〈…〉 and him self to many there by name. 〈◊〉 he declareth the doctrine vvhich the Romanes had learned, to be the touchstone is knovv Seducers. 21 he doth vnto them the commendations of al the Churches and of certaine persons by names •5 and concludeth.
1And I commend to you Phebe, our sister, who is in the ministry of the church, that is in Cenchrae:Vi raccomando la nostra sorella Febe, che serve la Chiesa di Chencre:AND I commend to you Phoebè our sister, vvho is in the ministerie of the Church that is in Cenchris:Commendo autem vobis Phœben sororem nostram, quæ est in ministerio ecclesiæ, quæ est in Cenchris: 2That you receive her in the Lord as becometh saints and that you assist her in whatsoever business she shall have need of you. For she also hath assisted many, and myself also.Affinchè la accogliate nel Signore, come si conviene ai Santi: e la assistiate in qualunque cosa avrà bisogno di voi: imperocché ella pure ha assistito molti, e anche me stesso.that you receiue her in our Lord as it is vvorthie for saincts: and that you assist her in whatsoeuer busines she shal neede you. for she also hath assisted many and my self.ut eam suscipiatis in Domino digne sanctis: et assistatis ei in quocumque negotio vestri indiguerit: etenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ipsi. 3Salute Prisca and Aquila, my helpers, in Christ JesusSalutate Prisca, e Aquila miei cooperatori in Gesù Cristo:Salute Prisca and Aquila my helpers in Christ IESVS, (Salutate Priscam et Aquilam, adjutores meos in Christo Jesu 4(Who have for my life laid down their own necks: to whom not I only give thanks, but also all the churches of the Gentiles),I quali hanno esposto le loro teste per mia salvezza: ai quali non solo io rendo grazie, ma anche tutte le Chiese de' Gentili.vvho for my life haue laid dovvne their neckes: to vvhō not I only giue thankes, but also al the Churches of the Gentiles)(qui pro anima mea suas cervices supposuerunt: quibus non solus ego gratias ago, sed et cunctæ ecclesiæ gentium), 5And the church which is in their house. Salute Epenetus, my beloved: who is the firstfruits of Asia in Christ.E anche la Chiesa della loro casa. Salutate Epeneto mio diletto, frutto primaticcio dell'Asia in Cristo.and their domestical Church. Salute Epaenetus my beloued: vvho is the first fruite of Asia in Christ.et domesticam ecclesiam eorum. Salutate Epænetum dilectum mihi, qui est primitivus Asiæ in Christo. 6Salute Mary, who hath laboured much among you.Salutate Maria, la quale molto ha faticato tra di voi.Salute Marie vvho hath laboured much about vs.Salutate Mariam, quæ multum laboravit in vobis. 7Salute Andronicus and Junias, my kinsmen and fellow prisoners: who are of note among the apostles, who also were in Christ before me.Salutate Andronico, e Giunia miei parenti, stati meco in prigione: i quali sono illustri tra gli Apostoli, e prima di me furono in Cristo.Salute Andrónicus and` Iulia' my cosins and fellovv captiues: vvho are noble among the Apostles, vvho also before me vvere in Christ.Salutate Andronicum et Juniam, cognatos, et concaptivos meos: qui sunt nobiles in Apostolis, qui et ante me fuerunt in Christo.
8Salute Ampliatus, most beloved to me in the Lord.Salutate Ampliato a me carissimo nel Signore.Salute Ampliátus my best beloued in our Lord.Salutate Ampliatum dilectissimum mihi in Domino. 9Salute Urbanus, our helper in Christ Jesus and Stachys, my beloved.Salutate Urbano nostro cooperatore in Cristo Gesù, e Stachi mio diletto,Salute Vrbánus our helper in Christ IESVS, and Stachys my beloued.Salutate Urbanum adjutorem nostrum in Christo Jesu, et Stachyn dilectum meum. 10Salute Apelles, approved in Christ.Salutate Apelle, che ha dato saggio di se in Cristo.Salute Apelles approued in Christ.Salutate Apellen probum in Christo. 11Salute them that are of Aristobulus’ household. Salute Herodian, my kinsman. Salute them that are of Narcissus’ household, who are in the Lord.Salutate la casa di Aristobulo. Salutate Erodione mio parente. Salutate quelli della casa di Narcisso, che sono nel Signore.Salute them that are of Aristóbolus house. Salute Herodion my kinsman. Salute them that are of Narcissus house, that are in our Lord.Salutate eos qui sunt ex Aristoboli domo. Salutate Herodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcisi domo, qui sunt in Domino. 12Salute Tryphaena and Tryphosa, who labour in the Lord. Salute Persis, the dearly beloved, who hath much laboured in the Lord.Salutate Trifena, e Trifosa, le quali faticano nel Signore. Salutate la diletta Perside, la quale ha faticato molto nel Signore.Salute Tryphaena and Tryphósa vvho labour in our Lord. Salute Persis the beloued, vvho hath much laboured in our Lord.Salutate Tryphænam et Tryphosam, quæ laborant in Domino. Salutate Persidem carissimam, quæ multum laboravit in Domino. 13Salute Rufus, elect in the Lord, and his mother and mine.Salutate Rufo eletto nel Signore, e la madre di lui, e mia.Salute Rufus the elect in our Lord and his mother and mine.Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ejus, et meam. 14Salute Asyncritus, Phlegon, Hermas, Patrobas, Hermes: and the brethren that are with them.Salutate Asincrito, Flegonte, Erma, Patroba, Erme, e i fratelli, che sono con essi.Salute Asyncritus, Phlegon, Hermas, Pátrobas, Hermes: and the brethren that are vvith them.Salutate Asyncritum, Phlegontem, Hermam, Patrobam, Hermen, et qui cum eis sunt, fratres. 15Salute Philologus and Julia, Nereus and his sister, and Olympias: and all the saints that are with them.Salutate Filologo, e Giulia, Nereo, e la sua sorella, e Olimpiade, e tutti i Santi, che sono con essi.Salute Philólogus and Iulia, Nereus, and his sister and Olympias: and al the saincts that are vvith them.Salutate Philologum et Juliam, Nereum, et sororem ejus, et Olympiadem, et omnes qui cum eis sunt, sanctos.
16Salute one another with an holy kiss. All the churches of Christ salute you.Salutatevi scambievolmente col bacio santo. Vi salutano tutte le Chiese di Cristo.Salute one an other in a holy kisse. Al the churches of Christ salute you.Salutate invicem in osculo sancto. Salutant vos omnes ecclesiæ Christi. 17Now I beseech you, brethren, to mark them who make dissensions and offences contrary to the doctrine which you have learned and avoid them.Io poi vi prego, o fratelli, che abbiate gli occhi addosso a quelli, che pongono dissensioni, e inciampi contro la dottrina, che voi avete apparata; e ritiratevi da loro.And I desire you brethren, to marke them that make dissensions and scandals contrarie to the doctrine vvhich you haue learned, and auoid them.Rogo autem vos fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, præter doctrinam, quam vos didicistis, faciunt, et declinate ab illis. 18For they that are such serve not Christ our Lord but their own belly: and by pleasing speeches and good words seduce the hearts of the innocent.Imperocché questi tali non servono a Cristo Signor nostro, ma al proprio lor ventre: e con le melate parole, e con l'adulazione seducono i cuori da' semplici.For such doe not serue Christ our Lord, but their ovvne belly: and by svveete speaches and benedictions seduce the hartes of innocents.Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri: et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. 19For your obedience is published in every place. I rejoice therefore in you. But I would have you to be wise in good and simple in evil.Imperocché la vostra ubbidienza è divolgata per ogni dove. Mi rallegro adunque per riguardo a voi. Ma bramo che voi siate sapienti nel bene, semplici quanto al male.For your obedience is published into euery place. I reioyce therfore in you. But I vvould haue you to be vvise in good, and simple in euil.Vestra enim obedientia in omnem locum divulgata est. Gaudeo igitur in vobis. Sed volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo. 20And the God of peace crush Satan under your feet speedily. The grace of our Lord Jesus Christ be with you.Il Dio poi della pace stritoli Satana sotto de' vostri piedi tostamente. La grazia del Signore nostro Gesù Cristo con voi.And the God of peace crush Satan vnder your feete quickely. The grace of our Lord IESVS Christ be vvith you.Deus autem pacis conterat Satanam sub pedibus vestris velociter. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. 21Timothy, my fellow labourer, saluteth you: and Lucius and Jason and Sosipater, my kinsmen.Vi saluta Timoteo mio cooperatore, e Lucio, e Giasone, e Sosipatro miei parenti.Timothee my coadiutor saluteth you, and Lucius, and Iason, and Sosípater, my kinsmen.Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucius, et Jason, et Sosipater cognati mei.
22I, Tertius, who wrote this epistle, salute you in the Lord.Vi saluto nel Signore io Terzo, che ho scritta la lettera.I Tertius salute you, that vvrote the epistle, in our Lord.Saluto vos ego Tertius, qui scripsi epistolam, in Domino. 23Caius, my host, and the whole church saluteth you. Erastus, the treasurer of the city, saluteth you: and Quartus, a brother.Vi saluta Gaio, mio albergatore, e tutta quanta la Chiesa. Vi saluta Erasto tesoriere della città, e il fratello Quarto.Caius mine host, and the whole Churches, saluteth you. Erastus the Cofferer of the citie saluteth you, and Quartus, a brother.Salutat vos Cajus hospes meus, et universa ecclesia. Salutat vos Erastus arcarius civitatis, et Quartus, frater. 24The grace of our Lord Jesus Christ be with you all. Amen.La grazia del Signor nostro Gesù Cristo con tutti voi. Così sia.The grace of our Lord IESVS Christ be vvith al you, Amen.Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen. 25Now to him that is able to establish you, according to my gospel and the preaching of Jesus Christ, according to the revelation of the mystery which was kept secret from eternity;A lui poi, che è potente per rendervi costanti nel mio Vangelo, e nella predicazione di Gesù Cristo secondo la rivelazione del mistero, che fu taciuta pe' secoli eterni,And to him that is able to confirme you according to my Gospel and preaching of IESVS Christ, according to the reuelation of the mysterie from eternal times kept secrete,Ei autem, qui potens est vos confirmare juxta Evangelium meum, et prædicationem Jesu Christi, secundum revelationem mysterii temporibus æternis taciti 26(Which now is made manifest by the scriptures of the prophets, according to the precept of the eternal God, for the obedience of faith) known among all nations:E ora è stato svelato, e notificato a tutte le genti per mezzo delle scritture de' profeti giusta l'ordinazione dell'eterno Iddio, affinchè si ubbidisse alla fede.vvhich novv is opened by the Scriptures of the prophets according to the precept of the eternal God, to the obediēce of faith knovven in al Gentiles,(quod nunc patefactum est per Scripturas prophetarum secundum præceptum æterni Dei, ad obeditionem fidei), in cunctis gentibus cogniti, 27To God, the only wise, through Jesus Christ, to whom be honour and glory for ever and ever. Amen.A Dio solo: Sapiente onore, e gloria per Gesù Cristo ne' secoli de' secoli. Così sia.to God the only vvise through IESVS Christ, to vvhom' be honour & glorie for euer and euer. Amen.soli sapienti Deo, per Jesum Christum, cui honor et gloria in sæcula sæculorum. Amen.
16:1
I commend, etc. He concludes with a number of salutations, to show his affection for them.
Witham
Phoebe, who is in the ministry, or employed in the ministry, as women, called diaconissae, used to be, privately instructing catechumens, assisting particularly at the baptizing of women, distributing charities, etc. (Witham)
16:4
Calmet
It is not exactly known to what the apostle here refers. Origen thinks that they delivered the apostle from the snares of the Jews. Others, that they exposed themselves for him in the sedition raised at Corinth, or in that at Ephesus, when he was in such danger, on account of the outcry of the silversmiths. The obligations of the Churches of the Gentiles towards them must be understood of the hospitality, which these faithful servants of Christ exercised to all. (Calmet)
Ton eauton trachelon upethekan, a proverbial expression, as in Latin, praebere cervices, caput objicere periculis, to support any thing, or person, that is in a sinking way, or in great danger.
16:5
This means the assembly of Christians, who probably resorted to the house of Prisca and Aquila, as to a place of retreat, and there held their religious assemblies. Or it may mean their family only, which was as regular and holy as an assembly of saints. The apostle, in another place, salutes the Church in the house of Nympha, and writing to Philemon, salutes the Church in his house. (1 Corinthians 16:19.)
16:16
St. Clem. Paedog. and Polus
Thus the primitive Christians express their concord and benevolence, as also their perfect equality. For it was customary with the Persians, and all oriental nations, to salute only their equals thus; though, to their inferiors, the presented their hand to be kissed. (St. Clem. Paedog. and Polus.)
16:17
Estius
The apostle does not here say that these men caused scandals, contrary to the Scripture; but contrary to the doctrine delivered to them: this place, therefore, is an argument in favour of tradition. (Estius)
16:22
16:25
Now to him that is able, etc. These three last verses, in divers Greek copies, were found at the end of the 14th chapter, where we find them expounded by St. Chrysostom.
Witham
According to the....mystery kept secret from eternity, now made manifest; he means the mystery of Christ's incarnation, and man's redemption, formerly revealed indeed to the prophets, but now made known to all nations, in order to bring all men to the obedience of the gospel, by embracing the faith and doctrine of Christ. (Witham)
16:27
St. Paul, having planted the faithful in Corinth, where he had preached a year and a half and converted a great many, went to Ephesus. After being there three years, he wrote this first Epistle to the Corinthians and sent it by the same persons, Stephanus, Fortunatus and Achaicus, who had brought their letter to him. It was written about twenty-four years after our Lord’s Ascension and contains several matters appertaining to faith and morals and also to ecclesiastical discipline.
16:3
The onely salutation of so vvorthy a man is sufficient to fil him vvith greate grace that is so saluted. Chrys. in 2. Tim. 4.
16:5
This domestical Church vvas either that faith ful and Christiā houshold, or rather the Christians meeting together there & in such good houses to heare diuine seruice and the Apostles preaching in those times of persecution.
16:6
Iunia
16:10
〈Greek〉
16:13
The Protestants here teasō thus, Peter is not here saluted, therfore he vvas neuer at Rome.
16:14
14. Salute one an other.] Neuer Sectmaisters made more foule or hard shifts to proue or defend falsehood, then the Protestants: but in tvvo points, about S. Peter specially, they passe euen them selues in impudencie. The first is, that they hold he vvas not preferred before the other Apostles, vvhich is against al Scriptures most euidently. The second is, that he vvas neuer at Rome, vvhich is against al the Ecclesiastical histories, al the Fathers Greeke and Latine, against the very sense and sight of the monuments of his Seate, That S. Peter was at Rome. Sepulcher, doctrine, life, and death there. Greater euidence certes there is thereof and more vveighty testimonie, then of Romulus, Numas, Caesars, or Ciceros being there: yet vvere he a very brutish man that vvould deny this to the discredite of so many vvriters and the vvhole vvorld. Much more monstruous it is, to heare any deny the other. Theodorete saith he vvas there, vvriting vpon this chapter. Prosper also carmine de ingratis in principio, S. Leo de natali Petri, S. Augustine to 6 c. 4. cont. ep. fund. Orosius li. 7 c. 6. S. Chrysostome in ps. 48. S. Epiphanius haer. 27. Prudentius in hymno 2. S. Laurentij, & hymno 12. Optatus li. 2. contra Donatistas. S. Hierome in Catalogo. Lactantius li. 4. c. 21, de vera sapientia. Eusebius hist. Eccl. li. 2, c. 13, 15. S. Athanasius de fuga sua. S. Cyprian. ep. 55. nu. 6, Tertullian de prascriptionibus nu. 14. and li 4, contra Marcionem nu, 4. Origen in Genes. apud Euseb. li. 3, c. 1. Irenaeus li. 3, c. •. Hegesippus li. 3. c. 2 de excid. Hierosolym. Caius and Papias the Apostles ovvne scholers, Chalced. conc. act. 1. and Dionysius the B. of Corinth, alleaged by Eusebius li. 2, c. 14. & 24. Ignatius ep. ad Romanos: The holy Councel of Chalcedon, and many other affirme it. yea Peter him self (according to the iudgement of the aūcient Fathers) confesseth he vvas at Rome, calling it Babylon 1. ep. c. 5. Euseb. li. 2. c. 14. hist. Ec. See the Annotations 1 Peto c. 5, 18. Some of these tel the time and cause of his first going thither: some, hovv long he liued there: some, the maner of his death there: some, the place of his burial: and al, that he vvas the first Bishop there. Hovv could so many of such vvisedom and spirit, so neere the Apostles time deceiue or be deceiued? how could Caluin and his, after fiftene hundred yeres knovv that vvhich none of them could see?
Some great argument must they needes haue to controule the credite of the vvhole vvorld. This of truth is here their argument, The Protestants great argument, that Peter was neuer at Rome. neither haue they a better in any place, to vvit, If S. Peter bad bene at Rome, S. Paul vvould haue saluted him, as he did others here in the end of his letter to the Romanes. Is not this a high point to disproue al antiquitie by? Any man of discretion may straight see, Epiph. har. 27. that S. Peter might be knovven vnto S. Paul to be out of the Citie, either for persecution or busines, vvhen this epistle vvas written, (for he went often out as S. Epiphanius declareth) & so the omitting to salute him, can proue no more, but that then he vvas not in Rome. but it proueth not so much neither, because the Apostle might for respect of his dignitie and other the Churches affaires, write vnto him special letters, and so had no cause to salute him in his common Epistle. Or hovv knovv they that this Epistle was not sent inclosed to S. Peters to be deliuered by his meanes to the vvhole Church of the Romanes in some of the assemblies? it is very like it was recommended to some one principal man or other that is not here named: and tvventy causes there may be vnknovven to vs. Why he saluted him not •but no cause vvhy our Aduersaries vpon such friuolous reasons should reproue an approued truth. For euen as wel might they say that S. Iohn vvas neuer at Ephesus, because S. Paul in his Epistle to the Ephesians doth not salute him. And plaine it is, that it is the Romane seate and faith of Peter, vvhich they (as all Heretikes before them) do feare and hate, The Heretikes hatred of the Romane see. and vvhich wil be their bane: and they knovv that there is no argument vvhich conuinceth in their conscience, that Peter vvas neuer at Rome. Therfore to conclude, vve say to them in S. Augustines vvordes, li. 2. cont. li. Petil. c. 51. Why call you the Apostolike chaire, the chaire of pestilence? What hath the Church of Rome done against you, in vvhich S. Peter did sit, and from vvhich by nefarious furie you haue separated your selues?
16:16
16. Holy kisse.] Kissing the Pax. Hereof, and by the common vsage of the first Christians, vvho had special regard of vnitie and peace among them selues, and for •signe and protestation thereof, Orig. in 1•. ad Ro. kissed one an other, came our holy ceremonie of giuing the Pax, or kissing one an other in the Sacrifice of the blessed Masse.
See the Annotation.
16:17
17. To marke them.] Against Sect-maisters hovv to examine our saith. He carefully warneth them to take heede of seditions sovvers of Sectes and dissension in religion, and this euer to be their marke, if they should teach or moue them to any thing vvhich vvas not agreable to that vvhich they had learned at their conuersion: not bidding them to examine the case by the Scriptures, but by their first forme of faith and religion deliuered to them before they had or did read any booke of the nevv Testament.
Of the Prince of the Apostle;, saith Theodorete vpon this place.
16:18
18. But their ovvne belly.] Heretikes giuen to voluptuousnes. Hovvsoeuer Heretikes pretend in vvordes and external shew of their sheepes cote, in deede they seeke but after their ovvne profite and pleasure, & by the Apostles to ovvne testimonie we be vvarranted so to iudge of them as of men that in deede haue no religion nor conscience.
The special vvay that Heretikes haue euer had to beguile, vvas and is by svveete vvordes & gay speaches. which their sheepes cote see before described particularly in the Aunotations vpon S. Matthevv. c. 7, 15.
16:19
19. Your obedience.] Against Heretikes and their illusions, there is no better way then in simplicitie to cleaue vnto that vvhich hath bene taught before: for the vvhich the Romane obedience is much commended. See Annot. vpon the first chap. vers. 8.
16:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Concerning Lowliness of Mind 6
… and that not men only, but women also, hear what he says about Phœbe. “Now I commend to you Phœbe the sister, being a deaconess of the Church which is in Cenchreæ; that ye may receive her in the Lord worthily of the saints, and stand by her, in whatever matter she may require you, since she has proved a helper of many; and of me myself.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 30
Chap. xvi. ver. 1 . “I commend unto you Phebe our sister, which is a deaconess (A.V. servant) of the church which is at Cenchrea.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 13
… which was there, and he commendeth them to some notable man whom he calls his “yokefellow,” to whom perchance he was wont to commend them, as to a fellow-worker, and fellow-soldier, and brother, and companion, as he doth in the Epistle to the Romans, when he saith, “I commend unto you Phebe our sister, who is a servant of the Church that is at Cenchrea.” (
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 3.10
A young man who was a priest’s son, and brought up in impiety, about this time went over to the true religion. For a lady remarkable for her devotion and admitted to the order of deaconesses
16:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 1.9
… but was full of anxiety and fear, therefore also he fasted rigidly, and was not affected as many are, who, when they have kept themselves to it but ten, or perhaps twenty months,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 30
Ver. 2 . “That ye receive her in the Lord, as becometh saints.” (Gr. “the saints.”)
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… for the glory of Paul was then not little, but so great, that even from his sending them letters, those who had the happiness to have an Epistle to them, gained much protection. For men not only reverenced him, but were even afraid of him. Had this not been so, he would not have said, who had been “a succorer of many, and of myself also.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 21
… “Now I Paul myself.” Great emphasis, great weight is here. So he says elsewhere, “Behold I Paul say unto you;” ( Gal. v. 2 .) and again, “As Paul the aged;” ( Philem. 9 .) and again in another place, “Who hath been a succorer of many, and of me.” (
16:3
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 55
… Many have gone forth from their own cities, that so sedition might be brought to an end within them. We know many among ourselves who have given themselves up to bonds, in order that they might ransom others. Many, too, have surrendered themselves to slavery, that with the price
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 3.3.6
6. But as the same apostle, in the salutations at the end of the Epistle to the Romans,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Concerning Lowliness of Mind 6
… and of me myself.” But in this instance he bore witness to her of her zeal so far as help went (only:) but Priscilla and Aquilla went as far even as death for Paul’s sake; and about them he thus writes, saying, “Aquila and Priscilla salute you, who for my life’s sake laid down their own neck;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 40
See how the Law was breaking up; see how they were bound by conscience. This, namely, was a Jewish custom, to shear their heads agreeably with a vow. But then there ought to be also a sacrifice ( ch. xxi. 26 ), which was not the case here.
16:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 5.1
… For from seeing a royal throne no advantage results to the spectators, but only a temporary pleasure, which has no profit; but from the sight of Job’s dunghill, one may derive every kind of benefit, yea, much divine wisdom and consolation, in order to patience. Therefore to this day many undertake a long pilgrimage,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 30
Ver. 4 . “Who for my life have laid down their own necks.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 12
… For he whom the cities received as an angel, for whom they would have plucked out their own eyes and have given them to him, ( Gal. iv. 14, 15 .) he for whom they laid down their own necks, how had he not all things that were theirs? (
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… apostle of Jesus Christ.” And suiting his benediction to his exordium he deduces it from the same source and links the title of the Son with God the Father, saying “Grace to you and peace from God our Father and the Lord Jesus Christ.” And he graces the conclusion of his letters with the blessing “The grace of our Lord Jesus Christ be with you all, amen.”
16:5
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 3.3.6
6. But as the same apostle, in the salutations at the end of the Epistle to the Romans,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 1.3
… Inasmuch, then, as we likewise have to roast the gold drawn from the Apostolic mines, not by casting it into the furnace, but by depositing it in the thoughts of your souls; not lighting an earthly flame, but kindling the fire of the Spirit, let us collect the little particles with diligence.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 1.5
5. For besides the subjects which have been mentioned, there is another, about which some are no less perplexed, enquiring within themselves on what account God permitted a man possessing such confidence towards Him, whose bones and relics expelled demons,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 30
Ver. 5 . “Likewise greet the Church that is in their house.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 26
… not for the size and beauty of the buildings, (yet even in this they surpass them,) but, what is far more, in the zeal of those who frequent them. For he that wears the purple himself goes to embrace those tombs, and, laying aside his pride, stands begging the saints
16:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 12.16
… For this cause I too cease not to make mention of these things. For I fear, lest by any means I should hear it said on that day, “O wicked and slothful servant, thou oughtest to have put my money to the exchangers.” Behold, however, I have laid it down,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 6 . “Greet Mary, who bestowed much labor on us.”
16:7
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 2.15
1. And thus when the divine word had made its home among them,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 7 . “Salute Andronicus and Junia my kinsmen.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 44
… And this too is no small encomium that he was the first to come to Christ. Wherefore also in the Epistle to the Romans, praising certain persons on this account, he said, “Who also were in Christ before me.” (
16:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 9 . “Salute Urbane, my helper in the Lord.”
16:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 10 . “Salute Apelles, approved in Christ.”
16:11
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 46
… Not to be easily scared ( ψοφοδεεἵς ), shall we speak to the very point now in hand? Paul judaized in Jerusalem, but in Antioch not so: he judaized, and they were offended (p. 282, note 3), but those had no right to be offended. He is said to have saluted both Nero’s cupbearer and his concubine:
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 11 . “Salute Herodion my kinsman; greet them which be of the household of Narcissus;”
16:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 12 . “Salute Tryphena and Tryphosa, who labor in the Lord.”
16:14
sant'Ippolito † 235 d.C. The same Hippolytus on the Seventy Apostles 37
37. Patrobulus, bishop of Puteoli.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 3.3.6
6. But as the same apostle, in the salutations at the end of the Epistle to the Romans,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 14 . “Salute Asyncritus, Phlegon, Hermas, Patrobas, Hermes, and the brethren which are with them.”
16:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 15 . “Salute Philologus, and Julius, and Nereus and his sister, and Olympas, and all the saints which are with them;”
16:16
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 18
… But when is peace more to be concluded with brethren than when, at the time of some religious observance, our prayer ascends with more acceptability; that they may themselves participate in our observance, and thereby be mollified for transacting with their brother touching their own peace? What prayer is complete if divorced from the “holy kiss?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 3
… xi. 32 .) And now indeed to many such things usually seem to come not of the wrath from above, but of the malice of man. But then the punishment from God shall be manifest, when the Judge, sitting upon the fearful tribunal, shall command some to be dragged to the furnaces, and some to the outer darkness,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
Ver. 16 . “Salute one another with an holy kiss.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 44
[4.] Ver. 20 . “All the brethren salute you. Salute one another with an holy kiss.” This addition of the “holy kiss” he makes only
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
… For if we expose not ourselves to fire here, we must needs be burned there, it cannot be otherwise; “For the day of the Lord is revealed by fire.” ( 1 Cor. iii. 13 .) Better is it that ye be burned for a little space by our words, than for ever in that flame. That this will indeed be so, is plain, and I have ofttimes given you reasons
16:17
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 4.2
… whereas they of the Circumcision deceive those who come to them by means of the Divine Scriptures, which they miserably misinterpret though studying them from childhood to old age , and growing old in ignorance. But the children of heretics, by their good words and smooth tongue, deceive the hearts of the innocent
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
… For as though they were not at once to be discerned, he says, “I beseech you to mark,” that is, to be exceedingly particular about, and to get acquainted with, and to search out thoroughly—whom, pray? why, “those that cause divisions and offences, contrary to the doctrine which ye have learned.”
san Vincenzo di Lerino † 445 d.C. The Commonitory of Vincent of Lérins, For the Antiquity and Universality of the Catholic Faith Against the Profane Novelties of All Heresies 7
… For they that are such serve not the Lord Christ, but their own belly, and by good words and fair speeches deceive the hearts of the simple,”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 42
… “but we beseech you, brethren, that ye observe those who make discussions and offences contrary to the doctrine which ye learnt and turn away from them. For such persons serve not Christ the Lord but their own belly, and by sweet words and fair speeches beguile the hearts of the innocent
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 11
… and he that is hasty with his lips falls into evil. For because of the unruliness of the tongue cometh anger; but the perfect man keeps watch over his tongue, and loves his soul’s life.” For these are they “who by good words and fair speeches lead astray the hearts of the simple, and, while offering them blessings, lead them astray.”
16:18
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
… and, since they have advanced in ungodliness, they ‘overthrow the faith of the simple
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 23
“But wherefore,” one may say, “did He not make them manifest, but set us on the search for them?” That we might watch, and be ever prepared for conflict, guarding against our disguised as well as against our open enemies: which kind indeed Paul also was intimating, when he said, that “by their good words they deceive the hearts of the simple.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.26
… or, if a priest and a doctor are not only servants of God, but have the chief place among His servants, it is idle to reserve smooth and pleasant speeches for the servants of God, for these are characteristic of heretics and of them who wish to deceive; as the Apostle says,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.26
39. But they who are delighted with them are fed by those fruits; nor are they delighted with them “whose god is their belly.” For neither in those that yield them are the things given the fruit, but in what spirit they give them. Therefore he who serves God and not his own belly,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 13
… God is witness.” By reason, namely, of this which by right of the Lord’s appointment was due to good evangelists, who not for its sake do evangelize but seek the kingdom of God, so that all these things should be added unto them, others were taking advantage thereof, of whom he also saith, “For they that are such serve not God, but their own belly.”
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 13
… workmen who imitate the Father, and the Son, and the Holy Spirit; who are concerned for the salvation of men; not “hireling” workmen; not workmen to whom the fear of God and righteousness appear to be gain; not workmen who “serve their belly;” not workmen who “with fair speeches and pleasant words mislead the hearts of the innocent;”
16:19
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 29
… Observe the end falling in with the introduction. For as in that passage he said, “that your faith is made known in all the world.” ( Rom. i. 8 .) So in the end of the Epistle also, “For your obedience hath reached unto all.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
Ver. 19 . “For your obedience is come abroad unto all men.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 1
… where is the scribe? where is the disputer of this world? hath not God made foolish the wisdom of this world?” but one of those of whom it is said, “The multitude of the wise is the welfare of the world,” and such as the apostles wishes those to become, whom he tells,” I would have you wise unto that which is good, and simple concerning evil.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.11
… They are to be admonished to add prudence to the goodness of simplicity, to the end that they may so possess the security of simplicity as not to lose the circumspection of prudence. For hence it is said by the teacher of the Gentiles, I would have you wise in that which is good, but simple concerning evil (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.40
… It is true indeed that in Holy Scripture, when simplicity is spoken of in a good sense, it is often carefully associated with prudence and uprightness. Hence it is written of the blessed Job, The man was simple and upright ( Job i. 1 ). And the blessed Apostle Paul admonishes saying Be ye simple in evil and prudent in good (
16:20
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 77.2
… and fighting in the first rank, you have slain the devil with a spiritual sword: you have also ordered the troops of the brethren, on the one hand and on the other, with your words, so that snares were on all sides laid for the enemy, and the severed sinews of the very carcase of the public foe were trodden under foot.
san Teona di Alessandria † 300 d.C. The Epistle of Theonas, Bishop of Alexandria, to Lucianus, the Chief Chamberlain 9
… and they too may perchance become wise. Do no one an injury at any time, and provoke no one to anger. If an injury is done to you, look to Jesus Christ; and even as ye desire that He may remit your transgressions, do ye also forgive them theirs; and then also shall ye do away with all ill-will, and bruise the head of that ancient serpent,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
Ver. 20 . “And the God of peace shall bruise Satan under your feet shortly.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 5
… This thou hast also been commanded to say, “Deliver us from the evil one.” He is thy irreconcileable foe, but man, do whatsoever he will, is a friend and brother. With him then let us all be angry; against him let us beseech God, saying, “Bruise Satan under our feet;” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 10
… For when that damsel, “who had the spirit of divination,” cried, saying, “These men are the servants of the most high God, which show unto us the way of salvation” ( Acts xvi. 16, 17 .), he rebuked him severely, and silenced his forward tongue. And again he elsewhere writes, and says, “God shall bruise Satan under your feet shortly.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 22
… for that Paul wrestled not, hear what he saith himself, “Who shall separate us from the love of Christ? shall tribulation, or anguish, or persecution, or famine, or nakedness, or peril, or sword?” ( Rom. viii. 35 .) And again hear his words, “God shall bruise Satan under your feet shortly.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 51.8
… For the divine Scripture says: “Neither murmur ye [one against another ] as some of them also murmured, and were destroyed of serpents.” Rather give way to the truth and love me who love both you and the truth. And may the God of peace, according to His mercy, grant to us that Satan may be bruised under the feet of Christians,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.10
… For what says the apostle? “God shall bruise Satan under your feet shortly.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 78
… rather have I reminded you of what you know, like those who standing safe upon the shore succour them that are tossed by the storm, and shew them a rock, or give warning of a hidden shallow, or catch and haul in a rope that has been thrown. “And the God of peace shall bring Satan under your feet shortly”
16:21
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
Ver. 21 . “Timotheus my work-fellow saluteth you.”
16:22
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Apology to the Emperor. (Apologia Ad Constantium.) 11
… for there are forgers, who have often imitated the hand even of you who are Emperors. And the resemblance will not prove the genuineness of the letter, unless my customary amanuensis shall testify in its favour. I would then again ask my accusers, Who provided you with these copies? and whence were they obtained? I had my writers
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
Ver. 22 . “I Tertius, who wrote this Epistle, salute you.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 6
… In his other Epistles he himself only dictated, another wrote, as is plain from the Epistle to the Romans, for at its close it is said, “I Tertius, who write the Epistle, salute you;” (
16:23
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
Ver. 23 . “Gaius mine host ( ξένος ), and of the whole Church, saluteth you.”
16:24
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 6.16
… But God forbid that any in this fair assembly should appear there suffering such things! but by the prayers of the holy fathers,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
Ver. 24 . “The grace of our Lord Jesus Christ be with you all. Amen.”
16:25
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.4
… and after the introduction, it is in the interpretation and explanation of these that progress takes place, while those who are introduced prosecute their investigations into “the mystery according to revelation, which was kept secret since the world began, but now is made manifest in the Scriptures of the prophets,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 3.61
… of the word some helps towards the cure of those who are sick, respecting which the word says, “They that be whole need not a physician, but they that are sick;” others, again, which to the pure in soul and body exhibit “the revelation of the mystery, which was kept secret since the world began, but now is made manifest by the Scriptures of the prophets,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.2
… I will add but a few points, and then leave it to the reader to judge and to form what views he pleases on this subject. Paul says in his Epistle to the Romans,
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.8
… to the only wise God, through Jesus Christ, to Whom be glory for ever and ever
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… but I think that it would be superfluous to repeat what I have already sufficiently set forth as the result of my investigations; and he may put his own arbitrary interpretation on the word Adam, which, the Apostle tells us, points prophetically to Christ
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
… “Only Luke is with me.” ( 2 Tim. iv. 10 .) And giving the Corinthians a charge concerning him, he says, “Whose praise is in the Gospel throughout all the Churches.” ( 2 Cor. viii. 18 .) Again, when he says, “He was seen of Cephas, then of the twelve,” and, “according to the Gospel which ye received” ( 1 Cor. xv. 5, 1 ), he means the Gospel of this Luke.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 1
… Their explanation of the words, “according to my Gospel and the preaching of Jesus Christ,” (
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… to God only will be glory through Jesus Christ forever. Amen.”
16:26
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.13
… Our studious friend with his excellent memory seems to have forgotten that Paul uses all these terms concerning himself, announcing among men the proclamation of the Gospel by the command of God
16:27
san Basilio † 379 d.C. The Letters 8.3
… for every man is short-lived and mortal. So we understand these words to be said of the nature, “who alone hath immortality” and “to God only wise,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 27
… Wherefore also he adds, “through Jesus Christ.” But it was not only made known, but also confirmed. Now both are His work. And on this ground too the way it is to be read is,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning the Nature of Good, Against the Manichæans 39
… Therefore, just as man is called good, yet not as God, of whom it was said, "There is none good save God alone;" and just as the soul is called immortal, yet not as God, of whom it was said, "Who alone hath immortality;" and just as a man is called wise, yet not as God, of whom it was said, "To God the only wise;"
16:1
1. VI RACCOMANDO FEBE NOSTRA SORELLA, CHE È NEL MINISTERO DELLA CHIESA, CHE È IN CENCRE. — Nota: Paolo chiama Febe « sorella », per la parentela, non della carne, ma della fede e della religione. Come infatti tutti gli uomini Cristiani erano chiamati fratelli, così tutte le donne Cristiane erano chiamate sorelle. Male dunque alcuni moderni interpretano « sorella » come moglie di Paolo, con la quale, dicono, viveva già celibe. Infatti Paolo stesso si annovera tra gli non sposati I Corinti VII, 8. Questa Febe, come da qui risulta, partì da Corinto per Roma, e fu infatti portatrice di questa epistola ai Romani, come hanno i testi Greco, Siro e Latino Complutense alla fine dell'epistola. Nota secondo: Questa Febe fu « nel ministero della Chiesa », greco διάκονος, cioè, come spiegano san Crisostomo e Origene, diaconessa. Quali fossero un tempo le diaconesse, lo dirò a I Timoteo V, 9. Nota terzo: Cencre era il porto e il villaggio di Corinto. Così Origene. Dunque anche nei villaggi già allora la fede di Cristo era diffusa e celebre. 2. Affinché la riceviate nel Signore. — Nel nome e nell'amore del Signore, per il Signore, o nella grazia e nella carità cristiana del Signore. Vedi cap. 25. Da cui Paolo aggiunge: DEGNAMENTE AI SANTI, — cioè, come conviene ai Cristiani ricevere i Cristiani, che quasi santi devono essere ricevuti. Così san Crisostomo. ESSA PURE È STATA PROTETTRICE DI MOLTI. — Προστάτις ἐγενήθη, cioè fu protettrice, che Eustazio e alcuni Greci spiegano προστατίς, cioè fu prefetta degli ospiti. Sembra dunque che questa Febe fosse tra quelle di cui si dice a I Timoteo V, 10: « Se ha praticato l'ospitalità, se ha lavato i piedi dei santi », ecc.
