturam continere aliquid falsi. Ex talibus autem non iudicatur aliquis haereticus, nisi adeo pertinaciter perseveret, quod ab errore non recedat, etiam viso quid ex hoc sequatur. Sic igitur pertinacia qua aliquis contemnit in his quae sunt fidei directe vel indirecte subire iudicium Ecclesiae, facit hominem haereticum. Talis autem pertinacia procedit ex radice superbiae, qua aliquis praefert sensum suum toti Ecclesiae. Unde apostolus dicit I ad Tim. VI, 3 s.: si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus domini nostri Iesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae, superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum. Secundo considerandum est, quomodo oporteat haereses esse. Si enim opportunum est haereticos esse, videtur quod sint commendabiles, et non sint extirpandi. Sed dicendum est quod dupliciter de aliquo dicitur quod oportet illud esse. Uno modo ex intentione illius, qui hoc agit, puta si dicamus quod oportet iudicia esse: quia scilicet iudices, iudicia exercentes, intendunt iustitiam et pacem in rebus humanis constituere. Alio modo ex intentione Dei, qui etiam mala ordinat in bonum, sicut persecutionem tyrannorum ordinavit in gloriam martyrum. Unde Augustinus dicit in Enchiridion, quod Deus est adeo bonus, quod nullo modo permitteret fieri aliquod malum, nisi esset adeo potens quod de quolibet malo posset elicere bonum. Et secundum hoc dicitur Matth. XVIII, 7: necesse est, ut veniant scandala, verumtamen vae homini illi per quem scandalum venit. Et secundum hoc hic dicit apostolus, quod oportet haereses esse, ex eo quod Deus malitiam haereticorum ordinavit in bonum fidelium. Et hoc dicit primo quidem ad maiorem declarationem veritatis. Unde dicit Augustinus de Civit. Dei, Lib. XVI in Glossa: ab adversario mota quaestio, discendi existit occasio: multa quippe ad fidem Catholicam pertinentia, dum haereticorum callida inquietudine excogitantur, ut adversus eos defendi possint, et considerantur diligentius, et intelliguntur clarius, et praedicantur instantius. Unde et Prov. XXVII, v. 17: ferrum ferro acuitur, et homo exacuit faciem amici sui. Secundo ad manifestandam infirmitatem fidei in his qui recte credunt. Et hoc est quod hic subdit apostolus ut et qui probati, id est, approbati sunt a Deo, manifesti fiant in vobis, id est, inter vos. Sap. III, 6: tamquam aurum in fornace probavit illos.
11:20
Deinde cum dicit convenientibus ergo vobis, etc., redarguit eos de tertio delicto, quia scilicet peccabant in modo et ordine sumendi corpus Christi. Et potest totum quod sequitur, dupliciter exponi. Secundum autem primam expositionem redarguuntur de hoc quod corpus Christi pransi accipiebant. Circa hoc ergo quatuor facit. Primo ponit detrimentum quod incurrebant; secundo ponit culpam, ibi unusquisque enim, etc.; tertio inquirit de causa culpae, ibi numquid domos, etc.; quarto concludit eorum vituperationem, ibi quid dicam vobis, et cetera. Dicit ergo, primo, ita: convenientibus vobis, scissurae sunt inter vos, ergo convenientibus vobis in unum, corpore, non animo, iam ad hoc advenistis, quod non est, id est, non licet vel non competit vobis, dominicam coenam manducare, id est sumere Eucharistiae sacramentum, quod dominus in coena discipulis dedit. Hoc enim sacramentum, ut Augustinus dicit super Ioannem, est sacramentum unitatis et charitatis. Et ideo non competit dissentientibus. Cant. c. V, 1: comedite, amici, et bibite, et inebriamini, charissimi. Vel melius potest referri ad ea quae sequuntur, ut sit sensus: non solum convenientibus vobis scissurae sunt inter vos, sed convenit vobis convenientibus iam, id est in praesenti hoc determinatum habetis, quod non est, id est non licet vobis, dominicam coenam manducare, ad quam pransi acceditis. Quia enim dominus discipulis suis post coenam hoc sacramentum tradidit, ut legitur Matth. XXVI, 26, volebant etiam Corinthii post communem coenam sumere corpus Christi. Sed dominus hoc rationabiliter fecit propter tria. Primo quidem, quia ordine congruo figura praecedit veritatem. Agnus autem paschalis erat figura, sive umbra huius sacramenti. Et ideo post coenam agni paschalis, Christus hoc sacramentum dedit. Dicitur enim Coloss. II, 17 de omnibus legalibus, quod sunt umbra futurorum, corpus autem Christi. Secundo ut ex hoc sacramento statim ad passionem transiret, cuius hoc sacramentum est memoriale. Et ideo dixit discipulis surgite, eamus hinc, scilicet ad passionem. Tertio ut arctius imprimeretur hoc sacramentum cordibus discipulorum, quibus ipsum tradidit in ultimo suo recessu. Sed in reverentiam tanti sacramenti postmodum Ecclesia instituit, quod non nisi a ieiunis sumatur, a quo excipiuntur infirmi, qui in necessitate, quae legem non habet, possunt non ieiuni sumere corpus Christi. Quia vero aqua non solvit ieiunium, aestimaverunt quidam, quod post potum aquae posset aliquis sumere hoc sacramentum, praesertim quia, ut dicunt, aqua non nutrit, sicut nec aliquod aliud simplex elementum. Quamvis autem aqua secundum se non nutriat, et ob hoc non solvat ieiunium Ecclesiae, secundum quod dicuntur aliqui ieiunantes, nutrit tamen aliis admixta, et ideo solvit ieiunium naturae. Et secundum hoc dicuntur aliqui ieiuni, qui scilicet eadem die nihil sumpserunt, nec cibi, nec potus. Et quia reliquiae cibi, quae in ore remanent, sumuntur per modum salivae, hoc non impedit aliquos esse ieiunos. Similiter et non impedit aliquos esse ieiunos, si tota nocte nihil dormierint, vel si etiam non sint plene digesti, dummodo eadem die omnino cibi vel potus nihil sumpserint. Unde quia principium diei est sumendum secundum usum Ecclesiae a media nocte, ideo quicumque post mediam noctem aliquid sumpserit quantumcumque modicum cibi vel potus, non potest eadem die sumere hoc sacramentum. Deinde, cum dicit unusquisque enim, etc., ponit culpam, et primo secundum quod peccabant in Deum; secundo prout peccabant in proximum, ibi et alius quidem, et cetera. Dicit ergo primo: ideo dico quod non licet vobis dominicam coenam manducare, quia unusquisque vestrum praesumit, id est ante sumit, suam coenam, scilicet ciborum communium, ad manducandum. Quilibet enim eorum portabat ad Ecclesiam fercula praeparata, et comedebat quilibet seorsum antequam sumeret sacra mysteria. Os. IV, v. 18: separatum est convivium eorum, nunc interibunt. Eccli. XI, 19 dicitur in persona parci: inveni requiem mihi, et comedebam de bonis meis solus. Deinde, cum dicit et alius quidem, etc., arguit culpam eorum, inquantum erat contra proximum. Divites enim laute comedebant in Ecclesia, et bibebant usque ad ebrietatem, pauperibus autem nihil dabant, ita quod remanebant esurientes.
11:21
Et hoc est quod dicitur et alius quidem esurit, scilicet pauper, qui non habebat unde sibi praepararet, alter autem ebrius est, scilicet dives, qui superflue comedebat et bibebat, contra id quod dicitur Nehem. c. VIII, 10: comedite pinguia, et bibite mulsum, et mittite partes eis, qui non praeparaverunt sibi. Iob XXXI, 17: si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea. Deinde, cum dicit numquid domos, etc., inquirit de causa huius culpae. Et primo excludit causam per quam poterant excusari. Non enim est licitum domum Dei, quae est deputata sacris usibus, communibus usibus applicare. Unde et dominus Io. II, 16 eiiciens ementes et vendentes de templo, dixit domus mea domus orationis vocabitur, vos autem fecistis eam domum negotiationis. Et Augustinus dicit in regula: in oratorio nemo aliquid faciat, nisi ad quod factum est, unde et nomen accepit. Tamen propter necessitatem, quando scilicet aliquis aliam domum non inveniret, licite posset Ecclesia uti ad manducandum, vel ad alios huiusmodi licitos usus. Hanc ergo excusationem excludit apostolus, dicens numquid non habetis domos, scilicet proprias, ad manducandum et bibendum? Ut propter hoc excusemini, si in Ecclesia convivia celebretis, quae debetis in propriis domibus facere. Unde et Lc. V, 29 dicitur quod levi fecit Christo convivium magnum in domo sua. Secundo, cum dicit aut Ecclesiam Dei, etc., asserit causam quae eos inexcusabiles reddit, quarum prima est contemptus Ecclesiae Dei. Et hanc ponit dicens aut Ecclesiam Dei contemnitis? Et ideo in Ecclesia praesumitis coenam vestram ad manducandum. Et potest hic sumi Ecclesia tam pro congregatione fidelium, quam pro domo sacra, quae non est contemnenda, secundum illud Ps. XCII, 5: domum tuam decet sanctitudo; et Ier. VII, 11: numquid spelunca latronum facta est domus ista, in qua invocatum est nomen meum in oculis vestris? Isti autem utrumque contemnebant, dum, praesente conventu fidelium, in loco sacro convivia celebrabant.
11:22
Secundo ponit contemptum proximorum in hoc quod subditur et confunditis eos qui non habent. In hoc enim pauperes erubescebant, quod ipsi esuriebant in conspectu totius multitudinis, aliis laute comedentibus et bibentibus. Dicitur autem Prov. XVII, 5: qui despicit pauperem, exprobrat factori eius. Et Eccli. IV, 2: animam esurientem ne despexeris. Deinde, cum dicit quid dicam, etc., concludit eorum vituperationem, dicens: quid dicam vobis ex consideratione praedictorum? Numquid laudo vos? Et respondet: et si in aliis factis laudo vos, in hoc tamen facto non laudo. Et est advertendum quod supra dum de habitu mulierum loqueretur, saltem ironice laudavit eos, dicens: laudo vos quod per omnia mei, et cetera. Hic vero nec ironice vult eos laudare, quia in gravioribus delictis nullo modo sunt peccatores palpandi. Unde et in Ps. IX, 3 dicitur: quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae, et iniquus benedicitur. Exacerbavit dominum peccator. Et Is. III, 12: popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt. Secundum aliam vero expositionem arguuntur de alia culpa. In primitiva enim Ecclesia fideles panem et vinum offerebant, quae consecrabantur in sanguinem et corpus Christi, quibus iam consecratis, divites, qui multa obtulerant, eadem sibi repetebant, et sic ipsi abundanter sumebant, pauperibus nihil sumentibus, qui nihil obtulerant. De hac ergo culpa apostolus eos hic reprehendit, dicens convenientibus enim vobis in unum, iam non est, id est, non contigit inter vos, dominicam coenam manducare. Coena enim domini est communis toti familiae; unusquisque autem vestrum sumit eam, non quasi communem, sed quasi propriam, dum sibi vult vindicare quod Deo obtulit; et hoc est quod subdit unusquisque praesumit, id est, praesumptuose attentat, ad manducandum coenam, scilicet domini, id est panem et vinum consecratum, quasi suam, id est, quasi propriam vindicans, scilicet ea quae consecrata sunt domino in suos usus. Et ita sequitur quod alius, scilicet pauper qui nihil obtulit, esurit, nihil scilicet sumens de consecratis, alius autem, scilicet dives qui multa obtulit, ebrius est; ad litteram, propter hoc quod nimium sumpsit de vino consecrato quod scilicet quasi proprium repoposcit. Sed videtur hoc esse impossibile, quod de vino consecrato aliquis inebrietur, vel etiam nutriatur de pane, quoniam post consecrationem sub speciebus panis et vini nihil remanet, nisi substantia corporis Christi et sanguinis, quae non possunt converti in corpus hominis, ad hoc quod ex eis nutriatur, aut inebrietur. Dicunt ergo quidam, quod hoc non fit per aliquam conversionem, sed per solam immutationem sensuum hominis ab accidentibus panis et vini, quae remanent post consecrationem. Consueverunt enim homines ex solo ciborum odore confortari, et ex multo odore vini stupefieri et quasi inebriari. Sed confortatio vel stupefactio, quae provenit ex sola immutatione sensuum, parvo tempore durat, cum tamen post consecrationem panis aut vini, si vinum in magna quantitate sumeretur aut panis, diu sustentaretur homo propter panem aut stupefieret propter vinum. Et praeterea manifestum est quod panis consecratus in aliam substantiam converti potest, ex hoc quod per putrefactionem resolvitur in pulveres, aut per combustionem in cineres. Unde nulla ratio est, quare negetur posse nutrire, cum ad nutriendum nihil aliud requiratur, quam quod cibus convertatur in substantiam nutriti. Quidam ergo posuerunt, quod panis aut vinum consecratum possunt converti in aliud, et sic nutrire, quia remanet ibi substantia panis aut vini cum substantia corporis Christi et sanguinis. Sed hoc repugnat verbis Scripturae. Non enim verum esset quod dominus dicit Matth. c. XXVI, 26: hoc est enim corpus meum, quia hoc demonstratum, est panis, sed potius esset dicendum hic, id est, in hoc loco, est corpus meum. Et praeterea corpus Christi non incipit esse in hoc sacramento per loci mutationem, quia iam desineret esse in caelo. Unde relinquitur quod ibi incipiat esse per conversionem alterius, scilicet panis, in ipsum; unde non potest esse quod remaneat substantia panis. Et ideo alii dixerunt quod remanet ibi forma substantialis panis, ad quam pertinet operatio rei: et ideo nutrit, sicut et panis nutriret. Sed hoc non potest esse, quia nutrire est converti in substantiam nutriti, quod non competit nutrimento ratione formae, cuius est agere, sed magis ratione materiae, cuius est pati. Unde si esset ibi forma substantialis, panis nutrire non posset. Alii vero dixerunt quod aer circumstans convertitur vel in substantiam nutriti, vel in quodcumque aliud huiusmodi; sed hoc non posset fieri absque multa condensatione aeris, quae sensui latere non posset. Et ideo alii dixerunt quod divina virtute ad hoc quod sacramentum non deprehendatur in huiusmodi conversionibus, redit substantia panis et vini. Sed hoc videtur esse impossibile, quia, cum substantia panis conversa sit in corpus Christi, non videtur quod possit substantia panis redire, nisi e converso corpus Christi converteretur in panem. Et praeterea si substantia panis redit, aut hoc est manentibus accidentibus panis: et sic simul erit ibi substantia panis et substantia corporis Christi, quod supra improbatum est; nam tamdiu est ibi substantia corporis Christi, quamdiu species remanent. Aut redit speciebus non manentibus, quod etiam est impossibile, quia sic esset substantia panis absque propriis accidentibus, nisi forte intelligatur quod Deus in termino conversionis causaret ibi quamdam materiam quae sit subiectum huius conversionis. Sed melius est ut dicatur quod sicut virtute consecrationis miraculose confertur speciebus panis et vini, ut subsistant sine subiecto ad modum substantiae, ita etiam eis miraculose confertur ex consequenti quod agant et patiantur quidquid agere aut pati posset substantia panis aut vini, si adesset. Et hac ratione species illae panis et vini possunt nutrire et inebriare, sicut si esset ibi substantia panis et vini. Caetera non mutantur a prima expositione.
11:23
Postquam apostolus redarguit Corinthiorum inordinationes, quas committebant conveniendo ad Eucharistiae sacramentum sumendum, hic agit de ipso sacramento. Et primo agit de dignitate huius sacramenti; secundo inducit fideles ad reverenter sumendum, ibi itaque quicumque manducaverit et cetera. Circa primum duo facit. Primo commendat auctoritatem doctrinae quam daturus est; secundo ponit doctrinam de dignitate huius sacramenti, ibi quoniam dominus noster, et cetera. Circa primum duo facit. Primo commendat auctoritatem doctrinae ex parte auctoris, qui est Christus, dicens: dixi quod iam non est vobis dominicam coenam manducare, sacramentum Eucharistiae dominicam coenam vocans, ego enim accepi a domino, scilicet Christo, qui est auctor huius doctrinae, non ab aliquo puro homine. Gal. c. I, 1: Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Iesum Christum. Hebr. II, 3: quae cum initium accepisset enarrari per dominum, et cetera. Secundo commendat auctoritatem doctrinae ex parte ministri, qui est ipse Paulus, cum subdit quod et tradidi vobis. Is. XXI, 10: quae audivi a domino exercituum Deo Israel, annuntiavi vobis. Sap. VII, 13: quam sine fictione didici, et sine invidia communico. Deinde cum dicit quoniam dominus Iesus, commendat dignitatem huius sacramenti, tradens institutionem ipsius. Et primo ponit institutionem; secundo tempus institutionis, cum dicit in qua nocte tradebatur, et cetera. Tertio modum instituendi, ibi accepit panem, et cetera. Institutor autem sacramenti est ipse Christus. Unde dicit quoniam dominus noster Iesus Christus, et cetera. Dictum est enim supra cum de Baptismo ageretur, quod Christus in sacramentis habet excellentiae potestatem, ad quam quatuor pertinent. Primo quidem quod virtus et meritum eius operetur in sacramentis; secundo quod in nomine eius sanctificetur sacramentum; tertio quod effectum sacramenti sine sacramento praebere potest; quarto institutio novi sacramenti. Specialiter tamen congruebat ut hoc sacramentum ipse in sua persona institueret, in quo corpus et sanguis eius communicatur. Unde et ipse dicit Io. VI, 52: panis quem ego dabo vobis, caro mea est pro mundi vita. Deinde cum dicit qua nocte tradebatur, describit tempus institutionis huius sacramenti, quod quidem congruum fuit, primo quidem quantum ad qualitatem temporis. Fuit enim in nocte. Per virtutem enim huius sacramenti anima illuminatur. Unde I Reg. XIV, 27 dicitur quod Ionathas intinxit virgam in favum mellis, et convertit manum suam ad os suum, et illuminati sunt oculi eius; propter quod et in Ps. CXXXVIII, v. 11 dicitur: nox illuminatio mea in deliciis meis. Secundo quantum ad negotium quod in illo tempore gerebatur, quia scilicet quando tradebatur ad passionem, per quam transivit ad patrem, hoc sacramentum, quod est memoriale passionis, instituit. Unde dicitur Eccli. XXIX, 33: transi, hospes, et orna mensam, et quae in manu habes, ciba caeteros. Deinde cum dicit accepit panem, etc., ostendit modum institutionis. Et primo ponit ea quae fecit et dixit Christus instituendo hoc sacramentum; secundo exponit, ibi quotiescumque enim, et cetera. Circa primum duo facit. Primo agit de institutione sacramenti huius quantum ad corpus Christi; secundo quantum ad eius sanguinem, ibi similiter et calicem, et cetera. Circa primum ante expositionem litterae, oportet primo considerare necessitatem institutionis huius sacramenti. Est autem sciendum quod sacramenta instituta sunt propter necessitatem vitae spiritualis. Et quia corporalia sunt quaedam similitudines spiritualium, oportet sacramenta proportionari eis quae sunt necessaria ad vitam corporalem. In qua primo invenitur generatio, cui proportionatur Baptismus, per quem regeneratur aliquis in vitam spiritualem. Secundo ad vitam corporalem requiritur augmentum, per quod aliquis perducitur ad quantitatem et virtutem perfectam: et huic proportionatur sacramentum confirmationis, in quo spiritus sanctus datur ad robur. Tertio ad vitam corporalem requiritur alimentum, per quod corpus hominis sustentatur, et similiter vita spiritualis per sacramentum Eucharistiae reficitur, secundum illud Ps. XXII, 2: in loco pascuae ibi me collocavit, super aquam refectionis educavit me. Est autem notandum quod generans non coniungitur genito secundum substantiam sed solum secundum virtutem, sed cibus coniungitur nutrito secundum substantiam. Unde in sacramento Baptismi, quo Christus regenerat ad salutem, non est ipse Christus secundum suam substantiam, sed solum secundum suam virtutem. Sed in sacramento Eucharistiae, quod est spirituale alimentum, Christus est secundum suam substantiam. Continetur autem sub alia specie propter tria. Primo quidem ne esset horribile fidelibus sumentibus hoc sacramentum, si in propria specie carnem hominis ederent, et sanguinem biberent; secundo ne hoc ipsum esset derisibile infidelibus; tertio ut cresceret meritum fidei, quae consistit in hoc quod creduntur ea quae non videntur. Traditur autem hoc sacramentum sub duplici specie propter tria. Primo quidem propter eius perfectionem, quia, cum sit spiritualis refectio, debet habere spiritualem cibum et spiritualem potum. Nam et corporalis refectio non perficitur sine potu et cibo. Unde et supra X, 3 s. dictum est quod omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritualem biberunt; nam et corporalis refectio non perficitur sine cibo et potu. Secundo propter eius significationem. Est enim memoriale dominicae passionis, per quam sanguis Christi fuit separatus a corpore; et ideo in hoc sacramento seorsum offertur sanguis a corpore. Tertio propter huius sacramenti effectum salutarem. Valet enim ad salutem corporis, et ideo offertur corpus: et valet ad salutem animae, et ideo offertur sanguis. Nam anima in sanguine est, ut dicitur Gen. IX, 4 ss. Offertur autem specialiter hoc sacramentum sub specie panis et vini. Primo quidem, quia pane et vino communius utuntur homines ad suam refectionem. Et ideo assumuntur in sacramento haec, sicut aqua ad ablutionem in Baptismo, et oleum ad unctionem. Secundo propter virtutem huius sacramenti. Nam panis confirmat cor hominis, vinum vero laetificat. Tertio quia panis, qui ex multis granis fit, et vinum ex multis uvis, significant Ecclesiae unitatem, quae constituitur ex multis fidelibus. Est autem haec Eucharistia specialiter sacramentum unitatis et charitatis, ut dicit Augustinus super Ioannem. His autem visis circa litterae expositionem, primo considerandum est quid Christus fecerit; secundo quid dixerit, ibi et dixit, et cetera. Tria autem facit. Primum quidem designatur, cum dicit accepit panem, per quod duo significari possunt: primo quidem quod ipse voluntarie passionem accepit, cuius hoc sacramentum est memoriale, secundum illud Is. LIII, 7: oblatus est, quia ipse voluit. Secundo potest significari quod ipse accepit a patre potestatem perficiendi hoc sacramentum, secundum illud Matth. c. XI, 27: omnia tradita sunt mihi a patre meo. Secundum tangit, cum dicit et gratias agens. In quo datur nobis exemplum gratias agendi de omnibus quae nobis divinitus dantur, secundum illud I Thess. ult.: in omnibus gratias agite. Tertium tangit, cum dicit fregit. Is. LVIII, v. 7: frange esurienti panem tuum. Sed videtur hoc esse contrarium usui Ecclesiae, secundum quam prius consecratur corpus Christi, et postea frangitur: hic autem dicitur quod prius fregit, postea protulit verba consecrationis. Et ideo quidam dixerunt quod Christus consecravit prius verbis aliis, et postea protulit verba quibus nos consecramus. Sed hoc non potest esse, quia sacerdos, dum consecrat, non profert ista verba quasi ex persona sua sed quasi ex persona Christi consecrantis. Unde manifestum est quod eisdem verbis quibus nos consecramus, et Christus consecravit. Et ideo dicendum est quod hoc quod hic dicitur et dixit, non est sumendum consequenter, quasi Christus acceperit panem, et gratias agens fregerit, et postea dixerit verba quae sequuntur, sed concomitanter, quod dum accepit per se panem, gratias agens fregit et dixit. Et ideo cum Matth. XXVI, 26 dicatur quod Iesus accepit panem, et benedixit, ac fregit, apostolus non curavit hic de benedictione facere mentionem, intelligens nihil aliud esse illam benedictionem, quam hoc quod dominus dixit hoc est corpus meum. Deinde cum dicit et dixit, ostendit quid Christus dixerit instituendo hoc sacramentum. In verbis autem primo quidem iniunxit sacramenti usum; secundo expressit sacramenti veritatem; tertio docuit mysterium. Usum quidem sacramenti iniunxit, dicens accipite. Quasi diceret: non ex potestate vel merito humano competit vobis usus huius sacramenti, sed ex eminenti Dei beneficio. Sap. XVI, 20: Angelorum esca nutrivisti populum tuum, domine. Supra IV, 7: quid habes quod non accepisti? Et determinat speciem usus, cum dicit et manducate. Io. VI, 54: nisi manducaveritis carnem filii hominis. Iob XXXI, 31: si non dixerunt viri tabernaculi mei: quis det de carnibus eius, ut saturemur? Sciendum est tamen quod haec verba non sunt de forma consecrationis. Est enim haec differentia inter haec et alia sacramenta, quia alia sacramenta perficiuntur non quidem in consecratione materiae, sed in usu materiae consecratae, sicut in ablutione aquae, aut in unctione olei seu chrismatis. Et hoc ideo, quia in materiis aliorum sacramentorum non est aliqua natura rationalis, quae sit gratiae sanctificantis susceptiva; et ideo in forma aliorum sacramentorum fit mentio de usu sacramenti, sicut cum dicitur: ego te baptizo, vel confirmo te chrismate salutis, et cetera. Sed hoc sacramentum perficitur in ipsa consecratione materiae, in qua continetur ipse Christus, qui est finis totius gratiae sanctificantis. Et ideo verba quae pertinent ad usum sacramenti, non sunt de substantia formae, sed solum illa quae continent veritatem et continentiam sacramenti, quae consequenter ponit, subdens hoc est corpus meum. Circa quae verba tria oportet considerare. Primo quidem de re significata per haec verba, quod scilicet sit ibi corpus Christi; secundo de veritate huius locutionis, tertio utrum haec sit conveniens forma huius sacramenti. Circa primum considerandum est, quod quidam dixerunt corpus Christi non esse in hoc sacramento secundum veritatem, sed solum sicut in signo, sic exponentes quod hic dicitur hoc est corpus meum, id est, hoc est signum et figura corporis mei, sicut et supra X, 4 dictum est: petra autem erat Christus, id est, figura Christi. Sed hoc est haereticum, cum expresse dominus dicat, Io. VI, 56: caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus. Unde alii dixerunt quod est ibi vere corpus Christi, sed simul cum substantia panis, quod est impossibile, ut supra ostensum est. Unde alii dixerunt quod est ibi solum corpus Christi, substantia panis non remanente, quae annihilatur, vel in praeiacentem materiam resolvitur. Sed hoc non potest esse, quia, sicut Augustinus dicit in libro LXXXIII quaest.: Deus non est auctor tendendi in non esse. Secundo quia etiam per hanc positionem tollitur hoc quod substantia panis convertatur in corpus Christi, et sic cum corpus Christi non incipiat esse in hoc sacramento per conversionem alterius in ipsum, relinquitur quod incipiat ibi esse per motum localem, quod est impossibile, ut supra dictum est. Oportet igitur dicere, quod corpus Christi vere sit in hoc sacramento per conversionem panis in ipsum. Considerandum tamen quod haec conversio differt ab omnibus conversionibus quae sunt in natura. Actio enim naturae praesupponit materiam, et ideo eius actio non se extendit, nisi ad immutandum aliquid secundum formam vel substantialem vel accidentalem. Unde omnis conversio naturalis dicitur esse formalis. Sed Deus qui facit hanc conversionem, est auctor materiae et formae, et ideo tota substantia panis, materia non remanente, potest converti in totam substantiam corporis Christi. Et quia materia est individuationis principium, totum hoc individuum signatum, quod est substantia particularis, convertitur in aliam substantiam particularem, propter quod dicitur ista conversio substantialis seu transubstantiatio. Contingit igitur in hac conversione contrarium eius quod accidit in conversionibus naturalibus, in quibus, manente subiecto, fit transmutatio interdum circa accidentia. Hic autem, transmutata substantia, manent accidentia sine subiecto, virtute divina, quae sicut causa prima sustentat ea sine causa materiali, quae est substantia causata ad hoc quod corpus Christi et sanguis sumatur in specie aliena rationibus supradictis. Et quia ordine quodam accidentia referuntur ad substantiam, ideo dimensiones sine subiecto remanent, et alia accidentia remanent in ipsis dimensionibus, sicut in subiecto. Si autem sub illis dimensionibus nulla substantia remaneat, nisi corpus Christi, dubium potest esse de fractionibus hostiae consecratae, cum corpus Christi glorificatum sit, et per consequens infrangibile. Unde non potest huic fractioni substare, sed nec etiam aliud potest fingi quod subsistat, quia sacramentum veritatis non decet aliqua fictio. Unde nihil sensu percipitur in hoc sacramento, quod non sit ibi secundum veritatem. Sensibilia enim per se sunt qualitates, quae quidem remanent, sicut prius fuerant in hoc sacramento, ut dictum est. Et ideo alii dixerunt quod est quaedam ibi vero fractio sine subiecto, unde nihil ibi frangitur. Sed nec hoc dici potest, quia cum fractio sit in genere passionis, quae habet debilius esse quam qualitas, non potest esse in hoc sacramento sine subiecto, sicut nec qualitas. Unde restat dicendum, quod fractio illa fundatur sicut in subiecto in dimensionibus panis et vini remanentibus. Corpus autem Christi non attingitur ab huiusmodi fractione, quia totum remanet sub qualibet parte dimensionum divisarum. Quod quidem hoc modo considerari potest. Nam corpus Christi est in hoc sacramento ex conversione substantiae panis in ipsum. Non autem fit conversio ratione dimensionum. Nam dimensiones panis remanent, sed solum ratione substantiae. Unde et corpus Christi est ibi ratione suae substantiae, non autem ratione suarum dimensionum, licet dimensiones eius sunt ibi ex consequenti, inquantum non separantur a substantia ipsius. Quantum autem ad naturam substantiae pertinet, tota est sub qualibet parte dimensionum. Unde sicut ante consecrationem tota veritas substantiae et natura panis erat sub qualibet parte dimensionum: ita post consecrationem totum corpus Christi est sub qualibet parte panis divisi. Significat autem hostiae consecratae divisio, primo quidem passionem Christi, per quam corpus eius fuit vulneribus fractum, secundum illud Ps. XXI, 17: foderunt manus meas et pedes meos. Secundo distributionem donorum Christi ex ipso progredientium, secundum illud infra XII, 4: divisiones gratiarum sunt. Tertio diversas partes Ecclesiae. Nam eorum qui sunt membra Christi, quidam adhuc in hoc mundo peregrinantur; quidam vivunt in gloria cum Christo, et quantum ad animam et quantum ad corpus; quidam autem expectant finalem resurrectionem in fine mundi, et hoc significat divisio hostiae in tres partes. Secundo considerandum est de veritate huius locutionis. Videtur enim haec locutio esse falsa hoc est corpus meum. Conversio enim panis in corpus Christi fit in termino prolationis horum verborum. Tunc enim completur significatio huius locutionis. Formae enim sacramentorum significando efficiunt; et ideo sequitur quod in principio locutionis quando dicitur quod non sit ibi corpus Christi, sed sola substantia panis, quae demonstratur per hoc pronomen hoc, quando est demonstrativum substantiae. Idem est ergo, hoc, cum dicitur hoc est corpus meum, ac si diceret substantia panis est corpus meum, quod manifeste falsum est. Dixerunt ergo quidam, quod sacerdos haec verba materialiter et recitative profert ex persona Christi, et ideo demonstratio huius pronominis non refertur ad praesentem materiam, ut ex hoc locutio falsa reddatur, secundum quod obiectio procedebat. Sed hoc non potest stare. Primo quidem, quia si haec locutio non applicetur ad praesentem materiam, nihil faciet circa eam, quod est falsum. Dicit enim Augustinus super Ioannem: accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum. Unde necesse est dicere, quod verba ista formaliter accipiantur, referendo ea ad praesentem materiam. Profert autem ea sacerdos ex persona Christi, a quo virtutem sumpserunt, ad ostendendum quod eamdem efficaciam nunc habent, sicut quando Christus ea protulit. Non enim virtus his verbis collata evanescit, neque temporis diversitate, neque ministrorum varietate. Secundo, quia eadem difficultas remanet de prima prolatione qua Christus ea protulit. Ideo alii dicunt quod sensus huius est hoc est corpus meum, id est hic panis, designat corpus meum, ut ly hoc, designet id quod est in principio locutionis. Sed hoc etiam esse non potest, quia cum sacramenta efficiant quod figurant, haec verba nihil efficiunt, nisi quod significant. Secundo, quia ex hoc sequeretur, quod per haec verba nihil efficeretur, quam quod corpus Christi esset ibi: sicut sub signo, quod supra improbatum est. Et ideo alii dicunt quod ly hoc, facit demonstrationem ad intellectum, et demonstrat id quod erit in fine locutionis, scilicet corpus Christi. Sed nec hoc videtur convenienter dici, quia secundum hoc sensus esset corpus meum est corpus meum, quod non fit per haec verba, cum hoc ante verba consecrationis fuerit verum. Et ideo aliter dicendum est, quod formae sacramentorum non solum sunt significativae, sed etiam factivae: significando enim efficiunt. In omni autem factione oportet subiici aliquid commune tamquam principium. Commune autem in hac conversione non est aliqua substantia, sed accidentia quae et prius fuerunt, et postea manent; et ideo ex parte subiecti in hac locutione non ponitur nomen, quod significat certam speciem substantiae, sed ponitur pronomen, quod significat substantiam sine determinata specie. Est ergo sensus hoc, id est, contentum sub his accidentibus, est corpus meum. Et hoc est quod fit per verba consecrationis. Nam ante consecrationem id quod erat contentum sub his accidentibus non erat corpus Christi, quod tamen fit corpus Christi per consecrationem. Tertio autem oportet considerare quomodo est haec conveniens forma huius sacramenti. Nam hoc sacramentum, ut dictum est, non consistit in usu materiae, sed in consecratione ipsius. Consecratio autem non fit per hoc, quod materia consecrata solum suscipiat aliquam virtutem spiritualem, sed per hoc quod transubstantiatur secundum esse in corpus Christi; et ideo nullo alio verbo utendum fuit, nisi verbo substantivo, ut dicatur hoc est corpus meum. Per hoc enim significatur id quod est finis, quod significando efficitur. Deinde cum dicit quod pro vobis tradetur, tangit mysterium huius sacramenti. Est enim sacramentum repraesentativum divinae passionis, per quam corpus suum tradidit in mortem pro nobis, secundum illud Is. l, 6: corpus meum dedi percutientibus; et Eph. V, 2: tradidit semetipsum pro nobis.
11:24
Et ut ostendat rationem frequentandi hoc mysterium, subiungitur hoc facite in meam commemorationem, hoc recolendo scilicet tam magnum beneficium, pro quo vobis me tradidi in morte. Unde et Thren. III, 19 dicitur: recordare paupertatis meae, absinthii et fellis. Et in Ps. CX, 4: memoriam fecit mirabilium suorum misericors et miserator dominus, escam dedit timentibus se.
11:25
Postquam apostolus posuit institutionem huius sacramenti quantum ad consecrationem corporis, hic ponit institutionem eius quantum ad sanguinis consecrationem. Et primo ponit ordinem institutionis; secundo verba, cum dicit hic calix, et cetera. Ordo autem attenditur quantum ad duo. Primo ad concomitantiam utriusque speciei, cum dicit similiter et calicem. Utrumque enim est de perfectione huius sacramenti, tum propter perfectionem refectionis, tum propter repraesentationem passionis, tum propter efficientiam salutis animae et corporis, ut supra dictum est. Sed si prius consecratur in hoc sacramento corpus Christi, et postea sanguis, videtur sequi quod ante consecrationem sanguinis, corpus Christi in hoc sacramento sit exsangue: quod quidam inconveniens reputantes dixerunt, quod duae formae se expectant in efficiendo, ita scilicet quod prima forma consecrationis corporis non consequitur suum effectum, antequam perficiatur forma consecrationis sanguinis; sicut etiam dictum est, quod verba quae proferuntur in consecratione corporis, non consequuntur suum effectum usque ad finem prolationis verborum. Sed hoc non est simile. Nam significatio verborum quibus consecratur corpus Christi, non completur nisi in termino prolationis eorum. Et quia verba sacramentalia significando efficiunt, ideo non possunt habere effectum ante terminum prolationis. Tunc autem habent plenam significationem, etiam antequam proferantur verba consecrationis sanguinis, et ideo necesse est quod etiam tunc habeant suum effectum. Alioquin sacerdos peccaret statim, post verba consecrationis, proponens hostiam non consecratam populo adorandam, nisi iam esset corpus Christi, quia induceret populum ad idololatriam. Est ergo dicendum, quod ante consecrationem sanguinis est in hoc sacramento corpus Christi, non sine sanguine. Sciendum est enim quod in hoc sacramento dupliciter aliquid est. Uno modo ex vi consecrationis, illud scilicet in quod terminatur conversio panis et vini, sicut per formam consecrationis significatur, et sic sub specie panis est corpus Christi. Alio modo est aliquid in hoc sacramento ex reali concomitantia, sicut divinitas verbi est in hoc sacramento propter indissolubilem unionem ipsius ad corpus Christi, licet nullo modo substantia panis in divinitatem convertatur. Et similiter est ibi anima, quae coniuncta est realiter ipsi corpori. Si vero in triduo mortis Christi, fuisset corpus Christi ab aliquo apostolorum consecratum, non fuisset ibi anima quae tunc realiter erat a corpore separata. Et idem dicendum est de sanguine. Nam sub speciebus panis ex vi consecrationis est corpus Christi, in quod substantia panis convertitur. Sanguis autem est ibi ex reali concomitantia, quia tunc realiter sanguis Christi non est ab eius corpore separatus. Et, eadem ratione, sub specie vini est sanguis Christi ex vi consecrationis, corpus autem ex reali concomitantia, ita quod sub utraque specie est totus Christus. Si vero tempore passionis quando sanguis Christi erat ex corpore effusus, fuisset hoc sacramentum ab aliquo apostolorum perfectum, sub panis specie fuisset solum corpus Christi exsangue, sub speciebus autem vini fuisset solus sanguis Christi. Secundo, attenditur ordo per comparationem ad cibos materiales, qui praecesserant, ubi subdit postquam coenavit, quod videtur signanter addidisse. Nam Christus corpus suum tradidit inter coenam. Unde Matth. XXVI, 26 dicitur, quod coenantibus illis accepit Iesus panem, et cetera. Sed sanguinem dedit expresse post coenam. Unde et Lc. XXII, 20 dicitur similiter et calicem postquam coenavit, dicens, et cetera. Cuius ratio est, quia corpus Christi repraesentat mysterium incarnationis, quae facta est adhuc legalibus observantiis statum habentibus, inter quas praecipua erat coena agni paschalis. Sed sanguis Christi in sacramento directe repraesentat passionem, per quam est effusus et per quam sunt terminata omnia legalia. Unde Hebr. IX, 12 dicitur, quod per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa. Deinde ponit verba, dicens hic calix, et cetera. Et primo demonstrat veritatem huius sacramenti; secundo iniungit usum, ibi hoc facite, et cetera. Quantum ergo ad primum, dicit hic calix, et cetera. Quod quidem dupliciter sumi potest. Uno modo metonymice, ut scilicet ponatur continens pro contento, quasi dicat: contentum in hoc calice; quod convenientius ponitur in consecratione vini, quod ratione suae humiditatis indiget aliis terminis contineri, quam in consecratione panis, qui ratione suae siccitatis, propriis terminis continetur. Alio modo potest accipi metaphorice, ut sit sensus: sicut calix inebriat et perturbat, ita et passio. Unde Matth. XX, 22 dicit: potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? Et Matth. XXVI, 39: transeat a me calix iste. Est ergo sensus hic calix, id est, contentum in hoc calice, vel haec mea passio, est novum testamentum in meo sanguine. Unde considerandum est, quod testamentum dupliciter sumitur in Scripturis. Uno modo communiter pro quolibet pacto, quod quidem testibus confirmatur, et sic considerandum est, quod Deus dupliciter pactum iniit cum humano genere. Uno modo promittendo bona temporalia et a malis temporalibus liberando: et hoc vocatur vetus testamentum, vel pactum. Alio modo promittendo bona spiritualia et a malis oppositis liberando: et hoc vocatur testamentum novum. Unde dicitur Ier. XXXI, 31: feriam domui Israel et domui Iuda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus vestris, ut educerem eos de terra Aegypti, sed hoc erit pactum: dabo legem meam in visceribus eorum, et ero eis in Deum. Est autem considerandum quod apud antiquos erat consuetudo ut alicuius victimae sanguinem funderent ad confirmationem pacti. Unde Gen. XXXI, 54 legitur, quod postquam inierunt enim foedus Laban et Iacob, immolatis victimis in monte, vocavit fratres suos. Unde et Ex. XXIV, 8 legitur, quod Moyses sumptum sanguinem respersit in populum, et ait: hic est sanguis foederis, quod pepigit dominus vobiscum. Sicut ergo vetus testamentum seu pactum confirmatum est sanguine figurali taurorum, ita novum testamentum seu pactum confirmatum est in sanguine Christi, qui per passionem est effusus. Et in hoc calice sacramentum taliter continetur. Alio modo testamentum accipitur magis stricte pro dispositione haereditatis percipiendae, quam necesse est secundum leges certo numero testium confirmare. Non autem testamentum sic acceptum confirmatur nisi per mortem, quia, ut apostolus dicit Hebr. IX, 17, testamentum in mortuis confirmatum est, alioquin nondum valet, dum vivit qui testatus est. Deus autem primo quidem dispositionem fecerat de aeterna haereditate percipienda, sed sub figura temporalium bonorum, quod pertinet ad vetus testamentum; sed postmodum fecit novum testamentum, expresse promittens haereditatem aeternam, quod quidem confirmatum est per sanguinem mortis Christi. Et ideo dominus de hoc dicit hic calix novum testamentum est in meo sanguine; quasi dicat: per id quod in calice continetur commemoratur novum testamentum per Christi sanguinem confirmatum. Est autem advertendum quod eadem verba quae hic apostolus ponit, habentur Lc. XXII, 20, nisi quod ibi additur: qui pro vobis effundetur. Lucas enim discipulus fuit Pauli et eum in conscriptione Evangelii est secutus. Sed Matth. XXVI, 28 dicitur hic est enim sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Eadem verba ponuntur in Mc. XIV, v. 24. Dicunt ergo quidam, quod quaecumque formae horum verborum proferantur, quae sunt scripta in canone sufficere ad consecrationem. Probabilius autem dici videtur quod illis solis verbis perficitur consecratio, quibus Ecclesia utitur ex traditione apostolorum structa. Evangelistae enim verba domini recitare intenderunt quantum pertinet ad rationem historiae, non autem secundum quod ordinantur ad consecrationem sacramentorum, quas in occulto habebant in primitiva Ecclesia, propter infideles. Unde Dionysius dicit in ultimo cap. ecclesiasticae hierarchiae: perfectivas invocationes non est fas in Scripturis exponere, neque mysticum ipsarum ante factas in ipsis ex Deo virtutes ex occulto in communi adducere. Sed circa ista verba quibus Ecclesia utitur in consecratione sanguinis, quidam opinantur quod non omnia sint de necessitate formae sed solum quod dicitur hic est calix sanguinis mei, non autem residuum quod sequitur: novi et aeterni testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Sed hoc non videtur convenienter dici. Nam totum illud quod sequitur est quaedam determinatio praedicati. Unde et ad eiusdem locutionis sententiam seu significationem pertinet. Et quia, ut saepe dictum est, formae sacramentorum significando efficiunt, totum pertinet ad vim effectivam formae. Nec obstat ratio quam inducunt, quia in consecratione corporis sufficit quod dicitur hoc est corpus meum, quia sanguis seorsum consecratus, specialiter repraesentat passionem Christi, per quam eius sanguis separatus est a corpore. Et ideo in consecratione sanguinis oportuit exprimere Christi passionis virtutem, quae attenditur, primo quidem, respectu nostrae culpae quam Christi passio abolet, secundum illud Apoc. I, 5: lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo, et, quantum ad hoc, dicit qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Effusus est siquidem sanguis in remissionem peccatorum, non solum pro multis, sed etiam pro omnibus, secundum illud I Io. II, 2: ipse est propitiatio pro peccatis nostris, non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi. Sed quia quidam se reddunt indignos ad recipiendum talem effectum, quantum ad efficaciam dicitur esse effusus pro multis, in quibus habet effectum passio Christi. Dicit autem signanter pro vobis et pro multis, quia hoc sacramentum valet in remissionem peccatorum sumentibus per modum sacramenti, quod notatur signanter, cum dicitur pro vobis, quibus dixerat accipite. Valet etiam per modum sacrificii multis non sumentibus, pro quibus offertur; quod significatur cum dicitur: et pro multis. Secundo, virtus eius consideratur per comparationem ad vitam iustitiae, quam facit per fidem, secundum illud Rom. III, 24: iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Iesu, quem proposuit propitiationem per fidem in sanguine ipsius. Et quantum ad hoc, dicit: mysterium, id est occultum fidei, quia scilicet fides passionis Christi erat occulta in omnibus sacrificiis veteris testamenti, sicut veritas in signo. Hoc autem Ecclesia habet ex traditione apostolorum, cum in canone Scripturae non inveniatur. Tertio, virtus eius attenditur quantum ad vitam gloriae, in quam per passionem Christi introducitur, secundum illud Hebr. X, 19: habentes fiduciam in introitum sanctorum in sanguine Christi. Et quantum ad hoc, dicit: novi et aeterni testamenti. Aeterni siquidem, quia est dispositio de haereditate aeterna. Novi autem, ad differentiam veteris, quia temporalia promittebat. Unde Hebr. IX, 15 dicitur: ideo novi testamenti mediator est, ut morte intercedente, repromissionem accipiant, qui vocati sunt aeternae haereditatis. Deinde cum dicit hoc facite, etc., iniungit usum huius sacramenti, dicens hoc facite, quotiescumque sumitis, in meam commemorationem, scilicet in memoriam meae passionis. Unde et Thr. III, 20 dicit propheta: memoria memor ero, et tabescet in me anima mea. Et Is. LXIII, 7: miserationum domini recordabor. Est autem notandum quod in calice principaliter quidem debet poni vinum, rationibus supradictis. Debet autem apponi et aqua. Probabile enim est quod Christus in coena vinum mixtum discipulis dederit, propter consuetudinem terrae illius, in qua, ut temperetur fortitudo vini, ab omnibus vinum bibitur aqua mixtum. Unde et Prov. IX, 5 sapientia dicit: bibite vinum quod miscui vobis. Nihilominus tamen aqua vino mixta significat populum Christianum Christo per passionem coniunctum, secundum illud Apoc. c. XVII, 15: aquae, populi sunt et gentes. Et participatio sanguinis Christi a fidelibus pertinet ad usum sacramenti, qui non est de necessitate huius sacramenti. Sed potest vinum consecrari absque aqua, licet peccet qui sic consecrat, non servans ritum Ecclesiae. Et ideo si sacerdos ante consecrationem vini advertat quod aqua non fuerit apposita calici, debet apponere. Si vero post consecrationem advertat, non debet apponere, sed debet perficere sacramentum. Nihil enim post consecrationem est sanguini Christi miscendum quia talis permixtio non posset esse sine qualicumque corruptione vini consecrati, quod pertinet ad crimen sacrilegii. Dicunt autem quidam quod cum de latere Christi pendentis in cruce fluxerit sanguis et aqua, ut legitur Io. XIX, 34, sicut vinum convertitur in sanguinem, ita aqua in aquam. Sed hoc non competit, quia in illa aqua figuratur ablutio quae est per Baptismum. Et ideo alii dicunt quod, facta conversione vini in sanguinem, aqua remanet in sua substantia, et circuntegitur accidentibus vini. Sed hoc non competit, quia aqua admiscetur vino ante consecrationem, quando non differt ab alio vino. Unde non seorsum manet, sed permiscetur. Et ideo dicendum est, quod aqua convertitur in vinum et sic totum convertitur in sanguinem Christi. Propter quod mos est modicum de aqua apponere et praecipue si sit vinum debile, quod non potest nisi modicum aquae in seipsum convertere.
