He inferreth of the foresaid, that it shal be incomparably more damnable for them to neglect the nevv Testament then the old, 3 considering the irrefragable authoritie of the Apostles also. 5 Then he prosecuteth the excellencie of Christ aboue the Angels, 9 vvho neuertheles, vvas made lesser then Angels, to suffer and die for men, to destroy the dominion of the Diuel, 15 to deliuer men from feare of death, 17 and to be a fitte Priest for men.
1Therefore ought we more diligently to observe the things which we have heard lest perhaps we should let them slip.Fa perciò di mestieri, che noi tanto maggior attenzione prestiamo alle cose udite, affinchè per disgrazia non ci perdiamo.THERFORE more aboundantly ought vve to obserue those things vvhich vve haue heard: lest perhaps vve runne out.Propterea abundantius oportet observare nos ea quæ audivimus, ne forte pereffluamus. 2For if the word spoken by angels became steadfast and every transgression and disobedience received a just recompense of reward:Imperocché se la parola pronunziata dagli Angeli fu stabile, e qualunque prevaricazione, e disubbidienza ricevè la giusta retribuzione della mercede:For if the vvord that vvas spoken by Angels, became sure, and al preuarication and disobedience hath receiued a iust retribution of revvard:Si enim qui per angelos dictus est sermo, factus est firmus, et omnis prævaricatio, et inobedientia accepit justam mercedis retributionem: 3How shall we escape if we neglect so great salvation? Which, having begun to be declared by the Lord, was confirmed unto us by them that heard him.Come averemo noi scampo, se poco conto faremo di una salute si grande? La quale principiato avendo ad essere annunziata dal Signore, è stata a noi confermata da quegli, che l'avevano udito,hovv shal vve escape if vve neglect so great saluation? vvhich vvhen it vvas begonne to be declared by our Lord, of them that heard vvas confirmed on vs,quomodo nos effugiemus si tantam neglexerimus salutem ? quæ cum initium accepisset enarrari per Dominum ab eis, qui audierunt, in nos confirmata est, 4God also bearing them witness by signs and wonders and divers miracles and distributions of the Holy Ghost, according to his own will.Concorrendo con la loro testimonianza quella di Dio per mezzo dei segni, e de' prodigj, e de' varj miracoli, e de' doni dello Spirito santo distribuiti secondo la sua volontà.God vvithal testifying by signes, & vvonders, and diuers miracles, & distributions of the holy Ghost according to his vvil.contestante Deo signis et portentis, et variis virtutibus, et Spiritus Sancti distributionibus secundum suam voluntatem. 5For God hath not subjected unto angels the world to come, whereof we speak.Imperocché non agli Angeli assoggettò Dio il mondo futuro, di cui parliamo.For not to Angels hath God made subiect the world to come, whereof vve speake.Non enim angelis subjecit Deus orbem terræ futurum, de quo loquimur. 6But one in a certain place hath testified, saying: What is man, that thou art mindful of him? Or the son of man, that thou visitest him?Or uno protestò in certo luogo, dicendo: che è l'uomo, che tu di lui ti risovvenga, od il figliuolo dell'uomo, che tu vada a visitarlo?But one hath testified in a certaine place, saying: Vvhat is man, that thou art mindeful of him: or the sonne of man, that thou visitest him?Testatus est autem in quodam loco quis, dicens: Quid est homo quod memor es ejus, aut filius hominis quoniam visitas eum ?
7Thou hast made him a little lower than the angels: thou hast crowned him with glory and honour and hast set him over the works of thy hands.Lo hai fatto per alcun poco inferiore agli Angeli: lo hai coronato di gloria, e di onore: e lo hai costituito sopra le opere delle tue mani.Thou didst minish him litle lesse then Angels: with glorie and honour thou hast crovvned him, and constituted him ouer the vvorkes of thy handes.Minuisti eum paulo minus ab angelis: gloria et honore coronasti eum: et constituisti eum super opera manuum tuarum. 8Thou hast subjected all things under his feet. For in that he hath subjected all things to him he left nothing not subject to him. But now we see not as yet all things subject to him.Le cose tutte hai tu soggettate ai piedi di lui. Or quando egli ha soggettate a lui tutte le cose, nulla cosa ha lasciato a lui non soggetta. Adesso però non veggiamo ancora soggette a lui tutte le cose.Al things hast thou made subiect vnder his feete. For in that he subiected al things to him, he left nothing not subiect to him. But novv vve see not as yet al things subiected to him.Omnia subjecisti sub pedibus ejus. In eo enim quod omnia ei subjecit, nihil dimisit non subjectum ei. Nunc autem necdum videmus omnia subjecta ei. 9But we see Jesus, who was made a little lower than the angels, for the suffering of death, crowned with glory and honour: that, through the grace of God he might taste death for all.Ma quel Gesù, che per alcun poco fu fatto inferiore agli Angeli per la passione della morte lo veggiamo coronato di gloria, e di onore: onde per grazia di Dio gustasse per tutti la morte.But him that vvas a litle lessened vnder the Angels, vve see IESVS, because of the passion of death, crovvned vvith glorie and honour: that through the grace of God he might tast death for al.Eum autem, qui modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum: ut, gratia Dei, pro omnibus gustaret mortem. 10For it became him for whom are all things and by whom are all things, who had brought many children into glory, to perfect the author of their salvation, by his passion.Imperocché era conveniente, che quegli, per cui (sono) tutte le cose, e per opera di cui (son) tutte le cose, il quale molti figliuoli avea condotti alla gloria, perfezionasse per via de' patimenti il condottiere della loro salute.For it became him for vvhom al things, and by vvhom al things, that had brought many children into glorie, to consummate the author of their saluation, by his passion.Decebat enim eum, propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummare.
11For both he that sanctifieth and they who are sanctified are all of one. For which cause he is not ashamed to call them brethren, saying:Imperocché e il santificatore, e i santificati (son) tutti da una sola cosa. Per lo che non ha rossore di chiamargli fratelli, dicendo:For he that sanctifieth, and they that be sanctified: al of one. For the which cause he is not ashamed to call them brethrē,Qui enim sanctificat, et qui sanctificantur, ex uno omnes. Propter quam causam non confunditur fratres eos vocare, dicens: 12I will declare thy name to my brethren: in the midst of the church will I praise thee.Annunzierò il nome tuo ai miei fratelli: canterò laude a te in mezzo alla Chiesa.saying, I vvil declare thy name to my brethren: in the middes of the Church vvil INuntiabo nomen tuum fratribus meis: in medio ecclesiæ laudabo te. 13And again: I will put my trust in him. And again: Behold I and my children, whom God hath given me.E di nuovo: io mi affiderò a lui. E di nuovo: eccomi, io, e i miei figliuoli, che Dio mi ha dati.praise thee. And againe, Ivvil haue affiance in him. And againe, Behold here am I and my children: vvhom God hath giuen me.Et iterum: Ego ero fidens in eum. Et iterum: Ecce ego, et pueri mei, quos dedit mihi Deus. 14Therefore because the children are partakers of flesh and blood, he also himself in like manner hath been partaker of the same: that, through death, he might destroy him who had the empire of death, that is to say, the devil:Perché adunque i figliuoli hanno comune la carne, ed il sangue, egli pure partecipò similmente alle medesime cose: affin di distruggere, morendo, colui, che avea della morte l'impero, cioè il diavolo:Therfore because the children haue communicated vvith flesh & bloud, him self also in like maner hath been partaker of the same: that by death he might destroy him that had the empire of death, that is to say, the Deuil:Quia ergo pueri communicaverunt carni, et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem: ut per mortem destrueret eum qui habebat mortis imperium, id est, diabolum: 15And might deliver them, who through the fear of death were all their lifetime subject to servitude.E affin di liberare coloro, i quali pel timor della morte stavano in ischiavitù per tutta quanta la vita.and might deliuer them that by the feare of death through al their life vvere subiect to seruitude.et liberaret eos qui timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti. 16For nowhere doth he take hold of the angels: but of the seed of Abraham he taketh hold.Imperocché in nessun luogo assunse gli Angeli, ma assunse il seme d'Abramo.For no vvhere doth he take Angels: but the seede of Abraham he taketh.Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahæ apprehendit.
17Wherefore, it behoved him in all things to be made like unto his brethren, that he might become a merciful and faithful high priest before God, that he might be a propitiation for the sins of the people.Laonde egli dovette essere totalmente simile ai fratelli, affinchè pontefice divenisse misericordioso, e fedele presso Dio, affinchè espiasse i peccati del popolo.Vvherevpon he ought in al things to be like vnto his brethren: that he might become a merciful and faithful high Priest before God, that he might repropitiate the sinnes of the people.Unde debuit per omnia fratribus similari, ut misericors fieret, et fidelis pontifex ad Deum, ut repropitiaret delicta populi. 18For in that wherein he himself hath suffered and been tempted he is able to succour them also that are tempted.Imperocché dall'aver egli patito, ed essere stato tentato, egli può altresì porger soccorso a coloro, che sono tentati.For in that vvherein him self suffered and vvas tempted: he is able to helpe them also that are tempted.In eo enim, in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis, qui tentantur, auxiliari.
2:1
Witham
Lest perhaps we should let them slip away,[Ver. 1. Ne forte pereffluamus, mepote pararrnomen.] or run out, like water out of leaking vessels, which is lost, and cannot be take up again. According to the letter it is, lest we run out; the sense must be, lest we do not sufficiently attend to these truths. (Witham)
2:2
Witham
For if the word spoken by the Angels, etc. That is, if the law delivered to Moses by Angels, became firm and was to be obeyed, and the transgressors punished, how much more is this true of the new law delivered by our Lord Jesus Christ himself, and preached by his disciples that heard him, and which hath been confirmed by so many miracles, and by so many gifts of the Holy Ghost, which the believers have received? (Witham)
2:4
The miraculous powers of the Almighty bestowed in the early ages[centuries] of the Church, for the establishment and propagation of the faith, became afterwards less frequent, as there was less need of them; but they have ever been totally withdrawn, as some pretend, nor has there passed a single age from that of the apostles down to the present time, in which several most evident and stupendous miracles have not been wrought in the Catholic Church.
2:5
Witham
God hath not put in subjection to the Angels the[Ver. 5. Orbem terrae futurum, ten oikoumenen ten mellousan.] world to come. By the world to come, is meant the Church of Christ to the end of the world, and succeeding to the state of those who served God under the old law. The former world, under the law of Moses, might be said to be subject to Angels, by whom that law was delivered; but the church of the new law is subject to Christ, its author and publisher. (Witham)
2:6
Witham
But one; to wit, the author of the 8th Psalm said, what is man, etc. that it, man, or mankind, considered in his own frail nature, corrupted by sin, guilty of eternal death, that thou shouldst be mindful of him, restore him to thy favour, and bestow such graces upon him? But the words of the psalm, and of St. Paul in this place, though they may be understood of every man, yet are to be taken as particularly spoken of Christ as man, or of the human nature of Christ, exalted by the real union with the divine person of the Son of God. (Witham)
If the sacred humanity of Jesus Christ spoke in this manner, when visited by the eternal word, with what humility ought a sinner to say: What is man?
2:7
Witham
Thou hast made him a little less than the Angels. Man's nature, even the human nature of Christ in itself, is inferior to the nature of Angels, though raised to a degree of dignity above other creatures. (Witham)
2:8
He left nothing subject to him. He speaks here of Christ, to whom God hath made all creatures subject, whether in heaven, earth, or hell; whether they have been, or shall be hereafter, as to the judge and the head of all.
Witham
But now we see not as yet all things subject to him. This will only be at the end of the world. At present the devils and the wicked make opposition against Christ and his elect. (Witham)
2:9
Witham
But we see (by faith) Jesus, who as man, by his sufferings and death, was made less than the Angels, nay, despised as the last of men; now, by his glorious resurrection and ascension, and by the submission all nations pay to him, who believe in him and worship him, crowned with glory and honour. And he submitted himself willingly to all those sufferings, even to the death of the cross, that by the grace of God he might taste death for all; or, as we read in the Syriac version, for every man: therefore not only for the predestinate or the elect, who are saved. (Witham)
2:10
Witham
For it became him, etc. He gives the reasons for which the Son of God would become man and suffer death, not that this was absolutely necessary, but a convenient means to manifest the goodness, the wisdom, and the justice of God, by the incarnation and death of his Son; that having decreed to bring many sons, or children, to eternal glory, he was pleased to send his divine Son to become man, and so to consummate the Author[Ver. 10. Authorem salutis eorum per passionem consummare, not consummari, teleiosai.] of man's salvation by suffering; that is to make him a perfect and consummate sacrifice of expiation for the sins of all men, and to satisfy the justice of God in the most perfect manner. (Witham)
Challoner
By suffering, Christ was to enter into his glory, (Luke 24:26.) which the apostle here calls being made perfect. (Challoner)
In this and the above verses we may observe three different states of Jesus Christ. The first, that of his humiliation by his passion and death; the second, that of his glory at his resurrection and ascension into heaven; the third, that of his consummated glory in heaven after the last judgment. In his first state, viz. his passion, he was made not only less than the Angels, but as the last of men; novissimus virorum. In his second, all power was given to him in heaven and earth; but this power he will not fully exercise till after the general judgment, when all things, without exception, will be made subject to him; and this is the third state, the permanent state of his glory, which is never to end. To thy sovereign power, O divine Jesus, subject my mind, will, and heart, and make my hitherto rebellious heart in all things conformable to thy sacred and loving heart.
2:11
Witham
For both he who sanctifieth, (that is, our Redeemer, who sanctifieth, or has obtained sanctification for all, by sacrificing himself on the cross) and they who are sanctified, are all of one; have the same human nature, and are from the same first parent Adam, whose Son, (Christ) as man, was; on which account he calls men his brethren. See (John 20:17.; Psalm 21:23.), in which is a clear prediction of Christ's sufferings, where it is said: I will declare thy name to my brethren, etc. (Witham)
2:13
Christians are the disciples and children of Jesus Christ, begotten upon the cross, and offered with him and through him to his Father. Happy they who ratify this offering and consummate this sacrifice, by works of mortification and penance!
2:14
Witham
That, through death, he might destroy the power of him who had the empire of death, who, by tempting men to sin, had made them slaves to him and to eternal death; so that they lived always slaves to the devil, under a miserable fear of death, and liable to eternal death. (Witham)
2:15
The devil, by exciting men to sin, made them liable to a temporal and eternal death; he was, therefore, the prince of death, both as to soul and body. Jesus Christ, the life and source of life, has by his death destroyed sin and vanquished the devil; he has, at once, triumphed over the prince of death, and death itself; and by the assurance which he has given us of eternal life, has delivered us from the terrible apprehensions of dying. To a good Christian, death is the termination of misery and the beginning of eternal happiness; why, therefore, should we be afraid to die? We ought rather, with St. Paul, to say: I desire to be dissolved, and to be with Christ.
2:16
Witham
For nowhere doth he take hold of the Angels.[Ver. 16. Nusquam enim Angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit, epilambanetai, assumit, vel assumpsit.] Literally, that he apprehendeth, or layeth hold on the Angels; that is, according to the common interpretation, we nowhere find that he hath united their nature to his divine person to save them, though a great part of them had also sinned and fallen from heaven. But he taketh the seed of Abraham; that is he became man of the seed or race of Abraham, to redeem or save mankind. (Witham)
Challoner
Nowhere, etc. That is, he never took upon him the nature of Angels, but that of the seed of Abraham. (Challoner)
2:17
Witham
To be made like to his brethren in all things; (sin always excepted) that is to be tempted, to suffer, to die, that having the true nature of a suffering man, he might become a merciful high priest, fit to compassionate us in our sins, in our temptations and sufferings. (Witham)
2:10
Perfect by his passion.... By suffering, Christ was to enter into his glory, Luke 24.26, which the apostle here calls being made perfect.