16:3
3. SALUTATE PRISCA E AQUILA, — Giudei costruttori di tende, che poco tempo prima erano stati espulsi da Roma da Claudio, ma già vi erano tornati, come qui insegna l'Apostolo. Vedi Atti XVIII, 2. 4. CHE PER L'ANIMA MIA HANNO ESPOSTO I LORO COLLI AL PERICOLO, — cioè che per la difesa della mia vita hanno esposto la loro al pericolo, sia in quella sedizione di Efeso eccitata da Demetrio, di cui Atti XIX, 24; sia in quella di Corinto, di cui Atti XVIII, 12; sia in un'altra simile. 5. E LA CHIESA DOMESTICA (famiglia cristiana) DI LORO. SALUTATE EPENETО, CHE È IL PRIMO DELLA ASIA. — Così la Bibbia Romana: infatti il Siro e il Greco hanno già Acaia, invece di Asia, cioè salutate Epenetо, che per primo in Asia si è convertito alla fede di Cristo. Donde il Greco ha, ὅς ἐστι ἀπαρχὴ τῆς Ἀχαΐας, che è le primizie dell'Acaia. Così san Crisostomo e Teodoreto. 7. Andronico e Giunia, miei parenti, — miei connazionali, che cioè sono della mia stessa nazione, cioè sono Giudei. Così infatti Paolo al cap. IX, vers. 8, chiama tutti i Giudei suoi «parenti». CHE SONO ILLUSTRI TRA GLI APOSTOLI. — cioè che tra gli Apostoli e i dottori sono insigni e illustri. Così san Crisostomo e Teodoreto. Non infatti soltanto quei dodici chiamati da Cristo, ma anche Paolo, Sila, Barnaba e altri simili che evangelizzavano presso i Gentili e gli infedeli, furono e sono anche essi Apostoli. Riguardo a queste persone e santi vedi Baronio, negli Annali e nel Martirologio. CHE ERANO ANCHE PRIMA DI ME IN CRISTO. — Nella fede di Cristo, cioè che prima di me credettero, e furono cristiani. 10. SALUTATE APELLE PROVATO (in greco δόκιμον, provato) IN CRISTO, — cioè nel cristianesimo. Vedi cap. 37. 11. SALUTATE QUELLI CHE SONO DELLA CASA DI NARCISSO, CHE sono nel Signore, — che sono nella fede del nostro Signore Gesù Cristo e nella Chiesa, cioè salutate dalla casa di Narcisso tutti coloro che credono in Cristo. Donde sembra che nella medesima casa alcuni fossero infedeli, ai quali non ordina di salutare. 14. ERMA. — Qui Erma è autore del libro, che è intitolato Pastore, perché in esso un angelo pastore, protettore e custode dello stesso Erma, che è anche detto angelo della penitenza di lui, viene introdotto mentre prescrive dodici precetti per vivere bene: quale libro presso gli antichi ebbe grande autorità. 16. SALUTATE GLI UNI GLI ALTRI CON UN BACIO SANTO, — non gentile, ma «santo», cioè cristiano, religioso, onesto, modesto, casto, sincero, fraterno, di cui dirò più cose II Corinti XIII, 12. Chiederai, perché san Pietro non lo saluta qui Paolo? Forse perché Pietro non fu mai a Roma, come da questo passo contendono gli Innovatori? Rispondo: Niente affatto; ma la causa è, o che Paolo abbia inviato a Pietro lettere particolari, o che Pietro, essendo Giudeo, alcuni anni prima era stato espulso da Roma dall'Imperatore Claudio, e ancora fosse assente; infatti si muoveva per altre Chiese in Italia, Spagna, Africa e Britannia per fondarle e aiutarle, come tramanda e insegna Innocenzo I, epist. a Decenzio, e da lui Baronio, Bellarmino e altri. Infatti altrimenti Prisca e Aquila, e altri Giudei, che qui saluta, erano tornati a Roma, essendo l'editto di Claudio già abolito o revocato, o certo stando in piedi vi si erano introdotti di nascosto e clandestinamente. VI SALUTANO TUTTE LE CHIESE DI CRISTO. — Non che da loro Paolo avesse ricevuto il mandato di salutare i Romani, infatti erano molto lontani; ma perché conosceva la loro carità e l'affetto, con cui desideravano che i Romani stessero bene e prosperassero; e perché egli stesso era il capo di tutte le Chiese, rappresentando tutte le Chiese, come il re il regno. Come dunque il regno parla e saluta per mezzo del re, così anche le Chiese per mezzo di Paolo; affinché quello che egli fa, sia ritenuto che le Chiese l'abbiano fatto. Così I Corinti, cap. ult., vers. 19, dice Paolo: «Vi salutano le Chiese dell'Asia.» Così pure comunemente e veramente scriviamo agli amici e ai familiari: Ti saluta quello o questo tuo familiare, e mio, anche se non ci ha detto nulla di simile, perché conosciamo il suo animo, con cui desidera che un altro stia bene e prosperi. Questo infatti è l'animo degli uomini che si scrivono reciprocamente, questo è l'uso comune, vero e privo di menzogna. 17. TI PREGO CHE OSSERVIATE COLORO CHE CAUSANO DIVISIONI CONTRO (cioè contro, come traduce Erasmo) LA DOTTRINA, CHE VOI AVETE IMPARATO. — Così Gal. I, 8, dice l'Apostolo anatema a coloro che evangelizzano un altro vangelo, contro, cioè contro quello che è stato evangelizzato. 18. COSE DI QUESTO GENERE PER DOLCI DISCORSI E BENEDIZIONI (cioè adulazioni, assentazioni, dice Teofilatto) SEDUCONO I CUORI DEGLI INNOCENTI. — Per «dolci discorsi,» in greco διὰ τῆς χρηστολογίας. Dove nota: dal greco χρηστός, cioè utile o conveniente, presso i Gentili erano chiamati Chresti gli uomini utili o benefici. Donde Luciano in Filopatride: «Pochi, dice, chresti, cioè frugali, sono, come vedo ovunque.» Al contrario invece «chrestologi» erano chiamati coloro che, sebbene parlassero bene, tuttavia agivano male; per la qual ragione l'imperatore Pertinace fu chiamato Chrestologus dall'autore Giulio Capitolino. Tali chrestologi l'Apostolo qui chiama eretici e pseudodottori, e avverte che la loro chrestologia, cioè la loro loquacità blandiente, deve essere evitata. 19. LA VOSTRA OBBEDIENZA (con la quale prontamente e perfettamente avete creduto al Vangelo) È STATA DIVULGATA IN OGNI LUOGO. — q. d. Dunque, o Romani, come avete cominciato, così continuate a custodire questa fede e obbedienza. Vedi quanto detto al cap. I, vers. 8. VOGLIO CHE SIATE SAGGI NEL BENE, E SEMPLICI NEL MALE. — «Saggi,» cioè prudenti e cauti, affinché dalle dolci e blandite persuasioni di questi seduttori non cadiate dal bene che avete ricevuto. Nel male invece «semplici,» cioè ingenui, quasi ignoranti di agire male, voi che non tenete alcuna arte di nuocere. Nota: «Semplice» in greco si dice ἀκέραιος, che si deriva da κέρας e dalla α privativa, q. d. Senza corno, placido, innocente; oppure ἀπὸ τοῦ κεράν, cioè mescolare, e dalla α privativa, q. d. Non mescolato, puro, sincero, e da ciò metaforicamente, semplice, colui che non sa adulterare, mescolare, corrompere, viziare. Così Matt. X, 16, Cristo ordina che siamo ἀκέραιοι ὡς περιστεραί, semplici come colombe.
16:20
20. DIO DELLA PACE (amatore e autore) SCHIACCERÀ SATANA (che è maestro di tutte le discordie) SOTTO I VOSTRI PIEDI VELOCEMENTE. — q. d. Dio schiaccerà presto le vostre discordie con il suo principe. Così san Crisostomo e Teodoreto. Secondamente, Origene: «Dio schiaccerà Satana,» cioè, dice, ogni spirito che si oppone ai credenti, e che per mezzo dei suoi ministri, come serpente vi tende insidie al calcagno e vi sollecita alla defezione dalla fede. Allude a Gen. III, 15: «Esso (o, come hanno direttamente l'ebraico, אוה hu, cioè il seme stesso, o la prole della donna, cioè Cristo) ti schiaccerà il capo.» Terzamente, propriamente Satana, cioè il diavolo, si dice essere schiacciato, cioè abbattuto, calpestato e vinto qui, quando il suo popolo, cioè gli idolatri e gli infedeli, massimamente i re e i principi che si oppongono al Vangelo, sono abbattuti. Prega dunque qui Paolo, affinché il popolo cristiano diventi più potente di tutti questi, affinché al posto degli imperatori e dei principi idolatri sorgano cristiani, e affinché Dio della pace converta i persecutori della Chiesa e li sottometta a lui. Così Anselmo. Così tra gli altri san Sempronio martire, condotto davanti al simulacro di Marte e ordinatogli di adorarlo, disse: «Ti schiacci il Signore Gesù Cristo Figlio del Dio vivente,» e subito il simulacro stesso, gradualmente liquefatto, si dissolse: come hanno gli atti di san Nemesio martire. Questo significato è conveniente e illustre: il primo significato tuttavia che ho dato risponde meglio a quanto precede, cioè al versetto 17 e seguenti. Così inoltre, dice san Crisostomo, hom. 10 nell'epist. II a Timoteo in senso morale: «Se sei nella grazia di Dio, sarai terribile non solo agli uomini, ma anche ai demoni. Tali furono gli Apostoli, i quali, calpestando le ricchezze, si impadronirono del comando del loro Signore. Costui, dicevano, sia liberato dalla malattia, costui dai demoni: costui sia legato, costui sia sciolto. Sulla terra accadevano queste cose, ma procedevano dal cielo.» E aggiunge la ragione dicendo: «Questo onore infatti ridonda nel Signore. Quanto più potente è il servo, tanto maggiore è l'ammirazione per il padrone.» Aggiunge poi Crisostomo che noi con ogni forza e violenza inflitta a noi stessi e alle concupiscenze, dobbiamo sforzarci di conseguire questa grazia.
16:22
22. VI SALUTO VOI, IO TERZO, CHE HO SCRITTO QUESTA LETTERA, NEL SIGNORE. — Cioè, per il Signore, oppure piuttosto, come a dire: Vi auguro la salvezza, che viene da Cristo Signore e procede da lui. Nota: Alcuni invece di «Terzo» leggono «Terenzio», ma erroneamente. «Terzo» dunque qui è il nome proprio dello scriba, che scrisse la lettera dettata da Paolo. E questa è la sentenza della Scrittura sacra, come il resto della lettera, perché Terzo la scrisse dettata da Paolo medesimo, come sembra, oppure dallo Spirito Santo. Che questi sia stato fatto Vescovo di Iconio, lo testimoniano qui Diodoro di Tarso e Doroteo nella Sinopsi, dove anche riferiscono che fu coronato dal martirio il 21 giugno, come hanno i Martirologi. Di questo Terzo così scrive da Diodoro di Tarso Sisto Senese lib. II, nel Terzo: «Terzo, dice, Vescovo di Iconio, discepolo e amanuense di Paolo, scrisse dettando l'Apostolo quella lettera che è ai Romani; alla fine della quale, aggiungendo anche il suo saluto, dice: Vi saluto io Terzo, che ho scritto questa lettera, nel Signore. Costui, poiché era poco esperto nel parlare, e non sufficientemente esercitato nello scrivere, la lettera, che per la moltitudine e la sublimità delle questioni è più oscura delle altre lettere di Paolo, la rese di gran lunga oscurissima, mentre cercò di spiegare i pensieri e le cogitazioni di Paolo con espressioni talvolta confuse e con frasi incomplete, e talora con l'ordine trasportato. Diodoro, Vescovo di Tarso, nell'Esposizione della lettera ai Romani, è testimone di questo fatto. Teodolo, presbitero della Celesiria, nell'Esposizione della lettera ai Romani, legge Terenzio invece di Terzo.»
16:23
23. VI SALUTA CAIO, MIO OSPITE. — A questo Caio scrisse san Giovanni la sua terza lettera Cattolica, nella quale lo loda per l'ospitalità e la misericordia verso i poveri. E TUTTA LA CHIESA, — cioè quella che è a Corinto, da dove Paolo scrisse questa lettera. Sembra dunque da questo luogo che la casa di Caio fosse chiesa, ossia luogo nel quale si riunivano i Cristiani che erano a Corinto per le sinassi. Onde Ambrogio, il Siro e il Greco leggono, τῆς Ἐκκλησίας ὅλης, come a dire: Caio è ospite non solo mio, ma anche di tutta la Chiesa Corinzia. ERASTUS, QUESTORE, (in greco οἰκονόμος, cioè questore) della città, — di Corinto, come ho detto, al quale era affidato il governo del pubblico erario. 24. La grazia del Signore nostro Gesù Cristo sia con tutti voi. AMEN. — Nota: L'Apostolo comunemente nelle sue lettere sia premette che aggiunge l'invocazione della grazia, per insegnare che nulla deve essere così caro al Cristiano nei suoi voti, come la grazia di Dio e l'aumento della grazia, affinché cioè non siamo grati agli uomini, ma a Dio, e gli piacciamo: così infatti siamo resi validi e potenti a tutte le opere di virtù, e viviamo in perpetua pace e letizia. Come infatti il servo che serve a un re, presso il quale è in grazia, non sente alcuna tristezza, qualunque inimicizia o avversità gli accada da altrove; così noi non sentiremo alcun dolore, sia che gli amici e altri ci abbandonino e ci infestino, sia che pericoli e tribolazioni ci sopraggiungano, se siamo nella grazia di Dio, se Dio ci rafforza e conferma con la sua grazia.
16:25
25. E CHI È POTENTE DI CONFERMARVI SECONDO IL MIO VANGELO (supplisci, sia onore e gloria, come apparirà dal vers. ult. in fine) E LA PREDICAZIONE DI GESÙ CRISTO (di Gesù Cristo Salvatore) SECONDO LA RIVELAZIONE DEL MISTERO, — cioè a dire: La predicazione del Vangelo di Cristo non è predicazione di verità e di cosa conosciuta dalla luce umana, ma è predicazione di cosa conosciuta per rivelazione divina: cioè è predicazione di quel grande mistero, che in tutta questa epistola è stato trattato, vale a dire che tutti gli uomini senza eccezione, anche i Gentili e i pagani, sono giustificati dalla fede di Cristo, e ciò gratuitamente e senza alcun merito di chicchessia. NEI TEMPI ETERNI. — Nota che né il mondo, né il tempo sono da eternità, come volle Platone. Si dicono dunque tempi eterni, non secondo la realtà, ma secondo l'immaginazione, che cioè fingiamo essere stati coeterni all'eternità prima del mondo. Così sant'Anselmo, cioè a dire: Paolo: Non è invenzione recente il Vangelo; ma da eternità sempre fu il Vangelo nel segreto consiglio della divinità, nella mente divina taciturno e occulto, e mai fino ad ora nel mondo divulgato o predicato. Onde soggiunse: 26. CHE (cioè il mistero già detto: infatti il greco φανερωθέντος deve riferirsi a μυστήριον) ORA È STATO MANIFESTATO (dichiarato e dimostrato) per le Scritture dei Profeti (che predissero Cristo e il Vangelo di Cristo), SECONDO IL PRECETTO DEL DIO ETERNO, ALL'OBBEDIENZA DELLA FEDE, — affinché cioè tutti i Gentili ascoltino il Vangelo e la fede di Cristo, e vi credano e obbediscano. IN TUTTI (in qualsiasi modo senza discrimine) I GENTILI CONOSCIUTO, — cioè il mistero: infatti è chiaro che τὸ conosciuto deve riferirsi dal greco e dalla parentesi romana, che tutto da τῷ che ora è stato manifestato, fino a due semicircoli include. Grecizza dunque qui il nostro Interprete; quando altrimenti chiaramente, come aveva cominciato, avrebbe dovuto dire: «Il mistero, che ora è stato manifestato e in tutti i Gentili conosciuto;» oppure, come è in greco, γνωρισθέντος, cioè notificato e manifestato. 27. AL SOLO DIO SAPIENTE PER GESÙ CRISTO. — Questo si riferisce a «colui che è potente», vers. 25, cioè a dire: Al solo Dio sapiente e potente per Cristo e per la religione cristiana sia tutto onore e gloria sempiterna. Nota: La gloria sia «al solo», non al Padre, come gli Ariani; ma «a Dio», cioè alla SS. Trinità, a cui per Cristo uomo è deferito ogni onore. Così sant'Agostino, lib. III Contro Massimino, cap. XIII. Infatti Cristo, Dio e uomo, come Dio riceve onore con il Padre e lo Spirito Santo; come uomo invece lo deferisc. Lo deferì quando predicò nel mondo la SS. Trinità, e ordinò che tutti i popoli fossero battezzati nel nome del Padre, e del Figlio, e dello Spirito Santo. Nota secondamente: La voce «sapiente» accenna che per nessuna sapienza degli uomini l'uomo avrebbe potuto conoscere la via della salvezza: perché solo Dio da se stesso, e per essenza sapiente è, che l'ha manifestata a noi per fede. Quindi solo sapiente si dice: infatti Paolo guarda al mistero, di cui disse vers. 25. Così sant'Anselmo. Vedi Baruc, cap. III, vers. 32 e 37. A CUI SIA ONORE E GLORIA NEI SECOLI DEI SECOLI. AMEN. — Il cui con ebraismo ridonda. Così sant'Agostino. Gli Ebrei infatti ripetono il relativo con l'antecedente. Onde i Greci e il Siro non hanno τὸ cui. Così dunque tutte queste cose devono ordinarsi: A colui che è potente di confermarvi, cioè al solo Dio sapiente, sia onore e gloria. Amen. Vedi san Giovanni Crisostomo qui nel morale, hom. ult., che bellamente e patetico mostra quanto san Paolo con suo zelo, lavoro e fervore abbia onorato e glorificato Dio. O Re dei secoli, o rivelatore del mistero nei tempi eterni taciturno, o Dio eterno, immortale e invisibile, o tu che abiti negli alti monti dell'ETERNITÀ! tu che dall'alto guardi gli angusti spazi della nostra vita, e di tutti i tempi sotto di te scorrenti; a te onore, a te gloria nei secoli dei secoli! Tu a noi l'adito della beata ETERNITÀ, vinta la morte, hai riaperto: fa che sempre di essa memori così sobriamente, giustamente e piamente viviamo, che suoi partecipi diventiamo; dacci così santamente e eroicamente questo momento della vita transigere, che nei secoli dei secoli te fruire, te lodare, te con tutti gli Angeli e i Santi celebrare meritiamo, o vera carità, o cara ETERNITÀ! Dio mio e tutto. Amen.
16:1
Postquam apostolus proposuit fidelibus Romanis quibus scribebat quaedam familiaria pertinentia ad suam personam, hic ponit quaedam familiaria pertinentia ad alios. Et circa hoc tria facit. Primo monet quid ad alios debeant facere; secundo ostendit quid alii ad eos agant, ibi salutat vos, etc.; tertio epistolam finit in gratiarum actione, ibi ei autem qui potens, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ostendit quos debeant salutare; secundo ostendit quos debeant vitare, ibi rogo autem vos, fratres. Circa primum mandat quasdam personas salutari in speciali; secundo ponit in generali modum salutationis, ibi salutate invicem, et cetera. Tertio salutat eos in communi ex parte fidelium, ibi salutant vos, et cetera. Circa primum loquitur de quadam muliere Corinthia quae Romam ibat, quam eis recommendat, describens eam, primo, ex nomine, dicens commendo autem vobis Phoeben, quae licet esset Deo devota, non tamen erat tantae auctoritatis ut commendatitiis litteris non egeret, sicut ipse de se dicit II Cor. III, 1: aut numquid egemus, sicut quidam, commendatitiis litteris? Secundo describit eam ex fidei religione, dicens sororem nostram. Omnes enim mulieres fideles, sorores vocantur, sicut et omnes viri fratres. Matth. XXIII, 8: omnes vos fratres estis. Tertio ex officio pietatis, cum dicit quae est in ministerio Ecclesiae, quae est in Cenchris, portu Corinthiorum, ubi aliqui Christiani erant congregati, quibus dicta mulier serviebat, sicut et de ipso Christo Lc. c. VIII, 3 dicitur quod quaedam mulieres ministrabant ei de facultatibus suis. Et de vidua eligenda dicitur I Tim. V, 10: si hospitio recepit, si pedes sanctorum lavit. Deinde dicit duo in quibus vult eam commendatam haberi, quorum primum est ut honeste recipiatur. Et hoc est quod dicit ut suscipiatis eam in domino, id est propter amorem Dei. Digne sanctis, id est secundum quod dignum est recipi sanctos, secundum illud Matth. X, 11: qui recipit iustum in nomine iusti, mercedem iusti recipiet. Quidam libri habent, digne satis, id est, convenienter; tamen littera non concordat cum Graeco. Secundum est ut eam sollicite adiuvent. Unde subdit ut assistatis ei, scilicet consilium et auxilium ferendo in quocumque negotio vestri indiguerit. Habebat enim forte aliquid expedire in curia Caesaris. Sed contra hoc videtur esse quod dicitur I Thess. IV, 11: vestrum negotium agatis, quasi dicat: non intromittatis vos de negotiis alienis. Sed dicendum est quod assistere negotiis alienis contingit dupliciter. Uno modo saeculariter, id est propter favorem hominum vel lucra, et hoc non convenit servis Dei. II Tim. c. II, 4: nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus. Alio modo assistit aliquis negotiis alienis ex pietate, puta in auxilium indigentium et miserorum et hoc est religiosum, secundum illud Iac. I, 27: religio munda et immaculata apud Deum et patrem haec est: visitare pupillos et viduas in tribulatione eorum. Et hoc modo apostolus hic loquitur.
16:2
Ultimo autem ostendit apostolus meritum eius, quare hoc sibi debeatur, dicens etenim ipsa quoque multis astitit et mihi ipsi. Is. III, 10: dicite iusto quoniam bene, retributio enim manuum eius fiet ei. Matth. V, 7: beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur.
16:3
Deinde mandat salutari quasdam alias personas sibi coniunctas, dicens salutate Priscam et aquilam, qui erat vir Priscae, sed mulierem praeponit, forte propter maiorem fidei devotionem, adiutores meos in Christo Iesu, id est in fide Christi praedicanda. Apud enim eos Corinthi hospitabatur, ut habetur Act. XVIII, 2 s. Qui pro anima mea suas cervices supposuerunt, id est seipsos mortis periculo exposuerunt pro vita mea conservanda, quod est indicium maximae charitatis. Io. XV, 13: maiorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Hoc autem videtur factum fuisse Corinthi, ubi Paulus persecutionem est passus, sicut habetur Act. XVIII, 6. Vel forte melius dicendum est quod alii se periculo pro apostolo exposuerunt. Nam illud quod legitur Act. XVIII, 2, factum fuit quando Prisca et aquila de Roma recedentes Corinthum venerunt, ut ibidem dicitur. Sed hoc scribebat apostolus quando adhuc aestimabat eos esse Romae. Vita autem apostoli, non tam sibi quam aliis necessaria erat, secundum illud Phil. I, v. 24: permanere autem in carne necessarium propter vos.
16:4
Et ideo subdit quibus non solum ego gratias ago, sed et cunctae Ecclesiae gentium: quarum sum apostolus et doctor I Tim. II, 7: doctor gentium in fide et veritate. Et etiam salutate domesticam eorum Ecclesiam. Habebant enim in domo sua multos fideles congregatos.
16:5
Deinde vult alium salutari sibi dilectione coniunctum, dicens salutate Ephenetum dilectum mihi, qui est primitivus Asiae in Christo. Primus enim in tota Asia fuit ad fidem Christi conversus, quod erat ei ad magnam dignitatem, Hebr. XII, 22 s.: accessistis ad Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis. Tunc autem erat Romae.
16:6
Deinde dicit salutate Mariam, quae multum laboravit in vobis, ad hoc ut eos ad concordiam revocaret, quae cum hoc facere non posset, significavit apostolo. Sap. c. III, 15: bonorum laborum gloriosus est fructus. Deinde dicit salutate Andronicum et Iuniam, quos, primo, describit ex genere, cum dicit cognatos meos. In quo ostendit eos fuisse Iudaeos, de quibus supra c. IX, 3: qui sunt cognati mei secundum carnem. Secundo ex passione pro Christo suscepta, dicens et concaptivos meos. Fuerant enim aliquando cum apostolo Christi incarcerati. II Cor. XI, 23: in carceribus abundantius. Tertio ex auctoritate, cum dicit qui sunt nobiles in apostolis, id est nobiles inter praedicatores, secundum illud Prov. ult.: nobilis in portis vir eius.
16:7
Quarto ex tempore, cum dicit et ante me fuerunt in Christo Iesu. Prius enim fuerunt conversi quam ipse apostolus et ex hoc eis maior reverentia debebatur. I Tim. V, 1: seniorem te ne increpaveris, sed obsecra ut patrem.
16:8
Deinde dicit salutate ampliatum dilectum meum in domino, scilicet dilectione charitatis, quae est in Christo. Phil. I, 8: testis est mihi Deus, quomodo cupiam omnes vos esse in visceribus Christi.
16:9
Deinde dicit salutate Urbanum adiutorem nostrum in Christo, scilicet in praedicatione fidei, Prov. XVIII, 19: frater qui adiuvatur a fratre, et cetera. Et Stachyn dilectum meum, quos coniungit, quia forte simul habitabant, vel aliqua alia necessitudine erant coniuncti.
16:10
Deinde dicit salutate Apellen, probum in Christo, id est approbatum in Christo forte per aliquas tribulationes. Iob c. XXIII, 10: probavit me quasi aurum quod per ignem transit. Deinde dicit salutate omnes qui sunt ex domo, id est ex familia Aristoboli, in cuius domo multi fideles erant congregati, quem non salutat, quia forte ex aliqua causa erat absens.
16:11
Deinde dicit salutate Herodionem cognatum meum, qui ex hoc ipso dicitur fuisse Iudaeus. Deinde dicit salutate omnes qui sunt ex domo Narcissi, qui dicitur fuisse presbyter et peregrinabatur per deserta loca ut fideles Christi confortaret. Unde quia tunc eum absentem noverat esse apostolus non mandat eum salutari, sed familiam eius. Erant tamen in eius familia aliqui infideles, et ideo ad discretionem subdit qui sunt in domino, quia solos fideles salutari mandat. II Io. V, 10: si quis venit ad vos, et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec ave dixeritis ei.
16:12
Deinde dicit salutate Tryphaenam et Tryphosam quae laboraverunt in domino, id est in ministerio sanctorum, quod dominus sibi reputat fieri, secundum illud Matth. XXV, 40: quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Deinde dicit salutate Persidem charissimam meam, quam scilicet apostolus propter eius devotionem specialiter diligebat. Unde subdit quae multum laboravit in domino, scilicet exhortando alios et ministrando sanctis, et etiam in paupertate et aliis spiritualibus laboribus. II Cor. XI, 27: in laboribus, in ieiuniis, in vigiliis, et cetera.
16:13
Deinde dicit salutate Rufum electum in domino, id est, in gratia Christi, Eph. I, 4: elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, et matrem eius, scilicet carne, et meam, quia fuit eius mater beneficio. Aliquando enim servierat apostolo, licet tunc Romae non esset. I Tim. V, 2: anus ut matres, iuvenculas ut sorores in omni castitate.
16:14
Deinde dicit salutate Asyncritum, Hermem, Patrobam, Hermam et qui cum eis sunt fratres, quos simul salutat, quia simul concorditer habitabant. Ps. LXVII, v. 6: qui habitare facit unius moris in domo.
16:15
Deinde dicit salutate Philologum et Iuliam, Nereum et sororem eius Olympiadem, et omnes qui cum eis sunt sanctos, id est in fide Christi sanctificatos. I Cor. VI, 11: abluti estis et sanctificati estis.
16:16
Deinde ostendit modum quo se generaliter salutent, dicens salutate invicem in osculo sancto, quod dicitur ad differentiam osculi libidinosi, de quo dicitur Prov. c. VII, 13: apprehensum deosculatur iuvenem. Et etiam dolosi, de quo dicitur Prov. c. XXVII, 6: meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula inimici. Osculum autem sanctum est quod in signum sanctae Trinitatis datur. Cant. I, 1: osculetur me osculo oris sui. Exinde autem mos in Ecclesia inolevit ut fideles inter Missarum solemnia invicem dent oscula pacis. Deinde salutat eos ex parte aliarum Ecclesiarum, dicens salutant vos omnes Ecclesiae Christi, id est, in nomine et fide Christi congregatae quia omnes vestram salutem optant et pro vobis orant. Iac. ult.: orate pro invicem ut salvemini.
16:17
Postquam apostolus mandavit quos salutarent hic ostendit eis quos debeant vitare. Et circa hoc tria facit. Primo docet quos debeant vitare; secundo rationem assignat, ibi huiusmodi enim, etc.; tertio promittit eis divinum auxilium ad hoc implendum, ibi Deus autem pacis, et cetera. Et quia illi quos vitari volebat fraudulenter incedebant decipientes sub specie pietatis, secundum illud Matth. VII, 15: veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces; ideo, primo, inducit eos ad cautelam habendam, dicens rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam quam vos didicistis, faciunt. Ubi, primo, considerandum est quod observare, nihil aliud est quam diligenter considerare, quod quidem quandoque in bono sumitur, quandoque in malo. In malo quidem sumitur, quando aliquis diligenter considerat conditionem et processum alicuius ad nocendum, secundum illud Ps. XXXVI, 12: observabit peccator iustum et stridebit super eum dentibus suis. Et Lc. XIV, v. 1 dicitur: et ipsi observabant eum. In bono autem accipitur, uno modo, quando quis considerat praecepta Dei ad faciendum. Ex. XXIII, 21: observa igitur et audi vocem eius. Alio modo quando diligenter considerat bonos ad imitandum, secundum illud Phil. III, 17: imitatores mei estote, fratres, et observate eos qui ita ambulant, sicut habetis formam nostram. Tertio observantur mali ad cavendum, et ita accipitur hic. Erant enim quidam ad fidem conversi ex Iudaeis, qui praedicabant legalia esse observanda, et ex hoc, primo, quidem in Ecclesia sequebantur dissensiones et sectae, dum quidam eorum errori adhaererent, alii vero in vera fide persisterent. Gal. V, 20: dissensiones, sectae, et cetera. Secundo sequebantur offendicula et scandala, de quibus supra XIV actum est, dum quidam alios iudicarent, et alii alios spernerent, qui dissensiones et offendicula faciunt. Is. c. LVII, 14: auferte offendicula de medio populi mei. Dicit autem praeter doctrinam quam vos didicistis a veris Christi apostolis, ut ostendat quod huiusmodi dissensiones et scandala ex falsitate doctrinae proveniebant. Gal. I, 9: si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit. Secundo, monet ut cogniti vitentur, dicens et declinate ab illis, id est eorum doctrinam et consortia fugiatis. Ps. CXVIII, v. 115: declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei. Deinde cum dicit huiusmodi enim, etc., assignat eius quod dixerat duas rationes, quarum prima sumitur ex parte eorum quos vult vitari. Et primo describit eorum intentionem, dicens huiusmodi enim homines non serviunt Christo domino, sed suo ventri. Non enim praedicabant propter gloriam Christi, sed propter quaestum, ut suum ventrem implerent. Phil. III, 18: multi ambulant quos saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum Deus venter est.
16:18
Secundo describit eorum deceptionem, dicens et per dulces sermones seducunt corda innocentium, id est, simplicium et imperitorum. Prov. XIV, 15: innocens credit omni verbo. Per dulces sermones in quibus sanctitatem praetendunt, secundum illud Ps. XXVII, v. 3: qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum. Et benedictiones, quibus scilicet benedicunt et adulantur illis qui eos sequuntur. Is. III, v. 12: popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt. Mal. II, 2: maledicam benedictionibus vestris. Secundam rationem assignat ex conditione Romanorum, qui faciles se exhibebant ad sequendum bonum et malum.
16:19
Unde primo commendat eos de facilitate ad bonum, dicens vestra enim obedientia, qua de facili fidei obedistis, in omni loco divulgata est, propter dominium quod tunc Romani obtinebant super alias nationes. Unde quod a Romanis fiebat, de facili divulgabatur ad alios. Supra I, 8: fides vestra in universo mundo annuntiatur. Gaudeo igitur in vobis, quia scilicet fidei obedistis, et hoc in charitate, de qua dicitur I Cor. XIII, 6 quod non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati. Secundo reddit eos cautos contra malum, dicens sed volo vos esse sapientes in bono, ut scilicet ei quod bonum est inhaereatis, I Thess. ult.: quod bonum est tenete; et simplices in malo, ne scilicet per aliquam simplicitatem declinetis ad malum, ut talis sit vobis simplicitas, quod nullum decipiatis in malum. Matth. X, 16: estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. E converso de quibusdam dicitur Ier. IV, 22: sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere nesciunt. Deinde cum dicit Deus autem pacis, etc., promittit eis divinum auxilium contra huiusmodi deceptores. Et primo ponitur promissio, cum dicit Deus autem pacis, scilicet auctor, qui dissensiones odit quas isti faciunt, conteret Satanam, id est, Diabolum qui per istos pseudoapostolos vos decipere conatur, sub pedibus vestris, quia scilicet per vestram sapientiam eum vincetis. Et hoc fiet velociter, scilicet in adventu meo. Lc. X, 19: ecce dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones et omnem virtutem inimici. Mal. ult.: calcabitis impios, cum fuerint sicut cinis sub planta pedum vestrorum.
16:20
Secundo ponitur oratio ad hoc obtinendum, cum dicit gratia domini nostri Iesu Christi sit vobiscum, quae scilicet sufficit ad vos tuendos. II Cor. XII, 9: sufficit tibi gratia mea. Deinde cum dicit salutat vos, etc., salutat eos ex parte aliorum, dicens salutat vos Timotheus adiutor meus, scilicet in praedicatione Evangelii. I Cor. IV, 17: misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimus et fidelis, et cetera.
16:21
Addit autem et Lucius et Iason et Sosipater, cognati mei, qui Iudaei erant, scilicet vos salutant. Erat autem quidam notarius Pauli nomine tertius, cui Paulus concessit ut ex sua persona Romanos salutaret.
16:22
Unde subditur ego tertius qui scripsi hanc epistolam, saluto vos in domino. Deinde dicit salutat vos Caius hospes, cui scribitur Ioannis tertia canonica, in qua commendatur de charitate, quam exhibebat sanctis. Et universa Ecclesia, scilicet quae erat in domo eius congregata, vel quae erat in illa provincia.
16:23
Deinde dicit salutat vos Erastus, arcarius civitatis, qui scilicet custodiebat arcam communem, id est communes redditus civitatis, et quidam frater, id est, fidelis, nomine quartus.
16:24
Deinde salutat eos ex parte sua, dicens gratia domini nostri Iesu Christi sit cum omnibus vobis. Amen. Et finit epistolam cum gratiarum actione, dicens ei autem, scilicet Deo qui est Trinitas, qui potens est vos confirmare, I Petr. ult.: modicum passos ipse perficiet, confirmabit solidabitque. Et hoc in fide quae est iuxta Evangelium meum id est secundum Evangelium quod ego praedico. I Cor. c. XV, 11: sive ego, sive illi sic praedicavimus et sic credidistis. Et etiam secundum praedicationem Iesu Christi, qui primo Evangelium praedicavit, secundum illud Hebr. c. II, 3: quae cum initium accepisset enarrari per dominum. Unde Matth. IV, 23 dicitur, quod circuibat Iesus praedicans Evangelium regni. Subditur autem, in revelatione mysterii, id est, secreti, quod quidem potest referri ad id quod dixerat iuxta Evangelium meum; vel quia in ipso Evangelio revelatur secretum incarnationis divinae, secundum illud supra I, 17: iustitia Dei revelatur in eo; vel quia ipsi apostolo est Evangelium revelatum. I Cor. II, 10: nobis autem revelavit Deus per spiritum suum. De hoc autem secreto dicitur Is. XXIV, 16: secretum meum mihi. Vel potest melius hoc referri ad hoc quod dixerat confirmare, quasi dicat: Deus potest vos confirmare in Evangelio meo et praedicatione, et hoc secundum revelationem mysterii, id est, secreti, scilicet de conversione gentium, sicut habetur Eph. III, 8 s.: mihi autem omnium sanctorum minimo data est gratia haec in gentibus, illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti, et cetera.
16:25
Unde et ipse subdit temporibus aeternis, quia videlicet occultum erat apud homines quod gentes essent convertendae ad fidem. Vocat autem haec tempora aeterna quasi diu durantia, quia a principio mundi hoc fuit occultum, sicut et in Ps. LXXV, 4 dicitur: illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis. Et potest dici quod tempora aeterna dicuntur ipsa aeternitas, de qua dicitur Is. LVII, v. 15: excelsus et sublimis habitans aeternitatem, ut sicut simplex Dei essentia per quamdam similitudinem dimensionibus corporalibus describitur, secundum illud Iob c. XI, 9: longior terra mensura eius et latior mari, ita et simplex eius aeternitas per tempora aeterna designatur, inquantum omnia tempora continet. Subdit autem quod, scilicet mysterium, nunc patefactum est, de conversione gentium, per Scripturas prophetarum, id est, secundum quod prophetae praedixerunt, ut patuit supra XV. Unde ad Eph. c. III, 5 s. dicitur: aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc manifestum est sanctis apostolis eius et prophetis in spiritu esse gentes cohaeredes, et cetera. Est autem patefactum per operis impletionem ex praecepto Dei. Unde secundum praeceptum aeterni Dei, qui scilicet aeterno proposito ea quae vult temporaliter facit, quod quidem praeceptum Dei ad obeditionem fidei est in cunctis gentibus, id est, ut omnes gentes obediant fidei. Supra I, 5: ad obedientiam fidei in omnibus gentibus. Si autem loquamur de mysterio incarnationis, sic construenda est littera: mysterii, inquam, temporibus aeternis taciti, quia antea non erat ita manifestum.
16:26
Quod, inquam, mysterium nunc patefactum est per Scripturas prophetarum, qui hoc praedixerunt secundum praeceptum aeterni Dei, qui voluit mysterium incarnationis patefieri, et hoc ad obedientiam fidei in cunctis gentibus. Mysterii, inquam, licet taciti apud homines, tamen cogniti soli Deo sapienti, quia ipse solus hoc cognovit et quibus hoc voluit revelare, quia, ut dicitur I Cor. II, 11: quae sunt Dei, nemo novit nisi spiritus Dei. Vel potest intelligi de eo qui solus est sapiens, scilicet per essentiam, sicut dicitur Matth. c. XIX, 17, et Mc. X, 18: nemo bonus, nisi solus Deus. Nec excluditur per hoc filius, quia eadem est perfectio totius Trinitatis, sicut e converso dicitur: nemo novit patrem nisi filius, Matth. XI, 27. Non excluditur pater a notitia sui ipsius.
16:27
Subdit autem per Iesum Christum; quod non sic intelligendum, quod Deus pater sit sapiens per Iesum Christum; quia cum Deo sit idem sapere quod esse, sequeretur quod pater esset per filium, quod est inconveniens; sed hoc referendum est ad hoc quod supra dixerat: nunc patefactum est, scilicet per Iesum Christum. Cui, Iesu Christo, est honor et gloria, per reverentiam totius creaturae, secundum illud Phil. II, 10: in nomine Iesu omne genu flectatur. Et gloria, scilicet quantum ad plenam divinitatem, sicut ibi subditur: et omnis lingua confiteatur quia dominus Iesus Christus in gloria est Dei patris. Et hoc non ad tempus, sed in saecula saeculorum. Hebr. c. ult.: Iesus Christus heri et hodie, ipse in saecula. Addit autem ad confirmationem veritatis: amen. Vel potest sic construi: cogniti soli sapienti Deo, cui per Iesum Christum est gloria, qui Deum glorificavit, secundum illud Io. XVII, 4: ego clarificavi te super terram. Est autem advertendum quod haec constructio est defectiva, et est sic supplenda: ei qui potest, etc., sit honor et gloria per Iesum Christum, cui est honor et gloria. Si autem non sit ibi ly cui, erit constructio plana.
16:1
ministerio Ecclesiae, quae est in Doramo digne sanctis, et assistatis diguerit: etenim ipsa quoque astitit Cenchris: 2. ut eam suscipiatis in ei in quocumque negotio vestri inmultis, et mihi ipsi *). 3. Salutate
1. Commendo autem vobis Phoeben sororem nostram. Hoc ultimum caput pene totum salutationibus occupatur. Incipit autem a commendatione Phoebes, cui perferendam Paulus hanc tradit epistolam. Sororem vocat, non quo significet, uxorem suam aliquando fuisse, quam nunc habeat sororis loco, qui commentarius explodendus est (non enim dicit sororem meam, sed nostram, et si meam diceret, haud uUa ratio esset, uxorium aliquid hic suspicandi): sed sororem religione, id est, Ohristianam, quomodo fideles omnes sese mutuo fratres et sorores appellabant.
Quae est in ministerio ecclesiae, quae est in Cenchris. Eoctius Cenchreis. Est enim trisyllabum, graece KcY^^psaTg. Porro Cenchreae (quarum etiam mentio fit Act. 18.) portus erat et statio navalis Corinthiorum, instar oppidi, ad sinum Saronicum, de quo Plinius lib. 4. natur. hist. cap. 4. Quae est in ministerio, Graece ouaav 5ta'xovov_, quae est tninistra ecclesiae etc, non quod in ecclesia sacro diaconatus officio functae fuerint aliquando mulieres, quibus nec loqui in ecclesiis permissum est, 1 Cor. 14. Sed ministra ecclesiae Cenchreensis vocatur, vel quia Cenchreis habitans solita esset suscipere et fovere ministros vei"bi Dei; vel potius, ut censet Chrysostomus, quia deputata erat alicui ministerio spectanti ad ecclesiam, quod tamen per foeminam obiri po^et aut oporteret. Erant enim olim, quae appellabantur diaconissae; non altari servientes, sed aliis quibusdam ecclesiae ministeriis addictae. Ea ministeria, quae fuerint, discere licet ex iis, quae scribunt Ignatius in epist. ad Antioch. et Epiphanius in haeresi Collyrid., ac rursus in extremo cap. totius operis adversus haereses, denique ex iis, quae habentur lib. 2. Constit. apost. cap. 26. et lib. 3. cap. 15. et 19.