11:26
Deinde cum dicit quotiescumque, etc., exponit verba domini quae dixerat: hoc facite in meam commemorationem, dicens quotiescumque enim manducabitis panem hunc, et cetera. Et dicit panem, propter species remanentes. Dicit autem hunc, propter idem numero corpus significatum et contentum. Et calicem, scilicet hunc, bibetis, mortem domini annuntiabitis, repraesentando scilicet eam per hoc sacramentum. Et hoc, donec veniat, id est, usque ad ultimum eius adventum, in quo datur intelligi, quod hic ritus Ecclesiae non cessabit usque ad finem mundi, secundum illud Matth. ult.: ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi. Et Lc. XXI, 32: non praeteribit generatio haec, scilicet Ecclesiae, donec omnia fiant.
11:27
Postquam apostolus ostendit dignitatem huius sacramenti hic excitat fideles ad sumendum illud reverenter: et primo ponit periculum quod imminet indigne sumentibus; secundo adhibet salutare remedium, ibi probet autem, et cetera. Dicit ergo primo itaque, ex quo hoc quod sacramentaliter manducatur, est corpus Christi et, quod bibitur, est sanguis Christi, quicumque manducaverit hunc panem, vel biberit calicem indigne, reus erit corporis et sanguinis domini. In quibus verbis, primo, considerandum est qualiter aliquis indigne manducat et bibit: quod quidem, secundum Glossam contingit tripliciter. Primo quidem quantum ad celebrationem huius sacramenti, quia scilicet aliquis aliter celebrat sacramentum Eucharistiae, quam a Christo traditum est: puta si offerat in hoc sacramento alium panem quam triticeum, vel alium liquorem, quam vinum de vite. Unde Lev. X, 1 s. dicitur quod Nadab et Abiu, filii Aaron, obtulerunt coram domino ignem alienum, quod eis praeceptum non erat: egressusque ignis a domino, devoravit eos. Secundo ex hoc quod aliquis non devota mente accedit ad Eucharistiam. Quae quidem indevotio quandoque est veniale: puta cum aliquis, distracta mente ad saecularia negotia, accedit ad hoc sacramentum habitualiter retinens debitam reverentiam ad ipsum; et talis indevotio licet impediat fructum huius sacramenti, qui est spiritualis refectio, non tamen facit reum corporis et sanguinis domini, sicut hic apostolus loquitur. Quaedam vero indevotio est peccatum mortale, quae scilicet est cum contemptu huius sacramenti, prout dicitur Malach. I, 12: vos polluistis nomen meum in eo quod dicitis: mensa domini contaminata est, et quod supponitur contemptibile. Et de tali indevotione loquitur Glossa. Tertio modo dicitur aliquis indignus ex eo quod cum voluntate peccandi mortaliter, accedit ad Eucharistiam. Dicitur enim Levit. XXI, 23: non accedat ad altare qui maculam habet. Intelligitur aliquis maculam peccati habere, quamdiu est in voluntate peccandi, quae tamen tollitur per poenitentiam. Per contritionem quidem, quae tollit voluntatem peccandi, cum proposito confitendi et satisfaciendi, quantum ad remissionem culpae et poenae aeternae; per confessionem autem et satisfactionem quantum ad totalem remissionem poenae et reconciliationem ad membra Ecclesiae. Et ideo in necessitate quidem, puta quando aliquis copiam confessionis habere non potest, sufficit contritio ad sumptionem huius sacramenti. Regulariter autem debet confessio praecedere cum aliqua satisfactione. Unde in libro de Eccl. dogmatibus dicitur: communicaturus satisfaciat lacrymis et orationibus, et confidens de domino mundus accedat ad Eucharistiam intrepidus et securus. Sed hoc de illo dico quem capitalia peccata et mortalia non gravant. Namque, quem mortalia crimina post Baptismum commissa premunt, hortor prius publica poenitentia satisfacere, et ita sacerdotis iudicio reconciliatum communioni sociari, si non vult ad condemnationem Eucharistiam percipere. Sed videtur quod peccatores non indigne accedant ad hoc sacramentum. Nam in hoc sacramento sumitur Christus, qui est spiritualis medicus, qui de se dicit Matth. c. IX, 12: non est opus valentibus medicus, sed male habentibus. Sed dicendum quod hoc sacramentum est spirituale nutrimentum, sicut Baptismus est spiritualis nativitas. Nascitur autem aliquis ad hoc ut vivat, sed non nutritur nisi iam vivus. Et ideo hoc sacramentum non competit peccatoribus, qui nondum vivunt per gratiam: competit eis tamen Baptismus. Et, praeterea, Eucharistia est sacramentum charitatis et ecclesiasticae unitatis, ut dicit Augustinus super Ioannem. Cum igitur peccator careat charitate, et sit separatus merito ab Ecclesiae unitate, si accedat ad hoc sacramentum, falsitatem committit, dum significat se habere charitatem, quam non habet. Quia tamen peccator quandoque habet fidem huius sacramenti, licitum est ei hoc sacramentum inspicere, quod omnino infidelibus denegatur, ut Dionysius dicit III cap. ecclesiasticae hierarchiae. Secundo considerandum est, quomodo ille qui indigne sumit hoc sacramentum, sit reus corporis et sanguinis domini. Quod quidem in Glossa tripliciter exponitur. Uno modo materialiter: incurrit enim reatum ex peccato commisso circa corpus et sanguinem domini, prout in hoc sacramento continetur, quod indigne sumit, et ex hoc eius culpa aggravatur. Tanto est enim eius culpa gravior, quanto maior est contra quem peccatur. Hebr. X, 29: quanto magis putatis deteriora mereri supplicia eum, qui filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit? Secundo exponitur per similitudinem, ut sit sensus reus erit corporis et sanguinis domini, et mortis domini poenas dabit, hoc est, ac si Christum occiderit, punietur, secundum illud Hebr. VI, 6: rursum crucifigentes sibimetipsis filium Dei, et ostentui habentes. Sed secundum hoc videtur gravissimum esse peccatum eorum qui indigne sumunt corpus Christi. Sed dicendum quod peccatum aliquod habet gravitatem dupliciter. Uno modo ex ipsa specie peccati, quae sumitur ex obiecto, et secundum hoc gravius est peccatum quod contra divinitatem committitur, puta infidelitas, blasphemia vel aliquid huiusmodi, quam quod committitur contra humanitatem Christi. Unde et ipse dominus Matth. XII, 32 dicit, quod qui dixerit verbum contra filium hominis remittetur ei: qui autem dixerit contra spiritum sanctum, non remittetur ei. Et iterum, gravius est peccatum quod committitur contra humanitatem in propria specie, quam sub specie sacramenti. Alio modo gravitas peccati attenditur ex parte peccantis. Magis autem peccat qui ex odio aut invidia vel ex quacumque malitia peccat, sicut peccaverunt illi qui Christum crucifixerunt, quam qui peccat ex infirmitate, sicut interdum peccant illi qui indigne sumunt hoc sacramentum. Non ergo per hoc intelligitur quod peccatum indigne sumentium hoc sacramentum, comparetur peccato occidentium Christum secundum aequalitatem sed secundum similitudinem speciei: quia utrumque est circa eumdem Christum. Tertio modo exponitur reus erit corporis et sanguinis domini, id est corpus et sanguis domini facient eum reum. Ita enim bonum male sumptum nocet, sicut prodest malum quo quis bene utitur, sicut stimulus Satanae Paulo. Per haec autem verba excluditur error quorumdam dicentium, quod quam statim hoc sacramentum tangitur a labiis peccatoris, desinit sub eo esse corpus Christi. Contra quod est quod apostolus dicit: quicumque manducaverit panem hunc, vel biberit calicem domini indigne. Secundum enim praedictam opinionem nullus indignus manducaret vel biberet. Contrariatur autem praedicta opinio veritati huiusmodi sacramenti, secundum quam tamdiu corpus et sanguis Christi manent in sacramento, quamdiu remanent species, in quocumque loco existant. Deinde cum dicit probet autem, etc., adhibet remedium contra praedictum periculum. Et primo ponit remedium; secundo assignat rationem, ibi qui enim manducat, etc.; tertio rationem manifestat per signum, ibi ideo inter vos, et cetera. Dicit ergo primo: quia tantum reatum incurrit qui indigne sumit hoc sacramentum, ideo necesse est ut primo homo seipsum probet, id est, diligenter examinet suam conscientiam, ne sit in eo voluntas peccandi mortaliter, vel aliquod peccatum praeteritum, de quo non sufficienter poenituerit.
11:28
Et sic, post diligentem examinationem securus, de pane illo edat, et de calice bibat, quia digne sumentibus non est venenum, sed medicina. Gal. ult.: opus autem suum probet unusquisque. II Cor. XIII, 5: si estis in fide Christi, vos probate. Deinde cum dicit quicumque enim manducaverit, etc., assignat rationem praedicti remedii, dicens: ideo probatio praeexigitur, qui enim indigne manducat et bibit, iudicium, id est condemnationem, sibi manducat et bibit, sicut dicitur Io. V, 29: resurget qui male egerunt in resurrectionem iudicii. Non diiudicans corpus domini, id est ex eo quod non discernit corpus domini ab aliis, indifferenter ipsum assumens, sicut alios cibos. Lev. XXII, 3: omnis homo qui accesserit ad ea quae consecrata sunt, in quo est immunditia, peribit coram domino. Sed contra videtur esse quod dicitur Io. VI, 58: qui manducat me, vivit propter me. Sed dicendum est, quod duplex est modus manducandi hoc sacramentum, scilicet spiritualis et sacramentalis. Quidam ergo manducant sacramentaliter et spiritualiter, qui scilicet ita sumunt hoc sacramentum, quod etiam rem sacramenti participant, scilicet charitatem, per quam est ecclesiastica unitas. Et de talibus intelligitur verbum domini inductum: qui manducat me, vivit propter me.
11:29
Quidam vero manducant sacramentaliter tantum, qui scilicet ita hoc sacramentum percipiunt, quod rem sacramenti, id est, charitatem non habent, et de talibus intelligitur quod hic dicitur: qui manducat et bibit indigne, iudicium sibi manducat et bibit. Est autem praeter duos modos quibus sumitur sacramentum hoc, tertius modus sumendi, quo manducatur per accidens, dum scilicet sumitur non ut sacramentum, quod quidem contingit tripliciter. Uno modo sicut quando aliquis fidelis sumit hostiam consecratam, quam non credit esse consecratam; talis enim habet habitum utendi hoc sacramento, sed non utitur eo actu, ut sacramento. Alio modo sicut quando hostiam consecratam sumit aliquis infidelis, qui nullam fidem habet huius sacramenti; talis enim non habet habitum utendi hoc sacramento, sed solum potentiam. Tertio modo sicut quando hostiam sacratam comedit mus vel quodlibet animal brutum, quod etiam non habet potentiam utendi hoc sacramento. Ex hoc igitur quod spiritualiter sumentes hoc sacramentum acquirunt vitam, alliciuntur quidam ad hoc quod frequenter hoc sacramentum assumant. Ex hoc autem quod indigne sumentes acquirunt sibi iudicium, plures deterrentur, ut rarius sumant: et utrumque commendandum videtur. Legimus enim Lc. XIX, 6, quod Zachaeus recepit Christum gaudens in domum suam, in quo eius charitas commendatur. Legitur etiam eodem, VII, 6, quod centurio dixit Christo: non sum dignus ut intres sub tectum meum. In quo commendatur honor et reverentia eius ad Christum. Quia tamen amor praefertur timori, per se loquendo, commendabilius esse videtur quod aliquis frequentius sumat, quam quod rarius. Quia tamen quod est in se eligibilius, potest esse minus eligibile quantum ad hunc vel illum: considerare quilibet in seipso debet, quem effectum in se habeat frequens susceptio huius sacramenti. Nam si aliquis sentiat se proficere in fervore dilectionis ad Christum et in fortitudine resistendi peccatis, quae plurimum consequuntur homines, debet frequenter sumere. Si vero ex frequenti sumptione sentiat aliquis in se minus reverentiam huius sacramenti, monendus est ut rarius sumat. Unde et in libro de ecclesiasticis dogmatibus dicitur: quotidie Eucharistiam sumere, nec laudo nec vitupero.
11:30
Deinde cum dicit ideo inter vos, etc., manifestat praedictam rationem per signum. Et primo ponit signum; secundo assignat causam illius signi, ibi quod si nosmetipsos, et cetera. Circa primum considerandum est, quod, sicut Augustinus dicit in I de Civit. Dei, cap. VIII: si omne peccatum nunc manifeste Deus plecteret poena, nihil ultimo iudicio reservari putaretur. Rursus, si nullum peccatum nunc puniret, nulla esse divina providentia crederetur. In signum ergo futuri iudicii Deus etiam in hoc mundo pro peccato quosdam temporaliter punit, quod maxime observatum videtur in principio legislationis, tam novae quam veteris. Legimus enim Ex. c. XXXII, 28, propter peccatum vituli aurei adorati, multa millia hominum perempta. Rursum legitur Act. V, 1-11, propter peccatum mendacii et furti Ananiam et Saphiram interiisse. Unde et propter peccatum huius sacramenti indigne sumpti, aliqui in primitiva Ecclesia puniebantur a Deo infirmitate corporali vel etiam morte. Unde dicit ideo, scilicet in signum futuri iudicii, inter vos, multi indigne sumentes corpus Christi, sunt infirmi corporaliter. Ps. XV, v. 4: multiplicatae sunt infirmitates. Et imbecilles, id est longa invaletudine laborantes, et dormiunt multi, scilicet morte corporali, secundum quod sumitur dormitio I ad Thess. IV, 12: nolumus vos ignorare de dormientibus. Deinde cum dicit quod si nosmetipsos, etc., assignat duplicem rationem praedicti signi, quarum prima sumitur ex parte nostri, secunda ex parte Dei, ibi cum iudicamur autem, et cetera. Ex parte autem nostra causa divinae punitionis est a negligentia, quia in nobis ipsis peccata commissa punire negligimus.
11:31
Unde dicit quod si nosmetipsos diiudicaremus, redarguendo et puniendo peccata nostra, non utique iudicaremur, id est, non puniremur a domino neque postmodum in futuro, neque etiam in praesenti. Sed contra est quod supra IV, 3 dictum est: sed neque meipsum iudico, et Rom. XIV, 22 dicitur: beatus qui non iudicat semetipsum. Sed dicendum est quod aliquis potest seipsum iudicare tripliciter: uno modo discutiendo, et sic aliquis debet iudicare seipsum et quantum ad opera praeterita et quantum ad futura, secundum illud Gal. ult.: opus suum probet unusquisque. Alio modo sententialiter seipsum absolvendo, quasi iudicando se innocentem quantum ad praeterita, et secundum hoc nullus debet iudicare seipsum, ut scilicet se innocentem iudicet, secundum illud Iob IX, 20: si iustificare me voluero, os meum condemnabit me. Si innocentem me ostendero, pravum me comprobabit. Tertio modo reprehendendo, ut scilicet faciat aliquid quod ipse iudicat esse malum. Et hoc modo intelligitur quod inductum est: beatus est qui non iudicat semetipsum in eo quod probat. Sed quantum ad ea quae iam fecit, debet quilibet se ipsum iudicare, reprehendendo et puniendo pro maleficiis. Unde dicitur Iob XIII, 15: vias meas in conspectu eius arguam, et XXIII, 4: ponam coram eo iudicium, et os meum replebo increpationibus. Et de hoc iudicio Augustinus dicit in libro de poenitentia, et inducitur hic in Glossa: versetur ante oculos nostros imago futuri iudicii, et ascendat homo adversum se ante faciem suam, atque constituto in corde iudicio adsit accusans cogitatio, et testis conscientia, et carnifex cor. Inde quidem sanguis animi confitentis per lacrymas profluat, postremo ab ipsa mente talis sententia proferatur, ut se indignum homo iudicet participem corporis et sanguinis domini.
11:32
Deinde cum dicit cum iudicamur autem, etc., ponit causam quae est ex parte Dei, dicens cum iudicamur autem, a domino, id est in hoc mundo punimur, corripimur, id est hoc fit ad correctionem nostram, ut scilicet quilibet propter poenam quam sustinuit a peccato recedat. Unde et Iob V, 17 dicitur: beatus vir qui corripitur a domino. Et Prov. III, 12: quem diligit dominus, corripit. Vel etiam dum per poenam unius, alius peccare desistit, Prov. XIX, 25: pestilente flagellato stultus sapientior erit, et hoc ideo, ut non damnemur, aeterna damnatione in futuro, cum hoc mundo, id est cum hominibus mundanis.
11:33
Deinde cum dicit itaque, fratres mei, etc., reducit eos ad debitam observantiam: et primo ponitur id quod nunc ordinat, secundo ponitur promissio de ordinatione futura, ibi caetera autem. Circa primum tria facit. Primo ponit ordinationem suam, dicens itaque, fratres mei, etc., ne unusquisque coenam suam praesumat ad manducandum, cum convenitis, scilicet in Ecclesia, ad manducandum, scilicet corpus Christi, invicem expectate, ut scilicet simul omnes sumatis. Unde Ex. XII, 6 dicitur: immolabit haedum multitudo filiorum Israel.
11:34
Secundo excludit excusationem, dicens si quis autem esurit, etc., et non potest tantum expectare, domi manducet, scilicet communes cibos, postmodum Eucharistiam non sumpturus. Eccli. XXXVI, 20: omnem escam manducabit venter. Tertio rationem assignat, dicens ut non conveniatis, scilicet ad sumendum corpus Christi, in iudicium, id est in vestram condemnationem. Deinde ponitur promissio, cum dicit caetera, scilicet quae non sunt tanti periculi, cum venero, praesentialiter, disponam, qualiter scilicet ea conservare debeatis. Ex quo patet quod Ecclesia multa habet ex dispositione apostolorum, quae in sacra Scriptura non continentur. Eccli. X, 3: civitates inhabitabuntur, id est Ecclesiae disponentur, per sensum prudentium, scilicet apostolorum.
11:1
1. Imitatores mei estote, sicut, et ego Christi. Haec clausula spectat superiora: quo eam manifeste refert Chrysostomus. Unde et Oecumenius, Erasmus, Cajetanus aliique nonnulli eam annectunt capiti praecedenti. Nam quia Paulus suum Corinthiis allegaverat exemplum, dicens: Sicut et ego per omnia omnibus placeo: nunc generaliter ad sui imitationem eos invitat. Nec id immerito: quoniam et optimam gerebat conscientiam, et Corinthiorum doctor et pareus erat in Christo. Decet autem discipulos imitari magistrum, et filios patrem. Ne tamen arrogantius hoc dicere videatur, addit: sicut et ego Christi, scilicet imitator sum; nominatim in eo, quod dixi, me per omnia omnibus placere. Nam et Christus non sibi placuit, Rom. 15., sed dedit redemptionem semetipsum pro omnibus, 1 Tim. 2.
11:2
2. Laudo autem vos fratres. Hactenus ea Corinthiorum peccata correxit Apostolus, quae passim extra coetus pul)licos alii in alios committebant. Nunc ad ea transit corrigenda, quae praeter honestatem ac dignitatem in pubHcis sacrisque conventibus ab iis gerebantur. Id vero agit usque ad finem capitis 14., quod his tandem verbis concludit: Omnia honeste et secundum ordinem fiant in vobis. Et hoc quidem capite duo reprehendit et corrigit: alterum, quod mulieres sinerent orare non velatas, cum indigna tiactatione mysteriorum. Incipit autem a laude, qua superiorem eorum obedientiam commendat, dicens: Laudo vos fratres etc. Sic enim paratiores reddit ad doctrinam et admonitionem sequentem obedienter ac prompte suscipiendam: maxime ea parte, qua agit de coena Dominica; circa quam contigerant apud illos quaedam minime laudanda. Verum ista laudatio, quomodo sit accipienda, dicemus infra.
Quod per omnia mei memores estis. Graece oxi Tiavxa [100;ji£fjivT^a{^£. Verbatim Latine, quod omnia mea meministis. Id Erasmus vertit: Quod cmnia mea memoria tenetis. Hentenius, quod omnium, quae mea sunt, memores sitis. Atqui rectius, mea sententia, noster interpres vertit, per omnia; pari ratione, qua paulu ante tam ipse quam alii verterunt: sicut et ego per omnia omnibus placeo: nimirum praepositione '/.aia. Graecis utrobique subintellecta. Quod et Erasmus demum a se ammadversum annotationibus suis adjecit. Ila Syrus quoque: Quod in omni re memores estis mei. Quanquam sensus eodem redit. Omnia vero, intellige doctrinam, praecepta, traditiones. De his enim subjungit:
Et sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis. Graece, zaq napadoazi^z 'mxi- /SIS^ traditiones tenetis. &yriB.ce, praecepta tenetis: scilicet absque pronomine, quod ex priori parte, sicut tradidi vobis, satis intelligitur. Textus Ambros. sic habet: et quomodo ubique trado, traditiones meas tenetis, quod partim a Graeco dissidet, partim convenit. Posset autem pro tenetis verti tenete; quod in vetustissimo codice fuisse scriptum affirmat Erasmus. Est enim Graecum verbum ambiguum: sed enim modum enuntiativum omnino postulat conjunctio partis hujus cum praecedenti, ut sensus sit: Non sola tenetis memoria, quae vobis servanda tradidi et praecepi, id est, traditiones, instituta, praecepta: verum ipso opere ea praestatis. Ex hoc loco perspicuum fit, ait Theoph jlactus, quod non pauca, quae literis non mandaverint, tradiderunt et ipse et reJiqui Apostoli. Quocirca locus hic palam facit pro traditionibus non scriptis, iisque necessario tenendis. Pon-o notandum est, Apostolum, cum laudat Corinthios, quod per omnia memores ipsius sint, et instituta servent, ad bonos respicere, non ad malos; quos infra de praeceptis, quae dederat, male servatis, reprehendit. Quanquam id, quod dicit, per onmia, potest intelligi cum exceptione eorum, quae ipse statim excipit, et de quibus eos corripit ac plenius instruit in sequentibus. Sunt, qui totum hoc: Laudo vos fratres, quod per omnia etc, putent ironice dictum ab Apostolo; ne falsa videatur laudatio proprie intellecta. Sic commentator Ambros., Pelagius, Theodoretus, Haimo, Lombardus, S. Thomas. In quam sententiam Liranus quoque propensior est. Verum nihil opus esthacfigura. Siquidem et 1. capite magnifice Corinthios laudavit Apostolus citra speciem ironiae: quando verbis utens aeque generalibus, dixit eos in omnibus dicites factos, ita ut nihil iis deesset i7i ulla gratia. Sane veram in hoc loco laudationem arguit illa exceptio, quam facit, infra vers. 22. Laudo vos? in hoe non laudo.
11:3
3. Volo autem vos scire. Quamvis, inquit, traditiones et instituta mea utcumque tenetis, ut propter hoc jure vos laudare possim: de quibusdam tamen admonendi estis, simul et instruendi; ac primum volo sciatis hoc, quod sequitur:
Quod omnis viri caput Christus est. Multi interpretes ita tractant hunc locum, ac si Pauli institutum esset, utrumque sexum reformare: quod ab utroque per luxum et immodestiam peccatum fuisset, viris orantibus velato capite, mulieribus non velato. Verum si quis bene perpendat ea, quae a Paulo dicuntur, intelliget ejus intentionem proprie dirigi adversus mulieres: quas ad id, quod honestum et decorum est, revocat; rationibus tamen inter alias acceptis ab eo, quod viros decet, tanquam a contrario. Sumit autem principium ab ordine, quem inter virum et mulierem Deus instituit; scilicet ut vir caput esset mulieris, et mulier viro subjecta: sic tamen, ut et ipsum virum Christo capiti subjectum esse voluerit. Hoc enim est, quod primo loco statuit, omnis viri caput Christum esse: caput intelligens, tam hic quam in duobus membris sequentibus, metaphoricum sive analogicum: cui potestas competat alium aut alios sibi subjectos regendi. Quomodo autem ab hujusmodi capite ratio velandi capitis naturalis aut non velaudi, convenienter accipiatur; in sequentibus explicabitur. Illud, omnis viri, limitant Graeci interpretes ad solum fidelem. Neque enim recte Christum dici posse caput hominum infidelium, qui non sunt ejus membra. Sed hoc non videtur obstare: nam et Angelorum caput est Christus, Col. 2. vers. 10., quos tamen membra Christi non vocamus. Et caput Christi Deus: ubi membri reciprocatio minime quadrat. Igitur alii generalem Apostoli sententiam generaliter et illimitate capiunt, ut omnis viri caput Christus dicatur, etiam ut homo (nam secundum eam naturam consideratur hoc loco), ratione potestatis ac dominii, quod in omnes homines accepit a Patre, qui omnia subjecit sub pedibus ejus, infra cap. 15. In hoc etiim Christus mortuus est et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur, Nom. 14. Qui etiam apud Prophetam dicit, Paulo ibidem referente: Mihi flectetur omne genu, Jes. 45. Hic sensus facilior est, imo necessarius huic loco; si caput metaphoricum uno modo sit accipiendum: maxime piopterillud: Caput vero Christi Deus. Favet etiam, quod in membro sequenti mulieris nomen non ad feminas Christianas est restringendum, sed totum sexum muliebrem comprehendit: ut ibi declarabitur. Quod ergo nonnulli quatuor modos huc adducunt, quibus doceant Christum omnis viri caput esse, nimirum ratione perfectionis, et sublimitatis, et influentiae, et connaturalitatis; quae omnia sunt in capite naturali respectu membrorum, a quo metaphora sumpta est; eosdemque modos repetunt in eo, quod vir caput mulieris appellatur: docte quidem haec ab illis dicuntur, sed ad locum praesentem minus accommodate.
Caput autem mulieris vir. Christus quidem etiam caput mulieris: ut patet ex iis, quae proxime dicta sunt; sed caput ejus est viro mediante, veluti capite subordinato. Nam ad virum tanquam eum, qui sexas ratione perfectior atque praestantior sit, adeo- que superior, spectat mulieris gubernatio, tam in spiritualibus, quam in temporalibus. Theophylacti recentior interpres hanc pericopen ita vertit: Caput autem uxoris maritus. At vero Tertull. in lib. de virg. velandis cap. 7. vult etiam ad virgines hoc pertinere: et ejusdem libri bonam partem in eo consumit, ut ostendat, mu- heris nomen in hac tota Pauli doctrina ad virgines extendi: rationibus ex ipso contextu Paulino decerptis. Nam et ge- neralis ApostoH sermo est de utroque BBXu: Omnis vir. Omnis muUer, et ad ecclesiam non solae nuptae mulieres accedebant, nec solae ut velarentur admonendae erant: sed etiam virgines et viduae. Certe ad prophetandum virgines nuptis erant aptiores, utpote sanctae corpore et spiritu, supra cap. 7., velut illae quatuor filiae Philippi diaconi, Actor. 21. Sed nec Graecorum cummentarii generalem hunc sensum refugiunt. Notandum est enim, Apostolum universe loqui de sexu muliebri, qui ita conditus est a Deo, ut regi debeat a viro: sive nubat viro, sive sint, quae non nubant. Unde et virginum monasteria necesse est a viris gubernari. Quanquam magis apparet illa subjectio mulieris ad virum iu illo genere vitae, quo sibi invicem insolubiliter alligati.«unt vir et mulier: ut haec illius supra se potestatem excutere jam non possit; ideoque specialiter de conjugatis alibi dicit idem Apostolus: Quoniam vir caput est mulieris, Ephes. 5.
Caput vero Christi Deus. Intellige Christi hominis; ut ante dictum est. Nam Christus, ut Verbum, aequalis est Deo Patri, et unum cum eo caput atque principium rerum omnium. Sic ergo caput Christi Deus, sicut Pater major ipso est. Joann. 14. Quo sensu rursum dicit infra cap. 15. Filium fore subjectum ei, qUi subjecit ipsi omnia. Adjecit autem hoc tertium membrum Apostolus, ut ordinem capitum referret usque in supremum caput, quod est Deus. Igitur haec quatuor, Deum, Christum, virum, mulierem eo ordine disponit, ut Deus tantum sit caput, mulier tantum subjecta; duo medii participes sint utriusque qualitatis, diverso respectu. Porro Graeci caput Christi Deum interpretantur, quod ex Deo Christus genitus sit, ideoque Deum habeat autorem ac principium, et, ut ipsi loquuntur, causam. Quem sensum tradit etiam commentator Ambros. et ex eo alii quidam Latinorum. Submonent tamen iidem fere omnes, com- mode posse locum hunc intelligi de Chri- sto ut homine, nempe juxta sensum prius a nobis allatum. Nam revera dure sonat in divinis Patrem dici caput Filii: quum caput ad eum, qui subjectus est, referatur. Quomodo nec dixerit quisqtiam Patrem et Filium esse caput Spiritus sancti: nisi qui voluerit Spiritum S. Patri et Filio subjicere, secundum haeresin Eunomianam. Vide S. Ambrosium subtiliter et catholice tractantem hanc Scripturam adversus Arianos, lib. 4. de fide ad Gratianum cap. 2.
11:4
4. Omnis vir orans aut prophetans velato capite, deturpat caput suum. Ordine constituto inter virum et mulierem, docet quid utrumque dedeceat, tanquam illi ordini contrarium. Velato capite non est Graece xaxaxaAuTrTa) tt^ y.etpaX-Q, cujus negatio ponitur in parte sequenti de muliere, axaTaxaXuTiTO) etc. invelato capite. Sed hic legitur, xaTa y.B(pakT]'Z Byjav, quod verti potest, in capite, vel super, vel circum caput habens. Supplent autem Erasmus et alii, quicquam habens in capite. Et hoc dictum putat Cajetanus, ad excludendum omne, quod posset haberi in capite, cujuscumque figurae ac materiae fuerit. Theophylactus et Oecumenius etiam comam excludunt: Quoniam et ipsa caput tegit. Verum hac lege nec omnino capillos viro oranti liceret habere in capite. Proinde rectius, secundum antiquos interpretes Latinos, idem est Apostolo in capite habere, ut esse velato capite: quod et declarat antithesis hujus partis cum sequenti. Nam de coma, quod viro sit indecora, mulieri decora, peculiare sumit argumentum ad rem propositam, infra vers. 14. et 15. Quocirca supplendum potius, velum habens in capite. Deturpat, Graece xaTata}(6v£!,^ confundit, ut legit August. de opere monach. cap. 31. Latinius, pudefacit (quod et vox Syriaca significat), id est, dedecorat, dehonestat, probro afficit caput suum. Pro hujus loci intellectu notandum est, illo tempore, quo Paulus haec scripsit, nondum in ecclesias introductum fuisse eum orandi et psallendi morem, qui nunc conspicitur; ut scilicet alternatim id fiat, idque per multos invicem e regione spectantes: sed unus pro omnibus orationem aut psalmum recitabat publica voce, caeteris tacentibus et auscultantibus. Quod et fieri praecipit Apostolus infra cap. 14. vers. 30. et 31. Itaque de viro taliter orante, non autem de caeteris, Apostolum loqui putant aliqui: quanquam aliis magis placet generalis intellectus, tam in hac sententia, quam in sequenti; quoniam et rationes Apostoli generales sunt. Porro quem dicat prophetantem non ita certum est. S. Thomas de eo interpretatur, qui Prophetias olim revelatas, vel alias Scripturas in conventu pronuntiat. Alii de eo, qui Scripturas exponit ac reserat, ut glossa loquitur. Rursus alii de eo, qui psalmis aut hymnis Deum laudat. Sed horum nihil revera sufficere videtur ad hoc, ut juxta mentem Apostoli prophetare quis dicatur: utpote qui infra inter pecularia Spiritus S. charismata. Sunt, qui prophetantem accipiant proprie, pro eo, qui futura annuntiat ex Dei revelatione. Verum isti nimium arctant usum hujv;s vocabuli, quem habet in Scriptis apostolicis: quemadmodum ostendemus ad illud cap. 14. magis autem ut prophetetis. Unde et intelligetur, generaliter eum Apostolo prophetantem dici, qui divino Spiritu afflatus occulta quaedam profert auditoribus, sive sint res futurae, sive reconditi sensus Scripturarum, praesertim Propheticarum, sive latens quodcumque mysterium. Conferatur etiam locus Rom. 12. Sive Prophetiam, secundum rationem fidei: et alter 1 Thess. 5. Prophetias nolite spernere. Jam quod ait Apostolus, deturpat caput suum, non uno modo omnes accipiunt, Quibusdam placet intellectus de mystico seu metaphorico capite, de quo dixerat: Omnis viri caput Christus est, ut sensus sit, tale viri factum vergere ad ignominiam Christi, qui caput ejus est. Tradit hunc sensum et phiribus explicat Cajet, Meminerunt etiam Theopliylact. et Oecumen. At vero plerique idem caput in utraque parte sententiae intelligunt, naturale videlicet: ut orans velato capite dicatur deturpare caput suum hoc ipsum, quod velat. Qui sensus et simplicior est, et congruentior iis, quae de muliere sequuntur: eundemque Theopliylact. et Oecumen. adferunt priore loco. Verum hujus dicti jam ratio quaeritur. Non enim Paulus eam exposuit, sed expositoribus suis investigandam reliquit; ex qua intelligatur adversus ordinem divinitus institutum fieri, si vir caput suum velet, mulier revelet. Dicimus igitur cum Oecumenio et aliis, virum capite velato orantem aut prophetantem ex Apostoli sententia dehonestare caput suum; quia velando caput quodammodo significat et profitetur, se in terris aliquem supra se principem ac rectorem habere. Quod signum est ei inhonestum ac dedecorosum. Nam eo dignitatem ac libertatem sui sexus imminuit: ut cui divina ordinatione solus Christus caput sit. Est autem hujus significationis ratio, quia velamen capiti impositum facit respicere deorsum, tanquam ad principem in terra constitutum. Atqui princeps et caput viri in coelo est: ideoque debet vir sursum aspicere; cui proinde velamen capitis incompetens est. Mulier autem, quia principem habet in terra positum et de terra formatum, deorsum respicere debet: quod facit velamen caput ejus contegens. Huc facit, quod annotat Theophylact., ad significandam viri eminentiam ac mulieris subjectionem symbola quaedam utrique esse tradita aDeo: ut sunt in viro ratio vigens, corpus robustum, vox gravis, mentum hirsutum: quibus omnia contraria sunt in muliere: tale vero et istud esse, ut vir aperto sit capite, mulier velato. Quare et naturaliter indecens ac turpe judicatur, si vir caput obtegat muliebri more. Neque enim vir utitur tegumento capitis, quasi naturalem ad hoc instinctum habens, sicuti mulier: sed vel necessitatis causa, ut aeris injurias depellat, aut ut calvitiem tegat: vel ad ornatum, qui personam deceat; quomodo mitra pontifices utuntur, diademate reges. Alioqui nec historia nec pictura prodit Christum aut ejus Apostolos tecto capite vel orasse, vel docuisse, vel omnino in publicum prodiisse: excepta corona spinea, quam capiti Dominico derisores ejus imposuerunt. Quamvis igitur Paulus adjiciat hoc loco determinationes, orans aut prophetans; non ideo tamen, ut Graeci putant, extra orationem et prophetiam viro permittit velamen in capite. Nam eo pacto (quod iidem Graeci non admittunt) etiam mulier extra orationem et prophetiam capite non velato posset apparere: quoniam et de ea consequenter agens Apostolus adjicit determinationes, orans aut prophetans. Quod si dicas, Apostolum postea absolute praecipere mulieri, ut velet caput suum: idem respondeo de viro; vir quidem, ait, non debet velare caput etc. Quorsum igitur, inquies, hic adjecit, orans aut prophetans? Quia sermo institutus erat ei de honestate servanda in publicis ecclesiae conventibus: ubi turpitudo, quam condemnat, apparebat in iis maxime, qui orabant vel prophetabant, tum viris tum feminis. Nam de his sequitur:
11:5
5. Omnis autem mulier orans aut prophetans non velato capite, deturpat caput suum. Erant in ecclesia primitiva nan solum viri, sed et mulieres quaedam prophetantes, ut Philippi filiae, virgines, de quibus supra, aliaeque permultae; juxta vaticinium Joelis a Petro memoratum Actor. 2. Prophetabunt filiae vestrae. Ostendit autem hic locus, eas prophetasse etiam in conventu publico. Quod quomodo non pugnet cum ipsius Apostoli lege, qua alibi vetat mulierem loqui in ecclesia, ut infra cap. 14. et 1 Tim. 2. merito quaeritur. Nam etsi tacite possit orare, certe prophetare in ecclesia non poterat nisi palam loqueretur; qualecumque prophetiae donum hic ab Apostolo significatum intelligas. Quod enim respondet quidam, mulierem prophetantem intelligi, quae sibi talis sit, et apud se prophetico spiritui intenta: non recte dicitur; cum proprius actus istius doni transeat in aUos. Nam qui prophetat, hominibus loquitur, infra cap. 14. Sed nec illa quorundam responsio placet, qua dicunt, ordinariam quidem loquendi functionem mulieribus in ecclesia non fuisse permissam: si tamen interdum a Spiritu Domini moverentur, non eis interdictum, quo minus aliquid loquerentur; exemplo Annae prophetissae, quae de Christo salvatore loquebatur in templo omnibus exspectaatibus redemptionem etc. Luc. 2. Non placet, inquam, quia Spiritus propheticus nec invitos impellit ad loquendum, nec movet ad aliquid inordinatum: ut infra patebit cap. 14. Annam vero non in ecclesia locutam legimus, sed in templo. Non enim hoc expresse dicitur: ac sensus esse videtur, eam passim omnibus redemptionem exspectantibus de Christo redemptore jam nato locutam fuisse. Et tamen non quisquis in templo loquitur, in ecclesia, id est, in publico conventu fidelium. Nec quoties oflferendum erat in templo sacrificium, fiebat convocatio populi. Nec arbitror, apud Judaeos aliquando fuisse permissum, ut mulieres in ecclesiis eorum loquerentur: quando nec hodie loqui pei-mittuntur in synagogis. Alii Paulum respicere putant ad privatos coetus virginum aut matronarum. Sed non est verisimile. Nam institutum ejus est reformare ea, quae in publicis ecclesiae conventibus perperam agebantur. Igitur dicendum videtur, Apostolum duo, quae in ecclesia Corinthiorum fiebant, hoc loco reprehendere; alterum, quod mulier oraret non velato capite, alteium, quod prophetaret non velato capire. Et illud quidem ab eo reprehendi, non quia mulier orabat in ecclesia: poterat enim silentio orare, sicut in silertio jubetur discere, 1 Tim. 2., sed quod id faceret non velato capite. Istud vero reprehensionem mereri ex duplici causa: et quia prophetabat in ecclesia, et praeterea quod id faceret capite non velato. Verum hoc quidem loco ex professo reprehendit Apostolus, quod non velata mulier vel oraret vel prophetaret in ecclesia. Nam de velando capite praesentem sermonem instituit: non absolute de eo, quod est prophetare aut loqui in ecclesia. Qua de re agit inferius cap. 14., ubi simpliciter statuit, mulieri non esse loquendum in ecclesia, ne quidem si promptum sit ei prophetare. Nam etsi propheticam habeat revelationem, tacere potest, donec locum et tempus nacta fuerit, ubi et qando secretum proferat. Quin et in praesenti idipsum Apostolus insinuare videtur, dum post pauca solam nominat orationem. An, inquit, decet mulierem non velatam orare Deum? Vide Cajetanum huic responsioni quam dedimus consentanea scribentem ad illud cap. 14. Mulieres in ecclesiis taceant. Quod ad vocabulum mulieris attinet, id esse generale, jam supra docuimus ex Tertulliano. Qui etiam signum universale hic additum ab Apostolo vehementer urget, ejusdem libri de velandis virginibus cap. 8. Quid est omnis, inquit, nisi omnis generis, omnis ordinis, omnis conditionis, omnis dignitatis, omnis aetatis? Quod tamen postremum ita restringitcap. 11., ea^ quo se inteUigere coeperit, et sensum naturae suae intrare. Nam ante eam aetatem instinctu naturali velandi capitis moveri non solet. Ut autem instinctus hic generalis est, ita varia fuit olim per orbem consuetudo tam velaminis gestandi, quam reliqui cultus atque vestitus muHebris: uti videre est apud Card. Baron. ad annum Domini LVII. et in notationibus ad martyrol. Nom, Maji 7. Porro cur mulier orans aut prophetans, aut qualibet ex causa prodiens in publicum capite non velato, deturpet caput suum; jam patet ex supradictis. Facit enim contra divinam ordinationem simul et modestiam naturalem, dum abjicit velum capitis, ad hoc sibi attributum, ut eo signo profiteatur subjectam se viro, tanquam sud in terris principi ac rectori. Cajetanus in hac parte rursus caput metaphoricum intelligit, id est, virum, de quo dixerat Apostolus: Caput autem muUeris vir, ac si sensus sit, eam hujusmodi facto virum suum, qui caput ipsius est, ignominia aflicere. Velum, ut existimo, praeter mentem Apustoli. Quod satis apparet ex eo, quod sequitur: U7ium enim est ac si decalvetur. Graeca sic habent: Unum enim est et idem rasae, pro quo legitur in textu comment. Ambros. Unum est enim atque idipsum, ut decalvata. Sed decalvari pro radi positum ab utroque interprete. Est autem argumentatio a pari. Nam, inquit, mulierem habere caput non velatum, perinde prorsus est, atque si rasa esset. Quod profecto dedecorosum esse mulieri nemo dubitat. Nam capilli dati sunt ei pro velamine, ut infra dicitur, utique naturali. Propterea vero naturali velamini quodam impulsu naturae etiam aliud superaddit, ut ostendat se voluntate facere, quod natura docet iaciendum: id est, ut viri gubernationi se submittat. Itaque dum capiti non adhibet velamen, quantum in se est, ait Oecumenius, etiam naturale tegumentum excutit, puta capillos. ITnde sequitur:
11:6
6. Nam si non velatur mulier, tondeatur. Multa MSS. addita conjunctione legunt, et tondeatur • astipulante tam Graeco quam Syriaco textu. Sensus: Si non admittit mulier assumptitium velamen, abjiciat eadem opera etiam illud, quod dedit natura. Nam si decet eam non velari, decebit et tonderi.