2:16
2:1
As that vvhich runneth out of a broken vessel, or that rūneth by, is lost.
〈Greek〉
2:3
Concordanza Mar. 16, 20.
2:6
Concordanza Ps. 8, 5.
2:7
2:8
Concordanza Philip. 2, 8.
2:9
This proueth against the Caluinists that Christ by his Passiō merited his owne glorification. which they would not for shame deny of Christ, but that they are at a point to deny al meritorious workes, yea euē in Christ also. and therfore they translate also this sentēce heretically, by transposing the wordes. In the Bible printed the yere 1579.
2:12
Concordanza Ps. 21, 23
2:13
Concordanza Ps. 17, 3.
Concordanza Es. 8, 18.
2:14
Concordanza Ose. 13, 14. 1 Cor. 15, 54.
2:16
The dignitie of man, in that Christ tooke our nature vnto his person in Deitie, and not the nature of Angels.
2:1
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.2.4
… For Scripture testifies that the “devil had already put it into his heart to betray Him.” And therefore Solomon rightly commanded, saying, “Keep thy heart with all diligence.” And the Apostle Paul warns us: “Therefore we ought to give the more earnest heed to the things which we have heard, lest perhaps we should let them slip.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.13
… For if the word spoken by Angels was stedfast, and every transgression and disobedience received a just recompense of reward; how shall we escape, if we neglect so great salvation; which at the first began to be spoken by the Lord, and was confirmed unto us by them that heard Him
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 3
… spoken concerning the Son, both what related to the Economy, and what related to the Creation, and to His sovereignty, and having shown His co-equal dignity, and that as absolute Master He ruleth not men only but also the powers above, he next exhorts them, having made out his argument, that we ought to give heed to the things which have been heard. (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.28
… and if she offend her husband, they must part. “A continual dropping on a wintry day” turns a man out of doors, and so will a contentious woman drive a man from his own house. She floods his house with her constant nagging and daily chatter, and ousts him from his own home, that is the Church. Hence the same Solomon previously commands:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 3.11
… God also bearing them witness, both with signs and wonders, and with divers miracles, and gifts of the Holy Ghost, according to His own will.”
2:2
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.34
… This region, therefore, I call Abraham’s bosom. Although it is not in heaven, it is yet higher than hell, and is appointed to afford an interval of rest to the souls of the righteous, until the consummation of all things shall complete the resurrection of all men with the “full recompense of their reward.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 17
… 38 .) Do you mark that thence comes the root, and that “salvation is from the Jews?” ( John iv. 22 .) “With the Angel,” it says, “which spake unto him.” ( Rom. xi. 16 .) Lo, again he affirms that it was He (Christ) that gave the Law, seeing Moses was with “Him” in the Church in the wilderness.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 3
Ver. 2, 3 . “For if the word spoken by Angels” (saith he) “was steadfast, and every transgression and disobedience received a just recompense of reward; how shall we escape if we neglect so great salvation, which at the first began to be spoken to us by the Lord, and was confirmed unto us by them that heard Him?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.50
… “For if the word spoken by angels was stedfast, and every transgression and disobedience received a just recompense of reward, how shall we escape if we neglect so great salvation?”
2:3
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. A Sectional Confession of Faith 23
… Moreover, in the Epistle to the Hebrews he writes again thus: “How shall we escape, if we neglect so great salvation; which at the first began to be spoken by the Lord, and was confirmed unto us by them that heard Him; God also bearing them witness, both with signs and wonders, and with divers miracles, and gifts of the Holy Ghost?”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.3
… “He shall bear witness of Me.” The Spirit, then, is a witness of the Son. He who is a witness knows all things, as God the Father is a witness. For so you read in later passages, for our salvation was confirmed to us by God bearing witness by signs and wonders and by manifold powers and by distributions of the Holy Spirit.
2:4
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 29
… Not that I have at other times been silent; for on this subject alone I am full of youthful strength and daring; but the fact is that under present circumstances I am even more bold to declare the truth, that I may not (to use the words of Scripture) by drawing back fall into the condemnation of being displeasing to God.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 3
How then was it confirmed? What if those that heard were forgers? saith some one. This objection then he overthrows, and shows that the grace was not human. If they had gone astray, God would not have borne witness to them; for he subjoined (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.50
… preached in the whole world, not only by those who had seen and heard Him both before His passion and after His resurrection, but also after their death by their successors, amid the horrible persecutions, diverse torments and deaths of the martyrs, God also bearing them witness, both with signs and wonders, and divers miracles and gifts of the Holy Ghost,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.19
… For elsewhere also, when he had mentioned many gifts, “All these,” he says, “worketh that one and the self-same Spirit, dividing to each severally as He will.” And this word is found also in the Epistle to the Hebrews, where it is written, “God also bearing witness both with signs and wonders, and with divers miracles, and gifts of the Holy Ghost.”
2:5
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 14
… and there was not in Him attractiveness or glory. And we saw Him, and He had not attractiveness or grace; but His mien was unhonoured, deficient in comparison of the sons of men,” “a man set in the plague, and knowing how to bear infirmity:” to wit as having been set by the Father “for a stone of offence,” and “made a little lower” by Him “than angels,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 66.4
… nor ought we to suffer our suppliant and mourning brethren to be cruelly despised and trodden down by the haughty presumption of some, since it is written, “But the man that is proud and boastful shall bring nothing at all to perfection, who has enlarged his soul as hell.”
2:6
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 14
… wherefore God hath blessed Thee unto eternity. Gird Thee Thy sword around Thy thigh, most potent in Thy bloom and beauty!” while the Father withal afterwards, after making Him somewhat lower than angels, “crowned Him with glory and honour and subjected all things beneath His feet.”
2:7
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.20
… having put over Him our flesh, and ‘being found in fashion as a man,’ if He were questioned by those who saw Him thus and marvelled, would say, ‘The Lord created Me the beginning of His ways for His works,’ and ‘He formed Me to gather together Israel.’ This again the Spirit foretells in the Psalms, saying, ‘Thou didst set Him over the works of Thine hands
2:8
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.11
… all things, being, indeed, after the flesh, of the people, of the Jews, but yet at the same time God over all, blessed for ever, having a Name which is above every name, it being said of Him, “Thou hast put all things in subjection under His feet.” But in making all things subject to Him, He left nothing that is not subject, even as the Apostle hath said.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.13
… But when all things shall be subdued unto Him, then shall the Son also Himself be subject unto Him, that put all things under Him, that God may be all in all.” Thus also the same Apostle said to the Hebrews: “But now we see not yet all things put under Him.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.14
170. However , lest anyone should cavil, see what care Scripture takes under divine inspiration. For it shows to us in what Christ is made subject to God, whilst it also teaches us in what He made the universe subject to Himself. And so it says: “Now we see not yet all things put under Him.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
“What is man that Thou art mindful of him, or the son of man that Thou visitest him? Thou madest him a little lower than the angels: Thou crownedst him with glory and honor.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 8.12
… not be allowed to understand it otherwise, the Apostle enjoins it to be believed thus, when he says, “He being excepted which put all things under Him.” And to the Hebrews he uses this very testimony from this Psalm, when he would have it to be understood that all things are in such sort put under our Lord Jesus Christ, as that nothing should be excepted.
2:9
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.40
… It was from His sense of that goodness that He answered him who addressed the Only-begotten with the words “Good Master,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.6
… Should any one stumble at our saying that the Saviour in becoming man was made lower than the Holy Spirit, we ask him to consider the words used in the Epistle to the Hebrews,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 9
… “For the love of Christ constraineth us; because we thus judge, that if one died for all, then all died, and He died for all that we should no longer live unto ourselves, but unto Him Who for our sakes died and rose again,” our Lord Jesus Christ. And, again: “But
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 39
… but rather let him marvel that by so ordinary a means things divine have been manifested to us, and that by death immortality has reached to all, and that by the Word becoming man, the universal Providence has been known, and its Giver and Artificer the very Word of God. 3. For He was made man that we might be made God
san Basilio † 379 d.C. The Letters 8.5
… In what is it extraordinary that He who “is the Word and was made flesh” confesses His Father to be greater than Himself, when He was seen in glory inferior to the angels, and in form to men? For “Thou hast made him a little lower than the angels,” and again “Who was made a little lower than the angels,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.8
62. If you pronounce Him less than the Father in this respect, I cannot deny it; nevertheless, to speak in the words of Scripture, He was not begotten inferior, but “made lower,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.8
105. But in the faith of the Church one and the same is both Son of God the Father and Son of David. For the mystery of the Incarnation of God is the salvation of the whole of creation, according to that which is written: “That without God He should taste death for every man;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.14
… For it shows to us in what Christ is made subject to God, whilst it also teaches us in what He made the universe subject to Himself. And so it says: “Now we see not yet all things put under Him.” For we see Jesus made a little lower than the angels for the suffering of death.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
[3.] Then again there is another consolation if indeed He who is hereafter to have all put in subjection under Him, hath Himself also died and submitted to sufferings innumerable. (
2:10
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Oration of Eusebius 12.1
… but entirely independent of all things else, he pervades the depths of unexplored and secret wisdom. The sacred oracles teach us to acknowledge him as the only true God, apart from all corporeal essence, distinct from all subordinate ministration. Hence it is said that all things are from him, but not through him.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. To the Bishops of Egypt 2
… And how is it that John, passing over that other, relates of this One, saying, ‘All things were made by Him; and without Him was not any thing made ?’ If all things that were made by the will of God were made by Him, how can He be Himself one of the things that were made? And when the Apostle says, ‘For whom are all things, and by whom are all things
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 5
… “God is faithful,” it is said, “by whom ( δι᾽ οὖ ) ye were called unto the fellowship of his Son,” and “Paul an apostle of Jesus Christ by ( διά ) the will of God;” and again, “Wherefore thou art no more a servant, but a son; and if a son, then an heir through God.” And “like as Christ was raised up from the dead by ( διά ) the glory of God the Father.”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 8
… doeth the Son likewise;” but He enjoys our wonder at all that comes to pass out of the glory which comes to Him from the Only Begotten, rejoicing in the Doer Himself as well as in the greatness of the deeds, and exalted by all who acknowledge Him as Father of our Lord Jesus Christ, “through whom [by whom, A.V.] are all things, and for whom are all things.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.10
… “A Hymn beseems Thee, O God, in Sion.” In Greek this is: Σοί πρέπει ὕμνος ὁ θεὸς ἐν Σιών . And the Apostle says: “Speak the things which become sound doctrine.” And elsewhere: “For it beseemed Him through Whom are all things and for Whom are all things, in bringing many sons unto glory, to make the Captain of their salvation perfect through sufferings.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.7
… even as the Apostle showed, saying that all things exist because of the Son of God, for we read as follows: “But it was fitting that He, through Whom and because of Whom are all things, after bringing many sons to glory, should, as Captain of their salvation, be made perfect through suffering.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
… Which he would not have done, had it been [an expression] of inferiority, and only applicable to the Son. And what he says is this:—He has done what is worthy of His love towards mankind, in showing His First-born to be more glorious than all, and in setting Him forth as an example to the others, like some noble wrestler that surpasses the rest.
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 29
… and entered into the holy City,” that city, doubtless, of which the Apostle says, “Jerusalem which is above is free, which is the Mother of us all.” As also he says again to the Hebrews, “It became Him, for Whom are all things, and by Whom are all things, Who had brought many sons into glory, to make the Author of their salvation perfect through suffering.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 7.11
… On your own possessions, where ye will needs be lords, ye have dared to fix the titles of the great Owner. He recognizes His own titles; He vindicates to Himself His own possession. He does not cancel the titles, but enters in and takes possession. So in one that comes to the Catholic Church, his baptism is not cancelled, that the title of the commander
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 1.6
… But if any one may also apply the expression to the Father himself, yet would it now be even more fitly said of the Word; because he was not changed by having become man, but as the Apostle says, ‘Jesus Christ, the same yesterday, to-day, and forever.’ But what could persuade them to say that he was made on our account, when Paul has expressly declared
2:11
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.39
… Now, in respect of wisdom and power, we have both forms of the statement, the relative and the absolute; but in respect of sanctification and redemption, this is not the case. Consider, therefore, since
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 4
… but in so far as He is the First-begotten, He has deemed it worthy of Him to give the name of brethren to all those who, subsequently to and by means of His pre-eminence, are born again into the grace of God through the adoption of sons, according to the truth commended to us by apostolic teaching.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.8
61. For I imagine that what followeth, “I am a companion of all them that fear Thee, and keep Thy commandments” ( ver. 63 ), doth relate to the Head Himself, as it is in the Epistle which is inscribed to the Hebrews: “Both He that sanctifieth and they who are sanctified are all of one: for which cause He is not ashamed to call them brethren.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 1.7
… for it is written—‘ All the power of God went out of the land of Egypt .’ The canker-worm and the locust are said to be ‘ a great power .’ And elsewhere it is written, The God of powers is with us, the God of Jacob helper .’ To which may be added that we are God’s own not simply, but because the Son called us ‘ brethren
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
Orth. —Are you not acquainted with the passage in the Epistle to the Hebrews in which the divine Paul says “For which cause He is not ashamed to call them brethren saying ‘I will declare thy name unto my brethren, in the midst of the Church will I sing praise unto Thee.’ And again, ‘Behold I and the children which God hath given me.’”
Pseudo-Cyprian On the Glory of Martyrdom 3
… still he stands immoveable, the stronger for his sufferings, revolving only this in his mind, that in that brutality of the executioners Christ Himself is suffering
2:12
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 6
… For, my brethren, the habitation of our heart is a holy temple to the Lord. For again saith the Lord, “And wherewith shall I appear before the Lord my God, and be glorified?” He says, “I will confess to thee in the Church in the midst of my brethren; and I will praise thee in the midst of the assembly of the saints.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Sententia Dionysii. (Defence of Dionysius.) 10
… Since thus also has the Saviour said: ‘I am the vine, ye are the branches, My Father is the husbandman.’ For we are akin to the Lord according to the body, and for that reason he said (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
… For though we be “of one,” yet He sanctifieth and we are sanctified: and great is the difference. Moreover “He” is of the Father, as a true Son, that is, of His substance; “we,” as created, that is, brought out of things that are not, so that the difference is great. Wherefore he says, “He is not ashamed to call them brethren” (
2:13
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.1
… “For behold,” He says, “I and the children whom God hath given Me
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
This indeed he brings forward naturally. But this (
2:14
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.8
… for “through death He brought to nought him that hath the power of death, that is, the devil, and delivered all them who through fear of death were all their lifetime subject to bondage.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.9
… rise again,” they were “exceeding sorry,” giving heed to the fact that He was about to be delivered up into the hands of men, and that He would be killed, as matters gloomy and calling for sorrow, but not attending to the fact that He would rise on the third day, as He needed no longer time “to bring to nought through death him that had the power of death.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 9
… 4. And that it was in order to the sacrifice for bodies such as His own that the Word Himself also assumed a body, to this, also, they refer in these words
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.14.8
… For in that He Himself hath suffered being tempted, He is able to succour them that are tempted. Wherefore, holy brethren, partakers of a heavenly calling, consider the Apostle and High Priest of our profession, Jesus; who was faithful to Him that made Him
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.20
… This the Apostle, learning from Him, thus sets forth, ‘Forasmuch then as the children are partakers of flesh and blood, He also Himself likewise took part of the same; that through death He might bring to nought him that had the power of death, that is, the devil, and deliver them who through fear of death were all their lifetime subject to bondage
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… I mean His resurrection, whereby ‘He destroyed him that had the power of death, that is, the devil
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 13
… Let us be mindful of Him Who was sacrificed in the days of the Passover; for we celebrate this, because Christ the Passover was sacrificed . He Who once brought His people out of Egypt, and hath now abolished death, and him that had the power of death, that is the devil
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 60
… For flesh He offered, and gave Himself for us, in order that undergoing death in it, ‘He might bring to nought him that had the power of death, that is, the devil
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.11
… But He was baptized not that He might receive remission of sins, for He was sinless; but being sinless, He was baptized, that He might give to them that are baptized a divine and excellent grace. For since the children are partakers of flesh and blood, He also Himself likewise partook of the same
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 19.4
… What then did each of you stand up and say? “I renounce thee, Satan,”—thou wicked and most cruel tyrant! meaning, “I fear thy might no longer; for that Christ hath overthrown, having partaken with me of flesh and blood, that through these He might by death destroy death
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.23
23. This is the wish of our schoolmaster the law, of the prophets who intervened between Christ and the law, of Christ who is the fulfiller and end of the spiritual law; of the emptied Godhead, of the assumed flesh,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 12.4
… For Christ also likewise, when it was possible for him to abide in His own honour and deity, not only so far emptied Himself as to take the form of a slave, but also endured the cross, despising the shame, that he might by His own sufferings destroy sin, and by death slay death.