16:2
2. Ut eam suscipiatis in Domino digne sanctis. In Domino, id est, propter Dominum, cui illa servit in suo ministerio, ut et in illa locum habeat, quod Dominus dicit ad suos discipulos Matth. 10. Qui recipit vos, me recipit. Convenit huic sensui, quod additur, digne sanctis; id est, ita ut decet suscipi sanctos, hoc est fideles fratres ac sorores, praesertim laborantes in Domino. Simili sermone Joannes Apostolus Cajum monet, ut peregrinos fratres deducat digne Deo, id est, quomodo decet deduci cultores et ministros Dei.
Et assistatis ei in quocunque negotio vestri indiguerit. Assistere sive adesse alicui, est operam ei suam accommodare, eum adjuvare.
Etenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ipsi. Graece: Nam et ipsa astitrix multorum fuit, et mei ipsius. Habet enim emphasim, simul et commendationem auget nomen TTpooxa^Ttg astitrix, adjutrix. Sic namque non ab uno aut altero actu dicitur, sed a fiequentia et assiduitate. Ostendit igitur, aequum esse, ut ei in negotiis subveniatur, quae ipsa multorum et ipsius Pauli adjutrix et procuratrix fuerit. Quidam de hospitio praebito interpretantur: verum significatio vocabuli generalis est. Sequuntur salutationes, in quibus observare est insignem humanitatem Pauli, qui tam multus et oflSciosus fuerit in salutando.
16:3
3. Salutate Priscam et Aquilam. De his agit Lucas Act. 18., ubi Prisca diminutivo ceu blandiore vocabulo Priscilla nominatur; quemadmodum et hic legitur in plerisque Graecis codicibus et apud Chrysostomum. Erant autem, ut ex eo loco constat, Prisca et Aquila conjuges, ambo Judaei (licet Aquila Ponticus genere), scenofactoriam artem exercentes, et in religione Christiana non vulgariter instituti; ut qui Paulo usi fuissent magistro domestico. Unde, sicut eod. cap. Act. legitur, Apollo Alexandrino, viro in Scripturis potenti, sed minus plene viam Domini edocto, diligentius atque exactius eam exposuerunt. Et tunc quidem edicto Claudii Caesaris Roma cum caeteris Judaeis ejecti Corinthum venerant: verum Claudio mortuo, tum ipsis tum aliis Judaeis in urbem redeundi facta est potestas. Nam de eorum reditu vel haec ipsa epistola satis testatur, secundo post extinctum Claudium a.uno Romam missa ad fideles magna parte Judaeos. Qua de re consule Baronium in annalibus eccles. Cur autem hoc loco et Act, 18. semel et iterum, ac rursum 2 ad Tim. 4. Prisca prior viro nominetur, hane rationem adfert Liranus, quia prius credidit, et ordo gratiae praeponendus est ordini natU" rae. Et ante Liranum glossa interlinealis Act. 18.: Fides mutavit ordinem: unde non est masculus vel foemina. Alii alias adferunt rationes. Certe, ut hoc ordine nominentur, non est perpetuum. Nam 1 Cor. 16. viri nomen priori loco scribitur: ut verisimile sit, idcirco mulieris nomen interdum praeponi, quod notior ac nominatior esset apud fideles, sive propter egregium studium Evangelii promovendi, quod indicat Chrysostomus homilia 10. super epist. 2. ad Tim., sive propter aliam causam, quae nos lateat.
Adjutores meos in Christo Jesu. Adjutores, Graece auvcpyoug, id est, cooperatores. Quanquam et Erasmus adjutores vertendum putavit. Quidam, teste Oecumenio, retulerunt istud ad commune opificium texendi tabernacula; de quo narrat Lucas in Actis. Sed non propter hoc vocaret eos cooperarios suos in Christo. Sic igitur Priscam et Aquilam adjutores suos in Christo nuncupat, sicut in sequentibus Urbanum et Timotheum, 3t in epistolis ad Phil. 4. et ad Col. 4. alios quosdam suos vocat adjutores, utique in Christo Jesu, id est, in iis, quae ad fidem Jesu Christi provehendam pertinent. Cujus item rei testificatio in praedicto Actorum loco.
16:4
4. (Qui pro anima mea suas cervices supposuerunt. Graece numero singulari x^dyr^Xm, cervicem. Sensus: quipro mea vita tuenda semetipsos objecerunt periculo. Metaphora sumpta ab iis, qui cervice vel humero sustinent onus alioqui ruiturum, nisi potius ab iis, qui suam cervicem aut jugulum resecandum praebent pro alio. Videtur Apostolus respicere ad illud suum periculum, quod in eodem cap. 18. describitur, quando in ipsum Corinthi agentem uno animo insurrexerunt Judaei, pertrahentes eum ad tribunal Gallionis proconsulis, et ut rerum novarum autorem accusantes. Potest etiam referri ad historiam cap. 19,, quando periclitatus fuit Ephesi ab argentariis. Nam Priscam et Aquilam per id tempus etiam Ephesum devenisse constat ex capite praecedenti.
Quibus non solus ego gratias ago, sed et cunctae ecclesiae gentium.) Hoc addit, vel quia beneficium conservatae vitae ipsius, tanquam communis magistri gentium, pertinebat ad omnes gentium ecclesias; vel propter hospitalitatem passim omnibus exhibitam; vel in genere, propter Evangelii in gentes propagandi sedulam cooperationem. Quae postrema ratio prae caeteris placet.
16:5
5. Et domesticam ecclesiam eorum. Pendet a verbo salutate. Graece, et eam quae in domo eorum est ecclesiam, id est, familiam Christianam. Privatam familiam ecclesiam vocat, quod ex fidelibus constaret. Nam ecclesiae nomen usu Apostolorum generaHter significabat omnem fidelium, quamvis exiguam et privatam vel unius tantum domus congregationem; juxta quod Dominus ait Matth. 18.: Vhi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum. Porro domesticae ecclesiae horum conjugum Aquilae et Priscillae jam ante meminerat Paulus in 1. ad Cor. 16., ut appareat, familiam fuisse admodum Christo devotam. Sic et alibi loquitur, ut ad Philemonem: Et ecclesiae, quae in domo tua est. Et Col. 4. Salutate Nympham, et quae in domo ejus est ecclesiam. Ad quae loca amplius aliquid de hac appellatione dicturi sumus. Hic vero priusquam ad caeteras salutationes progrediamur, necessario mihi monendus es, lector, eos fere omnes, qui in hoc capite a Paulo nominantur aut salutantes aut salutandi (de viris loquor), a Dorotheo in sua synopsi recenseri inter septuaginta discipulos Christi, ut Aquilam, de quo jam dictum est, et Epaenetum, de quo mox sequitur. Item Andronicum, Ampliatum, Urbanum etcaeteros. Verum autor illius synopseos, quisquis fuit (nam Dorotheum Tyrium presbyterum et martyrem, cui inscribitur, autorem non esse, cum Baronio Cardinale aliisque viris doctissimis plane sentio), rem egit insulsam prorsus ac ridiculam, dum numerum LXX. discipulorum conficit temere collectis undequaque nominibus Christi fidelium, iis praecipue, quae vel in Actis, vel in epistolis Apostolicis leguntur expressa: etiam eorum, de quibus aut constet, aut plusquam probabile sit, quod Christum in carne non viderint: ut sunt Titus, Timotheus, Lucae, Philemon, Clemens atque alii. Quorum certe Titus gentilis erat et incircumcisas, Timotheus adolescens, circumcisus a Paulo senescente, ut Christo versante in terris vix puer esse potuerit: Lucas, attestante Hieronymo in catalogo, Evangelium, sicut audierat, scripsit, non sicut viderat. Philemon a Paulo Christi notitiam accepit, Clemens a Petro. Quule igitur figmentum est, istos inter LXX. Christi discipulos recensere? Idem autor ut numerum compleat, septem diaconos huc aggregat, in his Nicolaum advenam Antiochenum, impurae sectae principem. Adjicit Demam, Phygellum, Hermogenem Pauli desertores. Denique Cepham, quem Paulus reprehendit Gal. 2.; et Caesarem, de quo scribit ad Philippenses in fine epistolae dicens: Salutant vos, qui de Caesaris domo sunt, in hoc numero reponit, cum utique Cephas ille non alius sit quam Petrus, nec Caesar iste alius, quam Romanus imperator. Taceo, quod etiam Jocobum, fratremDomini, his annumerat, quod tres Marcos facit, quod Silam et Silvanum pro duobus recenset. Illud ferendum non est, quod nimia abaurditate Priscam et Evodiam foeminas, quarum Paulus meminit, in viros transformat et episcopatum utrique attribuit. Nam ne de aliis autorem hunc loqui putes (sunt enim Priscus et Evodius in ecclesiastica historia; ille Christi, sicut fertur, discipulus, hic Petri in Antiochena sede successor), aperte declarat de iis se loqui, quorum apud Pauhim mentio est; qui profecto non alii sunt, quam mulieres, quas dixi. Sed haec satis ad commonendum lectorem, ne, quod quibusdam accidit, autoritate memorati libelli deceptus, de iis, quorum in hoc capite nomina leguntur, aliquid opinetur a veritate alienum. Multo namque satius est simpliciter ignorare, qui fuerint, quam istiusmodi de eis commenta commentariis infercire.
Salutate Epaenetum dilectum mihi. Graece dilectum meum, quomodo interpres inferius vertit, Stachyn dilectum meum. Magnum est, ait Theophylactus, quempiam esse Pauli dilectum, qui cxim judicio, non ad gratiam neque ex affectu, amare novit.
Qui est primitivus Asiae in Christo. Primitivus, Graece aTcap^^T] primitiae. Nec inGraeco legitm Asiae, sed Achaiae, consentientibus Graecorum Chrysostomi ac posteriorum commentariis, nec non versione Syriaca. Verum Latini codices et expositores constanter legunt Asiae. Et ita se legisse declarat Hieron. scribens in caput Ezech. 43. Ita quoque Origenes non solum in commentario, sed etiam homil. 11. super Num. Suspicio est, in Graecis codicibus accidisse mutationem ex altero loco, qui est 1 Cor. 16., ubi quidam Achaiae primitiae vocantur. Caeterum, sive Asiae sive Achaiae primitiap, id est, primitivos fructus in Christo (vel in Christum, ut habent complures Graeci codices) Epaenetum vocat Apostolus, vel quod inter fideles ejus regionis praecipuus esset maximeque insignis, ut nonnulli exponunt; vel potius quod tempore primus aut ex primis esset illius regionis, qui in Christum crediderant. Sic enim et alter locus, qui est ad Corinthios, multo melius accipitur. Vide, quae de vocabulo primitiarum et ejus in Scripturis usu diximus superius ad illud cap. 8,: primitias Spi~ ritus habentes. Si legendum Asiae, constat, intelligi debere Asiam minorem, in qua erat Ephesus.
16:6
6. Salutate Mariam, quae multum laboravit in vobis. Mariam, Graece;jiaptaji_, ex Hebraeo indeclinabile, quemadmodum et scribitur interdum hoc nomen apud Evangelistas, ut Matth. 1. et 13., Luc. 1. et 2. Quare sicut Abraham Latina terminatione fit Abrahamus: ita ex Mariam Mariama fieri posset, nisi aliter usus esset autoribus, etiam Evangelistis omnibus, quibuspassimscribituretdeclinatur|Jiapia, jxaptat; etc, ideo forle, ut Romanum aliquid sonaret hoc nomen, uti factum in nonnullis aliis. In vobis; alii codices in nobis. Graece, stg rjndz in nos, vel erga nos, id est, me meosque comites, tametsi nec desunt etiam Graeca, quibus legatur in vos. Porro quis hic labor vel quod opus fuerit, non exprimit Apostolus; quanquam credendum est, tale fuisse, quod ad Evangelii negotium promovendum pertineret. Quaenam item fuerit haec Maria, non constat; etsi recentiores quidam suspicantur eandem esse cum Maria Cassobolita; ad quam exstat epistola beati martyris Ignatii. Quam enim Paulus ita commendat, ut testetur eam erga sanctum Apostolum, ejusque cooperarios multum laborasse, putant merito credi eam esse, quam Ignatius ad ipsam scribens vocat Deo dignam et foeminarum sapientissimam: ac rursus in epistola ad Heronem diaconum, eruditissimam ac specimen piarum foeminarum. Non solum enim nomen, sed et locus convenit, nec tempus repugnat. Scribit enim Ignatius, eam Romae apud Anacletum (alias Cletum) papam fuisse, eum scilicet, qui Clementem, ut ait, successorem habuit. Cui tempori satis congruit, ut eadem fuerit, eamque opinionem etiam Toletus probabilem censet. Rem tamen expendant studiosi.
16:7
7. Salutate Andronicum et Juniam. Ita meliores codices, non Juliam, quod nomen infra legitur. Nam et Graeca et Syra Juniam habent hoc loco. Dubium autem, sitne viri nomen Jiinias, an foeminae Junia. Theophylactus foeminam intelligit. At multo sane verisimilius est (quod plerique sentiunt) viri nomen esse; propter illud quod sequitur, qui sunt nobiles in Apostolis.
Cognatos et concaptivos meos. Utrique nomini fJiou meos, additur in Graeco. Cognatos suos, id est, ejusdem secum generis eos vocat (ut multi exponunt), quia Judaei erant, quemadmodum supra cap. 9. de Judaeis in universum dixit: qui sunt cognati mei secundum carnem. Et sic eum loqui, ut Judaeorum, qui Romae erant, gratiam sibi conciliet. Verum quia multi Romae erant Judaei Christiani, et proinde hac generali ratione Paulo cognati, idcirco putant alii, cognatos hic dici magis proprie, ut qui fuerint Paulo contribules, id est, de tribu Benjamin; aut forte etiam propiore sanguinis vinculo conjuncti. Porro concaptivos intellige, quod aliquando communia cum Paulo vincula pro Christo passi fuissent. Ubi tamen, aut quando factum sit, ignoratur.
Qui sunt nobiles in Apostolis. Nobiles, Graece STrtOTjfiOt insignes. In Apostolis, id est, inter Apostolos, non autem, at quidam exponunt, judicio Apostolorum. Large sumit Apostoli nomen: ut comprehendit omnes eos, qui Evangelium Christi infidelibus annuntiant. Quo in genere apparet hos duos non segniter laborasse, etiam eum Paulo, cui fuere captivitatis socii. De vocabulo Apostoli, ad quos extendatur, vide quae diximus ad illud primi capitis: vocatus Apostolus.
Qui et ante me fuerunt in Christo. Hoc est: qui priores me in Christum crediderunt, Christiani fuerunt. Nam esse in Christo, est esse Christianum. Notanda Pauli modestia, qui sic laudat alios, ut semetipsum deprimere videatur. Origenes ex eo, quod hi viri dicuntur nobiles in Apostolis, et ante Paulum in Christo fuisse; conjecturam sumit, eos ex numero fuisse LXXTI. Christi discipulorum. Atque id multi sequuntur. Verum hoc si esset, non de illis hoc tantum diceret Paulus: qui ante me fuerunt in Christo; sed aliquid honorabilius, qui Dominum viderunt in carne, qui ab eo vocati ad discipulatum et cum eo conversati. Vel illud, quod de aliis quibusdam Phil. 4., quorum nomina scripta sunt in libro vitae. Nam Christus hoc illis LXXII. dixit: Gaudete, quod nomina vestra scripta sunt in coelis, Luc. 10.
16:8
8. Salutate Ampliatum dilectissimum mihi in Domino. Graece: Ampliam dilectum meum; licet Ruffinus, Origenis interpres, Ampliatum scripsit, latinos, uti reor, codices secutus: quanquam et textus Ambros. Ampliam legit. Addit Paulus in Domino, nempe Christo, ut Christianam declaret dilectionem.
16:9
9. Salutate Urbanum adjutorem nostrum in Christo Jesu. Jesu, Graeci codices non addunt: nec omnes latini. Adjutorem, rursus Graece cooperarium. Vocat autem adjutorem seu cooperarium in Christo, sicut expositum est superius, hoc est in iis, quae ad fidem Christi propagandam pertinent.
Et Stachyn dilectum meum. Hic Stachys a beato Andrea Apostolo primus Byzantinae civitatis episcopus ordinatus est: ut legitur in martyrol. Rom. prid. Calend. Novemb. Quo etiam loco scril)itur, Ampliatum et Urbanum, et (qui paulo post sequitur) Narcissum ob Evangelium Christi a Judaeis et gentilibus caesos fuisse.
16:10
10. Salutate Apellen prohum in Christo. Prohum in Christo, id est, probatum Christi discipulum. Nam Graeca vox donyiOZ probatum et sinceium significat. Probatum intelligit Origenes per tribulationes. Nam tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, supra cap. 5. Idem Origenes addubitat, num hic sit ApoUo Alexandrinus, cujus in Actis apostol. et in priore ad Corinth. epist. mentio fit. Sed non est revera, cur dubitetur. Nam Apollo non versabatur Romae; et si eum salutare vellet Paulus, majoribus ornaret titulis, ut virum, qualem noverat, et qualis Act. 18. describitur.
16:11
11. Salutate eos qui sunt ex Aristobuli domo. Domo, id est, familia. Plurimi codices, etiam MSS. omittunt domo ad exemplum Graeci textus, ubi sic legitur: aaTiaaaa^s Tohc, ex tojv "Apioxo^oo- Aou. Quod ita verti potest: Salutate eos, qui sunt ex Aristobuli domesticis seu familiaribus; atqueipsum imprimis (quod intelligitur) Aristobulum. Sicut et mol, ipsum Narcissum. Nam quod ex hac forma salutandi colligunt Latini quidam, ipsos Aristobulum et Narcissum eo tempore domo absentes fuisse, ideoque non ipsos, sed eorum domesticos ab Apostolo salutari, mihi non videtur consequens, Graeci sermonis idiotismum consideranti. Nec propter aliquanti temporis absentiam in salutatione praetermittendi erant illi, quorum domestici salutabantur. Hunc Aristobulum solitum congregare fideles in suam domum, id est, fidelium conventus facere, significat Ambros. commentator, dum eum vocat congregatorem fratrum in Christo. Ejusdem tanquam Apostolorum discipuli et martyris dies natalis in Rom. martyrol. notatur ad idus Martii. Quo etiam loco Baronius annotat ex Graecorum menologio, missum fuisse Aristobulum ad Britannos Evangelii praedicandi causa. Multosque alios ad eandem rem testes adducit Guilielmus Cambdenus Britanniae suae pag. 40.
Salutate Herodionem cognatum meum. Cognatum intellige ut supra, vel gentilem Pauli, id est, Judaeum, vel potius sanguine conjunctiorem.
Salutate eos, qui sunt ex Narcissi domo. Id est, Narcissum cum suis domesticis. Hic omnes codices latini exprimunt domo, cum Graece legatur ut in versu praecedenti. Narcissum hunc quidam eundem faciunt cum Narcisso potentissimo liberto Claudii imperatoris, penes quem illo regnante, quod Suetonius, Tacitus ac Dio testantur, summa rerum erat. Sed hanc opinionem ex ratione temporum Baronius refellit ad annum Domini 58. Quod autem refert Ambrosiaster, Narcissum, de quo Paulus, presbyterum fuisse, qui peregrinando suis exhortationibus firmabat credentes; ex eo natum videri potest, quia putatur domo abfuisse Narcissus, quando Paulus haec scribebat.
Qui sunt in Domino. Id est, eos qui iu Christum Dominum credunt. Hoc addit, quod fortasse nondum omnes Narcissi domestici fidem Christi recepissent. Nec erat, cur infideles per epistolam, ad solos fideles scriptam, salutaret.
16:12
12. Salutate Tryphaenam et Tryphosam, quae laborant in Domino. Id est, quae collaborant Evangelio Christi Domini, nimirum eo labore, qui sexui illi conveniat. Tryphaena et Tryphosa mulieres fuere nobiles Iconienses, quas Paulus Iconii ad Christum convertit; ut memoratur in actis Theclae virginis fidelioribus.
Salutate Persidem carissimam. Graece: TT^v ayaiiTjTrjv, dilectam.
Quae multum laboravit in Domino. Videlicet eodem laboris ac ministerii genere cum foeminis superioribus. Hanc tamen impensius laudat, quia dilectam vocat, et multum laborasse dicit. Utens autem verbo praeteriti temporis laboravit, respicere videtur ad labores quosdam peculiares et graves, quos ecclesiae causa Persis subiverat. Quod aeque dixerim de Maria, de qua similiter est locutus supra, V. 6.
16:13
13. Salutate Rufum electum in Domino. Electum in Domino vocat, vel quod pietate esset insignis inter Christi Domini fideles; vel generali ratione, qua cunctos fideles Apostolus sanctos et electos vocare consuevit. Quanquam prior ratio pluribus placet. Hujus Rufi natalis annotatur in Rom. martyrol. ad 11. Calend. Decemb. An autem idem sit cum Rufo, cujus patrem Marcus refert fuisse Simonem Cyrenaeum, crucis Christi bajulum, quaeritur a nonnullis. Certe si Rufus ille apud Marcum et frater ejus Alexander fuere discipuli Christi de LXX., quod plerique sentiunt; non est verisimile hunc Rufum, quem Paulus tantum appellat electum in Domino, cum illo eundem esse. Nam LXX. discipuli passim Apostoli salutabantur. Et hoc nomine Paulus eos comprehendit 1 Cor. 15. dicens: deinde Apostolis omnibus; quemadmodum illic ostendemus. Adde, quod iste Rufus, haec Paulo scribente, matrem adhuc habet superstitem, eamque RomaL.e agentem, ut patet ex verbis sequentibus. Unde et ipsum Romanum fuisse verisimile est, cum Rufus ille evangelicus patre natus fuerit Cyrenaeo.
Et matrem ejus et meam. Causa honoris eam, quae Rufi secundum carnem mater erat, etiam suam matrem nuncupat. Ex quo coUigitur, fuisse venerabilem foeminam, ac de re Christiana bene meritam.
16:14
14. Salutate Asyncritum, Phlegontem. Hi duo, simul cum Herodione supradicto, tanquam Apostolorum discipuli recitantur in martyrologio Romano, ad diem 6. Idus Aprilis.
Hermam, Patrobam, Hermen. Hermas iste, sicut de eo loquitur Rom. martyrologium, digne semetipsum sacrificans, acceptabilisque Deo hostia factus, virtutibus clarus coelestia regna petivit. Hunc esse autorem libri, qui Pastor inscribitur, putat Origenes in hujus loci commentario. Quam opinionem referunt, ipsi nihil aflirmantes, Eusebius lib. 3. hist. eccl. cap. 3. et Hieron. in catal. Ruffinus sub nomine Hermatis eundum librum citat in exposit. symb. Sunt qui Hermen sive Hermetem, qui post Patrobam nominatur, autorem illius libri faciant. Sed plures Hermam appellant, id est, eum qui priori loco scribitur, idque etiam Pamelius probat in annotat. super Ruffini dictam exposit, Siquidem et ipse autor libri non semel Hermam se nominat. Sed tamen his in universum obstare videtur, quod in libro Pontificali, ubi de Pio primo agitur, qui fuit a Petro undecimus, scriptum habetur, sub ipsius Episcopatu fratrem ejus Hermetem scripsisse librum, in quo mandatum continetur allatum ab Angelo Domini, cum veniret ad eum inhabituPastoris, ut sanctum Pascha die Dominica celebraretur. Cujus rei ipse etiam Pius in sua prima Epist. decretali mentionem facit. Et ne haec dubiae fidei forte cuiquam videantur, etiam Tertull. in fine lib. 3. Carminum in Marcionem idipsum confirmat hoc versu: Post hunc deinde Pius, Hermas cui germine frater, Angelicus pastor, etc. Ex quibus apparet, non ab istorum alterutro, qui hic salutantur, sed multis annis post ab alio quodam sive Herma, sive Hermete, qui fiater Pii Pontificis fuerit, librum Pastoris conscriptum esse: nisi quis dicat (quod suggerit Baronius in annal. ad annum Domini 159.), diversos esse libros a diversis auctoribus editos, quorum posterior exciderit. Nam certe qui nunc exstat, 8ub Clemente scriptus videtur: huic enim jubetur autor librum, seu libri partem mittere. Tum nec usquam in eo fit mentio Paschatis celebrandi die Dominica. Caeterum, quod ad librum attinet, etsi doctrinam revera non inutilem contineat, et ex eo testimonia veteres interdum proferant, adeoque publice legi quondam solitus sit apud quasdam Graecorum ecclesias, ut testantur Origenes, Eusebius et Hieronymus: inter sacras tamen et canonicas Scripturas non habendum constat, sed potius inter apocryphas; quemadmodum de eo jam olim censuit Gelasius Rom. Pontifex in decreto de Scriptm'is canonicis et apocryphis. Sequuntur Patrobas, et Hermes, pro quo Mercurium vertit Erasmus. Hoc enim Graeco nomine Mercurius appellatur. Sed cum Hermes sit etiam apud Latinos nomen proprium, non erat cur in Mercurium (quo nomine mercatorum et furum Deus Latinis proprie vocatus est) mutaretur.
Et qui cum eis sunt fratres. Id est, Christianos eorum domesticos.
16:15
15. Salutate Philologum et Juliam. Incertum, Juliam virum dicat an foeminam. Origenes foeminam intelligit, ac suspicatur Philologi conjugem fuisse; et eos qui sequuntur, horum familiares. Hunc Philologum cum Patroba, ut sancti Pauli discipulos, conjungit martyrologium Rom. pridie nonas Novembris.
Nereum et sororem ejus. De his nihil exstat: nisi forte sit ille Nereus, qui cum fratre Achilleo a sancto Petro baptizatus, cum eodem martyrium subiit. Quorum diem natalem agit ecclesia Romana quarto idus Maji.
Et Olympiadem. In Graeco et Syriaco legitur: Olympam, ultima apud Graecos circumflexa. Quod argumento est, viri nomen esse, quod recto casu dicitur Olympas. Atque hunc una cum Herodione martyrium pertulisse sub Nerone, testatur ex j\Ietaphraste Baronius in annal. ad annum Domini 69.
Et omnes, qui cum eis sunt sanctos. Graece hoc ordine: et qui cum eis sunt, omnes sanctos. Sanctos vocat, quos paulo ante fratres; idque a vera sanctitate; quoniam etsi forte non omnes, quos salutari vult, tales sint, id est, vere sancti: communitas tamen ipsa sanctoi*um est. Qua de re vide quae diximus ad cap. 1. hujus epist. Adnotat ex Chrysostomo Theophylactus, Pauhim in hac epistola tam multos salutasse, quam in nulla alia; causamque addunt, quia nondum viderat ipse Romanos.
16:16
16. Salutate invicem in osculo sancto. Consuetudo erat antiquis, quam Augustinus quaest. 87. in Genesin etiam suo tempore quibusdam locis fuisse testatur, ut propinquos et amicos advenientes sahitaturi osculo exciperent. Qui mos etiam hodie apud multos servatur. Est enim oscuhim amoris symbolum, a quo et nomen habet Graecis ^<.ki]\).Oi. Sed quia amnr quidam camalis est, et rursum alius simulatus, hinc dicit Apostolus in osculo sancto, id est, cum osculo, quale decet sanctus, quodque symbolum sit amoris casti, sinceri, spiritualis ac divini, quam caritatem vocamus. Sanctum igitur osculum dicitur non solum ad discrimen osculi dolosi, quale fuit quod Joab porrexit Amasae 2 Reg. 20. et Judas proditor Christo, Matth. 26.; vel osculi impudici, quale est turpiter amantium; sed cujuscumque carnalis osculi, quale est, quodcumque non a Christiana caritate procedit. Ex hoc sermone, inquit Origenes, mos ecclesiis traditus est, ut post orationes osculo se invicem suscipiant fratres. Imo nonnulli probabile existimant, Paulum utentem hac forma sermonis (utitur enim et alias, ut in utraque epist. ad Corinth. cap. ult. et 1 Thess. 5., utitur et Petrus 1 Epist. 5.) loqui de osculo pacis, quod tempore sacrificii exhibetur ante mysteriorum perceptionem. Vide quae Baronius hac de re scribit in annalibus, ad annum Domini 45. Porio quibus omnino ex causis honeste sibi mutuo fideles impendant osculum corporale, docet aliquot causarum enumeratione scriptor libri de amicitia cap. 6., qui habetur inter opera B. Augustini tomo 4. Quaeri potest hoc loco, cur Paulus in salutandis fratribus, qui Romae erant tam officiosus, non etiam Petrum collegam et coapostolum suum salutet, utique vel primo loco salutandum, si Petrus jam tum Romae cathedram posuerat, uti tradunt catholici scriptores. Hoc enim, inter alia, argumentum est eorum, qui Petrum negant Episcopum Romanum fuisse. Quibus respondeo, Petri salutationem a Paulo omissam esse, non quia Petrus non erat Romanus Episcopus, sed quia tunc Romae non crat, quando scribebatur haec Epistola. Pulsus enim Roma Petrus edicto Claudii Caesaris una cum caeteris Judaeis, necdum illuc redierat, occupatus videlicet in propagando longius ac latius Evangelio. Nec vero Paulus ignorabat, Petrum versari in officio suo Apostolico, sicut et ipse versabatur; ideoque non uno loco consistere: sed partim ad eos, quibus nondum annuntiatus erat Christus, Evangelii sonum praedicando transmittere, partim eos, qui crediderant, revisendo in fide confirmare. Sane si Petrus eo tempore Romae fuisset, non utique praetermisisset, pro sua autoritate et munere Apostolico dissidium componere, quod inter fideles Judaeos et gentiles ortum fuerat, et errorem de justitia legis et operum mentibus eorum penitus eximere. Sed nec Paulus sibi sumsisset operam scribendi ad Romanos, qui praesentem haberent suum Apostolum et doctorem, praesertim tanti nominis virum. Quaeres, cur saltem Petrus ipse, si absens erat, ad suos Romanos inter se dissidentes non scripserit? Propterea, credo, quod res ad eum procul agentem non esset perlata. Nisi dicere velimus, ait Baronius, hanc epistolam pro sua defensione Paulum scripsisse, quod de ahrogatis legalibus sibi negotium factum esset. Plenius hac de re idem autor in annalibus ad annum Domini 58,
Salutant vos omnes ecclesiae Christi. Omnes Graeca non addunt; exceptis paucis, in quibus postponitur, ecclesiae omnes Christi. Intelligit autem ecclesias, apud quas versabatur. Hoc exemploPauli recte et sine mendacio in epistolis ad amicos adscribimus salutatores eos, quos non convenerimus, dicentes: Salutat te ille vel ille, modo tales sint, qui vere iis, ad quos scribitur, optent et perferri cupiant salutem: quales haud dubie erant ecclesiae Christi, quae Paulo non dederant peculiare mandatum salutandi Romanos; sed quarum tamen ille caritatem et affectum noverat, quo Romanis bene et feliciter esse volebant. Sic ad Corinth. scribit primae epist. ult. Salutant vos ecclesiae Asiae.
16:17
17. Rogo autem vos fratres. Rogo Graece TiapaxaXdJ, quod etiam hortari et consolari significat. Consolari non convenit huic loco. Chrysostomus uapaivsaiv, id est, admonitionem sive exhortationem esse dicit, tametsi recte noster interpres et alii quidam verterunt rogo, obsecro.
Ut observetis eos, qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam, quam vos didicistis, faciunt. Ut observetis, Graece axo7isTv_, quod alii vertunt, ut consideretis, alii ut speculemini, Augustinus legit, ut intendatis in eos. Sed sensus omnium idem est. Obsecro vos, inquit, et adhortor, ut vigilanter observetis, etiam cum inquisitione, si qui dissensiones seu dissidia opinionum inter vos suscitant, contra doctrinam, quam initio accepistis ac didicistis a Petro Apostolo et aliis, quos habuistis Evangelii ministros, et per hac pariunt offendicula, Graece oxav<3aAa^ videlicet multos perversae suae doctrinae blanditiis attrahentes in ruinam, Illud praeter doctrinam, etc. proprie referimus ad dissensiones: ex quibus deinde nata sunt sequi scandala, quemadmodum et Chrysostom. ejusquesequaces exponunt. Praeter, id est, contra, quomodo vertit alibi Graecam praepositionem Tiapa^ ut hujus epistolae cap. 1. et 11. contra naturam, et cap. 4. contra spem. Nec secus interpretandum illud Gal. 1. Paeter id quod accepistis. De quo latius suo loco. Notabis Apostolum non dicere praeter scripturam sacram. Nam ea cum sit multis locis obscura, facile detorquetur in alienam et falsam sententiam. Sed ait, praeter doctrinam, quam didicistis, id est, ut dixi, contra doctrinam vobis initio traditam. Facit igitixr hic locus imprimis pro traditionibus non scriptis; facit etiam pro observandis, et ut Theophylactus loquitur, inquirendis diligenter haereticis, tanquam hominibus noxiis et Christianae reipublicae perniciosis. Innuit praeterea his verbis Apostolus, plebem Christianam aliquo modo, id est, ex generalibus quibusdam principiis discemere posse doctrinam veram a falsa; ut si ab Apostolis et eorum successoribus tradita sit et accepta; pecundum illud 1 Joan. 4. Qui novit Deum, audit nos: qui non est ex Deo, non audit nos. In hoc cognoscimus spiritum veritatis et spiritum erroris. In hoc, id est, in eo, quod est audire vel non audire pastores ecclesiae, eorumque doctrinam recipere vel non recipere. Porro rationem, cur dissensionum doctrinae autores Apostolus observari velit, ipse subjungit.
Et declinate ab illis. Ac si dicat: ideo observate, nt ab iis declinetis, id est, eorum consortium fugiatis. Non dicit, disputate cum eis, ut convertantur: sed vult eos vitari. Quod et Joannes praecipit in 2 epist. Si quis, inquiens, venit ad vos, et hanc doctrinam non adfert; nolite recipere eum in domum. Ratio manifesta, quia noxia valde et perniciosa fidelibus est eorum consuetudo. Nam, ut alibi dicit Apostolus, sermo eorum ut cancer serpit 2 Tim. 2., et ut hoc loco statim subjungit, per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium.
16:18
18. Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt. Christo Domino nostro, Graece, Domino Jesu Christo. Qui tales sunt, inquit, ii sua doctrina non serviunt gloriae Christi, quamvis ita videri velint,
Sed suo ventri. Id est, quaerunt, unde laute vivant, et gulam expleant. Ventris mancipia sunt. Judaizantes denotantur, praesertim illi, quos 2 Cor. 11. Pseudoapostolos appellat, de quibus ibidem: Si quis devorat. Et Philipp. 3. Quorum Deus venter est. Et qui ventres pigri vocantur ad Tit. 1. Haec enim ad eosdem pertinere, de quibus hic agitur, censet Augustinus. Ac de iisdem Theophylactus et Oecumenius exponunt. Quamvis enim omnibus haereticis sit communis superbia, praeter hoc tamen aliorum haereticorum alia vitia sunt. Jadaizantes autem peculiariter ut gulae deditos notare soletPaulus.
Et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. Graece numero singulari. Kai 6ia T^t; XP^OToXoytag_, xal suAoycag^ etc. et per blandiloquentiam et betiedictionem, tametsi Syrus quoque pluralem numerum reddidit. EuXoytav alii vertunt assentationem, minus recte. Nam zbXojia, benedictio, vocabulum medium est, comprehendens non solum laudes, verum etiam faustas imprecationes; licet hic in malam partem accipiatur. Vide quae de ea voce diximus supra ad illud cap. 12. Benedicite persequentibus vos. Innocentes, Graece axa'xouc vocat simplices et incautos, qui facile decipiuntur. Haec quoque pars apprime quadrat in Pseudoapostolos illos Judaeos, propter quos ait 2 Cor. 11. Timeo, ne sicut serpens Hevam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, etc. Atqui in nuUos magis haec eadem competunt, quam in haereticos nostri saeculi, qui per blandiloquentiam, assentationes, magnifica promissa, perque speciosa nomina verbi Dei, purae doctrinae et securitatis conscientiae, decipiunt simplices et imperitos.
16:19
19. Vestra enim obedientia in omnem locum divulgata est. Quod hic legitur, in omnem locum divulgata est, Graece tantum est, ad omnes pervenit. Sed interpres exponere voluit, ad omnes, id est, in omnem locum. Sensus enim est: Nam vestra quidem obedientia, qua promptissimerecepistis Evangelium Christi vobis annuntiatum, latissime quaquaversum divulgata est, etiam ad remotiora loca. Hac laudatione praemollit admonitionem sequentem, qua cautos vult reddere Romanos, ne seducantur ab iis, quos superioribus verbis descripsit. Obedientiam modo jam explicato passim usurpat Apostokis; ut hujus epist. cap. 1, 10. et 15. et 2 Cor. 9.
Gaudeo igitur in vobis. In vobis, graece t6 scp ujmTv. Latine dici potest: quod vos attinet. Propter quod, inquit, et gaudeo sane de vobis, ac vestri causa. Nam illa vestra fidei promptitudo tam pervulgata merito magni gaudii materiam mihi praebet. Jam sequitur admonitio:
Sed volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo. Graece: Volo autem vos sapientes quidem esse ad bonum, simplices autem ad malum. Sensus est: Sed volo, et ad hoc vos adhortor, ut sitis sapientes quidem et intelligentes rerum bonarum, scilicet ut eas quemadmodum oportet faciatis (significatur enim notitia practica, quae prudentiam requirit). Ad mala vero simplices et innoxii, id est, rerum malarum agendarum imperiti: quomodo Christus dicitur nescivisse peccatum 2 Cor. 5. Simplices Erasmus vertit sinceros. Nam id etiam significat Graeca vox a.viS.pa.iooQ, id est, integros, incorruptos, ac si dicat Apostolus: Servate vos puros et integros ab admittendo, quod malum est, ac nominatim ab omni corruptela doctrinae, quam suggerunt falsi magistri: quos monui vobis observandos esse. Verum magis placet simplices. Non enim dicit Apostolus, a malo, quod dicendum erat, si significaret sinceros, incorruptos; sed, ad malum. Sic et Dominus admonet Matth. 10. dicens: Estote prudentes sicut serpentes, et simplice» (axspatcii) sicut columbae. Nam et Erasmus eo loco vertit simplices, quod est innoxii, scilicet more placidorum animalium non habentium cornua, quibus offendant aut noceant. Inde enim sumpta translatio Graeci vocabuli axspatot, quasi dicas, sine cornibus. In quem sensum etiam Graeci commentatores hunc Apostoli locum exponunt. Estque simile praeceptum apud eundem 1 Cor. 14. Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote, ut sint iidem simplices ad malum, et malitia parvuli.
16:20
20. Deus autem pacis conterat Satanam subpedibusvestrisvelociter. Graece: conteret Satanam sub pedes vestros in brevi. Latina quoque nonnulla MSS. et in his Laudense exemplar, suffragante etiam Primasio, et juxta codices antiquiores Ambros. commentatore, legunt enuntiative conteret. Quibus et Syriaca versio consentit. Igitur verba sunt vel bene precantis, sicut et Theodoi-eius intellexit, vel bene sperantis. Deus, inquit, pacis auctor, satanam per ministros suos, errorum magistros, calcaneo vestro insidiantem, hoc est adlapsum et defectionem a rectafide sollicitantem, brevi conterat sub pedibus vestris, id est cito victoriam de eo vobis tribuat, exstinctis penitus inter vos opinionum dissidiis. Quod ipsum etiam brevi facturum confido. Alludit Apostolus ad illud Gen. 3. dictum serpenti: Ipsa conteret caput tuum, vel secundum Graecos codices, ipse conteret, hebraice, ipsum conteret: nempe semen mulieris. Quem Scripturae locum, etsi proprie pertinentem ad Christum, generaKter de fidelibus acceperunt Hieronymus in libro quaest. Hebr. super Genesin, et Chrysostom. in eundem librum hom. 18. Quidam satanam interpretantur omnem spiritum adversantem credentibus, sive daemonem, sive hominem. Nam satan adversarium in genere significat. Ita post Origenem Sedulius. Sed ipsum diabolum intelligi, id est, serpentem antiquum, per se suosque ministros semen mulieris persequentem, et calcaneo ejus insidiantem, satis apparet ex dictis.
Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Gratiam a Deo per Christum precatur Romanis: ut et satanae insidiis evadant superiores, et in omni bono proficiant. Nam gratiae nomine favorem et beneficentiam intelligit ad omnia, quae sunt pietatis et salutis. Est autem haec velut hypographe epistolae, qua valedicit: quam et infra repetit, interim alia quaedam additurus.
16:21
21. Salutat vos Timotheus adjutor meus. Humanitatis Paulinae est, non solum multos salutare, verum etiam alios salutatores sibi in epistola nominatim adjungere. Nam supra tantum generatim dixerat: Salutant vos omnes Ecclesiae Christi. Nominat autem primo loco Timotheum adjutorem, Graece cooperarium suum, utique in negotio propagandi Evangelii, nempe illum, ad quem duae exstant ipsius Epistolae, cujus et alibi saepe cum laude meminit. Porro saLutat, graece est, aouaCovxaij salutant. Comprehenduntur enim etiam sequentes.
Et Lucius. Hunc eundem esse cum Luca evangelista, sentit Origenes, non abs ratione, ut etiam plerique docti sententiae ejus subscribant. Nam Lucam cum aliis, qui hic nominantur, adfuisse Paulo per id fere tempus, quo haec epistola scripta fuit, Acta Apostol. declarant cap. 20., ubi loquitur aliquoties in prima persona. Lucam autem Lucium vocat, nomine ad usum Romanum inflexo; maxime quod ad Romanos scriberet, qua ratione Silam quoque Silvanum alibi vocat. Est quidem Act. 13. mentio cujusdam Lucii Cyrenensis, qui erat inter Prophetas et doctores ecclesiae Antiochenae; sed ab hoc diversus. Non enim ille legitur usquam Paulum comitatus fuisse, aut egisse Corinthi; unde scribitur haec epistola.
Et Jason et Sosipater cognati mei. Jasonis meminit Lucas Act. 17. Quem apparet Thessalonicensem fuisse. Nam illic domum habebat, in qua quum hospitio Paulum et Silam excepisset, Judaeorum violentum impetum et accusationem sustinuit. De quo Jasone Paulum hic loqui plerique sentiunt. Nec vero est, cur dubitetur. Diversus est autem ab illo sive Jasone, sive potius Mnasone Cyprio antiquo discipulo, apud quem Paulus cum. Luca caeterisque comitibus hospitaturus I erat Hierosolymae, quemadmodum idem Lucas refert Act. 21. Nam illi nomen fuisse Mnasoni, non Jasoni, Graecus textus et Syriacus, nec non latini codices emendatiores, et Romana castigatio, fidem nobis faciunt. Est autem verisimile, Jasonem hunc proprio et Hebraeo nomine (Hebraeus enim erat, Pauli cognatus) vocatum fi;isse Jesum. Nam praeterquam quod Judaei, quibus cum Graecis et Romanis erat conversandum, nomina sua flexu quodam (ut paulo ante dixi) ad illorum usum accommodabant: erat Judaeis Christianis ratio peculiaris, cur nomen Jesu, si quis illud haberet a parentibus impositum, minime sibi retinendum putarent, videlicet ob reverentiam Christi Salvatoris, cujus nomen merito Christianis omnibus etiam usque in hodiernum diem, religione qua dam, est incommunicabile, Mutabant igitur illud nomen in aliquod vicinum, quale est Jason, maxime secundum sonum Graecis vocabulis genuinum. Nec quidem id sine exemplo antiquiore. Nam et ante Salvatoris adventum idipsum Graecorum gratia factum fuisse, constat ex Josepho, qui lib. 12. Jud. antiq. cap. 6. loquens de Jasone, qui 2 Machab. 4. legitur per ambitionem adeptus Pontificatum: Jesus, inquit, Jasonem se vocari maluit. Vide etiam, quae dicturi sumus ad illud Col. 4.: Et Jesus, qui dicitur Justus. Porro Sosipater idem est cum eo, qui a Luca Act. 20. Sopater contracto nomiae vocatur, patria Berrhoeensis. Nam eundem esse, post Origenem omnes fere consentiunt, ac res ipsa loquitur. Nam praeter nomen etiam tempus et locus scriptae epistolae conveniunt. Qui vero eundem faciunt cum Sopatro, ad quem exstat Dionysii epistola, nihil adferunt rationis, et bene eos refellit Lorinus in comm. Actor. 20. Cognatos autem suos vocat Apostolus Jasonem et Sosipatrum una cum Lucio: non quod eos in Evangelio genuisset, ut vult Origenes in hujus loci comm., sed carne cognatos, id est, quod ejusdem secum gentis vel etiam tribus essent aut familiae; quemadmodum de aliis antea dictum est. Timotheum his ut cognatum non opus est adjungi, quamvis ex matre Judaea natum. Nam illi peculiare dedit epitheton, adjutor meus.
16:22
22. Saluto vos ego Tertius, qui scripsi epistolam, in Domino. Hoc, quod addit, in Domino, referendum ad verbum saluto, licet et sic possit exponi, qui scripsi epistolam ad gloriam Christi. Cajetanus additum putat in Domino, ad excludendum pretium scriptionis. Pro Tertio Terentius legitur in Commentario Theoduli CoelesjTiae Pre.sbyteri. Sed ut arbitror vitiose. Nam constans est Graecorum etLatinorum codicum lectioTspTiog, Tertius. Jacobus Faber accipit haec verba in persona Pauli, dicitque eum se appellare Tertium, id est, tertio loco salutantem. Nam, inquit, primum locum dedit Timotheo, secundum consanguineis suis Lucio, Jasoni et Sosipatro; tertium sibi. Verum hac ratione non tertium se diceret, sed quintum. Nam quatuor praecedunt. Et si omnino tertius esset salutator, juxta supputationem Fabri non xeptiov se scriberet, sed xpiTov, id est, tertium. Tspnoc igitur haud dubie proprium est nomen: quemadmodum et Kouap-roe;^ Quartus, quem paulo post nominat; quamvis et ibi de numero Faber aliquid comminiscitur, ut sibi constet. Recte GDil. Eslii Comm. Tom. I. commentator Ambros: Tertius, nomine non numero. Cujus nimirum velut amanuensis opera Paulus fuerat usus in hac epistola scribenda. Is ergo dicit: Saluto vos ego Tertius, qui scripsi epistolam, scilicet Paulo dictante; qui et hoc scribi voluit, ut proinde haec verba non minus divina sint quam caetera. Nam quod ex Diodoro Tarsensi Episcopo refert Sixtus Senensis lib. 2. Bibliothecae sanctae, hunc Tertium, cum esset parum sermone peritus, nec satis in scribendo exercitatus, epistolam, quae propter multitudinem ac sublimitatem quaestionum caeteris Pauli epistolis obscurior est, longe reddidisse obscurissimam, dum sensus et cogitationes Pauli elocutionibus interdurti confusis, et inahsolutis sententiis, ac transposita nonnunqam ordinis serie CGnatus est explicare: hoc, inquam, nulli docto theologo potest verisimile videri. Quis enim credat Paulum tam sublimis ac divinae materiae dispositionem permisisse notario, nec loquendi nec scribendi satis perito? Certe Lucam habebat ad manum, comitem fidissimum, ac Graeci sermonis haudquaquam ignarum, cujus opera poterat uti, si alieno magis quam suo charactere scribere vellet. Nulla sit igitur dubitatio, quin Paulus epistolae dictator fuerit, ac Tertius non aliud quam scriba, qui verba dictantis exceperit: quamvis eum et Pauli fuisse discipulum proclive est existimare, et postea factum Episcopum Iconiensem tradant nonnulli.
16:23
23. Salutat vos Cajus hospes meus. Hospitem suum dicit, apud quem hospitabatur. Hic Corinthius erat, quem a se baptizatum fuisse testatur 1 Cor. 1., ut ex hoc etiam loco non levis sit conjectura, Corinthi scriptam esse hanc epistolam. An autem hic Cajus idem cum eo sit, ad quem Joannes Apostolus tertiam suam epistolam scribit, haud omnino constat. Certe etiam illi egregiam laudem hospitalitatis Joannes tribuit, ut eundem esse satis probabile sit. Et ita sentit Beda in suo martjrcjl. ad quartum nonas Octob. Meminit et Lucas Caji duobus locis Actorum Apostol. scilicet cap. 19., ubi Macedonem vocat et cum Aristarcho conjungit; et cap. 20., ubi Derbaeum appellat, ei ab Aristarcho Thessalonicensi sejungit. Ex quo apparet, esse diversos tam inter se, quam ab isto Corinthio: nisi de posteriore dicamus patria Derbaeum fuisse, habitatione Corinthium. Namalioqui sane, si locum et tempus attendas scriptae hujus epistolae, videbitur idem esse. Fertur, inquit Origenes, traditione majorum, quod hic Cajus fuerit Episcopus Thessalonicensis Ecclesiae. Sed id potius in Cajum Macedonem competere existimem. Quod ad orthographiam attinet hujus nominis, scribendum est Cajus, non Gajus, quamvis Graece sit yaioc; ut bene docet Anton. Nebrissensis in sua quinquagena cap. 21. Est enim origineLatinum, cujus primam literam Graeci causa mollioris soni in gamma mutarunt. Plura de eo vocabulo Lorinus in Acta cap. 19.
Et universa Ecclesia. Meliores codices tam scripti quam excusi habent et universae ecclesiae. Et ita legitur apud Ambrosium et Primasium, nimirum genitivo singulari. Nam Graece est, xal T^g exxArjotag oXtjq^ et ecclesiae totius. Ad eundem modum Syriace. Nec opus erat nunc adscribere salutationem ab una ecclesia, quando jam ante scripserat: Salutant vos omnes ecclesiae. Magna commendatio Caji, quod non solum Paulo praeberet hospitium, sed totam ecclesiam, id est, Christianos passim adventantes domo et mensa exciperet.
Salutat vos Erastus arcarius civitatis. Arcarius Graece oixovofxog. Erasmus quaestorem aerarium vertit, alii curatorem vel procuralorem: rursus alii, retenta Graeca voce, oeconomum. Ac fere interpretantur eum, cujus esset publicam administrare pecuniam, sive solus in civitate id muneris obiret, sive cum aliis. Civitatem vero intelligunt Corinthum propter id, quod scribit Apostolus 2 Tim. 4.: Erastus remansit Corinthi. Ex quo rursus argumentum sumunt, Corinthi scriptam esse hanc epistolam. Atqui Pelagius arcanum vocari censet ex arcano (sic enim loquitur), id est, quod aliquando arcarius fuisset, quomodo David accepisse 1 dicitur Abigail, uxorem Nabal 2 Reg. 2., hoc est, quae fuerat ejus uxor. Cui commentario favet, quod Act. 19. dicitur Paulus, cum esset in Asia, misisse in Macedoniam duos ex ministrantibus sibi Timotheum et Erastum. Neque enim Erastus, si quaestor adhuc erat Corinthi, quae est Achaiae civitas, versari poterat in Asia et vacare Pauli negotiis, et ab eo mitti, quo ille vellet. Hic postea Philippensium fuit episcopus et martyrio vitam finivit, ut ferunt martyrologia ad 7. Cal. Aug.
Et Quartus frater. Ex nomine nonnulla conjectura est, hunc Tertii, qui scripsit epistolam, fratrem dici secundum carnem: quidam fratrem Erasti volunt. Sed non addidit ejus, quod additum oportebat. Neque vero probabile est, Pauli fratrem fuisse; neque fratrem, id est, Christianum, peculiariter hunc Apostolus scriberet, cum id esset omnibus commune, quos hic nominavit. Habemus et Secun' dum Pauli comitem per idem tempus, eumque Thessalonicensem Act. 19. An forte tres fratres fuere Paulo adhaerentes, Secundus, Tertius et Quartus? Quarti natalis, tanquam Apostolorum discipuli, notatur in martyrologiis tertio nonas Novemb.
16:24
24. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen. Semel hoc dixit, sed interpositis quibusdam nunc repetit, quomodo scribere solemus: Iterum vale. Caeterum perpetuus Apostoli | Pauli mos est, hujusmodi formula preca- ■ torta divinae gratiae in epistolis uti loco valedictionis, id quod per singulas videre est, etiam in ea, quae scripta est ad Hebraeos. Et hujus sui moris meminit in fine 2. epist. ad Thess. his verbis: Salutatio mea manu Pauli, quod est signum in omni epistola: ita scribo: Gratia Domini nostri, etc. De quo latius illic acturi sumus. Sciendum est autem, hanc clausulam imprecationis gratiae in omnibus aliis epistolis extremam esse, ut etiam est hujus epistolae versus ultimus iu textu Sjriaco; nec non in Graecorum commentariis^ apud quos verba, quae hic proxime sequuntur: Ei autem, qui potens est, et caetera usque ad finem epistolae, leguntur in fine cap. 14. ibidemque ab illis exponuntur; quemadmodum illic a nobis adnotatum est. Ubi et Origenem excepimus, qui ea verba legit quidem et exponit hoc loco: fatetur tamen, in nonnuUis codicibus haberi proximesubjunctaverbis extremis cap. 14. Sane quod huc non pertineant, videri cuipiam potest ex eo, quod, ut in caeteris omnibus epistolis videmus, ita et in hac post clausulam memoratam nihil prorsus sequi debeat. Verum quia tam Graeci codices, qui apud nos sunt, quam Latini omnes in fine epistolae legunt haec verba, magis verisimile est, Apostolo ad Romanos scribenti singulare aliquid divino instinctu accidisse, ut postquam epistolam aliena manu scriptam de more conclusisset, ipse sui erga ipsos affectus testificandi causa quaedam adhuc velut pro appendice voluerit adscribere sua manu. Quod Romanis gratum fore sciebat.
16:25
25. Ei autem, qui potens est vos confirmare. Refert Origenes, Marcionem haereticum haec Apostoli verba cum sequentibus de hac epistola penitus abstulisse, neque sohim haec, sed et ab eo loco, ubi scriptum est: Omne, quod non est ex fide, peccatum est, usque ad finem cuncta desecuisse. Quae fol-tasse causa fuit, cur in hujus et praecedentis partis collocatione quondam ita, ut dictum est, variaverint exemplaria Graeca. Porro continet haec sententia laudationem Dei insignem, cum gratiarum actione pro beneficio vocationis gentium ad sahitem; digna proinde, qua totam epistolam, in qua de eo beneficio praecipue disputatum est, terminaret.
Ei, inquit, qui potens est vos confirmare, sive stabilire, scilicet in fide suscepta. Quod dicit propter multos adhuc in fide debiles, de quibus in superioribus. Dicens autem, qui potens est, significare vult, id omnino a Deo sperandum et exspectandum esse. Quod et alibi hac locutione significat; ex potentia suadens effectum sperandum, dumtaxat in his, quae sperare jubemur; ut hujus ejusdem epistolae cap. 11.: Potens est enim Deus iterum inserere illos, et cap. 14.: Potens est enim Deus statuere illum, et 2 Cor. 9.: Potens est autem Deus omnem gratiam abundare facere in vobis, et Hebr. 2.: Potens est et eis, qui tentantur auxiliari.
Juxta Evangelium meum et praedicationem Jesu Christi. Et expositive dixit, ut sit sensus: Qui potest vos confirmare in fide, qua nimirum adhaereatis doctrinae Evangelii mei, quo vobis praedicavi Jesum Christum. Suum ergo vocat Evangelium, id est, a se praedicatum.
Secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti. Sensus: Qua Evangelii praedicatione revelatur et manifestatur mysterium omnibus retro saeculis mundo occultatum et paucis cognitum. Nam tempora aetema, Graece)jp6vouc aicoviooc;^ dicituniversum tempus, quod praecessit, quae interpres alibi vocat tempora saecularia, ut 2 Tim. 1. et Tit. 1. Atque ea versio magis congruit. Mysterium autem intelligit salutis humanae per Christum. Sensum hunc explicant, quae sequuntur.
16:26
26. (^uod nuncpatefactum est. Graece, manifestati autem nunc, scilicet per Apostolorum praedicationem. Per Scripturas Prophetarum. Graece, perque Scripturas Propheticas, ut referatur ad seqaentia. Nam cum participio cogniti construi debet, ut infra videbimus. Quod autem dicit per Scripturas Propheticas, supple, expositas et intellectas.
Secundum praeceptum aeterni Dei. Id est, ex mandatoseu delegatione aeterni Dei, facta videlicet Apostolis. Tacite commendat officii sui dignitatem a magnitudine delegantis, quem proprio vocat epitheto, aetemum Deum.
Ad obeditionem fidei. Id est, ut fides prompta voluntate suscipiatur. Jn cunctis gentibus cngniti. Graece: in omnes gentes notificati seu patefacti. Ex quo liquet illud, in cunctis gentibus, non esse construendum cum parte proxima, ad obeditionem fidei, quasi sensus sit, ut omnes gentes obediant fidei, aut, ut obediatur fidei per omnes gentes, quomodo multi Latinorum construunt et exponunt; sed connecti debere cum participio cogniti. Refertur autem cogniti, ut dictum est, ad genitivum mysterii, qui praecessit. Neque vero in Graeco, ubi retinentur genitivi, uUum est hjperbaton, sicut apparet in Latino, propter casum in media sententia mutatum, addito relativo quod: cum extrema dicantur casu genitivo. Quidam obscuritati mederi voluerunt includendo notulis parentheticis verba media, quod nunc, usque ad fidei, sed id praeter sententiam autoris. Quare ex Graeco simplicius et clarius verteris ad verbum, hoc modo: Secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti, manifestati vero nunc; perque Scripturas Propheticas secundum praeceptum aeterni Dei ad obedientiam fidei, in omnes gentes patefacti. Significat Apostolus, mysterium salutis humanae per Christum adipiscendae, quondam occultum et mundo incognitum, tandem Evangelii praedicatione per Apostolos Dei nuntios, ex Scripturis Prophetarum, qui omnes Christo et Evangelio ejus testimonium perhibent, ut fide suscipiatur, late per gentes esse manifestatum.
16:27
27. Soli sapienti Deo. Referendum ad initium totius sententiae, ei autem, qui potens est. Deus dicitur solus sapiens, quomodo Christus dixit: Nemo bonus nisi solus Deus, Luc. 18., nimirum ex se, et per essentiam. Nam creatura non nisi participative bona et sapiens esse potest. Loquitur quidem Apostolus dePatre, quia addit, per Jesum Christum. Sed vocat eum solum sapientem, ut Deus est; non ut una persona ex tribus.
Per Jesum Christum. Non est sensus, Deum esse sapientem per Jesum Christum, aut Patrem per Filium, qui sermo non est admittendus, sed haec pars hypostigmate sejungenda est a praecedente. Et quidem nonnulli subaudiunt, gratias agamus, sicque superiorem sententiam alioqui pendentem absolvunt, ut id, quod sequitur, cui honor etc, ad Jesum Christum referatur. Verum melius et exmente Pauli absolvitur parte sequenti.
Cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. Quidam codices non addunt cui; juxta quos nihil erat supplendum. Sic enim probe cohaeret haec pars cum tota praecedenti sententia. Verum plerique omnes codices tam Graeci quam Latini habent additum; et qui non habent, de eo causa perspicuitatis ablato suspecti sunt. Itaque Graeci expositores annotant illud cui superfluum esse ad sensum, ac repetitionis causa dumtaxat ■ assumptum. Nam et similem locam ob- * servare est in epist. ad Eph. 3. Istis Augustinus accedit ita scribens lib. 3. contra Maxim. c. 13. Quod vero additum estcui, ut diceretur, cui gloria; cum sufficeret, si dictum esset, ei autem gloria, inusitatam nostrae linguae indicat locutionem, non sensum, quem requiramus, vel de quo ambigamus, insinuat. Tale quid etiam glossator annotavit. Si, inquit, auferas cui, absoluta est lectio. Et hi omnes illud per Jesum Christum huic extremae parti conjungunt, atque eo pacto sensum reddunt planiorem; quo nimirum significetur, Deo per Christum gloriam attribuendam esse. Denique notandum, in Graecis codicibus et multis latinis MSS., nec non apud Augustinum loco jam citato tantum legi: Cui gloria in saecula, etc. Dictio honor addita fortassis ex 1 Timoth. 1. Regi saeculorum immortali, etc. qui locus notior, eo quod frequentetur in precibus canonicis. Saecula saeculorum vocat Apostolus saecula proprio nomine aetema, et, ut Augustinus exponit, continuata saecula, id est, nunquam terminanda; tametsi in Graeco non additur saeculorum. Porro in Graecis codicibus subscribuntur epistolae haec verba: Ad Romanos scripta fuit (epistola) e Corintho (delata) per Phoeben ministram Cenchreensis ecclesiae. Sed non est putandum, ea verba sonae, per quam missa sit epistola. Quod et in caeteris omnibixs Pauli epistolis factum; exceptis iis quas dedit ad Galatas, ad Ttiessalonicenses, ad Timothoum et partem esse Scripturae sacrae, sed a ad Titum, quae solum loci nomen adquopiam Graeco autore postea addita, scriptum habent. velut subnotationem loci, unde, et per-
16:3
3. sa/utate Priscam et Aquilam, adiutores meos (2255 osvigpqoog gov) in Christo Iesu , —
16:4
&. qui (rectius : utpote qui zizwsz) pro anima mea suas cervices supposuerunt, quibus (ct;) non solus ego gratias ago (vel : gratias debeo eyyagiuzà), sed et cunctae ecclesiae gentium, —
16:5
5. et domesticam ecclesiam eorum. Duas sententias relativas (v. &) Vulg. Clem. haud satis recte, quasi parenthesin constituerent, uncis inclusit; sua tameu interpunctione probabiliter lectores attentos reddere voluit, cum prioribus accusalivis (v. 3. Priscam et Aquilam) tertium (v. 5. domesticam ecclesiam eorum) arcte esse connectendum. Una scilicet cum Prisca (vel Priscilla, uti a S. Luca appellari solet cfr Act. 18,2. 18. 26) et Aquila! etiam eam fidelium romanorum partem Paulus salutat, quae in eorum domo suos coetus sacros celebrabat (de locutionis $, xax' oixzv ajo» Exw^voía Significatione cfr Comment. in 1 Cor. p. 529). Attendatur praeterea oportet, duas sententias illas, utpote quae diversis pronominibus graecis (ziztvs;, c*;) introducantur, inter se non esse parallelas; prior enim causam indicat, propter quam Prisca et Aquila salutatione hac sint digni, altera vero ex hac ratione quasi consectarium quoddam derivat. Prae ccteris nimirum a tota ecclesia nomine Pauli salutari merentur, quie pro etus anima suas cervices supposuerunt (zwi; oig vÉicksyX: &L9 x4 ixolO9 tpXyl» Vziünzxs scilicet 2l zi» z|52:, supposuerunt ferro seu gladio), i. c. ad eius vitam tutandam semetipsos pracsentissimo vitae periculo exposuerunt ; propter tam praeclarum autem beneficium non solis Paulus eis gratias debet, sed etiam cunctae. ecclesiae gentium, quoniam vita Pauli, quam tutati sunt, non tam ipsi soli, uti recte 74o»i. annotat, quam omnibus ecclesiis gentium necessaria fuit, quarum Apostolus et doctor erat. Ubi et quando Aquila et Prisca Apostolo eximium hoc caritatis olficium praestiterint, utrum Corinthi in persecutione a ludaeis contra eum provocata (cfr 4c/. 18,19 sqq.), an Ephesi in gravissimo illo discrimine, quod ipse bestiarum pugnae assimilat (cfr ad 1 Cor. 15,329), an in seditione postea Ephesi a Demetrio argentario concitata (.ic/. 19.93 sqq.; cfrad 2 Cor. 1,8), an in alio quodam ex multis vitae periculis, quae se subiisse refert (cfr 2 Cor. 11,26), romanis fidelibus notum esse supponit, nobis vero ignotum cst. Illud autem nos quoque scimus, eos inde ab illo tempore, quo Paulus prima vice Corinthum adveniens eos ibi invenit et biennio fere integro in eorum domo commoratus est, usque ad illud tempus quo mortem sibi iamiam instare praevidens ultimam suam salutationem eis transmisit (2. Tim. 5,19), semper strenuos cooperatores seu ad?utores (z50:27232) etus in Christo [esu fuisse, i. e. cum eo in Christo coniunctissimos operam in Evangelio inter gentes propagando posuisse. Corintho enim proficiscentem comitati sunt Ephesum ibique ab eo, quum iter in Syriam pergeret, relicti non tantum Apollo Alexandrinum diligentius docuerunt viam Domini idoneumque reddiderunt Evangelii ministrum (cfr cz. 18,18 sqq.?, sed inter alios quoque bonum nuntium propagantes omnia ita disposuerunt, ut Paulus Ephesum mox reversus felicissimum laborum campum inveniret ab iisque adiutus maiore cum fructu munere suo fungeretur: toto autem triennio cum eo Ephesi manserunt atque ibi quoque. uti postea Romae, in suam domum certum fidelium numerum ad sacra celebranda congregarunt (cfr ad 1 Cor. 16,19). qui tot susceperunt itinera, ut Evangelio propagato quam plurimos Christo lucrarentur. Reliqui, quos Paulus suo nomine salutari iubet, neque in aliis Epistolis neque in Actibus nominantur; quare alteram pericopes partem paucis absolvemus iis contenti, quae probabiliora afferri videntur !. Inanibus enim coniecturis antiquiorum (uti Ps. Dorothei, qui omnes viros hic nominatos in suo catalogo septuaginta duorum discipulorum recenset) iuniorumque, qui spuriis operibus fidem adhibebant, refutandis immorari opus non est. Aquilae et Priscillae subiungitur Epaenetus : salutate Epaenetum, dilectum mihi (zw &axwzó» gov), qui esb primitivus (seu primitiae àzapyi) Asiae in Christo (melius in Christum eig Xowx2v). A graeco textu rec. eum erronee vocari AcAaiae primitias (cfr VV. LL.) luculenter ex 1 Cor. 16,15 patet, quo in loco Stephanae domus a Paulo ipso baptizata (cfr 1 Cor. 1,16) hoc titulo ornatur. Itaque ex romanae provinciae Asiae (non autem ex totius Asiae Minoris, uti Est. ad Pauli modum loquendi non attendens dicit) ethnicis Epaenetus primus fuit, qui baptismo Christo dedicaretur et in Christum insereretur (422077, si; Xe:2::»). Ad fidem autem ab Aquila et Prisca adductus haud immerito creditur, quia illi iam ante Pauli adventum in propagando Evangelio Ephesi laboraverunt (cfr Ac/. 18,25 sqq:); eum etiam cum illis Romam transmigrasse, aliqui haud improbabiliter ideo statuunt, quia hoc in loco illis quodam modo coniungatur. Quidquid autem de hac opinione est, moderni critici ( Weiss etc.) profecto non nisi ridicule ex eo, quod Asianus fuerit, colligere volunt, eum etiam in Asia continuo habitasse pericopenque nostram Ephesiis esse destinatam, acsi Asianis Romam venire non licuisset aut Paulus singulorum quos nominat itinera indicare debuisset.
16:6
6. Salutate Mariam, quae (melius : utpote quae 3) multum laboravit (5xoxíassv) in vobis (£v opivi. q. inter vos; velzi; 9&3; erga vos seuin vestrum commodum ; vel : €i; 44.3; in nostrum commodum cfr VV. LL.;. Maria, si ex eius nomine coniecturam facere licet , iudaici fuit generis; aegre autem definitur, propter quos labores pristinos (attende ad aor. izszíxs:v) & Paulo salutari meruerit, siquidem neque de lectione neque de verbi xozizv significatione hoc in loco constat. Dubitari tamen vix potest, quin diaconissa fuerit, quae aut praeclaris caritatis operibus aut etiam operosa praedicatione ad regnum Christi promovendum multum contulerit, idque Romae, quum ob criticorum testium auctoritatem lectio ei; 5ya; praeferenda videatur. Cum To/. etiam alii iuniores (cfr Est. Iust. etc.) probabile habent, hanc Mariam eandem esse ac Mariam Cassobolitam, quae ad celebrem antiochenum episcopum, S. Ignatium. M., si Pseuao-Ignatio fides esset, literas dedisset ab eoque responsum accepisset. Epistolas illas scilicet falsario deberi, qui in sua utique Maria Cassobolitana describenda vel fingenda Mariam a Paulo salutatam ante oculos habuit, interpretes isti. nondum perspexen
16:7
1. Salutate Andronicum et Iuniam (1:ovix»), cognatos (257;:»:::) et concaptivos meos, qui (melius : utpote qui zizvisz) sunt nobiles in apostolis (£v «ot; &zcozéAot;), qui (zt) et ante me fuerunt in Christo. Omnia fere hic incerta sunt. Praeprimis ne id quidem constat, utrum accusativo 'Icuvíay mulier ('Icoviz Junia), quae Andronici uxor vel soror fuerit, an vir ('Iovvía; vel 'Izowzz lunianus) designetur; prius nonnulli cum Chrys. et Theoph., alterum plerique cum Orig. tenent; equidem quid sit probabilius non video undenam definiatur. Ignoramus deinde, num Paulus nomine cvr/:vst; eos dumtaxat velut populares suos, i. e. ludaeos (cfr 9,3), an velut suoscontribules, i. e. Beniaminitas, an demum velut propiore sanguinis vinculo sibi coniunctos denotare velit; tertia tamen sententia improbabilior habetur, quia statim etiam Herodionem (v. 11) et mox lasonem et Sosipatrum (v. 21), quorum prior probabiliter Thessalonicensis (Act. 17,5 sqq.), alter Beroeensis (Act. 20,5) fuerunt, SUOS avrysve'; Vocat; atque prima quoque improbabilior videtur, quia non satis apparet, cur non etiam Aquilam, Priscam, Mariam, Rufum etc., qui omnes [udaei erant, eodem titulo ornaverit. Porro ignoramus, ubi et quando et quamdiu socii vinculorum Pauli fuerint, qui se saepius in carceribus fuisse testatur (cfr ad 2 Cor. 11,23). Similiter dissentiunt interpretes, quo sensu ratio illa intelligenda sit, ob «quam Paulus illos suo nomine salutari velit : zzi; mw izi-ucÓ» es2Aai; (quia sunt illustres in apostolis). Cum Orig. et Chrys. enim antiquiores et iuniores plerique (cfr Theod. Theoph. Oec. Euth., Prim. Abael. Herv. Thom. Lyr., Cai. Est. Lap. Nat. Pic. Reith. M Ev. ete.i eos inter apostolos latiore sensu, i. e. inter evangelicos operarios praeclaris suis laboribus eminuisse et in Ecclesia illustres fuisse arbitrantur. Praeeuntibus autem Haym. et Tolet. moderni haud pauci cfr Mai. Beel. LR. Sch. etc.) eos apud Apostolos (stricto sensu) illustres fuisse, i. e. ab eis magni aestimatos esse tenent. Quam alteram sententiam praeferimus, non tantum quia definita locutio zi az:2:2^2« non nisi de Duodecim aut saltem de Apostolis stricto sensu in Scripturis semper adhibetur, sed etiam quia iuxta hanc interpretationem ultimum membrum (qui et ante me fuerunt in. Christo i. e. Christiani) aptius adiungitur. Eos enim ab Apostolis magni aestimatos esse significatur, quia ad Ecclesiae primitias pertineant, utpote qui ante illam persecutionem, in qua Paulus ipse inter persecutores fuit, fidem iam receperint. Ceterum bene Est. admirandam esse modestiam Pauli monet, « qui sic laudet alios, ut semetipsum deprimere videatur ».
16:8
8. Salutate Ampliatum, dilectissimum mihi (vel potius : dilectum mihi zi» &vyxzweb woo efr v. 5) in. Domino. De Ampliato, quem multi graeci codd., uti etiam Syr. et Arm.), forma contracta 'Ayz?iz» vocant, nihil nobis est traditum; eum tamen studio Evangelii propagandi flagrasse rite ex eo colligitur, quod Paulus eum dignum haberet, cui singularis suae dilectionis in Domino testimonium daret. Romanum eum fuisse, similiter atque Urbanum, qui mox sequitur, nomina prodere videntur :
16:9
9. sa/utate Urbanum , adiutorem nostrum (-z» covspizv djuóv) in. Christo (Iesu), et Stachyn, dilectum meum (zv ixzx*» 2»). Quoniam Prisca et Aquila a Paulo « adiutores me in Christo (v. 3 ac similiter v. 21 Timotheus, PAil. 2,95 Epaphroditus, PAilem. 9*5 Marcus, Aristarchus, Demas, Lucas), Urbanus autem (aeque ac Philemon Philem. 1) « adiutor noster in Christo » appellantur, recte nobis concludere videmur, Urbanum, licet unus esset ex genuinis operariis evangelicis, ex eorum numero non fuisse, qui cum Paulo vinculo quodam arctiore coniuncti eum in itineribus apostolicis comitari et ab eo ad varia negotia adhiberi solebant. Stachyn postea a S. Andrea Apostolo episcopum Byzantii esse constitutum, Martyrologium Rom., uti iam diximus, et Menologia graeca tradunt; nomen eius graecum est (zzz7»; spica) sicuti etiam sequentis :
16:10
10. salutate Apellen, probum in Christo (559 35vtgzv £v Xpiszo 1. e. probatum seu spectatum Christianum). Haud male Orig. annotat : « Puto hunc Apellen per multas tribulationes transiisse patienter et feliciter sustentatas et ideo pronuntiari ab Apostolo probum iuxta ea, quae ipse supra (5,3 sqq.) dixit »; male autem dubitat, num Apelles « idem ille sit, qui in Actibus Apost. [18,25, sed ctiam ab ipso Paulo 1 Cor. 1,12; 3,* etc., Tit. 3,13] Apollo nominetur, Alexandrinus, in Scripturis peritus »; dubium enim non est, quin Appollo et Apelles diversi fuerint adiutores Pauli.
16:11
11. Salutate eos, qui sunt ex Artstoboli domo (seu familia -z5; 2x zo» "Agezsf222s vel melius 'Agiziztzónoo Aristobuli cfr VV. LL.); salutate Herodionem, cognatum meum (zz» 3v;v8 uzo cfr v. T) ; salutate eos, qui suntez Narcissi domo (seu familia 25; ix «v Napxíooov), qui sunt in Domino i. c. qui sunt Christiani. Ultima verba (225; 2vz«; év Xpwro) mente ad primum quoque membrum (253 ix xàv '"Agiszz6z542») essesupplenda clarum est, quia dictio ipsa docet, Paulum nonomnia membra familiae aristobulianae, sicut non omnia narcissianae, salutare velle, sed solos Christianos. Ceterum de personis salutatis iterum nihil certi nobis est traditum, quum non constet, num Aristobulus et Narcissus, qui hic nominantur, iidem sint, qui in Martyrologio Rom. « discipuli Apostolorum » dicuntur. Ex nobilioribus tamen istius aetatis viris probabiliter fuerunt, qui magnum habuerunt servorum numerum ; neque improbabiliter a modernis nonnullis coniicitur, Aristobuli nomine illum designari ex Herodis M. nepotibus, qui cum fratribus suis Agrippa et Herode Romae educatus ibi, postquam eius fratres regiam ad dignitatem sunt provecti, privatus remanebat et imperatori Claudio amicus erat (cfr F/. [osepA. Bell. iud. II. 11,6; Antiqu. XX. 1,2). Cui coniecturae consentit, quod iminediate post Aristobuli familiam Herodion nominetur, cognatus i. e. contribulis Pauli; inter servos enim libertosque Aristobuli haud paucos fuisse ludaeos atque unum ex eis iuxta auctorem generis herodiani Herodionem esse appellatum, facile conceditur. Narcissum autem, qui hic nominatur, esse potentissimum illum libertum Claudio tam gratiosum, ut ei summam rerum permitteret (cfr Tacit. Ann. XI. 29 sqq.), etiam antiquiores aliqui iam coniecerunt. scripsit, iam ad Caesarum familiam pertinebant (cfr Lightfoot St. Paul's Epistle to the Philippians p. 175).
16:12
12. Salutate Tryphaenam et Tryphosam , quae laborant (2x; 2:22) in. Domino ; salutate Persidem carissimam (vel potius : «lectam -» &ax ri efr v. 5), quae (33;) multum laboravit (£u2zixz:») in Domino. Iuxta Martyrol. Rom. 7ryphaena et Tryphosa sorores erant [conii oriundae, quae una cum S. Thecla a Paulo ad fidem sint adductae. Eas diaconissas fuisse, quae caritatis operibus atque etiam forte praedica - tione Romae Evangelium promovebant, ex Apostoli verbis haud improbabiliter colligitur. Parum apte autem moderni quidam acath. (God. Oltram.) eum verbum xoxiàv (intentis viribus laborare) elegisse suspicantur, ut illud illarum nominibus, quae a -7722» (delicate vivere) derivantur, quasi opponeret. Idem enim verbum supra (v. 6) de Maria iam adhibuit et in altero membro iterum de Perside adhibet, quam a sororibus illis singulari laude distinguit, quoniam eam non tantum appellat dilectam (rtv &az7f»), sed etiam multum laborasse in Domino asserit. Quum de prioribus participium praes., de tertia aoristim adhibeat, coniicere licet, hanc provectioris fuisse aetalis atque praeclarioribus difficilioribusque laboribus, similiter ac Mariam (r. 6), vires suas iam exhausisse, ut munere suo non amplius fungi posset. Haud inepte nonnulli attendere nos iubent, Paulum viros quidem appellasse dilectos suos (vv. 5. 8 zv dpzzxxóv azo) . hicautem ob verecundiam quandam pronomen illud praetermisisse.
16:13
13. Salutate Rufum, electum (zz ixkswzzv) in Domino , et matrem eius et meam. Non satis intelligiinus. quomodo antiquiores iunioresque non pauci Rufum communi illa ratione, qua omnes fideles a Paulo saepe sancti et electi vocantur, electum in. Domino vocari sibi persuaserint; velut vir enim inter Christianos ob pietatem et auctoritatem insignis ac vere eximius a Paulo salutatur, id quod A"" iam declarat, quum Rufum electum dicat , quoniam « a Domino ad res eius agendas promotus » sit (cfr Herr. Lomó. Lyr. etc.). Satis frequens quidem inter Romanos erat nomen vel cognomen Rufi; nihilominus Rufum. de quo hic agitur, non romani sed iudaici generis fuisse censemus. Cum multis enim modernis (cfr Reit. Mai. lBisp. L H. Wernh. Sch.: cfr etiam in Marc. 135,21 Patrizi, Schegg, Fillion, Knabenb. etc.) vero proximum habemus, Rufum hunc esse eundem, quem S. Marcus (l. c.) filium Simonis Cyrenaei fuisse tradit. Namque cur Mareus. quem Evangelium suum Romae scripsisse Romanisque proxime. destinasse constat, filios Simonis, Rufum et Alexandrum. nominare voluerit, apta ratio alia excogitari nequit, nisi viros illos in ecclesia romana coznitos fuisse, quin etiam magnum nomen habuisse. Porro quum Apostolus Rufi matrem etiam suam esse dicat, certum est, eum iam a multo tempore cum illa familia arcto amicitiae ac familiaritatis vinculo coniunctum fuisse, atque probabile saltem est. eum iam lerosolymis, quando puer et iuvenis « secus pedes Gamalielis iuxta veritatem paternae Legis erudiebatur » (Act. 22,3), ab uxore Simonis materna cum caritate esse receptum in eiusque domo velut unum ex eius filiis educatum.