Si vero turpe est mulieri tonderi aut decalvari, velet caput suum. Decalvari, rursus Graece ^upao^a^ radi; quod et legit Tertullianus. Nec in Graeco est, velet caput suum: sed tantummodo, veletur. At sensum interpres expressit. Est enim sermo de velando capite. Quanquam Chrysost. admonet, Apostoham non dixisse xaXwKTBO^isi, veletur, operiatur; sed xaTaxaXu7:T£a{^(o ^ cooperiatur; ut sit, inquit, perfecte undique composita. Non enim satis est honestati, si qualitercumque caput suum tegat mulier; sed obtegat oportet: ita ut velo vultum adumbret, quomodo praeceptum Apostoli interpretatus est Clemens Alexandrinus lib. 2. paedagogi cap. 10. et lib. 3. cap. 11. Quam arctiorem velandi consuetudinem etiam hodie servari videmus in multis Galliae Belgicae partibus, nominatim per Flandriam et Hollandiam. Porro concludit Apostolus ab opposito consequentis: Si non velatur mulier, tondeatur, aut etiam radatur. Atqui tonderi non debet, multo minus radi: id enim turpe est ac muliebri honestati contravium. Velet igitur caput suum. Quam turpe semper habitum fuerit, mulierem tonderi, vel illud exemplo sit, quod olim apud Germanos, ut de eorum moribus refert Tacitus, uxorem adulteram accisis crinibus coram propinquis expellebat domo maritus, supplicii loco. Ex his Apostoli verbis oppugnant sectarii morem ecclesiae catholicae, in qua virgines religionem monasticam profitentes raduntur capite. Contendunt enim, morem hajusmodi tam ApostoHco praecepto, quam ipsi naturae contrarium esse. Nam a natura sumit Apostolus argumentum, tam hoc loco, quam infra, quum dicit ipsam naturam nos docere, quod si mulier comam nutriat, sit ei gloria: propterea quod capilli pro velamine ei dati sint. Proferunt et canonem 17. Gangrensis concilii, id ipsum, ut ajunt, sub anathemate prohibentem. Sic enim habet ex Gentiana versione: Si qua mulier propter eam quae existimatur pietatem, tondeat comam, quam Deus ei dedit ad recordationem subjectionis, ut quae subjectionis praeceptum dissolvat, sit anathema. Respondemus, morem illum ecclesiae et laudabilem esse, et cura Apostoli doctrina minime pugnare. Loquitur enim Apostolus de sexu muliebri in genere; non praejudicans personis particularibus, quibus ob aliquam causam vel necessitatis, vel religionis, aliamve sirailera, conveniat capillorum amputatio. Nam ob valetudinem id licere certum est. Merito quoque laudatur factum cujusdam Christianae virginis: quae, sicuti refert Isidorus Pelusiota lib. 2. epist. 53., cura sciret, adolescentem quendam suam deperireforraam; ut illum ea cupidine liberaret, caput suum cnte tenus abrasit, ac talem se ei spectandam obtulit. Quo deformi aspectu mox in illo concupiscentiae flamma exstincta est. Curnon igitur etiam religionis causa, citra Apostolici praecepti injuriam, sacrae virgines comam suam deponant, ut omnem hujus saeculi ornatum abjicere, et contemnere se, ea velut caerimonia profiteantur? accedente praesertim et alia ratione mystica. Cum enim iu signum subjectionis dati sint eis capilli, quemadmodum hic docet Apostolus: Christo jam desponsatae, et in libertatem quodammodo vindicatae, quod ad subjectionem attinet conjugalem, nihil amplius viris debent aut debere possunt. Ad hunc enim modum et servos manumittere solebant Romani, rasis eorum capitibus. Quod ad rem propositam attinet, de ea B. Hieron. in epist. ad Sabinianum diaconum num. 48. ita scribit: Moris est in Aegypti et Syriae monasteriis, ut tam virgo quam vidua, quae se Deo voverint, et saeculo renunciantes omnes delicias saeculi conculcarint, crinem monasteriorum matribus offerant desecandum: non intecto postea contra Apostoli voluntatem incessurae capite, sed ligato pariter ac velato. Nec hoc quispiam praeter tondentes novit et tonsas: nisi quod quia ab omnibus fit, pene scitur ab omnibus. Haec ille, subjungens ejusdem rei causas etiam quasdam naturalis necessitatis. Non esse autem id honestati naturali contrarium, quando non incedit nudo capite mulier, sed velato; ex recitatis Hieronymi verbis intelligitur. Sane, ut etiam ex lege veteri proferam aliquid, si tonsura capitis muliebris ita esset inhonesta, ut nullam ob causam admitti fierive posset; non sanxisset Dominus Num. 6. legem Nazaraeorum ejusmodi, quam non solum viri, sed etiam mulieres, ut illic expresse dicitur, subire possent. C^ua quidem lege inter alia praecipitur, ut completis diebus consecrationis coma Nazaraei amputetur, et igni altaris imponatur. Nec verro Gangrensis canon nobis adversatur. Nam ut ex iis, quae Sozomenus scribit lib. 3. histor. eccles. cap. 13. facile colligitur: Synodus illa non in virgines Deo consecratas, sed in haereticas quasdam mulieres, quae viris suis relictis simulatione pietatis caput tondebant, et virilem habitum sumebant, sententiam anathematis tulit. De hoc argumento plura apud Baronium reperies in annalibus loco supra citato, et in notat. ad martyrol. Rom. Septemb. 20.
11:7
7. Vir quidem non debet velare caput suum. Quod intellige juxta sensum superius explicatum. Pronomen suum non est in Graeco, nec apud commentatorem Ambros. Multa etiam Latina MSS. non agnoscunt: tametsi sensus postulat ut intelligatur.
Quoniam imago et gloria Dei est: tnulier autem gloria viri est. Aliaratione propositum confirmat Apostolus: nimirum ex eo sumpta, quod vir sit imago et gloria Dei; mulier aulem gloria viri. Notandum Graeca sine causali vocula, sensu tamen causali, siclegere: imago et gloria Dei existens, 67iap;(u>v, id est, ut qui imago et gloria Dei existat. Ubi videtur Apostolus alludere ad etymon Graecae vocis GTiapxcDV: ac si dicas, supprincipans; tanquam insinuare velit hac voce, ita virum esse sub principe Deo, ut tamen ipse etiam principatum habeat in homines, id est, in sexum muliebrem. Alioqui causa non apparet, cur non usus fuerit usitatissimo participio verbi substantivi wv. Conjecturam auget, quod in sequenti parte, mulier autem gloria viri est: non repetivit idem verbum uTiapXci; quia mulier non est supprincipans, sed posuit consuetum verbum 10x1. Porro virum dicit imaginem Dei propter naturam intellectualem, ac libero praeditam arbitrio, qua Deum velut exemplar suum, secundum quod factus sit, repraesentat. Ex qua natura ei competit potestas et dominium in reliquam omnem corpoream creaturam. Respicit autem procul dubio Paulus ad locum Gen. 1., ubi describitur homo factus ad Dei imaginem. Unde intelligitur idem significari, quum dicitur homo sic factus ut sit Dei imago, et esse factus ad Dei imaginem. Qua de re disputatur ad dist. 16. lib. 2. sent. Porro gloriam Dei virum vocat, vel quia sub solius Dei principatu constitutus est: eaque ratione peculiarem habens causam gloriandi in Deo, ut cujus potestati sit immediate subjectus; quomodo qui regi aut summo pontifici parent immediate, solent hoc sibi gloriosum ducere; quae est Graecorum expositio. Vel secundum Latinos, Haimonem, Cajetanum et alios: quia Deus in homine tanquam pulcherrimo quodam opificio, quod et ipse fecerit immediate, et in quo perfectius reluceat opificis similitudo, potest jure gloriari. Priori modo gloria Dei intelligitur, qua gloriatur homo in Deo; posteriori, qua Deus in homine. Atque hic posterior sensus, quem et August. insinuat lib. de catech. rudibus cap. 18. mihi magis probatur: primum quia textui congruit, ut quomodo vir dicitur imago Dei, quia Deus in illo repraesentatur, ita dicatur gloria Dei, quia Deus in illo gloriatur, aut, quod eodem recidit, glorificatur. Deinde quia Paulus alibi sic loquitur, ut gloriam alicujus id vocet, in quo quis gloviatur, velut 2 Corinth. 1. Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae. Et iterum: Gloria lestra sumus, sicut et vos nostra in die Domini, et cap. 8. Apostoli ecclesiarum gloria Christi. Et 1 Thess. 2. Vos estis gloria nostra et gaudium. Sic Proverb. 17. Gloria filiorum patres eorum. Sic et David Deum gloriam suam vocat, quod in eo sibi gloriandum sit, Psalm. 3. et 56. Jam quod sequitur: Mulier autem gloria viri est, similiter utroque sensu potest accipi; ut gloria viri mulier esse dicatur, vel quod immediate aubjecta sit potestati viri, ut per hoc in viro tanquam capite suo debeat gloriari: veljuxta sensum probabiliorem, quia mulier ojtificium est ex viro factura: ut proinde in ea, tanquam ex ipso facta, vir non immerito gloriari potuerit, imo gloriatus fuerit dicens: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est, Gen. 2. Dubitari potest hoc loco, utrum et mulier sit imago Dei. Id enim negare videtur Apostolus, dum hac ratione docet, virum non debere velari, quoniam imago Dei est; quae ratio nihilo magis de viro concluderet, quam de muliere, si etiam mulier esset imago Dei. Itaque commentator Ambros. absolute negat, mulierem ad imaginem Dei factam esse. Negat id quoque Autor quaestion. veteris et novi testam. quaest. 21. 24. et 45. Sed falluntur hi autores, si tamen diversi sunt, et non, ut docti suspicantur, unus ijdemque. Nam mulierem factam esse ad Dei imaginem, et quod inde consequens, esse Dei imaginem, manifeste tradit Moses Gen. 1. Cum enim de homine dixibset: Ad imaginem Dei creavit illum, ut intelligeretur, hoc ad utrumque sexum pertinere, mox addidit: Masculum et feminam creavit eos. Itidem capite 5. cum dixisset: Ad similitudinem Dei fecit illum, rursus adjunxit: Masculum et feminam creavit eos. Constat id ipsum ex propria ratione imaginis Dei, quae sive.onstituatur in intellectu, sive in libero arbitrio, sive in potestate dominandi, sive in his omnibus simul, juxta varias orthodoxorum sententias; utique mulier ab ea excludi non poterit. Undo simpliciter et aperte fatentur patres, mulierem ad imaginem Dei factam esse, ut Basilius orat. in S. Julittam, et homilia 10. hexaem., nec non Ambros. lib. 6. ejusdem argumenti cap. 8. Item Augustin. lib. 12. de Trin. cap. 7. Neque vero diversum quid hoc loco sentit Apostolus. Dicens enim, vinnn esse Dei imaginem, non id omnino negat de muliere; sed significare voluit jierfectius et principalius id viro competere, cum propter rationem naturaliter in eo magis vigentem, ut ait in coraraent. Petrus Lombardus: tum propter dominium, quf>d viro competit amplius atque universalius quam mulieri. Siquidem vir etiam iu ipsam raulierera potestatem ae dominium a Deo accepit Gen. 3. Alii censent, virum peculiariter ab Apostolo dici imaginem Dei, quod ex Deo sit immediate, ac nullo alio, cujus imaginem gerat, interveniente; mulierem vero, quod immediate formata sit ex viro iu adjutorium ipsi simile, viri imaginem convenienter appellari. Quod etsi Paulus non expresserit, videri tamen potest ex priori membro intelligendum reliquisse: sicut intellexerunt Theodoretus et Oecumenius, dicentes ex mente Apostoli, mulierem esse imaginem viri, tanquam imaginem imaginis Dei. Neque enim alienus est hic sermo a Scriptura sacra. Nam Gen. 5. dicitur Adam genuisse filium ad imaginem et similitudinem suam: ex quo consequens est, filium ejus fuisse imaginem patris. Cur non igitur et mulier ex Adam formata dicatur ejus imago? Sane apud Hugonem Victorinum quaestion. 109. super hanc epist. textus Apostoli citatur hoc modo: Mulier vero imago et gloria est viri. Videtur autem et Pseudoambrosius hunc sensum spectasse. Cum enim negasset, mulierem esse factam ad imaginem Dei, mox sermonem temperat, de ea dicens: Haec autem est imago Dei in viro, videlicet, ut imagine media. Denique valde probabilis efficitur hic Apostoli sensus ex eo, quod supra dixit similiter: Omnis viri caput Christus est: caput autem mulieris vir. Ubi Christum caput mulieris non negavit-, sed cujus immedi.vte caput esset Christus, indicare voluit. Sed nunc quaeritur, quomodo ex verbis Apostoli jam explicatis ostendatur, virum non debere velare caput suum. Bene respondet S. Thomas, majorum commentarios secutus, id colligi dupliciter; primo, quia velamen impositum capiti significat potestatem supra se alterius hominis, ordine naturae superioris; etideo vir, qui Deo subjicitur immediate, ejus rei significandae ac profitendae causa non debet habere velamen super caput: mulier autem, viro naturaliter subjecta, debet velari. Secundo, quia gloria Dei non est occultanda, sed revelanda: hominis autem gloria occultanda, juxta celebrem Psalm. 113. versiculum: Non nobis Domini non nobis, sed nomini tuo da gloriam. Velanda est ergo mulier, quae gloria viri est, non vir, qui gloria Dei.
11:8
8. N'>n enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro. De prima rerum conditione loquitur, quando non vir ex muliere factus est, sed mulier ex viro. Quod facit ad praerogativam viri; ut merito propter hoc mulier sub viri debeat esse potestate. Cujus rei signum est velamen capiti ejus superpositum. Sic fere Graeci commentatores. Quanquam referri potest hoc ad id, quod proxime praecessit, quo refert Aquinas: ut probatio sit hujusmodi: Mulier ex viro formata est, non contra; et proinde mulier est gloria viri, id est, ea res, in qua tanquam in pulcro opere ex se formato, vir merito glorietur.
11:9
9. Etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum. Aliaratio principatus viri supra mulierem, sumpta ex cansafinali. Nam id, cujus gratia aliquid est aut fit,praecellit ea, quae propter ipsum sunt aut fiunt, et omnino finis est regula mediorum. Atqui palam est ex historia Gen. 2. non virum creatum esse propter mulierem, sed mulierem propter virum; scilicet in adjutorium generationis; quomodo patiens est propter agens, et materia propter formam, ait S. Thomas in comment. Debet ergo vir mulierem regere, non mulier virum. Potest et haec esse connexio: Mulier est propter virum, non contra; et idcirco vir in muliere, tanquam propter se formata, gloriari potest.
11:10
10. Ideo debet mulier potestatem habere supra caput. Graece lul xtjq xs^aX^g super caput, vel in capite, Ut Erasmus vertit. Porro quidam codices loco vocabuli potestatem, habent velamen. At sincerior lectio est potestatem. Sic enim habent non Graeca modo et Syriaca, sed et omnia pene MSS. Latina. Nec aliter veteres commentatores legerunt: et omnibus antiquior Tertull. ut lib, 5. contra Marc. cap. 8. et de vel. virg. cap. 7. et ultim., ubi etiam potestatem exponit dicens: Velamen jugum tUarum est. Legitixr quidem apud Irenaeum etiam Graecum, lib. 1. adversus haereses cap. 1. Oportet mulierem xaXuiijia, velamen, habere in capite: sed ex persona Valentinianorum, qui Pauli sententiam ita citabant. Nec tamen id corrigit Irenaeus, quia sensus nihilominus constabat, qui quidem ejusmodi est: Propter ea, quae dicta sunt, nempe quia mulier gloria viri est, etc, per quae declaratur eminentia viri supra mulierem, debet mulier potestatem, id est, signum potestatis viri supra se, quod est velamen, habere super caput suum, Est enim metonyTnia, qua signo tribuitur nomen rei signatae. Nisi quis malit accipere potestatem pro viro potestatem habente: quem mulier habere debet supra caput, id est, agnoscere et pati superiorem. Quo locutionis modo dicitur in Psalmo 65. Imposuisti homines super capita nostra. Verum prior sensus receptior est, atque etiam probabilior, et congruens cum eo quod sequitur.
Propter angelos. En aliam adhuc rationem, a superioribus diversam, propter quam mulier in ecclesiae conventu non nisi velata conspici debeat. Quidam Latini codices addita vocula copulante legunt: et propter angelos. Atqui in plui'ibus et melioribus non additur, ut nec in textu Graeco et Syriaco: tametsi textus Ambros. sic habet: efiam propter angelos. Verumtamen interpretes plerique seorsum tractant hanc partem: et ut dixi, novam hic rationem faciunt. Unus Cajetanus continuat cum verbis praecedentibus: verum sensu subobscuro, satisque coacto, quem ab ipso petat lector. Angelos alii aliter interpretantur. Plurium sententia est, usitato more vocabulum hoc accipi pro coelestibus illis ac beatis spiritibus, ac si dicat Apostolus: Si non homines, saltem angelos reverita mulier, gestet in capite velamen, pudoris ac subjectionis signum. Sunt enim angeli nobis ubique praesentes; maxime ubi conventus fidelium habentur, et sacra mysteria celebrantur. Quocirca vel ad eonam reverentiam oportet tam mulieres quam viros toto corporis habitu decenter et honeste compositos esse, ut dicere possint Deo cum Davide: In conspectu angelorum psallam tibi, Psalm. 137. Simile praeceptum est Eccles. 5. Ne dicas coram angelo: non est providentia. Non dissimili ratione Christus pusillorum contemptum cohibet, a praecellenti dignitate eorum, quos habent custodes: quia, inquit, angeli eorum incoelis semper vident faciem Patris mei, Matth. 18. In quem locum scribens Hieron. de iisdem angelis hominum custodibus hoc Pauli dictum accepit. De iisdem et Aug. lib. 12. de Trin. cap. 7. hanc adferens rationem: Grata est enim, inquit, sanctis angelis sacrata et pia significatio. Sunt alii, qui angelorum nomine sacerdotes seu ecclesiae praefectos significari putant, quales nimirum Joannes in ecclesiarum, id est, episcopos. Qui quidem angeli dicuntur, ait S. Thomas, quia divina hominibus annuntiant, secundum illud Malach. 2. Labia sacerdotis custodiunt scientiam; et legem requirent ex ore ejus: quia angelus Domini exercituum est. Propter hos autem mulier esse debet velato capite in ecclesia; vel pro eorum reverentia, ut de coelestibus angelis dicebamus; vel propter eorum cautelam, ne scilicet illi feminis administrantes divina sacramenta, earum liberiore conspectu scandalum aliquod patiantur. Hic sensus est apud commentatorem Ambros., nec non apud Nicolaum I. respondentem ad consulta Bulgarorum cap. 58. Tradunt eundem sensum Primasius et Sedulius, atcjue extenilunt ad omnes altaris ministros et universum clerum ecclesiae. Est et tertia expositio Clementis Alexand. lib. 3. hypot., quam referunt Theophyl. et Oecumen., ut per angelos intelligantur justi et snncti viri, propter quos jubeatur mulier habere velamen super caput, ne eos aperta facie scandalizet. Harum expositionum prima maxime probabilis est: continetque generalem et salutarem doctrinam, ut quisque in omni loco, quamvis etiam solum se putet, honeste et pudice se gerat propter angeloloim praesentiam. Reliquae duae expositiones suamquoque probabilitatcm habent, praesertim secunda. Caeterum illa prorsus improbauda, propter angelos coelestes idcirco velatas esse debere mulieres, ne illi provocentur ad earum concupiscentiam: ut habet opinio quorundam, qui Scripturam Genes. 6., ubi dicuntur filii Dei filias hominum visas adamasse, de coelestibus angelis intellexerunt, decepti versione LXX. interpretum, prout olim ferebatur in quibusdam exemplaribus, quibus angeli pro filiis Dei scriptum erat: ut testatur Augustinus lib. 5. de civ. Dei cap. 23. Verum hujusmodi sensus et opinio vehementer erronea est: quum ex fide catholica certum teneamus, sanctos illos spiritus amore carnali mulierum affici non posse, non ideo solum, quia sunt incorporei, sed quia Dei faciem semper videntes omnino peccare non possunt. Adde quod, cum angeli non solum in conventibus ecclesiae, sed et domi et foris circa nos assidue versentur: oporteret hac ratione mulieres non in ecclesia tantum et in publico, sed ubique et semper habere caput obvelatum. Minus quidem absurda Tertulliani sententia, qui locum hunc Apostoli intellexit de angelis malis et apostatis, id est, daemonibus: de quibus dictum supra capit. 6. Nescitis quoniam angelos judicabimus? quasi sensus sit: mulierem velatam esse debere, ne visam ejus pulchritudinem angeli mali concupiscant: iidem scilicet, qui quondam filias hominum a se visas, quod essent pulcrae, carnaliter concupierunt. Loca Tertulliani sunt lib. 5. contra Marc. cap. 8., de vel. virg. cap. 7. et 8., de corona mil. cap. 14., de cultu femin. cap..3. et de hab. mul. cap. 2. Verum et haec opinio procul est abjicienda; quoniam etsi (quod jam dudum explosum est) daemones essent corporei, constat tamen inter orthodoxos, neque sexuum in eis distinctionem esse, neque gignendi facultate praeditos esse, qua naturaliter incitentur ad commercium cura feminis: licet, ut sunt immundi spiritus, hominum immunditiis, et mulierum velamen aspernantium impudentia summopere delectentur.
11:11
11. Verumtnmen neque cir sine muliere, neque mulier sine viro, in Domino. Qixoniam dixerat, mulierem esse ex viro et propter virum, non contra; et per hoc viri potestatem ac dignitatem supra mulierem extulerat: ne propterea mulier animo dejiciatur, ac ne vir insolentius erga mulierem se gerat; nunc sermonem moderatur, ostendens, virum et mulierem mutuis egere officiis: ut nec vir sine muliere, nec mulier sine viro possit ea, quae familiae procurandae necessaria sunt, exercere: maxime quod ad liberorum procreationem et educationem attinet. Addit autem, in Domino, scilicet Christo, ut submoneat tam virum quam mulierem, quomodo domum regere, natos educare et instituere, caeteraque mutuae obligationis officia praestare debeant: scilicet ad normam legis Christianae. Pro particula, in Christo, quidam Graeci codices habent iv xo) xoa/jito in mundo, quod sensum habet perspicuum, favetque Graecorum interpretum expositioni, qui pericopen. hanc referunt ad nativitates hominum, ut sensus sit: Quamvis initio non vir ex muliere, sed mulier ex viro facta sit, postea tamen nihilo magis vir nasci potest sine muliere, quam mulier sine viro. Cui sensui convenit quod sequitur.
11:12
12. Nam sicut mulier de viro, ita et vir per mulierem. De viro --X tou av<3p6'::, ex viro. Quemadmodum, inquit, in principio mulier ex viro facta est; ita nunc vir ex muliere nascitur. Vir, id est, mas aut masculus. Nam hic quidem vir sexus tantummodo, non etiam aetatis nomen est. Mutat autem Apostolus praepositionem ex viro, per mulierem; quia mulier media est inter virum. Nam primum omnium mulier ex viro: postea vero etiam vir ex muliere.
Omnia autem ex Deo. Revocat particularia principia ad unum principium universale omnium rerum, quod est Deus: ut sub illo tanquam communi capite et principio, tam vir qui est principium mulieris, quam mulier, quae etiam viri quodam modo principium est, pariter humilientur. Hoc autem quod dicit: Omnia ex Deo, latissime patet; ut intelligamus omne quod est, et Deus non est, in Deum ut originalem primamque causam referendum esse. Sic ad Rom. 11. Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia.
11:13
13. Vosipsijudicate. Vos ipsi, Graece BV ujxTv auToTc, in vobis ipsis, quod quidam vertunt, inter vos ipsos. At rectius, intra vos ipsos: sive ut alii vertunt, apud vos ipsos judicate: id est, in suo quisque animo aestimate quod dico. Perliiissio rhetorica est, qua rem velut naturae ac rationi consentaneam defert ipsorum ad quos scribit judicio. Quae res mire facit ad suadendum.. Ita capite superiori dixit: Ut prudentibus loquor; vos ipsi judicate quod dico. Qui locus occasionem dedisse potuit, ut quod hic scriptum erat in vobis ipsis, mataretur in vos ipsi.
Decet mulierem non velatam orare Deum? Interrogatio est. Textus Ambrosii: Decetne mulierem, etc. Non velatam rursus Graece axataxaAuTrTOv, a verbo xaTaxaXuTttsa&ai. De quo superius ex Chrysostomo. Num, inquit ApostoJus, decorum est (ita Graece, Tcpsuov saxi), mulierem capite non cooperto Deum orare? quasi dicat, minime. Siquidem etiam vulgo reputatur id iHdecorum. Non addit nunc Apostolus prophetare; sed solam orationem nominat: quia nec si velata sit mulier, prophetare ei licet in ecclesia; quemadmodum docetur infra capite 14. Annotat hoc loco Cajetanus, quod initio admonuimus, istum de capitis velamine tractatum non adversus viros institutum a Paulo, sed adversus muliores, more virorum invelato capite exhibentes sese in ecclesia. Porro quia de eo, quod in humanis actionibus decorum aut indecorum est, naturaliter homines judicare solent, ideo subjungit.
11:14
14. Necipsanaturadocetvos. Graece cum notula iuten-ogationis: An nec ipsa, etc. Naturam vocat naturalem inclinationem: quae docere dicitur, quatenus per eam accipitur notitia sive judicium de re quapiam.
Quod vir si comam nutriat, ignominia est illi. Graece, quod vir quidem, si comatus sit, dedecus ei est: id est, quod viro quidem comatum esse, dedecori sit. Comatus dicitur, qui promissam gestat comam more muliebri. Tales enim notari solent ut molles et effeminati, et agentes contra decus virile. Non enim damnat Apostolus, si vir capillos aliquantum alat valetudinis causa, ne frigus noceat capiti: quemadmodum est consuetudinis in frigidis regionibus: verum si comam alat intonsam, quod feminarum est. Ac eadem pene ratio, si caesariem gestet prolixiorem, ornatui studens: velut olim apud Hebraeos Absalon, cui sua caesaries exitio fuit, 2 Reg. 18. Quanquam illum et hodie multi non sine levitatis ae mollitiei nota juvenes imitantur. Quin etiam ex hoc loco B. August. in lib. de opere monach. trib. extremis capitibus, improbare non dubitat morem quorundam monachorum, sive Anachoretarum, quos crinitos fratres vocat: quod crines intonsos et in humerum demissos gestarent, quadam, ut videri volebant, imitatione veterum Nazaraeorjim, Samsonis, Samuelis et aliorum; revera autem ex eo facto sanctitatis speciem aucupantes. Attamen ubi more receptum est, Anachoretas incedere comatos, ut hodie passim, modo bona adsit intentio, non arbitror esse damnandum.
11:15
15. Mulier vero si comam nutriat, gloria est illi? Giaece: Si comata sit, gloria ejus est? Sensus: coma promissa decet mulierem, et formam ejus commendat: quemadmodum e diverso deturpat eam capillorum detonsio. Hinc illud ad sponsam mysticam, Cant. 7. Comae capitis tfA sicut purpura regis. Sed haec non suffragantur immoderato cultui feminarum circa capillos. Quod studium reprimunt Paulus 1 Tim. 2. et Petrus 1. epist. 3. Caeterum ex hac sententia, mulier vero etc. relinquit Apostolus inferendum, ergo mulier debet velare caput. Hanc enim illationem probat id quod sequitur.
Quoniam capilli pro velamine ei dati sunt. Graece: Quia coma pro velamine data est. Et est sensus: Ipsa natura, seu Deus naturae autor praebet sexui muliebri comam pro velamine: videlicet ea re mulierem admonens, quod debeat esse velato capite. Quaeres, quare non sufficiat ei velamen, quod natura suppeditat, id est, capilli: quidve sit opus, aliud superaddere? Respondet post Chrysostomum Theophyl. ut non ex sola natura, verum etiam ex consilio et voluntatis electione subjectionem mulier fateatur. Et breviter Ambros. commentator, ut na~ turae voluntas addatur. Vult autem Apostohis eandem esse rationem velaminis naturalis et assumptitii. Nam quae natura tegit, eadem etiam studio et arte tegenda esse monemur. Viro quidem etiam capilli dati sunt a natura; non tamen pro velamine, sicut mulieri, sed tantum pro capitis conservatione. Unde et natura brevius est capillitium viri quam mulieris; scilicet ad significandum, viro non aliud assumendum esse velamen, nisi quatenus id postularet capitis conservandi necessitas. Porro notandiam est, hanc rationem a natura sumptam, quemadmodum et illam, quae, a capite mystico (de aliis idem ferme judicium), generalem esse; qua velamen viro detrahatur, ac mulieri imponatur, non solum in conventibus ecclesiae, verum etiam alibi; perinde ut res sese habet de velamine naturali. Neque enim tantum vult Apostolus hoc, quod vocat decorum naturale, servari in ecclesia, sed in omni conversatione, quantum naturae necessitas id permittit. Jam de barba si quaeras, ea viro non est data pro tegumento, sed ad dignitatem ct majestatem. Est enim et ipsa symbolum non ignobile potestatis viri supra mulierem.
11:16
16. Si quis autem videtur contentiosus esse. Hoc est: Si quis rationibus a me allatis non acquiescit, sed pro sua contraria opinione, qua negat, oportere velari foeminas in ecclesia, certare pergit; et per hoc contentiosum se ostendit. Nam contentiosus is dicitur, qui verbis certat, id agens xit vincat, non ut veritas appareat. Unde Graece etiam hoc loco epi^ovsixoc dicitur, id est, amans victoriae; ut cui victoria potior est veritate. Hieron. in dialog. contra Lucifer. cap. 9. partem hanc ita legit: Si quis autem putaverit se contentiosum esse. Sed quamvis Graeca non respuant hujusmodi versionem, ea tamen non quadrat huic loco.
Nos talem consuetudinem non habemus, neque ecclesia Dei. Hoc quod de consuetudine dicit, dupliciter intelligi potest. Uno modo: Nos consuetudinem non habemus contendendi; sed magistrorum praeceptis absque contradictione obtemperandi. Sic Chrysostom. in comment. et Ambros. lib. 5. de fide in prooemio. Aliter: Nos eam consuetudinem non habemus, ut mulieres orent in ecclesia capite non velato, quasi dicat: Si quis contentiose mecum agere velit, et diversam opinionem pertinacius defendere; illi ego oppono nostram et ecclesiae consuetudinem, quae habet, ut mulieres orent volato capite, viri non velato. Hunc sensum simul cum priore adferunt Theophyh et Oecum. Sed posterior sensus, quem probat major pars interpretum, sine dubio germanior est. Ubi notandum Apostoli Pauli in docendo etpersuadendoartificium; qui velut bonus orator optimum argumentum ultimo loco reservaverit: nempe quod petitur ab autoritate, consuetudine et traditione populi Dei. Quod quidem ad reprimendos homines praefractos et contentiosos, nec non eos, qui rationum minus capaces sunt, adhibendum est: et tuae necessario adhibetur, quando de eo agitur, quod in Scripturis non est expressum. Unde B. August. in epist. 86., quae est ad Casulanum presby terum: In his, inquit, rebus, de quibus nihil certi statuit Scriptura divina, mos populi Dei, vel instituta majorum, pro lege tenenda mnt. Sed et Hugo Victorinus ad hunc locum ita generaliter annotat: Hic habemus autoritatem, quod consuetudines sanctae ecclesiae tencndae sunt: etsi rationem ignoremus, quare ab illa sic constitutae sint. Deus enim suam ecclesiam in his, quae ad ipsam pertinent, non permittit errare. Sic ille. Igitur exemplo Pauli licebit etiam nobis catholicis hoc pacto respondere nostris adversariis: ut quoties bonis rationibus et argumentis, quibus ecclesiae doctrinam asserimus, non acquiescunt, absolute eis dicatur: Nos hujusmodi consuetudinem, quam vos impugnatis, ut orandi pro defunctis, invocandi sanctos, venevandi sacras imagines etc., habemus ex antiqua, ecclesiastica, apostolica traditione acceptam. Dicit autem Paulus: Nos, id est, Apostoli, quorum tanquam magistrorum vestrorum instituta debetis sequi. Vel, secundum S. Thomam, nos, id est, Judaei, a quibus Evangelium ad vos gentiles pervenit; quorum perinde bonas consuetudines imitari vos convenit. Nam Judaeorum mulieres solere velatas incedere, meminit Tertull. de veteribus traditionibus agens, in lib. de corona militis cap. 4. Apud Judaeos, inquit, tam solenne est foeminis eorum velamen capitis, ut inde noscantur. Pro ecclesia, Graece pluraliter ecclesiae. Sic et Latina quaedam MSS. et veteres concordantiae: tametsi sensus idem est. Nam ecclesia universalis ex multis particularibus ecclesiis consistit. S. Thomas, ut membra distinguat, interpretatur ecclesiam per gentes toto orbe diffusam. Erant enim et ecclesiae Judaeorum credentium Hierosolymis et alibi; quas vult comprehendi priore membro. Quanquam in priore possunt intelligi Judaei in genere, ut significetur mos populi, velut in templo, et synagoga, et omnino in publico, sicut ex Tertulliano audivimus: in posteriore, ecclesiae Christi undecunque collectae. Quem sensum vult Cajetanus, cum dicit hic adferri rationem ab autoritate consuetudinis tum in veteri testamento, tum in ecclesiis Dei in novo testamento. Sciendum autem, ex hac prima ecclesiarum per Apostolos introducta consuetudine profectum esse, ut omnes Christianae mulieres, tam nuptae quam virgines, incederent velatae; non quidem sacro, quod sacratis virginibus proprium est, sed communi tectae velamine. Nam etiamsi tunc contendebant Corinthii, ait Chrysost., nunc universus orbis terrae hanc legem admisit et custodiit. Tanta est potentia crucifixi. Ita sanctus ille.
11:17
17. Hoc autem praecipio non laudans. Graeci codices pene omnes sic habent: Hoc autem praecipiens non laudo. Quidam praeceptum hoc referunt ad superiora, ac si dicat Apostolus: Hoc quod dixi, mulieres debere velatas orare, quodque tam argumentis a ratione ductis, quam a consuetudineprobavi: nunc etiam praecepto meo confirmo, et volo, ut ita fiat. Ex quo statim transeat ad aliud, dicendo non laudans, etc. Sic August. de opere monach. cap. 31., quem sequuntur uterque glossator, Lombardus et alii ex Latinis. Graeci vero, quibus accedit Liranus, ad sequentia referunt, et hunc fere sensum reddunt: Illud, de quo nunc vobiscum agere institui et praecepta dare, tale est, quod laudare non possum, imo vehementer improbo. Incipit autem a praecepto, non praemissis ad suadendum rationibus, ut in tractatu superiori: quod de re maximi momenti locuturus, ad ea vitia reprehendenda accedat-, quae nuUum excusationis praetextum admitterent.
Quod non in melius, sed in deterius convenitis. Id est: quod non ad utilitatem et profectum spiritualem, sicut oportebat, convenitis in ecclesiam; sed magis i ad spirituale detrimentum. Ita conventum | agitis ecclesiasticum, ut ex eo non fructum pietatis, sed dispendium referatis. Siquidem, ut ad hunc locum erudite S. Thomas annotat, omne animal gregale, puta columbae, grues, oves, instinctu naturali conveniunt in unum, ut sit eis corporaliter melius, Quare et homo, qui est animal sociale, conventus instituere debet propter aliquod melius; idque vel temporale, propter quod fiunt conventus civium; vel spirituale, cujus gratia fiunt conventus fidelium. Atqui finem hunc pervertebant in suis conventilus Corinthii: quemadmodum ex iis, quae sequuntur, patebit. Loquitur autem Apostolus non de quocumque fidelium apud Coiiuthios conventu; sed de eo, qui fiebat ad celebrandam coenam Dominicam. Hanc enim paulo post nominat, et quomodo ad eam in deterius convenerint, refert. Caeterum duo potissimum reprehendit, quorum hoc, quod sequitur, unum est.
11:18
18. Primum quidem convenientibus vobis in ecclesiam. Graece, in ecclesia; quemadmodum et Latina quaedam MSS. legunt, et Aquinas in commentario. Ecclesiam vocat vel locum deputatum conventibus fidelium, vel ipsum fidelium conventum. Utraque enim acceptio hujus nominis apud fideles usitata est; sed prior dependet a posteriori. Nec fere aliter quam hoc posteriori modo, nomen hoc in Scripturis accipitur. Ita paulo post: aut ecclesiam Dei contemnitis? Dicuntur autem in ecclesiam vel in ecclesia convenire, quia conventus ipse ecclesiam constituit: quomodo senatorum conventus senatum. Nonnulli illud Graecae lectionis in ecclesia, jungunt cum eo, quod sequitur.
Audio scissuras esse inter vos. Scissuras oxia|xaTa. Quam Graecam vocem interpres alibi retinet, ut supra cap. 1. Non sint in vobis schismata. Significantur autem dissidia, dissensiones. Quaenam eae fuerint, non expressit Apostolus; sed ex sequentibus intelligi potest, vel de loco recurabendi, vel de tempore coenae inchoandae, vel de cibis ipsis ac potibus, aliisve ejusmodi, disceptatum illic fuisse: maxime inter divites et pauperes, quorum isti ab illis contemnebantur. Qui particulam praecedentem in ecclesia huc annectunt, ita sermonem ordinant: Convenientibus vobis, audio dissensiones esse inter vos in ecclesia, id est, in ipso conventu.
Et ex parte credo. Exparte; Graece, filpog XI, partem aliquam. Erasmus, aliqua ex parte. Id intelligi potest, vel de parte rerum, vel de parte pergonarum. Utroque enim modo exponunt interpretes; vel Apostolum credere partem aliquam malorum, quae sibi narrata essent; vel ea, quae narrata erant, credere de aliquibus illorum, non de omnibus. Neque vero prudentis est statim omnia credere, quae referuntur, etiam a fide dignis. Nam et hos falli contingit. Simul hoc verbo mitigat Apostolus asperitatem objurgationis.
11:19
19. Nam oportet et haereses esse. Graeci codices addunt, Iv Gfi~iv^ in vobis, plerique hoc ordine: Oportet enim et haereses in vobis esse; nonnuUi vero sic: Oportet enim in vobis haereses esse; quasi dicat: Vestra ecclesia non magis exempta est ab hoc malo, quam aliae. Quanquam non videntur eam particulam Graeci interpretes legisse. Caeterum ostendit Apostolus hac sententia, non esse mirandum, neque rem accidere sibi prorsus inexspectatam, quod dissensiones sint inter Corinthios. Nam, inquit, oportet et haereses sive sectas exsistere: sive absolute, sive inter vos; juxta varietatem lectionis. Chrysost. caeterique Graeci, quibus assentitur Cajet., haereses intelligunt hoc loco, non adversus sanam et catholicam doctrinam erroneas opiniones: sed dissidia circa mensas, et locum et tempus accumbendi, de quibus superius; ut non aliud hic dicat Apostolus haereses, quam quod jam dixerat scissuras seu schismata: quae exoriri et esse oporteat, propter vitiosas et in mahim pronas hominum afiiectiones: quales multi erant inter Corinthios, ut patet ex cap. 1. et 3. hujus epist. Ita dicitur a Domino Matthaei 18. Necesse est, ut veniant scandala. Latini vero simpliciter haereses intelligunt in doctrina: ut sit argumentum secundum dialecticos a minori: Oportet etiam haereses suboriri; non igitur incredibile est, dissensiones, quae ad mores et ambitionem pertineant, excitatas esse inter vos. Atque hic intellectus nobis probabilior apparet; tum propter interpositam voculam et, id est etiam, quae solet diversum aliquid adjungere: tum quia non sine causa vocabuhim mutavit Apostolus: ut qui prius dixerat schismata, nunc diceret haereses; utique volens non diversum modo, sed et gravius aliquid significare: quando nec vocabulum haeresis in sacris literis usquam ad morum discrepantiam refertur; sed semper ad diversitatem religionis ac doctrinae. Neque pro Graecis facit, quod secundum eorum lectionem addit Apostolus, in vobis: cum haereses non sint in ecclesia, sed extra. Nam sicut haeretici latentes ac nondum separati sunt adhuc in ecclesia, donec inde vel ejiciantur, vel proprio se judicio condemnantes, sponte exeant, secundum illud 1 Joann. 3. Ex nobis exierunt: sic et ipsas haereses aliquo modo in ecclesia esse, non est absurdum. Quemadmodum vero propter multorum fidelium imperfectionem oportet esse dissidia de rebus minoribus; ita propter quorumdam malitiam et animosam pertinaciam, oportet esse dissenfiiones in doctrina fidei. Jam quod ex hoc loco quidam faciunt argumentum: Oportet haereses esse; ergo haeretici non sunt e medio tollendi: nimium futile est, quasi mala, quae impediri non possunt ne eveniant, tollere non liceat, postquam evenerint. Qua ratione nec morbi cura medicorum depellendi erunt; quoniam et ipsos propter hominum intemperantiam, et inaequales corporum affectiones, esse necesse est. Cur autem non potius sic argumentantur, ut coUectionis appareat absurditas: Oportet haereses esse, ei'go haereses non sunt tollendae? Hoc enim magis directe consequens videbatur, si id, quod necesse est evenire, non sit tollendum. JJt et qui probati sunt, manifesti fiant in vobis. Et abest in Graeco et Syriaco, multisque Latinis. Quibus volunt veteres, Tertull. lib. de praescript. cap. 4., Cyprianus lib. de unit. eccles. et lib. 3. ad Quir. testim. 93. et Ambrosius de 42. mans. mansione 30. Volunt autem expositores Graeci, particulam ut non causam denotare ejus, quod praecessit, sed eventum consequentem. Malis enim dissidia iacientibus, manifestabantur boni; sive pauperes, qui patienter ferebant se contemni, sive alii, qui morem coenae ab Apostolo institutum adhuc servabant. Verum rectius S. Thomas et Cajet. caeterique Latini, causaliter hanc partem exponunt: non quod significetur, quis sit finis ipsarum haeresecn; sed in quem finem Deus illas ordinet: non excitando, sed permittendo, ut magnum aliquid bonum ex eis eliciat. Etenim, ut ait August. enchiridii 27. melius judicavit Deus de malis benefacere, quam mala nulla esse permittere. Nam dicere quis poterat; non ita saltem oportet haereses esse, quin Deus hominum malitiam reprimendo vel corrigendo, posset illas impedire. Cur igitur id non facit? Ad hoc respondet hac parte, et sensus est: haereses non impediri, sed permitti a Deo hanc ob causam, ut qui probati sunt, id est, probi, integri ac sinceri (id enim significat nomen Graecum (Soxifioi^ pro quo TertuU. legit probabiles, loco proxime citato et alibi) manifesti fiant in ecclesia; dum sectis non se jungunt, nec ab unitate recedunt, quamvis tentati multorum exemplis; sed fidei sinceritatem cum caritate retinent. Quae quidem manifestatio non solum eis honorifica est; verum etiam plurimum valet ad confirmandos in fide infirmos. Alludit autem Apostolus ad probationem auri et argenti per igaem. Unde B. Ambrosius post allegata Apostoli verba subjungit: Sincerior bonitas e tentationibus prodit: sicut purius argentum e camino ignis. Nec male Tertull. probatos seu probabiles interpretatur electos, de praescript. cap. 39. dicens: Ut electi manifestentur, ut reprobi detegantur. Nam absolute et usque in finem probati, soli sunt electi. Sciendum est, interpretem Syrum particulam in vobis, sive inter vos, ad medium reducere: ut qui probati sunt inter vos innotescant, volentem, ut arbitror, eam construere cum dictione probati. Quod etsi faciat sensum non improbandum, esse tamen videtur praeter mentem Apostoli^ a quo in fine collocata particula non nisi coacte ad priorem dictionem referri potest.