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 6.2
… For Jesus, the great High Priest (as Zechariah says ), Who offered up his own lamb, that is, His own Body, for the sin of the world; Who, by reason of the children that are partakers of flesh and blood, Himself also in like manner took part with them in blood
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 8.5
… for which reason the original evil, the devil, is called both “death,” and the inventor of death: and he is also said by the Apostle to have the power of death
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.1
… “For behold,” He says, “I and the children whom God hath given Me .” He Who for our sakes was partaker of flesh and blood has recovered you, and brought you back to the place whence ye strayed away, becoming mere flesh and blood by sin
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.11
84. Let us now review a whole passage in order. “Seeing, then, that the sons have parts of flesh and blood, He too likewise was made to have part in the same, to the end that by death He might overthrow him who had the power of death.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
And again he indicates the superiority and the great interval [between us], by what follows (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
[1.] Paul wishing to show the great kindness of God towards man, and the Love which He had for the human race, after saying: “Forasmuch then as the children were partakers of blood and flesh, He also Himself likewise took part of the same” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 7
But was “in all points tempted like as we are, yet without sin.” Observe how both above he has used the word “in like manner,” and here “after the likeness.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.50
… “Forasmuch then,” says he, “as the children are partakers of flesh and blood, He also Himself likewise took part of the same; that through death He might destroy him that had the power of death, that is, the devil; and deliver them who through fear of death were all their lifetime subject to bondage.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.51
Hence the Lord Himself willed to die, “in order that,” as it is written of Him, “through death He might destroy him that had the power of death, that is, the devil; and deliver them who through fear of death were all their lifetime subject to bondage.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 26
… and this is our price which He paid to redeem us from death. Now, this truth their contention labours hard to make of none effect; for human nature is maintained by them to be such, that with free will it wants no such ransom in order to be translated from the power of darkness and of him who has the power of death,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… although this itself afterwards destroyed the power of death through union with the God who had assumed it;
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
“The Father’s Word, born of the Virgin, is named man, though being by nature God as partaking of flesh and blood like us
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
Eran. —“Forasmuch then as the children are partakers of flesh and blood, He also Himself likewise took part of the same that through death He might destroy him that hath the power of death…and deliver them who through fear of death were all their life subject to bondage.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… “For verily He took not on Him the nature of angels; but He took on Him the seed of Abraham.” And again; Forasmuch then as the children are partakers of flesh and blood, He also Himself likewise took part of the same.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 26
… At the end of the ages is fulfilled that which was ordained from all eternity: and in the presence of realities, when signs and types have ceased, the Law and prophecy have become Truth: and so Abraham is found the father of all nations, and the promised blessing is given to the world in his seed: nor are they only Israelites whom blood and flesh
2:15
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… and whereas He is Son of God, He became Son of man also. And as to the object he will understand, that, wishing to annul our death, He took on Himself a body from the Virgin Mary; that by offering this unto the Father a sacrifice for all, He might deliver us all, who by fear of death were all our life through subject to bondage
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 61
… Whence by the good pleasure of the Father, being true God, and Word and Wisdom of the Father by nature, He became man in the body for our salvation, in order that having somewhat to offer for us He might save us all, ‘as many as through fear of death were all their life-time subject to bondage.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
Ver. 15 . “And should deliver them,” he says, “who through fear of death were all their lifetime subject to bondage.” Why (he means) do ye shudder? Why do you fear him that hath been brought to nought? He is no longer terrible, but has been trodden under foot, hath been utterly despised; he is vile and of no account. ( 2 Tim. i. 10 .)
2:16
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Hail! rejoice, O Jerusalem, for the Lord reigneth in the midst of thee. That Lord, I say, who in His simple and immaterial Deity, entered our nature, and of the virgin’s womb became ineffably incarnate; that Lord, who was partaker of nothing else save the lump of Adam, who was by the serpent tripped up. For the Lord laid not hold of the seed of angels
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 59
… if, that is, it is as you say co-essential with the Body. Or what need was there even of the Word coming among us, to put on what was coessential with Himself, or to change His own nature and become a body? For the Deity does not take hold
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 3
… According to this representation we ought to be better, yea, than the very angels, and greater than the Archangels, in that we have been honored above them all. God “took not hold of Angels,” as he says in writing to the Hebrews, “but He took hold of the seed of Abraham.” (
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
Orth. —Your introduction of the apostolic testimony is in season. If we assert that the instruction alike of the evangelists and of the apostles is of the same spirit, listen how the apostle interprets the words of the Gospel, for in the Epistle to the Hebrews he says, “Verily he took not on him the nature of angels, but he took on him the seed of Abraham.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 4.1.11
11. The divine Apostle calls the Lord Christ seed of Abraham. But if this is true, as true it is, then God the Word was not changed into flesh, but took on Him the seed of Abraham, according to the teaching of the Apostle himself.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 104
… For divine Scripture says that He was made man, not by mutation of the Godhead, but by assumption of human nature, of the seed of Abraham. This the divine Apostle openly says in the words “For verily He took not on Him the nature of angels, but He took on Him the seed of Abraham, wherefore in all things it behoved Him to be made like unto His brethren.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… He became man, and He so became by taking on Him our nature: So says the blessed Paul—“Who being in the form of God thought it not robbery to be equal with God, but made Himself of no reputation, and took upon Him the form of a servant.” And again: “For verily He took not on Him the nature of angels; but He took on Him the seed of Abraham.”
2:17
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 3
“The Firstborn of all creation.” “What then,” saith one, “Lo, He is a creature.” Whence? tell me. “Because he said ‘Firstborn .’ ” However, he said not “first created,” but “firstborn.” Then it is reasonable that he should be called many things. For he must also be called a brother “in all things.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.50
… and deliver them who through fear of death were all their lifetime subject to bondage.” Again, shortly after, he says: “Wherefore in all things it behoved Him to be made like unto His brethren, that He might be a merciful and faithful High Priest in things pertaining to God, to make reconciliation for the sins of the people.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.13
… Since, however, he transgressed the command of his Creator and became liable to death and corruption, the Creator and Maker of our race, because of His bowels of compassion, took on our likeness, becoming man in all things but without sin, and was united to our nature
2:18
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
… I will add yet another passage to those I have mentioned, because I think that it clearly tends to the same sense. I mean “In that He hath suffered being tempted, He is able to succour them that are tempted.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… He suffered much, He knows how to sympathize. And yet God is incapable of suffering: but he describes here what belongs to the Incarnation, as if he had said, Even the very flesh of Christ suffered many terrible things. He knows what tribulation is; He knows what temptation is, not less than we who have suffered, for He Himself also has suffered.
2:1
1. Propterea abundantius (id est magis, diligentius et vehementius) oportet observare (graece προσέχειν, id est attendere, et mentem applicare) nos ea quae audivimus, ne forte pereffluamus. Ostensa dignitate et praecellentia Christi capite I, hic hortatur et urget Apostolus Hebraeos, ut Christi doctrinam et legem attentius quam ante tota mente excipiant. Quasi dicat: Hactenus, o Hebraei, Christiani quidem fuistis, sed Mosi adhuc plus aequo addicti, Christum non tanti uti par erat fecistis, et aegre e lege Mosis vos abduci permisistis; idque quia non satis considerastis quis sit Moses, famulus scilicet; et quis sit Christus, scilicet Deus et Dominus omnium hominum et angelorum: jam vero postquam divinitatem et praeeminentiam Christi capite I vobis clare probavi et repraesentavi, agite, advertite, quis et quantus sit Christus, magisque et studiosius quam ante iis quae audivistis a Christo et Apostolis Christi intendite, ut Mosis et legis veteris memoriam et amorem plane ex animo vestro evellatis, totosque vos applicetis legi Christi cognoscendae et perficiendae, ac pro ea bonorum spoliationem omnemque persecutionem laeto et constanti animo perferatis. Ne forte pereffluamus. — Hoc est, ne instar perfluentis chartae, quae non retinet characteres, auditam doctrinam non retineamus, sed eam diffluere sinamus. Secundo et melius, quasi dicat: Ne velut vasa rimarum plena, sermonem Christi auditum quasi divini verbi suavissimum balsamum, memoria et mente non contineamus, sed irrecuperabiliter eum effluere sinamus. Est metaphora a vasis, quae cum rimosa sunt aquam aut liquorem alium non retinent, sed effluere sinunt, ita ut amplius colligi non possit juxta illud Eccli. xxi, 17: «Cor fatui quasi vas confractum, et omnem sapientiam non tenebit.» Sic Terentianus ille Parmeno: «Plenus, inquit, rimarum sum, hac illacque perfluo.» Unde nonnulli putant hic legendum non pereffluamus, sed perfluamus. Verum pereffluamus habent omnia exemplaria, idque significantius est quam perfluamus. Duo enim significat: primum, aquam e vase et sermonem e mente perfluere et elabi; secundo, aquam e vase, sermonem e mente lapsum dilabi, diffluere et perire, ut amplius recipi non possit. Unde S. Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius et Syrus sic explicant: ne effluamus vel pereffluamus, id est, inquiunt, ne excidamus a via salutis, et pereamus. Notat Chrysostomus hanc phrasim sumptam esse ex Proverb. III, 21, ubi Septuaginta habent υἱέ, μή παραρρυῇς, id est, fili, ne effluas, pro quo Hebraea et noster Interpres legunt: «Fili, ne effluant haec (sapientiae monita) ab oculis tuis.» Tertio, Barradius, tom. III, lib. I, cap. XXIII, sic explicat: «ne forte pereffluamus,» hoc est, ne forte negligentes et minime attenti mente, in alia negotia vel in cupiditates effluamus et distrahamur, ne forte attentionem in res alias, non in verba Dei, negligenter effundamus. Sicut enim vas pereffluit cum aquam quam continet effundit, sic auditor pereffluit cum attentionem ex mente effundit auditque negligenter. Verum secundus sensus, uti simplicior, ita germanior est.
2:2
2. Si enim qui per angelos dictus est sermo (id est, quae per angelos dictata est lex Exodi xix et xx), factus est firmus, etc.
2:3
3. Quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? — Quasi dicat: Si lex vetus per angelos data in Sina facta est firma, id est, confirmata a Deo fuit fulguribus, terraemotu, fumo, tonitru, etc., Exodi xix, 16, et maxime terribili praevaricantium vindicta: si, inquam, legis praevaricatores tantopere puniti sunt, v. g. cum adorarunt vitulum, Exodi xxxii, 28; cum fornicati sunt cum filiabus Moab, Num. xxv, 4 et 9; cum sabbatum violarunt, Num. xv, 35, et alias saepe cum contra Dominum, Mosem et Aaronem murmurarunt: quomodo et quanto gravius nos Christiani puniemur si negligamus salutem, id est Evangelium, quod animae salutem affert, quod non angeli, sed ipse Christus Dei Filius enarravit et sanxit, quodque Apostoli tot signis et miraculis confirmarunt, ut sequitur. 3. Quae (scilicet salus, id est, salutis Evangelium et annuntiatio) cum initium accepisset enarrari per Dominum (Christum), ab eis qui audierunt (id est, ab Apostolis) in nos (id est, usque ad nostra haec tempora) confirmata est, 4. contestante Deo signis et portentis et variis virtutibus (id est, potentibus miraculis), et Spiritus Sancti distributionibus (id est, donis linguarum, prophetiae et aliis, quae Spiritus Sanctus cuique distribuit) secundum suam voluntatem. — Hinc Calvinus, Beza, imo et Cajetanus probare conantur hanc epistolam non esse S. Pauli, quia, inquiunt, Paulus Galat. 1 ait se a nullo homine didicisse fidem et Evangelium, sed a solo Deo; hic autem significat se ab Apostolis in fide edoctum aut certe confirmatum esse. Respondeo: Non dicit hic Apostolus se ab Apostolis in fide confirmatum esse, sed ipsum Evangelium, id est, legem et dogmata Christi a Deo confirmata esse multis miraculis, idque saepius et continue ad sua usque tempora. Non ergo aliud dicit hic Apostolus quam quod Marcus cap. ultim., 20, cum ait: «Illi (Apostoli) autem profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis.» Haec autem signa paulo ante explicavit ibidem Christus dicens: «Signa autem eos qui crediderint, haec sequentur: in nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, et si mortiferum quid biberint, non eis nocebit: super aegros manus imponent, et bene habebunt.» Nota: Signa, portenta et virtutes re ipsa idem sunt, sed tantum connotato distinguuntur. Miracula enim dicuntur signa, quia indicia sunt veritatis et doctrinae, verique Prophetae et doctoris; eadem dicuntur portenta, id est, prodigia, quia tam naturae vim, usum et cursum, quam hominum scientiam et opinionem superant: unde ea suspiciunt et admirantur homines, quasi nova, insolita, transcendentia et divina. Eadem denique dicuntur virtutes, quia sunt opera virtutis et omnipotentiae Dei.