16:14
15. Salutate Asyncritum, Phlegontem , Hermam, Patrobam, Hermen et qui cum eis sunt fratres (xi s22; s)» xz; 3222222;). De nullo ex hisce quidquam praeter nudum nomen nobis est cognitum; quod autem Paulus speciali salutatione eos dignos habuit, nobis argumento est, eos fide et pietate in ecclesia eminuisse. Orig. coniciit, Hermam, qui nominatur, esse auctorem Pastoris, qui olim ab aliquibus inter S. Scripturas est relatus (cfr [ntrod. gener. in U. T. libr. sacr. Ed. 2 p. 234); sed illum librum a Herma. fratre Pii L, cirea medium saec. 2. esse conscriptum, ex Fragm. Murator. constat. Quoniam in fine sententiae etiam « fratres qui cum eis sunt » salutari iubentur, aliqua verisimili ratione colligitur, omnes illos quasi societatem separatam, forte ecclesiam quandam domesticam (cfr ad v. 5) constituisse. Atque idem valet de sequentibus, de quibus similiter praeter nuda nomina nihil nobis est compertum :
16:15
15. Sa/utate Philologum et [uliam (forte eius uxorem), Nereum et sororem eius , et Olympiadem (vel iuxta meliorem lectionem graecam : O/ympan '"Orsazxvi et omnes qui cum eis sunt Sanctos (xx «o3 09v xitzig mielx Xyioil. (koyzi; forma contracta est nominis 'Oxouzi$og:; (uti. '"Agzzox; Té. 3.12 nominis 'Agz:si202::); vir igitur, non femina, ultimo in loco salutatur. Enumeratione eorum, quos nominatim per totam ecclesiam suo nomine salutari voluit, terminata B. Paulus, ut omnibus quoque ac singulis fidelibus romanis testimonium suae observantiae et dilectionis exhibeat, eos suo nomine inter se salutare iubet :
16:16
16. salutate invicem in osculo sancto. De huius locutionis sensu, «qua haud semel epistolas suas concludit, alibi iam diximus ;cfr. Coninent. in 1 Cor. p. 529; 9 Cor. 13,19; 1 7/ess. 5,96; similiter 1. Petr. 5.1). A Iudaeis videlicet, quibus mos erat, ut osculo se salutarent fcfr Luc. 7,45; 92,48; Matt. 26,58), osculum velut mutuae caritatis signum ad primos Christianos ita transiit, ut omnis carnalis naturalisque amoris significatio excluderetur!, id quod nomina «seculi sanctum , osculiimi caritatis, osculum in Domino, osculum pacis etc. abunde testantur; ab iis autem non tantum in mysteriorum oblatione (cfr S. Just. M. Apol. I. 65; Constit. apost. M. 57) sed in fine omnis orationis tamquam eius signaculum quoddam adhibebatur (cfr Tertull. de orat. 18).
16:20
mini nostri Iesu Christi cum omnibus vo - | dóxigó;. 24. [5 yáze T9 Kuplon fuv bis. Amen. "Insoó Xgiero? gizà návtww pw. dur]!. Apostolus postquam non tantum amicos suos Romae degentes nominatim salutavit, sed etiam omnia ecclesiae romanae membra, ut suo nomine inter se osculo sancto salutarent, exhortatus est, pro more (cfr 1 Cor. 16,19 sq. ; 2 Cor. 13,19; PAil. *,22 etc.) aliorum quoque salutem adscribere voluit. Exorditur autem a generali reliquarum ecclesiarum salutatione : 16. salutant vos omnes (xàcax) ecclesiae Christi. Uti annotavimus (cfr VV. LL.), plurimi iuniores codd. graeci vocabulum zzca (omnes) praetermittunt; cum Orig. enim librarii multi in eo probabiliter offenderunt, quod Paulus « in una ecclesia positus » « omnium simul ecclesiarum salutes romanae mitteret ecclesiae ». Ideo ipsi quidem praetermisso illo vocabulo sententiam restringere studuerunt; alii autem significationem vocabuli omnes temperare conati sunt coniicientes eum loqui de omnibus illis ecclesiis, in quibus eo tempore versabatur, i. e. de Achaiae ecclesiis (cfr Eu/A. etc.), aut quas tribus suis expeditionibus apostolicis ab Antiochia usque ad Illyricum per Asiam Min., Macedoniam, Achaiam fundaverat quarumque multas ultimis mensibus visitaverat (cfr [ust. Mai. Beel. etc.). Verum cur sententiam arctiore interpretemur sensu, nulla prorsus adest ratio; rectius cum Z/Aeod. dicemus « eum totius terrarum orbis nomine illam civitatem salutare, quae universo orbi terrarum praesidebat », vel potius cum Nat. « eum omnium omnino ecclesiarum,Christi (i. e. in fide Christi congregatarum) nomine illam ecclesiam salutare , quae fundata erat, ut omnium esset mater et magistra ». Revera quemadmodum nos in epistolis parentes amicosque saepenumero etiam eorum nomine salutamus, qui nobiscum quidem ad tempus non versantur neque speciale salutandi mandatum nobis dederunt. quos tamen, si interrogati essent, suam quoque adscribi salutem iussuros fuisse persuasum habemus, ita Paulo quoque, etsi neque omnes ecclesias visitasset neque ab omnibus Romanos salutare iussus esset, omnium salutes adscribere profecto licuit. Namque ut praetermittamus, eum multarum legatos eo tempore, quo haec scripsit, secum habuisse (cfr Act. 20,4) multasque alias brevi antea visitasse, in omnibus ubique terrarum fidem obedientiamque Romanorum magna in admiratione esse laudibusque celebrari certo scivit (v. 19; 1,8); omnium igitur ecclesiarum studium affectumque erga romanam perspectum habens, mirum profecto non est, quod omnium nomine salutes illi transmittat (cfr Est. Lap. Picon. etc., Reith. M Ev. L R. etc.). Hac autem salutatione , qua reliquas ecclesias fide et caritate intime cum romana coniunctas unitasque esse apparet, Apostolus quasi avocatur ad monitum quoddam de unitate conservanda inserendum (17- 20), antequam singulorum suorum amicorum salutes addat (21-23). Pseudapostolorum enim iudaizantium recordatus, qui ultimis aunis in Apostolos Christi se transfigurantes tamquam operarii subdoli ecclesias multas ab ipso fundatas invaserant neophytorumque pacem et, unitatem perversis doctrinis sparsis evertere conati erant (cfr 2 Cor. 10, 7 sqq. ; 11,12 sqq. ; Gal. 1.6 sqq.; 3,1 sqq.; 5,13 sqq.; 5,7 sqq. etc.), Romanos ad eos attentos reddere vult., ut sibi ab iis caveant : 17. rogo autem vos, fratres, ut observetis (ckzzzi) eos, qui. dissensiones et offendicula (zz 3c22-Xasi; xài 5x s«av3a.x) praeter (1. e. contra zzpx cfr ad 1,96; 11,24 etc.) doctrinam quam vos didicistis, faciunt, et declinate ab eis (Exwivszs 1x 2526» 1. e. ab eorum societate abstinete vos). Cum .1'7? antiquiores iunioresque multi ex hoc loco collegerunt, romanam ecclesiam eo tempore, quo epistola nostra scripta est, perniciosis pseudapostolorum doctrinis in varias partes iam fuisse discissam; at parum recte. Apostolus enim, qui quaestionem multo leviorem de idolothytis accurate diligenterque tractavit (15,1-15,13), gravissimum hoc periculum , si Romanos in eo iam versari arbitratus esset, non quasi praeteriens in epilogo neque tam leviter strictimque attigisset, sed perturbatores illos simili modo, quo ad Galatas scribens, per totam epistolam impugnasset eorumque simulationes fraudesque clarius, uti in 2 ad Cor., patefecisset. De praesente igitur periculo non loquitur, sed de futuro; quo ne incauti circumveniantur, Romanos iam nunc pseudapostolos, qui alias ecclesias perturbant, observare (242z::7) 1. e. attente inspicere et explorare iubet, ut cos, si Romam advenerint, statim cognoscant cognitorumque societatem diligenter fugiant. Bene CA^ys. Paulum non praecipere monet, ut cum illis disputent concertentque, sed ut illorum aditum sermonemque defugiant : illos quidem, qui errant, cum modestia et lenitate corripiendos et ad cognoscendam veritatem reducendos esse , at verbis contendendum non esse cum haereticis, quia eiusmodi disputationes ad nihil inserviant nisi ad subversionem audientium (cfr 2 7im. 2,1-5. 15. 2^ sq. ; Tit. 3,9 sqq. etc.). Recte tamen antiquiores iunioresque omnes tenuerunt, Paulum hoc in loco non de quibuscumque pseudapostolis loqui sed de iudaizantibus; quum enim articulo posito (-20; -z; 3uze:xsíxg xài tX exáviaLa «oz9v:a;) eos velut notarum dissensionum ef offensionum auctores designet, dubitari nequit, quin illos intelligat, qui primum quidem Antiochiae, postea in galaticis ecclesiis, demum Corinthi quoque contra doctrinam, quam ipse tradiderat atque Romani quoque a S. Petro aliisque suis doctoribusque acceperant, insurgentes verbum Dei cauponare meraeque Christi doctrinae aquam antiquae Legis admiscere volebant atque hac doctrinarum permixtione non tantum dissensiones dissidiaque in ecclesiis provocabant sed etiam o/fendicula ponebant, quibus neophyti ad multa et gravia peccata induci poterant. Corinthi praesertim, qua in civitate nostram epistolam scripsit, Paulus brevi antea expertus erat, quam grave periculum a iudaizantibus illis, qui calumniis contra ipsum sparsis magna cum astutia Legem cum Evangelio coniungendam esse praedicabant, ecclesiis gentium immineret et quanta cum difficultate dissensiones ab eis provocatae componerentur (cfr 2 Cor. 10-13). Mirum igitur non est, quod monito hoc inserto praecavere voluerit, ne romana quoque ecclesia ab eis invaderetur eorumque calumniis sibi ipsi iam ante suum adventum potestas cum fructu inter Romanos laborandi eriperetur. Ceterum se de iudaizantibus istis loqui, eorum quoque descriptione docet, qua Romanos ab eis recipiendis et audiendis absterret : 18. huiuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri; et per dulces sermones et benedictiones (Ax 345 yenazzhoviaz vai eYAoviaz) seducunt. corda innocentium (z&» 3x30»), i. e. eorum, quibus nihil pravitatis est quique sibi nihil mali ab aliis timentes, quia alios ex suo ingenio iudicant, seduci facile possunt. Priore igitur in loco illos describit a fine, quem in praedicando persequuntur : zton serviunt Christo sed suo rentrt, i. e. Christi gloria illis curae non est, sed id unum quaerunt, unde laute vivant suamque gulam expleant. Atque idem vitium praeter superbiam etiam in corinthiis illis doctoribus castigat et exagitat, qui in Apostolos Christi se transfigurabant, ut neophytorum opibus vi et dolo potirentur (efr 2 Cor. 11,20). Similiter postea Tito scribens Cretensium seductores, maxime qui de circumcisione sint, vehementer increpat, eo quod « universas domus subvertant, docentes quae non oportet, turpis lucri causa » (Tit. 1,10 sqq.). Atque in epistola ad Philippenses quoque, si quorumdam deum ventrem esse asserit (PA4. 3,19), potissimum iudaizantes doctores designare dicendus est, quos canes, malos operarios, concisionem appellaverat (Pil. 3,2). Neque minus altero in membro, quum praesidia describens, quibus pseudapostoli finem suum attingere student, eos àix «45 yer7-:- Aeqíx; xxi eüAciíag corda innocentium seducere dicit, iudaizantes doctores Corinthiorum et Galatarum ante oculos habet; duobus enim nominibus, quae unico articulo velut synonyma arcte coniungit, dolosam adulationem designat, qua illos operarios subdolos insignes fuisse non uno ex loco epp. 2. ad Cor. et ad Gal. apparet; id unum hic adnotasse sufficit , eum Corinthiorum seductores serpenti comparare, quae Evam astutia sua seduxit (2 Cor. 11,3). Postquam Apostolus pseudapostolorum perverso fine dolosisque mediis expositis ostendit, quanto cum iure eorum societatem fugiendam esse monuisset , rationem quoque addit, cur hoc monitum inseruerit : 19. vestra enim obedientia in omnem locum pervulgata est : melius : vestra enim obedientia, 1. e. fama vestrae obedientiae, ad omoes pervenit 4 q4àp üp4)» üzaxov, eig z&vtag &g(xevo) ; gaudeo igitur in vobis (melius : gaudeo ergo relate ad vos, vel : de vobis ergo gaudeo cfr VV. LL.); sed volo vos sapientes esse in bono et simplices in malo (melius : sapientes relate ad bonum, simplices autem relate ad malum czz2:2; si; 5 àqafü5v, &xspaioug $i eig tb xaxÓv). Quid sibi particula causalis :;; enim) hic velit, a modernis disceptatur; sed eam ad prima verba v. 17 (zapaxaMo oy; rogo vos) esse referendam, perspicuum est, dummodo attendatur, sententiam nostram duobus membris constare, quae inter se ita opponuntur, ut in secundo sita sit praecipua vis. Id enim Apostolus efferre vult, monitum quidem superfluum videri, si quis Romanorum conditionem solam spectet, quum eorum fides inter omnes celebretur; attamen illud esse necessarium, si adversariorum astutia et malitia consideretur, quippe quae magnam fidelium prudentiam et simplicitatem requirat. Cum Orig. pauci obedientiam illam hic intelligunt, qua Romani superioribus doctoribusque se subiiciant et ab iis duci se sinant, ita ut Paulus propter indiscretam nimisque facilem obedientiam, qua quibuscumque pareant, monitum suum necessarium duxerit; sed quomodo de eiusmodi obedientia Paulus gaudere potuit? Cum reliquis potius obedientia illa intelligenda est, qua Romani non haesitantes sese fidei subiecerant (ozxxcy, xio:sog v. 26; 1,8; 4 óxzxcz ci; Xenüsx; d Petr. 1,22). Sicuti enim verbum àz::0:?» nude positum saepe idem valet atque « Deo revelanti obedientiam negare » seu /nfideleii esse (cfr 10,91; 15,31 etc.; 1 Petr. 2,7 etc.), ita obedientiae (2z27:7:) quoque nudum nomen interdum de obsequentia, qua quis Evangelio annuntiato per fidem animum subiicit, usurpatur nominique fidei synonynum ferc est (cfr 15,18; 1 Petr. 1,9. 1& etc.). Similiter ergo atque 1,8 fidem Romanorum omnibus in ecclesiis celebrari asserens Paulus non sine emphasi de iis se gaudere dicit, ut monitum suum non ex dubitatione quadam de eorum fide exoriri insinuet. Suo tamen gaudio non omnem metum de eorum perseverantia excludi simul prodit. Quia enim adversariorum malitiam astutiamque, qua innocentium incautorumque corda circumveniant, cognitam perspectamque habet, serpentium prudentiam cum simplicitate innocentiaque columbarum coniungendam esse cum Domino (cfr Ma//A. 10,16) monet Romanosque, sicut Corinthios quoque, parvulos quidem relate ad malitiam, perfectos autem viros relate ad prudentiam verique boni aestimationem esse vult (cfr ad 1 Cor. 154,90). Sapientes videlicet sint oportet Romani relate ad bonum, ne ad externam solam rerum speciem attendentes pulchris blandisque iudaizantium sermonibus capiantur eisque fidem adhibentes verum bonum, quod a genuinis suis Apostolis acceperunt, cum ficto pseudapostolorum bono commutent. Attamen simplices (&xfgai) quoque maneant oportet idque relate ad malum, ut parvulis similes, quasi hebetes ad malum intelligendum aut committendum, nihil omnino in se habeant pravitatis (ax£patsg sig 75 xxx£v d. q. Xzaxog v. 18). Erronee cum Erasm. nonnulli (cfr Est. Picon. etc., Reith. etc.) adiectivum azi£;x:; a nomine zizz: (cornu) derivant, quasi ?(nocuwus significetur, qui utpote cornibus carens malum inferre nequeat; qua adiectivi etymologia et significatione supposita iam Or?g. hic de iis agi arbitratus est, qui « malum pro malo et nequitiam pro nequitia » non reddant. 'Axizxi; enim a verbo x:givvoy« (misceo) derivatum proxime idem valet, quod non mirtus seu purus (elvz; àxípxwz, ypuctg à»ipxu; vinum, aurum purim), atque translate de homine usurpatur, qui utpote nihil mali admixtum habens doli fraudisque expers est. Quo sensu ad nostrum locum bene 7o/. : « simplices in malo, i. e. ignorantes technas, «dolos artesque, quibus mala perpetrantur ». Quo cum iure Chrys. aliique pauci apostolico monito subindicari censeant, nonnullos Romanos a iudaizantibus jam fuisse seductos et ab accepta doctrina defecisse, equidem non video; nihil aliud enim Paulus declarat, nisi idem periculum, quo aliae ecclesiae iam premantur, Romanis imminere eosque ex illo, si advenerit, sese erepturos non esse, nisi iam nunc sapientes ad bonum et simplices ad malum esse studeant. Ne autem tanti periculi praedictione neophyti animis cadant, consolationis gratia addit, Deum eis non defuturum sed eorum adversarios mox devicturum esse : 20. Deus autem pacis conterat (z5»zi5x, sed cum. Fuld. Harl. etc. lege : conteret coizgisza cfr VV. LL.) «tanam sub pedibus vestris velociter. Per se quidem pium votum, quod Vu/g. Clem. suo conferet exprimit, satis aptum est; aptiorem tamen procul dubio hortationis clausulam praebet promissio. quam graviorum testium lectio (conteret) exhibet. Deus auctor ac promotor est pacis concordiaeque quum singulorum fidelium tum ecclesiarum. lure merito ergo persuasum est Apostolo, Deum illos satanae satellites, qui sordidi lucri studio ducti dissensiones in ecclesiis provocant, odio habere et contriturum esse; atque hac persuasione fretus periculum, quod romanae ecclesiae ab illis imminere videt, non diu esse duraturum promittit. Singulas porro promissionis voces accurate esse perpendendas, Chrys. e Thom. suis interpretationibus iam docent. Etenim ante omnia non simplicem victoriam sed completam adversariorum destructionem promitli monent, quum Apostolus non de eorum subiectione sed contritione loquatur neque solos pseudapostolos sed ipsum corum caput, satanam cuius sint ministri (cfr 2 Cor. 11,15), contritum iri praedicat. Deinde Romanos ipsos quoque ad eorum destructionem aliquid collaturos esse ex verbis promissionis colligunt; quoniam enim sub pedibus eorum Deus satanam contriturus csse asseratur, satis clare ostendi, eos sua sapientia illum esse devicturos iT/om.), « ita ut ipsi victoriam reportent et tropaeo erecto illustres fiant » (CArys.:. Ultimo demum inciso (iv zzz: velociter) celerem fore victoriam promittitur; ubi enim Deus una cum Romanis satanam eiusque satellites debellat, neque dubia esse victoria neque diu anceps stare potest puzna. Promissioni seu praedictioni, qua hortationem suam terminat, Paulus aptissime addit apprecationem gratiae : Gratia Domini nostri Iesu Christi robiscum (sit). Quia vero pium hoc votum iisdem aut similibus saltem verbis enuntiatum ei pro clausula epistolarum inservire solet (cfr 1 Cor. 16,93; 1 TÀess. 5,95; 9. Thess. 3,18; — Gal. 6,18; Phil. 4,23; Philem. 35; — 2 Cor. 13,13; — Eph. 6,24; — Col. 4.18; | Toa. 6,21; Tut. 3.15; Hebr. 13,25) atque in nostra epistola praeter sollemnem doxologiam (25-27) salutationes quoque amicorum sequuntur (21-23), nonnulli librarii illud hoc in loco omiserunt et post ". 33 inseruerunt, alii illud hic quidem retinuerunt sed simul post r. 23 aut r. 27 repetierunt (cfr VV. LL.). Nihilominus codicum graecorum ac versionum testimonio extra omnem dubitationem ponitur. illud hoc solo in loco esse genuinum. Dicendum igitur videtur, Paulum huic apprecationi gratiae immediate magnam doxologiam (v. 25 sqq.) adiungere voluisse, ut sollemnior esset gravissimae huius epistolae finis; eum tamen, quum se amicorum suorum salutes nondum addidisse recordaretur, illas inter gratiae apprecationem et doxologiam interserere quam omittere maluisse. Ceterum si quis testium, qui pium votum nostro in loco retinent et post v. 23 repetunt, auctoritatem haud spernendam putaverit, per se nihil obstat, quominus cum Vulg. Clem. ad eam sese conferat; nam nos quoque, si epistolae terminatae omissa quaedam addimus, salutem antea iam dictam interdum repetimus. Itaque Apostolus, uti supra iam (r. 16".) omnium ecclesiarum, ita nunc amicorum quorumdam, qui multis ecclesiae romanae membris plus minus erant cogniti, salutes adiicit :
16:21
21. salutat vos Timotheus, adiutor meus, et Luctus et lason et Sosipater, cognati met (2 ovpqevetz 22»). Primo in loco Timotheum ponit, quem utpote sibi coniunctissimum in aliarum quidem epistolarum inscriptionibus, si eum secum habuit, sibi associare solebat (cfr 2 Cor., PAtl., Col., 1. 29 Thess.. Phülem.), in hac autem sibi associare non potuit, quia eam tamquam gentium Apostolus conscripsit. Inter tres alios, quos cognatos i. e. contribules (cfr ad v. 7) suos appellat, primus (Lucius) quis fuerit, ignoramus. Cum Orig. quidem haud pauci Lucam evangelistam designari arbitrati sunt (cfr Sed. Haym. Abael. etc. , Est. Nat. Picon. etc.), at parum recte. Namque etiamsi nominum differentiam (Lucas i. q. Lucanus seu Lucilius) urgere nolimus, duplex illa tamen manet difficultas, quod Lucas neque Pauli 27:7; appellari possit, quia erat gentilis ortu, neque Corinthi adfuerit, quando scripta est epistola; neque enim nisi Philippis Apostolo in Palaestinam iter facienti sese iterum adiunxit (Act. 20,5). Alii Lucium Cyrenensem designari volunt, qui una cum Barnaba et Saulo inter doctores et prophetas antiochenos recensetur (Act. 13,1); sed num Paulus hunc unquam socium itinerum suorum adhibuerit, non constat. Alter, Jason, a plerisque idem esse atque lason Thessalonicensis, qui Pauli hospes fuit (Act. 17,5 sqq.), haud improbabiliter coniicitur, atque similiter tertius Sosipater, idem. videtur esse atque Sopater Beroeensis, quem cum Paulo Corinthi adfuisse ex Act. 90,5 constat; neque enim nominis dilferentia obiici potest, siquidem eiusmodi contractio Graecis non fuit inusitata (cfr Xoxox:gs et Susi, Xexhi2gg eb Ewcudis etc.). Ad eleemosynas lerosolyma deferendas Apostolus legatos ecclesiarum macedonicarum secum Corinthum adduxerat (cfr 2 Cor. 8,18 sq.; 9,5), qua ex urbe maritimo itinere in Syriam proficisci statuerat ( Act. 20,3); atqui ex eorum numero lasonem Thessalonicensem et Sosipatrem Beroeensem fuisse verisimile est. Paulum epistolas non sua manu exarare sed amanuensi dictare consuevisse, ex eo rite colligitur, quod haud semel in earum fine se salutationem aut monitum quoddam sua ipsius manu adiicerc testetur (2 Thess. 3,47; Gal. 6,11; 1 Cor. 16,21; Col. 8,18; PAilem. 19). Quem morem hac in epistola secutus amanuensem adhibuit Tertium quendam, qui nunc, Apostolo permittente vel potius iubente (nam hacc quoque verba non minus, quam reliqua epistola, pro inspiratis accipienda sunt), etiam suo ipsius nomine salutem Romanis transmittit, ex quorum forte erat ecclesia :
16:22
92. saluto vos ego Tertius, qui scripst epistolam, in Domino. Locutio in Domino cum verbo sa/uto connectatur oportet, ita ut Tertius se cum Romanis in Christo unitum profiteatur (cfr 1 Cor. 16,19 « salutant vos in Domino multum Aquila et Priscilla »; Pil. &,21); satis mireautem iuniores quidam eam ad verbum scripsi trahere volunt, acsi Tertius se epistolam « ad gloriam Christi » (Est.) aut « propter Dominum » (/ust.) aut gratis ac sine mercede (Cai.) scripsisse asserat. De Tertio ipso praeter ea, quae ex nostra sententia habentur, nihil nobis est traditum. Romanum eum fuissc ex eius nomine inter Romanos non infrequente (cfr Tacit. Hist. II. 85; IV. 39. $0; Meerob. Saturn. III. 11) non nisi levi cum probabilitate desumitur, id quod latina SS. Pauli, Marci etc. nomina satis produnt. Satis ridicule autem aliqui acath. olim Tertium eundem acSilam :.1c/. 15,22 etc.) esse coniecerunt, quia nomen hebraicum ^v^»9 (Silas) latino Tertius respondeat. Nam "v5 Hebraeis nunquam fuit nomen proprium. et nomen Silas ex nomine Silvano, quo l'aulus semper utitue i£ 7425s. 1,1; 2 Thess. 1,1; 2 Cor. 1,19) est contractum, uti. Lucas ex. Lucanus etc. Neque tamen sociorum tantum, quos secum Corinthum adduxerat, sed Coriothiorum quoque nonnullorum, quum ex eorum urbe literas has daret, salutes Paulus adscribendas duxit :
16:23
23. sufutet ros. Carus, hospes meus, et universa ecclesia (cum Fuld. Amat. ete. lege : hospe meus et universae ecclesiae à $iszz az) kxb $e ci bexrensxiojosululat "os Erastus , arcarius civitatis (3 iussi zh; inna) e! Quartus frater (5 à2:225:). Quatuor quidem Caii in Actibus et Epistolis nominantur. Corinthius, qui a Paulo est baptizatus (1 Cor. 1,15), Macedo, qui cum Aristarcho Ephesi in seditione per Demetrium excitata a multitudine captus est (Act. 19,99), Derbensis, qui Pauli comes fuit in ultimo itinere ierosolymitano (.1c/. 20,& , et ignotus quidam. cui 3 foeni. opistola inscripta est; sed primum nostro in loco intelligendum esse, omnes interpretes recte tenent. Eius hospitium Apostolus, qui prima vice Corinthum adveniens apud Aquilam et Priscillam dcversatus erat (Act. 18,1-3), forte ideo postca praetulit. quia arctiore amicitiae vinculo cum eo erat coniunctus. id quod cum aliqua verisimilitudinis specie inde potest colligi quod ipse ei baptismum conferre voluerit. Universae autem ecclesiae hospes vocari videtur non tam quia suam in domum fideles ad sacra celebranda congregabat. quam quia Christianos aliis ex civitatibus Corinthum adventantes hospitaliter excipiebat. Propter quam insignem eius hospitalitatem nonnulli ad eundem etiam tertiam loannis epistolam scriptam esse suspicantur, in qua similiter Caii, cui inscribitur, hospitalitas celebratur (cfr Herc. Thom. Est. etc.). Quidquid hac de re est, Caius procul dubio unus fuit ex nobilioribus et ditioribus Corinthi civibus, quorum paucos tantum evangelicam vocationem secutos esse, ex Apostoli verbis (cfr 1 Cor. 1,26; legitime concludimus. Eorum autem numero etiam Eras/us accensendus videtur, quoniam ditissimae civitatis quaestor erat seu arcarius, ad quem tributorum pecuniaeque publicae administratio pertinebat. Tali autem. munere fungens a civitate diu abesse profecto non potuit, ita ut hunc Erastum arcarium recte distinguamus ab altero Erasto, quem Paulus comitem habuit in itineribus et ad varias missiones ablegavit (cfr Act. 19,22; 9 Tim. 4,20). Quia enim Erasti nomen frequentissimum erat, nulla est ratio, cur cum P^/. aliisque nonnullis dicamus, Erastum &rcarium munere suo se abdicasse, ut Paulo se adiungerct, cumque hic arcarium vocari, quia illo munere antea functus sit. Demum adduntur salutes Quarti, qui communi nomine /7ater, scilicet in Christo, appellatur, quum altero specialiore, quo distiugueretur, titulo careret, uti illi quoque, quos Apostolus ultimoin loco salutari iussit (vv. 1*5. 15). Quodsi Paulus Quartum dicere voluisset fratrem Erasti, id quod nonnulli censent, scribere debuisset : 2 22:222; a5::5 (frater eius). Plane. arbitrarie Est. Quartum opinatur dici fratrem Tertii; coniecturam enim, quae ex nomine desumitur, nemo ad hanc opinionem probabilem reddendam quidquam valere concedet, nisi qui Quartum etiam fratrem Secundi, qui Act. 20,1 nominatur, aut alicuius Quinti vel Sexti dici sibi persuascrit: numeralia nomina Romanis frequenter pro praenominibus inserviebant. In Vig. nostra et in graeco tez/u rec. salutationes hassequitur pium votum, de quo ad v. 20. iam diximus ;
16:24
25. Gratia Domini nostri Iesu Christi cum omnibus vobis: amen, Desiderium , quod in epistolae exordio declaravit, Romam veniendi, ut in Romanis non minus quam in ceteris gentibus, quum omnibus pariter esset debitor, fructum aliquem haberet eosque gratia spirituali collata corroboraret et confirmaret (1,11 sqq.), Paulus his literis Romam missis ex parte iam explesse recte dicitur. Integrae enim eo tendunt, ut et dogmatis de iustitia toti humano generi per Christum acquisita omnibusque credentibus, Iudaeis ac Graecis, gratis conferenda pleniore accuratioreque demonstratione et christianarum virtutum ac praesertim mutuae caritatis concordiaeque commendatione Romanos in doctrina, quam a S. Petro aliisque suis doctoribus acceperant, firmiores reddant et constantiores. At nihil pollere humana verba, nisi Deus ipse eis virtutem efficaciamque tribuat, B. Apostolo persuasissimum est; quapropter nuda gratiae apprecatione, qua reliquas epistolas terminare solet, non contentus hanc, utpote argumento gravissimam et ecclesiae a: se non fundatae destinatam, magnifica concludere vult glorificatione Dei, qui pro sua omnipotentia solus neophytos confirmare valeat. Etenim glorificatio haec simul ei est precatio, qua Deum enixe rogat, ut pro sua bonitate ac misericordia etiam velit Romanos in doctrina tradita confirmare. Origene teste « caput hoc (sc. doxologiam) Marcion, a quo Scripturae evangelicaeatque apostolicae interpolatae sunt, de hac epistola penitus abstulit », atque eodem teste edocemur « in aliis exemplaribus, id est in his quae non sunt a Marcione temerata, hoc ipsum caput diverse. positum inveniri », nimirum « in nonnullis » post 14,23, in reliquis « in fine epistolae, ubi nunc est positum ». Suo tempore S. Hier. (in Ephes. 3,4. 5) quoque aliquos videtur cognovisse codices, quibus doxologia defuit, siquidem eam dumtaxat « in plerisque codicibus inveniri » asserit. Ac profecto inter graecos codices hodie superstites duo graecolatini (saec. 9) illam praetermittunt, ita tamen ut priorc (F) in fine epistolae, alter (G) post 15,93 spatium vacuum relinquant illi recipiendae idoneum. Reliqui omnes eam exhibent; at iuniores plerique (L et fere omnes minusc. una cum Lectionariis), uti iam Origenis aetate « nonnulli », cum iunioribus PP. graecis (cfr Chrys. Theod. Dam. Oec. Theoph. Euth.) et aliquibus codd. Syr. eam post 14,93 inserunt; pauci alii (A P, unusalterve min.) cum nonnullis codd. Arm. eam bis habent, et post 15,23 et in fine epistolae. Hinc nostra aetate haud pauci acath. interpretes ansam arripuerunt ad pericopen nostram spuriam declarandam ; quin etiam nonnulli eam saec. 9.ab homine inepto, qui clausulam epistolae Iudae (2^. 25) imitari voluisset, e paulinis locutionibus &bsurde esse consarcinatam dicere non dubitarunt (cfr Reiche, Baur, Lucht, Pfleiderer, Hilgenfeld, Mangold, Holtzmann, Lipsius etc.). Internas quoque rationes nounullas conquisiverunt, quibus criticorum suorum testimoniorum vim auctoritatemque augerent; Paulum scili cet epistolas suas doxologia terminare non consuevisse monent, doxologiae ipsius constructionem esse perplexam eiusque sermonem verbosum a simplicitate Pauli abhorrere, neque demum apparere, quid hoc in loco sibi velit. Quae omnia tam levia sunt, ut merito mireris, quod tot viros ceteroquin haud indoctos ad negandam authentiam loci permoverint, quem vix non omnium testium criticorum auctoritas extra dubitationem ponit. Ac primum quidem testimonia critica, quae obiiciuntur, nullius omnino sunt ponderis aut valoris. Marcion enim, « cuius proprium et principale opus erat separatio Legis et Evangelii » (Tert. c. Marc. I. 19) quique ideo non tantum totius Veteris Test. divinam originem negavit sed etiam ex Novo omnes illos locos abscidit, qui veteri revelationi favere videbantur (cfr S. Iron. c. haer. I. 97,2; 111. 12,12; S. Epiph. haer. &2 n. 5. 9; 7e/t. c. Marc. IV. V. passim), ad testimonium de nostra doxologia , quae Veteris Novique Test. consonantiam aperte profitetur (v. 26), dicendum nullo modo potest admitti. Duo autem graecolatini, qui soli hodie doxologia carent, idonei non sunt testes, quia et iunioris sunt originis eorumque auctores spatio vacuo quod reliquerunt satis clare indicarunt, se non tam de authentia pericopes dubitasse, quam de loco, in quo esset ponenda. Soli igitur adversariis remanent codices illi, quos S. Hier. doxologiam non habuisse refert; sed quisnam prudens iudex haec documenta, de «quorum origine aut conditione aut numero nihil prorsus compertum habemus, et quae S. Hieronymus ipse tam parvi fecit, ut nulla eorum ratione habita doxologiam velut genuinam sine ulla haesitatione in sua Novi Test. recensione retineret, omnibus superstitibus codicibus graecis, omnibus versionibus, omnibus Patrum testimoniis praeferre audebit? Graeci utique codd. et PP. de loco, in quo doxologia sit ponenda , inter se non consentiunt; verum hic eorum dissensus authentiam ipsam pericopes dubiam reddere nequit. Neque enim probabiles desunt rationes. quibus explicatur, cur nonnulli illam e loco suo, quem iuxta graviorum codd. (B * C D E) omniumque verss. testimonium Paulus illi in fine epistolae assignaverat. removendam censuerint (cfr infra p. 802). Critice igitur dubia doxologia nequaquam est; neque interna argumenta ab adversariis studiose conquisita eam dubiam facere possent, etiamsi gravissima essent (nam de facto historico agitur, «quod si certis testimoniis historicis nititur coniecturis quibusvis non labefaetatur); at levissima quoque sunt. Apostolum enim epistolas suas doxologiis terminare ^on consuecisse libenter concedimus; sed quo cum iure inde concludatur, eum huie quoque, quae argumento suo et sua destinatione prorsus singularem locum inter omnes paulinas tenet, eiusmodi clausulam non apposuisse, non intelligimus. Falsarium igitur sibi fingere adversarii debent tam ineptum, ut aut illum Apostoli morem ignoraret aut contra illum morem agens fraudem suam omnibus manifestam faceret. Quodsi deinde doxologiae constructionem perplexam sermonemque impeditum dicunt, sententiam esse anacoluthicam (saltem si probatiorem lectionem sequimur, cfr 7n/r«) incisisque satis onustam iterum concedimus; at Paulum multo minus quam ullum alium e sacris scriptoribus ab anacoluthis :cfr 2, 17 sqq. ; 3,8; 5,12 sqq. etc.) et ab. incisis, quibus sermo impeditur (cfr. 1,1-6; 2,15-16: 3,25-26 ete. abhorrere, quis ignorat? Falsarium igitur peritum quoque adversarii sibi fingere debent, qui scribendi modum Pauli apprime calluerit eumque ad fraudem occultandam scite imitatus sit. « In toto enim Paulo non alium locum magis paulinum inveniri », acute contra adversarios ipse Fritzsche (Comm. in ep. ad Rom. I. p. XXXVIII) monuit, qui in aliis opiniones eorum facile sequitur. Ineptissime porro verbosam tumidamque proclamant sententiam, cuius maiestatem et magnificentiam una cum Patribus omnes antiquiores modernique, atque ipsi quoque acath. longe plurimi, admirati sunt et admirantur. Demum quid hoc in loco doxologia sibi velit, ex antea dictis satis iam elucet et ex interpretatione clarius elucebit. Bene iam A''r : « Deo, ex quo sunt omnia, dat gloriam, ut coeptum Romanorum, quia potens est, dignetur implere confirmando in fide animos eorum ad profectum Evangelii ». Ad interpretationem autem transituri duo alia praemoneamus oportet. Imprimis hodierna nostra Vulgata, quum ex tribus participiis (ssacpagéveo , exvspoivzcz, vvopisfiv-:;), quae inter se parallela codem modo ad genetivum yu»z-xziz» pertinent, solum secundum per sententiam relativam (quod patefactum: est) redderet, duobus aliis retentis (taciti, cogniti), atque insuper relativam sententiam,' quasi parenthesin constitueret, uncis includeret, doxologiam nostram haud parum obscuravit. Antiquam igitur eius recensionem interpretari malumus, quam S. Awg. (c. Maxim. ll. 13,2» secutus est nobisque conservavit, in eo solo ab eo discedentes, quod maioris claritatis gratia cum graecis codd. (cfr VV. LL.) inter secundum et tertium participium particulam copulativam (et) inserimus. Doxologia ergo haec est iuxta ltalam : E? autem, qui potens est ros confirmare secundum («x:3) Evangelium meum et praeconium (zz wizoua) Iesu Christi, secundum revelationem mysterii («xzx àzzuxtsto: waevezizo) temporibus aeternis taciti (asavrrpívev), manifestat! (2xosgwfitusz;) autem. nunc, jadde : e/] per Scripturam prophetarum (seu ; et per Scripturas propheticas à «s gagív epognekev y secundum praeceptum. aeterni Dei in obeditionem fidei in omnes gentes cogniti (melius : dirulgati vel notrficati vopiwt£vzzz), soli sapienti Deo, per [esum Christum cui gloria (o $ 2222) in saecula saeculorum; «men. Deinde animadvertatur oportet, iuxta ltalae et Vulgatae nostrae lectionem, quam plerique et graviores testes critici tuentur (cfr VV. LL.), sententiam nostram esse anacoluthicam ; nam tota prior pars (e? auem quii potens est... soli sapienti Deo) non habet, unde dativi zrammalice regantur. Apostolus videlicet, qui scribere voluit : « ei autem, qui potens est vos confirmare, soli sapienti peo per Iesum Christum gloria in saecula saeculorum », multis interiectis membris periodique amplitudine quasi in oblivionem antea dictorum esse adductus videtur. Quamobrem sese sententiam de Deo per se plenam, quae tamen Deum nondum glorificaret, scripsisse ratus anacoluthice per sententiolam relativam, quae ad locutionem soli sapienti Deo proxime pertinet, glorificationem supplere voluit!. Non desunt quidem codices, qui aut relativum 6 (ew) omittentes aut ei demonstralivum aó:o (ips?), quod Apostolus in simili doxologia longiore (Eph. 3,20.21) adhibuit, substituentes anacoluthiam auferant (cfr VV. LL.); quamvis autem genuinum sensum clarius exprimant, cos sequi non licet, quia lectionis arbitrarie mutatae suspecti merito habentur. Interpretes haud pauci non tam anacoluthum quam ellipsin admittentes in priore sententiae parte aliquid, a quo dalivi pendeant, supplendum statuunt (7*hom., quem multi iuniores ac moderni sequuntur : « ei qui potens est, soli Deo sapienti, sil honor et gloria per Iesum Christum, cui est [ vel : cui etiam sit] honor et gloria »; Erasm. cum paucis : « gratias ago ei qui potens est..., per Iesum Christum. cui sit gloria »; cum Sed. aliqui acath. Olsh. God. etc. : commendo vos ei, qui potens est » elc. cfr Act. 20,32; alii aliter); sed eiusmodi supplementa esse arbitraria, eorum varietas iam ostendit. Chrys. et Theod. pronominis relativi, quamvis illud in textu legant, in sua interpretatione rationem non babent: unde Zheoph. et Occ. illud abundare asseruerunt ; ad quam sententiam cum S. Aus. (l. c.) etiam iuniores quidam accedunt (cfr Haym.. Hero. Lomb. etc., Est. lust. Lap. etc.). Sunt quoque qui per hebraismum quendam relativum aut abundare aut pro demonstrativo poni sibi erronee persuadeant. Itaque Paulus gloriam dicit Deo trino et uni. uti cum S. Aug. (l. c.) etiam 7/om. recte interpretatur, non soli Patri, uti Chrys. cum aliis putat, q«i. potens sit Romanos confirmare (o 22»xpívo. pi; cct2izxt). Quodsi locutionis huius usum significationemque aliis in locis (11,23 « potens est Deus iterum inserere illos »; 14,5. « potens est Deus statuere illum »; 2 Cor. 9,8 etc.) comparamus, nihil videtur esse dubii, quin' Apostolus Dei potentiam celebrans simul fiduciam suam declaret, eum pro sua bonitate illos etiam confirmaturum esse (cfr v. 20"); eo ipso igitur indirecte eum ctiam rogat, ut illos confirmet neque decipi illos permittat a iudaizantibus magistris, quorum societatem diligenter fugere brevi antea (v. 17 sqq.) iussi sint. Arcte igitur doxologia cum praecedentibus connectitur ex iisque quasi sua sponte emanat; sed simili quoque ratione, atque reliquae epilogi partes, uti supraiam monuimus, ad epistolae exordium respicit, in quo se praeprimis Romanorum confirmationem desiderare Paulus asseruit (1,9 sqq.); cui desiderio nostram precationem respondere manifestum est. Sunt qui verbum zzzi (confirmare) hic (uti 1,11) absolute esse positum arbitrentur; rectius autem sequentibus verbis : xxx 5 £0a7é- Mv uoa xXb S» owheovypx desc2 Nguz$ (secundum. Evangelium meum et praeconium. [esu Christi) indicari cum plerisque dicemus, qua in re Romani confirmandi sint. Nam praepositio »z:z haud raro (cfr 7,22; 11,28 etc.) idem valet quod latinum re/ate ad; atqui relate ad Evangelium confirmare idem est quod in Evangelio confirmare, sicuti Syr. nostram sententiam iam vertit et iuniores plerique interpretantur (cfr Thom. Tol. Est. [ust. etc.; Heith. Mai. Beel. Bisp. etc.). Confirmari ergo eos desiderat in Erangelio suo, quo nomine illam praedicationis evangelicae formam intelligit quam ipse semper secutus est, quando et verbis et literis inter gentes aperte docebat et contra iudaizantes strenue defendebat, Christum Iesum Dei Filium, utpote totius generis humani redemtorem non solis ludaeis sed gentibus quoque omnibus advenisse salutemque attulisse ; omnes quippe homines, quia in primo suo parente peccato essent infecti, sub peccato degere ac vera iustitia, quae ad salutem requiratur, carere; neque quemquam eam obtinere posse nisi per vivam fidem in Iesum Christum, qui eam morte sua omnibus acquisivisset omnibusque credentibus sine distinctione, Iudaeis et Graecis, absque ullis eorum praeviis meritis gratis esset collaturus :cefr ad 2,16; 2 77. 