11:20
20. Convenientibus ergo vobis in unum, jam non est Dominicam coenam manducare. Tn U7ium, Graece, st:'. x6 cdizb, in idem, quod alias vertere solet, in idipsum. Et sensus est: in eundem locum, quomodo transtulit Erasmus. Vocula jam in Graeco et Syriaco non habetur: concinne tamen addita ab interprete. No7i est, oux £0X1^ Erasmus vertit, non licet: atque ita glossator interlinealis, Lombardus, S. Thomas et Liranus exponunt, ut sit sensus: Ita agitis, ut non liceat Dominicam coenam celebrare, quemadmodum oporteat. Simili sensu vertit Hentenius, non contingit. Quanquam id, quod noster interpres ex Graeco simpliciter expressit, percommodum habet sensum: Quum convenitis in unum ad celebrandam coenam Domini&am; id tamen, quod agitis, non est edere Dominicam coenam, sed longe aliud. Ita Graeci, et inter Latinos Hervaeus et Cajetanus. Quod autem quidam supplent hoc modo: non est, aut non licet edere ea concordia, qua Apostoli comederunt: pat-um apte supplent. Nam Apostoli non magna concordia comederunt: quando unus eorum levavit contra Dominum calcaneum suum, Joann. decimo tertio: et inter alios orta est contentio, quis eorum videretur esse major, Luc. 22. Porro quod Apostolus hac parte commemorat, id alterum est eorum, quae in Corinthiis coenam agentibus Dominicam reprehendit; priori tamen conjunctum. Utriusque vero causae erant divitiae, luxus, fastus, intemperantia. Sed quam Apostolus vocet coenam Dominicam, et quem ordinem ea habuerit ad celebrationem mysteriorum, quae paulo post ab eo traduntur; explicandum nobis est. Sunt enim ea de re variae sententiae. Quidam coenam Dominicam intellexerunt ipsum epulum sacrum, in quo sumuntur corpus et sanguis Domini. Quae quidem Augustini sententia est in epist. 118. ad Januar. cap. 5., ubi aflSrmat Apostolum ipsam aecepiionem Eucharistiae Dominicam coenam vocasse. Quod et sentiunt commentator Ambros., Pelagius, Glossator, Lombardus, Hervaeus, S. Thomas, Rickelius: et inter Graecos Theodoretus et Oecumenius; quorum verba sunt, Dominicam coenam vocat Apostolus, Dominicum sacramentum. Huic intellectui favere videtur Apostolus, in eo, quod traditionem Dominicam paulo post i-epetens, dicit: Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis etc., ubi non aliam coenam, praeter eam, in qua corpus et sanguis Domini sumebantur, commemorat. Verumtamen istorum sententia probari non potest ita nude accepta. Nam in communione sacrae Eucharistiae nuUo modo credibile est, ea contigisse, quae hic a Paulo referuntur: ut quisque suam coenam, id est Eucharistiam, praeoccuparet, et alius quidem esuriret, alius autem ebrius esset. Neque enim illa mensa mystica ad hoc proponitur, aut aliquando proposita fuit, ut venter satiaretur: sed tantum ut mens reficeretur. Neque vero poterant ex ea mensa aliqui ita ingurgitari, ut ebrii dicerentur, ne sensu quidem inferius explicando: quandoquidem a ministris Ecclesiae seu Presbyteris seu Diaconis, quorum erat distribuere fidelibus corpus et sanguinem Domini, non pleni calices saepius epotandi, sed certa ae determinata sacri liquoris portio semel sumenda, singulis dabatur: sicut et inter Christi discipulos factum fuit in ultima coena. Sed nec in hujus celebratione mysterii locum habere poterat reprehensio Pauli, quae est in fine capitis, quod alii alios non exspectarent: nisi culpa conjiceretur in ipsos ministros, in quorum potestate erat, non prius inchoare sacram actionem, quam omnes convenissent. His accedit, quod sola panis et vini sumptio non poterat esse coena, qualis a Corinthiis habita describitur: id est, in qua alii laute ac splendide, alii tenuiter ac maligne tractarentur. Nec vero suffragatur dictis autoribus Pauli narratio dicentis: Ego enim accepi a Domino, etc. Non enim illic coenae Dominicae historiam repetit, quod non erat necesse: sed mysteriorum, occasione coenae a Corinthiis indigne tractatorum, sacram institutionem exponit. Quod ad rem faciebat quam maxime: quemadmodum plenius infra declarabitur. Igitur aliorum sententia est, coenam Dominicam ab Apostolo vocari convivium commune fidelium, in quo omnes tam pauperes quam divites reficlebantur; videlicet institutum ac soleuni more celebrari solitum, ad exemplum et quandam repraesentationem illius coenae, quam Christus Dominus ultimam habuit cum suis discipulis, priusquam corporis et sanguinis sui mysterium institueret. Hanc enim institutionem, et proinde etiam ipsius Eucharistiae sumptionem, non comprehendi in illa coena, sed ea posteriorem fuisse, satis aperte significat Lucas Evangelii sui cap. 22. et Paulus hoc loco, cum dicunt, Dominum calicem discipulis porrexisse postquam coenavit: pro quo in canone liturgico absolute dicitur, postquam coenatum est. Quod idem de pane intelligendum. Non enim divisum fuit hoc mysterium, ut una pars institueretur ac sumeretur in coena, pars altera post coenam: sed actione continuata post coenam utraque pars, id est, totum sacramentum institutum fuit. Hoc fere modo de coena Dominica loquuntur Chrysost. et Theophylact. in comment., ac rursum Chrysost. in homilia peculiari super verbis Apostoli, oportet et haereses esse; et inter Latinos Primasius et Sedulius: itemque recentiores Cajetanus, Gaignaeus, Hofmeisterus et alii: quibus annumero Galenum nostrum catechesi 124. Quamvis illorum nonnulli videantur nomine coenae Dominicae non solum illud, quod dixi, convivium accipere; sed una comprehendere ipsius Eucharistiae communionem, quae sub idem tempus fiebat: quemadmodum et factum in coena Domini cum discipulis. Unde et interdum ita loquimur, ut vocabulum coenae Domini extendamus ad totum illud tempus, quo Christus cum discipulis, etiam coena finita, recubuit. Ita vulgo dicimus, eum in ultima coena corporis et sanguinis sui sacramentum instituisse, et longum sermonem ad discipulos habuisse. Nobis tamen verisimilius est, solum illud convivium fidelium, ut erat ab Eucharistiae participatione diversum, Apostolo dici coenam Dominicam. Quod et Tertullianus non obscure significat in Apolog. et aliis locis a Pamelio observatis annot. super Apologet. 517. Vocabatur autem coena Dominica, q uod, ut dictum est, fieret ad repraesentandam coenam Domini novissimam, in qua agnum typicum cum discipulis comedit: videlicet nomine rei significatae ad signum translato. Chrysost. quidem et sequaces ejus Theophylact. et Oecumenius coenam interpretantur prandium: quod idcirco coenam vocarit Apostolus, quia coenam Domini repraesentabat. Sed hujus expositionis nulla necessitas. Nam ad repraesentandam illam Domini coenam, etiam ad vesperam celebrabatur a fidelibus hoc convivium; idque praemisso jejunio: quemadmodum colligitur ex eo, quod dicitur in fine capitis: Si quis esurit, domi manducet. Jejunium autem ad vesperam protendebatur. Ejusdem rei quoddam adhuc vestigium usque hodie cernitur apud monachos et canonicos, coenam Dominicam agentes ipsa feria quinta coenae Domini nuncupata, non utique tempore prandii, sed sub vesperam. Quoniam vero ad alendam inter fideles caritatem mutuam, praesertim inter divites et pauperes, ejusmodi convivia ab initio plurimum conferre visa sunt; propterea Graeco vocabulo ayana'., id est caritates, appellabantur, velut quaedam fraternae dilectionis symbola: de quibus apud priscos autores frequens est mentio, et exstat insignis locus apud Tertull. in Apolog. cap. 39., ubi fomiam ac modum talium conviviorum describit, tametsi nomen hoc agaparum paulatim latius extensum fuit, ut etiam de aliis quibusdam solennibus ac publicis Christianorum conviviis diceretur. Qua de re Baronius in suis annal. multa diligenter collegit, ad annum Domini LVH. Quod vero Primasius et ex eo Sedulius, morem illum celebrandi convivii, de quo loquitur Apostokis, referunt ad gentilem superstitionem, prorsus est improbabile. Neque enim, si ita esset, correxisset Apostolus eum morem apud Corinthios, neque vocabulo coenae Dominicae honorasset: sed tanquam gentilitatis reliquias omnino sustulisset. Jam quod ad ordinem attinet hujus convivii cum oblatione mystica; primum audiendi non sunt, qui medio convivio putant admisceri solitam oblationem et communionem mysteriorum: quod sectarii quidam volunt. Hoc enim est sacra cum profanis confundere. Porro Chrysostomi sententia est, tam oblationem quam perceptionem Eucharistiae fuisse convivio priorem. Idem sentiunt reliqui Graeci, et ex Latinis Pelagius: forte quod absurdum, et ab ecclesiae more alienum videretur, post epulas accedere ad participationem horrendorum, ut ea Chrysost. identidem appellat, mysteriorum. Sed tamen longe probabilius est id, quod August. insinuat in epist. ad Januar. antecitata: morem fuisse, ut prius haberetur convivium illud commune, postea fieret oblatio et participatio sacrae Eucharistiae. Quamvis enim opinetur Augustinus, Corinthios per abusum mensis suis sacra miscuisse: tamen, ut certo anni tempore post alios cibos Eucharistia sumeretur a fidelibus, eum morem ad rationabilia majorum refert instituta. Quod autem hoc rrdiue res acta fuerit in coetibus primitivorum fidelium, imprimis ea ratio suadet, quod, ut dictum est, illa coena, quam Paulus vocat Dominicam, repraesentatio fuerit coenae Domini cura Apostolis, et inde nomen acceperit: unde consentaneum est, ut insignior esset commemoratio (quomodo loquitur ibidem Augustinus), celebratam fuisse eodem ordine, quo Christus suam cum discipulis coenam celebravit. Quem profecto constat prius coenasse cum discipulis: ac deinde corporis et sanguinis sui sacramenta eis tradidisse. Praeterea dicit Apostolus, aliquos praesumere coenam, aliis non exspectatis. Quod utique non fieret, si (quod Graeci volunt) omnes jara ante congregati Eucharistiam accepissent. Ex quo satis intelligitur, convivium illud haberi solitum in principio, velut primum actum illius conventus fidelium, de quo hic agitur. Idem plane ex iis apparet, quae mox subjiciuntur de indigna sumptione corporis et sanguinis Domini, deque probatione ante sumptionem necessaria. Nam haec locum non haberent, si convivium et quae in eo peccata erant, facta fuissent post sumptam Eucharistiam. Neque enim judicatur quis indigne sumpsisse, propter peccata postea commissa. Denique sententiam hanc confirmat ea consuetudo, quae usque ad Augustini 6oil. Estii Comiii. Tom. I. tempora in multis ecclesiis observata fuit, ut in anniversario die coenae Domini mysteria a non jejunis sumerentur; videlicet ad imitationem et commemorationem ejus, quod in illa coena factum fuerat. Meminit illius consuetudinis Concilium Carthaginense tertium Canone 29. Cui concilio B. Augustinum interfuisse prodit ipsius epistola 235. Canon autem sic habet: Ut sacramenta altaris non nisi a jejunis hominibus celebrentur, excepto uno die anniversario, quo coenn Domini celebratur. Sentiunt cum Augustino quoad ordinem memoratum, commentatores hujus loci Pelagius, Primasius, Sedulius, Haimo, Hervaeus, Aquinas, Liranus, Cajetanus, atque alii Latini: tametsi eorum nonnulli, nominatim Petrus Lombardus, etiam alterius ordinis ac sensus meminerint. Caeterum mos ille si^mendae eucharistiae post coenam ciburave communem, excepta feria quinta coenae Domini, postmodum justa ratione mutatus est ab ipsis, ut credibile est, Apostolis. Hoc enim placuit Spiritui sancto (verba sunt Augustini in eadem epist. cap. 6.), ut in honorem tanti sacramenti, in os Christiani prius Dominicum corpus intraret, quam caeteri cibi. Nam ideo per universum orbem mos iste servatur. Neque quia post cibos dedit Dominus; propterea pransi aut coenati fratres ad illud sacramentum accipiendum convenire debent. Namque salvator, quo vehementius commetidaret mysterii illius altitudinem; ultimum hoc voluit arctius infigere cordibus et memoriae discipulorum, a quibus ad passionem digressurus erat. Et ideo non praecepit, quo deinceps ordine sumeretur; ut Apostolis, per quos ecclesias dispositurus erat, servaret hunc locum. Sic ille. Nunc ad textus expositionem redeamus. Vestra convivia, inquit Apostolus, ad quae celebranda ex more convenitis, ut quidem aguntur a vobis, haudquaquam repraesentant coenam Dominicam: et proinde oo nomioe sunt indigna. Dominus enim una cum suis discipulis in eadem mensa accubuit, et iisdem cibis usus est, quamvis ipse Dominus, illi servi essent: nec ipsum proditorem suum a communi mensa repulit. Vos autem privatas vobis mensas facitis, et inaequale convivium; qui fratres vestros et conservos, eo quod pauperes sint, a mensis et epulis vestris excluditis: secundum id, quod sequitur.
11:21
21. Unusquisque enim suam coenam praesumit ad manducandum. Suam, Graece, propriam; ut appareat antithesis inter coenam istorum et coenam Dominicam, quae debebat esse communis. Argumentatur enim ab oppositis. Ad manducandum, Graece Iv xcp cpaysTv^, in manducando sive edendo, quemadmodum et legitur apud commentatorem Ambros., id est, dum edit hoc, quod vocatis coenam Dominicam. Plerique vestrum, inquit, pro eo, quod coenam Dominicam edere deberent, suam quisque coenam occupant: dum videlicet edulia domi praeparata, atque in ecclesiam allata, quae debebant in commune conferre, sibi solis vendicant, aliis exclusis aut non exspectatis. Hoc enim est upoXafiPavsiv praesumere, ante seu prius sumere, quod vocant anticipare. Quidam sic: Ante comedit, quam veniat in ecclesiam: sed obstat, quod sequitur: Numquid domos non habetis ad manducandum, etc. Ex hac Scriptura missas privatas, ut vocantur, id est eas, in quibus solus communicat sacerdos, calumniantur haeretici; quasi in iis id fiat a sacerdote, quod hic reprehendit Apostolus in Corinthiis: qui Corinthii, ut Chrysost. atque ex eo Theophylact. et Oecumenius annotant hoc loco, coenam Dominicam, quae communis esse debuit, privatam fecerunt. Sed facilis est responsio; primum, quia, sicut jam ostendimus, non de mensa mystica loquitur Apostolus, sed de convivio, quod vel post, uti vult Chrysostomus, vel secundum alios, ante perceptionem mysteriorum celebrari solet in gratiam pauperum: idque ad imitationem quandam coenae Domini cum discipulis. Deinde, quia Paulus coenam propriam seu privatam intelligit et damnat, a qua excluduntur alii, non eam, ad quam non coguntur. j At missae catholicorum privatae non ex- ' chidunt alios communicare volentes. Imo vero optat ecclesia, ut qui missas audiunt, etiam communicent; teste concilio Tridentino sess. 22. cap. 6. Quare reprehendi non potest sacerdos, velut propriam sibi mensam statuens, si nemo alius velit accedere.
Et alius quidem esurit, alius autem ebrius est. Esuriebant pauperes, quod nihil attulissent, et a divitibus negligerentur: illis interim laute epulantibus, et tam cibo quam potu replentibus sese supra modum. Quod enim de potu dicitur, id similiter de cibis intellige. Non est necesse ebrietatem hic ita proprie et stricte capi, quae rationis usum tollat: siquidem et citra deliquium rationis ebrii dicuntur homines, tam vulgo quam more Scripturae sacrae, si prae nimio potu mens eis obnubilari coeperit. De ea re vide, quae diximus supra ad illud capitis 5. aut ebriosus. Dupliciter ergo peccabatur a divitibus in illa coena: et quod ipsi gulae plus satis indulgerent, et quod pauperibus, quibus esse debebat coena communis, nihil aut parum impertirent.
11:22
22. Numquid domos non habetis ad manducandum et bibendum? Numquid, i Graece jxt] yap, numquid enim, num l| sane domos, etc. Sensus: Si coenam non vultis facere communem, sed privatam; cur non in suis quisque privatis aedibus comeditis et bibitis? Illic enim locus est privatae refectionis. Stapulensis ita vertit hanc partem: Numquid enim domos habetis ad edendum et bibendum? sublata videlicet negandi particula, quam dicit intelligendam, pro responsione; ac si dicat Apostolus: Ad celebrandam coenam Domini et spirituale illud convivium, privatae domus vestrae non sunt institu tae, sed locus publicus et sacer. Verum haec interpretatio vim facit textui, negationem e suo loco tollens, et alio transferens: quum alioqui verba, ut ab Apostolo scripta, sensum efficiant planum et perspicuum, quem dedimus.
Aut ecclesiam Dei contemnitis? Aut Graece y}, quod aeque verti potest an, uti factum ab Erasmo et aliis quibusdam: item ab interprete nostro capite praecedenti: An aemulamur Dominum? Ecclesiae nomine Graeci locum intelligunt, id est domum materialem, ad quam fideles divina celebraturi conveniebant: ut haec Apostoli increpatio sit similis cum illa Salvatoris: Domus mea domus orationis est. Vos autem fecistis illam domum negotiationis, et speluncam latronum. Joann..5. et Luc. 19. Sic et Augustinus accepit in quaest. 57. super Levit. Atque eum intellectum adjuvare videtur antithesis, quam facit Apostolus inter domos singulorum, et ecclesiam Dei. Verumtamen alii juxta perpetuum fere morem Scripturae, de ipsa fidelium congregatione dictum accipiunt, hoc sensu: An sacrum illum coetum Christianorum, qui vocatur ecclesia Dei, quia convocata a Deo, despicitis ac vilem habetis? per hoc nimirum, quia vacatis in eo comessationi et ebrietati. Nam ea res conventum illum non mediocriter dehonestabat. Sunt, qui referant ad contemptum paupeium, qui erant bona pars ecclesiae: ut de quibus admodum honorifice loquitur Apostolus Jacobus epist. suae cap. 2. Verum sensus proxime datus literalior est, et conveniens cum superiore vers. 18. Dicit autem Paulus non ecclesiam simpliciter, sed ecclesiam Dei: ut ostendat factum illorum in ipsius Dei injuriam et contumeliam cedere, sub cujus nomine conventus habebatur. Nunc sequitur de pauperum injuria.
Et confunditis eos qui non habent? Confunditis, xaxataxuveTs^ pudefacitis. Eos, inquit, qui nihil attulerunt, eo quod non habeant, quod conferant, pudore et probro afficitis coram tota ecclesia: dum vobis epulantibus coguntur esurire. Hoc enim erat pudorem illis ingerere, et inopiam quodammodo exprobrare.
Quid dicam vobis? Laudo vos? In hoc non laudo. Graeca si habent: Quid vobis dixero? Laudabo vos, etc. Syra similiter. Est autem varia distinctio tam in Graecis quam in Latinis codicibus. Una a nobis posita juxta Romanam editionem, annuente textu Syriaco, quasi dicat Apostolus: etsi in aliis laudare vos possim, et jam ante laudaverim: tamen in hoc facto laudare non possum. Altera: Laudo vos in hoc? non laudo. Sed parum refert, utram sequamur distinctionem; cum sensus utriusque eodem recidat. Respicit autem ad id, quod praefatus fuerat initio capitis: Laudo vos, quod per omnia, etc. Dixi, inquit, me vos laudare, quod per omnia mei sitis memores, et sicut tradidi vobis, praecepta mea teneatis. Verum in eo nunc cogor exceptionem facere. Nam in coena Dominica et celebratione mysteriorum traditionem meam male servatis, ideoque hac in re non laude, sed reprehensione digni estis.
11:23
23. Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis. Tradidi; non diversum aliquid, sed hoc ipsum, quod a Domino accepi. Repetit scripto doctrinam, quam verbo tradiderat de institutione sacrae eucharistiae. Quod utique non fecisset, si contra eam traditionem a Corinthiis non fuisset peccatum. Ex quo manifestum est, Apostolis n-on fuisse propositum, ut omnia ad fidem Christianam pertinentia scripto mandarent: sed ea sola ab illis scripta fuisse, quae pro rerum occasione scribenda occurrebant. Caetera remansisse in traditionibus non scriptis. Verumtamen certo Dei consilio factum esse, ut mysterium hoc Eucharistiae etiam scripto traditum haberemus, non est ambigendum. Quod quidem adeo postulare videbatur mysterii magnitudo, ut non ab uno, sed a pluribus scriptum exstaret. Etenim ut non satis fuit Spiritui sancto, testimonium illud Patris de Christo: Hic est Filius meus dilectus, etc. a tribus Evangelistis scriptum esse; sed etiam a Petro sc:-ibi voluit, tanquam quarto Evangelista; videlicet propter excellentiam mysterii: ita nec satis ei fuit, a tribus Evangelistis corameraorari institutionem Sacrosanctae Eucharistiae; sed etiam a Paulo, velut quarto Evangelista, voluit eam describi: quo magis tanti sacramenti fides et veneratio fidelibus esset commen- 39 * data. Nec vero putavit Joannes sibi faciendum lat scriberet, quod jam a quatuor Evangelistis (Paulum dico quartum), utpote perfecto scribarum numero factum intelligebat. Sed jam quaeres, quomodo haec Pauli narratio cohaereat cum praecedentibus: aut quid omnino Paulum moverit ad istius mysterii a Domino instituti descriptionem hoc in loco insereudara: quum in superioribus nihil de Eucharistia dictum sit: sed tantum de eo reprehensi Corinthii, quod coenae Dominicae, quam ab Eucharistiae perceptione diversam fuisse monstravimus, formam pervertissent. Graeci interpretes omnes hanc adferunt rationem: ut exemplo Christi, qui omnes discipulos eadem mensa, iisdemque mysteriis dignatus fuit, ne quidem ipso traditore suo remoto, doceat Corinthios, quemadmodum et ipsi Dominicam coenam facere debeant omnibus frati-ibus communem. Verum certe ex ipso Paulo longe alia commemoratae hujus institutionis ratio colligitur. Etenim Corinthii coenam Dominicam ita agebant, ut contra dignitatem ac reverentiam sacrorum mysteriorum, quorum celebratio coenam illam continuo sequebatur, gravissime peccarent: ut qui ad ea participanda prorsus indigni venirent, post epulas, crapulam et ebrietatem: postque pauperum injuriam, et contemptum Ecclesiae Dei. Id ostendere volens Apostolus, et tam grande peccatum corrigere, commemorat institutionem sacramenti; ex qua nimirum intelligatur mysteriorum magnitudo, simul et peccati gi-avitas eorum, a quibus illa tam indigne tractata fuissent. Hunc Apostoli scopum manifeste probant ea verba, quae narrationem proxime sequuntur, et quibus illam suo applicat instituto; monens quid intermysteria agere, et qualiter praeparati ad ea sumenda accedere fideles debeant; atque terrorem incutiens eis, qui male et indigne sumere non vererentur. Est igitur verborum Apostoli consequentia talis: Eactum vestrum, o Corinthii, non laudem meretur, sed severam castigationem. Nam in illa mysteria du- j dum vobis a me tradita vehementer delinqultis. Quod ut intelligatis (videmini enim obliti traditionis meae), repetam hoc loco ipsam sacramenti institutionem. Ego enim, inquit, accepi, id est, edoctui sum a Christo Domino. Accepisse se dicit a Domino, noa per Apostolos, qui cum Domino in ca^ne conversati fuerant, aut per eorum discipulos, ut vult Theodorus Beza: qui etiam probabile putat, Paulum ex Evangelio Lucae totum Imnc locum desumpsisse; quum nec iUud doceri possit, Lucam scripsisse ante Paulum. Ac isto sane modo etiam Corinthii a Domino acceperant. Imo sic etiam nos a Domino accepimus, utique per Apostolica scripta et Apostolif^as traditiones. Sed a Domino sentit accepisse se, immediate; scilicet per revelationem, quomodo dicit ad ChI. 1. de suo Evangelio: Neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici; sed per revelationem Jesu Christi. Libenter hoc commemorat Paulus, ut doctrinae suae dignitatem et autoritatera constabiliat adversus aemulos suos et contemptores.
Quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur accepit panem. Hoc, inquit, accepi et tradidi; Dominum Jesum eadem ^ nocte, qua paulo post traditus fuit a disci- | pulo proditore in manus Judaeorum, fiaita cum suis discipulis coena legali, accepisse panem in manus. Meminit Apostolus proditionis Christi; tum ut ejus caritatem commendet, qui in proxima exspectatione tantae injuriae, quam ab hominibus accepturus erat.symbola summi amoris hominibus tradiderit: tum ut indicet, quanti faciendum sit hoc mysterium, quod Christus ad passionem et mortem iturus, in sui memoriam nobis extremum reliquit. Panis, quem accepit, azymus erat. Quod enim hic narratur, id factum fuisse prima die azymomra ad vesperam, tres Evangelistae, Matthaeus cap. 26., Marcus cap. 14. et Lucas cap. 22. concorditer affirmant. Atqui illo tempore fermentatum aliquid in domibus Judaeorum ue reperiretur, graviter interdictum crat Exod. 12. vers. 15. et 19. Sed neque Christus, quamvis legi non obnoxius, alitev omnino, quam juxta ritum lege praescriptrm pascha cum discipulis comedisse putandus est: ut qui legis paternae per Mosen datae per omnem vitam observantissimus fuerit: quod inter alios testatur Chrysostom. homil. 82. ia Matth. de hac ipsa re disserens, de qua nunc agimus. Quocirca maligne Graeci schismatici Latinos, id est, Ecclesiam Romanam criminantur, quod in as^ymo pane sacramentum corporis Dominici conficiant, non ut ipsi, in fermentato: stulte et contra sensum totius antiquitatis contendentes, Christum in fermentato coenam agni Paschalis celebrasse, aut certe sacramentum hoc instituisse. Quorum argumenta, quae pro suo fermentato adducunt, refellere non est hujusloci. Responderunt ad ea docte et copiose catholici Scriptores, non soham Latini: verum etiam ex Graecis nonnulli: inter quos GennadiiTS Scholarius Patriarcha Constantinop. in defens. Sjnodi Florent. cap. 2. Tantum illud adjicio, praecipuum Graecorum argumentum, quod petere solent ex illis verbis Joann. 18. Et ipsi nun introierunt i7i praetorium, ut non contaminarentur, sed ut man- (lucarent Pascha, dilucide jam olim so- Intum esse ab ipsorum praecipuo doctore Joanne Chrysost. scribente super Matth. hora. 85. Tractans enim illa verba cap. 26. At illi tenentes Jesum, duxerunt ad Caipham principem sacerdotum, ubi scribae et seniores convenerant: dicit eos apud Caipham pernoctasse vigilantes; adeo ut Pascha ea nocte com.edere neglexerint. Ad quod probandum interpositis ex Joanne verbis memoratis, ita prosequitur: TJnde liouido patet, cupiditate interficiendi Christum praevaricatos fuisse, ac alia die Pascha comedisse. Non enim Christus tempus Paschae transgressus est: sed illi audacissimi homines, et mille transgredientes legis praecepta, quia sic inpammati erant, et saepe conati ipsum capere, nihil facere potuerant: ex insperato nacti quod cupiebant, tempus Paschae transposuerunt, ut ardentes caede animos suos explerent. Haec ille, manifeste significans Christum Pascha celebrasse legitimo tempore, quo nimirum et reliquus populus: Pontifices autem, ne oblatam a proditore Christi perdendi occasionem amitterent,noctem illam, quaPascha celebrandum erat, transegisse consiliis adversus Christum agitandis, et testibus couquirendis ac subornaudis: Pascha vero suum transtulisse in vesperam sequentem. Tta videlicet ipsi secum dispensabant (ut sic loquamur) in lege divina: quod illis non erat infrequens. Hoc enim et Christus objecerat Joan. 7. Nonne Moses dedit vobis legem? etnemo ex vobis facit legem, utique loquens de lege caerimoniali: quam veluti regulam Lesbiam suis illi interpretationibus inflectebant ad affectus et commodifates privatas. Chrysostomi sententiam Theophyl. itidem Graecus,etsi Latinis iniquior, iu suo comment. super Matth. per omnia secutus est eandemque diserte explicat Gennadius supradictus. Sunt qui ad hoc argumentum Graecorum aliter respondeant, neque id uno modo. Verum nobis id, quod ex Chrysostomo attulimus, maxime promptum et probabile videtur.
11:24
24. Et gratias agens fregit. Gratias agens, in Graeco aoristus est ^hyapiaxr]- GOi.c,, praeteriti significationem habens. Ordinem temporis exnrimunt, qui ita vertunt: Et gratiis actis, vel, cum gratias egisset, fregit. Significatar enim gratiarum actio praecessisse panis fractionem, nec non verborum, quae statim recitantur, prolationem. Gratias egit, haud dubium, Deo Patri: quod aperte canon missae declarat verbis ad utriusque symboli consecrationem praeviis. Ubi et hoc legitur, id eum fecisse elevatis oculis in coelum: quod et alias facere solet, magnum aliquod miraculum aggressuvus: ut panes multiplicaturus, Matth. 11. et Lazarum a morte suscitaturus, Joan. 11. Quanquam satis verisimile est, id illi perpetuum fuisse, ut vel gratias agens Patri, vel orans, vel oculos in coelum tolleret. Egit autem gratias Patri, tum gbneratim pro beneficiis ab eo vel in sua persona acceptis, vel in humanum genus collatis; tum speciatim pro beneficio sacramenti mox instituendi. Quod beneficium etsi nondum reipsa praestitum esset, praeordinatum tamen sciebat et promissum a Patre, moxque exhibendum: qua ratione materies erat gratiarum actionis. Ac nihilominus conjunctam habuit haec gratiarum actio precationem, qua dicti beneficii exhibitionem, id est, panis in suum corpus transmutationem idem Dominus a Deo Patre petebat. Quam bonam super pane precationem, Evangelistae benedictionem vocant, in eo quod dicunt Christum benedixisse. Qua de re satis egimus ad illud capitis superioris: Calix benedictionis cui benedicimus, etc. Ab hac porro gratiarum actione sacramentum, cujus hic institutio refertur, Eucharistia vocata est: ut ipso nomine nos etiam ad agendas Deo gratias excitaremur. Hoc enim admonet illa vox sacerdotis auspicaturi mysteria: Gratias agamus Domino Deo nostro. In quibus verbis imitatio quaedam est suxo^pt^^^TiaC;, id est, gratiarum actionis, quam Christuc fecit incipiens hoc mysterium: quemadmodum et illis verbis canonis: Quam oblationem tu Deus, etc. imitatio est suXoycag, id est, benedictionis similiter a Christo factae. De fractione, cujus hic mentio est, illud quaeri potest, utrum praecesserit consecrationem panis, quem fregisae dicitur Dominus, an secuta fuerit. Sed eam rem explicandi locus erit infra, ad illa verba: Quod pro vobis tradetur.
Et dixit: Accipite et manducate. Dixit, utique discipulis suis duodecim: quos omnes et solos habebat illius epuli convivas. Dixit, inquam, accipite et comedite. Quod in Graeco sine copula legitur, Aa'PsT£ ^ (pa'y£T£: quemadmodum et apud Matthaeum et Marcum. Sunt autem verba non tam praecipientis, quam invitantis: tametsi haec Domini invitatio vim praeceptionis in se continebat apud eos, ad quos dicta sunt verba.
Hoc est corpus meum. Graece quidem alio ordine: toGxo fiou lotI t6 od>|xa, hoc meum est corpus, sed absque variatione sensus. Et si qua Graeca exemplaria non exprimunt verbum substantivum (sunt enim observata quaedam hujusmodi), neque sic tamen aliquid de sensu deperit: haud magis quam in verbis calicis consecratoriis apud Lucam, ubi similiter non est expressum. Nam f amiliare est Hebraeis et Syris verbum substantivum in enuntiatione subticere et intelligere: ut verisimile sit, Christum Hebraice aut Syriace loquentem non addidisse: sensu nihilominus constante. Quem ut percipiamus, sciendum est, haec Christi Domini verba non simpliciter ac nude enuntiativa esse, sed operatoria; quibus nimirum id, quod significabat, efi"ecit. Non enim per ea Christus intendit affirmare, panem, quem manibus tenebat, esse corpus suum, quae affirmatio (nisi quis hypostaticam hic fingat unionem panis et corporis Christi, prorsus absurdam et prioribus saeculis inauditam) manifeste falsa foret: sed intendit ac voluit his verbis aliquid operari, id est, ex pane corpus suum efficere, et hoc ipsum iisdem verbis significare. Unde et Ambros. lib. 4. de sacram. cap. 4. sermonem hunc Christi vocat operatorium; sicut operatorius fuit sermo, quo in principio fecit omnia. Et quidem potuisset Dominus ad efficiendum, quod hic significatur, uti verbo imperativi modi dicendo, sit, aut fiat hoc corpus meum: quomodo dixisse legitur in Genesi mundi: Fiat lux; et quomodo dixit operans in carne miracula: Mundare, Surge, Respice, Luc. 5. 7. 8. et 18. Lazare veniforas. Joan. 11. Verum ad confii-mandam fidem eorum, qui sumpturi essent hoc sacramentum, affirmativo sermone, eoque praesentis temporis uti maluit: ut ne quis dubitaret, simul cum verbo prolato illud esse, quud ipsa A^eritas Christus enuntiando affirmaret. Nam et alias interdum miracula faciens legitur ad hunc modum locutus, ut quando dixit: Filius tuus viuit, Joan. 4. Mulier dimissa es ab infirmitate tua, Luc. 13. Quibus utique verbis Dominus id, quod enuntiabat, operabatur. Sed et nos, si potestatem haberemus transmutandi rerum naturas, simili modo possemus convenienter loqui: velut accepto lapide dicere, hic est panis, et accepta aqua, hoc est vinum. Itaque non major est difficultas de intellectu verborum Christi, quam esset de intellectu similium verborum a nobis prolatorum. Cam enim, ut dictum est, operatoria fuerint ea Christi verba, et idipsum quod operabantur significantia (id autem erat transmutatio panis in corpus Christi): non poterat pronomen (hocj monstrare panem, quamvis ipsa prolatione durante adhuc ibi existentem; sed monstrabat id, quod per verba fiebat ex pane, quodque completa verborum significatione, scilicet in termino prolationis, ibi futurum erat, id est, corpus Christi: ut sensus loquentis hoc modo reddi possit: Id, quod ex hoc pane facere intendo, et facio, est corpus meum. Vel, quod eodem redit, isto modo: Haec res singularis, quam demonstro (nimirum pro tempore completae enuntiationis), est corpus meum. Nam demonstratio est rei singularis. Fit autem verificatio pro ea re, cui competit praedicatum: non quidem durantepronuntiatione, quando sermo est operatorius, sed ea completa: quod omnibus orationibus operatoriis est commune. Et hic sensus per priorem explicatur. Ex his etiam liquet, verbum est in hac enuntiatione et quavis simili retinere propriam et consuetam significationem: sicut et in verbis,. quibus calix consecratur. Nam sic exponere: Hoc est corpusmeum, id est, hoc significat corpus meum, haeveticorum est commentum jam olim ab ecclesia damnatum. Neque enim verbum est usquam accipitur, ut idem valeat quod significat: quemadmodum ostendimus supra ad ilhid capitis 10. Pefra autem erat Christus. Et si sic aliquando caperetur, translativum esset verbum, et proinde casum obliquum regere deberet; veluti quum sumitur pro comedit, ut apud poetam: Est flamma meduUas: itaque pro verbis: Hic est sanguis meus, vertendum esset, hoc est sanguinem meum. Quae sunt absurda. Denique nec constat verbum est a Christo prolatum fuisse, ut ante docuimus. Igitur alii plerique ad metonymiam confugiunt, qua signum pro re significata ponitur, sensum hujusmodi facientes: Hoc est corpus meum, id est, signum, typus ac figura corporis mei, quasi non simili interpretaticne, ut alias Scripturas taceam, perverti posset illud Dei Patris de Christo testimonium: Hic est Filius meus, dicendo sensum esse: Hic est typus et imago quaedam Filii mei. Nimirum in istos verissime competit, quod scripsit August. lib. 3. de doct. Christ. cap. 10. dicens: Si quorum animum praeoccupavit alicujus erroris opinio, quicquid aliter asseruerit Scriptura, fi,guratum arbitrantur. Sane cum in his Domini verbis, quae tractamus, non magis repugnantia sit intei" praedicatum et subjectum, quam in verbis illius testimonii paterni (non enim ait: Panis est corpus meum, sed: Hoc est corpus meumj: sicut illa proprie, sic et ista proprie sunt intelligenda; cum eo tamen discrimine, quod alter sermo sit aeternae veritatis, alter operatorius ejus, quod ante non erat: quemadmodum intellexerunt omnium saeculorum orthodoxi patres atque scriptores. Omitto caeteras adversariorum expositiones (sunt enim complures ac variae) in id conspirantes, ut panem pistorium in sacramento retineant, et veritatem transmutationis eludant. Quibus omnibus nunc mihi satis sit opponere synodum oecumenicam Tridentinam, quae sess. 13. cap. 1. inter alia docet ac declarat ex traditione totius antiquitatis, Christum redemptorem nostrum in ultima coena, quam cum discipulis habuit, post panis vinique benedictionem, se suum ipsius corpus ac suum sanguinem illis praebere, disertis ac perspicuis verbis testatum esse. Ouae verba, inquit, a sanctis evangelistis commemorata. et a divo Paulo repetita, cum propriam illam et apertissimam significationem prae se ferant, secundum quam a patribus intellecta sunt: indignissimum sane flagitium est, m a quibusdam contentiosis et pravis hominibus ad fictitios et imaginarios tropos, qtiibus veritas carnis et sanguinis Christi negatur, contra U7iiversae ecclesiae sensum detorqueri, et quae sequuntur. Porro nomine corporis in Christi verbis significatur non tota hominis substantia, sicut nonnulli male senserunt: sed altera substantiae pars, scilicet materialis et solida; quae non solum ab anima, verum etiam a sanguine distinguitur. Sanguinis enim consecratio seorsum ac peculiaribus verbis perficitur. Et proinde nec sanguis illic existit sub specie panis, nec corpus 6ub vini specie, ex virtute verborum, (^uibus consecrantur panis et vinum: sed tantum vi naturalis illius connexionis et concomitantiae, qua partes Christi Domini, qui jam ex mortuis resurrexit, non amplius moriturus, inter se copulantur. Quod idem de anima Christi dicendum, respectu utriusque speciei. Nihil enim est in hujus sacramenti materia, quod in animam transmutetur, ac certe multo minus, quod in divinitatem: quae tamen etiam in illo sacramento speciali ratione existit, nimirum propter admirabilem ipsius cum corpore et anima Ciiristihypostaticamunionem: quomodo rem istam totam explicat Tridentina synodus capit. 3. supradictae sessionis. Jam quod illis verbis: Hoc est corpus meum, non solum ipse Christus p^nem consecraverit in corpus suum, verum etiam ex ejus institutione id faciant ad hodiernum usque diem sacerdotes ejus ministri; manifestum est ex eo, quud Christus discipulos suos, et consequenter eorum iu adminisLrandis sacramentis successores, facere vohiit ac jussit hoc, quod ipse fecerat, dicens: Hoc facite in meam commemorationem. Atque ea semper fuit ecclesiae catholicae mens et doctrina, Graecis consentientibus in concilio Florentino sessione ultima, declarata; non obstante diversa quorundam Graecorum schismaticorum opinione: qui non verbis illis enuntiativis a Christo prolatis, aut certe non solis, sed precibus quibusdam post ea verba a sacerdote recitatis, consecrationem fieri contendebant. Quorum argumenta videre est apud Nicolaum Cabasilam et Marcum Ephesium, opinionis assertores praecipuos. Sed ea docte refellit ac dissolvit Cardinalis Bessarion in libro, cui titulus: Quibus verbis eucharistia consecretur: ubiet sanctorum patrum adducit testimonia tam Graecorum quam Latinorum, quibus veram et catholicam sententiam confirmet. Verum hujus quaestionis, ut et aliarum, quae circa haec Domini verba moveri solent, exactior est tractatio ad dist. 8. lib. 4. sent.