2:5
5. Non enim angelis subjecit Deus orbem terrae futurum. — Quasi dicat: Christo est auscultandum et parendum, non angelis; quia non angeli, sed Christus orbis est dominus et judex. Quaeres, quis hic vocetur «orbis terrae futurus»? Respondet primo S. Chrysostomus esse mundum hunc, qui tunc erat futurus cum Filius Dei erat in sua aeternitate, destinatusque et decretus erat a Patre mundi dominus. Secundo: Franciscus Ribera intelligit Ecclesiam Christi, quae erat futura cum Filius ageret apud Patrem, decernereturque parens et caput Ecclesiae per suam incarnationem futurae et nasciturae. Hanc enim dici putat orbem futurum, quia in ea futuri erant novi homines, nova respublica, nova lex, novus rex, nova Sacramenta, novum regnum Christi, non temporale, sed spirituale per fidem et gratiam, quibus inchoamus regnum coeleste, beatum et aeternum, quasi dicat Apostolus: Vos, o Hebraei, estis initium hujus orbis futuri, et hujus novi saeculi Christiani, quod non angelis, sed Christo subjectum est: quare non Mosi, non legi veteri, sed Christo ejusque novae legi parere, eamque constanter retinere debetis, cum non Mosi, imo nec angelis, sed Christo Deus vos atque omnes homines subjecerit. Sed valde improprie et obscure Ecclesia vocatur orbis terrae futurus, nec usquam in Scriptura ita nominatur. Itaque tertio, planissime et aptissime, Theodoretus, S. Thomas et Lyranus accipiunt orbem futurum post resurrectionem et judicium generale, quem Deus Pater in suo decreto et praedestinatione subjecit, et actu re ipsa subjiciet Christo in fine mundi: tunc enim Christus, victis plane omnibus suis hostibus, plenissimo triumpho, imperio et dominio, cum suis Sanctis in hoc orbe regnabit. Id patet ex vers. 8, ubi cum Paulus citasset illud psalmi: «Omnia subjecisti sub pedibus ejus,» subdit: «Nunc autem necdum videmus omnia subjecta ei,» quasi dicat: Sed videbimus omnia Christo subjecta in orbe futuro post resurrectionem: passim enim Hebraeos ad constantiam in fide et tolerantiam persecutionum excitat hic Paulus per spem beatitudinis et gloriae coelestis, futuraeque resurrectionis et innovationis mundi rerumque omnium. Hinc Isaiae IX, 6, Christus vocatur pater futuri saeculi, id est, Dominus Beatorum et totius mundi in resurrectione renovandi. Hinc etiam Isaiae LXV, 17, in futuro hoc orbe et saeculo dicitur creandus esse novus mundus, novi coeli, nova terra. Dices: Quomodo de hoc orbe addit Apostolus dicens: «De quo loquimur»? Hactenus enim non egit de resurrectione et futuro post eam orbe. Respondeo Apostolum de resurrectione et novo orbe in ea futuro egisse cap. I, vers. 12, cum ait: «Et velut amictum mutabis eos,» scilicet coelos in resurrectione; et vers. 6, ubi ait: «Et cum iterum (vel in resurrectione) introducit primogenitum in orbem terrae, dicit: Et adorent eum omnes angeli Dei»: ecce ad haec verba alludit Apostolus hic, et hic est orbis terrae futurus. Felix, qui hunc orbem futurum semper mente versat, ad eumque se componit!
2:6
6. Testatus est autem in quodam loco quis, dicens. — Ex testimonio Davidis, Psal. VIII, probat id quod dixit, scilicet orbem terrae futurum Christo esse subjectum. Nota: De Davide dicit «quis,» id est quidam, non per contemptum, sed quia loquitur Hebraeis, ait Chrysostomus, qui in Scripturis et in Psalmis erant versatissimi et peritissimi, quasi dicat: Ille quem nostis, et quotidie legitis ac teritis, scilicet David, dicit: Quid est homo quod memor es ejus. — Nota, Psalm. VIII celebrat Dei creatoris magnitudinem et beneficentiam, ex tot et tam miris ejus creaturis, ac praesertim ex homine, quem omnium quasi regem et dominum constituit. Id ita esse docet Nazianzenus, Theodoretus, Eusebius, Apollinarius in Catena Graecorum, in Psalm. VIII, et patet ex ipsis psalmi verbis: «Quoniam,» inquit, «videbo coelos, opera digitorum tuorum, lunam et stellas, quae tu fundasti; quid est homo quod memor es ejus? Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum: omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves universas, insuper et pecora campi, volucres coeli, et pisces maris.» Quis non videt hic describi dominium hominis in pecora et alia animalia, datum homini a Deo in prima sui creatione? Quis non videt hisce verbis alludere Psaltem, imo citare verba Dei Genes. I, 26, quibus ait: «Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et praesit piscibus maris et volatilibus coeli, et bestiis, universaeque terrae, omnique reptili quod movetur in terra»? Dices: Si hic psalmus canit excellentiam creaturarum, ac praesertim hominis cujuslibet, ergo male Paulus illum appropriat Christo homini. Respondeo, nego consequentiam. Pro quo nota, Scripturam admittere plures sensus litterales, praesertim cum unus alteri subordinatus est, cumque unus in altero quasi species in suo genere aut individuum in sua specie continetur et eminet. Tunc enim non tam duo, quam unus e duobus conflatus perfectusque est sensus. Psaltes ergo Psalm. VIII celebrat Dei magnificentiam, ex tot tantisque Dei creaturis, maxime hominibus; sed quia inter has creaturas et homines nobilissimus est et eminet Christus, hinc Christo prae caeteris non tantum allegorice, sed et litteraliter appropriatur hic psalmus, ut patet ex hoc loco Pauli, et ex Matth. xxi, 16, et ex 1 Cor. cap. xv, vers. 26. Simile est Deuter. xviii, 15, ubi dicitur: «Prophetam de Gente tua suscitabit tibi Dominus: ipsum audies, ut petisti a Domino Deo tuo in Horeb.» Primo enim per Prophetam hunc intelligit quoslibet veros Prophetas, puta Isaiam, Jeremiam, Oseam et alios. Secundo, per «Prophetam» proprie intelligit Christum, ut patet Act. cap. III, vers. 22, et cap. VII, vers. 37. Vide dicta Deuter. xviii, 15. Sic et hoc Psalm. VIII canit Psaltes magnificentiam Dei in genere ex creatione omnium rerum et hominum, sed maxime Christi, qui caput et vertex est omnium creaturarum et hominum, atque omnium admirandorum et creatorum nodus est, compendium et speculum; unde hebraice hic psalmus inscribitur למנצח lamnatsehach, id est, ut vertit Aquila, Theodotion et Quinta Editio, victori, scilicet mortis et diaboli Christo. Septuaginta vertunt, in finem, id est in Christum, qui finis est peccati et mortis, regnumque Satanae finivit et abolevit. Rursum plenum dominium in pisces, volucres et feras, de quo agit Psaltes vers. 8 et 9, soli Christo jam competit: homo enim Deo rebellis et in peccatum lapsus perdidit hoc perfectum dominium in bestias. Celebrat ergo Psaltes hoc Psal. VIII exaltationem hominis et humanitatis nostrae factam in Christo et per Christum, tanquam naturae nostrae ducem, principem et reparatorem. Ita S. Chrysostomus, Theodoretus, Hieronymus, Theophylactus et alii, vel hic vel in Psal. VIII. In Christo enim maxime resplendet Dei gloria et magnificentia, tum quia Christus unus inter omnes homines innocentiam et integritatem primaevae creationis humanae, ac consequenter dominium plenum in omnia animalia retinuit; tum quia in Christo et per Christum, inquit Chrysostomus, «Mors victa est, daemones vincti, coeli aperti sunt, Spiritus Sanctus missus est, servi liberi facti sunt, inimici filii, et homines angeli effecti sunt, imo Deus homo factus est, et homo factus est Deus.» Quid est homo quod memor es ejus? — Pendet hic versus a praecedenti in Psalm. VIII, qui sic habet: «Quoniam videbo coelos tuos, opera digitorum tuorum, lunam et stellas quae tu fundasti.» Deinde mox sequitur: «Quid est homo quod memor es ejus?» quasi dicat: Cum tuorum coelorum ac stellarum, o Domine, amplitudinem, motum, pulchritudinem ac multitudinem et ordinem scrutor, contemplor, haecque omnia servire homini, esseque locum ejus beatitudini praeparatum cogito et meditor, admirabundus exclamo: Quid est, quantula res est homo, quod ita visitas eum? Quanta est tua, o Domine, dignatio, qua homuncionis ita es memor, ita eum curas et praevenis tua benevolentia totque beneficiis? Praesertim quod in Christo et per Christum ipsum ita evexeris et evehas indies in coelum usque. Nota: Pro «homo» hebraice אנוש enos, id est miser, fragilis, infirmus, aerumnosus: sicut enim homo dicitur adam, ratione materiae, quia ex adama, id est terra, formatus est Adam, quasi homo ab humo; et sicuti idem homo ratione animae dicitur איש isch, id est quasi אש, id est ignis; nam, ut ait Poeta, «igneus est illis (animabus) vigor et coelestis origo»: ita homo post lapsum in peccatum et aerumnas dicitur «enos,» quasi אנוש anus, id est, desperatae salutis, et certae morti destinatus. Secundo, enos hic alludit ad radicem נשה nasa, id est oblivisci, ut littera א in enos non sit radicalis, sed semantica: sicque enos idem est quod obliviosus vel oblivioni tradendus, quasi dicat: Quis est ille «enos,» id est, obliviscens homo et stupidus, qui tam tui, o Domine, quam suae salutis obliviscitur, ut ejus recorderis? Quis est «enos,» id est, ille aerumnosus, desperatus, memoria indignus, imo morti et oblivioni brevi tradendus, ut tu, Domine, ejus recordari digneris, itaque recordari, ut eum lapsum eriges, adeoque Christo Deo unire, et per Christum salvare et glorificare cogites et destines? Ita Origenes et Hesychius in Psal. VIII. Enos ergo dicitur homo infirmus et incurabilis, ac si solus homo sit inter omnes creaturas incurabilis: qui a nemine, nisi a solo Deo curari possit, quique salutem et bona sua omnia ab uno Deo exspectare debeat, ac proinde qui, si sapit, in Deo bona se spe sustineat, in eoque totus secure sine sui suarumque rerum cura recumbat, oportet, inquit Philo, lib. De Abrahamo.
2:7
7. Minuisti eum paulo minus ab angelis. — Hebraeum החסיר hechesir, et Graecum ἠλάττωσας significat ita quempiam minui, ut ex majori gradu, honore aut opulentia et statu ad minorem descendat. Sic enim Christus, cum esset Deus summus et ditissimus, propter nos factus est puer parvulus et pauperrimus; itaque a summo deitatis ad imum humanitatis nostrae descendit, et capite quasi minutus est. Secundo, pro «paulo minus» graece est βραχύ τι, quod respondet Hebraeo מעט meat, id est parum, et denotat parvitatem tam temporis quam quantitatis. Unde aliqui cum Syro vertunt, paulisper vel parvo tempore; alii et potius vertunt, parva quantitate, distantia et intervallo, sive parva in re. Uterque sensus huic loco congruit: homo enim parvo intervallo, scilicet corpore mortali et passibili, distat ab angelo; detrahe homini corpus, homo erit angelus. Rursum paulisper, scilicet tempore hujus brevis et mortalis vitae, homo minor est angelis: nam in resurrectione Beati omnes in gloria pares et similes erunt angelis Dei, Luc. xx, 36. Haec veriora sunt in homine Christo. Nam natura humana in Christo in parva re et parvo tempore minor fuit angelis, quia in hac vita, ac praesertim in morte et cruce, ut notat Apostolus vers. 9, habuit corpus mortale et passibile, cum angeli sint immortales et gloriosi. Hinc in passione humiliatus fuit, afflictus et tortus valde, adeo ut diceret: «Ego sum vermis et non homo»; sed ita, ut in omni passione tam animi constantiam quam personae dignitatem retinuerit, eamque per terrae motum, eclipsim solis, tenebras aliaque miracula ostenderit. Rursum Christus mortuus quidem et sepultus est, sed ita ut caro Ejus quasi sancta et inviolabilis non viderit corruptionem, in altera vero vita, scilicet statim post resurrectionem, Christus accepit corpus immortale et gloriosum, ac consequenter angelis par, imo loco et honore superior effectus est: collocatus enim est ad dexteram Patris. Secundo, anima Christi quoad naturam minor est angelis, sed quoad sapientiam, gratiam et gloriam, et quoad unionem cum Verbo, longe major est et semper fuit angelis. Nota: Pro «ab angelis» hebraice est meelohim, quod S. Hieronymus, Theodotion et Quinta Editio vertunt, «a Deo,» idque suo modo verum est: homo enim est Dei imago, et terrestris quidam Deus, ac dominus omnium; unde prae reliquis creaturis homo ad Deum accedit quam maxime, Deoque paulo est minor, si cum aliis rebus creatis conferatur, quae longius a Deo distant. Hoc autem multo verius est in Christo homine. Natura enim humana in Christo, licet creata sit, subsistit tamen in eadem subsistentia et persona in qua Deus Deique Filius subsistit: hinc quoque sedet ad dexteram Patris quasi loco et honore Patri proximo; ergo paulo minor est Deo. Verum melius Septuaginta, et ex iis S. Paulus, Chaldeus quoque et Syrus vertunt, «minuisti eum paulo minus ab angelis.» Hebraeum enim אלוהים elohim non tantum Deum, sed et angelos, imo et principes ac judices, qui Dei imperium, dominium et gubernationem participant, significat, ut Psal. LXXXI, vers. 1: «Deus stetit in synagoga deorum (hebraice elohim, id est judicum); in medio autem deos (id est judices) dijudicat.» Psal. CXXXVII, 1: «In conspectu angelorum (hebraice elohim) psallam tibi.» Psalm. XCVI, 7: «Adorate eum omnes angeli (hebraice elohim) ejus.» Omnes enim homines, etiam Christus, proprie loquendo ab angelis parum, a Deo vero multum, imo infinitum, minorati sunt distantes et disjuncti. Unde Philip. II, 5, dicitur quod Christus, «cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit, dum in similitudinem hominum factus est, et habitu inventus ut homo.» Gloria et honore coronasti eum (hominem maxime Christum), et constituisti eum super opera manuum tuarum. — «Gloria,» scilicet triplici: primo, quia hominem ad tuam imaginem creasti et formasti, eique mentem rationis, libertatis, beatitudinis et Dei capacem dedisti. Secundo, quia hominem «constituisti super opera tua.» Hebraice תמשילהו tamschilehu, id est dominari fecisti, vel dominum eum constituisti operum tuorum, id est totius mundi, ac praesertim omnium animalium, non tantum cicurum, sed et pecorum campi, id est ferarum: hisce enim plene dominabatur Adam in paradiso; jam vero post lapsum homo imperfecte et semiplene eis dominatur, inquit Chrysostomus, quia scilicet animalia quaevis homo capere, subjicere et cicurare potest: Christus autem aeque ut Adam plene iis dominatur; unde Christo soli hic versus convenit. Tertio et maxime, gloria resurrectionis, ascensionis, celebritatis famae et nominis, judiciariae potestatis et perfecti dominii in omnia, coronasti hominem et humanam naturam in Christo, cum Christum hominem omni hac gloria dotasti et coronasti, ut patet vers. 9. Nota: «Coronasti» dupliciter accipi potest: Primo, «coronasti,» id est, copiose et quasi undique cinxisti et circumvallasti eum gloria, instar coronae. Corona enim Hebraeis copiam et affluentiam significat, ut Ps. LXIV, 12: «Benedices coronae anni benignitatis tuae.» Ubi «coronam anni» vocat copiam florum, herbarum, segetum, fructuum, quibus quasi coronis coronatur annus benignitatis, id est, annus quem Deus sua benignitate fertilem facit. Unde Hebraei aliter jam distinguentes, et pro עטרת ateret, id est corona, punctantes עטרת atarta, id est coronasti, vertunt, coronasti annum bonitate vel beneficentia tua, id est, cumulasti annum proventu abundanti quem largitur bonitas tua. Hinc coronam hanc explicans Psaltes subdit: «Et campi tui replebuntur ubertate.» Sic et Psalm. v, vers. 13: «Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos,» id est, Domine, tua benevolentia, quasi scuto, undique nos communis, protegis et circumvallas. Psalm. CII, 4: «Qui coronat te in misericordia et miserationibus,» quasi dicat: Deus erga te, o anima, adeo misericors est, ut suis miserationibus quasi corona circumcingat te. Secundo, «Coronasti,» id est, coronam gloriae pro meritis dedisti, quasi dicat: Christus luctatus cum morte et daemone vicit, meruit, obtinuit coronam gloriae, tum corporis sui, tum famae et nominis sui, tum pleni dominii in omnia, qua tu, o Domine, eum quasi triumphatorem coronasti. Patet vers. 9.