2,8). Inilla igitur doctrina, quam tanta cum diligentia in nostra epistola exposuit, potissimum Romanos a Deo confirmari desiderat. Ne quis vero locutione Érangelitmn meum in errorem inductus hanc doctrinam ei propriam et a reliquorum Apostolorum praedicatione diversam esse suspicetur, explicationis gratia (per zz: e epexegeticum) addit: etsecundum praeconium Christi (zx: |vaz3] 5 weo;px onoz9 Ngwszz3), ut suum. Evangelium idem esse significet atque doctrinam de Christo mortuo pro peccatis nostris et sepulto et resuscitato, quam similiter reliqui Apostoli praedicent /efr 1. Cor. 15,3. 11). Namque genetivum /esu Christi obiectivum esse (praecontum Iesu Christi i. q. praeconium de Iesu Cliristo: cum multis tenemus (efr Orig. Theod., Tol. Est. Lap. etc., fieith. Bisp. Dr. etc.). Neque tamen minus aptus erit sensus, si genetivum pro subiectivo sumentes praeconium Christi doctrinam interpretamur, quam Christus aut ipse in sua mortali vita praedicavit (cfr Chrys. Oec. Theoph. Euth., Thom. Cai. Pic. e&c., M Ev. Ag. Sch. etc.), aut nunc per Apostolos velut legatos suos (2 Cor. 5,20! praedicat (cfr Mai. Beel. etc.) , ita ut altera haec locutio ad veritatem Evangelii, quod Paulum suum dicit, manifestandam et confirmandam inserviat. Alterum nunc additur membrum , quod iterum a praepos. »a:x inchoatur (xarà &zzxikwbtw goctnplos secundum revelationem mysterii), quod autem quomodo cum praecedentibus connectendum sit, in controversia est. Ex descriptione addita satis elucet, nomine mysterii hic divinum consilium salutis hominibus per Christum acquirendae ita dcsignari, ut ad redemtionis universalitatem et gentium vocationem, de qua in hac epistola egit, potissimum àttendatur. Alibi enim etiam docet, hoc dogma esse mysterium, « quod aliis generationibus (i. e. superioribus saeculis) non erat cognitum filiis hominum, sicut nunc est revelatum sanctis Apostolis et Prophetis in spiritu, gentes (nimirum) esse coheredes et concorporales et comparticipes promissionis in Christo per Evangelium, cuius ipse factus sit minister » (Ep. 3,5. 63. lamvero nonnulli membrum hoc, velutsi argumentum Evangelii paulini et praeconii Christi indicet, priori tamquam appositionem addunt aut ei coordinant, ut Romani confirmandi dicantur « relate ad Evangelium Pauli et praeconium Christi, (id est) relate ad revelationem mysterii » (cfr Just. Mai. Beel. etc. — Mey. etc.). Verumtamen si hunc nexum et sensum Paulus intendisset, una ex parte nexum coniunctione quadam inserta accuratius indicare, et altera ex parte, quoniam de definito Evangelio et praeconio agitur, inserto articulo omnino dicere debuit xa:x tz» ároxáXodw 09 poctrpiov. Alii deinde hoc membrum priori ita subiungunt, ut ex nomine x£ovypz (praedicatio) participium *1possipsvzv Suppleant, a quo dependeat : « relate ad Evangelium meum et praeconium Christi, (quod praedicatur) secundum | rerela- Lionem mysterii »; significari enim volunt, evangelicam praedicationem, in qua confirmandi sint Romani, non esse humanae inventionis. sed divinae originis, quia fiat iuxta revelationem mysterii humano intellectui impervii (cfr CArys. Theod. etc., Herc. Thom. etc.. Tf. Est. |?) Lap. etc., Bisp. M Ev. etc. — Goeb. God. etc.). Quae interpretatio satis quidem apta est; quia tamen insolentiorem constructionem supponit, cum 770». probabilius censemus, membrum lioc. cum immediate praecedente non connectendum, sed ad verba : qi p»- tens est confirmare vos trahendum esse, ut sensus sit : « Deus potest vos confirmare in Evangelio meo et praeconio Christi, et id quidem secundum revelationem mysterii », i. e. revelando vobis mysterium salutis omnibus per Christum acquisitae. Quo accuratius enim fideles divina gratia illustrati hoc mysterium cognoscunt et intelligunt, eo magis in doctrina evangelica confirmantur (cfr Eph. 3,14 sqq.). Porro mysterii illius rationes descripturus Apostolus primo in loco illud aeternis temporibus tacttum (yoszugizo yg5vote adwviztz asotpmptuz2) vocat. Tempora aeterna autem (vel aeternalia cfr 2 Tim. 1,9; Tit. 1.9) ei non sola sunt saecula illa multa, quae a creationis initio effluxcrunt, sed iuxta vulgarem nostrum concipiendi et loquendi modum ipsam quoque aeternitatem comprehendunt. Nam « sicut simplex Dei essentia, inquit 74om., per quandam similitudinem dimensionibus corporalibus describitur (cfr Job. 11,9), ita etiam simplex eius aeternitas per tempora aeterna designatur, in quantum omnia tempora continet ». Itaque ab aeterno (zp» aióvov ante saecula) Dcus pro sua misericordia consilium salvandi universum genus humanum per Filium suum vocandique gentes quoque ad salutem excogitavit et in gloriam nostram praedestinavit (cfr 1 Cor. 2,7); illud tamen in se reservavit occultumque esse voluit, usque dum ipso Christi adventu exseculioni mandaretur et per Apostolos in toto mundo annuntiaretur. Terminum enim, usque ad quem mysterium tacitum manebat, Paulus altero participio indicat: « mysterii temporibus aeternis taciti, manifestati autem nunc (909150£vxog 8$ v5»). Adverbio nunc enim tempus, inde a quo Christus apparuit et Evangelium annuntiari coeptum est, praeteritis temporibus opponit; idque alibi clarius docct, quum idem mysterium dicit nunc manifestatum per apparitionem. (2 ci; izxyiiag minus recte Vulg. : per illuminationem) Salvatoris nostri Iesu CAristi » (2 Tim. 1,10; cfr etiam EpA. 3,5. 8 sqq.; Col. 1,26. Nam quamquam de Christo eiusque opere redemtionis ac de gentium quoque vocatione prophetae iam haud pauca adumóbrarerant (cfr Theod), manifestatum tamen et lucide patefactum non est, uti TA». recte ait. mysterium nisi « per operis expletionem ». Obscuriora scilicet erant vaticinia, quam quae ante impletionem c/a»e intelligerentur; immo vero eorum sensum, etiam postquam iam impleta erant, Christus post resurrectionem suam ipsis suis Apostolis aperire debuit (efr Lee. 25,25 sqq. 4*4 sqq.). Nequaquam ergo cum Crys. eiusque discipulis (efr. [oi4.. hie. Oec. Theoph. Eut.) locutionem Zi 2226» 22:256», quam paene omnes graeci codd. inserta coniunctione (Ax «s vzxz6» z2:25226» perque Scripturas propheticas) a participio immediate praecedente. :z/:206£;- *o;) separandam esse docent, ad illud trahere licet, ac si mysterium per Scripturas propheticas patefactum dicatur. Neque approbari possunt Syr. et Aeth., qui coniunctionem copulativam post genelivum zuo» ponentes (cfr VV. LL.) eandem erroneam interpretationem postulant !. Retinenda potius est graeca lectio, iuxta quam locutio haec ad tertium participium -vopis0£vzz; (notzficati seu divulgati, pro quo Vulg. minus recte : cogni/i) pertinet. Postquam enim Apostolus mysterium ab aeterno tacitum fuisse, nunc autem manifestatum esse dixit. ostendere iam vult., qua ralione illud innotuerit. Quamobrem secundum participium (2xv:900£v:2;) quodam modo exponens imprimis docet , quibus praesidiis (per Scripturas propheticas) , deinde cur (secundum praeceptum aeterni Dei), tum quem in finem (ad obeditionem fidei), demum quibus (in omnes gentes) sit notificatum. In exordio iam dixerat, Deum per prophetas suos in Scripturis Evangelium promisisse (1,2); ideo simili modo, quo Dominus ipse ad divinam suam missionem [udaeis demonstrandam ad Scripturas provocaverat (foan. 5,39 etc.), etiam Apostoli adAibitis Scripturis propheticis, quae mysterium redemtionis nostrae per Christum vocationisque gentium iam ante multa saecula adumbraverant, illud promulgarunt, ut praedicationis suae argumentum iam olim generi humano divinitus promissum esse ostendentes verbis suis maiorem auctoritatem fidemque conciliarent. Eandem autem docendi rationem Paulus etiam in hac epistola tenuit, quum non tantum totam suam doctrinam de iustitia fidei « testificatum a Lege et Prophetis esse » (3,21) ostenderet, sed multis quoque prophetarum locis vocationem gentium praedici demonstraret (9,95) sqq. ; 10,13 sqq.; 15,9 sqq.); quid ergo sua locutione per Scripturae propheticas hic velit sua sponte patet. Deinde non temere sed secundum praeceptum (xaz! izv xri i.q. ex praecepto) aeterni Dei pcromulgationem mysterii fieri asserens proxime quidem ad Christi verba Apostolos suos in mundum universum exire omnesque gentes docere iubentis (Ma/th. 98, 18 sqq.; Marc. 15,15) respicit, at simul speciale quoque mandatum sibi ipsi divinitus impositum ante oculos habere iure censetur, quo omnibus debitor factus ad Evangelium propagandum obligabatur (cfr 1,5. 1& etc.). Praecepium Dei autem commemorat, ut mysterii annuntiationem cum auctoritate fieri significet (cfr ad 10,14. 15); atque aeterni Dei hoc esse mandatum pulcherrime dicit, ut eundem « Deum aeternum, qui absconditorum est cognitor » (Dan. 13,42), nunc mysterii illius, quod aeternis temporibus tacuit, divulgationem adduxisse doceat. Finis porro propter quem Deus eam nunc adduxit (ad obeditionem fidei efficiendam, zig jzxxsr» wíc:sw;) alius non est, quam propter quem Paulus sese apostolatum suum divinitus accepisse testatur (cfr ad 1,5). Demum n omnes gentes (sig x&vzx zx £0»v) mysterii notitiam iam divulgatam esse, cum hyperbole quadam (similiter atque in exordio, cfr 1,18; 7Aess. 1,8) asserit, commoto animo multas illas nationes contemplans, inter quas ipse aliique Apostoli eo iam tempore Evangelium annuntiaverant. Divinam potentiam Apostolus celebrare coepit, verum admirabilis oeconomiae, qua Deus redemtionis nostrae gentiumque vocationis consilium a saeculis in ipso absconditum (cfr EpA.3,9) nunc Christo misso patefecit et per Apostolos in toto mundo divulgavit, commemoratione impellitur, ut una cum potentia etiam sapientiam eius celebret. Itaque priori membro ez qui potens est etc. alterum velut appositionem addit : soli sapienti. Deo (u5vo o220 Oso). Solum sapientem autem Deum vocat, uti alibi solum principem, solum immortalem (2 y$vzq 8»vxstvs , 5 póvez fjorv à0xvacixv 1 Tim. 6,15. 16), quia ei soli haec attributa per essentiam, aliis non nisi per participationem quandam competunt. Egregie iam Orig. : « Sapientem Deum non ita accipias, quasi quem sapientia fecerit sapientem, uti inter homines habetur; sapiens enim inter homines dicitur unusquisque ex participatione sapientiae. Deus vero non quasi qui ex sapientia sapiens factus sit, sed quasi qui ipse auctor sit et genitor sapientiae, sapiens appellatur; non enim, uti diximus, ex sapientia sapiens Deus, sed ex sapiente Deo sapientia procedit ». Cui membro aliqui moderni acath. sequentem locutionem per Iesum Christum annectendum censent , non eo quidem sensu, ut Deus (Pater) per Filium suum solus sapiens esse dicatur (quam interpretationem Thom. iam velut absurdam reprobavit), sed ita, ut Deus per Iesum Christum, i. e. per eius opera et doctrinam, sapientiam suam revelasse seque solum sapientem. demonstrasse declaretur (cfr. FritzscAe, de W. Mey. Goeb. Weiss. etc.); sed quo cum iure uivz; 2222; 0:5; idem valere dicatur atque Deus se solium. sapientem demonstrans, non explicant. Parum recte quoque C/Arys. cum nonnullis verba per fesum Christum ad initium sententiae trahens legendum esse censet : « ei qui potens est confirmare vos per Iesum Christum»; neque rectius illa Thom. ad secundum participium (« nunc patefactum est per Iesum Christum ») aut Phot. ad tertium participium (« mysterii... divulgati per Iesum Christum ») trahunt; omnibus enim istis nexibus membrum insertum (so/i sapienti Deo) evidenter obstat. Cum sequentibus igitur illa ita connectamus oportet, ut Apostolus Deo potenti ac sapienti gloriam tribuat per Iesum Christum. Sicut enim per Christum mediatorem omnia bona a Deo nobis tribuuntur, ita etiam per Christum mediatorem Deo gratias ac laudem retribuamus necesse est. Quam obviam ac simplicem interpretationem omnes sine ulla haesitatione haud dubie admisissent, si Paulus, evitato anacolutho, scripsisset : à 'Inco9 Xpwtoo 4 525a, eig to)g aiQvag vüv aióvav (per Iesum Christum [honor et] gloria 1n saecula saeculorum). At pronomen relativum (o cui), quod post genetivum 'Izso5 Xpw:c? anacoluthice inseruit (cfr supra p. 795) huic interpretationi nequaquam obstat. Haud admodum raro enim Graeci ex sententia relativa locutionem quandam desumunt, ut eam maiore cum vi pronomini relativo praemittant!. Unde recte iam S. Aug. (c. Maximin. Il. 13,2) : « Hoc est per Iesum Christum cui gloria, quod est cui per Iesum Christum gloria; sed horum alter inusitatus [scilicet Latinis], alter usitatus est ordo verborum ». Ex interpretatione nostra elucere censemus, doxologiam non tantum epistolae huic, cuius praecipuum argumentum in memoriam revocat, omnino esse accommodatam , sed illius quoque aptissimam constituere clausulam, quum sollemniori inscriptioni plane respondeat. Quapropter satis mirum videtur, quod longe maior numerus iuniorum codd. graecorum una cum iunioribus Patribus graecis eam post 15,93 inseruerint, quamvis ei locus iste non conveniat. Cum Chrys. quidem iuniores alii Graeci (cfr TAeod. Phot. Oec. Theoph. Euth.) Paulum hic infirmis in fide, qui ciborum distinctionem observabant, firmitatem a Deo implorare arbitrantur : « Post adhortationem solet semper votum et precationem addere; quod et hic facit pro imperfectioribus deprecans neque sermone tantum eos erudiens, sed auxilium quoque eis impetrans » (TheopA.). Verum haec non recte dicuntur; neque enim Evangelium et praeconium Christi , in quibus lectores suos Paulus confirmari vult, ad solam ciborum indifferentiam contrahere licet, atque multo minus de secundario hoc doctrinae christianae capite magnum illud mysterium aeternis temporibus tacitum, nunc autem patefactum et adhibitis propheticis testimoniis ad fidem efficiendam in omnes gentes divulgatum intelligi potest. Praeterea Pauli disputatio de firmis infirmisque capite 1&. non absolvitur, sed usque ad 15,13 continuatur; parum apte igitur doxologiam, quae clausulae formam aperte prae se fert, mediam in hanc disputationem inseruisset. Demum inde & 14,15 usque ad 14,23 atque iterum 15,1 sqq. Apostolus firmos alloquitur eosque hortatur, ut a pusillorum scandalo sibi caventes infirmis se accommodent; quid autem media in hac exhortatione sibi vult precatio pro infirmis? Dubium igitur non est, quin iste locus inserendae doxologiae non sit idoneus; restat igitur, ut explicemus, quomodo fieri potuerit, ut doxologia nostra ex aptissimo loco, quem Paulus ei assignavit, in locum parum aptum sit translata. [nter varias huius quaestionis solutiones probabilior nobis semper visa est illa, quam ex librorum sacr. publica lectione primus desumsit Aug (Einl. Il. p. 397 n.; cfr etiam Reith. Valroger, Mai. Bisp. Kaulen Einl. p. &86, Sch. etc.). Ultimurn videlicet epistolae caput, quod totum fere salutationibus constat, antiquissimis temporibus lectioni liturgicae probabiliter non inservivit, ideoque in exemplaribus publico ecclesiarum usui destinatis omittebatur. Sollemni tamen doxologia, qua caput terminatur, Christiani carere noluerunt, et quum brevior esset, quam ut sola integram lectionem constitueret , alteri pericopae eam annectere maluerunt. Verumtamen cap. 15. suam iam habuit clausulam aptam (15,33) atque similiter exhortatio de firmis et infirmis pio voto (15,13) apte clauditur. Ideo eam post 15,93 posuerunt, quem locum procul dubio, similiter ac Graeci iuniores, idoneum iudicarunt, quia ibi de infirmo confirmationis, ne « per offendiculum manducans pereat, indigente agitur » (cfr Introd. spec. in Nov. Test. p. 480; Compend. Introd. Ed. 92. p. 557). Quidquid autem de hac quaestionis solutione statuitur, dubitare non licet, quin Paulus magnificam nostram epistolam magnifica hac doxologia (forte sua ipsius manu) terminare voluerit, ut Deo potenti ac sapienti per Iesum Christum gloriam dicens Romanis accuratiorem ac profundiorem cognitionem doctrinae de redemtionis universalitate et de gentium vocatione impetraret. PROLEGOMENA . 1. — De romanae ecclesiae initiis. ! E 2. — De epistolae ad Romanos origine et iadole. "E 3. — De authentia et integritate epistolae ad Romanos. . 4. — De subsidiis criticis et exegeticis in commentario adhibitis. . . . COMMENTARIUS . — Inscriptio (1,1-7). ; ^ — Gratiarum actio et captatio beuesolenüae m 8- A3) . PARS PRIOR DOGMATICA. — DE IUSTIFICATIONIS GRATIA OMNIBUS ET SOLIS CREDENTIBUS OBLATA (1,16-11,36;. Integri tractatus thema et divisco (1,16. 177. . SECTIO PRIMA. — Quid Erangelium ad salutem omnibus conferendam valeat seu de iustitia fidei qratuita et universali /4,18-4,25). . $ 1. — 4rgunentatio negativa. — Sine fide Iesu Christi nulla habetur iustitia (1,18-3,20) . . . . . . . . 1. — Ethuici ob idololatriam ac peccata sua irae divinae obnoxii sunt (1,18-32). . . . . . . . .) — Veritatem in iniustitia detinentes ethuera in jdololae triam sunt prolapsi (1,18-23) . 2." — Propter idololatriam Deus ethnicos in » turpissima crimina ruere permisit (1,24-32) . 2. — [udaei similiter ob peccata sua divinae irae sunt obnoxii (24-3,8.. ........ 1.) — Coram iusto Dei iudicio Tudacii in maiore culpa erunt quam ethnici (2,1-934). . ......... «.) — Omnes à iusto iudice secundum opera sua iudicabuntur (2,1-8). d ics gom b.) — Sine personarum acceptiode lidod sicut etti iudicabuntur (2,9-16) . 303 €.) — Maiore in culpa erunt [udaei, quia peccatis suis Legem divinitus acceptam contemtui gentium exponunt (2,07-24). . . .. . . . PE ETE: 2.) — Praerogativae Iudaeorum eos ab ira divina tueri nequeunt (2,25-3,8). xL. tet ias qui Der qu qe Am &G.) — Circumcisio enim sine e Legis oliseivatione inutilis est(2.25-29). . ..... le. 5b.) — Promissionibus suis manentibus Deus Iudaeis peccatoribus iram inferre potest (3,1-8) . . . 3. — Iudaei et Graeci teste S. Scriptura sub peccato sunt 1. — Vera iustitia ex fide Iesu Christi est omnibusque credentibus gratis confertur (3,21-30). . . . . . . 2. — [ustitiam Dei ex fide esse omnibusque credentibus sine distinctione dari Vetus testamentum iam testatur (3:31-4,25).. 2 20 pope AI Re egt NS 1.) — Abrahami exemplo et Psalmistae verbis iustitiam credentibus gratis dari constat (3,31-4,8) . . . . 2.) — Abrahami ante circumcisionem iustificati exemplo docetur iustitiae, quae ex fide est, universalitas 3.) — Qualis fuerit fides Abrahamo: in y iustitiam reputata (4047-52). ..... . . siat deri dare oen vf SECTIO sECUNDA. — Quanta sit Ecangelii virtus in salute conferenda, seu de fructibus iustitiae fidei (5,1-8,39). $ 3. — De primo iustitiae fructu, seu de iustificatorum pace cum Deo et spe gloriae (5,1-21). . . . 1. — Christus credentibus pacem cum Deo gloriaeque spem acquisivit (5,1-11) . Sos E 2. — Sicutenim per Adamum condamnatio, ita per Christum salus (3;12-21).:.2- 5 s x imo xw 4. — De altero iustificationis fructu, seu de immunitate a peccati servitute (6,1-23). .... ....... . — [ustificati, utpote per baptismum Christo morienti inserti, respectu peccati sunt mortui (6,t-14). 2. — I[ustificati, quia peccato mortui sunt, iustitiae servire possunt ac debent (6,15-23). . . . . ... .. $ 5». — Detertio iustificationis fructu, seu de liberatione a Legis servitute (7,)-295). . 4l ls 1. — lustificati mystica sua. morte a Legis dominatu sunt soluti (71-68... . . . . . —— HÓ 2. — Quae Legis ad peccatum sit relatio G, 7- 25). 1.) — Non ipsa Lex, quae sancta est, sed peccatum occasione Legis ducit hominem ad mortem (7,7-13). . 2.) — Quanta sit potentia peccati in hominem sub Lege 1. — Iustificati per Spiritum S. sibi inhabitantem iustitiam Legis implere possunt veraque vita donantur (81-0D-. xls esi ven Co Preneyos 2. — Ob adoptionem suam, cuius S. Spiritus est sigillum, iustificati ius habent ad vitam gloriosam (8,12-17). $. — Iustificatis certa est vita gloriosa futura (8,18-30). . . 4. — Sectionis epilogus (8,91-39). . . . . . space Qe Pr SECTIO TERTIA. — Quae Evangelii sit relatio ad promissiones populo Israel divinitus factas (9,1-11,36). . . . . . $7. — Praesens Israelis excelusio a salute messiana cum promis- . sionibus divinis non pugnat (9,1-29). . .. .. 2. — Admissionem ad promissiones a gratuita Dei vocatione pendere docet historia patriarcharum (9,6-13). . 3. — I[niustus Deus non est, quum ioter pares unum prae altero ad fidem vocat (9,14-24). . . . . . ... 4. — In vocandis ethnicis et Iudaeis ad fidem Deus ea sequitur, quae per prophetas praedixit (9,25-29). . . $8. — Sua ipsius culpa Israel a salute messiana sibi promissa, quam gentes fide obtinuerunt, est exclusus (9,30- 1. — In iustitia quaerenda Iudaei Messia suo reiecto perversam viam inierunt (9,80-33). . . .. ..... 2. — Ob ignorantiam suam Iudaei in vera iustitiae via quaerenda erraverunt (10,1-13). . ... ... .. S 9. — Praesens Israelis reiectio, sapientissimo consilio a Deo 1. — Reiectio ad totum populum Israel sese non extendit 2. — Praesens Israelis reiectio proxime gentium, ultimo ipsius Israelis saluti inservit (11,11-24) . . . . . 3. — Post gentium plenitudinem plenitudo Israelis particeps fiet promissae salutis (11,25-32). . . . . . .. 4. — Epilogus dogmaticae partis — Laus divinae benigniPARS ALTERA PARAENETICA. — VARIA PRAECEPTA AC MONITA MORA- $ 1. — De officiis quibusdam, quae omnibus observanda sunt (12:3:13,14) — 55 o oer ees 1. — Modestia observanda in vita religiosa (12,1-8).. . . . 2. — Caritas genuina erga omnes colenda in vita privata (12:9-20) 4 uui om somos 3. — Obedientia in vita civili magistratibus debita (13.1-7) 4. — Caritas qua tota Lex impletur, sempet et nunc quam $2. — Deinfirmisin fidesuscipiendissustinendisque (14,1-15,13) 1. — Ab invicem diiudicandis in(irmi firmioresque sese abstineant (14,1-13). . . . . . . $7 v d 3. — Firmi exemplum Christi imitati infirmos benigne sustineant (15,1-13). . . . . . EXER . — Quaedam de Apostoli relatione ad romanos fideles (1514-33)... 2 s von EVI p URS RORU 1.) — Causa, cur tanta cum libertate Romanis scripserit (1514-21): o9 AGAS 2.) — Itineris komial, quod sibi proposuit, ratio (15,22-33). 2. — Phoebes commendatio multorumque amicorum salutatio (16,1216) 2. 2... leen 3. — Aliorum salutationes ad Romanos (16,16-24;. i. — Sollemnis doxologia (16,25-27) . . . .
16:1
συνίστημι, « mettre en relations, recommander », d'où les συστατιχαὶ ἐπιστολαί (II Cor. 111, 1), « lettres de recommandation ». Dans le cas présent il semble que Phoebé portait l'épitre elle-même; sans quoi Paul eût vraisemblablement parlé de son arrivée future, comme dans Col. iv, 10; I Cor. xwi, 40. Dans sa lettre aux Philippiens (xiv) Polycarpe recommande Crescens au présent, parce qu'il porte la lettre, et ensuite sa sœur « quand elle viendra » (Zahn). Φοίδη est un nom divin, féminin de Φοῖδος, qui désigne plus d'une personne de la mythologie, et dont le caractère païen est trop évident pour que des Juifs l'aient donné à une des leurs. Elle était chrétienne (ἀδελφὴν ἡμῶν). χα devant οὖσαν est plus probablement authentique (Sod. entre crochets), d'autant que la suppression (surtout dans les versions) était beaucoup plus naturelle que l'addition. καί indique donc que non seulement Phoebé est chrétienne; elle a même spécialement la charge de diaconesse. Il est vrai que c’est le seul cas où le N. T. parle d'une femme comme excerçant cet office, car 1 Tim. πὶ, 11 ne peut être allégué (contre Zahn), mais ministra figure dans Pline le Jeune comme un nom d'office : quo magis necessarium credidi ex duabus ancillis, quae miristrae dicebantur, quid esset veri (Epist. X, 96). Il faut simplement reconnaître que le christianisme ἃ dû se pourvoir très vite des fonctions dont il avait besoin. Les diaconesses avaient comme rôle tout indiqué d'assister les femmes dans le baptême, les visiter dans leurs maladies etc. Phoehé était demeurée le type de ces saintes personnes. Une inscription trouvée à Jérusalem au Mont des Oliviers, datant du vie siècle, nomme une certaine Sophie diaconesse ἣ δευτέρα Φοίδη (RB. 1904, p. 240 55.). Kevypeat (Act. xvinr, 18), à une dizaine de kilomètres de Corinthe, lui servait de port sur le golfe d'Egine comme Lechaion sur le golfe de Corinthe. Dans la Vg. quae est in ministerio donne satisfaction à ecux qui entendent διάκονον dans un sens large; mieux vaudrait »ninistra (Ambrst.). WW. effacent in devant Cenchris.
16:2
ἐν κυρίῳ, comme il convient à ceux qui ont le même Seigneur et qui vivent dans l'unité de l'Esprit-Saint (ἀξίως τῶν ἁγίων). — προστάτις, fém. de προστάτης. Paul ne dit pas que Phoebé occupât la dignité de patronne, mais qu'elle fut la patronne de plusieurs et de lui-même. Le mot n'est donc pas pris dans un sens ofliciel, d'autant que les divers offices exprimés par προστάτης s'entendent d'hommes et non de femmes. De même done qu'un προστάτης était le représentant légal des étrangers et leur protecteur dans les difficultés qu’on ne manquait pas de leur faire, Phoebé occupait une situation qui lui permettait d'intervenir en faveur des chrétiens, surtout des étrangers. Patronne aux yeux de ceux du dehors, elle 56 faisait servante dans l'intérieur de la communauté. N'était-il pas juste que 165 Romains lui rendissent les bons offices dont elle pourrait avoir besoin ?
16:3
En tête de ceux qu'il veut être salués, Paul place Prisea et Aquila. Les noms sont latins. Cela est évident pour Prisca, le seul nom qu'emploie Paul {dans I Cor. xvi, 19 Ve.-Clém. Priscilla, mais d'après WW. Prisca), et pour Priscilla qu'emploient les Actes (Act. χνιπ, 2. 18). ᾿Αχύλας n'est qu'une transcription d’Aquila, comme le prouve la forme ᾿Αχυίλας (Thes. latin). Aquila étant un Juif du Pont (Act. xvur, 2), il est probable qu'il a pris ce cognomen, lui ou un de ses ascendants, au service d’une famille romaine. Rien n'autorise à donner une condition beaucoup plus relevée à sa femme, qui fabriquait des tentes avec lui. Si elle est nommée la première ici et 11 Tim. τν, 19 et Act. xvur, 2, cela peut être à cause de son ascendant personnel et de plus grands services rendus aux églises; ailleurs elle est au second rang (1 Cor. xvi, 19 et Act. xvut, 2. 26). Paul rencontra le couple à Corinthe (Act. xvir, 2), venant d'Italie, parce que Claude avait chassé les Juifs de Rome. Ensemble ils se rendirent à Éphèse (Act. xvir, 18) où Aquila et Prisca se fixèrent et installèrent une église dans leur maison; si bien que Paul salua les Corinthiens de la part. de tout ce groupe (1 Cor. xt, 19). Quand Paul écrivait II Tim. 115 étaient à Éphèse (II Tim. 1v, 19). On en a conclu qu'ils n'avaient pas eu le temps dans l'intervalle de revenir à Rome et d'y fonder une église. Mais, pour avoir une église chez soi, il suffisait d’être en mesure de recevoir des fidèles (Col. 1v, 15; Philem. 2) et d’avoir du zèle pour les instruire si c'était nécessaire, comme Aquila et Prisca l'avaient fait pour Apollo (Act. xvin, 26). Aquila et Prisca, venus de Rome, devaient être tentés d'y retourner et ce qu'il faudrait plutôt expliquer, c'est leur présence plus tard à Éphèse. Mais les Juifs se déplaçaient alors très facilement. M. de Rossi a cru trouver des indices de leurs attaches avec l'église de Rome; mais cela est sans importance pour la question de savoir s'ils y sont revenus, car personne ne nie qu'ils en étaient venus et, d'autre part, étant à Éphèse quand Paul écrivait II Tim., ils y sont peut-être morts. Quant à la circonstance dans laquelle ils se sont exposés pour Paul, on ne peut rien avancer qui soit seulement probable. Paul a couru tant de périls! Sur la tournure « offrir le cou », cf. dans les papyrus d'Herculanum : [ὑπὲρ 9] τοῦ μάλιστ᾽ ἀγαπωμένου τῶν ἀναγκαίων À τῶν φίλων παραδάλοι ἂν ἑτοίμως τὸν τράχηλον, cité par Deissmann, Licht vom Osien, p. 81. Des amis si fidèles devaient être disposés à aller avant lui à Rome, où ils avaient laissé d'autres amis, pour lui préparer les voies, sans se vanter de ce qu'ils avaient fait pour lui. C'est ce que Paul met en relief, et ce qu’il n’eût pas eu besoin de dire à Éphèse, où tout le monde savait quels étaient leurs rapports. Il est aussi tout à fait dans l'esprit de l'épître aux Romains de relever la dette contractée par toutes les églises des gentils, done même celle de Rome, envers ces deux Juifs (ZaAn). Dans la Vz. on effacerait volontiers la parenthèse avec WW. 5b) ᾿Επαίνετος, ancien nom grec, très répandu à Athènes, à Corcyre, dans l'Italie méridionale (Tarente}, en Sicile. On le trouve à Éphèse peu après Alexandre (CIG. 2953 ὁ). En latin Æpaenetus, à propos d'un éphésien, à Rome : Dis man. Fpaeneti (sic) Epaeneti f. Ephesio, I. Munius Priscianus amico suo (CIL. NT, 3, 17171); cf. Epaenitus, adorateur de la Mère des dieux {CIL. TX, 784). Quoique le nom n'ait rien de mythologique, je ne sache pas qu'on cite un Juif l'ayant porté. Celui de Paul était sûrement gentil, les prémices de l'Asie, comme Stéphanas était les prémices de l’Achaïe (I Cor. xv1, 15), c'est-à- dire le premier converti dans la province romaine d'Asie qui avait Éphèse pour capitale. Paul ne dit pas qu'il ait été converti par lui, etil se pourrait qu'il l'ait été par Prisca et Aquila qui exercèrent leur zèle à Éphèse avant que Paul y fût installé (Act. xvnr, 26). Zahn estime qu'Epainetos et tous ceux qui sont nommés jusqu'au v. 13 étaient du groupement de l'église de Prisca et d'Aquila. Ce n’est vraisemblable que du premier. Ce titre de prémices d'Asie serait plus significatif si Paul écrivait à Éphèse (οἴ, pour Stéphanas I Cor. xvr, 151, mais surtout dans le cas où il recommanderait de lui obéir. La simple allusion à sa conversion peut n'être qu'une recommandation auprès des Romains. Sur l'importance de ces premiers convertis, cf. Clém. Rom. xL1E, 4 : κατὰ γώρας οὖν al πόλεις χυηρύσσοντες... καθίστανον τὰς ἀπαργὰς αὐτῶν, δοχιμάσαντες τῷ πνεύματι, εἰς ἐπισχόπους χαὶ διαχόνους τῶν μελλόντων πιστεύειν (cité par 5... Dans la lo. ἀπαργ ἡ était delibatio dans x1, 16; au lieu de prünitivus, lire primitiae comme 1 Cor. xv, 20. 28; οἱ in Christum au lieu de in Christo.
16:6
Maptéu serait un nom hébreu simplement transcrit, mais cette leçon, presque uniquement antiochienne, est rejetée aussi par Soden qui lit Δί αρίαν. Ce peut être un nom hébreu hellénisé; Zahn suppose que Paul n'a pas dit que Marie était juive parce que le nom le disait assez clairement. Pourtant ce peut être aussi le nom d’une personne d'origine païenne, et alors le nom est certainement romain, fém. de Marius, très peu répandu en Orient. Il ne figure pas dans les Zndices de Dirt. (Or. et Syl.); dans 16 ΟἿ. (sauf les noms chrétiens) on ne trouve que Le n°5319 (Cyrène) et 6337 (Rome). Dans les Znscr. graec. XIV, il figure au n° 1833 qui est peut-être de Rome et au n°1883 a qui en est certainement. Dans l'épigraphie latine, CIL. VI, 22293, cité par SH., unit deux noms de notre liste : D. M. Mariae Ampliatae….; cf. CIL. VI, 4394 (de la maison de César); XIT, 1567 (taurobole de Die en France); plusieurs Maria dans la Prosopographia. — Cette Marie avait précédemment (ἐχοπίασεν, aor.) beaucoup travaillé; on ne sait en quelle manière, Pour qui? si on lit εἰς ἡμᾶς (la recension antiochienne, mais non Pes., plus les correcteurs de N et de C et quatre mss. de la recension H de Soden, deux mss. importants de Κρ. [D et W] in nobis) avec Zahn, elle ἃ travaillé pour l’Apôtre et ses amis, ce qui rentre bien dans le thème de ses recommandations, et on devrait la tenir pour une juive venue d'Orient. Mais la leçon εἰς ὑμᾶς doit être préférée d'après les autorités mss., de sorte que l’origine de cette Marie demeure incertaine, d'autant que le nom hébreu de Marie n’était pas aussi répandu qu'on pourrait le croire d'après les femmes de l'Évangile; Josèphe ne cite qu'une Μαρία (Bell. VI, 111, 4); pour l'Italie, dans une revue qui contient 146 numéros, Berliner |Geschichte der Juden in Rom, 1, 77 ss.) ne cite qu'un cas en grec et un en latin (d'après Zahn). Dans la Ve. lire in vos au lieu de in vobis.
16:7
᾿Ανδρόνιχον, nom grec sans signitication mythologique, porté par un juif dans Josèphe (Ant. XIII, πὶ, 4); en latin Andronicus (CIL. 1X, 62191, juif de Venouse. Nom fréquent parmi les affranchis. SH. citent CZZ. VI. 5326 qui contient deux noms de notre liste dans les columbaria : Dis manibus. C. Lulius Hermes. C. lulius Andronicus conlibertus. — Jouviav, leçon de tous les mss. grecs; il n’y a donc pas à tenir compte de la variante Julia (Jérôme, VII, 763; Ambrst., mss. de Ve. etc.), si ce n’est comme témoignage que Jérôme et Ambrst. ont pu regarder Junia comme une femme apôtre, aussi bien que Chrysostome. Il est possible que nous ayons ici Ἰουνίας ou Ἰουνιᾶς, nom abrégé de Zunianus sous sa forme grecque Ἰουνιάνος, mais si le nom est assez fréquent, l’abréviation n'a pas été rencontrée, de sorte que le plus prudent est de s’en tenir au nom féminin {unia. Andronicus et Junia seraient donc mari et femme. Ils sont συγγενεῖς de Paul, ce qu'on entend généralement « Juifs », comme 1x, 3. Mais, dans cet endroit, le sens est expliqué par le contexte, tandis qu'ici il est tout naturel d'entendre « parents ». Sinon il faut être logique {comme Kühl) et regarder comme non-Juifs tous ceux que Paul ne donne pas comme συγγενεῖς, ce qui est impossible pour Prisca et Aquila et même pour Rufus et sa mère. D'autre part, Cornely notant qu'il faudrait donner à Paul beaucoup de parents dans cette liste (cf. v. 11 et 21), dont quelques-uns originaires de lieux fort distincts comme Jason de Thessalonique (Act. xvn, 5 ss.) et Sosipatros de Beroé (Act. xx, 4), voit dans les συγγενεῖς des Benjaminites. Maïs les Romains auraient dû deviner ce sens spécial que rien n'indique. Il s’agit plutôt de la parenté orientale très large, qui peut comprendre des centaines de personnes, dispersées sans perdre le souvenir de leur origine commune, une sorte de clan. — Quand Andronicus et Junia ont été en captivité avec Paul, c'est ce qu'on ne sait pas. — Ils étaient ἐπίσημοι ἐν τοῖς ᾿Αποστόλοις, ce que toute l'antiquité a entendu : « distingués parmi les apôtres », et c'est en effet le seul sens possible. Cornely et Zahn traduisent « estimés par les apôtres », pour la seule raison que le titre d'Apôtres était réservé aux douze. Notre passage est un de ceux qui prouvent qu'il y avait deux acceptions de ce mot : les apôtres par excellence, et d’autres personnes consacrées à l'apostolat. Andronicos et Junia avaient été convertis avant Paul; il est donc probable qu'ils appartenaient d'abord à l'église de Jérusalem (yéyovav, Sod. γεγόνασιν). La Vg. nobiles in apostolis ne peut être entendue que : nobiles inter praedicatores (ou plutôt apostolos) avec Thomas (qui lisait Juliam).