Quod pro vobis tradetur. Scilicet in mortem. H\mc quidem sensum palam exigit nostra lectio, quae est in omnibus codicibus Latinis: ut traditionem intelligas, non qua Judas, aut Judaei, aut Pilatus tradiderunt Dominum: sed qua Dominus a seipso traditus est in mortem, juxta Scripturas Jes. 53., Galat. 2., Eph. 5., 1 Pet. 2., ut his verbis immensa caritas ipsius erga genus humanum insinue tur. Et quidem apud Lucam hujus loco legitur, quod pro vobis datur. Caeterum alii Evangelistae nihil addunt verbis prioribus, ut nec canon liturgicus. At vero sciendum, exemplaria Graeca hoc loco constanter habere: t6 UTCsp!J|au)V xAc-)tji£vciv, quod pro vobis frangitur. Quibus et Syra cunsentiunt, et liturgia Basilii, nec non quae feruntur liturgiae Jacobi et Marci. Item textus commentarii Ambrosiani secundum priores editiones. Citat et Beda Pauli locum in commentario Luc. 22. his verbis: Hoc est corpus meum, quod pro vobis confringitur • ne mentione quidem alterius lectionis, quae nunc codices occupavit, facta. Quaeritur ergo, quaenam haec sit fra ctio corporis Christi, de qua, secundum codices et autores allegatos, Paulus loquitur. Quidam ex sectariis significari putat corporis et animae Christi separationem in cruce, quando mortuus est. Verum inepte. Nam si corpus frangitm-, quia separatur ab anima: frangitur et anima, quia separatur a corpore. Cajetanus quoque fractionem hanc refert ad passionem Christi subsequentem, sed ratione probabiliori. Dicit enim, in passione verum Christi corpus multipliciter fractum fuisse. Nam et fractum fuit, inquit, quantum ad cutem, quando flagellatus est: et quantum ad carnem in manihus et pedibus cruci affixis; ac demum in latere lancea perforato. Nec obstave vult Cajetanus verbum praesentis tempcris; quum tres Evangelistae referentes verba consecrationis calicis, juxta Graecorum lectionem, aeque utantur praesentis temporis participio 8XXUv6|Ji£VOV, qui effunditur. Quod tamen, ut idem scriptor existimat et supponit, ad effusionem sanguinis Christi, quae facta est in ejus passione, referri debeat. Porro communem utriusque verbi seu participii praesentis pro futuro positi rationem hanc reddit: ut significaretur, hujusmodi fractionem et effusionem non distantem tempore, sed tanquam praesentem esse: eo quod paulo post esset futura. Favere videtur huic commentario L)cus apud Augustinum in tract. de quarta feria, ubi inter caetera sic alloquitur animam Christianam: Mensa tui sponsi panem habet integrum et colicem sanctum: quem panem etsi fractum comminutmnque vidimus in possion e, integer tamen mansit in sua cum Patre individua unitate. Beda quoque loco proxime citato passionem Domini fractionem corporis ejus vocat. Frongit ipse panem, 'm(\\\\t, quem po7'7'igit, ut ostetidat corporis sui fractio7iem non sine sua sponte futuram; sed, sicut alibi dicit, potestatem se habere ponendi atiimam suam, et iterum sumendi eam. Sic ille. Verumtamen nobis expositio Cajetani non omnino solida videtur; primum, quia durus et insolens est sermo, quo corpus hominis frangi dicitur, quia flagellatur aut pungitur, aut membrum aliquod ejus perforatur: praesertim si nulla contingat ossium fractio. Quam in Christo patiente nullam fuisse nos docet veridica Scriptura ab Evangelistis citata: Os 7X0n cotnminuetis ex eo, Exod. 12., Joann. 19., ut proinde nec cranium capitis ejus a spinis impositis et impressis fuisse perforatum, probabile putemus. Deinde refellitur eo ipso argumento, quod pro se Cajetanus adducit. Nam Evangelistas utentes verbo praesentis temporis, qui effunditur, non respicere ad effusionem sanguinis futuram in cruce, sed ad eam, qua sub specie vini fundebatur in coena, scilicet a calice in ora discipulorum, ostenditur ex verbis, quae sunt apud Li;cam. In quibus illud: qui pro vobis effunditur, non potest ad sanguinem referri, videlicet casu manifeste repugnante in Graeco: sed necessario refertur ad calicem, to TioxTjptov xo lx)^ijv6/jisvov, poculum, quod effunditur. Quod utique non in cruce effusum est, sed in coena. Quare similiter haec verba, quod pro vobis frangitur, ad eam fractionem, quae in coena facta est, referri convenit: in quem sensum et Graeci intei-pretes hunc locum acceperunt. Dicitur autem frangi corpus Christi recepta et consueta apud ecclesiasticos autores locutione, quia species panis, sub quibus continetur, franguntur: nimirum ea ratione, qua, quae circa species contingunt, fieri dicuntur circa corpus, vel in corpore Christi; quod speciebus singulari quodam luodo conjunctum est. Quoniam ergo proprie panis dicitur frangi, quando manibus dividitur, idque phrasi in Scripturis' admodum frequentata: fit, ut pane trausmutato, fractio quae fit ia speciebus, attribuatur c^rpori Christi, sive sub nomine panis, ut superiori capite: Panis, quem frangimus etc., et in Actis Apost. aliquoties: sive sub nomine corporis Christi, ut in confessione Rerengariana priore, qua dicitur Christi corpus in veritate manibus sacerdotum tractari et frangi, et fidelium dentibus atteri. Dicit autem Dominus, quod pro vobis frangitur; eo quod fractio corporis in sacramento mystica quaedam repraesentatio sit passionis ejus, quam pro nobis sustinuit in cruce: ut panis fractus intelligatur ille, qui in cruce attritus est propter scelera nostra, Jes. 53. Et hoc voluit Augustinus, quando dixit panem fractum et comminutum in passione. Respicit enim ad fractionem panis in sacramento, quae significat, ut dixi, Christi passionem in cruce. Nec tamen dicit Christum aut corpus ejus fractum et comminutum, sed panem, consuoto videlicet utens sermone: quemadmodum et Ignatius martyr in epist. ad Philadel. Unus sanpuis, inquit, gui pro nobis effusus est. Unus etiam panis omnibus confractus seu comminutus est, Graece £&p6cp07]. Caeterum Beda quidem Domini passionem fractionem corporis ejus appellat, non tamen exponens verba Pauli, sed tantum indicans mysterium fractionis, de qua loquitur Evangelista: atque ipso nomine fractionis ad illud alludens. Nam, quod notandum est, propter hujus significationem mysterii fit, ut eadem fractio quandam iucruenti sacrificii, quod Christus in hac sacramenti institutione ofiferebat, partem constituat. Id quod S. Thomas docet 2. 2. quaest, 85. art..3. ad 3., ubi recensens actiones, in quibus Eucharistiae sacrificium consistit, etiam fractionem nominat. Hujus rei argumentum est, quod pro participio xXojijicVOV^ quod frangitur, scripto a Paulo, Lucas ejus discipulus scripserit ^tSofJievov _, quod datur, id est, offertur, utique pro vobis, quod uterque expressit. Ex quo intelligitur, fractionem istam ad ipsam oblationem seu sacrificium pertinere, velut partem ejus aliquam. Unde qua ratione Lucas refert, Dominum dixisse de corpore suo consecrato, quod pro vobis datur: Paulus memorat eum de eodem dixisse, quod pro vobis frangitur. Totum namque sacrificium secundum omnes suas partes propitiatorium est, valens ad salutem et peccatorum remissionem eorum, pro quibus offertur. Verum et de hac re plura diximus ad distinct. 12. lib. 4. Sent. Quaeritur autem, utrum fractio in his Domini verbis significata sit eadem cum fractione, de qua Paulus ante et tres Evangelistae,quando commemorant, Christum panem acceptum fregisse. Sane dici potest eandem esse. Nihil enim est in tota narratione, vel in textu Graeco, quod repugnet: tametsi nonnulli duplicem faciunt fractionem: alteram consecratione prioreminpartesmajores,alteramposteriorem in partes minores: sed sine necessitate: quandoquidem verbum fregit, quod apud omnes est, facile referri potest ad tempus prolationis verborum, quibus dictum est, quod pro vobis frangitur, ut actionum Christi Domini in hoc sacramento fuerit hic ordo, conseciare, frangere, distribuere: qui idem est earum actionum ordo, quum fiunt a sacerdote ministro: quemadmodum censet ac bene explicat Cardin. Bessarion in libro, cujus supra memini.
Hoc facite in meam commemorationem. Graece quidem est, £tc TrjV £|j,'tjv ava|xvryaiv, in meam commemorationem, seu recordationem: quia apud Graecos meam et mei non differunt. Latine tamen potius diceretur, in mei commemorationem: sicut Erasmus vertit, textum Ambros. et annotationem Vallae secutus; sicut et in canone missae legitur, in mei memoriam facietis. Referuntur haec eadem verba a Luca, et hunc habent sensum: Quod ego nunc facio, quodque vos me jubente nunc facitis: id ego deinceps a vobis et successoribus vestris, caeterisque fidelibus fieri volo, idque in mei commemorationem, id est, recoleatibus memoriam passionis et mortis meae pro vobis. Sic enim hanc commemorationem statim ipse Paulus exponit, iis verbis: Quotiescumque enim manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis. Hlud tamen sciendum, non omnes actiones praecepto, quo dicitur: Hoc facite, comprehensas, pertinere ad omnes fideles •, sed alias quidem praecipi Discipulis, in quibus eorum etiam successores intelliguntur, alias vero fidelibus in universum. Nam DiscipuHs, tanquam futuris deinceps Christi ministris ac vicariis, praecipitur, ut id faciant, quod Christus: id est, consecrent, offerant, aliisque distribuant corpus Domini, simulque cum praecepto potestas datur haec faciendi. Unde et novi testamenti sacerdotes hoc verbo constituti sunt: non quod verbum facite sit idem, quod sacrificare, quomodo nonnulli illud interpretati sunt, plane praeter raeutem Scripturae. (Nam et in eo, quod in canone dicitur: Haec quotiescumque feceritis, in mei memoriam facietis: facere nequaquam nisi coacte, per sacrificare potest exponi.) Sed quod eo verbo data sit potestas faciendi ea, quae Christus fecit, inter quae procul dubio numeranda venit oblatio sacrificii secundum ordinem Melchisedec. Simul autem cum potestate praeceptum hujusmodi fuisse datum, declarat synodus Tridentina sess. 22. cap. 1., cum ait, Christum Apostolis suis, quos tunc novi testamenti sacerdotes constituebat, eorumque in sacerdotio successoribus, ut offerrent praecepisse, per haec verba: Hoc facite in meam commemorationem: addens, ita semper ecclesiam Catholicam intellexisse et docuisse. Jam quod eadem verba secundum aliquas actiones etiam ad caeteros fideles pertineant, quatenus scilicet iu eis includitur praeceptum accipiendi et edendi, idque in memoriam passionis Dominicae; perspicuum est ex illis sequentibus Apostoli verbis: Quotiescumque enim manducabitis panem hunc etc., quibus explicans haec Christi verba ad discipulos dicta: Hoc facite in meam commemorationem, ea refert ad totam, quam alloquitur ecclesiam Corinthiorum. Quae non esset conveniens explicatio, si non ad omnes fideles ea verba pertinerent, sed ad solos sacerdotes. Idipsum patet ex canone missae, in quo sacerdos post verba paulo ante citata: Haec quotiescumque feceritis, in mei memoriam facietis; statim inferendo subjungit: Unde et memores Domine nos servi tui, sed et plebs tua sancta, etc. Nec moveat verbum offerimus, quod sequitur. Nam et actum offerendi non prorsus a laicis removemus. Offerunt enim et illi suo modo, scilicet per ministerium sacerdotum pro ipsis offerentium: cui ministerio fidem, consensum ac devotionem suam adjungunt; secundum illud, quod in priori parte canonis dicit sacerdos: Quorum tibi fides cognita est et nota devotio: pro quibus tibi offerimus, vel qui tibi offerunt. Qua ratione et in lege veteri populus offerre dicebatur: ut Levit. 17. v. 4., Num. 9. V. 13., 2 Paralip. 30. v. 15. Ad eum fere modum, quem dixi, partem istam Hoc facite, explicat, et adductis patrum testimoniis illustrat Joannes Hesselius in libro de commun. sub unica specie, tract. 1. respons. ad 4. argum. Cujus auctoris sententiam refert et laudat cardinalis Bellarm. lib. 4. de euchar. cap. 25. Porro quod ex vocabulo commemorationis argumentantur haeretici, non esse institutum hoc sacramentum, ut esset sacrificium, nec ullam vim habere propitiandi nos Deo: perfacile refutatur. Non enim in solam ac nudam commemorationem institutum est, sed ut esset commemorativum sacrificium; et quidem tale, per cujus oblationem, commemorando beneficium mortis Christi, qua redempti sumus, copiosiorem ejusdem redemptionis effectum consequeremur. Quod sciens et agnoscens ecclesia, Deum in ipsius celebratione sacramenti sic orat: Concede nobis haec digne frequentare mysteria: quia quoties hujus hostiae commemoratio celebratur, opus nostrae redemptionis exercetur, et alias oratione ad Christum conversa: Humiliter deprecamur, ut quae in tui commemoratione nos facere praecepisti, in nostrae proficiant infirmitatis auxilium. Sane eodem argumento concludet adversarius, nullum in veteri lege fuisse sacrificium: nec propitiatoria tantum, sed et pacifica et holocai;sta excludet. Si quidem omnia vel ad commemorationem acceptorum beneficiorum, vel sallem ad significationem et spem futurorum, instituta fuerunt.
11:25
25. Similiter et calicem, postquam coenavit. Hicjam describit institutionem alterius partis hujus sacramenti et sacrificii. Similiter, inquit, idest, simili ritu et ordine (Graece w(;a'JT(oc, ad eundem modum) et calicem, in quo vinum continebatur, accepit in manus suas, postquam coenavit: pro quo legitui- in canone missae, postquam coenatum est. Quod autem de calice dicit accepto et consecrato post coenam, idem et de p.ine intelligendum admonuimus stipra, cum de vocabulo coenae Dominicae ageremus. Quaeri tamen potest, cur Paulus (de Luca et canone eadem quaestio) hanc temporis determinationem, postquam coenavit, non apposuerit, cum de pane loqueretur, sed hic tantum, ubi de calice: quasi nimirum panis ante peractam coenam consecratus fuisset. Ac scrupulum auget, quod Matthaeus de panis consecratione loquens dicit, coenantibus illis, sive, ut in Graeco est apud Matthaeum et Marcum, edentibus illis. Moverunt haec argumenta S. Thomam, ut putaret, Christum tradidisse suum corpus Discipulis inter coenandum: sanguinem vero post coenam. Cujus etiam rei rationem quandam mysticam reddere conatur. At certe multo verisimilius est, quod diximus, utrumque post coenam datum fuisse. Nam quod ex Matthaeo et Marco objicitur, recte sic intelligitur; coenantibus, sive edentibus, id est, quando tempus coenae seu refectionis vespeitinae adhuc durabat, mensa videlicetnondum ablata. Quod totum tempus interdum nomine coenae comprehendi, dicto loco ostendimus. Ad priorem vero dubitationem nihil apparet probabilius responderi posse, quam Paulum, Lucam, et canonis autorem, in calice commemurando peculiariter adjecisse mentionem coenae peractae, ut distiuguerent hunc calicem a priore, de quo solus Lucas meminit: quem Christus in coena agni paschalis immolati, velut libamen illius sacrificii legalis, a se praegustatum ac Discipulis propinatum, ire jusserat in orbem mensae, ut omnes ex eo biberent. Hanc rationem adferunt et bene explicant Cajetanus et Yr. Lucas in commentariis super Lucae caput 22. Praeter hos autem distinguunt apud Lucam duos calices Hieronymus, scribens in Matthaei caput 26., Beda et Theophyl. in caput Luc. 22. Quorum sententiam probant Joann. Hesselius in comment. super Matth. et Arias Montanus super Lucam, ubi ritum bibendi illius poculi legalis ex Judaeorum traditione declarat: item cardinalis Bellarm. lib. 1. de euchar. cap. 11. et alii nonnulli. Notandum obiter, quem noster interpres in Paulo et apud Evangelistas calicem vocat, ab illis communi vocabulo TiOTTgpi&v dici, id est, poculum; quod et in textu commentatoris Ambros. legitur. Nam calix, Graece x6Xi8, certum poculi genus est.
Dicens: Hic calix novum testamentum est in meo sanguine. Apud Lucam rursus eadem sunt verba: nisi qucd ille verbum est subticuit, Paulus expressit; ac vicissim ille addidit, qui pro vobis effunditur, quod Paulus omisit. Porro quod ante diximus de verbis illis: Hoc est corpus meum, ea non esse simpliciter enuntiativa, sed operatoria ejus, quod enuntiant; idem pariter et de his verbis dicendum. Intendit enim per ea Dominus aliquid operari, id est, ex vino sanguinem suum efficere, et hoc ipsum iisdem verbis significare. Quamvis autem haec verba, non solum propter metonymiam, qua continens pro contento sumitur in vocabulo calicis; verum etiam propter casuum variationem in caeteris, ipsumque verbum est a supposito suo divulsum, non minimam obscuritatem habeant; sensus tamen eorum haud difficuller accipi poterit, tum ex collatione verborum, quibus panis in corpus Domini consecratur, quae utique plana et aperta sunt apud omnes; tum ex Matthaeo et Marco, qui verba consecrationis calicis ista referunt: Hic est sanguis me.us novi testamenti: pro ^quibus haec in canone missae leguntur: Hic est calix sanguinis mei novi et aeterni testamenti: ac demum ex collatione verborum, quae Moses in sanctione veteris testamenti locutus est ad populum. Exod. 24. dicens: Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum. Est igitur sensus istiusmodi: Id, quod hoc poculo continetur, est sanguis meus, in quo, id est, per quem, novum testamentum sancitur et confirmatur. Etenim sicuti vetuE testamentum confivmatum fuit effusione sanguinis vitulorum, ejusque in populum respersione; quemadmodum Exod. capite jam citato refert Moses: ita novum testamentum Christus, velut novi testamenti mediator, confirmavit ac ratum fecit effusione sui sanguinis, in populos sacramentaliter distribuendi: quam distributionem significavit ea, quae primum facta, est in discipulos; tanquam semina quaedam populorum, qui postea credituri erant. Vocatur autem novum testamentum ea promissio, qua Deus spiritualia bona, id est, fidem, spem, charitatem, veniam peccatorum, legis obedientiam, perseverantiam, et vitam aeternam electis suis se daturum promisit: quomodo vetus testamentum dicitur pactum Dei, quod iniit cum Israelitis, ut si legem a se datam servarent, temporalium bonorum abundantiam eis retribueret. Illud novum appellatur, tum ratione temporis, quia novissimus temporibus mundo propalatum est; tametsi jam olim et ab initio revelatum, et ex parte praestitum electis: tum quia per novum Adam, in cujus sanguine dedicatum est, ac novo modo, id est, gratis, hominem ex vetere facit novum. Hoc autem vetus, tum quia priori tempore manifestatum fuit: tum quia peccati vetustatem ab homine non abstulit, sed occasione legis datae potius auxit. De utroque testamento locus est apud Jeremiam cap. 31., repetitus a Paulo in ep. ad Heb. cap. 8., ubi Deus priori testamento reprobato, praedicit ac promittit novum, id est, effectus novi testamenti passim toto orbe multiplicandcs. De quibus consule B. August. libro de spir. et lit. cap. 19. et aliquot seq. Est autem inter haec duo pacta seu promissiones etiam illud discrimen: quod etsi pacti nuncupatio magis proprie competere videatur iu vetus quam in novum, e diverso tamen novum magis speciali ac propria ratione testamentum dicitur quam vetus. Nam testamentum proprie dictum non confirmatur nisi morte testatoris: quemadmodum docet Apostolus Heb. 9. Id autem factum a Christo, per cujus mortem et sanguinem aditus ad aeternam haereditatem nobis patefactus est: cum alioqui vetus illud pactum non in ipsius testatoris, id est, Dei, qui mori non poterat, sed brutorum animalium morte et sanguine confirmatum esset. Verum de significatione Graeci vocabuli 6ia&:gx7j, pro qua testamentum vertunt interpretes, nec non de Hebraico f^''"!;^ eis respondente, plura dicturi sumus partim in commentario Gal. 3. vers. 15., partim ac plenius Heb. 9. vers. 17. Quaeret aliquis, an his Dumini verbis ab Apostolo positis fieri possit consecratio calicis. Negat hoc S. Thomas tam hoc loco, quam in summa Theol. parte 3. quaest. 78. artic. 3., idque non solum de verbis, quae referunt Paulus et Lucas, sed etiam de iis, quae Matthaeus et Marcus. Opinatur enim solis illis verbis fieri consccrationera, quibus ecclesia in canone missae utitur ex traditione Apostolica: ac simpliciter ea omnia arbitratur ad ccnsecrandum calicem esse necessaria sacramenti necessitate. Verum si ita esset, praeter alia sequeretur illud absurdi, Graecos sacerdotes, qui ex vetusta patrum traditione diversum a Latinis habent canonem, nec omnibus iisdem, quibus Latini verbis ad consecrationem calicis utuntur; idque permittente et approbante Romana ecclesia: neque nunc, neque prioribus saeculis ante schisma, vere et efficaciter calicem consecrasse. Quo praecipue motus argumento Cajetanus a sui doctoris opinione palam recedit. Proinde non videtur uUa ratione dubitandum, quin ad consecrationem calicis ea saltem verba sufficiant, quae vel apud Paulum, vel apud quemlibet leguntur Evangelistarum, vel quae habentur in liturgiis Graecorum: imo et probabile est admodum, haec sola sufficere: Hic est calix sanguinis mei, vel: Hic est sanguis meus: quemadmodum ad panis consecrationem sufficiunt ista, hoc est corpus meum. Continent enim utraque totam significationem ejus, quod efficitur. Quae non solum Cajetani sententia est, sed communis ferme omnium scholasticorum, tam antiquorum, ut Alexandri, Alberti, Bouaveaturae, quam recentiorum, Gabrielis exponentis canonem, et aliorum. Quanquam quod ad praecepti necessitatem attinet, tenetur unusquisque sacerdos in consecrando corpore et sanguine Domini iis uti verbis, quae sibi ex traditione suae ecclesiae praescripta habet; estque eadem ratio de azymo pane et fermentato. Sed de his ex professo disputatur in 4. sent. dist. 8.
Hoc facite, quotiescumque bibetis, in meam commemorationem. Bibetis, w.vr\- T8 biberitis. In meam, seu mei commemorationem, expone quomodo superius; ad recolendam memoriam passionis et mortis meae. Quae quidem expressius repraesentatur per calicem sanguinis seorsim a corpore consecratum et acceptum, quam per solam consecrationem et sumptionem corporis Christi. Restringitur autem verbum facite per hoc quod additur, quotiescumque bibetis, ad unam actionem, quae est bibere. Caeterum ex eo, quod hic non absolute dictum est: Hoc facite in meam commemorationem, sicut absolute dictum fuerat post consecrationem corporis; sed cum determinatione, quotiescumque bibetis; non improbabile sumunt argumentum Catholici scriptores, quo doceant, usum calicis non omnibus fidelibus esse necessarium. Non enim sine causa Paulus, in quo spiritus Dei loquebatur, eam determinationem specialiter adjecit hoc posteriore loco. Nec vero apparet alia causa, quam ut insinuaret, non eandem utriusque speciei passim a fidelibus sumendae esse rationem: eo quod multae causae possint occurrere, quae suadeant aut cogant a specie vini abstinendum esse: quas hic singillatim referre non est opus. Hac igitur parte non continetur praeceptum hoc faciendi, id est, de calice bibendi: sed praecipitur, ut quoties et quandocumque de hoc calice biberent, in Domini commemorationem id facerent. Nunc sequuntur verba Pauli, quibus commemorationem a Christo praeceptam explicat.
11:26
26. Quotiescumque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis: mortem Domini annuntiabitis. Rursus in Graeco subjunctivi modi verba sunt, lo&''rjTS, utvrjTS^ comederitis panem hunc, et poculum hoc biberitis. Ita Cyprianus in epistola ad Caecilium 62. ederitis panem istum et calicem istum biberitis. Eo modo vertit interpres statim post: manducaverit, biberit. Atque hic rursum in vocabulo calicis metonymia est. Jam qua ratione corpus Christi panem vocet, dictum est ad illud capitis superioris: Et panis, quem frangimus, etc. Annuntiabitis, Graece xaTayysAASTS^ annuntiatis, vel annuntiate. Nam verti potest utroque modo. Nec sensus discrepat. Est enim praeceptio cum significatione ejus, quod in ecclesia perpetuo fiat et futurum sit. Annuntiare mortem Domini, est mortis ac totius passionis ejus pro nobis susceptae, gratam memoriam recolere. Ubi notandum, in oblatione et participatione sacrificii incruenti praecipue quidem recolendam esse memoriam passionis Dominicae, id est, cruenti sacrificii in cruce pro nobis oblati; hoc enim proprie per incruentum sacrificium repraesentatur ex ipsa Christi institutione: sed tamen in eadem oblatione solet ab ecclesia aliorum etiam quorundam Christi mysteriorum agi memoria: nominatim resurrectionis et ascensionis in coelum, quae ad gloriam Christi pertinent, ad quam per crucis ignominiam pervenit. Unde in epist. synodi Ephesinae ad Nestorium sic legitur: Unigeniti Filii Dei, hoc est Jesu Christi mortem, et ex mortuis resurrectionem annuntiantes, ejusdemque in coelum assumptionem profitentes, incruentum in ecclesia Dei cultum obimus. Quae eadem in canone Romanae liturgiae leguntur illa parte: Unde et memores, etc. Graecorum autem Basilii et Chrysostomi liturgiae mentionem addunt etiam sessionis Christi ad dexteram Dei Patris, et secundi atque gloriosi adventus ejus: de quo Paulus subdit, donec veniat. Quin et generaliter eucharistia juxta suum nomen ab ecclesia Deo offertur tanquam sacrificium eucharisticum, id est, gratiarum actionis de omnibus beneficiis a Deo acceptis. Notandum praeterea, Paulum non dicere, edendo et bibendo, id est, ipso comedendi et bibendi actu, mortem Domini armuntiahitis: sed quoties, id est, quandocumque edetis et bibetis. Fit autem haec comestio et bibitio sive a sacerdote, sive ab aliis fidelibus, eo tempore, quo sacrificium offertur corporis et sanguinis Domini. Aut si postea comestio fiat, velut ab infirmis, ad quos defertur hostia, refertur tamen et ea comestio, pertinetque ad sacrificium, quo hostia fuit oblata (quod quidem etiam nomen hostiae, quam dicere solemus ad infirmos deferri, satis innuit), sicque per hostiae sumptionem etiam illi participes fiunt sacrificii: ipsum vero sacrificium commemorativum est passionis et mortis Domini. Proinde, non solum qui de eo comedunt et bibunt, verum etiam qui alterum horum faciunt, tanquam sacrificii commemorativi participes, commemorant et annuntiant mortem Domini. Nec hi solummodo, verum et quicumque pia cordis devotione pariter cum illis offerunt: etiamsi res oblatas ore non contingant. Quocirca male et imperite ex hoc loco Pauli colligunt adversarii, necessariam esse cunctis fidelibus utriusque speciei communionem, ut annuntiatio mortis Dominicae, quam Dominus praecepit, ab iic fieri possit: quum nec unius speciei perceptio ad eam rem necessaria sit. Quod et hoc argumento ostenditur. Nam si in veteri lege nihil edentes de sacrificio (quale holocaustum, de quo nullus edebat, ne sacerdos quidem: et sacrificium pro peccato, de quo non edebat, qui peccaveficii praenuntiare poterant passionem Domini futuram, etiam cum fructu salutis ac propitiationis: possunt utique et nunc qui una cum sacerdote, sicut ante dictum est, offerunt, etiam si sacramentaliter non communicent, eandem Domini passionem annuntiare praeteritam, idque cum fructu redemptionis animarum suarum. Vide Joann. Hesselium in tract. supracit. ad 5. argum., ubi rem istam late et docte declarat. Sane quod attinet ad locum Apostoli praesentem, in eo quod dicit: Quotiescumque manducabitis et bibetis, facile intelligitur supplendum reliquisse, vel alterum horum facietis: aut certe conjunctivam particulam pro disjunctiva posuit. Hanc enim expressit iu versu sequente, de indigne communicantibus agens. Denique et hoc addo: licet expressior sit repraesentatio mortis Dominicae in utraque specie separatim sumpta; fit tamen etiam congruenter, dum species panis exhibetur absque specie vini: tanquam si corpus Domini praebeatur exsangue. Est enim et in ea re mortjs non obscura significatio.
Donec veniat. Non mors Domini, qui semel mortuus ac redivivus jam non moritur, Rom. 6., sed ipse Dominus. Donec, inquit, ipse veniat, vel, ut in Graeco, -XOig venerit, nempe gloriosus ad judicium. Ubi intelligi datur, ait S. Thomas, quod hic ritus ecclesiae non cessabit usque ad finetn mundi. Non enim hoc tantum dicit Apostolus ut praecipiens: sed etiam ut sciens, eam esse Christi sacrificium hoc instituentis voluntatem, ut tam ipsum, quam mortis suae per ipsum annuntiatio, continuata successione perduret usque ad suum adventum. Nam qui voluit ecclesiam suam permanere ad finem usque saeculi, voluit etiam instituta a se mysteria per idem tempus apud eam in observatione continua remanere. Et ita locum hunc accepit Chrysostomus.
11:27
27. Itaque quicumque manducaverit panem hunc, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Hic jam satis manifeste declarat Apostolus, quorsum superius interposuerit historiam institutionis mensae Dominicae: scilicet ut dignitatem mysteriorum, quae in illa proponuntur, agnoscentes et recogitantes Corinthii (videbantur enim obliti traditionis a Paulo acceptae), discerent attentius, non solum quid illic agere deberent, nimirum Domini mortem annuntiare, quod jam admonuit; verum etiam, quemadmodum ad ea, mysteria sit accedendum; et quam graviter peccent, qui, sicut illi fecerant, indigne accedunt: quod nunc deinceps ostendit. Quidam Graeci codices tam apud Erasmum quam apud Eob. Stephanum post OLva^ioic, indigne, repetunt dictionem xoti xupiou^ hoc modo, poculum Domini indigne Domino, quomodo legimus alibi, digne Deo, Domino, sanctis. 1 Thess. 2., Col. 1., Rom. 16. Sic etiam textus habet apud Oecumenium. Sed et inter Latinos commentator Ambros. ita legit: Itaque quicumque ederit panem hunc, aut biberit calicem Domini indigne Domino, reus erit, etc, et huic lectioni respondentem subjicit commentarium. At Cyprianus in libro de lapsis, et alias hunc Apostoli locum recitans, nusquam addit Domino, ut nec caeteri Latini, nec Syrus interpres. Quanquam id non multum refert, nisi quod additum facere videatur ad sensum illustrandum; alioqui nec infra vers. 29. additum invenitur in ullis codicibus. Quod autem in quibusdam Latinis et pro vel legitur, et biberit: mendosum esse constat ex consensu Graecorum codicum et veterum omnium Latinoium. Igitur ex eo, quod disjunctive dicit Apostolus, aut biberit, non leve ducitur argumentum pro communione sub una specie. Non enim sic loqueretur, si non sentiret unam speciem sine altera sumi posse. Porro manducat aut bibit indigne, secundum Apostolum, non is, qui mente distracta ad saecularia negotia sumit hoc sacramentum, habitu ac virtute retinens debitam ad illud reverentiam (tametsi talis indevotio fructum impediat hujus sacramenti, saltem ex parte et ad tempus, durante videlicet mentis evagatione sive culpabili, sive etiam inculpabili, tanquam obice quodam transitorio), sed qui vel cum irreverentia ad sumendum accedit, sicut a Corinthiis factum fuerat; vel omnino qui sumit, affectum gerens aut reatum peccati mortalis. Etenim mensa communis symbolum est amicitiae. Quare sicuti regi terreno grandem facere censeretur injuriam, qui mensae ejus sese convivam admisceret, vel animum adversus eum retinens infensum, vel certe nondum reconciliatus; ita profecto majestatem Christi Domini ac regis nostri non mediocriter laedit, qui ad ejus mensam accedit, vel adhuc inimicitiam adversus eum fovens iu animo, vel post capitalem offensam reconciliatione nondum obtenta; atque eo magis, quod non qualemcumque cibum aut potum de mensa ejus sumpturus accedat, sed ipsam illius carnem et ipsum sanguinem. Igitur eum, qui sic accedit, indigne accedere, non est dubium: non ea solum indignitate, quae negative, ut loquuntur, dignae sumptioni opponitur; sed ea, quae contrarie: propler quam merito dicatur reus corporis et sanguinis Domini, subaudi, indigne accepti, male tractati, vel quid simile. Hieronymus supplet violati lib. 1. contra Jovin. cap. 8. Sensus enim est: Quicumque panem hunc aut calicem indigne sumpserit, obnoxius erit poenae, quantam meretur is, qui corpus et sanguinem Christi Domini male et indigne tractaverit: quomodo reus fuit Judas proditor, qui osculum ori ejus impressit, et juxta suam ipsius confessionem, sanguinem justum tradidit: et quomodo rei Judaei, qui manibus injectis eum ligarunt, iu faciem ejus exspuerunt, colaphis ceciderunt, palmas in faciem dederunt, denique sanguinem ejus fundendumPilato tradiderunt. Ab his enim comparationem adferunt iu hujus peccati exaggeratione Theodoretus et Oecumenius. Est autem simile in eo, quod quemadmodum illi ipsummet sacratissimum Chricti corpus et sangiiiuem ignominia affecerunt, ita et isti faciunt; illi, sceleratis manibus attrectaudo, isti, impuro ore sumendo. Jam ex hoe loco adversus haereticos duo catholica dogmata clare statuuntur: alterum, Christi corpus et sauguiuem vere et proprie esse in hoc sacramento. Non enim de nudo signo recte diceretur; qui illud indigne sumpserit, eum effici reum ipsius corporis et sanguinis Domini. Alterum, corpus et sanguinem Christi vere sumi etiam a malis et indigne accedentibus. Accedit et tertium: sub una specie utrumque sumi, corpus et sanguinem. Cum enim disjunctive dixisset Apostolus, ederit aut biberit indigne: non tamen infert reum iore corporis aut sanguinis Domini, sed conjunctim utriusque: tanquam qui, vel edens vel bibens, utrumque sumpserit.
11:29
29. Probet autem seipsum homo. Hebraismus, homo, id est, unusquisque, ut alii quidam vertunt. Docet, quid agere debeant, ne tanti criminis inveniantur rei. Quisque semet ipsum, inquit, examinet, conscientiam suam exploret: videatque num talis sit, qualem oportet esse eum, qui mensam Domini conviva accedat, accepturus ex ea cibum, non humana arte paratum, sed plane ccelestem ac divinum, id est, ipsum corpus et sanguinem Domini convivatoris sui. Quod si talis non sit, talem se reddere stuJeat, emundando suam conscientiam a peccato, quod eum mensa Domini facit indignum. De qua probatione Tridentini concilii patres ita loquuntur sess. 13. cap. 7. Ecclesiastica consuetudo declarat eam probationem necessariam esse, ut nullus sibi conscius mortalis peccati, quantumvis sibi contritus videatur, absque praemissa sacramentali confessione ad sacram Eucharistiam accedere debeat: quod a Christianis omnibus, etiam ab iis sacerdotibus, quibus ex officio incubuerit celebrare, haec sancta synodus perpetuo servandum esse decrevit: modo non desit illis copia confessoris, etc. Volunt hoc ipsum commentatores tam Graeci quam Latini: dum mentem et conscientiam a peccato puram exigunt, ac de ea probationem hanc exponunt. Unde apud Basilium in liturgia pontifex clamat: Sancta sanctis. Cujus etiam vocis a diacono pronuntiari solitae Chrysost. meminit inter alia, quae graviter in hanc rem disserit, homilia 61. ad pop. Ant. Ambrosius quoque libro 6. super Luc. cap. 9. tractans hist(nam quinque panum multiplicatorum, ait: Non cibum accipit Christi, nisi fuerit ante sanatus. Et paulo post: Ubique mysterii ordo servatur, ut prius per vemissionem peccatorum vulneribus medicina tribuatur; postalimoniamensae coelestis exuberet. Hincpraecipit August. tract. 26. iu Joann. Innocentiam ad altare apportate. Estque ejusdem sententia apud Prosperum citante Beda: Ad altare Dei invisibile, quo non accedit injustus, ille pervenit, qui ad hoc praesens justificatus accedit. Inveniet enim illic vitam suam, qui hic discreverit causam suam. Atque, ut altius ex antiquitate testimonium proferam, B. Cyprianus in libro pene toto de lapsis apertissime docet, quam sit peruiciosura ad Eucharistiam accedere, ut ipse loquitur, ante expiata delicta, ante exomologesin factam criminis, ante purgatam conscientiam, sacrificio et manu sacerdotis, ante offensam placatam indignantis Domini et minantis, scilicet his verbis per Apostolum: Quicumque ederit panem, aut biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini, et dicit eos, qui sic accedunt, vim inferre corpori ejus et sanguini; idemque in epist. 10. et 11. repetitis iisdem Apostoli verbis acriter reprehendit presbyteros, quod Eucharistiam darent lapsis, qui nondum egissent poenitentiam, nec exomologesin fecissent peccatorum. His et manifestae rationes accedunt. Primum, quia mensa Domini est, quae ponitur: ideoque solos, ut ante dictum est, admittit amicos: tum quia panis filiorum, qui proponitur, non utique mittendus canibus: deinde, quia sacramentum est unionis fidelium, quae fit per caritatem: praeterea, quia spiritualis est alimonia, proinde non sumenda nisi ab eo, qui spiritualiter vivit. Denique (qund Apostolus potissimum urgere videtur), quia quod sumitur, ipsum corpus et sanguis Domini est, ad cujus sane pertinet injuriam, si in esum aut potum accipiatur ab eo, qui non juxta quandam proportionem hominis ad Deum, ilio dignus sit. Nun erit autem hoc pacto dignus, si non sit per gratiam Dei amicus. Porro quod haeretici, praeter omnium Patrum sententiam, contendunt, hic intelligi probationem fidei, id est, ut se probet homo an sit in fide: secundum illud 2 Cor. ult. Vosmetipsos tentate, si estis in fide, ipsi vos probate, facile refellitur. Nam utcumque sit intelligenda fides, de qua Apostolus illic agit (quod in comm. videbitur): certe constat, hoc loco plus ab eo requiri, quam solam fidem sive fiduciam, ut ajunt, erga promissiones Dei. Corripit enim Apostolus eos, qui (quemadmodum liquet ex superioribus) in coena Dominica ad ebrietatem usque replebantur, et pauperes a suis mensis excludebant. Quos idcirco dicit edere et bibere corpus et sanguinem Domini indigne. Haec autem peccata proprie non fidei, sed bonis moribus adversantur. Et sic de pane illo edat et de calice bibat. In Graeco non est pronomen illo, sed articuhis tam pani quam calici praepositus, qui saepe emphaticam reddit orationem: nec Latine potest exprimi nisi pronomine demonstrativo. Sensus est: Cum seipsum probaverit, et dignum repererit; tum demum et non aliter, de pane illo edat, et de calice illo bibat, Neque enim hic praecipitur unicuique calicis usus, uti rursus ex copulante vocula argutantur haeretici: sed vult Apo- Btolus, ne quis nisi probatus ad hanc mensam accedat, vel comesturus de illo pane, vel bibiturus de illo calice. Quod Cajetanus hoc loco de probatione commentatur, dicens, plus requiri ad digne sumendam Eucharistiam, quam probare seipsum; quod tamen sufficiat ad non indigne sumendum, ac propterea Paulum dixisse, et sic de pane illo edat, non autem, et digne edat; tanquam aliqui probantes se ipsos, secundum mentem Apostoli, nec digne communicent, nec indigne: non nubi probandum videtur; utpote nec ipsius Apostoli scopo consentaneum, qui vult, ut fideles digne communicent, et non tantum ut non indigne; nec decreto concilii Tridentini, probationem illam a P?.ulo requisitam exponentis, ut supra dictum est.
29. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit. Manducat et bibit, subaudi, vel alterum horum facit. Non enim negari potest eum, qui vel edit, vel bibit indigne, judicium sibi sumere. Judicium pro condemnatione dixit more Scripturae. Quisquis enim, inquit, edit aut bibit indigne (qund contingit ei, qui se non probaverit), judicium sibimet ipsi (lauxol) edit aut bibit: hoc est, id faciens, ipse sibi damnationem accersit; ac si dicat: Talis reatum damnationis incurrit, non ex natura mysteriorum, quae vivifica sunt, ait Theophylact., id est, gratiae et sahitis per se efficacia, sedper suamindignitatem. Syrus interpres ita reddidit: Condemnationem animae suae edit et bibit. Condemnationem autem intellige, qualem et quantam mei'etur is, qui corpus et sanguinem Domini tractaverit indigne. Nanj idem aliis verbis hic dicit, quod jam dixex-at: Reus erit corporis et sanguinis Domini. Significatur autem poena mortis aeternae, quam paulo post apertius denotat dicens, ut non cum hoc mundo damnemur. Quare neque hic audiendus Cajetanus, qui judicium hoc exponens dicit: juxta qualitatem indignitatis incurri poenam vel aeternae damnationis, vel temporalis afflictionis; illam ratione peccati mortalis; hanc, ratione venialium, velut minoris reverentiae, modicae devotionis et hujusmodi. Planum est enim, Apostohim loqui de indignitate, quae faciat hominem reum corporis et sanguinis Domini: quem reatum omnes mortalem interpretantur. Quod et liquet ex parte subjuncta, rationem continente ejus, quod dictum est.
Non dijudicans corpus Domini. Textus Ambros. Non discernens, etc. CansaHter hoc exponendum est, sicut interpres exposuit Graeca superius versu 7. Qwoniam imago et gloria Dei est. Judicium, inquit, sibi comedit et bibit, quia non discernit corpus Domini ab aliis cibis, id est, non aestimat prae aliis, ut oportet, non attendit, quantae sit dignitatis hoc, quod accipit, sed accedit ad sumendum corpus Domini perinde fere, ut ad cibum promiscaum et profanum. Quomodo multi accedunt, fidem integram de hoc mysterio retinentes, sed moribus corrupti et pravi: ne quis ex hoc loco conjecturam faciat, Apostolum in verbis praecedentibus de fidei probatione locutum fuisse. Rursus autem hinc evidenter statuitur utrumque catholicum dogma, de quo supra; nempe Christi corpus vere esse in hoc sacramento: idemque sumi etiam a malis. Non enim recte quis damnatur, quod eucharistiam sumens non dijudicet corpus Domini ab aliis cibis: si id, quod sumit, vere non est corpus Domini, sed alius cibus.
11:30
30. Ideo inter vos mvlti infirmi et imbecilles. Ideo, ^ia. touto^ propter hoc. Propter eam, inquit, causam, quam dixi, id est, quia indigne manducans et bibens judicium sibi manducat et bibit: multi inter vos, qui indigne ad ea mysteria accesserunt, corpore infinni sunt et mala valetudine affecti; Deo videlicet eos temporaliter puniente, m signum futuri judicii, ut ait Thomas: quomodo propter peccatum mendacii et furti Ananiam et Saphiram interiisse legimus, Act. 5. Talia quippe exempla punitionis temporalis conveniebant initiis ecclesiae Christi, sicut et miracula sanitatum: ut per ea veritas religionis confirmaretur. Ubi et hoc notandum: quemadmodum qui Christum occiderunt, severe in hoc saeculo puniti leguntur, subversa civitale eorum et interfectis plurimis; sic et eos, qui corpus Christi in eucharistia male tractarunt, temporaliter punitos fuisse morbis et morte. Nam de morte sequitur, et dormiunt multi. Inter infirmos et imbecilles secundum Graeca vocabula, quae hic leguntur, aailsvcTg xal app'ojaTO'., hoc interesse videtur, quod plus sit infirmum esse quam imbecillem. Nam infirmi dicuntur, qui gravius ex morbo laborant: ut Jacobi 5. Infirmatur quis in vobis, Graece aoOevsT. Imbecilles autem, id epi, app'ojaTOi sunt haud bene valentes, etsi lecto non decumbant. Erasmus reddit invalidos, in paraphrasi valetudinarios.
Et dormiunt multi. Multi Graece txavot^ quod etiam verti potest, sufficientes, ut legit Augustinus in enarr. Psalm. 147. et serm. 10. de diversis: ubi etiam exponit: Sufficientes, id est, quantum sufficit ad disciplinam imponendam, multi in vobis dormiunt. Quem sensum refert etiam Oecumenius Graecus. Quanquam simplicius est, ut absolute multi intelligantur, quomodo vertunt omnes interpretes: ut hac parte significentur immaturae mortes multorum. Nam dormire in sacris literis frequentissime ponitur pro eo, quod est e vita emigrasse, mortuum esse, in morte quiescere, excitandum aliquando ad vitam per corporis resurrectionem. De solis enim hominibus hoc in Scriptura dicitur. Vide, quae supra diximus ad illud capitis 7. Quod si dormierit vir ejus.