2:8
8. Nunc autem necdum videmus omnia subjecta ei. — Quasi dicat: Ne turbemini, o Hebraei, si dicam Christum regnare omniaque illi subjecta esse, eo quod videatis hostes Christi vobis dominari vosque mulctare bonorum jactura aliisque poenis: necdum enim imperator noster Christus cuncta obtinuit, adhuc hostes ei rebellant, necdum futurus orbis (de quo dixi) ad quem suspiramus, apparuit; sed modicum exspectate donec impii impleant mensuram peccatorum suorum, donec finiatur haec generatio, hoc saeculum, nimirum in fine mundi cuncta Christus obtinebit, eruntque omnia ei subjecta, ac tunc vos cum illo triumphabitis et dominabimini hostibus vestris, imo rebus omnibus. Ita S. Chrysostomus.
2:9
9. Eum autem, qui modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum, ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem. — Est hic hyperbaton sive perturbatus verborum ordo, qui sic clare ordinandus est: «Jesum autem eum videmus gloria et honore coronatum, qui modico, id est paulo minus, quam angeli minoratus est, propter (id est ad, scilicet subeundam) passionem mortis, ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem.» Sic enim omnia clare et apte cohaerent. Est enim hic antithesis versus praecedentis, quasi dicat: Licet hoc tempore necdum videamus omnia subjecta Christo, videmus tamen ipsum Christum gloria et honore jam coronatum, uti de Eo praecinuit Psaltes; quia scilicet Christi nomen, fides, fama et gloria ubique propagatur: omnes enim gentes, relictis suis idolis, agnoscunt et colunt Christum crucifixum tanquam suum Salvatorem. Unde non dubitamus, sed certissime speramus et credimus, quod sicut unum Psaltis versiculum in Christo impletum videmus, ita et brevi alterum explendum visuri simus, scilicet in resurrectione Christo plane omnia subjecta fore. Jam ergo Christus gloria et honore coronatus vestra, o Hebraei, pro fide certamina ex alto spectat, ut fortiter certantes et vincentes post modicum laborem et tempus coronet corona gloriae, imo coronae suae participes efficiat in omnem aeternitatem. Praeclare Tertullianus ad Martyres, cap. III: «Vos,» inquit, «benedicti, bonum agonem subituri estis, in quo agonothetes Deus vivus est, xystarches Spiritus Sanctus, corona aeternitatis bravium, angelicae substantiae politia in coelis, gloria in saecula saeculorum. Itaque epistates vester Jesus Christus, qui vos Spiritu unxit et ad hoc scamma produxit, voluit vos ante diem agonis ad duriorem tractationem a liberiore conditione seponere ut vires corroborarentur in vobis. Nempe enim et athletae segregantur ad strictiorem disciplinam, coguntur, eruciantur, fatigantur; quanto plus in exercitationibus laboraverint, tanto plus de victoria sperant. Et illi ut coronam corruptibilem consequantur, nos aeternam consecuturi: quia virtus duritia exstruitur, mollitia vero destruitur.» Nota: To propter passionem non significat Christum per passionem vel in passione minoratum esse. Sic enim graece dicendum fuisset, διὰ τοῦ παθήματος: jam autem dicitur διὰ τὸ πάθημα, id est, propter passionem, ut scilicet pati et mori posset, ideo minoratus est Christus in sua incarnatione et nativitate humana. Διά ergo, id est propter, hic non materiam vel subjectum, sed causam finalem significat; hanc enim clare explicat dum subdit: Ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem. — «Gratia Dei,» id est, gratuita Dei misericordia, quasi dicat: Minoratus est Christus in nativitate, qua natus est homo passibilis, morti et cruci destinatus, non ex necessitate, non ex merito hominum vel angelorum, multo minus ex culpa Sua: sed ex pura Dei misericordia et gratia, qua voluit Deus Pater Eum talem nasci, ut pro omnibus mori omnesque Sua morte redimere posset. Nota: Pro χάριτι, id est, gratia Dei, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius legunt χωρὶς Θεοῦ, id est sine Deo vel excepto Deo, adduntque ita corruptum esse hunc locum a Nestorianis; hinc enim illi probant in Christo duas fuisse personas, et Deum ab homine fuisse separatum. Verum ante Nestorium Ambrosius lib. de Fide, cap. IV, legit quoque sine Deo, sicque explicat: Christus pro omnibus sine Deo, id est excepto Deo, mortem gustavit, quasi dicat: Christus pro omnibus omnino, etiam angelis, non autem pro Deo ipso (Deum enim excipio) mortuus est, non quasi angelos redemerit Christus, sed quod angelos hominibus reconciliarit, eorumque laetitiam et gloriam auxerit, dum sedes eorum ex quibus collapsi erant daemones, per homines restauravit et replevit. Ita S. Ambrosius, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius. Verum legendum est cum nostro Interprete, Syro, Chrysostomo et aliis χάριτι, id est gratia, dono et beneficio Dei; hoc enim verbo tollit ab Hebraeis scandalum crucis. Dicebant enim Judaei: Si Christus est tantus et tam gloriosus, cur crucifixus est et mortuus? Respondet Apostolus id immensae fuisse gratiae et clementiae Dei, ut Ejus morte nos redimeremur. Licet enim Deus alio modo nos redimere potuisset, tamen noluit, quia hic modus, ut scilicet per Christi mortem redimeremur, maxime decebat Dei infinitam bonitatem et misericordiam. Secundo, quod Noster vertit «pro omnibus,» graece est ὑπὲρ παντός, id est, pro omni, pro quolibet: quod ponitur pro ὑπὲρ πάντων (et ita forte in Graeco hic legendum est), id est pro omnibus. Tertio, pro «gustaret,» Ribera vult legendum «gustarit»; ipse enim sine hyperbato haec sic explicat: Propter passionem mortis, inquit, gloria et honore coronatus est Christus: ex quo sequitur quod mortem gustarit Christus, non fuisse suae culpae aut peccati alicujus quod fecerit Christus, quoque mortem sit meritus; sed hoc fuisse purae Dei gratiae et misericordiae. Nam vocula ut, inquit Ribera hic, ut et alibi, saepe non finem, sed sequelam, sive id quod consecutum est, significat. Verum omnia exemplaria Latina et Graeca habent γεύσηται, id est gustaret: et haec ejus expositio, licet ingeniosa, satis implexa et jejuna videtur; ergo admittendum est hyperbaton quod jam dixi, illudque admittit S. Augustinus lib. III contra Maximinum, cap. xxv; S. Thomas, Adamus et alii: tunc enim omnia sunt plana, et hyperbata Apostolus, utpote spiritu turgidus, habet familiaria, ut dixi Can. 38. Haec ergo sententia pendet et cohaeret cum «minoratus est,» quasi dicat: Christus minoratus est, dum factus est homo passibilis, hac de causa, ut scilicet ex magna Dei misericordia, pro hominibus patiens et moriens, eosdem morte et inferno liberaret, uti dixi. Quarto, dicit Apostolus Christum non comedisse, sed gustasse mortem, quia non mansit Christus, imo vix haesit in morte: nam statim resurrexit, ita ut videatur mortem non hausisse nec epotasse, sed degustasse tantum, quomodo infra cap. VI, vers. 4, dicuntur nonnulli donum Dei gustare quod mox evomunt. Ita S. Chrysostomus. Verum simpliciori et communiori hebraismo, gustare mortem idem est quod mori, sive mox resurgas, sive in morte perdures, ut patet Joan. VIII, 52, Matth. xvi, 28, et alibi. «Sicut medicus,» inquit Theophylactus, «cum videt aegrotum fastidire cibos et pharmaca, prior ipse ea sumit, ut aegrum ad eadem sumendum inducat: ita Christus prior gustavit mortem, ut eam gustare non horreat Christianus.»
2:10
10. Decebat enim Eum, propter quem omnia et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummare. — Id est, decebat Deum Patrem Christum passioni tradere. Deus enim Pater est is propter quem et per quem sunt omnia. Ubi nota praepositionem διά, id est per, tribui quoque Patri: male ergo ex eo quod alibi tribui soleat Filio, colligunt Ariani Filium Patre esse minorem. Rursum male Nestorius illum propter quem omnia dicebat esse Patrem, illum vero per quem omnia esse Filium; quasi hi duo Jesum a se persona distinctum passione consummarint: utrumque enim soli Patri hic tribuitur, idque eo fine, quasi dicat Apostolus: Quia Deus Pater omnia facit perfectissime propter Se et Suam gloriam, hinc decebat ut et Christum passione consummaret; ut scilicet in Christo justitiam, bonitatem, sapientiam omnemque gloriam ostenderet. Secundo, «adduxerat,» id est adducere decreverat et praedestinaverat; sive adduxerat, non actu et re ipsa, sed in aeterno suo decreto et praedestinatione. Vide Can. 36. Jam per filios intelligit justos et sanctos. Loquitur autem Apostolus maxime de Sanctis qui ante Christum vixerunt, jamque defuncti erant in statu salutis et certa spe gloriae; tantum enim exspectabant Christum, qui morte sua coelum et aditum ad gloriam aperiret: hi enim jam quasi adducti ad gloriam, unumque pedem in coelo habere videbantur. Rursum, pro «auctorem» graece est ἀρχηγόν, id est, principem et ducem, quasi dicat: Decebat Deum Patrem, qui multos homines per Christum decreverat adducere ad coelestem suam gloriam, ut Christum ipsum, quasi auctorem et ducem omnium, passione et morte consummaret; cur id decuerit, subindicat voce «consummare,» et clarius id ipsum explicat vers. sequenti, quia scilicet decebat Christum fratribus assimilari eisque praeire; fratres autem Christi, id est, Sancti omnes, per multas passiones a Deo ad gloriam provecti et perducti sunt, et indies perducuntur. Tertio, aliqui hic legunt «consummari» passive, sed legendum est «consummare» active. Ita Romana et Graeca. Ubi nota Graecum τελειῶσαι, quod noster vertit «consummare,» multa significare et varie verti posse, scilicet primo, immolare; secundo, gloriosum facere; tertio, consummare, vel, ut Syrus, perfectum facere; ut haec perfectio opponatur et rependatur quasi praemium Christi minutioni, de qua dixit: «Minuisti eum paulo minus ab angelis.» Consummare ergo idem est quod gloria et honore coronare, sive facere ut Christus resurgens gloriosus sit in coelo, sedens ad dexteram Patris, et in terra ab hominibus colatur et adoretur, quasi mundi Salvator et Dominus. Ita Theophylactus, Oecumenius et alii. Quarto, τελειῶσαι idem est quod consecrare. Unde S. Dionysius lib. De Eccles. Hierar., passim Sacramenta vocat τελειώσεις, quasi dicat: Consecrationes, quia verbis sacris quasi formis conficiuntur et quasi consecrantur. Hinc et τελειούμενοι dicebantur Martyres, quia scilicet per martyrium Martyr non tantum perficitur, sed et immolatur atque consecratur Deo. Unde et Christus Joan. xvii, 19, ait: «Ego,» inquit, «pro eis sanctifico meipsum,» id est, offero, consecro et immolo meipsum Patri tanquam sanctam victimam, ac pretium redemptionis et sanctificationis hominum. Hoc ergo verbo τελειῶσαι significat Paulus Christi passiones et dolores non fuisse signa infirmitatis et vilitatis Christi, sed fuisse augusta quaedam sacrificia, quibus Christus in pontificem et redemptorem quasi consecratus et sanctificatus est; ideoque decuisse Christum hasce passiones obire, iisque perfici et consecrari. Moraliter, vide hic quid sint passiones et afflictiones, quamque utiles sint et nobiles, ideoque non fugiendae, sed cum Christo et Sanctis omnibus ambiendae; passionibus enim sumus perfecti, gloriosi, sancti, imo victimae et sacrificia Dei optimi maximi, adeoque hac de causa permisit Deus hominem labi in peccatum et tot aerumnas, ut in tot passionibus magnitudinem suae gratiae, virtutis et patientiae ostenderet; utque iis nos expoliret, perficeret et ad magnam sanctitatem et gloriam perduceret. Hinc illa pia fidelium est consuetudo, ut, cum quis eorum moritur, dicant: «Consummatus est,» quia scilicet qui pie mortuus est omnium suorum laborum et dolorum, omnis patientiae et virtutis, omnisque meriti, ac consequenter et praemii et gloriae perfectionem, finem et terminum adeptus est.
2:11
11. Qui enim sanctificat et qui sanctificantur, ex uno omnes. — Supple «sunt,» et solent esse, quasi dicat: Christus qui homines in peccatum et mortem lapsos sanctificat, et homines qui a Christo sanctificantur, ex uno, scilicet Adamo, orti et prognati sunt omnes. Vel, «ex uno» in genere neutro, id est, ex una stirpe, ex una et eadem natura, scilicet humana, sunt et constant. Loquitur Apostolus non de Deo, qui quasi Dominus nos sanctificat, nec de Angelis, qui suis monitis et precibus nos sanctificant, sed de Christo, qui nos sanctificat quasi pontifex, mediator et redemptor noster: hunc enim decet esse ejusdem naturae cum iis quos redimit et sanctificat, et hoc est quod ait cap. v, vers. 1: «Omnis namque pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur.» Probat hic Apostolus id quod praecessit, scilicet decuisse Christum, qui quasi salutis auctor multos in gloriam adduxit et indies adducit, pati et per passionem consummari. Id probat hoc argumento: Decet pontificem qui sanctificat, qualis est Christus, et eos qui sanctificantur ab eo, esse ex uno omnes, id est, esse ejusdem naturae omnes; atqui homines qui sanctificantur sunt naturae passibilis, miserae et aerumnosae, multaque patiuntur, ac tandem moriuntur, ut experientia notissimum est: ergo et Christum decuit esse naturae passibilis, multaque pati ac mori. Quare hoc explicans Apostolus deinceps usque ad finem capitis, inter alia sic ait vers. 17: «Unde debuit per omnia fratribus similari, ut misericors fieret et fidelis pontifex ad Deum, ut repropitiaret delicta populi: in eo enim in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur auxiliari,» quasi dicat: Ne scandalizemini, o Hebraei, Christi passione, cruce et morte: haec enim non indecens et indigna, sed maxime congrua et digna fuit, decensque Christum. Decebat enim Christum pati et mori hac de causa, ut scilicet fratribus hominibus assimilaretur, idque primo, ut eis tum patientiae et charitatis exemplo praeiret, dando pro eis vitam suam in pretium. Secundo, ut sanciret justitiam illique satisfaceret, ne scilicet dedecus peccati maneret sine decore justitiae et justae vindictae ac poenae. Hac de causa poenam omnem et vindictam hominibus debitam in Se homine suscepit Christus, itaque peccatum patiendo expiavit, dum pro peccato Sua passione et morte satisfecit parti laesae, scilicet Deo offenso. Tertio, quia decebat ut non angelus, sed homo pro homine satisfaceret, non agendo, sed patiendo: haec enim est satisfactio quam postulat reatus et culpa. Nota: Loquitur Apostolus de Christo, qui sanctificat tanquam pontifex et redemptor, et iis qui sanctificantur a peccato, ita ut expiatione et victima indigeant, quales sunt homines in peccatum lapsi. Hos enim decet esse ejusdem naturae: tales autem non sunt angeli qui nunquam peccarunt. Hi enim a Christo homine, etiamsi alterius sit naturae, sanctificari potuerunt, et, ut multi opinantur, de facto sanctificati sunt in primo instanti suae creationis: quando, ut ait S. Augustinus, in eis Deus fuit simul condens naturam et largiens gratiam. Unde hic locus non obstat sententiae eorum qui opinantur Christum non tantum homines, sed et angelos sanctificasse, id est propter merita Christi non tantum hominibus, sed et angelis a Deo collatam esse gratiam, ut dixi Ephes. 1, 22. Secundo, alii to «ex uno» sic explicant: Ex uno, scilicet Deo conditore, tam factus est Christus sanctificans quam omnes homines qui sanctificantur. Ita Ambrosius, Anselmus, Chrysostomus, Theodoretus, S. Thomas, Theophylactus, quasi dicat Apostolus: Omnes fratres sumus ex Deo Patre geniti, decuit ergo omnes nos quasi filios Deo Patri nostro reconciliari, idque per Christum, utpote fratrem nobilissimum, qui Sanctus sanctorum est, omnesque sanctificat; non autem per alios, qui sanctificantur et sanctificatione indigent. Decuit itaque Christum nos reconciliare, nos redimere et pro nobis satisfacere: decuit ergo Christum pati. Verum hic sensus generalior est et difficilior, nec ita stringit et urget, uti prior, qui proinde genuinus est, eumque confirmant omnia sequentia, ac praesertim illud quod dicitur vers. 16: «Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit: unde debuit per omnia fratribus similari.» Quibus verbis satis significat Apostolus Christum esse fratrem nostrum, non quia ex Deo factus est uti et nos, sed quia ex Adamo et Abrahamo natus est, eamdemque nobiscum naturam humanam accepit. Tertio, S. Dionysius, De Eccles. Hierarch., p. 4 sub finem, et Cyrillus lib. De Fide ad reginas, cap. «Quod unus sit Filius Dei et Dominus Jesus Christus,» sic legunt: «qui sanctificat et sanctificatur,» et intelligunt Christum. Christus enim ita sanctificat, ut simul sanctificetur a Deo, quasi dicat Apostolus: Christus qui sanctificatur et simul sanctificat, atque omnes nos ex uno, scilicet Deo Patre, sumus geniti. Sed hoc videtur nonnihil contortum; Apostolus enim non dicit: «Qui sanctificat et sanctificatur, et omnes ex uno»; sed dicit: «Qui sanctificat et qui sanctificantur, ex uno omnes.» Adde, omnia exemplaria Graeca, Latina et Syra habere «qui sanctificantur,» non autem «qui sanctificatur.»