16:8
Ampliatus, d'après le Thes. : nomen cognomenve crebrum servorum et lhumilium, in usu ab ineunte I p. Chr. saeculo, creberrimum in media Italia, multo rarius in provinciis. On le trouve à Éphèse, CZL. III, 436 : Ampliatus successi. Aug. lib. verna vixit annis XVIII mens. ΠΠ. H. 8. Il est très fréquent à Rome. SH. et Zahn indiquent de plus d’après de Rossi (Boil: Arch. Crist., Ser. III, vol. 6, 1881) un rapprochement positif. Dans le cimetière de Domitille une chambre sépulcrale contient deux inscriptions dont l'une, AMPLIAT!{I), indiquerait le fondateur; l’autre nomme un Aurel. Ampliatus, sûrement descendant du premier. La seconde inscription est de la fin du ue siècle, mais la première peut être du rer. Il est plausible d'admettre que c'est l’Ampliatus dont parle Paul qui a été enseveli au cimetière de Domitille. — Ampliatus est cher à Paul dans le Seigneur, ce qui suggère mais ne prouve pas qu'il l'ait connu personnellement. Sod. lit ᾿Αμπλίαν contre les autorités les plus anciennes. La Vg. a dilectissimum au lieu de dilectum.
16:9
Urbanus, nom romain, très fréquent dans les inscriptions latines, L'inscription CZL. VI, 4237, citée par SIL., a : Urbanus Lydes Aug. l. dispens. immunis dat Hermae fratri. Donc deux des noms du ch. xvr. Pour un autre affranchi d'Auguste, cf. Dessau, 1815 : d. m. M. Ulpius Aug. lib. Urbanus adiutor ab auro geminato ete. — Paul ne dit pas συνεργόν pos comme au +. 3 mais ἡμῶν, comme si sa coopération avec Urbanus étaient moins personnelle ne serait-il coopérateur de Paul que par le bien qu'il fait aux Romains ? — Στάχυς (épi), nom grec, en latin Stachys. CIL. 8607 nomme un Stachys, esclave de César, qui a fait une tombe à son frère affranchi de Trajan. On peut citer encore à Rome VI, 14537, 28120. Dans la Vg. omettre Jesum avec WW.
16:10
᾿Απελλῆς, le nom grec du célèbre peintre, assez commun, passé en latin sous la forme Apella, puis Apelles; employé par les Juifs; Honace, Sa. I, v, 100 : Credat Iudaeus Apella.On peut citer entre autres à Rome CZL. VI, 9183 : L. Calpurnio Daphno argentario macelli magni, Tr. Claudius Aug. l. Apelles et Asconia Quarta propinquo carissimo fecerunt. La sculpture du cippe représente un homme vêtu d’une tunique, tenant d’une main une petite corbeille et de l'autre un poisson. Sans insister sur ce poisson pour faire de cet Apelles un chrétien, on peut noter que celui-ci était contemporain du nôtre. Ce dernier avait fait ses preuves comme chrétien (δόκιμον ἐν Χριστῷ) Paul le savait éprouvé, mais ne dit pas qu'il l’ait connu. — τοὺς ἐκ τῶν ᾿Δριστοδούλου indique ceux qui appartiennent comme esclaves ou même comme affranchis à un certain Aristobule, où même ceux qui lui ont appartenu, car une maison gardait une certaine homogénéité même après la mort du maître ou patron. Comme Paul ne salue pas Aristobule, il faut que celui-ci ne soit pas chrétien ou qu'il soit mort auparavant; cf. pour Onésiphore IT Tim. 1, 16; tv, 19. ᾿λριστόδουλος (en latin Aristobolus) est un très ancien nom grec qui jouit chez les Juifs d'une grande fortune, surtout dans la famille des Asmonéens et des Hérodes. Pour trouver sous l'empire un Aristobolus païen d’un rang'élevé, il faut descendre jusqu’au proconsul d'Afrique vers 290. L'opinion de Lightfoot qui fait de notre Aristobule un prince juif vivant à Rome est donc vraisemblable. Mais lequel? Aristobule, frère d'Agrippa 19’, mourut comme simple particulier (Bell. 11, χι, 6), et l'on peut conjecturer que ce fut à Rome, car s’il était en Palestine sous Caligula (Art. XVIII, vin, 4), c’est probablement à Rome qu'il a su gagner la faveur de Claude (Ant. XX, 1, 21. Cette mort survint entre 45 et 48 ap. J.-C., d'après Walter Otto {Herodes, dans Pauly-W'issona), donc une dizaine d'années avant la lettre aux Romains. Le neveu du précédent, fils d'Hérode de Chalcis, fut nommé par Néron souverain de la Petite Arménie en l’an 54 (Tac. Ann. XIII, 7; Jos. Bell. II, xur, 2 et Ant. XX, vin, 4). Ilapu laisser à Rome une partie de sa maison, peut-être sous la direction de son troisième fils Aristobule (Ant. XVIII, v, 4). De ces trois Aristobule Zahn et SH. désignent le premier; on voit en tout cas que le choix ne fait pas défaut. C'est sûrement à Rome qu’on a le plus de chance de trouver un Aristobule d'un rang élevé. La Ve.-Clém. ajoute pour la clarté domo, rayé par WW. De même au v. 11.
16:11
Ἡ ρῳδίων n’a pas été trouvé; mais le nom désigne un affranchi d'un Hérode; si Paul le cite après la famille d’Aristobule, n'est-ce pas un indice qu'il y était rattaché de quelque façon, et n'est-ce pas une confirmation de l'hypothèse qui rattache Aristobule à la famille des Hérodes? — Νάρχισσος, nom grec d'une fleur, mais célèbre dans la mythologie; a-t:il été porté par des Juifs? Depuis très longtemps ce Narcisse est identifié avec le célèbre affranchi et ministre de Claude qu'Agrippine fit périr à l’avènement de Néron (oct. 54), environ trois ans avant que Paul écrivit aux Ro mains. Sa maison, très considérable, devint sans doute la propriété de l'Empereur, mais ce n’était pas une raison pour qu'elle perdît son individualité,et l’on retrouve plus tard des Narcissiani. La restriction τοὺς ὄντας ἐν Κυρίῳ dit plus explicitement ce qui est déjà indiqué à propos de ceux d’Aristobule, que tous n'étaient pas chrétiens, sans insinuer pour cela que la maison de Narcisse fût plus considérable. D'ailleurs quoique Νάρκισσος soit grec, Narcissus fut beaucoup répandu. On citera CZL. VI, 9492, mari d’une Prisca : T. Cloelio Narcisso lanario de vico Caeseris (sic), Marcia Prisca uxor fecit (Rome).
16:12
Τρύφαινα et Τρυφῶσα, noms grecs, indiquant la délicatesse et même la mollesse. Formés d’après la même racine, ils ont probablement été donnésrà deux sœurs. Τρυφῶσα, qui passe pour plus rare (Lietz.), a été trouvée troisfois à Magnésie du Méandre. Les deux noms sous leur forme latine ont été trouvés à Rome dans les columbaria du temps : CZL. VI, 4866, D. m. Varia Tryphosa 5035, D. m. Tryphaena Valeria; 577% etc. Ces deux personnes prenaient encore actuellement (κοπιώσας) beaucoup de peine pour les intérêts de la foi: — Πέρσις est un nom grec d'esclave ou d'atfranchie, originaire de Perse. Le nom est rare. SH. citent CIL. VI, 32959 : Dis manib. Persidi L. Vedus Mi thres uxori. C'est surtout à Rome qu'affluaient les esclaves d’origine étrans gère; dans un seul co/umbarium on trouve Dardanus, Afra, Siculus, Cappadoca, CGilicissa, Sura (quater), Thraecida, Bithynicus, Medus, Suebus; Germanus {(CIL. VI au n° 6343). Cette Persis semble avoir été connue personnellement de l'Apôtre; ses travaux, qui avaient été considérables, remon®= taient à une époque antérieure.
16:13
Ῥοῦφος est le latin rufus; Ῥοῦφος se trouve en Orient, mais ordinairement associé à des prénoms ou à des noms latins. Rufus est extraordinairement fréquent comme nom de personne Aurnilis, d'esclaves ou d'alfranchis. Paul connaissait la mère de ce Rufus depuis longtemps puisqu'il la nomme sa mère. La mère et le fils étaient donc venus d'Orient. On sait que Simon le Cyrénéen était père d'Alexandre et de Rufus d'après Me. xv, 21. Si l'on songe que l’évangile de Marc fut très probablement écrit à Rome, on jugera très vraisemblable que le Rufus de Marc, nommé à cause de sa notoriété dans la communauté chrétienne, est le même que celui de Paul, qui occupait un rang distingué (ἐχλεχτόν). D'après nos usages occidentaux, on supposerait que la mère de Rufus ἃ quelque peu servi de mère à Paul, donc dans son enfance ou sa jeunesse; mais l'Oriental donne plus aisément le titre de mère à une femme plus âgée.
16:14
Les cinq noms qui suivent sont grecs. Ἀσύνκριτος « incomparable » (2) est fort rare; syncretus est le nom d’un affranchi d'Auguste, CZL. VI, 12565 : D. M. Asyncreto Aug. lib. fecit Flavia Successa patrono bene merenti. Le nom de Flavia suggère une époque un peu postérieure, du moins pour les funérailles d'Asyncretus (511.]. — Φλέγων « ardent », nom de chien dans Nénophon {Cyn. VII, δ), et nom d'esclave. On le trouve dans la maison de César, CZZ. VI, 8965 : Phlegon ex paedagogio Caesaris. — Ἑρμῆς, nom mythologique ultracommun, columbaria, Priène, Magnésie etc. — Πατροδᾶς (pour Πατρόδιος) ne se trouve que CZG. 6864 venant de Venise, mais d'origine inconnue. Dans 76. XIV, 1741, un Πατρόῤιος à Rome. Ona en latin Τί. Claudius Patrobius, donc affranchi de Néron à Rome, CZZL. VI, 15189. Un affranchi de Néron qui portait ce nom fut mis à mort par Galba (Tac. Hist. I, 49; II, 95). — Ἑρμᾶς, soit forme secondaire ἀ᾿ Ἑρμῆς, soit abrégé de noms commençant par ‘Ecu. — Fréquent comme nom d'esclave en Orient, et à Rome sous la forme Herma plutôt que Hermas; on peut citer CZ£. VI, 8121, dans les columbaria, parce qu'il réunit deux noms de cette liste : ZL. Abuccius Nereus L. Abuccio Hermae lib. suo dedit ollas duas. On dirait que ces cinq personnes formaient un groupe, puisque d'autres étaient spécialement avec eux, moins connus. Étaient-ils esclaves ou alfranchis de la même personne ? WW. lisent Phlegonta, Hermen et Hermam.
16:15
Φιλόλογος, nom grec; on peut citer des columbaria CIL. VI, 4116 ct 6215 : Philologus cellarius ex conlegio commorientes; cf. 6308. — Ἰουλία, nom romain, extrêmement courant à Rome, columbaria etc. et très répandu même en Orient. — Nrgebs, nom mythologique, cité au v. 14 dans les co/umbaria; de même CIL. VI, 4344, un Germain. — Ὀλυμπᾷς, forme contractée, peut-être de Ὀλυμπιύδωρος, et rare sous cette forme courte. On peut citer un Olympas affranchi de l’empereur (CZZ. VI, 586 et 30786 [la même], Rome?]. Le nom eût pu être porté par un Juif, ayant à peine une saveur mythologique; Ὀλυμπιάς était le nom d'une fille d'Hérode le Grand (Jos. Bell. 1, xxvunr, 4 etc.). On dirait encore ici d’un groupe; Philologos est peut-être le mari de Julia, Nérée et sa sœur leurs enfants; d’autres leur étaient associés d'une certaine façon. La Κα. Olympiadem peut être l’acc. d'Olympias, nom féminin, mais aussi d'Olympiades, masc.
16:16
Cf. I Cor. xvi, 20; IT Cor. χπι, 12; 1 Thess. v, 26; et I Pet. v, 14. Le moment tout désigné pour se donner une marque de charité fraternelle était la réunion liturgique. Aussi voyons-nous le baiser échangé régulièrement après les prières dès 16 temps de 8. Justin (Apol. I, 65 : ἀλλήλους φιλήματι ἀσπαζόμεθα παυσάμενοι τῶν εὐγῶν). La deuxième phrase du v. est propre ἃ l'épiître aux Romains. Paul parle au nom de toutes les églises. La meiïlleure explication de ce fait, c'est que l'église de Rome était pour toutes les autres l’objet d'une vénération particulière.
Note sur les noms des personnes saluées par Paul (5-15). A la suite de Lightfoot, Sanday-Headlam, Zahn, Lietzmann, et en les mettant largement à contribution, nous avons indiqué des rapproche= ments entre ces noms et ceux des inscriptions de Rome. D'après Deissmann (Licht vom Osten, p. 201, note 1), cela n’a pas plus de portée que si l’on tenait les noms de Wilhelm, Friedrich, Luise, pour spécifiquement berlinois d’après les pierres tombales de Berlin, car les noms de l’épître se trouvent partout sur les bords de la Méditerranée. Mais personne sans doute ne les a donnés pour spécifiquement romains. L'argument est tout autre. Pour l'établir, il n’est même pas nécessaire de parcourir les inscriptions au nombre de plus de 30.000 qui sont contenues dans le vol. VI du Corpus inscriptionum latinarum, toutes d'origine romaine. Sans un index — et l'index manque toujours —ce serait un travail énorme et sans grand intérêt. Les recherches de Lightfoot se sont concentrées avec raison surtout sur les numéros 3926> 8397 recueillis dans des columbaria appartenant tous au 1° siècle. On y trouve presque tous les noms cités par Paul . C’est assurément remarquable. On peut cependant élever deux objections. La première, c'est que ce nombre d'inscriptions est encore considérable, et que nulle part ailleurs on n'a chance de tomber sur un pareil choix de rapprochements. Mais précisément les inscriptions sont l'image de la réalité. Si l'on en trouve plus à Rome, c'est que nulle part ailleurs la population n'était aussi dense, comprenant des personnes venues de tous les points du monde romain et d'au delà. La liste de Paul contient en effet des noms juifs comme Maria peut-être et sûrement Hérodion; des noms grecs en grand nombre, et des noms latins comme Aquila, Prisca, peut-être Maria, Junia, Ampliatus, Urbanus, Rufus, Julia. Elle contient aussi des noms rares, comme Persis, Asyncritos, Patrobas, Olympas. Où avait-on chance ailleurs qu'à Rome de trouver tous ces éléments réunis ? Mais ici la seconde objection se présente. Si Paul salue ces personnes, c'est qu'il les ἃ connues. Oril n'a pu les connaître qu'en Orient: c'est là qu’elles ont pris leur nom; qu'importent les analogies romaines ? Elles importent comme indice d'un confluent. D'abord rien ne prouve que Paul ne salue pas des personnes célèbres à Rome pour leurs bonnes œuvres, dont il aurait entendu parler sans les avoir encore rencontrées. C'est même le plus grand nombre, si l'on range dans cette catégorie tous ceux dont il n'indique pas les rapports avec lui. Mais supposons qu'il les ἃ tous connus; il est tout à fait probable que ce n'est pas au même endroit. Toutes les villes évangélisées par Paul ont pu fournir ces noms, mais le problème se pose de nouveau : est-il vraisemblable qu'ils ont été réunis dans une ville autre que Rome? Voici, à titre d'échantillon, les noms que fournissent les inscriptions de Priène : Avôoévxos, ᾿Απελλῆς, ᾿Αριστόδουλος, ‘Ernaiveros, “Ἑρμῆς, Φιλόλογος : aucun des noms rares, aucun des noms latins. Magnésie du Méandre donne Ἰουλία ᾿Βφ(εσία), Στάγυς, ᾿Αριστόθουλος, Νάρχισσος, Τρυφῶσα, Ἑρμῆς et Ῥοῦφος, le seul nom latin, d'ailleurs très commun; Στάχυς est relativement rare. Les /nscriptiones graecae de l'Italie et de la Sicile (t. XIV) sont plus riches, justement à cause de Rome : ᾿Ακυλᾶς (Naples), Πρεισχα (Rome), Junia, Priscilla (Naples), "Ἐπαίνετος (Taormine), Μαρία (Rome), ‘Avôponxé fréquent, ᾿Ιουνία (Rome), ᾿Αμπλιᾶτος (Rome), ᾿Απελλῆς (Sicile), ᾿Αριστόδουλος (Taormine), Νάρχισσος fréquent, Τρυφαῖνα (Capoue), ‘Poüpos souvent, Ἑρμῆς οὐ Ἑρμᾶς souvent, Πατρόθιος (Rome), ᾿ἰουλία très fréquent; ᾿Ασύνχριτος ne figure dans l'êëndex que par erreur, c'est un nom commun (1318). Ephèse contenait assurément une population plus dense et plus mélangée que Priène ou Magnésie; mais était-elle autant que Rome apte à devenir le point de réunion de ces Grecs, de ces Latins, de ces Juifs, dont quelques-uns ont des noms rares? C'est quelque chose que de les montrer presque tous en fait à Rome à la même époque. A ces vraisemblances indirectes se joint l'argument direct tiré des noms d'Ampliatus, des maisons d’Aristobule et de Narcisse, et de Rufus. Pour chacun de ces personnages il y a une raison de le retrouver à Rome, Ampliatus comme chrétien ayant laissé un certain souvenir, Aristobule et Narcisse comme personnages ayant eu à Rome des maisons, Rufus à cause de l'indication de Marc. Pris isolément, ces rapprochements ne donnent qu’une probabilité minime. Mais cette probabilité augmente si l'on met les quatre cas dans la balance. La solution romaine est en harmonie avec tous les quatre. C’est quelque chose. Mais pourquoi tous ces Orientaux ont-ils afflué à Rome? D'abord, répétons-le, rien ne prouve qu'ils étaient tous orientaux. Et si l’on admet que Paul ne les ἃ pas tous connus dans la même ville, ce qui paraît très clair pour Épaenetos, Andronique et Junie, Rufus et samère, c'est à Rome qu'ils avaient le plus de chance de se rencontrer, les uns à cause de son attraction, pour divers motifs, les autres parce qu'ayant été chassés de Rome sous Claude comme Juifs, ils s'étaient empressés d'y rentrer sous Néron. 17-202. PRENDRE GARDE AUX PERTURBATEURS ! Ce passage a donné lieu à plusieurs difficultés. 1° On est étonné de trouver après les salutations aux Romains, et avant les salutations des compagnons de Paul, un avis dirigé contre des semeurs de discorde qui sont des judaïsants. Le contexte n’est assurément pas naturel. — Cependant cette brusque sortie paraîtra moins étrange si l'on se souvient (avec Jül.; que le même Paul, après avoir salué les Corinthiens de sa main, ἃ ajouté un anathème contre qui n'aime pas Jésus-Christ (1 Cor. xvi, 21 5.1. Aussi Lietzmann ἃ conjecturé que, en cet endroit, comme dans Gal. vi, 11, Paul prit lui-même la plume des mains de Tertius pour ajouter une recommandation importante, écrite dans un style plus vif, Quoi quil en soit de cette hypothèse, la traduction manuscrite étant unanime sur la place de ce passage, on ne saurait le retrancher ou le changer de place, d'autant qu'en somme il n'est pas tellement extraordinaire que Paul, après avoir recommandé certaines personnes, mette en garde contre certains agitateurs. 2° Mais il y a une difficulté spéciale à regarder ce passage comme authentique dans l'Épitre aux Romains. Quelques critiques (Lipsius, encore ÆüA!l) estiment qu'une semblable exhortation est en contradiction avec le ton général de l'épitre. Si les Romains étaient en proie aux dissensions sur un sujet si grave, fallait-il traiter le thème d'une façon purement spéculative, pour'en venir à la question de fait dans une sorte de post-scriptum? Ou plutôtla manière dont le sujet est traité et les éloges donnés aux Romains excluent la situation supposée par cette petite péricope (17-20). — À cela on a répondu (Corn., SH., Zahn) qu'en effet cette situation serait incompatible avec le reste de l’épitre, mais que, en réalité, Paul entend seulement mettre les Romains en garde contre un péril futur. Ayant prononcé ce mot « toutes les églises » (v. 16), il lui est venu en mémoire qu'il avait rencontré partout ou à peu près des agitateurs judaïsants ; aussitôt il ἃ prévenu les Romains de les regarder venir et de se défier d'eux. Mais cette réponse ne nous paraît guère qu'une échappatoire, parce que, à prendre le texte tel qu'il est, on voit que les agitateurs sont présents à Rome età l'œuvre. Seulement il ne faut pas non plus supposer que le mal, qui existe, soit déjà très redoutable. Avant de suspecter la péricope, il faut voir si elle ne peut s’expliquer très naturellement et là où elle est. A prendre les textes comme ils sont, on conclura que la communauté, comme telle, n'était point encore troublée, encore moins partagée. Les judaïsants ont commencé leurs manœuvres. Paul les démasque sans hésiter, mais il est persuadé que les Romains ne se laisseront pas prendre. Nous reconnaissons donc que, dans une certaine mesure, l'avis est prophylactique. Fallait-il interrompre pour quelques intrigants le cours des développements doctrinaux? Une question de personnes avait sa place parmi d’autres recommandations personnelles. La doctrine exposée nettement, il n’y avait plus qu'à signaler ceux qui, sans s'y opposer directement, cherchaient à gagner la confiance des Romains par de bonnes paroles. On peut même ajouter, sans paradoxe, que c'est précisément dans une épître très calme, parce que très spéculative, que cet avertissement devait être renvoyé à la fin. S'il dépeint les adversaires sous des couleurs assez vives, il ne témoigne d'aucune inquiétude. Ces adversaires, on le verra dans l'explication du texte, sont des judaïsants. Mais si nous avons eu raison de regarder les faibles du ch. xiv comme de simples fidèles qui se laissaient mener, les meneurs seront sans doute ces mêmes judaïsants. Peut-être avaient-ils jugé habile de commencer leurs manœuvres sur le terrain des abstinences, où il était facile de prendre des attitudes de dévotion, γρηστολογία et εὐλογία. Le reproche de l'Apôtre qui les traite d'esclaves de leur ventre prouverait qu'il n'était pas dupe de ces manières.
16:17
δέ a sa valeur adversative; après tant de salutations adressées à des personnes amies, Paul en dénonce d'autres qui sont dangereuses. Thom. Postquam apostolus mandavit quos salutarent, hic ostendit eis quos debeant vitare. — σχοπεῖν, regarder avec attention, mais non pas toujours de loin; ici le contexte, comme dans Phil. 1, 17, montre que les Romains ont ces personnages sous les yeux. Ils ont pour spécialité de créer Les dissensions et les scandales, τοὺς τὰς διχοστασίας... ποιοῦντας (noter les deux articles) non pas dans l'ordre des choses indifférentes à la foi, comme par exemple ces abstinences du ch. xiv, mais en opposition avec la doctrine que les Romains ont reçue. Il n’est pas douteux que Paul fasse allusion à ses adversaires ordinaires, les judaïsants, qu'il a combattus ouvertement dans l'épître aux Galates, auxquels il fait allusion II Cor. x, 7 ss.; x1, 12 ss., et qu'il désigne presque dans les mêmes termes qu'ici aux Philippiens (int, 18. 19). Ce sont spécialement les adversaires de l'évangile de Paul, maïs Paul ἃ conscience que son évangile est celui des Apôtres, et c’est aussi celui que les Romains ont appris. Les usages particuliers de l'église de Jérusalem n'ont rien à voir ici. Il faut observer attentivement ces personnages et les fuir. Donc ils sont présents, mais ils ne se sont pas démasqués; il n'est pas exact de dire que Paul craint seulement qu'ils ne viennent à Rome (Corn., SH.); maïs il serait exagéré dans l’autre sens de conclure que les dissensions sont déjà flagrantes (Ambrst., Lips., Kühl). C'est du moins ce qu'on peut conclure des procédés employés par ces dangereux docteurs (cf. v. 18). Sod. lit ἐκκλίνατε au lieu de ἐχχλίνετε. L'aoriste indiquerait un groupe de ces particuliers, plus nettement en vue, tandis que le présent se prêterait davantage à l'idée d’une prophylaxie générale. Nous lisons le présent, avec N BC.
16:18
Les adversaires recoivent trois notes : 1) ils ne sont pas les vrais serviteurs de notre Seigneur le Christ. Et cela s’entend assez des Judéo-chrétiens. L’attachement qu'ils ont pour la Loi diminue évidemment l'œuvre du Christ; ils servent même la Loi plutôt que le Christ, subordonné par eux à la Loi. Avec quelle assurance Paul parle aux Romains de leur commun maître ! il sait qu'il est d'accord avec eux; 2) ils servent leur ventre, cf. Phil. nt, 19; ici nous sommes étonnés. Ces agitateurs judéo-chrétiens, ardents, zélés, n’hésitant pas à s'imposer le joug de la Loi, ne font guère effet de voluptueux, affamés de bonne chère. La description de II Cor. χι, 20 semble leur convenir mieux; de même Tit. 1, 10 s. Et c'est sans doute dans ce sens qu'il faut entendre δουλεύουσιν... τῇ ἑαυτῶν χοιλία, de la tendance à amasser de l'argent pour ensuite en jouir à son aise. D'ailleurs l'Asszmptio de Moïse caractérise des adversaires, probablement les Pharisiens : amantes convivia, devoratores gulae... [pauperlum bonorum comestores, dicentes se haec facere Propter misericordiam eorum.…. queruli et fallaces, celantes se ne possint cognosei (vit, 4-7); 8) la χρηστολογία ou paroles d'édification, par antiphrase, et εὐλογία les paroles doucereuses qui séduisent et trompent ceux qui sont sans malice; ce trait prépare bien l'allusion à Satan, car c'est lui qui a séduit la femme (11 Cor. χι, 3); il n’a pas besoin de commentaire.
16:19
γάρ suppose quelque idée intermédiaire sous-entendue : je vous avertis, et il suffit de vous avertir, car. ou encore : je vous avertis, car si j'admire vos dispositions actuelles, j'entends qu'elles demeurent intactes. ὑπαχοή (cf. xv, 18) est la docilité à recevoir la foi, cf. ὑπαχοὴ πίστεως 1, 5"et xvi, 26. Ce passage montre clairement que la situation à Rome n'est pas encore troublée; Paul, satisfait des Romains (ἐφ᾽ ὑμῖν, après ἡ ὑμῶν [ὑπακχοή]). les oppose aux semeurs de bonnes paroles dont il suflit de pénétrer les intentions pour que le mal soit écarté. Ainsi les fidèles seront-ils avisés pour discerner le bien à faire, étant mis en garde contre des discours trompeurs, ct ne seront point contaminés par le mal qu'on insinuait sous les fleurs. Sod. insère μέν après σοφούς, ce qui accentue l'opposition. La Vg. ἃ traduit un peu largement. Au lieu de in omnem locum divulgata est, lire : ad omnes permanavit (Érasme), et, ce qui est plus nécessaire, de vobis au lieu de in vobis; bonum, malum, au lieu de bono, malo.
16:20
Ainsi les mauvais desseins des adversaires ne pourront aboutir. Les fauteurs de dissensions, inspirés par Satan, seront vaincus en sa personne, par le Dieu de la paix. Allusion à Gen. m1, 15, d'après l'hébreu. Paul est sûr du fait, συντρίφει, — ἐν τάχει n’est pas une allusion à la parousie (Zips.), que rien n'indique, mais à la rapidité de la lutte; démasqué, l'adversaire ne pourra pas tenir et sera promptement vaincu (Zahn, Kühl ete.). Lire conteret avec WW. au lieu de conterat. 20b) PIEUX SOUHAIT FINAL. C'est la formule par laquelle Paul termine ses épitres, avec quelques variations de détail {I Cor. xvi, 23; II Cor. xur, 13; Gal. vi, 18; Eph. vi, 24; Phil. 1v, 23; Col. 1v, 18; I Thess. v, 28; II Thess. nr, 18; Heb. χπι, 25: ITim. vi, 21; 11 Tim. IV, 22; Tit. m1, 15; Philem. 25). Il est donc très étrange de la trouver avant les salutations des compagnons de Paul. Mais comme les meilleurs mss. et les versions ne permettent pas d’hésiter sur la place du souhait avant le v. 21, il faut conclure que les textes qui l'ont au v. 24 (ou après le v. 27) ont fait un changement à la tradition manuscrite pour se conformer à l'usage paulinien; tandis que ceux qui l'ont aux deux endroits comme la Vg.-Clém. ont combiné les deux leçons (Corn., SH. etc.). Dom de Bruyne a trouvé (Revue bénédictine, 1911, p. 133 ss.) Gratia cum omnibus sanctis, comme texte de certains mss. de l’ancienne latine, leçon qu'il regarde comme émanant de Marcion. 21-23 (24). LE SALUT DES COMPAGNONS DE PAUL. Ce passage se présente comme un post-scriptum. Paul ἃ plus d’une fois envoyé les salutations de personnes qui étaient avec lui (1 Cor. xvr, 19 s.; Phil. 1v, 21; Col. 1v, 40 ss.; II Tim. 1v, 21; Tit. nr, 15; Philem. 23), mais l'étonnant ici c'est que ces salutations particulières ne fassent pas corps, avant ou après (cf. 1 Cor. xvi, 19), avec la salutation envoyée au nom de toutes les églises. À supposer que 17-20: soit une parenthèse, le souhait 20°? indique bien que la lettre est terminée. Mais cette difficulté, qui a été sentie par ceux qui ont mis Le souhait après le v. 23, ne peut faire douter de l'authenticité des versets 21-23, Un interpolateur eût plutôt accolé ces versets au v. 16. Il ÿ eut donc peut-être, la lettre terminée, comme une sorte d'interruption, dont nous ne connaissons pas la durée. Puis Tertius reprit la plume pour ajouter les salutations à envoyer, probablement sur la demande des intéressés, et Paul, qui avait peut-être dans l'intervalle relu la lettre, lui fit ajouter la doxologie.
16:21
Timothée eut l'honneur de figurer avec Paul comme écrivant avec lui dans II Cor. 1, 1; Phil. τ, 4; Col. 1, 1; I Thess. 1, 4; II Thess. 1, 1; Philem. 1. Pourquoi l’Apôtre ne se le serait-il pas associé dès le début, en écrivant à la principale église des gentils, si dès ce moment il l'avait eu à ses côtés ? Il avait été avec Paul en Macédoine (11 Cor. τ, 1); serait-il venu 16 rejoindre à Corinthe après la composition de l’épiître ὃ — Λούκιος est un nom romain; celui-ci est peut-être Lucius de Cyrène, nommé Act. xi1, 1 parmi des chrétiens d'origine juive. — Ἰάσων, nom grec moins commun, adopté de bonne heure par les Juifs, et porté par l'hôte de Paul à Thessalonique (Act. xvn, 5-7. 9), chrétien d'origine juive. — Σωσίπατρος est pour l'étymologie le même nom que Σώπατρος, nom porté par un chrétien de Bérée, en Macédoine (Act. xx, 4). On peut croire que c’est la même personne. Lucius, Jason et Sosipatros étaient parents de Paul. Les deux derniers étant Macédoniens, on s'étonne de les trouver à Corinthe, aussi bien que Timothée qui était en Macédoine quand Paul écrivait II Cor. Étaient-ils devenus ses compagnons? Ou plutôt ne sont-ils pas venus de Macédoine pour lui apporter les collectes que Paul devait porter à Jérusalem? Les Actes nous apprennent que l’Apôtre fut empêché d'aller directement en Asie et dut passer par la Macédoine; sont-ils venus le prendre à Corinthe, comme cela pourrait résulter de Act. xx, 4, au moins pour Sopatros? Nous ne savons, mais leur arrivée après la composition de la lettre expliquerait à la fois l'addition du post-scriptum et la présence de ces Macédoniens à Corinthe.
16:22
Le secrétaire Tertius envoie aussi ses salutations; c’est une exception dans les lettres de Paul; peut-être Tertius était-il connu des Romains.
16:23
Gaïos (Gaius) est probablement le Gaïos de Corinthe, l’un des très rares habitants de cette ville que Paul eût baptisés (1 Cor. τ, 14). — ξένος à propos de Paul est pris au sens propre; Gaïos lui donnait l'hospitalité pendant qu'il était à Corinthe. Mais dans quel sens était-il l'hôte de toute l’église? D'après les uns (Orig., Lips., Jul., Liets.), parce que sa maison servait aux réunions de tous les fidèles de Corinthe, ce qui change le sens de ξένος. D’après Kühl, parce que, durant le séjour de Paul, tous les fidèles pouvaient librement fréquenter la maison de Gaïos; mais ce n'est toujours pas le sens de ξένος. Mieux vaut dire (avec Chrys. semble-t-il, Corn, Zahn) que Gaïos donnait l'hospitalité non seulement à Paul, qu'il connaissait personnellement, mais à tout chrétien qui la lui demandait en passant à Corinthe. — ὁ οἰχονόμος, mot sur lequel le Tes, n’apprend rien, est, d'après les papyrus et les inscriptions hellénistiques, l'administrateur des finances d'un district; pour les Lagides, cf. Mirreis et WiLckex, Grundzüvye und Chrestomathie der Papyruskunde, 1, p. 150 ss.; Dirr. Or. gr. nos 59, 89, 102; pour les Séleucides, Dirr. Or. gr. n° 225. Ici c'est l’oixovéuos d'une ville, probablement avec les mêmes attributions, plus étendues que celles de l'arcarius, qui avait seulement la surveillance des caïsses publiques. — Quartus est un simple chrétien, dont le nom (latin) figure ici peut-être parce qu'il était d’origine romaine et connu des Romains, comme Tertius. Ce n'est pas une conjecture tout à fait frivole que de le supposer frère de Tertius. C’est parce qu'ils avaient peu d'imagination que les Romains avaient nommé leurs enfants Secundus, Tertius, Quartus, Octavus, Decimus. Un père ἃ pu suivre la série ! Dans Vg. lire avec WW. Gaius au lieu de Caius; et universae ecclesiae comme le grec et non et universa ecclesia.
16:24
Le v. 24 dans la Ve.-Clém. n'est que la répétition de 20»; 1} faut le rayer avec WW. comme ne faisant pas partie de la tradition manuscrite.
16:25
La construction τῷ δὲ δυναμένῳ suppose à la fin un simple nominatif comme à δόξα ; comme on lit au v. 27 ᾧ ἡ δόξα, il y a donc anacoluthe; voir plus loin. — στηρίξαι répond au passif στηριχθῆναι (1, 11); Dieu seul peut faire ce que dès le début Paul souhaitait voir accompli dans les Romains, une confirmation de leurs bonnes dispositions, d'autant qu'il n'avait pas la prétention de rien changer à ce que d’autres leur avaient enseigné. — κατά, « dans les sentiments de ». — τὸ εὐαγγέλιόν μου ne peut avoir le sens d'un évangile propre à Paul ; c'est l'évangile qu'il a prêché; cf. Rom. n, 16 et II Tim. n1, 8, où il ne s’agit nullement d’un évangile spécifiquement paulinien; comment Paul qui n'a pas prêché aux Romains pourrait-il demander à Dieu de les confirmer dans son évangile, s’il était distinct de celui des autres? Si Paul ἃ eu conscience de prêcher une doctrine plus complète et plus approfondie, marquant mieux l'union des gentils et des Juifs dans le Christ, il ne l'a pas nommée son évangile. Son évangile, c’est l'annonce du Christ, de son avènement, de son rôle incomparable. — καί n'additionne pas χήουγμα à εὐαγγέλιόν μον mais plutôt l'explique. Ἰησοῦ Χριστοῦ, gen. οὐ). (Corn., Lietzs., Kühl, etc.); c'est Jésus-Christ qui est l'essence du mystère révélé. Le second κατά, devant ἀποκάλυψιν, ne peut signifier que Dieu confirmera les Romains en leur révélant le mystère (contre Corn.), puisqu'il est déjà révélé; il est simplement coordonné au premier κατά, et cet évangile, cette prédication, c'est la révélation d'un mystère. C’est l’idée fondamentale de l'épître : νυνὶ δέ... δικαιοσύνη θεοῦ πεφανέpura, idée déjà exprimée très fortement dans 1 Cor. π, 7-10 : λαλοῦμεν θεοῦ σοφίαν ἐν μυστηρίῳ, τὴν ἀποχεχρυμμένην, ἣν προώρισεν ὃ θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων … ἡμῖν γὰρ ἀπεχάλυψεν 8 θεός... ; dans Eph. πι, 5 ss.; IL Tim. 1, 9 s.; Tit. 1, 2. 3. Dans Col. 1, 26 : τὸ μυστήριον τὸ ἀποκεχρυμμένον ἀπὸ τῶν αἰώνων, Corssen n'ignore pas ces textes, mais il prétend que notre verset dépasse beaucoup la pensée paulinienne (Zeitschrift für die neutest. Wissenschaft, 1909, p. 32 ss.). Il fait une grande différence entre τὸ μυστήριον τὸ ἀποχεχρυμμένον et σεσιγημένον. Dans le premier cas, le mystère est caché parce que les Juifs ne le comprennent pas, mais en réalité les prophètes lui rendaient témoignage, comme Paul le dit expressément dans cette épître (m1, 21); il n’était donc pas enseveli dans le silence de Dieu. De même dans Tit. 1, 2, la vie éternelle était promise πρὸ χρόνων αἰωνίων, tout en n'étant révélée que par la prédication dont Paul est l’organe. Tandis qu'ici le mystère est strictement gardé jusqu'au jour où il est révélé par le Christ et les écrits prophétiques du N. T., pensée éminemment marcionite. — À cette argumentation de Corssen on peut répondre que χρόνοις αἰωνίοις ne signifie pas ici comme πρὸ χρόνων αἰωνίων dans Tit. 1, 2, les longs temps de l'histoire qui ont précédé l’Incarnation, mais l'éternité de Dieu, comme πρὸ τῶν αἰώνω» de 1 Cor. 11, 7, et πρὸ χρόνων αἰωνίων de II Tim. πι, 9, et ἀπὸ τῶν αἰώνων de Eph. πι, 9. Ce sens est indiqué par l'emploi de αἰώνιος en parlant de Dieu au v. 26. Mais à supposer que χρόνοις αἰωνίοις indique aussi les temps écoulés depuis la création du monde, tout ce temps, jusqu'à l’Incarnation, peut être regardé comme un temps de silence, comparé à la manifestation de l’Incarnation. L'expression est très forte, en vue du contraste. Mais l’idée d'une révélation commencée, ou plutôt du témoignage des prophètes préparé d'avance pour donner le sceau divin à la révélation, cette idée de πὶ, 21 est reprise ici au verset 26. C’est exactement la même doctrine, et l'expression du mystère caché dépasserait la mesure aussi bien que celle de mystère tu, s’il n’était au contraire très exact de dire que le mystère du salut de tous les hommes en Jésus-Christ n'a pas été manifesté dans l'A. T. Origène, sur lequel Corssen s'appuie pour montrer que la difficulté est insoluble, a augmenté cette difficulté en exagérant la connaissance qu'avaient les anciens prophètes des mystères du salut. Le pseudo-Primasius a dit plus justement quamvis enim hoc ante prophetae praedicerent, tamen quomodo futurum esset nec ipsi quidem prophetae sciebant, et Pélage très finement : quia quamvis de gentibus ante multa dixisset (Paulus), tamen quomodo et in Christo unum fierent, et ludaei, nemo tam aperte cognoverat. Eristimare enim poterant quosdam ad fidem quasi proselytos admiütendos. Paul lui-même a développé le σεσιγημένου dans Eph. πὶ, 5.