11:31
31. Quod si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur. Graece ad verbum: Si enim nosipsos dijudicamus, non utique judicamur. Sunt enim in Graeco verba modi judicativi iStexptvofjisv, Ixptv6,us^a: sed quae Latini reddi debeant per subjunctiva, vel praeteriti temporis imperfecti, dijudicaremus, judicaremur, ut noster et alii plerique vertunt, vel praeteriti plusquamperfecti, dijudicassemus, judicati fuissemus, ut habet Erasmi versio, quam tamen recte deserit in paraphrasi. Docet enim Apostolus non tantum quid agere debuerint Corinthii; verum etiam quid in posterum agere debeant tum Corinthii, tum alii, ut hujusmodi punitiones temporales a se avertant. Quod autem in prima persona loquitur, modestiae est, qua se conjungit cum fratribus delinquentibus; sciens nec se sine peccato vivere, nec paternae correptionis esse immunem: simul ut innuat doctrinam se tradere generalem et ad omnes fideles pertinentem. Porro dijudicare hoc loco trifariam ab interpretibus exponitur. Primum, ut idem 40 * sit, quod judicare posteriore loco, id est punire; quomodo multi Latini intelligunt, hoc sensu: Si nosmetipsos pro peccatis nostris puniremus, scilicet per voluntarias afflictiones et satisfactiones manum Domini praeveniendo: non utique ab eo gravius flagellaremur, sive in hoc saeculo, sive in futuro. Qui sensus manifeste confirmat doctrinam Catholicam de satisfactione fidelium pro peccatis. Alio modo, ut dijudicare sit condemnare, etiam citra punitionem. Sic Graeci intellexerunt. Inter quos Theophylactus: Non dixit, inquit, si nos ipsos puniremus, sed tantum, sijudicaremus et condemnaremus nosipsos: nonjam hic condemnaremur a Deo; verum, etpraesentia et futura suppUcia effugeretnus. Tertio, ut dijudicare sit examinare, discutere. Itasensus est: Quod si nosmetipsos examinaremus, id est, probaremus, ac non nisi probati mensam illam sacram accederemus, prout ante dixi: Probet autem seipsum homo et sic de pane etc., non utique judicaremur, id est, puniremur a Deo ob indignam corporis et sanguinis Dominici sumptionem. Sic exponunt Haimo, Liranus, Cajetanus et alii ex Latinis nonnulli, sane quam probabiliter ac praecedentibus congruenter: favetque commentator Ambros., qui legit et exponit discerneremus. Nam quod prima habebat expositio, id a Graecis aperte rejicitur: ac merito. Siquidem nec Graecum Staxpivsiv, nec Latinum dijudicare, significat punire: sed usitatissima ejus significatio est, quam attulimus tertio loco*, juxta quam paulo ante etiam dictum est, non dijudicans corpus Do~ mini. Jam quomodo locus iste non sit contrarius illi in cap. 4. hujus Epistolae: Sed neque meipsum judico: facile patet ex utriusque sensu, quem dedimus. Nam Paulus, etsi nihil sibi conscius, seipsum tamen quod sit fidelis ac sincerus Evangelii dispensator, non judicat infallibili judicio: sed hoc judicium Domino relinquit dicens: Qui autem judicat me, Dominus est. Dijudicat autem se, et nobis, ut nosmetipsos dijudicemus atque probemus praecipit; non ut certum de se quisque ferat judicium, sed ut cum ipso dicere possit, nihil mihi conscius sum.
11:32
32. Dum judicamur autem, a Domi- j no corripimur. Graece xpivojxsvotj qui judicamur. Verum recte participium exponunt interpretes, addito temporis adverbio. Judicari rursus est puniri. Estque haec pars consolatoria, quasi dicat: Non tamen vobis durum videatur, neque spem vestram minuat quam habetis in Christo, quod temporalibus flagellis ab eo puniamini. Sunt enim ea flagella filiorum, a Christo Domino vobis inflicta ad emendationem vestram et salutem. Nam hujusmodi correptionem significat verbum Graecum iiaiSsuo^sO^a, ut pueri a patre et magistro. Cur autem haec in prima persona loquatur Paulus, jam supra dictum est. Nota, particulam a Domino, quamvis in medio positam, ut et praecedenti verbo jungi possit et sequenti, melius tamen cum sequenti cohaerere. Sed et illud notandum, ideo Paulum dicere a Domino, id est Christo (sic enim Dominum in tota i hujus loci doctrina accepit), ut significet, f ipsum Christum esse, qui tanquam judex omnium a Patre constitutus, injurias suo corpori et sanguini illatas ulciscitur, vel poenis temporalibus, de quibus ait, cor- s ripimur, vel aeternis, ad quas pertinet I hoc, quod sequitur. I
Ut non cum hoc mundo damnemur. f Interpres servare non potuit alhisionem, quae in Graecis est non ingrata, hujus xaTaxpi{}cbijisv cum praecedentibus Siaxpi- V81V dijudicare, et xptvsa&ai, judicari: nisi pro damnemur verteret contrajudicemur, quod Latinitas non permittit. Cum hoc mundo, Graece, cum mundo, id est, cum infidelibus et peccatoribus, qui saepe mundi nomine significantur in Scripturis, propter immensam eorum multitudinem. Nam more Scripturae mundus passim ponitur pro magna hominum multitudine. Ostendit hic locus, temporalia flagella valere ad evadenda supplicia aeterna; si tamen illis utamur ut flagellis paternis ad emendationem nostram et peccatorum castisationem: ut credibile est usos fuisse, de quibus dixit Apostolus, et dormiunt multi, et proinde damnationem aeternam evasisse. Quod ut recte de illis sentit Augustinus serm. 10. de diversis; ita dubitari potest, an etiam illud probabile, quod eodem loco sentire videtur Augustinus, Ananiae et Saphirae temporali morte punitis Deum post hanc vitam pepercisse: quamvis hoc et apud Origenem legatur tract. 8. super Matth. et apud alios nonnullos. Cura enim ad increpationem Petri repente exspiiaverint, non apparet, eis concessumfuissespatium poenitendi de peccato, ut in die judicii salvi esse possint.
11:33
33. Jtaque fratres mei, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate. Ad manducandum, id est, ad celebrandam coenam Dominicam, de qua supra. In qua nimirum ea fuerant commissa, per quae indigne participaverant sacratissima mysteria. Praecipit autem, ut se mutuo exspectent; corrigi volens illud eorum peccatum, de quo dixerat, unumnuemque suam coenam praesumere ad manducandum. Atque hinc liquet, Apostolum non sustulisse coenam Dominicam; id est, agapen, ut quidam volunt, sed reformasse.
11:34
34. Si quis esurit, domi manducet. Graece, Si autem quis etc. Et sensus est: Si quis non potest tam diu jejunus in ecclesia permanere, donec omnes convenerint; prius domi comedat, aut certe j>raegustet aliquid, ne sit ei molestum exspectare communem coenam. Ex hoc loco satis liquet, coenam Dominicam, de qua agit Apostolus, vere coenam fuisse, non prandium, ut Graeci autumant: et consuetudinem fuisse fidelium, ut jejunarent toto die ad vesperam usque, qua coena celebrabatur. Namalioquinon fuisset molesta exspectatio. Vult autem Apostolus potius solvi jejunium ante tempus ab iis, qui famem minus tolerare poterant; quam ut quicquam committeretur illo convivio et conventu indignum.
Ut non in judicium conveniatis. Id est, ne conventus ille institutus ad fovendam caritatem et ad salutem, vestro vitio vobis cedat ad judicium, de quo supra, quando dixit, judicium sibi manducat et bibit, hoc est ad aeternam damnationem. Quanquam et temporalis punitio, de qua dixit, non utique judicaremur, eatenus hic comprehendi potest, quatenus illa signum erat judicii futuri, sicut ante dictum est.
Caetera autem cum venero disponam. Graece, <5taTa6o;jiat, id est, ordinabo, constituam, ac sigillatim praescribam. Caetera, intelligit.spectantia ad dignam, honestam et ordinatam mysteriorum celebrationem. Unde intelligi datur, ait Augustinus ad Januarium scribens, quia multam erat, ut in epistola totum illum agendi ordinem insinuaret, quem universa per orbem servat ecclesia: ab ipso ordinatum esse, quod nulla morum diversitate variatur. Quae sint illa caetera, scriptum non habemus, sed traditum: quorum quaedam recenset Baronius in annalibus ad annum Domini LVII. E quibus unum est, de Eucharistia ajejunis sumenda; quod satis eodem loco indicat Augustinus. An vero Paulus adhuc postea Corinthum venerit, facturus id quod hic pollicetur, ex Actis Apostolorum certo colligi non potest. Vide, quae ea de re dicturi sumus ad illud 2 Cor. 12. Ecce tertio hoc paratus sum venire ad vos. Illud in confesso est, ut proposita bona, sic et promissicnes, justa ratione posse licite mutari. Quanquam, si per se non fecit, quod hic promittit, per discipulos suos facere potuit; certe omnino fecisse credendus est: ut audivimus ex Augustino. Sequitur apud Theodoretum tomus tertius hujus epistolae.
11:2
3. sqq:). 2. Laudo autem vos, fratres, quod per omnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis. Ironicam esse hanc laudem, quia Corinthii ob non servata Pauli praecepta satis vehementer vituperentur, nonnulli arbitrantur (Theod. A'*", Pel. etc., Thom. eic.); at ironiae nullum deprehendens indicium cum modernis plerisque multisque antiquioribus censeo, Apostolum « sicut in principio epistolae commendaverat Corinthios ratione multorum , qui inter eos erant perfecti, ita quoque nunc in genere eos laudare ratione illorum, qui documenta eius servaverant » (Cai. cfr Chrys. etc., Iustin. Est. etc.); addatur tamen oportet, de ca re, de qua statim neophytos vituperabit, Paulum antea nihil praecepisse; velut rem novam enim eam introducit (volo aulem vos scire etc.) praecedentibusque suis praeceptis opponit. In genere igitur eos laudat, quod sui relate ad omnia (non : suorum omnium, uti pauci τὰ πάντα μου male vertunt) memores sint , idque accuratius allero. membro explicat : eius enim traditiones, sicut eas tradiderat, tenent. Arctiore sensu Vu/g. graecum παραδόσεις reddit praecepta; neque enim minus doclrinae, quam leges morales et rituales, quae viva voce sunt traditae, vocabulo isto comprehenduntur. Cum Chrys. igitur alii interpretes cath. ex hoc loco recte colligunt (cfr etiam ad 11,34), « non pauca, quae literis non mandaverunt, Apostolos fidelibus tradidisse » (TAeoph.); vox παρά- , oct; enim , uti verbum παραδιδόναι, de iis fere solis adhibentur, quae ore traduntur !. Qua laude velut benevolentiae captatione praemissa primam rationem proponit, cui praeceptum de mulieribus velandis innititur, tamquam rem ab omnibus concessam supponens, capite velato subiectionem quandam indicari?. Principium autem, quod statuit, est de sociali ratione, quae in Ecclesia virum inter et mulierem intercedit , aut , si mavis, de hierarchica dispositione membrorum Ecclesiae, quae expressio tamen hic non stricto illo, quo plerumque a theologis adhiberi solet, sed latiore sensu intelligatur oportet.
11:3
3. Volo autem vos sctre, quod omnis viri caput Christus est; caput autem mulieris vir; caput vero Christi Deus. Non sine gravitate principium, quod Corinthiis nondum plane cognitum erat, de hierarchico ordine Ecclesiae asserit : Deus, Christus, vir, mulier. Quodsi ad internam vitam gratiae attenditur, viri et mulieres procul dubio eadem ratione cum Christo, capite Ecclesiae, coniuncti sunt (in Christo enim non est vir nec mulier Gal. 3,28) eademque ratione tamquam palmites a vite Christo succum graliae immediate accipiunt; at aliter sc res habet in externa vita Ecclesiae : mulier enim tacere iubetur in Ecclesia, neque ei permittitur loqui nec docere nec dominari in virum (15,34; 1 77m. 92,12); itaque mulier non tantum in domestica societate subdita sit viro oportet (Eph. 5,22; 1 Petr. 3,1 etc.), sed ctiam in hierarchico ordine Ecclesiae infimum occupat locum; viro velut capiti suo subiecta per virum a Christo regitur. Vir vero immediate a Christo, capite Ecclesiac, regitur; nam omnis viri caput est Christus. Quae verba, uti per se patet, non ita intelligenda sunt, ac si omnes ct singuli viri inter se prorsus aequales eadem ratione ἃ Christo, capite Ecclesiae, immediate regerentur; sibi enim ipse Apostolus non potest contradicere, quum in omnibus fere suis epistolis distinctionem inferiorum et superiorum, i. e. laicorum et cleri, atque superiorum quoque diversos ordines agnoscat (19,5. 98; Hom. 12,8; Gal. 6,6; Eph. κι, 11; P/nl. 1,4; 1 Thess. 5,26 sq.; Hebr. 13,17; 1. 9 Tim. et Tit. passim) et ipse ceu ecclesiarum, quas fundavit, superior res carum tractet. Sed viri soli ct omnes ad regimen Ecclesiae assumi possunt, iique, qui assumuntur, suos fratres tamquam Chrisli vicarii et ministri regunt, ut non per se sint eorum capita stricto sensu. Demum C»éstt, capitis Ecclesiae, caput est Deus, a quo accepit omnem potestatem in coelo et in terra (Matth. 38,18) et cui omnibus inimicis subiectis regnum traditurus est (cfr tnfra ad 15,25 sqq.). Ratione humanitatis, in qua suo sanguine sibi Ecclesiam acquisivit (Act. 20,28), Christum Deo subiectum dici, contextus docet. Paulum do omnibus feminis loqui; ac profocto praeceptum, quod tradit, vírgines viduasque non minus quam uxores attingit; quapropter principium quoque, ex quo illud derivatur , generalioro modo intelligatur necesso cst. In tertio demum membro Dcum Christi hominis caput dici certum est, quia Christus tamquam caput Ecclesiae spectatur; quapropter Arianos ad eorum errorem de inferioritate Verbi stabilieondum noster toxtus non magis iuvat, quam alii similcs, in quibus Christus Patrem se maiorem esso dicit ctc. (cfr Chrys. Theod. ctc.). Qui metaphora capitis principium , ex quo aliquid est, exprimi censent, illi Patrem caput Christi respectu divinae cius naturac recte quidem appellant; sed illam metaphorac significationem nostro loco non convenire diximus. Ex hierarchico hoc ordine Apostolus nunc praeceptum suum colligit de velandis mulieribus. luxta CArys., Theod. aliosque non paucos Paulus quum viros, quia velati orabant, tum mulieres, quia velo non utebantur, vituperare voluit; rectius tamen plerique eum solis multeribus usum veli praescribere censent. Verum quidem est, eum in proxime sequentibus versibus de utroque sexu loqui; at virorum velatorum exemplum comparationis tantum gratia affert, ut turpitudo mulierum, quae velum abiecerant, clarius appareat; atque rectissime Es!. : « Si quis bene perpendat, quae a Paulo dicuntur, intelliget eius intentionem proprie dirigi adversus mulieres, quas ad id, quod honestum et decorum est, revocat, rationibus tamen inter alias acceptis ab eo, quod viros decet, tamquam e contrario »; mulieres revera cum aliqua acerbitate corripit (cfr v. 6), virorum autem vituperium nullum exprimit. Itaque, ut ostendat, quam parum mulierem sine velo in coetus religiosos prodire deceat, usum veli dedecere virum docet :
11:4
&. Omnis vir orans aut. prophetans velato capite deturpat caput suum;
11:5
5. omnts autem mulier orans aut. prophetans non velato capite. deturpat caput suum. (Quin de viro vel muliere publice orante vel prophetante sit sermo, nemo dubitat; sed dubium cst, num Paulus de iis solis loquatur, qui iuxta primitivae Ecclesiae usum, si a Spiritu S. movebantur, precationem alta voce in coetibus recitabant aut fideles exhortabantur, an de omnibus, qui in coetibus aderant atque dicto Amen (cfr 15,16) praeeuntis precationem vel exhortationem quasi confirmabant suamque faciebant. Quam alteram sententiam praeferimus, quia Paulus mulieres corinthias, si ceu personae publicae in coetibus religiosis preces praeire aut fideles exhortari ausae essent, procul dubio tacerc potius quam velato capite orare aut prophetare iussisset (cfr ad 1*,3*). Quapropter de habitu externo, quo mulieres in ecclesiam convenire debebant, verba rectius explicamus; appositio vero (orans vel prophetans) utrique membro ab Apostolo non ideo est addita, ut alios omnes, qui publice non orabant vcl prophetabant, aut velatos aut non velatos pro libitu coetibus interesse posse significaret, sed eum in finem, ut dignitate et sanctitate actionum, propter quas in ecclesias conveniebant, turpitudinem quam condemnare voluit clarius manifestaret !. Velato igitur capite coetibus religiosis interesse dedecet virum, decet mulierem ; utriusque vero sententiae Apostolus eandem rationem dat : vir capite velato? orans deturpat (χαταισχύνει) caput suum, et mulier capite non velato orans deturpat caput suum. Num caput, quod deturpari dicitur, eodem modo, quo in versu praecedente, metaphorice sit intelligendum, ut vir velatus Christum , mulier non velata virum dehonoret, an propriosuo sensu usurpetur, non plane liquet. Propter nexum cum praecedente versu haud pauci tropicum sensum praeferunt (Oec. Theoph?. Cai. lust. ctc., Mat. Disp. etc. — Calv. etc., Κὶ Br. God. etc.) sed variis modis explicant : Christus dehonoratur, quia dignus est, qui aperto capite adoretur (Iust.), aut : vir repraesentat Christum, dominum terrae; se ipsum igitur velans, l. e. signum subiectionis gerens, deturpat eum, quem repraesentat, quatenus velo indicat, etiam Christum hac in terra habere superiorem (Bisp.) etc. Verumtamen plerique sensum proprium rectius ita rctinent, ul nexus cum praecedente versu plane servetur (CArys. Theoph. Thom. Dion. etc., Est. Lap. etc., M Ev. Lt. ec. — Grot. Beng. Mey. etc.); bis enim in eadem brevissima phrasi idem vocabulum ita adhiberi, ut semel proprie (velato capite, non velato capite), semel metaphorice (deturpat capul suum) intelligatur, sine cogente ratione admitti nequit; quae hic non adest, siquidem aptissime sententia explicatur, dummodo velum esse signum subiectionis retineamus. Ktenini « considerandum est, inquit TAom., quod quilibet homo iudici assistens suam conditionem vel dignitatem debet profiteri, et praecipue assistens Deo, qui est omnium iudex », vel ut habet CArys. : « Princeps ad regem accedens signum principatus habeat oportet : sicut ergo nullus princeps sine balteo et chlaena coram imperatore comparere audeat, sic neque tu absque signo principatus tui Deum ores » ; atqui signum principatus viri est caput apertum, quo liber ad coelum aspicit seque hac in terra superiorem praeter. Christum non habere profitetur. 316 DE AULIERUM 1N COETIBUS RELIGIOSIS MABITU (11, 2-16). Caput ergo suum velo, i. c. signo subiectionis et servitutis, tegens illud dehonorat, quia velo suo declarat, caput suum non esse viri liberi, sed servi, qui hac in terra dominum habet et terram aspicere cogitur. E contrario mulier velo deposito suam a viro dependentiam negat suumque caput deturpat, quia illud simile reddit capiti meretricis, quae uti in Oriente ita in Achaia sine velo in publicum prodire solebat. Quapropter cum acerba ironia addit Apostolus : unum enin est ac si decalvetur (vel iuxta graec. : una eademque est atque rasa);
11:6
6. nam s? non velatur mulier, tondcatur; si vero turpe est muliert tondert aut decalvari, velet caput suum. Summo probro ubique fere terrarum mulieri est tonderi aut decalvari (cfr Is. 3,17. 25 ctc.) ; apud Israelitas uxori, quae adulterii accusata erat, coma tondebatur (Num. 5,18), uti teste Tacito antiqui quoque Germani adulteris crines accidebant; apud Graecos servae solae radebantur, apud Romanos saltatrices, quae pleraeque erant meretrices, tonsae aut rasae erant. Quodsi igitur, monet Apostolus, mulieres tam inverecundae et protervae sint, ut velo deposito abiectissimis mulierculis similes fieri non vereantur, eousque etiam procedant, ut velum, quod natura ipsa eis dedit, abiicientes illis in toto habitu assimilentur; sin vero tantum pudoris Sibi servaverint, ut a coma radenda abhorreant, praeter velum naturale etiam artificiale assumant, quod honesti mores invexerunt, ut hac ratione se inferioris loci, quem in Ecclesiae hierarchia tenent, memores esse ostendant. 2.) Multerem viro inferiorem esse Aistoria creationis protoparentum confirmat) 11,7-12). Arrogantia mulierum sine velo in publicum. prodeuntium ex erronea aequalitaüs christianae notione originem trahebat; quare Paulus priore argumento, quo mulieres in Ecclesia locum viris inferiorem tenere docuit, non contentus religionem christianam hac in re nihil innovasse ostendit ad creationis historiam, quae mulieri inferiorem locum iam assignet, provocans; virum enim, utpote immediatam Dei imaginem et gloriam, caput velatum dedecere, mulierem vero velum decere, quia ex viro et propter virum sit (7-10). Ne tamen viri altius sapiant mulieresque despiciant, quae sit vera eorum aequalitas, exponere non omittit (11. 12). Itaque praeceptum praecedens (v. 6) alia ratione confirmaturus pergit :
11:7
1. (Nam) vir quidem non debet velare caput suum, quoniam «mago et gloria Dei est; mulier autem. gloria viri est. Sicuti externam viri et 1nulieris relationem diversam ad Christum velut praecedentis argumenti fundamentum posuit (r. 3) , ita ex externa eorum ad Deum creatorem relatione, quae' etiam diversa est, huius argumentationis principium desumit. Namque mulier quidem, si interna eius conditio consideratur, non minus, quam vir, intellectu et libero arbitrio praedita eiusdemque, cuius ille, gratiae ct gloriae capax viro par est et aequalis neque minus, quam ille, imago Dei; at ex historia creationis diversitas quaedam externa habetur, qua viro inferior demonstratur, quia imperfectiore, ut ita dicamus, modo ad imaginis Dei rationem pervenit ideoque gloriam Dei sub uno saltem respectu imperfectius repraesentat. Re enim vera Deus primum creavit virum ad imaginem similitudinemque suam eumque omnibus animantibus terrae praefecit; ad eum quoque in paradiso voluptatis positum, ut illis nomina imponens suum dominium manifestaret, omnia animantia adduxit; ad imaginem ergo Dei creatus et super opera manuum divinarum constitutus vere gloria et honore coronatus (Ps. 8,6) immo imago et gloria Dei est. Ad nullum aliud ens creatum, velut ad superiorem quendam , ordinatus sed omnibus entibus hac in terra praefectus gloriam Dei creatoris et domini universorum perfectissimo, quo mera creatura potest, modo repraesentat; quare signum subiectionis in capite gerere non debet. Sed quia primus vir inter omnia animantia adiutorium sibi simile non invenit, Deus ex eius costa mulierem formavit, quae ei esset adiutorium si»le; quodam igitur modo ad imaginem et similitudinem viri mulier proxime creaía est, ut divinae imaginis imaginem nonnulli Patres ct interpretes eam appellare non vereantur!; Apostolus vero, licet ista appellatione non utatur, eam tamen gloriam viri dicit, sicut virum gloriam Det dixerat. Eadem enim ratione, qua mediante viro Christus mulieris, si externus et socialis eius status in Ecclesia consideratur, caput est, mulier, si externus eius status in ordine creaturarum consideratur, est gloria viri neque nisi mediante viro g/orta Det. Namque, uti apposite adnotat S. Thom. (Summ. theol. 1. qu. 93. a. & ad 1.) « vir est principium et finis mulieris, sicut Deus est principium et finis totius creaturae »; ex costa enim viri est formata eo fine, ut esset viro adiutorium simile. Quamquam igitur, utpote imago Dei, aliis animantibus ratione carentibus hac in terra est praefecta, dominium eius tamen restringitur, quia viro subiecta sit oportet. Hanc genuinam esse verborum expositionem, ex sequentibus Apostoli verbis recte colligitur (cfr 7A0mi.). Neque enim novis argumentis probat, mulierem decere subiectionis signum, uti multi arbitrantur (Chrys. elc., Salm. Est. Calm. etc.); sed mulierem esse viri gloriam ex eo confirmat, quod vir illius sit principium et finis (.A*", Thom. Lyr. Lap. etc. ; moderni fere omnes).
11:8
8. Non entm vir ex muliere est, sed multer ez viro;
11:9
9. etenim (lege : nam ettam) non est creatus vir propter mulierem , sed mulier propter virum. In priore sententia Apostolus ad Gen. 2,21 sqq., in altera ad Gen. 9,18 alludit : ex costa Adami ita est formata Eva, ut vir in ca osex ossibus suis et carnem ex carne sua cognosceret, eam, «quia de viro (^N) sumta esset, viraginem (n*N) vocaret, in ea adiutorium sibi simile haberet. Quia autem ex viro et propter virum est, ideo est gloria viri, quatenus in se, quum relate ad alius creaturas terrestres viro sit aequalis, perfectionem viri repraesentat , sicut vir, quatenus omnibus animantibus praefectus est, gloriam Dei et Domini universorum repraesentat. Ex hac mulieris ergo inferioritate, quam historia creationis docet, argumentatur Apostolus :
11:10
10. 1deo, quia sc. viro inferior superiorem hac in terra habet, debet mulier potestatem habere supra caput propter Angelos. Nomine potestatis (ἐξουσίας) non certam velorum speciem designari (uti media aetate ornamentum quoddam mulieris vocabatur imperium), sed metonymice (rem signatam pro signo) nomen usurpari, ut ἐξουσίχ sit idem quod σύμθολον τῆς ἐξουσίας, communis est et vera sententia; velum igitur tamquam signum potestatis, cui sublecta est, mulier gerat oportet!. Difficilior est explicatu appositio propter angelos. Quoniam verba haec nuda ct sine ulla coniunctione rationi indicatae adduntur, illis novam probationem non contineri, satis clarum est?. Unde iam elucet, plane reiiciendam esse 7e»/. (de vel. virg. 7; c. Marc. V. 8) sententiam (quam aliunde quoque erroneam esse constat) nomine augelorum intelligi daemones, «qui, sj virgines non velarentur, ad concupiscendas eas incitarentur, aut (sicut pauci &cath. voluerunt cfr Schoetg. MosA. etc.) vivos ad eas concupiscendas incitarent. At reiicienda quoque est illa sententia, quae ex A'r?ct Prim.in Glord. transumnta a satis multis olim tenebatur, intelligi sacerdotes praefectosque ecclesiarum; quomodo enim haec explicatio contextui conveniat, non apparet (cfr Just.). Admitti posset lust. ipsius explicatio, intelligi omnes viros in ecclesia congregatos, dummodo angelorum nomine viros designari exemplo quodam demonstraretur. Itaque illi sententia inhaeremus, quam inter Graecos Chrys. et Cyr., inter Lalinos August. (De trin. NII. 7) proposuerunt et plerique interpretes retinuerunt : « Si virum despicis, angelos reverere » (Chrys.); « grata enim est sanctis angelis pia et sacrata significatio » (Aug.); « sine dubio autem Apostolus intelligit'angelos unicuique ecclesiae constitutos ἃ Deo, qui aegre ferunt magnopere, si decorilex a quopiam violetur, quum probe sciant Creatoris hanc circa nos voluntatem » (Cyr. A/lez.). Filii Dei, 1. e. angeli, aderant, quando Deus mundum hunc spectabilem fundabat, et iubilabant propter gloriae Dei manifestationem (Job 38,7 cfr Knabenb. i. h. 1.); testes igitur erant relationis illius, quam inter virum et mulierem Deus, quum eos crearet, stabilivit; sed testes etiam eorum sunt, quae hac in terra, maxime in ecclesiis, geruntur (4.9; EpA. 3,10 etc.); « coetus enim fidelium visitare creduntur, praecipue quando sacra mysteria celebrantur » (Thom. cfr Ps. 137,1 etc.). Quare propter eorum reverentiam, quin ctiam timorem, ne contra ipsas testimonium ferant, mulieres subiectionis legem in protoparentum creatione manifestatam observare et potestatis, cui subiectae sunt, symbolum in capite gerere tenentur. Ne Apostolus, quum virum imaginem cet gloriam Dei, mulicrem vero dumtaxat gloriam riri appellct , mulieri rationcm imaginis abiudicare videretur, aliqui priorem expressionom, ac si esset hendiadys, explicarunt « gloriosam imaginem, in qua maxime eluccat Dci maiestas et imperium » eandemque significationem vocabulo gloriae attribuerunt (Lap. Men. Tir. Pic. ctc.); a qua sententia non longe videtur abfuissc etiam Theodor. (cfr Gagn. Mar.), si hominem dicit « Dci imaginem (hic) essc non secundum corpus ncque sccundum animam sed secundum solum principatum » (χατὰ μόνον τὸ ác 126v). Quae explicatio, ctsi certa quadam rationc admitti possit, uti ex supra dictis apparet suporflua cst. Vcrum velut erroncam aliquorum acath. reiicimus sententiam, qui mulierem a Paulo imaginem Dci ideo non dici arbitrantur, ne οἱ pars quacdam dominii, quod viro competat, attribui videatur (Mey. God. ctc.) ; gloría viri enim non csset, nisi ei dominium quoddam competerct, ct uti recte monet Theod. « ipsa quoque aliis imperat, scd viro subiecta essc iussa ost », ita ut dominium cius arctioribus, quam viri dominium, limitibus sit cireumscriptum. Nequc recie iidem, uti ctiam aliqui cath. (Sali. Lap. etc.), mulierem qua coniugem gloriam viri appellari censent; nam ex protoparcntum creatione Apostolus argumentum suum desumit, non ex corum mutua relatione, nequc (e solis uxoribus sed de omnibus mulicribus agit. Demum solam latini vocabuli gloriae vim considcrarunt, «qui virum ideo gloriam Dci appellari putaverunt, quia vir utpote Dci potestati immodiate subiectus causam haberct in Deo gloriandi, aut quia Dcus in viro taiiquam pulcherrimo opificio gloriari posset, atque similiter mulierem vocari gloriam viri, quia viro in ea tamquam in opificio cx se οἱ propter se facto gloriari liceret (Ilaim. Lomb. Cai. Est. Nat. M Ev. ctc.); at Paulus ad hunc sensum exprimendum non vocem δόξης sod χαυγήσεως vcl χαυγήιλατος elegissct. Vir, uti jam diximus, cst δόξα Θεοῦ, quia in co maiestas Dci, omnium creatoris et domini, repraesentatur οἵ quasi rcfulgct, atque simili ratione niulier est gloria viri. Itaque in prima generis humani origine inferioritatem mulieris Apostolus indicatam vidit, quum ex viro et propter virum creata ideoque ei subiecta sit. lllam autem asserens et vindicans, ut superbientes mulieres corinthias ad humilitatem debitamque subiectionem revocaret, correctionem simul adhibuit, ne virum plus quam par esset extolleret mulieremque nimis deprimeret (cfr CArys.). Infelix enim illo tempore ubique fere terrarum crat mulieris conditio neque usquam fere ei ille in domestica societate locus concedebatur, qui ei iure competebat; vix non velut serva in toto Oriente et in Achaia tractabatur ct saepesaepius non erat nisi instrumentum libidinum virorum ; subiectio illa, qua viro tamquam adiutorium simile inservive debuit, post peccatum in duram servitutem erat transmutata (Gen. 3,16). Iamvero inter magna, quae Christus Dominus mundo attulit, beneficia illud quoque fuit, ut mulieri illum iterum locum assereret, qui ei competebat :
11:11
11. Verumtamen neque vtr sine muliere, neque maulier. sine viro 1n Domino ;
11:12
12. nam sicut mulier de viro, τία et vir per mulierem ; omnia autem ez Dco. Quibus paucissimis verbis Paulus aequalitatem viri et mulieris, a Deo olim stabilitam et in natura expressam, per Christum esse restauratam docct. Etenim zn Domino, i. c. inter Christianos, illa intercedit. virum inter et mulierem relatio, ut alter alterius ope et auxilio indigentes mutua quadam dependentia inter se colligentur. Quae veritas, licct nunc clarius cognoscatur, in ipsa tamen natura iam est manifestata. Quodsi enim ex primae mulieris origine inferioritas eius apparet, ex propagatione generis humani cognoscitur eius aequalitas; quia prima mulier ex viro est, viro subiecta sit oportet, sed quia nunc viri non nisi per mulieres nascuntur, etiam quaedam exoritur dependentia viri à muliere. Quae omnza ex Deo sunt, quippe qui mulierem velut adiutorium simile viro creaverit; unde genuina viri ad mulierem relatio postulat, ut illa velut aequalis consideretur, sed debitae subectionis memor sit ἴ. Plerique interpretes totam hanc particulam (7-19) ita explicant, ut Paulus de solis coniugibus eorumque inter se relatione tractare videatur. Verum quamvis eum ad coniuges proxime attendere non nege mus, arctior tamen est illa explicatio sivc finis Apostoli sive argumentatio eius consideratur. Neque enim solis uxoribus sed omnibus mulieribus usum veli in coetibus religiosis ccu necessarium demonstrare vult; argumenta porro eius, quum ex prima creatione et ex propagatione generis humani sint desumta, omnes omnino viros ct omnes mulieres attingunt. Quare etiam illis non assentimur, qui ad liberorum procrcationem et educationem virum et mulierem mutuis officiis indigere urgent, aut qui maritum et uxorem sese invicem sanctificare debere monent etc. Licet enim haec omnia verissime sint dicta atque etiam verbis Pauli comprehendantur, eorum tamen sensum non exhauriunt, quippe qui latissime pateat atque omnia illa complectatur, quae Deus ipse sibi proposuit, quando mulierem tamquam adiutorium viro simile creavit. Procul dubio S. August. (De Gen. ad lit. IX. 5) quoque non satis recle vocabulum adiutorii explicat, si « non alia quam sobolis procreandae causa mulierem viro in adiutorium datam esse » asserit; neque enim vocabulo ipsi ($9, quod haud male On£. vertit 20 « sustentaculum ») neque contextui (cfr (zen. 2,129 sqq.) arctissima Ab altioribus profundioribusque rationibus, quibus praeceptum de velandis mulieribus vindicaverat, Apostolus ad magis obvias sese convertit, ad sensum naturae communem (12-15) et ecclesiarum consuetudinem (v. 16).
11:13
13. Vos ipsi tudicate vcl accuratius zn voóts 1psis seu apud vos tpsos iudicate; audite naturae vocem, quae in vobis ipsis loquens id quod decet dedecetve vobis manifestat. luxta internam igitur hane naturae vocem quaestionem, quam eis proponit, diiudicari vult, undenam desumendum sit iudicium, simul insinuans (cfr 7Àom.) : Decet mulierem non velatam orare Deum? Ex contextu clare apparet, de sola publica oratione agi; ineptissime ergo unus alterve modernus acath. (Holst.) nihil indecori in eo esse obiicit, quod cum Deo mulier non velata loquatur; immo vero haud sine ratione Paulus nomen Dei, licet per se non esset necessarium, adiecit, ut deposito velo inulierem Deo, auctori naturae, iniuriam inferre clarius pateret. De sola precatione vero publica loquitur, non eam ob causam, quia uno actu nominato alter (prophetia) subintelligatur (M«z.), tque multo minus, quia prophetia quum velatae tum non velatae, precatio autem soli non velatae prohibeatur (Est.), sed quia in genere pracscribere voluit, ne mulieres non velatae coetus religiosos frequentent ; ideo illum actum (precationem) noininat, proptcr quem praecipue fideles in ecclesias conveniunt (cfr «d v. &). Negalivi quod exspectat responsi rationem statim subdit interrogans :