2:12
Propter quam causam non confunditur (non erubescit Christus) fratres eos (homines ex uno patre Adamo secum natos) vocare, dicens: Nuntiabo nomen tuum (o Pater), 12. fratribus meis (Apostolis, aliisque quos fideles ac Christianos praedicando efficiam), in medio Ecclesiae (Christianae a Me congregandae) laudabo te. — Citat vers. 23 Psal. xxi, quem clarissimum est scriptum esse de Christi passione, praedicatione, morte et resurrectione. Probat ergo Apostolus Christum et nos omnes esse ex uno, scilicet patre, genitos, ex eo quod Christus et nos omnes sumus fratres, scilicet secundum communem tam naturam quam spiritum, quodque Christus Psalm. xxi nos vocat fratres suos: si enim sumus fratres Christi, ergo ex uno et eodem patre geniti sumus, tam Christus quam nos omnes. Simul innuit Apostolus modum quo Christus nos sanctificat et ad gloriam adducit, scilicet nuntiando et praedicando nomen et cultum Dei veri et vivi, qui Se a passione, cruce et morte liberavit et resuscitavit ad vitam immortalem: patet enim ex praecedentibus versiculis et seq. Psalm. xxi to «nuntiabo» pertinere ad resurrectionem Christi, quasi dicat Christus: Post Meam a morte et cruce liberationem et resurrectionem, nuntiabo et celebrabo coram Apostolis Meisque discipulis Dei liberatoris et resuscitatoris nomen et gloriam. Magna dignatio et consolatio nostra esse debet quod Christus etiam post resurrectionem immortalis jam et gloriosus, nos dignetur vocare fratres Suos, et quasi fratribus hereditatem Suam in coelis nobis praeparet.
2:13
13. Et iterum: Ego ero fidens in Eum. — Citat Psal. xvii, vers. 3, quo psalmo (ut habet titulus II Reg. cap. ult.) David ad litteram gratias agit Deo, quod toties a Saule, Philistaeis aliisque hostibus et periculis se liberarit. Allegorice competit Christo, qui Deo gratias agit quod a Judaeis, daemonibus, passione, cruce, morte omnique malo Se liberarit; unde ait vers. 3: «Ego ero fidens in Eum,» quasi dicat: Ego Christus instar aliorum hominum, morti et miseriis obnoxius, in persecutione, passione et tribulatione perinde ut David constitutus, in communi Deo Patre sperabo, eumque fidens invocabo, ut liberet Me. Probat Apostolus alio testimonio Christum et omnes nos esse ex uno Adamo progenitos, sive Christum ejusdem nobiscum esse naturae passibilis, miseriis et morti obnoxiae, ex eo quod Christus sperans et invocans Patrem, hoc ipso testetur Se in afflictione et passione esse positum. Verum verius videtur Apostolum non citare hic Psal. xvii, vers. 3. Ibi enim in Graeco est ἐλπίσω, sed Isaiae viii, 17, ubi dicit Isaias in persona Christi: «Et exspectabo Dominum, qui abscondit faciem suam a domo Jacob, et praestolabor eum»; ubi pro «praestolabor eum,» Septuaginta vertunt πεποιθὼς ἔσομαι ἐπ' αὐτῷ, id est, «fidens ero in eo,» uti ad verbum citat hic Paulus. Nota: Dixerat Isaias illo cap. nasciturum filium, cui nomen erit: Accelera spolia detrahere, festina praedari, id est Christum, quia spoliaturus erat infernum et daemonem; unde vers. 8 vocat eum Emmanuelem; mox vers. 14 dicit quod Christus Judaeis sit futurus «in lapidem offensionis et in petram scandali,» ita ut multi ex eis ad illum offendant, cadant et conterantur. Quod quia triste erat, videbaturque Christi Salvatoris fortitudini et spoliationi adversari, hinc statim seipsum in persona Christi consolans Isaias subdit, dicens: «Et exspectabo Dominum, et praestolabor eum,» quasi dicat: Videtur Deus populi sui oblitus, eumque abjecisse, quia nolunt Judaei Mihi credere: ego tamen animo non cadam, spem non abjiciam, sed praestolabor eum, confidens aliquos saltem Me conversurum ex Judaeis, puta Apostolos, qui deinde omnes gentes convertant, itaque praedentur et spolient totum diaboli regnum. Ex quibus patet Apostolum hac citatione et testimonio non tam probare Christum esse ejusdem nobiscum naturae passibilis (uti probavit testimonio praecedenti), quam quod omnes gentes per Christum sanctificentur, itaque in filios et fratres adoptentur et ad gloriam adducantur. Et iterum: Ecce ego et pueri mei, quos dedit mihi Deus. — Pergit citare Apostolus sequentia Isaiae verba, quorum haec plena est sententia: «Ecce ego et pueri mei, quos dedit mihi Dominus in signum et portentum Israel.» Loquitur Isaias in persona Christi, sive quasi typus Christi, ut dixi, quasi dicat: Sicut ego Isaias et mei discipuli, puta alii Prophetae me sequentes, ut Ezechiel cap. xxiv, vers. 24, Zacharias cap. iii, vers. 9, ac alii, hoc ipso quo divitias et honores contemnimus ac tam mira praedicamus et vaticinamur, a Scribis et Judaeis quasi stulti irridemur habemurque quasi portenta et ostenta Israelis: ita et Christus, cujus ego Isaias sum praecursor et typus cum suis Apostolis ac discipulis, ob novitatem vitae, doctrinae, paupertatis, humilitatis, passionis, superbis Judaeis et Philosophis erit quasi portentum, spectaculum et ludibrium. Ita Origenes, Basilius, Cyrillus et alii in Isaiae cap. viii, et hoc est quod ait Apostolus I Cor. 1, 23: «Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, Gentibus autem stultitiam.» Hoc ergo Isaiae testimonio Apostolus probat utrumque, scilicet primo, Christum cum hominibus ejusdem esse naturae passibilis multaque esse passum: hoc enim significatur cum ait: «Ecce ego et pueri,» id est filii, quos scilicet naturae Meae passibilis et mortalis consortes, tanquam pontifex spiritualiter gigno facioque Christianos, cum quibus factus sum ludibrium et portentum Israel, ut patet ex vers. sequenti. Secundo, hoc eodem testimonio probat Apostolus Christum omnes sanctificare: hoc enim ipso quo Christus filios gignit, eosdem sanctificat. Nota: Pro «pueris» hebraice est ילדים jeladim, id est nati, sive filii ac pueri. Vide Clementem Alexandrinum lib. I Paedagog., toto cap. v, ubi pulchre docet omnes Christianos dici et esse debere pueros, per morum et animi innocentiam, simplicitatem, facilitatem et teneritudinem, idque ut se conforment suo exemplari, scilicet Christo puero, de quo dixit Isaias cap. ix, vers. 6: «Parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis.»
2:14
14. Quia ergo pueri communicarunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem. — «Communicare carni et sanguini» est esse particeps carnis et sanguinis, id est humanae naturae, quae carne et sanguine constat, quasi dicat: Quia homines, quos Christus suos pueros et filios vocare dignatur, constant carne et sanguine, id est, natura humana fragili et passibili, hinc eamdem induit quoque Christus, factusque est homo fragilis et passibilis. Pulchre S. Augustinus in Sententiis, num. 262: «Sicut,» ait, «lac non transit nisi per carnem, ut parvulum pascat qui panem edere non potest: sic nisi sapientia Dei, quae panis est angelorum, ad homines dignaretur venire per carnem, nemo ad Verbi divinitatem contemplandam posset accedere. Quia ergo lux a tenebris non poterat comprehendi, ipsa lux mortalitatem subiit tenebrarum, et per similitudinem carnis peccati participationem dedit luminis veri.» Ex hoc loco, ut recte docet S. Cyrillus epist. 8 ad Nestorium, patet Christum uti carnem, ita et sanguinem humanum assumpsisse, eumque non mediante carne et venis, sed immediate, ut verior habet Theologorum sententia, Verbo univisse: cujus ratio est, quod sanguis, esto non sit animatus, uti caro animata est, proprie pertineat ad veritatem humanae naturae, et in Christo fuerit pretium redemptionis nostrae; unde et in consecratione calicis Eucharistiae, cum sanguine Christi concomitanter ponitur totum suppositum Christi. Idipsum hic satis insinuat Apostolus, cum Christum tam sanguini quam carni, id est utrique, aeque et immediate communicasse significat. Denique tradunt graves auctores Clementem VI hanc sententiam cujusdam dicentis sanguinem Christi in triduo mortis Ejus non fuisse Verbo unitum, utpote separatum a carne, ideoque nec latria adorandum fuisse, damnasse, ut erroneam in fide. Idem censent Theologi de reliquis humoribus et spiritibus tum vitalibus, tum animalibus in Christo, scilicet haec omnia a Christi persona immediate fuisse assumpta et terminata. Secus est de accidentibus corporis et animae: haec enim suscepit Christus non immediate, sed mediante corpore cui inhaerent. Hac de re plura qui volet videat apud Scholasticos, et inter alios apud Franciscum Suarez, III part., disp. 13, sect. 6. Ut per mortem destrueret eum qui habebat mortis imperium. — Quasi dicat: Christus communicavit nostrae carni et sanguini, id est, factus est homo, ut mori posset (quatenus enim Deus est, mori non poterat), idque hoc fine, ut scilicet per mortem suam destrueret diabolum, qui per peccatum nos trahebat in mortem corporis et animae, tam praesentem quam aeternam. Unde to «morte» posteriori loco latius capi quam priori: priori enim tantum mortem corporis praesentem et temporariam significat: hanc enim solum obivit Christus; posteriori vero significat mortem tam corporis quam animae, eamque tam praesentem quam aeternam: ad hanc enim pertrahit diabolus, illique praeest. Nota, diabolum habuisse mortis imperium non eo modo quo rex et princeps dicitur in suos habere imperium, sed eo modo quo tyrannus, aut potius eo modo quo carnifex habet imperium in eos qui morti adjudicati et suae potestati ac manibus traditi sunt: diabolus enim in homines nullum unquam habuit jus aut legitimum dominium et imperium, sed tantum homines peccantes a justo judice Deo suae potestati traditos, quasi carnifex, exagitat et morte mulctat. Dicitur ergo diabolus habere imperium mortis, quia homines impellit in peccatum et consequenter in mortem. Quod ipse unice cupit, optat et gaudet, eosque qui mortui sunt et damnati, in morte et damnatione perpetua tenet, eisque praesidet et imperat. Hinc secundo, dicitur Christus destruxisse diabolum, non quod personam aut substantiam diaboli destruxerit et annihilarit, sed quia ejus regnum et imperium destruxit, dum sua morte homines a morte praesenti et aeterna, ac consequenter a potestate daemonis liberavit, effecitque ut homines a morte ad vitam resurgerent immortalem et aeternam: sic enim rex aut tyrannus dicitur destrui, cum ejus regnum aut tyrannis destruitur, puta cum ipse suo regno et potestate tyrannica privatur et despoliatur.