16:26
Origène : nunc vero, hoc est in adventu Christi praesentia corporali manifestatum est et apertum, et, quantum spectat, non sine idoneis testibus, sed scripturis propheticis adstipulantibus declaratum. C'est le sens général du verset. La manifestation, c'est avant tout l'apparition du Christ, sa vie et sa résurrection. Pour compléter la pensée après φανεριυθέντος ὃὲ νῦν, nous lirions volontiers διὰ τῆς ἐπιφανείας τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Χ, Ἐν (II Tim. 1, 10), c'est-à-dire la pensée qu'Origène avait mise à sa bonne place dans son commentaire, et qu'il a toujours insérée dans ses citations sous cette forme : διά τε γραφῶν προφητικῶν χαὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ χυρίου ἡμῶν Ἰ. X. Cependant il nous est impossible d'accepter cette addition comme authentique sur la seule autorité d'Origène, si constant qu'il ait été dans ses allégations (contre Zahn). Il faut seulement retenir l’idée comme commentaire de φανερωθέντος, — τε est critiquement certain après διά, et cela est très important. Sans ce τε qui rattache γραφῶν à γνωρισθέντος, on serait presque nécessairement obligé d'entendre ces écritures prophétiques d'écrits, apostoliques ou autres, mais inspirés par l'esprit du N. T. En effet, si le mystère a été révélé maintenant au moyen décrits prophétiques, le sens le plus naturel est que ces écrits sont contemporains. Mais avec τε ce sens n’est plus possible (contre Files Corssen 1. 1.). La manifestation est un fait accompli, puis il s'agit de faire connaître le mystère; pour cela les Apôtres se servent d'écrits prophétiques anciens qui lui donnent le cachet d'une œuvre divine. Corssen ohjecte que les prophètes formaient un corps et que pour désigner ceux de l'A. T., il eût fallu mettre l’article. Mais Paul n’a pas allégué les prophètes comme corps; il leur ἃ emprunté des passages dont il argumentait. C'est ce qu'ont compris tous les anciens et le sentiment des modernes est encore presque unanime (Corn., SH., Zahn, Lietz., Kühl, même Lips). Assurément Paul admettait PEsprit de prophétie et les prophètes du N. T. Mais, même dans le passage analogue (Eph. τι, 5) où il met en scène les prophètes nouveaux, il ne parle pas d'écrits prophétiques. προφητιχός ne peut guère être synonyme d'inspiré, et une épiître aussi raisonnée que l'épître aux Romains ne pouvait guère être qualifiée de prophétique (contre Jü£.). Le mot prophète avait signifié « exégète » chez les Grecs, mais ce n’est pas le sens du N. T. La phrase γνωρισθέντος ... διὰ γραφῶν προφητιχῶν est donc en harmonie avec l'épitre; ceux qui étaient chargés de l'évangile ont fait connaître le témoignage des prophètes sur le Fils de Dieu (1, 2}, le témoignage qu'ils rendaient à la doctrine de la justice par la foi (mr, 31), si favorable aux gentils. Cette promulgation s’est faite sur l'ordre du même Dieu éternel qui avait d’abord conçu ce dessein dans le silence, et cela aussi concorde avec la grâce reçue par Paul pour l’apostolat (1, 5). Le but est expressément celui qui était marqué au début de l'épître : εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσιν τοῖς ἔθνεσιν, 1, 5, et ici εἰς 9. x. εἰς πάντα τὰ ἔθνη. Le motif du début reparaît à La fin. — ἐπιταγή, mot propre à l’aul dans le N. T. quoique usité dans la koinè, comme ici κατ᾽ ἐπιταγήν, « par ordre »; cf, 1 Cor. vu, 6; II Cor. vur, 8, et spécialement par l’ordre de Dieu, 1 Tim. 1, 1; Ti. 1, 3.
16:27
Dieu est dit sage, parce qu'il a gardé son secret et préparé sa révélation, le tout avec une prudence infinie. Il n’y aurait aucune dilliculté de construction si l'on omettait & avant ἡ δόξα, mais c'est précisément pour cela que la suppression est suspecte. Le texte critique n'étant pas douteux, & semble grammaticalement se rapporter à ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ qui précède immédiatement, mais cela n’est pas possible, parce que tout ce qui précède demeurerait suspendu tout à fait en l’air. et que la doxologie doit s'adresser à Dieu. L'anacoluthe existe encore, mais beaucoup moins violente, si & se rapporte à Dieu. Ce pronom est inutile et troublant; mais il a pu se glisser sous la plume de Tertius par l'habitude de terminer ainsi les doxologies; cf. Gal. 1, 5; II Tim. ιν, 18; Heb. x, 21, dans les trois cas ᾧ ἣ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Dès lors il est clair que διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ doit être interprété comme s’il n'y avait pas & : la gloire soit rendue à Dieu par l'intermédiaire de Jésus-Christ, notre Médiateur; cf, Jude, 25. La traduction latine de la doxologie. Le P. Cornely a été si mécontent de la Vg.-Clém. qu'il interprète la doxologie d’après un texte emprunté à saint Augustin (Contra Maxim. 11, xur, 2) et qu'il croit être celui de l’ancienne itala. Il est une imperfection de la Vg.- Clém. qu'il est facile de supprimer, c'est la parenthèse. Encore avait-elle cette utilité d'empêcher qu'on rapporte cogniti à Dei. La difficulté n’existerait pas si au lieu de quod nunc patefactum est on traduisait manifestati. Mais il resterait le défaut capital de tous les textes latins, l'absence de et (τε) avant « per scripturas prophetarum ». Le P. Corn. a inséré ce et de force dans son texte et, comme il est nécessaire au sens d’après le grec qui est certain, on peut faire des vœux pour qu'il figure dans la Ve. — L'édition de WW. n’a pas amélioré le texte, bien au contraire, en lisant cognito solo (datif) sapienti Deo, en rattachant cognito à Dieu, contre le grec et l'évidence du contexte, même en latin. Il se peut que les mss. obligent un éditeur des textes de la Vulgate à reproduire ce texte; il serait très fâcheux qu'il figurât dans une édition ecclésiastique. On devra effacer honor et plutôt que et gloria (WW..). On pourra traduire : Ei autem qui potens est vos confirmare iuxta Evangelium meum et praeconium Iesu Christi, secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti, manifestati autem nunc, et per scripturas propheticas secundum praeceptum aeterni Dei in obeditionem fidei in omnes gentes patefacti, soli sapienti Deo, per [esum Christum, cui gloria in saecula saeculorum. Amen. . Quant au texte de l’ancienne latine, son plus pur représentant paraît être le ms. de Schaeftlarn découvert par dom de Bruyne (Revue bénédictine, 1911, p. 134 s.) : δὲ autem qui potest vos confirmare secundum evangelium meum et praedicationem iesu christi secundum revelationem sacramenti temporibus saeculorum in silentio habiti manifestati autem modo per scripturas propheticas secundum praeceptum aeterni dei ad obauditionem fidei in omnes gentes manifestati soli sapienti deo per iesum christum cui claritas in saecula saeculorum.
Note sur la doxologie. On a beaucoup discuté récemment sur la place et sur l'origine de la doxologie. Voici les faits dont il faut tenir compte. Origène ‘dans le latin de Rufin), après avoir reproduit la doxologie : « ei autem... amen », s'exprime ainsi : Caput hoc Marcion a quo scripturae evangelicae atque apostolicae interpolatae sunt de hac epistola penitus abstulit; et non solum hoc sed et ab eo loco ubi scriptum est omne autem quod non est ex fide peccatum est usque ad finem cuncta dissecuit. În aliis vero exemplaribus, id est in his quae non sunt a Marcione temerata, hoc ipsum caput diverse positum invenimus. În nonnullis etenim codicibus post eum locum quem supra diximus, hoc est omne autem quod non est ex fide peccatum est, slatim cohaerens habetur ei autem qui potens est vos confirmare : alii vero codices in fine id, ut nunc est positum, continent. Il n'y ἃ aucune raison de croire que ces remarques soient de Rufin, non d'Origène; au contraire les textes latins n'ont aucune trace de la situation ici indiquée de la doxologie, immédiatement après χιν, 23 et suivie des chapitres xv et xvr. Le sens du texte est assez clair : 1) Marcion ἃ complètement supprimé la doxologie. Origène semble l'avoir constaté sur les manuscrits. puisqu'il oppose les autres qu'il a vus (énvenimus) à ceux de Marcion. 2) Au contraire, quoi qu'en disent de nombreux critiques, Marcion n'a pas supprimé les chapitres xv et xvi. À supposer que dissecuit qui signifie « couper en deux », « mettre en pièces », puisse avoir ce sens, il faut tenir compte a) de l'opposition de ce terme avec penitus abstulit (notez penitus}; b) de ce que les opérations de Marcion, si elles avaient été aussi radicales, auraient dù être mentionnées plus tôt. C’est à cet endroit, à xv1, 25, qu'Origène constate un trou énorme dans l'édition de Marcion; à cette occasion il fait remarquer que ses coupures depuis le ch. xv ont dépassé la permission et ses propres habitudes. Æt non solum hoc ne signifie pas « et non seulement ce chapitre a été enlevé », mais plutôt « et non seulement il s’est rendu coupable de ce méfait » : où μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ χαί x. τ. À. 3) Origène a connu des mss. qui plaçaient la doxologie immédiatement après χιν, 23, et qui avaient ensuite les chap. xv et xvr: il préfère la mettre tout à fait à la fin de l'Épitre, mais il ne dit pas et ne pouvait pas dire que l'ordre χιν, 23 + xvi, 25-27 que nous désignerons par Δ] {au milieu) avait été auparavant dominant dans l' Église (contre Zahn); dans : ut nunc est positum, nunc signifie znaintenant, dans le ms. que je suis, « ici même ». Et à supposer qu'il signifie « de nos jours », on pourrait seulement l'interpréter : « quoi quil en soit des anciennes discussions, voilà ce qui a prévalu La situation de la doxologie dans les manuscrits est en harmonie avec ce renseignement d'Origène. αὐ La doxologie est après xiv, 23 d’après la recension antiochienne, représentée par L, environ 200 minuscules, le syriaque héracléen, l'arabe, le gothique, Chrys., Théodt., Damasc., Euth. 8) Elle est à la fin de l’épiître d'après tous les autres témoins, sauf ce qui sera dit tout à l'heure, KBCDE, 16, 80, 137, 176, les textes latins, pes. boh. aeth., c'est-à-dire tout ce qui n’est pas spécifiquement antiochien, et de plus la Pechitto. y) Elle est aux deux endroits dans AP, quelques cursifs et quelques mss. arméniens. à) Elle fait complètement défaut dans le ms. latin ambrosien de Milan E 26; quant à G 2 F FD d qui sont des mss. gréco-latins, elle manque dans Gz, mais G a laissé après xiv, 23 un espace suffisant pour l'insérer ; F ne l'a pas du tout, mais / l’a après xvi, 24; D l'a (et d), mais. d’après Corssen, le ms. qu’il copiait ne l'avait pas, car il passe de la colométrie à la stichométrie précisément en cet endroit, ce qui indique qu'il s'est pourvu ailleurs. Il importe assez peu que ces mss. grécolatins forment une famille, F et G découlant d'un inconnu X, et X avec D découlant d'un autre inconnu Z comme Corssen l'a montré, car il demeure entre eux des divergences considérables. Pour l'omission, dom de Bruyne a été le seul à citer Priscillien (Rev. bénéd. 1908, p. 429), et avec raison, car il eût dû citerla doxologie dans l’un des deux canons (χν et xxiv) où il rangeait ce qui regarde le mystère jadis caché et révélé aux chrétiens. 5. Jérôme est depuis longtemps cité sur notre sujet. Dans le Commentaire sur Eph. τι, 5 (M. XXVI, 481; Vall. VII, 592) il tient à prouver que les anciens prophètes avaient conscience de ce qu'ils disaient et ne parlaient pas dans une sorte d'extase qui leur eût enlevé la connaissance de leurs propres paroles; il se fait une objection : qui volunt prophetas non intellexisse quod dixerint, et quasi in ecstasi locutos, cum praesenti testimonio (Eph. nr, 5), {μά quod ad Romanos in plerisque codicibus invenitur, ad confirmationem sui dogmatis trahunt, legentes (suit la doxologrie). Quoique Jérôme se soit, dans cet ouvrage, très servilement inspiré d'Origène, c’est bien lui qui parle ici. C'est sa manière. Il ne prétend pas rejeter le texte qu'il discute et explique selon ses vues, mais il n’est pas fâché, en passant, de noter qu'il n’est pas reçu par tout le monde. Est-ce à dire qu'il a connu des mss. catholiques qui omettaient la doxologie? il ne le dit pas. Peut-être a-t-il simplement emprunté son renseignement à Origène commentateur des Romains. Dom de Bruyne (Rev. bénéd. 1911, p. 140 ss.) suppose que le passage est d'Origène, sur les Éphésiens, alors mieux informé que quand il commentait les Romains, et connaissant des mss. catholiques sans doxologie. Mais on ne peut faire dire à ces mots qu'Origène ne croyait plus la lacune imputable à Marcion; et, s'il le croyait toujours, quelle autorité contre l’authenticité pouvaient avoir des mss., fussent-ils catholiques pour le reste, mais dépendant en cela de Marcion? Il est beaucoup plus vruisemblable que Jérôme ἃ voulu mettre ses adversaires en mauvaise posture par une allusion érudite qui était en somme exacte, mais sur laquelle il n’insistait pas, car il savait bien que les attaques contre l'authenticité n'étaient pas sérieuses. Un dernier fait dont la connaissance est indispensable pour résoudre les questions posées, c’est l'existence d’une recension courte de l'épître aux Romains, omettant xv et xvi, sauf le souhait, xvi, 24 ou 20", et la doxologie. Déjà Wetzstein l'avait devinée d'après les anciens titres de chapitres qui, plus anciens que la Vulgate, se sont transmis avec les mss. dits hiéronymiens. [l en est de plusieurs sortes. La série la plus commune comprend 41 capitula pour toute l'Épitre. Le n° L est ainsi conçu : de periculo contristante fratrem suum esca sua et quod non sit regnum Deï esca et potus sed iustitia et pax et gaudium in sptritu sancto. Ce titre peut comprendre de χιν, 14 à xrv, 23. Le titre suivant LI : De mysterio domini ante passionem in silentio habito post passionem vero ipsius revelato, ne peut être que xvr, 25-27, la doxologie (et non xv, 4, comme marquent WW.). Ces capitula, très usités puisqu'on en possède des exemplaires par centaines et par milliers (de Bruyne), supposent une édition qui passait de χιν, 23 à la doxologrie. La recension que la critique avait soupçonnée, dom de Bruyne en a retrouvé les traces sur deux mss., l'un à Monza, l'autre à Munich. Dans ces deux mss. dont le premier n'a été intelligible que grâce à la divination du P. de Bruyne, parfaitement confirmée par la découverte du second, le souhait, c'est-à-dire xvr, 20° ou xvi, 24, ἢ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ μεθ’ ὑμῶν, ce qui, sous une forme ou sous une autre, ne manque jamais à la fin des épitres de Paul, ce souhait est placé entre xiv, 23 et la doxolog'iie, sous la forme : Gratia cum omnibus sanctis. Dom de Bruyne a aussitôt reconnu l'importance de ce fait. Il coïncide avec le témoignage imparfait des capitula, et il prouve l'existence d'une recension latine qui mettait la doxologie après χιν, 23, et omettait tout le reste. Cette recension se distingue par là de la solution antiochienne qui n’excluait pas les chapitres xv et xvi, mais qui ne contenait pas le souhait final avant la doxologie, car il ne pouvait, par sa nature même, se trouver avant la doxologie que si la doxologie terminait tout. La recension courte {sans xv et xvi, 1-24) a-t-elle existé en grec? Cela est possible. Cependant nous n'en avons aucune trace. Origène n'en parle pas. Aucun ms. grec (du moins à juger d’après Soden) ne met le souhait après χιν, 23. Îl est vrai que Corssen a assimilé sa famille ZXDFG à la recension courte. Mais elle s’en distingue du tout au tout. Il est vraisemblable qu'elle n'avait pas la doxologie; la recension courte l'avait; elle avait xv et xvr, 1-24, qui manquaient à la recension courte. Ces faits posés, la place différente occupée par la doxologie et même son absence s'expliquent assez bien. D'après sa teneur, la doxologie termine l'Épitre. Rien ne s'oppose à ce qu’elle soit placée après χιν, 23, dans une édition qui n'aurait pas les deux derniers chapitres; mais c’est un contresens de la placer entre xiv, 23 et xv, 1, comme le fait Zahn, probablement seul de son En conséquence, si l’on admet l'authenticité des chapitres xv et xvi, la seule place raisonnable de la doxologie est celle de tous les témoins, sauf la recension antiochienne, après xvr, 23. Comment expliquer son insertion entre xiv, 23 et xv, 1, déjà connue d'Origène? Peut-être par l'existence d’une recension courte à une époque très reculée. Suivant un ms. ainsi conçu, le copiste aurait mis la doxologie après xiv, 23, puis s'apercevant, d’après d’autres mss., qu'il n'avait pas terminé sa tâche, il aurait ajouté le reste. Seulement il faut encore supposer que dans cette recension grecque courte, à la différence de la recension latine, le souhaït n’était pas intercalé entre χιν, 23 et la doxologie. Or il ne pouvait faire défaut. Il est donc plus simple de penser que la doxologie, venant (xvr, 25- 27) après le souhait {xvr, 24 ou 20°) qui est toujours à la fin dans toutes les Épîtres, aura paru mal placée à un copiste, qui lui aura cherché une place plus haut. Comme il y avait déjà une bénédiction à la fin de la partie morale (xv, 13), il sera remonté encore plus haut, pensant que les faibles avaient besoin d'être confirmés. On peut lui prêter les arguments qui détermine nt encore Zahn à mettre la doxologie dans cet endroit. Quant aux rares témoins qui ont deux fois la doxologie, leur attitude est limpide; ils ont pris des deux mains. Mais comment expliquer la lacune, si la doxologie est authentique? Elle peut s'expliquer de deux facons. D'abord par l'influence des mss. marcionites, où elle faisait défaut d'après Origène; ce fut peut-être le cas pour le ms. copié par Priscillien, et de Priscillien la suppression a pu se répandre surtout en Occident. Car les témoins lacuneux, même les textes grecs, sont occidentaux {gréco-latins). Une autre explication est acceptée par Corssen lui-même : « Je tiens aussi peu que Zahn et Riggenbach l'absence de la doxologie dans l'Ambrosianus et même dans les ancêtres de D pour un fait primitif, mais plutôt pour une conséquence de la situation incertaine de la doxologie, qui pouvait aussi bien conduire à l’omettre qu'à la mettre deux fois » (ZNTW. 1909, p. 11). Qu'on suppose un copiste comme ἃ. Il trouve la doxologie après x1V, 23, mais il lui paraît bien douteux que ce soit sa place. Il laisse le blanc suffisant à l’insérer et continue; puis ne la trouvant pas à la fin, il ne l'y met pas. F et D ont continué sans laisser de blanc, mais D ἃ suppléé à la fin, et de même αὶ La tradition manuscrite est donc tout à fait favorable à l'authenticité de la doxologie. On lui a opposé des raisons de critique interne. On objecte que Paul n'a pas coutume de terminer ses épîtres par une doxologie; il ne l’a jamais fait. Il est vrai, mais il ne s’est pas interdit de le faire. Dans l’épître aux Romains les effusions dans le même style sont plus fréquentes qu'ailleurs et terminent la thèse principale (vur, 32 ss.) : la section relative aux Juifs (χι, 33 ss.); la partie morale spéculative {xv, 13). En présence de la tradition manuscrite très ferme, on ne peut aflirmer qu'il n'a pu songer à exprimer encore une fois l’idée maîtresse de l'Epître, par une sorte d’inclusio en harmonie avec le début. On ajoute que la doxologie est incompatible avec le souhait, qu'il se trouve xvi, 20" ou xvi, 24. — On n’a pas à discuter le cas où le souhait eût été xvi, 24, puisque les meilleurs mss. sont contraires. Le souhait étant au v. 20°, nous avons reconnu nettement aux vv. 21-23 le caractère d’un post-seriptum. Mais puisqu'il avait repris en main son épiître, Paul ne put-il pas songer à lui donner une terminaison en forme de souhait pieux? Son souhait ordinaire étant déjà exprimé, il a choisi la forme d'une doxologie. Dom de Bruyne a jugé la doxologie une « phrase enchevêtrée où trop de pensées se pressent et se heurtent » (Rev. bén. 1911, p. 137). Ce ne serait pas un indice non-paulinien, surtout si l'on tient compte d'une imperfection, l'anacoluthe, familière à Paul. Mettre dans une phrase tant de pensées était en effet une tâche difficile. Aux objections générales déjà signalées, Jülicher, Corssen, dom de Bruyne, Soden ont ajouté une raison très positive : la doxologie ne serait pas de Paul, parce qu'elle est d'un marcionite, sinon de Marcion. Cette opinion se heurte au seul renseignement et très précieux que nous ait laissé l'antiquité sur Marcion à propos de cet endroit. Origène ne dit pas qu'il l'ait créée, mais qu'il l'a retranchée. C'est pour cela que Corssen n'ose dire Marcion; il dit un marcionite. Mais Origène jugeait de ce qu'avait fait Marcion par les mss. marcionites; son affirmation exclut aussi bien les disciples que le maître, d'autant que c'est bien lui, et non un de ses disciples, qui édita l’epostolicum reçu des marcionites. Il faut donc, dans ce système, être conséquent, et jeter résolument Origène par-dessus bord, comme le fait dom de Bruyne (Rev. bën. 1911, p. 140). Mais quelles raisons a-t-on de faire ce pas? D’après Corssen, si je le comprends bien, ce sont les suivantes. 1) D'abord le caractère doctrinal de la doxologie, qui est marcionite. — Il va sans dire que dom de Bruyne n'accepte pas cette interprétation, puisqu'il ne reproche à la doxologie que son style. Les raisons de détail de Corssen ont été examinées dans le commentaire. Elles n'ont paru sérieuses ni à Zahn, ni à Kühl, ni à Moffatt (/ntroduction…). 2) On a dû composer la doxologie pour remplacer les chapitres xv et xvi; or c'est Marcion qui est l'auteur de la recension courte, puisqu'elle ne contenait pas xv et xvr, comme l’a noté Origène de celle de Marcion. Mais nous avons vu que ce n'est pas le sens de dissecuit dans Origènelatin; d'ailleurs, depuis que dom de Bruyne a prouvé que la doxologie faisait partie de la recension courte, l'argument se heurte absolument au texte certain d'Origène, penitus abstulit. Il est vrai que dom de Bruyne a renforcé l'argument de Corssen en montrant que dans cette édition le souhait précédait la doxologie sous la forme : Gratia cum omnibus sanctis. Mais s'il est vrai que cette forme suppose un éditeur loin des événements et indifférent au caractère personnel et vivant des acteurs, ce que je concède pleinement, on ne voit pas que la formule ait rien de marcionite. Enfin, quand Marcion aurait été l’auteur de la recension courte, rien ne prouve que la doxologie eût été de son crû: si Origène s'est trompé en niant l'existence de la doxologie dans les mss. marcionites, Marcion a pu l’emprunter au texte authentique, aussi bien que le souhait, qu'il n'a pas créé, mais tout au plus transformé. Les autres arguments me paraissent tellement contradictoires que je ne sais si je les ai compris. Ce doit être Marcion qui a changé ἐν Ῥώμῃ (τ, 7) en ἐν ἀγάπη, or c'est le fait de G. Mais comment Marcion a-t-il été tenté d'effacer Rome du texte, puisqu'il a écrit un prologue, dont Corssen a montré l'origine marcionite, où il explique l'Épitre par l'état doctrinal des Romains? Et puisque G a omis la doxologie, comment son accord avec Marcion prouve-t-il que Marcion l’a composée? Autre raison : Marcion mettait Colossiens aussitôt après Éphésiens, qu'il nommait Laodicéens, et c'est le cas du ms. D. — Maïs précisément D, d’après Corssen, suivait un ms. qui n'avait pas la doxologie! Donc la découverte de la recension brève n'apporte aucun appui à l’origine marcionite de la doxologie. Il n’y a pas de raisons sérieuses de révoquer en doute son authenticité. Soden a certainement excédé en la mettant entre crochets, sans même indiquer dans ses apparats critiques les raisons de cette mise en doute.
16:1
… S. Paolo nel 58 spedì da C. l'importante Epistola ai Romani (v.), servendosi dell'opera di Febe (Rom. 16, 1-2).
Già s. Paolo (Rom. 16, 1) nomina una d., Phoebe di Cenere, il cui ufficio viene ricordato probabilmente anche in I Tim. 3, 11. La I Tim. 5, 9-16 sembra enumerare nelle vedove da onorarsi le qualità necessarie …
PHOEBE (Φώβῳ «raggiante»). - Donna raccomandata da s. Paolo ai Romani (Rom. 16, 1-2) per tre titoli: 1) come «sorella nostra», ossia come cristiana, convertita dal paganesimo; questo sembra risultare dal suo nome di divinità pagana; 2) come «diaconessa [v.] διάκονος» …
16:3
AQUILA e PRISCILLA (PRISCA). - Coniugi giudeo-cristiani, «collaboratori» di s. Paolo (Rom. 16, 3). Provenienti da Roma in seguito al decreto di Claudio (anno 49-50) che espelleva i Giudei (Act. 18, 2 sg.; Svetonio, Claudius, 25), s'incontrarono, nel 51 d. C., a Corinto per la …
PERSECUZIONI CONTRO I CRISTIANI
Le prime avvisaglie delle p. sembra sorgessero sotto Claudio [IV.], 50 d. C.) quando, secondo Svetonio, quell'Imperatore cacciò da Roma gli Ebrei tumultuanti a causa di Cresto (Vita Claudii, 25, 4; Act. 18,1; Rom. 16, 3). Che la frase sia da porre in relazione col cristianesimo, è ora comunemente accettato (cfr. …
… A Roma esisteva già nel sec. V un «titulus Priscae» ricordato in una iscrizione e nel Sinodo del 499; nel sec. VI esso è detto, come in casi simili, «sanctae Priscae»; nel sec. VIII la fondatrice fu identificata con P., la moglie di Aquila di cui parlano s. Paolo (Rom. 16, 3; I Cor. 16, 19) e gli Atti degli Apostoli (18, 2; 18). Il titolo perciò fu messo in relazione con lo stesso s. Pietro. …
… Atti degli Apostoli (12, 12: 19, 9; 20, 6-9) e nelle lettere di s. Paolo (Rom. 16, 23; I Cor. 16, 19; Col. 4, 15; Phil. 1, 2) il quale dichiara che in R. i suoi collaboratori in Cristo, Aquila e Prisca hanno posto la loro casa a disposizione dei fedeli (Rom. 16, 3, 5). Ma non si può accettare la leggenda medievale che indica la casa di Prisca dove oggi sorge sull'Aventino la chiesa di S. Prisca, perché gli scavi hanno mostrato che essa è costruita …
16:4
… spostavano, forse per ragione di commercio, da un centro all'altro, conducendo seco i propri operai già cristiani, o raccoglierono altri che convertivano alla fede, poiché Paolo nomina, sia a Roma come ad Efeso, «la chiesa della loro casa» (I Cor. 16, 19; Rom. 16, 4). Con rischio della vita liberarono dalla morte s. Paolo, probabilmente in Efeso (Rom. 16, 4; Act. 19, 23 sgg.).
… Particolarmente significativi sono i testi in cui s. Paolo, dopo il soggiorno efesino, parla di suoi compagni di p. (Rom. 16, 7) o di persone che hanno corso per lui grave pericolo di vita (ibid. 16, 4).
16:5
Nel Nuovo Testamento A. (Act. 2, 9; 4, 9; 16, 6; 19, 10, 22, 26; 20, 4, 16, 18; 21, 27; 24, 19; 27, 2; Rom. 16, 5; I Cor. 16, 9; II Cor. 1, 8 II Tim. 1, 15; IPt. 1, 1; Apoc. 1-3) indica la provincia romana di A. (costituita nel 129 a. C.), la quale occupò parte dell'A. …
EPENETO. - Cristiano ricordato in Rom. 16, 5.
In senso traslato, Israele è detto «p. di Jahweh» (Ier. 2, 3). Nel Nuovo Testamento, son detti p. i primi convertiti (Rom. 16, 5; I Cor. 16, 15; Jac. 1, 18); i vergini che seguono l'agnello (Apoc. 14, 4). Lo stesso Cristo è «p. dei dormienti» (I Cor. 15, 20, 23). I cristiani possiedono «le p. dello Spirito» …
16:6
6. Cristiana di Roma, cui s. Paolo manda il suo saluto, ricordandone la zelante attività in favore di quei fedeli (Rom. 16, 6). - Vedi tav. XII.
16:7
APOSTOLI (GR. ἈΠΌΣΤΟΛΟΣ «INVIATO», DA ἈΠΟΣΤΈΛΛΩ)
… Difficile è in Rom. 16, 7 il titolo « a. » dato ad Andronico e Giunia. …
… Particolarmente significativi sono i testi in cui s. Paolo, dopo il soggiorno efesino, parla di suoi compagni di p. (Rom. 16, 7) o di persone che hanno corso per lui grave pericolo di vita (ibid. 16, 4).
16:9
… Ma una leggenda, non anteriore al principio del sec. VI, fa del vescovato bizantino una fondazione dell'apostolo s. Andrea, che gli avrebbe dato per primo titolare s. Stachys, nominato da s. Paolo (Rom. 16, 9). Questa leggenda è nata dalla preoccupazione di fare della Nuova Roma una fondazione apostolica non meno dell'antica. …
16:10
… Espressioni di questo genere indicano normalmente i familiari (compresi gli schiavi ed i liberti) della nominata (cf. Rom. 16, 10-11). Poiché la I Epistolo ai Corinti fu scritta da Efeso, è probabile che C. abitasse a Corinto e che alcuni membri della sua casa, recatisi ad Efeso, abbiano informato l'Apostolo. …
16:11
NARCISSO. - Personaggio da cui si denomina un gruppo che s. Paolo saluta in Rom. 16, 11: «quelli della casa di N. (τοὺς ἐκ τῶν Ναρκίασου), che sono nel Signore», cioè cristiani. …
16:12
TRIFENA E TRIFOSA (ΤΡΎΦΩΝΑ ΚΑῚ ΤΡΥΦΩ͂ΣΑ)
Rom. 16, 12 come donne «che si affaticarono per il Signore», forse come diaconesse (R. Cornely). …
16:13
RUFO (Rufus, 'Ροῦφος). - Nome comune tra gli schiavi e, in genere, tra le persone di condizione umile; ricorre due volte nel Nuovo Testamento: Mc. 15, 21; Rom. 16, 13, restando dubbio se trattisi di un solo o di due personaggi.
… Si sa da Mc. 15, 21 che S. era « padre di Alessandro e di Rufo »: il primo è probabilmente quello menzionato in Act. 19, 33, e Rufo (v.) era forse quella persona insigne della cristianità di Roma, la cui madre, cioè nell'ipotesi la moglie di S., è chiamata da s. Paolo « madre » propria (Rom. 16, 13).
fratelli: « in verbo veritatis evangelii quod pervenit ad vos sicut in universo mundo » (Col. 1, 4-7; I Thess. 1, 7-8). Libero com'era di scegliersi il campo di apostolato, si proibisce di predicare il Vangelo là, dove altri l'hanno già predicato (Rom. 15, 20-21; 16, 13-18). Quest'uomo appassionato, che si vanta di aver « resistito in faccia » a Pietro stesso, quanto all'applicazione di un punto di disciplina già regolato di comune accordo (Gal. 2, 11-21), …
16:14
… Nulla prova che l'autore del Pastore sia PE, menzionato in Rom. 16, 14, come affermò Origene (Comm. in Rom., X, 31).
PATROBAS. - Membro della comunità di Roma, che Paolo saluta (Rom. 16, 14) unitamente ad Asincrito, Flegonte, Ermes... …
16:16
… Il b. di pace è d'uso antichissimo, e più volte nel Nuovo Testamento (Rom. 16, 16; I Cor. 16, 26; II Cor. 13, 12; I Thess. 5, 26; I Pt. 5, 14) è ordinato ai fedeli di darselo scambievolmente. È detto φίλημα ἀγάπης (osculum pacis; I Pt. 5, 14), φίλημα ἅγιον (osculum sanctum). …
S. Paolo parla o della Chiesa in singolare, intendendo la Chiesa una e universale, o delle Chiese in plurale, nel senso di Chiese particolari o locali, facenti parte della medesima Chiesa (per es.: Rom. 16, 16: « vi salutano tutte le Chiese di Cristo »); pertanto quando parla in singolare, l'Apostolo indica la Chiesa come una: « Cristo è capo della Chiesa » (Eph. 5, 23), la quale è: secondo …
16:17
… Nel Nuovo Testamento ricorre con insistenza il monito alla vigilanza contro le insidie tese alla f. dai nemici della verità (Rom. 16, 17; II Cor. 11, 3; Eph. 5, 6-11; Col. 2, 6-8; I Tim. 1, 3 agg.; Hebr. 13, 9; II Pt. 3, 17; II Io. 7-11). La Chiesa, in stretta aderenza al diritto naturale e allo spirito delle norme …
… Come mai avrebbe imposto a tutti, in maniera così energica, di non farlo mai? (Rom. 16, 17; Col. 2, 6-9; II Thess. 3, 6; Eph. 4, 13-14).
… Thess. 2, 15). Anzi, prima che allo scritto, si appella alla sua viva voce (cf. I Cor. 10, 2; 11, 23; 15, 3; I Thess. 4, 2), e ammonisce i cristiani a guardarsi bene da coloro che insegnano diversamente « dalla dottrina, in cui foste ammaestrati » (Rom. 16, 17). Nelle lettere pastorali la t. è paragonata a un deposito da custodire gelosamente, come aveva fatto egli stesso: « O Timoteo, custodisci il deposito (τὴν παρα-
16:20
… Dio infatti è «Dio della pace» (Rom. 15, 33; 16, 20; I Cor. 14, 33; II Cor. 13, 11; ecc.), e chi è «figlio di pace» (Lc. 10, 6) gli somiglia e gli appartiene. …
… Mentre d. rimane un appellativo, ὁ αἰτανᾶς assume un significato più sacro e tende a diventare nome proprio (cf. Rom. 16, 20; s. Ignazio, Ad Eph., 13, 1). S. Bonaventura attribuisce ai demoni l'ufficio di «accusatori» (De ss. Angelis, serm. 5).
… Cf. Io. 12, 31; Rom. 16, 20; Hebr. 2, 14. Anche in I Pt. 5, 8 il diavolo è un d. che «divora». …
16:21
CORFÙ, ZANTE E CEFALONIA, DIOCESI DI
CORFÙ, ZANTE e CEFALONIA, DIOCESI di. - Secondo la tradizione, il Vangelo sarebbe stato predicato da Giasone, discepolo dell'apostolo Paolo (Act. 17, 5-9; Rom. 16, 21), a Corfù, che fu sede di un antico vescovato, elevato a metropoli nel 1310, e che ebbe tra i suoi pastori Marc'Antonio Barbarigo (v.) e il dotto Angelo Maria Querini, più tardi cardinale. …
… Parecchi esegeti ritengono che questo G. sia da identificare con quel parente di Paolo che con lui invia saluti ai Romani (Rom. 16, 21).
… Non sembra neppure identificabile con L. ricordato in Rom. 16, 21. Forse è da ricercarsi tra i cristiani di Cirene che predicarono il Vangelo ad Antiochia (Act. 11, 20).
16:22
… Gli aggettivi ordinali erano usati spesso dai Romani come nomi propri di persona; onde non è del tutto infondato che Q. fosse fratello di Terzo, nominato in Rom. 16, 22 quale amanuense di Paolo. È commemorato dal Martirologio romano il 3 nov.
… cristiano deve resistere, combattere con le armi dello spirito (I Pt. 5, 9; Iac. 4, 7; Eph. 6, 10-17). Cristo lo ha sconfitto sulla croce e sarà annientato (Col. 2, 15; II Cor. 10, 5). Dio schiacerà il «serpente antico» (Gen. 3, 15) sotto i piedi dei fedeli (Rom. 16, 22). Il mondo di S. combatte ora Gesù e i suoi, ma Gesù alla fine vincerà e conquisterà il mondo (Io. 16, 33; 17, 21, 23); «il capo di questo mondo» è già sin d'ora condannato e «gettato …
TERZIO (Τέρτιος, Tertius). - Cristiano di Corinto, discepolo di s. Paolo e suo amanuense per l'Epistola ai Romani (Rom. 16, 22).
16:23
… Nel Nuovo Testamento greco ricorre cinque volte il nome Γάλος: in tre casi la Volgata ha Gaius (Act. 19, 29; 20, 4; III Io. 1), in due Caius (Rom. 16, 23; I Cor. 1, 14); ma i codici propendono per Gaius. …
ERASTO. - Nome che ricorre tre volte nel Nuovo Testamento: 1) Act. 19, 22; 2) Rom. 16, 23; 3) Il Tim. 4, 20; ma è incerto se si tratti di uno, di due o di tre personaggi. …
QUARTO (Quartus, Κουβέτος). - Cristiano che in Rom. 16, 23 saluta, da Corinto, la comunità di Roma.
I. ORIGINI CRISTIANE. - I primi luoghi di riunione delle comunità cristiane furono in case private, come viene attestato negli Atti degli Apostoli (12, 12: 19, 9; 20, 6-9) e nelle lettere di s. Paolo (Rom. 16, 23; I Cor. 16, 19; Col. 4, 15; Phil. 1, 2) il quale dichiara che in R. i suoi collaboratori in Cristo, Aquila e Prisca hanno posto la loro casa a disposizione dei fedeli (Rom. 16, 3, …
16:25
… In s. Paolo significa specialmente il piano divino di salvezza, nascosto dall'eternità in Dio, e ora manifestato dall'Apostolo (ad es., Rom. 16, 25-26; Eph. 3, 3-6, 9).
… mysterium difficillimum existimandum est vixque percipi a nobis potest, salutem nostram ex cruce ipsa et ex co qui pro nobis ligne illi affixus est pendere ». È il mysterium absconditum a saeculis, di cui parla s. Paolo (Eph. 3, 9; Col. 1, 26; Rom. 16, 25).
16:26
Dio rivelò agli angeli in una visione profetica il mistero dell'Incarnazione che Egli ha voluto da tutta l'eternità (Rom. 16, 26). La maggior parte di questi spiriti puri adorò il Cristo futuro. …
Riferiscono infatti o suppongono i vari elementi da cui risulta che lo scrittore sacro è un « profeta » (Mt. 26, 56; Lc. 18, 31; 24, 25; Rom. 16, 26; Hebr. 1, 1-2, ecc.), che scrive sotto l'influsso di Dio che lo riempie di Spirito Santo (Os. 9, 7; Mich. 3, 8; Ez. 2, 2; 3, 12; 8, 13; 11, 5, 24; Zach. 7, 12; II Sam. 23, 2; Eccl. …
16:27
… Amen », usitatissima presso gli Ebrei (v. Rom. 16, 27; Hebr. 13, 21); si usa anche oggi, sola, nella liturgia mozarabica; dai Greci e dai Latini si premette « Et nunc et semper et ». Proprio delle sole Chiese occidentali (esclusa la Spagna), …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.