11:14
14. Nec ?psa natura docet vos, quod vir quidem si comam nu- (rat , 1gnomnia est 20/2?
11:15
15. mulier vero 8ὲ comam nutriat, glorta est uli, quoniam capilli pro velamine ei dati sunt? Quid naturae nomine hic intelligatur, satis videtur esse apertum : eadem ratione, qua gentes, quae legem scriptam ἃ Deo non reccperunt, natura impellente, cuius vocem in se ipsis loquentem non audire non possunt, ca quae legis sunt faciunt (Rom. 2,1&), etiam ubique fere terrarum ea invaluit consuetudo, ut vir comatus velut effeminatus despiceretur, mulieri vero coma promissa honori et gloriae essct. Nequc arbitrarie hanc consuetudinem persuasionemque esse invectam , sed ex ipsa diversa sexuum constitulione derivari, insinuat Paulus; ampliore enim et promissiore capillatura mulier, quam vir, ἃ naturae auctore est instructa, ut capilli inulieri pro velamine esse dali jure dicantur. Quodsi quis obiecerit, nec antiquitus nec hodie apud omnes populos viros, qui comam nutriunt, despici, Apostolum ergo nomine naturae arbitrariam consuetudinem, quae apud aliquas tantum nationes exstiterit, abusive designare, respondebimus, haud pauca praecepta, quae in ipsa natura humana fundata sunt atque ab omnibus inter legis naturalis dictamina recensentur, à nonnullis populis non observari, postquam perversi mores ipsam naturae vocem quasi suppresserunt; numquid fornicatio lege naturali non est prohibita, quia nonnullae gentes barbarae illam sibi licitam arbitrantur legitimaque matrimonia fere ignorant? Deinde licct apud aliquos populos viri aut omnes aut multi naturae suae quasi vim inferentes comam nuirierint et nutriant, nullam tamen arbitror inveniri nationem, cuius mulieres comae suae nutriendae et ornandae niagnam non habucrint curam, ita ut ab ipsa natura eis hanc sollicitudinem esse inditum recle asseratur. Atqui haec universalis mulierum consuetudo ex eo solo videtur apte explicari, quod naturali suo sensu sint edoctae, sibi capillos pro vel«mento vel rectius pro amictu seu pallio (id enim graeca vox περιδόλαιον significat) esse datos, quo corpus caste et pudice contegant. Unde id, quod Apostolus, etsi illud non exprimit, docere vult, sua sponte profluit, mulieres nimirum naturalem illam inclinaüonem fovere ct adiuvare debere naturali capillorum velamento velum artificiale addentes, ut maiore cum sollicitudine suum corpus custodiant; etenim « eadem est de capillis nutriendis et dc velamento artificiali apponendo ratio » (7Àom.). Suspicatus argumenta, quibus loco, qui in ordine naturae et gratiae mulieribus a Deo assignatus sit, praeceptum suum congruere demonstravit, non omnibus probatum iri nec defuturos, qui eis contradiccrent aut ea refutare studerent, Paulus velut ultimam rationem, qua protervos ct procaces adversarios ad silentium redigat, consuetudinem ecclesiasticam affert :
11:16
16. δὲ quzs autem videtur contentiosus esse, nos Lalem consuetudinem non habemus , neque ecclesia (rectius ex graeco : eeclesiae) Dei. Urbanitatem quandam atticam nonnulli interpretes (Disp. etc.) in eo deprehendunt, quod adversarii contentiosi non esse sed videri dicantur; at nulla est ratio, cur Apostolum eiusmodi adversarios lenius tractare voluisse dicamus; quare verbo 9oxeiv hoc in loco eum sensum, quem alibi interdum habet, tribuimus, ut sit idem fere quod «uzmum nducere vcl velle : « si quis animum inducit, ut contentiosus mea argumenta impugnet » vel etiam « si cui contentiosum esse placet ». Porro brachylogice, uti saepius (cfr Rom. 11,18; Matt. 9,6; 1 Ioan. 5,9) apodosis adnectitur, ut sententia com. pleta sit : S1 quis contentiosus esse vult, scza£, nos talem consuetudinem non habere. Simili deinde modo, quo infra (14,36), unius ecclesiae corinthiae perverso usui usum aliarum ecclesiarum ab Apostolis approbatum opponit « ostendens non sibi soli haec ita videri , sed omnibus ecclesiis Dei-:» (TAeod.), iuxta quarum consuetudinem mulieres non nisi velatae coetibus religiosis intererant. « Unde si nulla alia esset ratio, hoc solum deberet sufficere, ne quis ageret contra communem Ecclesiae consuetudinem. Quarc Augustinus (ad Casul. ep. 36. al. 86,2) dicit, quod in omnibus, in quibus nihil certi definit Scriptura, mos populi Dei atque instituta maiorum pro lege habenda sint » (TÀom.). Revera mos ab Apostolo praescriptus et tam validis argumentis velut ordini naturae et gratiae consonus demonstratus in antiqua Ecclesia omnino praevaluit; « etiamsi tunc contenderent Corinthii, inquit. CArys., nunc totus terrarum orbis hanc legem et aecepit et observat; tanta est Crucifixi potestas »; quod 5. Doctoris testimonium monumentis hypogaeorum superstitibus confirmatur. Per totam quoque mediam aetatem eadem consuetudo retenta est, atque hodie quoque non tantum in integro Oriente, sed etiam in multis Occidentis terris catholicis diligenter, uti decet, observatur. quam se ecclesiasque Dei habere negat Apostolus, intelleximus usum ἃ Corinthiis invectum, ut mulieres non velatae coctibus sacris interessent. At contendendi consuetudinem intellexit Chrys. - « nos enim talem consuetudinem non habemus, ut contendamus et litigemus οἱ contradicamus »; quam explicationem cum priore coniunxerunt Oec. et Theoph. , solam post Calv. adoptarunt multi acath. (Zi&ck. D W. Mey. Kl Br. Ev. Edw. etc.); sed parum recte. Contentionis enim et contradictionis studium vitium est, et parum apte consuetudo (συνηθεία) appellatur: minus apte quoque ac superflue Paulus, si haec explicatio esset vera, ecclesias Dci hoc vitio carere assereret, quum res per 80 sit evidens. Quodsi adversarii pronomino ἡμεῖς hanc explicationem postulari obiiciunt, id negamus; Paulus enim se aliosque Apostolos vel etiam, si mavis, omnes Iudaeochristianos (cfr 7Aom. Lyr. Dion. Cai. Est. Pic. ec. M Ev. Bisp. LI. Dr. cic.), atque ecclesias inter gentiles exortas istam consuetudinem, de qua in toto pericopa agitur, ignorare aptissime asserere potuit (« nos, i. e. ego Apostolique alii, et ecclesiae a nobis fundatae » , vel « nos, i. e. ego aliique Judaeochristiani , et ecclesiae ethnicochristianae »). Inter acatholicos pauci (Holst. eic.) Apostolum ipsum de argumentorum suorum veritate dubilasse ideoque ultima haec verba adiecisse censent; quae non minus arbitrarie quam impie dici, clarum est. Ex Pauli enim verbis nihil aliud colligitur, nisi eum supposuisse, Corinthi non defuturos, quibus argumenta sua non probarentur; atque si eius inspirationem praetermittere liceret, scmper esset impium asserere, eum argumenta aítulisse, de quibus ipse dubitavit. Αἱ nihil quoque in eius argumentis est, de quo dubitare potuerit; inferiorem enim locum mulierem, licet relate ad internam gratiae vitam viro sit par, in hierarchico Ecclesiae ordine tenere, eam ex viro et propter virum esse formatam, ciusquce physicam corporis constitutionem diversam osse a viri constitutione, quis dubitat? lam vero haec sunt fundamenta, quibus tota argumentatio Apostoli innititur et ex quibus deducit, mulierem debere inferioritatem suam etiam externo subiectionis signo manifestare. Dominus N. paschali coena celebrata SS. Eucharistiam instituit; unde in primitiva Ecclesia mos invaluit, ut cum SS. Eucharistiae celebratione coena quaedam coniungeretur. Primi Christiani ierosolymitani quotidie per singulas domos privatas alternantes eiusmodi epulas habebant, quibuscum mysterium eucharisticum (fractio panis) erai connexum (Act. 9,59. 46); alibi solis diebus dominicis epulae cum Eucharistia videntur esse coniunctae (Act. 20,7 sqq.); Corinthi in loco, qui coetibus religiosis erat destinatus, mysteriorum celebrationi communis coena praemittebatur, ad quam singuli fideles cibos Aliquos afferebant (cfr ad v. 91 sqq.). Quoniam epulae istae signum et confirmatio mutuae caritatis erant, &y£rxa« appellabantur (cfr lud. 12; 9 Petr. 2,13?); at eodem nomine etiam Eucharistia, quacum erant coniunctae, comprehendebatur (S. 7gn. M. ad Smyrn. 8), uti appellatione coenae dominicae, quae Eucharistiam proxime designabat, etiam epulae illac comprehendebantur (cfr ad v. 20). Propter convivarum pravitatem, cuius prima vestigia Paulus in Corinthiis iam impugnare coactus est, agapae a mysteriorum celebratione mox videntur esse seiunctae : ctenim medio saec. 2. S. Just. (Apol. f. 65 sqq.) in sua cultus christiani descriptione cas non commemorat, eodemque saec. exeunte Tert. (Apol. 39) agapas describens de Eucharistia tacet. Nihilominus in nonnullis provinciae Africae ecclesiis usque ad S. Aug. aetatem « uno certo die per annum, quo ipsam coenam Dominus dedit, tamquam ad insigniorem commemorationem » iuxta antiquum ritum agapis cum mysteriorum celebratione coniunctis SS. Eucharistia « post cibos offerri et accipi » consuevit (ad lanuar. ep. 5^. al. 118,7) ; alibi vero jam diu antea erant suppressae ultimaeque carum reliquiae paullo post in africana quoque ecclesia sunt sublatae. Neque id mirum, si iam iu nascente ecclesia corinthia neophyti pium hunc ritum tantopere deturpare coeperant, ut severam Apostoli reprehensionem provocarent. In qua vitium, quod irrepserat, paucis verbis exponit ct acerbe vituperat (17-92); reprehensionis deinde rationem explicans agapas isto modo celebratas debitam praeparationem ad corporis et sanguinis Domini dignam sumtionem non esse ostendit (23-32), demum pauca de earum celebrandarum ratione praescribit aceuratiorem hac de re institutionem sese coram daturum esse promittens (33. 3&4). Tres igitur sunt huius tractatus sectiones. 1. Reprehensio vitiorum , quae in agaparum celebrationem zrrepserant (11,17-92). Facile fieri potuerat, ut Corinthii profundas rationes, quibus praeceptum de velandis mulieribus innitebatur, non perspicerent; quapropter Apostolus, quamvis illud Corinthi non esset observatum, praecedentem expositionem ἃ laudanda fidelitate, qua traditiones suae pleraeque in illa ecclesia observarentur, inchoare (v. 2) eamque non nisi levi vituperio eorum, quos argumentis suis contradicturos esse praevidit, terminare potuerat (v. 16). At alterum vitium, quod in eorum coetibus religiosis serpere inceperat, tam manifestum erat, ut hebetissimi illud perspicere potuerint ac. debuerint; quare etiam ad superius exordium (v. 2) respiciens cam acerbitate quadam hane rcprehensionem exorditur :
11:17
17. Hoc «utem praecipio non laudans (lege : praecipiens non laudo), quod non 2n melius, sed in deterius conventtis. Variae huius sententiae lectiones cx eo, ut videtur, sunt exortae, quod non satis constabat, utrum pronomen τοῦτο (hoc) ad superiora an ad sequentia referri oporteret. Multi interpretes illud ad sequentia, aut nd v. 23 sqq. aut ad v. 33 sq., referri aebitrantur (Chrys. Theod. etc. , Lyr. Iust. Est. ete., M Ev. Bisp. LI. — KI Br. Heinr. ctc.); at ea, quae v. 23 sqq. dicuntur, praeceptum non constituunt, sed eius fundamentum innuunt?; Apostolum autem ea, quae v. 33 sq. praecepturus est, iam hic in mente habuisse et vituperatione Corinthiorum abreptum non nisi postea expressisse, probabile non esse opinamur. Illis igitur assentimur, qui pronomen ad superiora referunt (S. Aug. de op. monach. 31.; G4 ord. et ἐπί. Herv. Lomb. Thom. etc., Gagn. $a, Lap. etc., Ma;. etc. — Mey. God. Schn. etc.). Quod enim in praecedente perieopa Paulus nihil praeceperit, aliqui (Disp. — Hof.) inepte obiiciunt, siquidem quum tota expositione tum disertis verbis (cfr vv. 6. 10) mulieribus usus veli non tantum commendatur, sed praecipitur. Quam ob rem communiorem quoque lectionem graecam (παραγγέλλων οὐκ ἐπαινῷ praecipiens non laudo) praeponendam censemus; velut novum enim pracceptum de velo imponendo hac in epistola traditur (unde etiam usus participii praes. explicatur, licet participium aor. quoque apte adhiberi potuerit), quatenus profundae eius rationes explicantur; ideo eius transgressio Paulum non impediverat, quominus fideles laudaret; at alterum vitium, ad quod transit, omnem laudem excludit, quia nullam admittit excusationem. Itaque mulieres velo uti iubens non potest laudare sed acriter vituperare cogitur (non laudo per litoten est dictum) neophytos multos, quod eorum coetus sacri non tam profectum spiritualem quam spirituale damnum producant, quum non in meltus sed in deterius convenientes non in virtute sed in malo promoveantur!. Quodnam illud damnum spirituale sit, modum, quo agapas suas celebrent, describens explicat :
11:18
18. Primum quidem convenientibus "obis 1n ecclesiam (lege : ?n ecclesia) audto scissuras esseintervos, et ex parte credo. Quin. A^? interpretatio, iuxta quam scissurae primum malum dicantur, quia aliorum damnorum fons et origo aut etiam omnium malorum summum sint, plane sit erronea, non est dubium, quamvis in. G4 ord. recepta olim multis Latinis placuerit (Herv. Lomb. Lyr. Dion. etc.); neque minorc cum iure aliquorum modernorum acath. (Hofm. etc.) reprobatur sententia , quibus πρῶτον uév idem est quod ante omnta, praeprimis; obstat enim particula μέν, quae Apostolum membrum alterum in mente habuisse docet. Quoniam vero nullum δεύτερον vel ἔπειτα δέ sequitur, interrogant moderni interpret es. quod vitium velut secundum Paulus vituperare voluerit et mutata constructionis forma huic primo opposuerit vel potius addiderit. Atque alii quidem, praceunte iam S. 7Àom. , schismata (v. 18 sq.) primum, modum vero celcbrandarum agaparum (v. 20 sq.) secundum vitium constituere censent (st. Nat. Pic. Maz. elc. — God. etc.); alii secundam reprehensionem non nisi a 12,1 inchoari arbitrantur, ita ut in tota hac pericopa de solis agapis (18-35), inde a 12,1 de perverso in coetibus religiosis usu charismatum agatur (LR. Bzsp. etc. — Mey. etc.). Quae secunda sententia nobis praeplacet; etenim verba nostri versus συνερχομένων ὑμῶν (convenientibus vobis) post brevem interruptionem, quam interiectio (ez parte credo) necessariam reddiderat, in principio v. 20. resumi et continuari videntur (συνερχομένων οὖν ὑμῶν, convenientibus igitur vobis), ita ut ad eandem reprehensionem pertineant. Porro etiam in
11:22
v. 92. verbis : Jaudo vos? in hoc non laudo ad v. 17 (non laudo) tam clare respicitur, ut a v. 17. usque ad v. 22. de eodem argumento tractari dicendum sit. Demum de scissuris Apostolus tam pauca (vel potius nihil) disserit, ut eas pro separato reprehensionis argumento habere non potuerit. Quodsi respondetur, Apostolum hoc in loco schismata paucis absolvere, quia antea (1,11-5,31) uberrime ea tractaverit et acriter impugnaverit, animad*ertatur oportet, de aliis schismatis ibi, de aliis hic agi. De prioribus enim per Chloes familiam certior factus ita loquitur, ut nuntiis allatis se plenam fidem habere toto suo tractatu demonstret; de his vero non plane certos rumores videtur audivisse, siquidem se iis non nisi ex parte credere asserit!. Porro priora, uti ex Pauli descriptione patet, totam ecclesiae vitam perturbabant gravique periculo exponebant; haec in solis coetibus religiosis (convenientibus vobis tn ecclesia. audio schismata esse), immo vero in sola agaparum celebratione sese manifestabant. In prioribus, quae ob diversum docendi modum doctorum exorta erant, de maiore minoreve Apostolorum et operariorum evangelicorum auctoritate et dignitate disceptabatur; in his quae ex relatione pauperes inter et divites esse exortae videntur, de rebus ad agapas perlnentibus agebatur. Negare quidem nolumus, illa de doctoribus schismata ad augendas scissuras in agaparum celebratione contulisse easque auxisse (id quod CArys. aliique innuere videntur); at ne id quidem certo argumento demonstrari putamus. Inter Corinthios igitur, quando conveniebant in ecclesia i. e. ad mysteria sacra celebranda unum in locum cougregabantur?, scissuras 1. Verba ex parie credo ᾿μέρος τι πιστεύω) nou significant : « quantum ad aliquos veslrum, qui erant ad contentionem proni, credo ea, quae relata sunt » (TAtoin. aliique latini), sed « partem eorum, quae relata sunt, credo νυ. Neque iu illa expressione singularem urbanitatem quaerere licet, qua reprehensionem suam Paulus mitigare voluerit (Chrys. et moderni plerique); quum enim (utique erronee) supponatur, eum hic de iisdem loqui schismatis, de quibus supra, miligatio haec prorsus fuissel superflua. Per legatos corinthios (16,15) rumores illos esse exaggeratos. forsitan. audiverit , ideoque bona sua de Corintlüis opinione accedente plenam filem incertae famae habere noluerit. 2. Haud pauci interpretes Jatini et in. hoc loco et in v. 22. nominc ecclesiae aedificium sese manifestare Apostolus audierat, plenam vero fidem rumoribus ob bonam suam de fidelibus opinionem habere noluerat; ex parte tamen cis credidit, atque rationem addit, cur fidem omnem eis non negaverit : 19. Nam oportet et haereses esse, ut et qui probati sunt manifest fi«nt in vobis. Argumentum est a maiore ad minus : « si vel ipsas haereses in ecclesia oportet esse, mirum non est, quod scissuras de agapis inter vos exortas esse crediderim » (cfr Pe/. Herv. Thom. etc., Est. Nat. Pic. M Ev. Bisp. etc. — Calov. Rück. Hofm. God. etc.). Communior fere haec est. Latinorum explicatio!, iuxta quos nomine haereseos (αἱρέσεις) gravius malum, quam nomine scissurae (σχίσματα), exprimitur. Graeci tamen (CArys. Theod. etc.), quibuscum alii, maxime recentiores, consentiunt (Caz. Just. Mai. LR. etc. — Grot. Mey. Schn. elc.), utroque nomine idem malum designari tenent, ut haec sit Pauli argumentatio : « inter vos scissuras esse ex parte credo, quia debere ipraeter alia mala) etiam eiusmodi scissuras 24er vos exoriri scio ». Quamvis utraque explicatio per se apta esse videatur, priorem tamen omnino praeferimus; cur enim Apostolus ad eandem rem designandam duo diversa vocabula eodem in argumento adhibere voluerit, eo minus intelligitur, quia simplici pronomine sermonem continuare potuit (δεῖ γὰρ τοιαῦτα xoi ἐν óuiv εἶναι) ; neque recte particula καί nostro in loco pro mera copula habetur, quum nihil, quocum vocabulum αἱρέσεις connectatur, sit expressum , sed , uti saepe, augendi vim habet (cfr Luc. 9,5; Hebr. 1,^ etc.); demum vocabula αἱρέσεις et σχίσματα ita esse synonyma , ut idem prorsus significent, verum non est ; ubicumque enim in Novo Test. legitur, vox αἵρεσις completam quandam separationem exprimit, quae cum pertinacia retinetur ideoque perdurat, vox σχίσμα vero etiam de levioribus et transitoriis dissidiis usurpatur?. Contra graecorum Patrum igitur sententiam, qui hoc in loco haereseos nomine solas contentiones (TAeod.) , quae circa mensas versentur divitibus pauperes negligentibus (PAÀot.), intelligere volunt, vocabulum eodem sensu adhiberi cum Latinis plerisque tenemus, quem in lingua ecclesiastica plerumque habet, ut erroneae sententiae pertinacem electionem et defensionem significet. Porro eodem modo, quo Dominus scandala venire dixit necesse esse (Mat. 18,7), i. e. « impossibile esse , ut non veniant scandala » (Luc. 17,1), Paulus haereses esse oportere asserit, « non arbitrii libertatem labefactans neque necessitatem quandam et vim in vitam inferens, sed id quod spectata mala hominum natura omnino futurum erat, praedicens » (CArys.). Neque tamen, licet ex mala hominum natura quasi sua sponte exoriantur, haereses esse permitteret Deus, nisi bono fidelium inservirent (efr Thom.); quem vero in iis permittendis Deus finem habeat, indicat Apostolus addens : ut et, q«i probati sunt , manifesti fiant fn vobis, i. e. ut ol δόχιμοι, sinceri et integri Christiani cognoscantur, quum verae fidei inhaerentes non propriae suae rationis fallacia placita sed Ecclesiae doctrinam praeceptaque sequantur. Nimis arcte quidem δ. 4ug. (de Gen. c. Man. I. 1) nomen probati dc solis doctoribus intelligit; nam omnes sinccros Christianos hoc in loco intelligendos essc patet; de reliquo verba egregie ita exponit : « Ideo divina providentia multos diversi erroris haereticos esse permittit, ut quum insultant nobis et interrogant nos ca, quae nescimus, vel sic excutiamus pigrilinum et divinas Scripturas nosse cupiamus. Propterea ct Apostolus dicit : Oportet haereses esse, ut probati manifesti fiant inler. vos. Illi enim Deo probati sunt, qui bene possunt docere; sod manifesti hominibus esso non possunt, nisi quum docent; doccre autem nolunt nisi cos, «qui doceri quaorunt. Sed multi ad quaerendum pigri sunt, nisi per molestias et insultationes hacreticorum quasi de somno excitentur ct de imporitia sua erubescant sibi, et de illa imperitia sua periclitari so sentiant. Qui homines, si bonae sunt fidel, non ccdunt haereticis , sed quid eis respondeant diligonter inquirunt. Nec eos desorit Deus, ut petentes accipiant et quaerentes inveniant et pulsantibus aperiatur ». Cfr etiam ea, quae de haereseon utilitate disserit alibi (Civ. Dci. XVI. 2) : « Multa ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum callida inquietudino agitantur, ut adversus eos dclendi possint, et considerantur diligentius et intelliguntur clarius ct instantius praedicantur, et ab adversario mota quaestio discendi exsistit occasio ». Ibid. XVIII. 91 etc. Postbrevem hanc interruptionem Paulus reprehensionem inchoatam resumit, qua in re scissurae illae appareant (20. 21) explicans et quantopere sint vituperandae (v. 22) ostendens. 20. Convenientibus ergo vobis in unum 1am non est Dominicam coenam manducare. Cum G4 interl. haud pauci interpretes antiquiores et moderni verba non est idem esse censent, quod non [icet vel fieri non potest ; neque dubium est, quin graecum oux ἔστιν hanc interpretationem admittat, siquidem aliquoties pro οὐχ ἔξεστιν usurpatur; sensum igitur sententiae esse dicunt : « quum in unum (locum , ἐπὶ τὸ αὐτὸ sc. χωρίον) convenitis, ita agitis, ut iam non liceat vobis coenam dominicam manducare » vel « ut jam non possitis, sicut oportet, coenam Domini manducare » (cfr Lomo. Thom. Lyr. (agn. Salm. etc. — Beng. Mey. Schn. eic.) Cur vero ad rariorem illam formulae οὐχ ἔστιν explicationem recurramus, nulla est ratio, atque rectius cum aliis exponimus : « Quum ad celebranda mysteria convenitis, (hoc quod agitis) iam non est coenam dominicam manducare sed omnino alia res » (cfr CArys. Theod. etc., A'eretc., Herv. Cat. Est. Lap. Pic. ctc., Ma. Disp. etc. — Grot. God. etc.). Sed quidnam est coenam Dominicam manducare? « Acceplionem Eucharistiae, inquit S. Aug. (ad Ian. ep. 55,5) dominicam coenam vocat »; sim. Zeod. : « Dominicam coenam appellat sacramentum dominicum »; quae sententia haud paucis quidem probatur (Pel. GÀ ord. Lomó. Thom. etc., Sa etc. — Wolf, Ilofm. eic.) atque ex eo confirmari videtur, quod Apostolus statim de SS. Eucharistiae institutione agit (v. 23 sqq.); neque tamen probari potest, quatenus de sola Eucharistia Apostolum loqui asserit; namque isti abusus, quos v. 21. Apostolus recenset, ut unusquisque suam propriam coenam praesumeret, alius esuriret etc., in sumtione Corporis et Sanguinis Domini locum habere non potuerunt, neque ea, quae v. 33 sq. praescribit, ut se invicem exspectent etc. , ullo modo intelliguntur, si de sola Eucharistia agitur. Attamen eorum quoque nobis non probatur sententia , qui solas agapas coenam Domini vocari putant (CArys. etc., Prim. etc., Gagn. Est. Nat. Pic. etc.) sed cum plerisque modernis (Caz. Iust. Lap. etc., Mai. Bisp. LR etc. — Mey. (70d. etc.) totum convivium intelligimus, quod ut ultimam Domini coenam imitarentur et commemorarent, primi Christiani statis diebus celebrabantcuiusque partem aut primam aut ultimam (sed praecipuam) sumtio SS. Eucharistiae constituebat ; recte enim dominica coena vocabatur, quia ἃ Domino erat instituta et Dominus sese ipse in illa fidelibus manducandum dedit. luxta CArys. oblatio et sumtio Eucharistiae agapas praecessit , iuxta Aug. eas secuta est, iuxta modernos aliquos (acath. Mey. etc.) tempore coenae panis, finita coena calix offerebantur et sumebantur. Quae tertia sententia aliud fundamentum non habet, nisi erroneam explicationem historiae institutionis (cfr «d v. 25); ad duas alias quod attinet, certum οἱ definitum ritum co tempore nondum exstitisse arbitramur (id quod etiam innuit S. Au. ad lan. ep. 55,6); ex “οί. 29,46 et 20,11 enim concludere licet, panem fractum, 1. e. Eucharistiam consecratam et «istributam esse ante coenam communem ; sed ex nostra pericopa colligitur, Corinthi saltem eundem ritum esse observatum, quem lominus ipse tenuerat finita coena paschali Eucharistiam instituens. Illud, quod in suis coetibus Corinthii agunt, nihil habere commune cum coena, quam Dominus cum discipulis suis ante passionem celebravit, facile apparet : 21. Unusquisque enim suam (τὸ ἴδιον suam propriam vel privatam) coenam praesumit «d manducandum (προ- λαμβάνει ἐν τῷ φαγεῖν i. e. aliis, ut cum iissua dividat, non ex spectatis praeoccupat, si manducandi tempus advenit; unde mirum non est, quod) e£ alius quidem. esurit, altus autem. ebrius est. Qua ex descriptione iure concludimus, fideles ad hanc coenam communeni pro suis quemque facultatibus cibos attulisse, qui omnibus inservirent,, divites vero neglectis pauperibus iisque esurientibus laute ita esse epulatos, ut iustos limites transgressi gulae ac ventri servire viderentur. Cum alüs Es/. censet, ebrictatem hoc loco non eam esse intelligendam, quae usum rationis tollat; at quousque neophyti, postquam coenis illis abuti coeperunt, progressi sint, prorsus ignoramus; ceterum in utroque membro aliquid suppleatur necesse est, quum Apostolus ciborum e/ potus abundantiam, qua divites abutebantur, penuriac ciborum δὲ potus, qua premebantur pauperes, opponere voluerit. Duo divitum crimina esse bene notat CArys., « quod ventrem impleant et inebrientur idque esurientibus pauperibus. Quae enim omnibus in communi apponenda erant, iis ipsi soli se ingurgitabant ad | voracitatem et ebrietatem pervenientes. Ideo non dixit : alius quidem esurit, alius satiatur, sed : ebrius est. Horum autem utrumque per se dignum est reprehensione : nam inebriari, etiamsi pauperes non despiciuntur, culpa est, et pauperes despicere etiam absque ebrietate est vitium : cogita igitur, quanta sit iniquitas, si duo simul sint coniuncta ». Quapropter magna cum indignatione, quae vividis interrogationibus sese manifestat, Paulus exclamat : 292. Numquid domos non habetis ad manducandum et bibendum? aut ecclesiam Det contemnitis , el confunditis eos qui non habent? Quid dicam vobis? Laudo vos? In hoc non laudo. Quodsi convivia agere volunt, iis non desunt domus privatae, in quibus illa ita instruere possunt, ut pauperes non offendantur. Ecclesia Dei vero quum divitibus tum pauperibus constituitur, qui coram Deo omnes sunt aequales; quae tota fidelium congregatio contemnitur, si qui ab ea ita se separent, ut coram omnibus privata sua convivia opipare apparent pauperesque dignos non habeant, quos invitent. Licet igitur libenter eos laudare velit, in hac tamen re eos laudare nequit, quia « non in melius sed in deterius conveniant » (v. 17). 2. Agapae Corinthiorum apta praeparatio ad. Eucharistiam non sunt (11,23-32). Corinthios ob modum, quo agapas una cum SS. Eucharistiae oblatione, 1. e. coenam dominicam, celebrent, revera non laudem mereri sed gravi vituperatione esse dignos, Apostolus hoc argumento probat : Sicut ex historia institutionis eius elucet, in SS. Eucharistia Dominus fidelibus verum suum corpus verumque suum sanguinem tamquam cibum et potum reliquit, ut in eius sumtione suam passionem annuntiarent (23-26) ; quare ne quis indigna eius sumtione culpam poenamque sibi attrahat, non nisi post debitam praeparatonem ad eam sumendam accedat necesse est (27-29); atqui conditio ecclesiae corinthiae ostendit, Eucharistiam ibi a multis indigno (vet minus digno) modo recipi (30-32); ergo apparet, agapas, quas Corinthii ultimam Domini coenam imitantes sumtioni SS. Eucharistiae praemittunt, non ita celebrari, ut debitam constituant praeparationem ad Christi passionem in hoc mysterio annuntiandam. Quam conclusionem, quum sua sponte colligatur, pro more non exprimil, sed in sequentibus versibus (33 sq.) statim nonnulla de modo agaparum celebrandarum statuit. Velut fundamentum argumoentationis igitur institutionis SS. Eucliaristiae historiam, quam a Domino immediate acceptam Corinthiis tradidit, eis in memoriam revocat (23-25) fineinque eius paucis verbis explicat (v. 26). Argumentum enim afferri, quo vituperationes praecedentes (v. 22) iustas esse demonstratur, particula causalis γάρ (enzmn) satis docet.
11:23
23. Ego enim accepi a. Domno, quod et. tradidi vobis, quoniam Dominus Iesus in. qua nocte tradebatur, accepit panem eic. Iure merito antiquiores interpretes omnes (cfr 7Aom. Lyr. Cai. Est. lust. etc.) οἱ moderni plerique (4f Er. Bisp. L R. Dr. Hamó. — Beng. Olsh. (:od. etc.) contra unum alterumve cath. (3a?) et haud paucos acath. (Beza N/ Br. Schn. Goeb.) tenent, Paulum zmmediate ἃ Christo accepisse illa, quae de ultima coena Corinthüs tradidit. Minime quidem negamus, praepositione ἀπὸ solam traditionis a Christo originem exprimi, nihil vero de acceptionis modo, immediatusne an mediatus fuerit, doceri!; at tota phrasis mediatam acceptionem prorsus excludit. Etenim praeprimis animadvertas velim, doctrinas quidem, quas Dominus Apostolos docuit, per eos ita ad eorum discipulos pervenire, ut hi recte dicere possint, se illas (mediantibus Apostolis) ἃ Domino accepisse; at aliter omnino se res habet, si de Domini rebus gestis agitur, quarum Apostoli spectatores fuerant et testes esse debebant; numquam ca, quae Dominum agere viderant, se a Domino rccepisse dicunt (efr 1 Ioan. 1,1 sqq. ; 92 Petr. 1,18); atque nosquoque parum apte diceremus, a Dom?no per loannem nos Lazari resuscitationem accepisse. lam vero de facto historico , cuius primi Apostoli speclatores fuerant, hic agitur. Porro quum Apostolus cum quadam emphasi dicat : ego accepi a Domino , seque Corinthiis opponat, qui ipso mediante eandem rem a Domino acceperant, evidens est, eum talem acceptionis modum designare, qui ipsi soli est proprius. Demum procul dubio ea, quae de SS. Eucharistiae institutione hic tradit, uti ca, quae de morte et resurrectione Domini infra docet (15,3), ad Evangelium pertinent, quod ubique praedicavit; atqui Evangelium suum « neque ab homine accepit neque didicit (οὐδὲ παρ᾿ ἀνθρώπου παρέλαθεν οὔτε ἐδιδάχθη) sed per revelationem Iesu Christi » (Ga/. 1,12). Omnino igitur tenendum cst, Paulum praeter dogmata proprie dicta etiam totam suam scientiam de Domini N. vita terrestri immediate a Christo ipso glorificato accepisse, quamquam quo tempore ct quo in loco (forte triennio illo, quod in Arabia peregit (al. 1,17; et quo modo (utrum per visiones an interna illustratione etc. efr “εἰ. 9,12; 22,17 sqq.; 23,11; 26,15 sqq. etc.) omnia haec sit edoctus, plane ignoramus. bus diversis fontibus innotesceret. S. Matthaeus, qui ultimae coenae interfuerat, tamquam testis ocularis eius historiam narrat (Matt^. 26,20-29), et S. Marcus, quem Evangelium a B. Petro praedicatum literis mandassc Patres testantur, alterius testis ocularis relationem nobis transmisit (Marc. 14,171-25). Qui duo inter sc verbis quoque fere omnino consentientes unum quodammodo fontem constituunt; alterum SS. Paulus et Lucas constituunt, qui inter se iterum vicinissimi, a duobus prioribus minime quidem, uti clarum est, re, sed verbis inagis minusve dissentientes ea tradunt, quae Dominus glorificatus dc ultima sua coena cum Paulo communicaverat ; Lucae enim relationem (Zwuc. 29.19. 20) a Paulo dependere ex 60 satis constat, quod testibus Patribus terlius Evangclista Evangelium ab Apostolo gentium praedicatum in libro condidit'. Duorum igitur ocularium testium narrationem, quao, etiamsi ab corum inspiratione abstraheremus, plenam nobis certitudinem daret, Dominus ipse tamen iam in coelum clevatus Paulo apparens quodammodo confirmavit suamque confirmationem itcrum per duos testes nobis transmitti voluit, ut omni dubitationi, quam augustissimi huius mysterii sublimitas et praeclarissimi huius doni magnitudo in animis provocare potuit, aditum praecluderet thesaurosque suac infinitae caritatis apertius nobis manifestarct. Merito cum CA»rys.^ omnes fere interpretes tempus institutionis non sine ratione a Paulo indicari monent, quum ad confundendos Corinthios non parum conferat : Dominus enim eadem nocte, in qua homines erga eum tam ingratos se exhibebant, ut unus ex discipulis eum hostibus acerbissimis traderet, alter eum ter negaret, reliqui eum timidi relinquevent, in suae passionis memoriam hoc caritatis suae sacramentum instituit, cuius celebrationem Corinthii nunc tam levi et lascivo modo peragunt. Illa igitur nocte in ultima coena paschali Dominus [Iesus accepit panem aliquem azymum ex iis, qui in mensa appositi erat (Z.46:v ἄρτον, Evangelistae quoque omnes articulum omittunt),
11:24
25. e£ yratias agens fregit et dixil : (Accipite et manducate) : hoc est corpus meum , quod pro vobis tradetur ; hoc facite zn meam commemorationem. (iratias agens (εὐχαριστήσας) iuxta. Paul. et Luc., benedicens [εὐλονήσας) iuxta Matth. οἱ Marc. Dominus panem fregit; sed duo verba easdem preces designant, quare in liturgia recte connectuntur (« gratias agens benedixit » Canon Missae) ; benedictio enim erat cum gratiarum actione coniuncta !. Ceteroquin participiis aoristi, quibus sacri scriptores utuntur, non indicatur, benediclionem actionemque gratiarum iam esse terminatam, antequam sequentia verba pronuntiabantur (id quod contra S. Thom. Summ. Ill. 18,1. ad 1. valde urgent Est. lust. etc.); sed quia participium aor. cum altero aoristo finito haud raro ita connectitur, ut duas actiones eodem tempore fuisse significetur, participia εὐχαριστήσας et εὐλογήσας apte adhiberi potuerunt, etsi praeter verba consecratoria ea occasione non essent alia a Christo prolata, multo magis autem, si longioris actionis gratiarum et benedictionis iam inchoatae pars praecipua verba consecratoria erant*. Ob eandem quoque rationem ex Scripturae verbis cum certitudine definiri nequit, utrum fractio consecrationem praecesserit, id quod multis placet, au secuta sit, id quod alii velut probabilius admittunt. Verba accipite et manducate ex Matth. 26,26 probabiliter huc irrepsisse iam monuimus (cfr VV. LL.); S. Lucas quoque, qui in reliquis cum Paulo consentit, ea praetermittit. Porro verba Aoc est corpus meum, quibus Dominus panem in corpus suum transubstantiavit, « ἃ SS. Evangelistis commemorata et a D. Paulo repetita, quum propriam illam et apertissimam significationem prae se ferant, secundum quam a Patribus intellecta sunt, indignissimum sane flagitium est, ea & quibusdam contentiosis et pravis hominibus ad fictitios et imaginarios tropos, quibus veritas Carnis (et Sanguinis) Christi negatur, contra universum Ecclesiae sensum detorqueri » (Conc. Trid. Sess. 13. De SS. Euchar. Sacr. cp. 1.). Revera tam clara sunt, ut inireris, quod umquam alio, quam catholico, sensu explicari potuerint. Pronomen hoc rem esse praesentem designat nec quidquam de rei ipsius natura indicat; est igitur illud, quod Dominus manibus suis tenens discipulis post prolatam consecrationis forinam daturus est. Copula es subiectum cum praedicato ita coniungit, ut unum alteri aequum et par esse ostendat; ineptissime enim loquuntur, qui verbo esse repraesentativam aut figurativam vim attribuunt, ac si est umquam vel usquam sit idem, quod signzficat aut repraesentat. Fieri procul dubio potest, ut istis quoque in sententiis, in quibus subiectum cum praedicato verbo substantivo (esse) coniungitur, aliqua improprietas inveniatur, at haec numquam in copula est quaerenda, qua duo extrema coniunguntur et uniuntur, sed aut in praedicato aut in subiecto, immo interdum in utroque. Si statuam aliquam ostendens dico : « Hic est Marcus Aurclius », nemo non intelligit, praedicatum improprio sumi propositionemque meam esse : « Hacc cst imago Marci Aurelii ». Sic crucem, ancoram, cor explicans recte dico : « Hacc est fides » (i. e. symbolum fidei), « hacc est spes » (symbolum speci), « haec cst caritas » (symbolum caritatis). Sio quoquo Apostolus, postquam praemonuit ca, quae de Abraham eiusque duabus uxoribus ct duobus filiis retulit, per allegoriam (i. c. typice) esso dicta, pergit : « Haec (rectius: hae, sc. duae uxores, aca: sunt duo testamenta » i. e. typi duorum testamentorum (Gal. 1,24). In omnibus his exemplis praedicatum improprie sumitur; subiectum vero improprie intelligitur in sententia, quam iam explicavimus : « Petra (1. c. ille qui ex petra Israclitis aquam dcdit) erat Christus » (cfr ad 10,4). Similia sunt alia exempla, quibus adversarii verbo subsiantivo vim significandi vel repraesentandi víndicaro conantur. Atqui evidens est, eiusmodi propositiones non intelligi, nisi auditor improprium sensum, qui pracdicato aut subiecto attribuitur, cognoscat atque ex adiunctis concludere debeat aut saltem possit, non alio quam isto improprio sensu alterutrum revera adhiberi. Unde elucet, in nostra sententia (Aoc est corpus meum) eo solo in casu realem corporis Dominici praesentiam atque panis in corpus Cliristi transubstantiationem non doceri, si verba corpus neum improprie intelligi possent ac deberent. Iamvero improprie explicari deberent, si transubstantiatio poteslatem Christi superaret; atque id revera locum habere, contendunt maxime recentissimi interpretes acath. (Mey. God. Heinr. etc.) , sed eos ad theologos remittimus, qui omnes difficultates contra realis praesentiae et transubstantialionis possibilitatem ab antiquis et modernis haereticis excogitatas fuse ct docte solverunt. Porro verba Domini possent saltem imnproprie intelligi, si discipuli, quibus praesentibus prolata sunt, aut aliunde scivissent aut ex &diunctis concludere debuissent, panem fractum nihil essc nisi symbolum aut figuram corporis Christi in cruce passi; sed nec ex natura sua nec ex communi hominum acceptione panis fractus symbolum eiusmodi est, nec panem fractum fore tale symbolum a Christo antea umquam est iudicatum, neque hic indicatur, neque adiunctis ullo modo insinuatur; ergo vocabula corpus meum proprio sensu intelligantur oportet, nec quidquam restat, nisi ut cum Palribus omnibus et catholicis interpretibus, vel potius cum Ecclesia verba ita interpretemur, ut Christum corpus suum vere etl realiter ct substantialiter discipulis suis manducandum tradidisse nobisque tradere dicamus !. Quae explicatio non parum confirmatur verbis additis : quod pro vobis tradetur; de cuius additamenti, quod a Me. et Marc. omittitur, lectione non satis quidem constare diximus (cfr VV. LL.), at differentiae non magni sunt momenti. Si cum quatuor antiquioribus codd. graecis lectionem τὸ ὑπὲρ ὑμῶν (quod pro vobis) praeferimus, [2 . v . 9 4 participium ex praecedente verbo (ἔκλασεν) suppleri oportet?, ita ut eundem sensum habeamus, quem plerique codd. graeci exprimunt : τὸ ὑπὲο ὑμῶν χλώμενον (quod pro vobis frangitur). Praeterea. verbum frangendi, si (uti nostro in loco) ad id quod manducandum est refertur, ex notissimo usu biblico significat « in cibum dare » vel ministrare ?; quare tertia lectio {τὸ ὑπὲρ ὑμῶν διδόμενον quod pro vobis datur vel tradztur), quam etiam S. Lucas habet, a praecedentibus sensu vix differt. Unde ineptam esse adversariorum explicationem patet ; quid enim sibi vult haec propositio : « hoec, quod manibus tenens vobis daturus sum, repraesentat corpus meum, quod in cibum datur »? Neque enim rei, quae non exsistit (secundum adversarios enim corpus Christi non datur in cibum), alia res potest esse signum vel symbolum; neque explicare licet : « hoc est symbolum corporis mei ἦι cruce fracti », quia corpus Domini in passione fractum non est (Joun. vel symbolum corporis datur, scd corpus ipsum Domini, « qui semet ipsum dedit pro nobis, ut nos redimeret » (7z7t. 9,15) ct « scmetipsum tradidit pro nobis oblationem et hostiam Dco in odorem suavitatis » (Eph. 5,2) etc. Omni izitur ex parte tropica verborum dominicorum explicatio excluditur. Caí. quidem vorba : quod pro vobis frangitur ad passionem rcfert, « quum voerissimum sit, vcrum Christi corpus multipliciter fractum csse; nam ct fractum fuit quantum ad cutem, quum flagellatum cst a Pilati militibus, fractum quoque fuit quantum ad carnem in manibus et pedibus clavis, quibus fixum est in crucc, et fractum demum est in latero, quum unus militum lancea latus cius pupugit »; eo facilius autem hanc explicationem admitli posse putat, quia passio Domini iam quasi fucrit inchoata ac proin parlicipium praesentis temporis (χλώμενον quod frangitur) difficultatem non crect. At practcrquani quod huic explicationi vcrba /oan. 19, 33.36, uti iam innuimus, obstant, durissima quoque metaphora csset, si corpus, quod vulneratur aut pungitur, frangi diceretur (cfr Est.); participium praes. χλώμενον autem, licet vcrbis praesentis teinporis ctiam res proximc futura designari possit, non 1nagis δά futuram passionem referre licct, quam participium ἐχχυνόμενον, quo in. altcra consecrationis formula trcs Evangelistae utuntur quodque, uti ex Luc. 22,20 elucet, ail Domini sanguinem post consocrationcm in calico praesentem rcfcrtur. Nequo tamen negamus, fractioncm corporis dominici in sacramento, i. c. fractionem spccicrum panis sub quibus continctur, inystico quodam modo ropracscentarc. passionem eiusdem corporis in cruce: clonim « sicut species sacramcentalcs, inquit S. Thom. Sum. III. 77,7) sunt sacramentum corporis Christi veri, ita fractio huiusmodi specierum cst sacramentum dominicao passionis, quao fuit in corpore Christi vero ». Demum attende, participiis χλώμενον οἱ διδόμενον, quum ad corpus eucharisticum roferantur, claro indicari sacrificalom rationcin huius ntysterii ; scd accuratior huius sentenliac explicatio pertinet ad theologiaun dogmaticam. Cum Luc. 22,19 Paulus quoque conseeratoriis verbis praeceptum Domini addit : Hoc facite in meam commemorationem, quo discipuli non tantum illud ipsum, quod Dominum facere viderant et audierant (hoc), ipsi quoque facere, i. e. iisdem verbis panem in corpus dominicum transmutauates sacrificium incruentum offerre jubentur, sed etiam potestate, qua id facere possint, instruuntur, i. c. sacerdotes Novae Leges constituuntur; nisi enim haec potestas eis collata esset, praeceptum hoc eis imponi non potuissct; siquidem alia in occasione eis hanc potestatem collatam esse, nec ex Scriptura nec ex traditione hauritur. Quare iure merito 7;/dent. (Sess. 92. Decr. de sacr. missae. c. 2. cfr cp. 1) duplici hoc sensu verba illa intelligenda esse docet anathemate dicto iis, qui his verbis Apostolos sacerdotes essc institutos aut illos aliosque sacerdotes corpus et sanguinem Domini offerre iussos esse negant. Quae iam Domini commemoratio in hoc mysterio facienda sit, Apostolus statim (v. 26) explicabit; sed antea narrationem institutionis absolvit :
11:25