2:15
15. Et liberaret eos qui timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti. — Servitutem vocat metum et horrorem mortis quotidie oculis et menti obversantis: hic enim metus et horror omnes homines quasi servos opprimebat et quasi vinctos sub se detinebat, mirisque angoribus cruciabat, idque partim ex eo quod mors in se sit horribilis, et, ut ait Aristoteles: «Omnium terribilium hujus vitae terribilissimum»; partim et magis ex eo quod homines nescirent quo post mortem essent deventuri, quid futurum esset de anima sua separata a corpore: an illa in coelum, an in infernum, an in aliquem alium locum foret releganda; an beata, an misera esset futura. Imo cum ante Christum plerique essent impii, et putarent vel certe suspicarentur animam esse immortalem, nihil aliud post hanc vitam quam aeternam mortem et tormenta gehennae exspectare poterant; sicut reus homicidii cum deducitur in carcerem, ita eum ingreditur, ut non speret se inde nisi ad mortem exiturum. Ita Adrianus Imperator moriturus, inquit Spartianus in ejus Vita, animae suae hoc carmine occinuit: «Animula, vagula, blandula, hospes comesque corporis, quae nunc abibis in loca, pallidula, rigida, nudula? Nec, ut soles, dabis jocos.» Ita Aristoteles moriturus anxius dixisse fertur: «Nudus in hunc mundum veni, miser vixi, dubius morior, quo venturus sim nescio, attamen tu, Ens entium, Causa causarum, miserere mei,» quasi dicat Apostolus: Christus liberavit homines ab horrore et angore mortis, effecitque ut homines, qui antea mortem horrebant quasi aeternae mortis exordium, et sub timore mortis utpote cum ira et vindicta Dei conjunctae ob peccata sua anxii quasi serviebant, et quasi servi captivi in mortis metu et horrore tenebantur, nunc per Christum a peccato et morte liberati fidentes et alacres accedant ad mortem tanquam ad aerumnarum terminum et melioris vitae exordium, ut dicant: Vita mihi est in taedio, mors in desiderio: cupio dissolvi et esse cum Christo; mihi vivere Christus est, et mori lucrum. Ita Theophylactus, Oecumenius et alii. Est hic locus moralis, quod Christiani mortem horrere et timere non debeant. Vide Chrysostomum in morali hom. 4, ubi docet Christianos suo tempore pro defunctis orare, psallere et justa funebria, eo modo quo jam facimus, peragere solitos; insuper ex ritu gentilitio consuevisse adhibere lamentatrices, quae omnibus fletum et complorationem moverent: sed idipsum, ne scilicet hasce amplius adhibeant, vetat Chrysostomus sub poena excommunicationis; eo quod Christiani mortuos suos lugere non debeant, quasi mortuos, sed credere et sperare eos transire per mortem ad vitam meliorem. «Dic mihi,» inquit, «quid sibi volunt lampades istae in funere tam splendidae? Nonne sicut athletas, mortuos comitamur? Quid etiam hymni? Nonne ut Deum glorificemus, et ei gratias agamus quod jam coronavit discedentem, quod a laboribus liberavit, quod a timore liberatum apud se habet? Nonne propter hoc hymni? Nonne propter hoc psalmodia? Omnia ista gaudentium sunt.» Et infra: «Si quis ergo lamentatrices istas conduxerit, per multum tempus eum ab Ecclesia arcebo quasi idololatram.» Et in morali hom. 5: «Si,» inquit, «tuba pietatis vocaverit, confestim procede et contemne animam, ingredere cum multa alacritate in agonem, rumpe faciem adversariorum, concide faciem diaboli, statue trophaeum. Sanguinis oportet esse plenam Christi vitam: cum tanta ergo alacritate proprium sanguinem effundamus pro Christo, cum quanta aquam quis effundit; et cum tanta facilitate carnem exuere debemus, cum quanta vestimentum exuimus.» Scripsit et S. Cyprianus (quem secutus est S. Ambrosius lib. De Bono mortis) tractatum De Mortalitate, in quo docet Christianis mortem non esse timendam, sed appetendam. Accipe pauca e multis: «Quid,» ait, «est in mundo et vita hac nisi pugna cum ira, gula, libidine? Hinc gratulatur Sapiens raptum esse justum, ne malitia mutaret intellectum ejus; ita et Simeon: Nunc dimittis, inquit, servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace. Fidem resurrectionis non habet, qui ad meliora non festinat. Hinc angelus quemdam mori timentem alloquens et increpans ait: Pati timetis, exire non vultis, quid faciam vobis? Si domus minaretur ruinam, nonne ex ea migrares? Si navis in procella periclitaretur, nonne ad portum confugeres? Mundus hic senescit, et ruinam minatur, quin migras ad Patrem? Ubi te charorum turba exspectat de sua salute secura, de tua sollicita.» Quod multis sub finem libri prosequitur. Quare idem Cyprianus lib. De Laude martyrii: «Quid est,» ait, «martyrium? Delictorum finis, periculi terminus, dux salutis, iter patientiae, magister domus vitae, quo profecto etiam ea occidunt quae in futuro discrimine potuissent tormenta reputari.» Vide dicta Philip. cap. 1, vers. 23. Ita Conradus Teutonicus, discipulus S. Dominici, vir mirae humilitatis, charitatis et patientiae, in morbis acribus semper habebat illud sponsae in Canticis in ore: «Dilectus meus mihi, et ego illi, donec aspiret dies, et inclinentur umbrae»; praedixit se moriturum in die Nativitatis B. Virginis anno Christi 1239, cui valde erat devotus. Moriturus ergo fratribus circumstantibus dixit: «Scitote, fratres, me mori fideliter, amanter, confidenter et hilariter. Fideliter, quia morior in fide Jesu Christi Domini mei et matris Ecclesiae. Amanter, quia a die quo indui hunc sanctum habitum, studui me conservare semper in gratia Dei, eique in omnibus quoad poteram placere. Confidenter, quia scio quod post mortem ibo ad domum Domini mei. Hilariter, quia istud punctum mortis in quo me videtis, tantum est transitus a planctu ad risum, a labore ad quietem.» Alius eodem nomine et eodem anno fixe intuens Christum crucifixum cancellatis in crucis formam manibus, facie laeta et ridenti dicens: «Educ de carcere animam meam, ut confiteatur nomini tuo, Domine»; terque hunc versiculum repetens oculos cum vita clausit et in coelum evolavit, uti refert Ferdinandus Castiglius in historia Ordinis S. Dominici, part. I, lib. II, cap. xix. Idem cap. xv narrat F. Romaeum ejusdem Ordinis, magnum sui et mundi contemptorem, perpetuo habuisse in ore illum versum Psal. cxxvi: «Cum dederit dilectis suis somnum, ecce hereditas Domini,» eoque se in omni labore et aerumna exhilarare solitum. Cumque moriturus esset anno Christi 1261, Frater quidam absens nesciens eum versari in agone mortis, audiit angelos eumdem versiculum canentes: unde ad Romaeum accurrens eum agonizantem sancteque morientem reperit. Ibidem narrat F. Bernardum Canzium Tolosanum, insignem praedicatorem, cum moreretur, apparuisse socio cuidam existenti Lugduni in veste candida et lucida, ac cantasse: «Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum, vivent corda eorum in saeculum saeculi.» Ibidem lib. III, cap. l, narrat F. Munium, qui creatus fuit Episcopus Palentinus, magnae patientiae virum, in morte dixisse: «In pace in idipsum dormiam et requiescam,» itaque sancte obdormivisse in Domino. Narrat S. Gregorius lib. IV Dialogorum, cap. xlvii, Merulum spiritu ferventem vidisse delabi sibi e coelo in caput candidam coronam. Nec mora, ait, morbo correptus abiit ad Dominum hilaris; ejusque e sepulcro post annos quatuordecim, cum circumfoderetur, tanta odoris fragrantia manavit ac si omnis illic florum aromatumque copia collecta esset.
2:16
16. Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit, — id est, Christus non assumpsit angelicam naturam, ut eam repararet, sed humanam ex posteris Abrahae. Ita passim Patres et Interpretes. Ac S. Bernardus tract. De Gradibus humilitatis: «De Verbo,» inquit, «Dei dictum est quod non angelos apprehendit, hoc est non in unam sibi personam assumpsit, sed semen Abrahae. Neque enim legitur: Verbum angelus factum est, sed: Verbum caro factum est, et caro de carne Abrahae, juxta promissionem quae illi primum facta est.» Verum, quia Graecum ἐπιλαμβάνεται est praesentis temporis, non autem praeteriti, quasi dicat: Assumit, non autem Assumpsit; falsum autem in praesenti est dicere quod Christus assumat humanam naturam. Rursum, quia minus congrue et apte dicitur Christum assumere angelos aut semen Abrahae, pro eo quod diceretur Christum assumere angelicam aut humanam naturam ex posteris Abrahae, hinc melius noster Interpres vertit, non «assumit,» sed «apprehendit.» Cujus vim explicans Chrysostomus: Verbum, inquit, ἐπιλαμβάνεται, id est «apprehendit,» metaphoram habet sumptam ab eo qui magno studio sequitur aliquem, omniaque facit ut fugientem occupet et apprehendat: nos fugiebamus a Deo, ipse nos insecutus est et velut injecta manu apprehendit nos, nec passus est perire. «Apprehendit» ergo idem est quod «insequitur,» et insequendo apprehendit, quasi dicat: Quod hactenus dixi Christum factum esse hominem ut homines liberaret, id patet ex eo quod Christus angelos lapsos non sit insecutus nec insequatur, ut eos ad Dei gratiam et salutem revocet et reducat; sed quod insecutus sit homines, dum humanam naturam assumpsit hominesque ad Se vocavit et traxit, et indies insequatur homines lapsos iisque manus injiciat, uti fecit Saulo, eosque apprehendat ut eos ad salutem perducat. Hinc apte ait Christum apprehendisse semen non Adae, sed Abrahae, tum quia scribit Hebraeis qui exspectabant Messiam Abrahae patri suo promissum; tum quia Christus solos eos apprehendit et salvat qui sunt semen Abrahae, non secundum carnem, sed secundum spiritum, id est, qui sunt fideles, quique fidem et obedientiam Abrahae imitantur. Sic Graecum ἐπιλαμβάνεσθαι alibi saepe Paulus sumit pro insequi, assequi, manum injicere et apprehendere. Ut I Timoth. VI, 12, ἐπιλαβοῦ τῆς αἰωνίου ζωῆς, id est, persequere et apprehende vitam aeternam. Hebr. VIII, 9, ἐν ἡμέρᾳ ἐπιλαβομένου μου τῆς χειρὸς αὐτῶν, id est, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem illos de terra Aegypti.
2:17
17. Unde debuit per omnia fratribus similari, ut misericors fieret et fidelis pontifex, — quasi dicat: Quia Christus homines apprehendit, voluitque homo fieri, ut posset esse hominum pontifex, redemptor et salvator, hinc decuit Eum per omnia similem fieri aliis hominibus tanquam fratribus suis: incongruum enim est et indecens si frater fratri praecellere et dissimilis esse velit. Nota: to «per omnia» accommodate accipiendum est; non enim Christus peccatum et concupiscentias assumpsit aut habuit sicut habent alii homines: «omnia» ergo, scilicet, non quae culpae, sed quae naturae humanae sunt communia, puta naturae humanae communes dotes et passiones omnes, suscepit Christus. «Nam et nutrimenti,» inquit Theodoretus, «fuit particeps, sicut et nos, et laborem sustinuit, et anxio fuit animo, et flevit, et mortem subiit sicut et nos.» Haec enim sola pontificem nostrum et redemptorem assumere decebat. Cum ergo dicit «omnia,» excipe peccatum et concupiscentiam, quae ad peccatum vergit et trahit: haec enim excipit Apostolus capite IV, vers. 15. Rursum excipe naturae vitia, puta caecitatem, surditatem, febres aliosque morbos, qui non tam naturae totius, quam privatorum et certorum hominum sunt defectus et vitia, quae proinde non decuit Christum suscipere. Morbi enim oriuntur vel ex imperfecta corporis formatione et vitio seminis, vel ex intemperantia, vel ex inscientia et imprudentia, qua res noxias valetudini ignoramus vel non advertimus. Horum autem nihil fuit in Christo: Christi enim corpus perfectissimum fuit, utpote formatum a Spiritu Sancto. Rursum Christus temperantissimus erat, omniumque rerum etiam medicarum peritissimus, et longe peritior Adamo, qui in statu innocentiae nulli morbo obnoxius fuit. Christus ergo corpus Suum optime contemperatum sua temperantia, sapientia et providentia conservabat a noxiis, quae valetudinem laedere poterant, in perpetua temperie et sanitate. Adde, ubi nulla erat concupiscentia, nullum debuisse esse morbum, praesertim cum morbus impedimento fuisset laboribus, peregrinationi et praedicationi Christi. Ita ex Damasceno D. Thomas III part. Quaest. XIV, art. 4, et ibidem Suarez et alii. Sensus ergo Apostoli est, quasi dicat: Christus non habuit corpus coeleste et impassibile, uti voluerunt Valentiniani; sed terrestre, mortale, passibile, simile nostro, ut fami, frigori, algori, plagis et verberibus esset obnoxium, aeque ac nostrum, idque eo fine, scilicet «ut misericors fieret et fidelis pontifex ad Deum,» id est, ut misereri nostri disceret Christus per experientiam miseriae nostrae, ejusque sensu tangeretur. Licet enim illam, uti et alia omnia per scientiam infusam optime nosset, tamen non noverat illam per scientiam experimentalem: longe enim aliter aerumnas et miserias cognoscimus dum eas ipsi experimur, quam dum eas speculamur vel in aliis intuemur. Rursum passiones nostras suscepit Christus hoc fine, ut «fieret fidelis pontifex,» id est, ut vere et fideliter obiret munus pontificis, quod est Deum placare et homines Deo reconciliare; illud autem facere non potuit Christus, nisi patiendo et moriendo: nec enim aliter divinae justitiae et voluntati satisfieri poterat. Posset secundo «fidelis» accipi passive, quasi dicat: «fidelis,» id est, talis ob experientiam et condolentiam miseriae nostrae, cui merito fideremus et crederemus nos omniaque nostra. Unde S. Bernardus tractatu De Gradibus humilitatis sic explicat: «Christus,» inquit, «humanis voluit communicare miseriis (quod est per omnia fratribus assimilari) ut similiter passis ac tentatis misereri ac compati ipso disceret experimento. Quo quidem experimento non dico ut sapientior efficeretur, sed propinquior videretur, quatenus infirmi filii Adam (quos suos fieri et appellari fratres non dedignatus est) suas illi infirmitates committere non dubitarent, qui sanare illas et posset ut Deus, et vellet ut proximus, et cognosceret ut easdem passus.» Ad Deum. — Graece τὰ πρὸς τὸν Θεόν; intelligitur κατά, quasi dicat κατὰ τὰ πρὸς τὸν Θεόν, id est, secundum ea quae spectant ad Deum, quaeque apud Deum erant agenda, ut scilicet fidelis esset pontifex iis in rebus, quae spectant Dei reconciliationem cum hominibus: unde explicans subdit: «Ut repropitiaret peccata populi,» id est, ut vertit Vatablus et Erasmus, «ad expiandum peccata populi.»