25. Szmiltiter (sicut panem accepit et gratias agens distribuit inter discipulos verbis consecratoriis prolatis, accepit et gratias agens distribuit) et calicem postquam. coenavit dicens : Hic calix Novum Testamentum est in meo sanquine : hoc facite, quotiescumque bibelis 2n meam commemorationem. Quoniam iuxta Matth. et Marc. Dominus coenanlibus illis (ἐσθιόντων αὐτῶν) panem accepit et fregit, iuxta Paul. et Luc. autem accepit cal?cen postquam coenavit (τὸ πο- τήριον μετὰ τὸ δειπνῆσαι, Can. Miss. : postquam coenatum est), cum Thom. ct Bellarm. (De Euch. IV. 97) multi quoque moderni interpretes (maxime acath. Mey. Heznr. Gocó. elc.) inter coenam panem, finita coena vinum consecratum esse censent, dum alii (Schanz in Luc. 32,90. — (od. etc.) saltem temporis intervallo quodam longiore duas consecrationes separatas esse putant. Communior tamen et, ni fallor, verior sententia utramque in fine coenae sese immediate excepisse tenet (cfr Est. Iust. etc., Disp. Dr. etc.) ; immerito enim duabus expressionibus : ἐσθιόντων αὐτῶν et μετὰ τὸ δειπνῆσαι. diversa tempora indicari putantur. Prior enim, utpote generalior, totum tempus ἃ momento , quo ad coenandum accubuerunt , usque ad illud, quo ἃ mensa surrexerunt, complectitur; altera coenam ipsam quidem finitam esse docet, sed eos ἃ mensa nondum surrexisse simul insinuat : itaque nihil obstat, quominus ambae de eodem temporis momento, i. e. de finc coenae, intelligantur. Mat. ct Marc., qui de tempore, quo coena facta est, iam locuti erant, pro rei natura ante primam consecrationcin adnotarunt , tolam rem inter coenam gestam essc; Paulus, a quo Luc. relatio dependet, quum de coena dominica nondum esset locutus, priori consecrationi tempus, quo coena habita est, praemisit (iv τῇ γυχτί, παρεδίδοτο) atque deinde antc secundam consecrationem tempus, quo res ipsa gesta est, accuratius definivit (μετὰ τὸ δειπνῆσαι). Proeul dubio si ab eodem auctore sacro primae consecrationi prima temporis indicatio (ἐσθιόντων αὐτῶν), alteri altera (μετὰ τὸ δειπνῆσαι) adiecta esset, oppositionem quandam admittere et duas consecrationes temporis intervallo separare cogeremur, sed talis oppositio nunc non adest, quum diversi scriptores duabus illis expressionibus, quibus idem temporis momentum designari potest, utantur. Cui haec explicatio non satisfecerit, is apud Paul. et Luc. cxpressionem τὸ ποτήgtov μετὰ τὸ δειπνῆσαι ita coniungere poterit, ut quartum et ultimum poculum, quo iuxta iudaicum ritum coena paschalis terminabatur, intelligatur : « poculum quod finita coena sumi solet »; cui explicationi favet articulus, quem aul. ct Luc. adhibentes se de definito et noto poculo loqui innuunt (τὸ ποτήριον), Matth. et Marc. autem omittunt. Neve obiiciatur dici debuisse : τὸ ποτήριον τὸ uszà τὸ δειπνῆσαι, siquidem articulus ante appositionem adiectivam, quao nomine et praepositione conslat, a Paulo haud raro omittitur (cfr ad 2,7), — Parum recte Est., quem M Ev. Dr. etc. sequuntur, calici a Paul. et Luc. temporis definitionem additam csse coniicit, ut hic calix a priore, quom Luc. 22,17 commemvoraverat, distinguoeretur; hacc enim coniectura, licet ad Lucae expressionem explicandam forte sufficeret, narrationi Pauli explicandae non convenit, qui de altero calice non loquitur; neque dicere licet Paulum haec & Luca desumsisso, quum certum sit, Lucam a Paulo dependere. Neque nobis eorum probatur sententia, qui ipsam corporis dominici sumtionem verbis μετὰ τὸ δειπνῆσαι designari putant (Pisp. etc.); vorbo δειπνεῖν enim significatio hacc non competit. A vero etiam abcrravit 1ust., qui participio ἐσθιόντον sensum aoristicum attri- Buit (postquam manducaverunt), quem non admittit. mulae differunt, quod Moyses de vetere, Dominus de novo (7er. 31,31) foedere vel testamento loquitur. Adnotemus cnim oporlet, graccum vocabulum διαθήχης et. pactum inler vivos, i. c. foedus, ct dispositionem inortis causa , i. e. testamentum, significare, quapropter ad transferendum hebr. vocabulum m2 ab alexandrinis interpretibus apte est adhibitum. Nam rolatio, quae Deum inter et populum israeliticum post datam Legem intercessit, uti illa, quae Deum inter et genus humanum post Christi mortem intereedit, duplici ratione considerari potest ac debct. Foedus enim est, quatenus Decus per Moysen et per Christum certas promulgavit conditiones, quibus adimpletis homines certas promissiones essent obtenturi. At Christus, utpote Deus homo, ille ipse cst, qui in novo testamento suis promisit hacreditatem suamque proinissionem ratam fieri voluit sua ipsius, tamquam testatoris, morte; hac igitur ratione promissiones eius sunt tcstamentum, quod « nondum valct, dum vivit, qui testatus est » (Hebr. 0,177). Cuius testamenti typus sunt promissiones Abrahae seminique cius lactae, quae ctiam ratae non erant nisi ex futura morte Christi (Gal. 3,15 sqq.), atque huius futurae mortis typus victimae veteris focderis crant. Sicul ergo novum testamentum ratum et confirmatum est sanguine Chrisli, ita typicum vetus testamenlum confirmari debuit sanguine tvpicorum sacrificiorum. Hinc Moysis verba vcrbis Christi plane. consonare apparet ; quapropter si Z xod. 24,8 verus sanguis, ct non figura vel symbolum sanguinis, typicarum victimarum intelligendus est, ctiam in verbis institutionis apud Matth. ct Marc. verus sanguis, et non figura sanguinis, Christi intelligi debet; atque verba : Aic est sanguis meus novi testamenti eadem rationc, qua praecedentia : Aoc est corpus meum , omnem tropicam explicationem prorsus excludunt. Quibus praemissis viam nobis patefecimus ad explicandam consecrationis formulam ab Apostolo (et Luc.) relatam, quae licet a formula duorum priorum Evangelistarum verbis dissentiat, re dissentire non potest. Revera inter duas formulas illa sola intercedit differentia, quod iuxta Matth. ct Marc. illud directe indicatur, quod in calice post consecrationem adest, et indirecte illius effectus exprimitur (hic est sanguis meus, quo novum testamentum confirmatur), iuxta Paul. et Luc. autem directe enuntiatur effectus et indirecte illud, quod in calice est (hic calix i. c. quod in hoc calice continetur, est novum testamentum meo sanguine confirmatum). Tropica igitur locutione utuntur Paw. et Luc., quum sanguinem Christi in calice contentum dicant testamentum ipsum , quia integrum ab hoc sanguine dependet, ita ut sine illo omnino non esset (cfr ust.). sanguine oius quasi conscripta sit et quo ius ad hacrcdilatem accipiendam haeres acquirat. Immoerito tamen, ni fallor, nogat Bellurm., in secunda cxpressione tropum adesso, atque exemplum , quod affert ex Gen. 17,13 ct Eccli. 45,21, ubi circumcisio, etsi non erat nisi signum focdcris, foedus (n2) vocatur, profecto non demonstrat, vocabulum foederís $cnsu proprio quum focdus ipsum tum signum foedcris significarc. Atque rectc monct Franzel. (De Euchar. 1868. p. 48), « argaumcnta catholicac demonstrationis nullatenus uiti principio, quod sano falsum ossot, non potuisse Christum adhibere in inslitutione Eucharistiao ullum genus tropicac locutionis »; id unum supponi, « Christi orationem fuissc prudentem, intelligibilem, perspicuam ». Inter modernos de grammatica phraseos constructiono disputatur. Antiqui ferc omnes cam supponunt const!ructionem, «quac. hodie quoquo plerisque probatur, ut verba ἐν τῷ ἐμῶν alyazt sint adicctiva appositio ad pracdicatum ἢ χαινὴ διχθήχη (cfr Mai. Bisp. etc. — Heinr. 60d. Goeb. ctc.); formula ergo conipleta essct: τοῦτο τὸ ποτήριόν ἐστιν $ χαινὴ διχθήχη (5) iv t ἐμῶν αἴματι (ótaci0safvv). Ob arliculi (quom in eiusmodi appositionibus ἃ Paulo haud infrequentcer oinitti jam monuimus) tamon defectum alii minus recte verba ἐν τῷ ἐμῷ αἵματι immediato adiungere malunt copulac ἐστίν atquc explicant : « hic calix est propter sanguinem meum, qui in co continetur, novum testamentum » (Mey. Kl Br. ctc.^. — Non defucrunt olim, qui latina verborum versiono apud Luc. (hie est caliz Novum Testamentum ctc.) in. crroreim inducti, solum pronomen (τοῦτο) essc subiectum putarent, ita ut vorba : ἢ xat, διαθήχη, ἐν τῷ ἐμῷ αἴματι velut appositio ad praedicalum τὸ ποτήριον accederent. (lust. etc.). Quac explicatio per sc parum cest apta οἱ Pauli verbis plane excluditur. Eadem ratione, qua priori formulae etiam Luc., secundae solus Paulus addit : Aoc facite, quotiescumque bibetis, in meam commemorationem , ut huic fini per Dominum ipsum indicato corinthiam agaparum celebrationem repugnare demonstret. Licct verbum /ibetis nude Sit positum, de sola calicis consecrati sumtione sermonem esse, luce clarius est, ut non intelligatur, quomodo acath. quidam (ofm.) sententiam generaliore sensu de omni symposio (ΠΡ) explicaverit. Quia non absolute, sicut in priore formula, sed cum aliqua restrictione (quotiescumque Dibetis) praeceptum proferatur, aliqui catholici (cfr Bellarm. De Euch. IV. 25; Est. ctc., M Ev. Dr.) ex co haud improbabile argumentum , quo sumtionem calicis non omnibus fidelibus necessariam esse demonstretur, deduci putant; sed non satis recte. Proxime enim et directe soli Apostoli (eorumque successores) his verbis id facere iubentur, quod Christum facere viderant, potestateque, qua id facere possint, instruuntur; fideles vero non nisi indirecte hoc praecepto attinguntur, quatenus ipsi quoque, si mysteriorum celebrationi intersint atque corpus sanguinemque Domini sive realiter sive spiritualiter accipiant, passionis dominicae memores sint oportet. Id enim Apostolus ipse docet addens :
11:26
96. Quotiescumque enim manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabilis, donec veniat. Pro tempore futuro, quo Vulg. utitur (manducabitis, bibetis) , melius ex graeco (ἐσθίητε, πίνητε! retinemus praesens (manducatis, bibitis), quia sententia est generalis; graecum quoque verbum χαταγγέλλετε, quamvis forma imperativa esse possit (annuntiate) et ab haud paucis ita explicetur (CÀhrys. Thom.etc., Est. etc., Dr. etc.), rectius pro indicativo (annuntiatts) sumimus (TheopA. Pel. Cati. Nat. Mai. LR. Bisp. cc. — Beng. Heinr. (30d. e&c.). Neque enim suis verbis praeceptum Christi Apostolus repetere vult, sed praecepti rationem dat (enim); quippe celebratio mysteriorum vi suae naturae semper mortis dominicae annuntiatio est. Profecto « mors Domini annuntiatur et repraesentatur iugi Eucharistiae sacrificio, quum offertur, immolatur et sistitur reipsa et substantialiter corpus Christi vi verborum ipsius Christi a sacerdote prolatorum velut exsangue et mortuum sub Specie panis (quamvis sub eadem specie vi concomitantiae integer Christus praesens sit) et sanguis seorsum in calice vi verborum sub specie vini; mortem quoque Christi annuntiat et in memoriam revocat corporis et sanguinis Christi communio sub alterutra specie » (N«t.). Quae continua annuntiatio rcalis locum habebit, donec venzat Christus gloriosus ad iudicium agendum, « unde intelligi datur, quod hie ritus Ecclesiae non cessabit usque ad finem mundi » (TÀom. cfr Chrys. ekc.). Xt ex his verbis id quoque vecte deduci videtur, Apostolos in ultima coena non tantum sacerdotes esse constitutos, qui idem facere possent, quod Christus fecit, sed simul etiam idoneos csse reddifos, qui successores usque in finem mundi mysteria eadem ratione celebraturos sibi constituerent. Ex eo quod Christus mysterium hoc jn suam memoriam coutinuo celebrari iusseril mysteriumque suapte natura sit continua passionis Domini annuntiatio, iam colligit Apostolus, magni criminis obnoxium esse, quicumque mysteria haec indigne tractaverit, ideoque sinc diligenl praeparatione ad ea non licere accedere (27-29). Praeprimis quantum sit crimen indignae sumtionis ostendit :
11:27
97. Itaque quecumque manducaverit panem (hunc). vel biberit calicem Domni 1ndigne , reus erit corporis et sanguinis Dominz. Summo cum iure plerique interpretes cath. inde a tempore controversiae contra Utraquistas exortae monent, in priore membro panem et calicem Domini disiunctive (manducaverit panem vL biberit calicem) , in altero corpus el sanguinem Domini coniunctive (reus erit corporis ET sangwinis Domini) poni, indeque concludunt, sub alterutra specie integrum Christum (corpus e? sanguinem) praesentem esse, ita ut ille quoque, qui sub sola panis specie communicet, sanguinem Domini recipiat (Salm. Est. lust. Nat. Pic. etc., M Ev. Disp. LR. Dr. eíc.). Quod argumentum maiore pollet demonstrationis vi contra eos, qui ex coniunctiva locutione (vv. 26. 29) necessitatem communionis sub utraque specie demonstrare conantur. Quare ut ex hac difficultate se explicarent, aliqui antiquiores acath. particulae disiunctivae (7) hoc in loco potestatem coniunctivam attribuerunt (cfr Wo/f); moderni vero, quum hoc effugium ridiculum esse perspicerent!, olim fieri potuisse respondent, ut aliquis panem consecratum, quippe qui in media agapa distribueretur, digne reciperet, et indigne calicem, quum finita agapa distribueretur (Mey. Her. God. etc.). At ut taceamus, sumtionem calicis a sumtione panis longiore temporis intervallo etiam olim non esse separatam (cfr ad rv. 25), id semper manet certum , iuxta Apostoli verba illum, qui sub una specie indigne communicaverit corporis e sanguinis Domini esse reum , id quod ficri non potest, nisi sub alterutra specie corpus οὐ sanguis Domini adsint. Namque illud quoque advertatur oportet, verba Apostoli realem praesentiam corporis et sanguinis Dominici sub speciebus panis ct vini manifeste supponere, ita ut ἃ vero longe aberrent, qui ob vocabulum panis adhibitum etiam peracta consecratione verum panem adesse putant. Etenim corporis et sanguinis Domini violati aut indigne tractati reus (1. e. eidem poenae, quam is meretur, qui verum corpus et sanguinem Domini violat aut indigne tractat, obnoxius) dici non potest is, qui solam figuram aut merum symbolum corporis et sanguinis Domini indigne tractat; num forte is, qui imaginem imperatoris indigne tractat, in corpus ef sanguinem imperatoris peccare dicilur, aut ezusdem criminis reus et eadem poena dignus habetur, ac si ipsi personae imperatoris eandem iniuriam intulisset? Aut si duac sunt statuae, una imperatoris, altera imperatricis, num contra utramque peccat, qui unam solam Jaedit? Demum eorum quoque errorem his verbis excludi iam monuit Thom., qui corpus et sanguinem Domini ab indigne accedentibus accipi negarunt; neque cnim corporis ct sanguinis Domini violati reus esse potest, qui nec corpus nec sanguinem Domini recipit. Verba reus corporis et. sanguinis Domini ab aliquibus ita explicantur, ut eadem poena dignum significent, quam occisores Christi méruerunt (6/ inter(?. etc.); sed id non intelligi secundum aequalitatem, sed secundum similitudinem speciei, quia utrumque peccatum sit circa eundem Christum, monent iam anliqui interpretes (Thom. Lyr. Dion.); atque Theodor. quoque aliique (cfr Es. etc.), qui peccatum indignae manducationis aequiparant peccato ludae proditoris osculo Dominum tradentis ctc., eadem ratione explicentur necesse est (cfr Zhom. Summ. ΠΠ. 80,5 ad 2). At alia quaestio est, utrum nomine indignae manducationis Paulus eam paratione corpus et sanguinem Domini accipere praesumunt, cum Cat. " nonnullisque modernis (Mai. Bisp. LR.) tenemus, praesertim quum contextus, uti ex sequentibus elucebit, huic sententiae faveat. Ne quis igitur corporis et sanguinis dominici violati reus fiat, monet Apostolus :
11:28
28. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat et de calice bibat. Se ipse probat (δοκιμάζει) ille, qui diligenter examinat suam conscientiam, ut cognoscat, utrum probus (δόχιμος i. e. acceptus, gratus) sit necne. Quodsi vcro invenit, se dignum non csse qui accedat, sese dignum reddere debet; id quidem verbo 9oχιμάζειν non exprimitur, quippe quod hoc sensu nusquam adhibeatur, at tota sententia clare continetur; solum enim examen hominem indignum non reddit dignum; atque hinc ad rem T»id. (sess. 13. de Euch. cp. 7) « ecclesiastica consuetudo, inquit, declarat, cam probationem necessariam esse, ut nullus sibi conscius peccati mortalis, quantumvis sibi contritus videatur, absque praemissa sacramentali confessione ad sacram Eucharistiam accedere debeat » !. Munda enim sit oportet anima, quae Domini sui corpore et sanguine nutriri vult?; itaque sese ipse examinet homo seseque, si mundum se non inveniat, purificet , et sic mundus accedat. Quanti vero momenti sit haec sui ipsius probatio, Apostolus docet mutatis verbis idem, quod v. 27. dixerat, repetens :
11:29
29. Qui enim manducat et bibit indigne, udicium sibi manducat et bibit, non ditudicans corpus Dominz. Quatuor antiquiores codices cum verss. S«A. et /Ae/A. vocabulum 2ndigne omittere diximus (cfr VV. LL.); quaelectio, ἃ modernis criticis recepta, aptum quidem praebet sensum, quum tota quasi phrasis sit explicatio ijllius adverbii z4dtgne iam v. 27. adhibiti : « Probet se ipse homo, antequam de hoc pane edat; nam qui edit non diiudicans corpus Domini (i. e. s? illud non duudicat), iudicium sibi manducat ». Nihilominus cum plerisque codd. gr. et verss. nostra lectio, quam TridenGinum quoque approbavit, omnino retincatur oportet ; . aliquid duri enim et obscuri habet oratio, si adverbium omittitur, quum non sine vi participium (μὴ διαχρίνων) cum subiecto (ὁ ἐσθίων xai πίνων) coniungatur. Locus, quem occupat, potius suadet, ut cum verbo immediate praecedente coniungatur, ut sensus sit : « Qui corpus Domini indigne manducat, iudicium sibà manducat, qtia corpüs Domini non diiudicat ». Pro duplici porro verbi διακρίνειν significatione ultimum membrum (μὴ διχχρίνων τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου) duplicem sensum aeque aptum admittit; frequentiore eius significatione, quam antiqua quoque versio latina expressit (non discernens) , rctenta plerique explicant : « non discernens corpus Domini a profano cibo » (Pe. Prim. Herv. Lomb. Thom. etc., Est. Lap. Mai. LR. Disp. etc. — KI lir. God. Heinr. etc.); alii tamen alteram, quam Vulg. expressit (non ditudicans) praefercntes interpretantur : « non examinans nec considerans, ut oportet, propositorum magnitudinem et doni excellentiam » (Chrys. Dam. Theoph. A'*", Cai. ec. — Mey. Goeb. eic.) ; quae explicationes inter se tam vicinae sunt , ut nihil obstet, quominus coniungantur. Metaphora demum, qua Paulus utitur (24dicium sibi manducat et bibit, i. e. manducatione iudicium sibi attrahit) explicatione non indiget ; clarum quoque est , éudzcium (κρῖμα) hoc in loco, uti saepe (Matth. 93,13; Marc. 19,850; Luc. 90,891; Rom. 13,2; Gal. 5,10 etc.), idem esse quod iudicis reum condemnantis sententiam ; ad quamnam vero poenam sit condemnatio, Apostolus non dicit. Plerique quidem interpretes, quia Paulum de sola communione in statu mortalis peccati facta loqui censent, condemnationem ad poenam aeternam intelligunt, at « iudicium propriae condemnationis, quae iuxta qualitatem indignitatis aut aeterna damnatio sit aut afflictio temporalis » , cum Ca. (cfr Maz. Disp. etc.) rectius intelligimus. Namque solam aeternam damnationem non exprimi docet contextus, quum Apostolus argumenti sui Minorem proponens ex poenis, quas Corinthii ob indignam communionem iam luerant, eorum agapas debitam praeparationem ad corpus Christi manducandum non esse deducit; poenae vero enumeratae temporaneae sunt afflictiones (30. 31), quae utpote medicinales eum finem habent, ut fideles a gravioribus criminibus absterreant et ab aeterna poena praeservent (v. 32). Quoniam corpus Domini non diiudicantes illud indigne manducatis,
11:30
30. ideo inter vos multi (xoXXot) znfirmz. et àmbeczlles οἱ dormiunt multi (ἱκανοί). Bis Paulus miw/tos esse asserit, qui Corinthi ob indignam communionem iam sint puniti; atqui difficile est creditu, ecclesiae recenter natae, quam Apostolus in hac epistola (1,* sqq.) tot laudibus exornavit, fideles ita degenerasse, ut mu/ti iam inter eos essent, qui in statu peccati mortalis ad SS. Eucharistiam accedere non haesitarent; facilius et, ni fallor, rectius admittitur, modum, quo Corinthii ante Eucharistiae sumtionem agspas habebant, effecisse, ut multi in ipsa mysteriorum celebratione reverentiae necessariae immemores minus dignos sese exhiberent praecones dominicae passionis, àd quam recolendam Christus in ultima sua coena augustissimum hoc sacrificium et sacramentum instituerat (v. 26). Ipsa igitur descriptio suadet, ut non de sola communione vere indigna sententiam intelligamus, neque poenae recensitae, quum sint omnes temporales, arctiorem et severiorem interpretationem postulant ; licet eam non plane excludant, Apostolum tamen aeternam poenam non praetermissurum fuisse opinor, si omnes illos multos in statu peccati mortalis mensae Domini accubuisse putasset. Porro quomodo :nfrmi (ἀσθενεῖς ex α priv. et σθένος robur) et imbecilles (ἀῤῥωστοι, ex « priv. et ῥώννυμι roboro) distinguantur, non liquet, quum vocabula graeca sint synonyma; utroque tamen gravem morbum indicari, certum videtur. Dormire (κοιμᾶσθαι) translato moriendi sensu in Novo Testam. illi soli dicuntur, qui vita defuncti in gloriosae resurrectionis exspectatione usque ad secundum Christi adventum requieseunt!; hoc igitur vocabulo velut poena mors procul dubio praematura quidem, at non infelix designatur. Itaque poenis recensitis de peccato gravi Corinthiorum, quod poena aeterna sit plectendum, cogitare non cogimur; sed recte colligimus, communionem vere indignam mereri poenam multo graviorem eamque aeternam , si commuuio minus digna ἃ iusto iudice tam graviter iam in hac terra plectitur. respiciat : quia corpus Domini (relate ad se ipsos) non diiudicantes neque cibi huius excellentiam perpendentes Corinthii curam non impendunt, ut ad mensam Domini digne se praeparent, ideo iudicium sibi manducantes calamitatibus multis obnoxii sunt;sin vero (si δέ) se ipsos (relate ad illum cibum) diiudicantes non nisi digni accedere studerent, non iudicarentur, i. e. ad illas poenas subeundas non condemnarentur. Nostro verbo διακρίνειν respondet praecedens διαχρίνειν, siquidem corpus Domini relate ad se ipsum et se ipsum relate ad corpus Domini Christianus in sua praeparatione diiudicare debet; atque nostrum xpivev respondet superiori substanüvo χρῖμα, ita ut, quum nostrum κρίνειν poenas temporales v. 30. recensitas complectatur, etiam illud κρῖμα de sola aeterna. damnatione intelligere non liceat. Sed a felici illo statu, qui futurus esset, si Corinthii sese ipsos digne praepararent, Paulus ad praesentem infelicem statum oculos iterum convertens finem medicinalem poenarum temporalium indicat :
11:32
32. Dum iudicamur autem, a. Domino corripimur {παιδευόμεθα,, correptione erudimur), u£ non (ἵνα y, ne) cum (hoc) mundo damnemur. Poenae istae non sunt in interitum, sed Corinthios erudiunt, attentos reddunt, ad meliorem frugem revocant, ut de practeritis peccatis poenitentiam agentes atque ne in maiora ruant caventes aeternae damnationis, quae mundo perverso reservata est, periculum effugiant. Pulchre Apostolus duo verba κρίνειν οἱ χαταχρίνειν inter se opponit; utrumque condemnationem exprimit; sed prius damnationem ad poenas temporales, altcrum ad poenam aeternam ; prius de omni iudice adhibetur, sive innocentem absolvit, sive ad maiorem miünoremve poenam pro ratione culpae reum condemnat; alterum de solo iudice reum condemnante usurpatur ac plerumque gravem poenam innuit; hine etiam v. 29. Apostolus non usus cst substantivo χατάχριμα, quod de eo adhiberi solet, qui ab aeterna salute excluditur (Hom. 5,16. 18; 8,1), et διχαιώματι (sententiae absolutoriae) opponitur. 3. Pauca praecepta de agaparum celebratione (11, 33. 3^). Ex iis, quae Apostolus de praeparationis ad SS. Eucharistiam necessitate exposuit, ne fideles indigne cam recipientes sibi attraherent severum iudicium, atque altera ex parte de infelici statu multorum Corinthiorum eiusque causa dixit, evidenter apparebat, modum 1]- lum, quo illa in ecclesia agapae celebrabantur, aptam praeparationem ad corpus Domini digne manducandum non essc. Ilinc conclusione sua non expressa statim ad illud vitium destruendum transit, ἃ quo reliqua magis minusve dependebant.
11:33
33. Itaque, fratres mei, quum convenitis ad manducandum , invicem exspectate. De solis agapis Apostolum hic loqui, certum cst ( CArys. etc., Est. Iust. eic., moderni omnes); neque euim recte primi Latini verba haec de multorum oblatione, quae « simul celebranda sit, ut omnibus quoque ministretur » intellexerunt (A'", Pe. etc.), atque multo minus recte interpretes mediae aetatis verba haec de manducando corpore Domini explicarunt (Herv. etc. Thom. Lyr. Dion.), ac si eodem in conventu SS. Eucharistia saepius consecrata et distributa esset. Ad vitium v. 291 notatum respiciens Apostolus fideles sese invicem exspectare iubet, ut agapas eo modo et eo spiritu celebrent, quo iuxta suam institutionom celebrari debebant. Ad ultimam enim coenam, ad cuius imitationem fideles agapas faciebant, Dominus cum omnibus suis Apostolis simul accubuerat; in ea quoque maximam erga discipulos caritatem manifestaverat (Joan. 13,1 sqq.), novum eis caritatis mandatum velut insigne eorum, qui ad se pertinerent, commendaverat mutuumque amorem «quam instantissime inculcavevrat (loan. 13, 34 sqq.; 15,12 sqq. etc.), Patrem rogaverat, ut discipuli iique, qui per illos essent credituri, unum essent ct consummati in unum (/oaa. 17,90 sqq.). Ad mutuae igitur caritatis lestificationem agapae erant institutae, ut omnes Christiani velut unius familiae membra ab omnibus agnoscerentur, neque ullo modo Corinthiorum coenis nomen agaparum competebat. Divites, s! prius adveniebant, cibos ad communem coenam allatos pauperibus non exspectatis soli comedebant, ita ut pauperes tardius advenientes partem non haberent; priores nimia cibi potusque satietate, alteri invidia et ira, utrique debitae caritatis defectu inepti reddebantur, ut ad sacra mysteria ipsa, quae agapas sequebantur, celebranda digne sese praepararent. Hinc intelligitur, cur id unum praescribat Apostolus, ut se invicem exspectantes vere communem coenam faciant ; id enim si fiebat, et priorum incontinentia et aliorum invidia impedicbantur. Ne quis vero sese excuset, quod ob nimiam famem fratrum adventum exspectare nequeal , Apostolus ad v. 22. respiciens addit :
11:34
34. δὲ quis esurit, domi manducet , ut non (iva vif) ἐκ judicium conveniatis. Miro modo antiquiores interpretes (Herv. etc., Thom. etc.) suae aetatis usum in tempus apostolicum transferentes explicant : « domi manducet et postea in ecclesia a sumenda Eucharistia abstineat ». At Est. quoque aliique errant, qui ex his verbis colligunt, apostolico iam tempore Christianos ilis diebus, quibus mysteria celebrabantur, usque ad agaparum initium ieiunos mansisse, « nam alioquin non molesta fuisset exspectatio ». Sensus enim est, agapas non ad famem sedandam , sed ad mutuam manifestandam caritatem esse institutas, ut Christiani novo caritatis mandato observato se veros Domini discipulos profiterentur digneque se ad Domini corpus manducandum eiusque passionem annuntiandam praepararent; itaque esurientes famelicosque ad eas accedere non decere; si quis igitur esuriat, domi manducet, ne famelicus cibis vinoque indulgens ineptum se reddat ad mysteria digne celebranda. linc eliam CArys. aliisque Graecis non assentimur, qui haec quasi per ironiam dicta esse putant, « quia ridieulum fuisset, si ob famem domi mandueassent » ; in eiusmodi enim praeceptis, in quibus, sicut in nostro, gravis comminatio additur (πὸ £n, 1udicitum convenialis), ironiae non est locus. Demum tractatum terminat promittens : Cetera autem , quum venero , disponam. (uia enim omnia, quae per rumores magis minusve incertos audierat, credere non potuit (v. 18). reliqua antea ipse examinare ac deinde ea, quae necessaria. et utilia videbantur, statuere voluit. — Rectissime cum S. TÀom. catholici interpretes monent, « ex his verbis patere, Ecclesiam multa habere ex dispositione Apostolorum, quae in S. Seriptura non contineantur ». Modernus quidam interpres acath. (Mey Heinr.) adnotat : « Sententia haec a Catholicis ad traditionem demonstrandam adhibetur. Revera apostolicarum traditionum possibilitatem demonstrat, at in singulis casibus, in quibus aliqua traditio apostolica praetenditur, eam esse apostolicam argumentis demonstrandum est; sed haee demonstratio numquam potest confici ». Atqui sola traditionum apostolicarum possibilitate concessa iam destruitur principium protestanticum de Scriptura sola sufficiente; cur vero numquam probari possit, aliquid esse ab Apostolis traditum, bonus vir nec indicat nec indicare potest. Ridieule God. asserit, Catholicos hoc textu abuti, ut demonstrent, « institutionem missae pertinere ad episcopalem (sic!) traditionem ». S 5. De charismatum vera aestimatione rectoque usu (12,1-15,40). « Valde obscurus est, inquit CÀ*ys. totus hic locus; quam obscuritatem producit nostra ignorantia corum , quae tunc quidem contingcbant, nunc autem non amplius accidunt ». Etenim « o/zm iis, qui divinam praedicationem susceperant et salutari baptismate digni erant habiti, manifesto modo operatio spiritualis gratiae dabatur... Neque enim illi, qui daemonum fraudi diutissime servierant et communi illius aetatis morbo (i. e. idololatria) laborabant, hominibus indoctis pauperibusque tam facile credidissent ab eisque veritatem accepissent, nisi divina gratia manifeste apparens miracula velut fidci pi-. gnora praebuisset. Quac dona Corinthii quoque cum aliis totius orbis fidelibus adepti, at iis non usi sunt, sicut oportebat; ostentationis enim potius quam utilitatis causa operationem gratiae ostendebant, maximeque ad superbiam eos donum linguarum inflabat, licet ne hoe ipso quidem rite et ordinate uterentur... Quare de his quoque B. Paulus scripsit rectum spiritualium donorum ordinem et usum eis exponens » (Theodoret.). Qua obscuritate non obstante pars haec ex iucundioribus est totius epistolae, quum in primitivarum ecclesiarum vitam religiosam nos quasi inducat. Donorum enim spiritualium, quae Dominus promiserat (Marc. 16,17. 18) quaeque non solis Apostolis sed primis quoque fidelibus data esse Apostolorum Actus narrant (8,5 sqq. 15 sqq.; 10,44 sqq. etc.), multiplicem nobis revelat varietatem magnamque frequentiam; regulis, quas de corum recto usu tradit, ipsos coetus religiosos nobis quodammodo antc oculos proponit, ut melius intelligamus, quomodo Apostoli ecclesias vix natas paucas post hebdomades jam relinquere potuerint ad novas fundandas properantes; neque enim sibi ipsis relinquebantur ecclesiae, sed Spiritui S., qui primis illis temporibus donis suis extraordinariis ncophytos ita adiuvit, ut continua Apostolorum praesentia et immediata corum custodia non indigerent. Namque alii dono gubernationis regendis fratribus idonei reddebantur, alii ceu doctores veram doctrinam docebant, alii dono muniti prophetico fratribus loquebantur ad exhortationem et aedificationem, alii velut apostoli (latiore sensu) Evangelium propagabant, alii linguarum dono infidelium incredulitatem manifestabant et confundebant, alii demum Spiritus donis instituti et incitati miseris, pauperibus, afflictis subvenicbant; uno verbo quot nascentium ecclesiarum erant necessitates spirituales et corporales, tot erant Spiritus S. dona. Quibus extraordinariis charismatis ordinaria Ecclesiae ministeria non reddebantur superflua; quamvis enim copiosissima fuerit Spiritus S. effusio in fideles corinthios, nostra tamen epistola clarissime docet, etiam illam ecclesiam et gubernio et magisterio et ministerio ordinario indiguisse. Quare etiam mirum non est, quod illa charismata ex parte cessaverint, postquam in adolescente iam Ecclesia constitutio hierarchica, quae primis quoque illis temporibus non defuit, ita est confirmata et exculta, ut fideles extraordinariis Spiritus donis facilius iam carerent. Arcto vinculo haec epistolae pars cum duabus immediate praecedentibus (11,2-16. 17-354) cohaerct; in omnibus tribus enim de vitiis agitur, quae in coetibus religiosis sese manifestabant (cfr supra & 3 ab initio); certum quoque est, Corinthios ipsos suis literis hanc de charismatis expositionem provocasse; id enim apparet, si tractatus huius exordium (12,1) cum superiorum pericoparum initiis (7,1; 8,1) confertur. Quaenam quidem Corinthiorum fuerit interrogatio, ignoramus; ex Pauli tamen responso iure colligimus, duplici in errore (uti recte iam monuit 7Aeodor.) eos esse versatos. Praeprimis enim varia, quae variis ecclesjiae meinbris a Spiritu S. concedebantur, dona non tam ex eorum origine et utilitate, quam ex externa eorum specie aestimabant, ut eo maiora et praestantiora haberent charismata, quo magis erant inaudita et singularia maioremque excitabant vulgi admirationem. Ex quo errore theoretico alter dependebat practicus: linguarum enim donum , quod tam erat insolitum, ut inter prodigia ab ethnicis incantatoribus perpetrata atque inter ipsas antiquorum prophetarum dotes nihil ei simile inveniatur, non tantum omnibus aliis charismatis Corinthii ita anteponebant, ut cuncti illud adipisci studerent, sed eodem quoque ad suam potius ostentationem quam ad ecclesiae utilitatem utebantur; prophetiam vero, quum externa sua specie, id quod ex eius descriptione (15,3 etc.) satis apparet, ab ordinaria praedicatione haud multum distaret nec multum miri et insolib habere videretur, reliquis donis postponebant et fere negligebant. Utrumque errorem impugnaturus Apostolus primo in loco de cAarismatum omnium origine et utilitate communi agit (12,1-30) ac praecavens, ne fideles ea pluris quam deceat aestiment, addito encomto carttatis etiam sublimissimas gratias gratis datas sine caritate nihil ei, qui illas possideat, prodesse caritateque longe inferiores esse docet (12,31-13,13). Deinde comparatione doni prophetiae et doni linguarum instituta. utiliorem esse prophetiam ostendit (154,1-95) tractatumque praeceptis nonnullis de publico charismatum usu terminat (1^,26-40). Encomium caritatis, licet a nonnullis interpretibus pro digressione quadam habeatur, tam arcte tamen cum prima parte dc charismatum utilitate cohaeret, ut ab aliis rectius velut sectio eidem addatur. I. — De charixmalum orsgine el ulihtate (19, 1-30). Generali statuto principio, ex quo omnia, quae in statu extraordinario dicuntur vel aguntur, diiudicanda sint (12,1-3), B. Paulus varia quidem esse dona spiritualia docet, sed omnia ex eodem fonte provenire οἱ ad eundem finem conspirare (12,4-11). Undc iam sua sponte apparet, neminem alteri donum quodcumque debere invidere neque cuiquam, qui maius donum sibi videtur accepisse, alterum despicere licere, quia minus alto dono ornatus esse videatur. Quas practicas sequelas ut explanet, corporis humani similitudinem affert ct duplici ratione explicat (129,19-30). 1. De charactere, quo genuina charismata dignoscantur (12,1-3). A tractatus sui themate indicando Apostolus simili formula, «qua supra 7,1 et 8,1, exorditur :
11:1
… In realtà tale invocazione è spiegabile solo dopo la violenta separazione di P. da Gesù, di cui il primo si considerò sempre devoto seguace ed imitatore (cf. I Cor. 11, 1).
11:2
… Si sa infatti, che i fedeli erano perseveranti nella dottrina degli Apostoli e nella preghiera non solo, ma anche nella fractio panis (Act. 2, 42; 20, 7; I Cor. 11, 2-34; Iud. 5, 12-13; Didaché, 14, 1; s. Giustino, Apol., I, 67, 5; PG, 6, 430). Con queste citazioni concorda la lettera di Plinio a Traiano (I. X, 97), che parla delle riunioni cristiane …
11:3
Questo dovere di obbedienza è più volte ricordato da s. Paolo, talvolta esplicitamente (Eph. 5, 24; Col. 3, 18), talvolta implicitamente (1 Cor. 11, 3.9; Eph. 5, 22-23; cf. anche 1 Petr. 3, 1).
11:4
La m. viene sempre deposta, quando il vescovo recita un'orazione (I Cor. 11, 4), o quando il diacono canta
11:7
A tali considerazioni gli Apostoli e i Padri aggiungono altri motivi, come: 1) perché l'uomo fosse principio di tutto il genere umano e appartisse l'unità di origine e della specie (Mt. 19, 4; Act. 17, 26; cf. Gen. 3, 20; 5, 1-2); 2) perché risultasse la dignità e autorità dell'uomo (I Cor. 11, 7-9; I Tim. 2, 13-14); 3) perché figurasse l'unione di Cristo e della Chiesa (Eph. 5, 23-32; Io. 19, 34).
11:11
… Già Flavio Giuseppe accenna ad una statua o colonna di sale, esistente al suo tempo, che si voleva fosse la salma pietrificata della donna (vi sono riferimenti anche in Clemente, I Cor. 11, 11; Ireneo, Haer., IV, 31; nella Peregrinatio Etheriae; numerosi dettagli favolosi nel «carme di Sodoma» falsamente attribuito a Tertulliano: PL 2, 1104). Anche Sap. 10, 7 accenna alla …
11:17
… Ciò si rileva per Gerusalemme da Act. 2, 42, 46; per Corinto da I Cor. 11, 17-22; per Smirno dalla lettera di s. Ignazio (ad Smyrnenses, 8: PG 5, 714). Ma l'uso si modificò assai presto e al sec. IV il digiuno eucaristico diventò universale, salvo qualche rarissima …
… me», subito dopo la Pentecoste gli Apostoli iniziarono la celebrazione del mistero eucaristico in tutte le città delle loro conquiste evangeliche e così la «fractio panis» si celebrò a Gerusalemme (Act. 2, 42), a Tirante (Act. 20, 7-11), a Corinto (I Cor. 11, 17-34). E fu appunto in quest'ultima città che si verificarono quei disordini intorno al χυριαχόν δεῖτων che provocarono la lettera di s. Paolo, in cui la fede della Chiesa nascente è …
11:19
… « La necessità di difendere dottrine ardentemente attaccate », spiegava s. Agostino, « porta a studiare con più cura, a farsi idee più chiare, a predicarle con maggiore insistenza: il dibattito sollevato diventa occasione di progresso » (De civitate Dei, XVI, 2: PL 41, 477; cf. s. Tommaso, in I Cor. 11, 19 [opere, ed. di Parma, XIII, 240 a]). Verosimilmente per questo motivo, e per prevenire un ristagno dei più pericolosi, la Provvidenza ha lasciato sussistere nella sua Rivelazione qualche …
11:20
AGAPE (ἈΓΆΠΗ « AMORE, CARITÀ » NEL NUOVO TESTAMENTO)
… J. F. Keating) e da molti cattolici (R. Cornely, J. E. Belser, F. X. Funk, V. Ermoni, F. Cabrol, J. M. Hanssens, B. Allo, A. Arnold), vede le origini dell'a. nell'evo apostolico, in stretta connessione con l'Eucaristia; si appoggia principalmente su I Cor. 11, 20-34; la separazione dall'Eucaristia avvenne nel sec. II.
X. NOMENCLATURA, CLASSIFICHE E DIVISIONI DELLA M. - 1. I nomi più antichi della M. sono « frazione del pane » (I Cor. 10, 16) o « Cena domenicale » (ibid. 11, 20). Dal 1 sec. vien in uso anche il nome di « Eucaristia », ed anche i doni stessi e le specie consacrate della M. vengono chiamati « Eucaristia » (nella Didoché, in s. Ignazio d'Antiocchia, …
… Più che sulla necessità del rito (cf. Act. 19, 5), P. insiste nel rilevarne il simbolismo; esso rappresenta anche esteriormente la morte al mondo e l'incorporazione della nuova creatura al Cristo Mistico (cf. Rom. 6, 3; Gal. 3, 27; Eph. 3, 6). L'Apostolo ricorda a lungo l'Eucaristia (I Cor. 11, 20-32). Parla dell'Or-
… Il suo esempio classico è quello dato nelle riunioni della comunità primitiva di Gerusalemme (Act. 2, 46-47), libere da ogni accezione di persona (Iac. 2, 1-4), da ogni contrasto egoistico (I Cor. 11, 20-22), da ogni calcolo nascosto (Lc. 14, 11-14), anzi da ogni affaccendarsi (Lc. 10, 41-42). Di tale s. nel convivere, tutta accoglienza modesta e schiettezza, la città di Siena nel
11:22
… Nam Ecclesia homines sunt de quibus dicitur ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam» (Ephes. 5, 27). «Hoc tamen vocari etiam ipsam domum orationum idem apostolus testis est» (I Cor. 11, 22; Quaest. in Heptateuchum, III, 57; PL 34, 703).
11:23
… generalità (Rom. 6, 17; Gal. 1, 9-12; I Tim. 6, 20; II Tim. 1, 13 sg.), sia in specie i precetti di vita cristiana (Phil. 4, 9; I Thess. 4, 1; II Thess. 2, 15; 3, 6), o anche singole dottrine come l'Eucaristia e la Resurrezione di Cristo (I Cor. 11, 23 sgg.). …
Il nome classico εὐχαριστία deriva dal racconto dell'istituzione, dove si narra che Gesù rese grazie (Mt. 26, 26; Mc. 14, 22; εὐλογήσας; Lc. 22, 19; I Cor. 11, 23: εὐχαριστήσας) e si trova già usato dalla Didaché (9, 1-5; 10, 1-6), da s. Ignazio di Antiochia (Smirn., 7, 1; Phil., 4), da s. Giustino (Apol., I, 66: PG 6, 427) e da s. Ireneo (Adv. …
… Sull'esempio di Cristo anche la preghiera di ringraziamento e la Consacrazione si facevano prima sul pane, e poi sul vino; fra le due si faceva il pasto, come appare da s. Paolo (I Cor. 10, 16; 11, 23-25). Quando poi la cena comune venne separata dalla celebrazione eucaristica, le due preghiere di ringraziamento si unirono in una sola, con la duplice consacrazione cui seguiva la duplice Comunione.
… dunque, o fratelli, state saldi e tenetevi forte alle t. (κρατειτε τὰς παραδόσεις), in cui foste ammaestrati sia a voce, sia per mezzo di nostra lettera » (II Thess. 2, 15). Anzi, prima che allo scritto, si appella alla sua viva voce (cf. I Cor. 10, 2; 11, 23; 15, 3; I Thess. 4, 2), e ammonisce i cristiani a guardarsi bene da coloro che insegnano diversamente « dalla dottrina, in cui foste ammaestrati » (Rom. 16, 17). Nelle lettere …
11:24
Il memoriale del versetto 17 richiama le parole della consacrazione « in mei memoriam facietis » (cf. Lc. 22, 19, e I Cor. 11, 24); il pie pellicane del vers. 21 rievoca un noto simbolismo (cf. Dante, Par., XXV, 113).
… Quando Gesù, alla distanza di appena un anno dal discorso di Cafarnao, prese il pane e disse: « questo è il mio Corpo » e tenendo nelle mani la coppa del vino soggiunse: « questo è il mio Sangue » (Mt. 26, 26-28; Mc. 14, 22-23; Lc. 22, 19-20; I Cor. 11, 24-25), gli Apostoli nel gesto del Maestro scorsero subito il compimento della promessa fatta sulle sponde del lago. …
FRACTIO PANIS (ἘΛΑ͂ΣΙΣ ΤΟΥ͂ ΔΡΥ͂ΣΟΥ)
… pane davanti alla folla da lui sfamata nel miracolo della moltiplicazione (Mt. 14, 19; 15, 36; Mt. 6, 41; 8, 6; Lc. 9, 16; Io. 6, 11). Alla vigilia della sua morte ripeté il rito nell'istituzione della Eucaristia (Mt. 26, 26; Mt. 14, 22; Lc. 22, 19; I Cor. 11, 24), che s. Paolo chiama « panis quem frangimus » (ibid., 10, 16).
… Se qualcuno dirà che nella M. non si offre a Dio un vero e proprio sacrificio o che questa oblazione non sia altro che cibarsi di Cristo, sia scomunicato »; can. 2: « Se qualcuno dirà che con quelle parole: Fate questo in memoria di me (Lc. 22, 19; I Cor. 11, 24), Gesù Cristo non costituì sacerdoti gli Apostoli e non ordinò che essi e gli altri sacerdoti offrissero il suo Corpo e il suo Sangue, sia scomunicato »; can. 3: « Se qualcuno dirà …
… A coronamento di questa formazione didattica, nell'istante in cui istituì il Sacrificio della Messa (v.), con una soprannaturale investitura, che espresse nelle parole: « Fate questo in memoria di me » (Lc. 22, 19; I Cor. 11, 24), loro trasmise il potere di rinnovare l'offerta incruenta, ricordo perpetuo dell'immolazione del Calvario. …
… La théologie de st-Paul, I, 19ª ed., Parigi 1930, p. 516), per la remissione dei peccati (Mt. 25, 27; cf. Mc. 14, 24; Lc. 22, 19, 20; I Cor. 11, 24). S. Paolo svolse ulteriormente questi concetti, ponendo i fondamenti di tutta la teologia della Redenzione e della s. (cf. J. Rivière, Le dogme de la Rédemption. …
11:25
… Inoltre, Gesù vi aggiunse, «dopo la cena» (Lc. 22, 20; I Cor. 11, 25), la consacrazione della coppa.
… Il furore popolare ricorreva facilmente a tale supplizio (Io. 8, 59; 10, 31, 33; 11, 8; Act. 7, 57 sg.; 14, 5, 18; I Cor. 11, 25).
… Della consacrazione del calice è detto espressamente che fu « dopo la cena » (Lc. 22, 30; I Cor. 11, 25). Forse la consacrazione del pane sostituì l'ultimo boccone dell'agnello pasquale, con cui finiva il banchetto; allora precedette immediatamente la consa-
11:26
… La formola m. appare connessa con la celebrazione dell'Eucaristia, sia che affermi la presenza di Gesù, sia che esprima il desiderio del suo ritorno (cf. I Cor. 11, 26, e 11, 27-32 per l'anatema).
… «Battezzati nella morte di Gesù», «innestati alla somiglianza di lui» (Rom. 6, 3, 5) che paragona la propria morte a un Battesimo (Lc. 12, 30, onde il termine: Battesimo del sangue) e bevendo il calice della morte del Signore non abbiamo altra uscita che rammentare (I Cor. 11, 26) la morte del Signore. …
… A rinnovare l'atto di culto supremo con cui placò il Padre sulla Croce, stabilì il Sacrificio della Messa (v.) da ripetere quotidianamente fino al termine del mondo « donec veniat » (I Cor. 11, 26); per distribuire i doni soprannaturali acquistati nella sua Passione, istituì i sette S. Egli era libero di trasmettere la Grazia immediatamente o per mezzo di riti sensibili. …
11:27
… Phil. 3, 18), «i patimenti» (II Cor. 1, 5 e Col. 1, 24; cf. Act. 3, 18; 17, 3; 26, 23), Ἰάγιπτη (Rom. 8, 35; II Cor. 5, 14; Eph. 3, 19), «il Sangue» e «il Corpo» del suo sacrificio (I Cor. 10, 16; Rom. 7, 4; Eph. 2, 13; τοῦ Κυρίου in I Cor. 11, 27). L'equivalenza Σωτήρ = Χριστός è apertamente affermata in Lc. 2, 11. Anche il «C.» di Io. 4, 29 equivale a «il salvatore del mondo» di Io. 4, 42. Il termine antico di Messia …
11:28
… «Ciascuno esamini se stesso e così mangi di quel pane e beva di quel sangue, perché chi mangia e beve indegnamente... mangia e beve la propria condanna» (I Cor. 11, 28-29). Chi per conseguenza avesse coscienza di trovarsi in peccato mortale, deve, prima di accostarsi alla C., confessarsi; né basta premettere un atto di contrizione perfetta, tranne il …
11:30
il corpo si addormenta, non l'anima (cf. Deut. 31, 16; Io. 11, 11-12; I Cor. 7, 39; 11, 30; 15, 18; I Thess. 4, 12 sg.; II Pt. 3, 4).
11:31
… Iddio scruta in reni e il cuore (Ps. 7, 10), che anche ogni parola salosa, secondo il detto di Gesù Cristo, sarà esaminata nel dì del giudizio (Mt. 12, 36). E prima di loro a. Paolo diceva che se giudicassimo noi medesimi, eviteremmo il giudizio divino (I Cor. 11, 31). Era molto raccomandata l'espiazione volontaria come preservazione della punizione di Dio. I Padri generalmente ricordano che l'umiliazione porta all'esaltamento, il pentimento al …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.