2:18
18. In eo enim in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur auxiliari. — Nota graecismum: «In eo in quo passus est,» id est, ideo quod passus est, vel quia passus est. Secundo, «tentatus» idem est quod vexatus et afflictus. Unde in Graeco deest copula «et,» ita ut to «tentatus» cohaereat cum «passus,» illudque explicet et inculcet: habent enim Graeca sic, ἐν ᾧ γὰρ πέπονθεν αὐτὸς πειρασθείς, id est, «in eo enim quod ipse passus est cum tentaretur,» id est, affligeretur et vexaretur: hoc ipso ergo quo passus est, tentatus est Christus. Sic dicimus nos tentari fame, frigore, febri, id est, iis affligi, cruciari. Tentatio itaque hic vocatur quaevis afflictio et dolor, quia hisce tentatur, id est, probatur et exploratur, cujusque virtus et patientia. Hoc ergo sensu ait S. Jacobus cap. I, 2: «Omne gaudium existimate, fratres, cum in tentationes varias incideritis, scientes quod probatio fidei vestrae patientiam operatur.» Alii non improbabiliter tentationem a passione distinguunt, eo quod noster interpres ea videtur distinguere dicens: «Passus et tentatus.» Itaque tentationem hanc interpretantur sollicitationem ad malum, qua diabolus Christum et Christianos tentat, et ad peccatum impellit: Christus enim tentatione sua meruit nobis opem et auxilium in omni tentatione. Ubi nota, Christum exterius tantum a diabolo tentationem proponente tentari potuisse; non vero interius a concupiscentia aut motu aliquo phantasiae inordinato: hic enim in Christo esse non potuit. Rursum hunc versum Oecumenius, Vatablus et Erasmus ita vertunt: «Nam ex hoc quod contigit ipsi tentatum esse, potest et iis qui tentantur auxiliari.» Sic enim Graecum πέπονθεν, aeque ac Latinum «passus est,» subinde capitur pro «contigit,» ut cum dicimus: «Quid passus es ut ita rideas et exultes?» id est, «Quid tibi contigit tam laetum ac faustum, ut ita exultes?» Verum nostra versio, ac consequenter primus sensus jam datus, plenior est, certior et solidior. Potens est et eis qui tentantur auxiliari. — To «potens» idem est quod «aptus et idoneus»; sic enim hanc Christi potentiam explicat Apostolus cap. v, vers. 2, cum ait: «Qui condolere possit (id est, idoneus, aptus et facilis sit ad condolendum) iis qui ignorant et errant.» Hunc sensum exigit vox «enim,» quae dat causam cur vers. praecedenti dixerit Christum esse misericordem pontificem, quia scilicet «potens,» id est, aptus et facilis et proclivis est ut tentatorum misereatur eisque auxilietur. Unde Theophylactus: «potens,» inquit, id est pronus, promptus et paratus est ad auxiliandum: qui enim proclives et propensi sunt ad misericordiam, hi maxime apti et idonei, maximeque potentes et efficaces sunt ad auxiliandum. Secundo tamen S. Chrysostomus to «potens» proprie capit, datque hunc sensum bene congruum et appositum. Dixerat Apostolus Christum esse pontificem misericordem et fidelem: requirebatur tertia conditio pontificis, ut sit potens auxiliari, ne quis putaret hanc in Christo desiderari, ideoque a se omissam esse; hinc Apostolus quasi praeoccupans hanc objectionem subdit de hac conditione non posse esse dubium, quasi dicat: Dixi Christum habere omnes conditiones veri pontificis, scilicet misericordiam et fidelitatem; nam quod ad tertiam, scilicet potentiam, attinet, certum est illam Christo non deesse, quia Christus sua tentatione et passione injusta sibi utpote innocenti inflicta meruit dominari omnibus tam tentationibus et passionibus, quam daemonibus et hominibus eas infligentibus, ac consequenter meruit ut possit iis qui tentantur et patiuntur auxiliari, eosque victores et triumphatores efficere. Hinc rursum Sancti in coelo beati, qui in hac vita multa passi sunt, invocantur a nobis, ut eo quod passi sunt, nobis idem patientibus auxilientur apud Deum. Ita a sanctis virginibus, quae pro castitate ad mortem usque certarunt, petimus opem in tentatione libidinis. Ita a SS. Martyribus petimus ut nobis impetrent robur in tentationibus fidei et persecutionibus haereticorum et infidelium. Ita a S. Job, Eustachio et similibus petimus in infortuniis et adversis patientiam. Quinimo particulatim, in dolore dentium invocamus S. Apolloniam, cui pro Christo excussi sunt dentes. In peste invocamus S. Rochum, cujus insignis charitas in iis qui peste laborabant curandis tota Italia celebratur. In maris tempestate invocamus S. Nicolaum, qui vivens eam miraculose sedavit. In vinculis invocamus S. Leonardum, qui vivens multos vinculis liberavit. In morbo comitiali invocamus S. Valentinum; in infamia et ignominia S. Susannam: hanc enim ipsa pro castitate subiit et suis precibus depulit. In aliis morbis et aerumnis alios invocamus Sanctos qui easdem perpessi sunt. Haec enim congrua eorum passioni et patientiae merces a Deo tributa est, ut ad eorum preces Deus simili passione laborantibus opitulari et succurrere, itaque Sanctos suos glorificare velit et destinarit. Moraliter hic nota, eos qui tentationes in seipsis vincunt juste a Deo hoc praemio donari, ut aliis eadem tentatione pulsatis auxilientur, apti sunt eamque in iis evincant. Ita qui spiritum superbiae, gulae, irae in se domuerint, facile eumdem praestent in aliis edomabunt. Ita qui scrupulos in se superarunt, scrupulosos facile sanabunt. Imo sanctorum anachoretarum hic fuit sensus et sententia, ut quem quisque daemonem se tentantem superaret, eumdem ab aliorum non tantum mentibus, sed et corporibus ab eo obsessis et possessis expulsurum dictitarent. Ut alios taceam, abbas Pityrion, discipulus S. Antonii ejusque spiritus haeres, atque in expellendis daemonibus potens et efficax, suos idipsum docuit, cum apud Palladium in Lausiaca, cap. LXXIV, ita loquitur: «Quisquis, o filii, vult exigere daemones, prius in servitutem redigat affectiones animi: qualem enim quis superarit affectionem, ejus quoque expellit daemonem; oportet autem vos paulatim vincere affectiones, ut earum expellatis daemones. Si quis ergo gulam superaverit, expellit ejus daemonem.»
2:1
Supra ostendit apostolus multipliciter eminentiam Christi ad Angelos, hic ex hoc concludit, quod magis obediendum est doctrinae Christi, scilicet novo testamento, quam veteri testamento. Et circa hoc tria facit. Primo enim ponit conclusionem intentam; secundo inducit rationem ad conclusionem intentam; tertio confirmat consequentiam rationis. Primum in principio; secundum, ibi si enim qui per Angelos; tertium, ibi non enim Angelis. Circa primum sciendum est, quod Ex. XXIII, 20, datis praeceptis legis iudicialibus et moralibus, subiungit: ecce ego mitto Angelum meum, etc., et sequitur: observa igitur et audi vocem eius, et cetera. Si igitur mandatum Angeli, per quem lex data est, servaretur, introitus disponeretur ad patriam. Unde et Matth. XIX, 17 dictum est: si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Oportet ergo servare mandata illa legis, ergo oportet magis obedire mandatis eius, qui maior est Angelis, per quos lex data est. Et hoc est quod dicit propterea abundantius observare oportet ea, quae audivimus. Abd. I, 1: auditum audivimus a domino. Hab. III, 2: domine, audivi auditum tuum, et timui. Oportet ergo observare abundantius. Et dicit abundantius propter tria: primo propter dicentis auctoritatem, quia iste creator et filius Dei, et ille creatura et Dei minister. Act. V, 29: obedire oportet magis Deo quam hominibus, et etiam Angelis. Secundo propter dictorum utilitatem, quia sunt verba vitae aeternae, Io. VI, 69: domine, ad quem ibimus? Verba vitae habes, etc., illa bonorum temporalium. Is. I, 19: si volueritis et audieritis me, bona terrae comedetis, et cetera. Tertio propter observantiae suavitatem, quia haec sunt suavia I Io. V, 3: mandata eius gravia non sunt, et Matth. XI, 30: iugum meum suave est, etc. illa gravia, Act. XV, 10: hoc est onus quod neque nos, neque patres nostri portare potuerunt. Secundo ostendit idem ex periculo imminente, cum dicit ne forte pereffluamus, id est, aeternaliter damnemur. Ubi sciendum est, quod aliquis fluit per poenas corporales, II Reg. XIX, 14: quasi aquae dilabimur super terram: effluit per culpam, sed pereffluit corporaliter per damnationem aeternam, quia nec testa remanet. Is. XXX, 14: comminuetur sicut comminuitur lagena figuli contritione pervalida, nec invenietur de fragmentis eius testa. Consequenter inducit rationem ad hoc, quae continet unam conditionalem continentem comparationem novi et veteris testamenti. In antecedenti ponitur conditio veteris testamenti; in consequenti conditio novi testamenti. Circa vetus autem tria ponit, scilicet legis auctoritatem; secundo firmitatem veritatis, ibi qui factus est firmus; tertio necessitatem observandi, ibi et omnis praevaricatio. Primo ponit auctoritatem, quia non humana ratione data est lex, sed per Angelos. Gal. III, 19: ordinata per Angelos, et cetera. Act. VII, 38: hic Moyses qui fuit in Ecclesia in solitudine cum Angelo qui loquebatur ei in monte Sina, et cetera. Nec hoc est mirum, quia, ut probat Dionysius, revelationes divinarum illuminationum ad nos perveniunt mediantibus Angelis. Firmitatem vero veritatis ostendit, cum dicit qui factus est firmus, quia omne quod fuit praenuntiatum in lege veteri, totum impletum est. Matth. V, 18: iota unum aut unus apex non praeteribit a lege donec omnia fiant; et Prov. XII, 19: labium veritatis firmum erit in perpetuum; et Ps.: quae procedunt de labiis meis, non faciam irrita. Factus est ergo firmus, quia non fuit irritatus. Necessitatem ostendit qua puniuntur praevaricantes.
2:2
Unde dicit et omnis praevaricatio et inobedientia, et cetera. Ubi ponit unum quod respondet duplici culpae, scilicet peccato omissionis et transgressionis. Primum respondet praeceptis affirmativis, aliud negativis. Primum notatur nomine inobedientiae. Sed numquid inobedientia est peccatum generale? Et videtur quod sic, per hoc quod dicitur hic. Ad quod dicendum est, quod peccatum dicitur esse speciale ex intentione specialis finis. Unde quando aliquis non servat praeceptum hac intentione, ut contemnat praeceptum, sic est speciale peccatum; sed quando ex aliqua causa, puta quando ex concupiscentia, tunc est conditio consequens peccatum, non tamen speciale peccatum. Aliud autem vocatur praevaricatio. Ps. CXVIII, 115: praevaricantes reputavi, et cetera. Item aliud ponit ex parte poenae, cum dicit accepit iustam mercedis retributionem. Retributio enim respicit quantitatem culpae, ut qui magis peccavit, magis puniatur. Merces vero respicit qualitatem, ut qui igne libidinis peccaverit, igne crucietur. Accipiet ergo mercedem bonam pro bonis, et malam pro malis. Et sic merces accipitur in bonum et in malum, inquantum importat iustitiam distribuendi. Iustam dicit propter aequalitatem poenae, ut scilicet secundum mensuram peccati sit plagarum modus. De poenis autem habetur Lev. XXVI et Deut. XXVIII. Glossa dicit: iustam, ne putetur perire iustitia propter misericordiam. Consequenter cum dicit quomodo nos effugiemus, etc., ponit consequens suae conditionalis, in quo describit conditionem novi testamenti, ubi tria facit. Primo enim ostendit necessitatem observandi; secundo originem novi testamenti; tertio firmitatem veritatis ipsius. Secundum, ibi quae cum initium accepisset. Tertium, ibi contestante Deo. Dicit ergo. Si sermo factus per Angelos punit praevaricatores et inobedientes, quomodo nos effugiemus, et cetera. In quo denotat periculum quod imminet non observantibus. Supra autem vetus testamentum vocavit salutem. Cuius ratio est, quia sermo ordinatur ad cognitionem tantum, hoc enim facit vetus testamentum, quia per ipsum est cognitio peccati. Rom. III, 20: per legem cognitio peccati. Item cognitio Dei. Ps. CXLVII, 9: non fecit taliter omni nationi. Et alibi LXXV, 1: notus in Iudaea Deus, et cetera. Non tamen conferebat gratiam, sed in novo testamento confertur gratia Io. I, 17: gratia et veritas per Iesum Christum facta est, quae ducit ad salutem aeternam. Io. VI, 69: domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes. Ps. CXVIII, 140: ignitum eloquium tuum vehementer. Item, commendat ipsam ex quantitate. Et dicit tantam, id est valde magnam. Et certe valde magna est, si consideres a quibus periculis liberat: quia non solum liberat a periculis mortis corporalis, sed etiam spiritualis. Matth. I, 21: ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Item magna est, quia est universalis, id est, non unius populi tantum, nec ab uno periculo, sed est omnium hominum et ab hostibus omnibus. I Tim. IV, 10: qui est salvator omnium, maxime autem fidelium. Lc. I, 74: sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, et cetera. Item magna est, quia aeterna. Is. XLV, 17: salvatus est Israel in domino salute sempiterna. Et ideo non est negligenda, sed debemus esse solliciti ad obtinendum eam. Iud. XVIII, v. 9: vidimus terram valde opulentam et uberem. Et sequitur: nolite negligere, nolite cessare, et cetera. Et vere non debemus negligere, quia si negligentes fuerimus, puniemur, non tantum perdendo bonum, sed etiam incurremus malum, scilicet aeternae damnationis, quod effugere non poterimus. Ideo dicit quomodo nos effugiemus? Matth. III, 7: quis demonstrabit vobis fugere a ventura ira? Iob XI, v. 20: effugium peribit ab eis. Ps. CXXXVIII, v. 6: quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam?
2:3
Originem doctrinae novi testamenti ostendit, cum dicit quae cum initium accepisset, et cetera. Ubi ponit duplicem eius originem. Prima fuit non per Angelos, sed per ipsum Christum. Supra I, 2: locutus est nobis in filio. Io. I, 18: unigenitus qui est in sinu patris, ipse enarravit. Et ideo dicit quae cum accepisset initium enarrandi per dominum, quia habet duplex initium: unum simpliciter, et illud est ab aeterno, et hoc est per seipsum verbum. Eph. I, 4: elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Aliud est initium enarrationis, et istud fuit in tempore per verbum incarnatum. Secunda origo fuit per apostolos qui audierunt a Christo. Unde dicit ab eis qui audierunt, id est, per ipsorum praedicationem. I Io. I, 1: quod fuit ab initio, quod vidimus et audivimus, et cetera. Lc. I, 2: sicut narraverunt nobis, qui ab initio ipsi viderunt. Firmitatem deinde eius ponit, quae maior est quam firmitas veteris testamenti, quod ostendit ex testimonio Dei qui mentiri non potest. Unde dicit confirmata est, Deo contestante, et cetera. Sciendum est autem quod testimonium est per loquelam: loquela est signum sensibile. Deus autem duplici signo sensibili contestatus est, scilicet miraculis et donis spiritus sancti. Quantum ad primum dicit, quod confirmata est, contestante Deo signis, quoad minora miracula, ut sanatio claudi, vel febris. De primo Act. III, 6 et XIV, 7; de secundo autem Act. ult. Portentis, quantum ad maiora, sicut suscitatio mortui. Act. c. IX, 40: Thabita, surge, et cetera. Dicitur autem portentum, quasi porro vel procul tensum, quod scilicet aliquid in longinquum demonstrat. II Par. XXXII, 31: in legatione principum Babylonis, qui missi fuerant ad eum, ut interrogarent de portento, quod scilicet fuerat sol retrogressus, et cetera. Praecipuum vero portentum est, quod Deus factus est homo. Is. VIII, 18: ego et pueri mei, quos mihi dedit Deus in portentum, quod scilicet ego sum homo, et quod pueri mei hoc crederent. Mirum enim fuit quod cor humanum hoc potuit credere. Dicit variis virtutibus, ut signa et portenta referantur ad ea, quae excedunt virtutem naturae. Ut signum dicatur quod est praeter et supra naturam, non tamen contra; sed portentum est, quod est contra naturam, ut partus virginis, suscitatio mortui. Sed virtus referatur ad ea quae sunt secundum naturam quantum ad substantiam facti, sed non quantum ad modum fiendi, sicut sanatio febris, quod utique possunt medici, licet non statim. Vel virtutes referantur ad virtutes mentis, quas dominus suis praedicatoribus dedit, scilicet fides, spes, et charitas.
2:4
Sed quantum ad secundum, scilicet quantum ad dona, dicit et spiritus sancti distributionibus. Sed contra, ut dicitur Sap. VII: spiritus sanctus unus est. Quomodo ergo distribuitur? Dicendum est quod non distribuitur secundum essentiam, sed inquantum dona eius distribuuntur. I Cor. XII, 4: divisiones gratiarum sunt, idem autem spiritus. Omnes autem gratiae attribuuntur spiritui sancto, quia dantur ex amore. Amor vero appropriatur spiritui sancto. Gregorius: certe spiritus sanctus amor est. Vel distributionibus, id est, per distributiones, quae fiunt a spiritu sancto, quia alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii operatio miraculorum, alii prophetia, et sic de aliis. Et hoc totum non pro meritis, nec ex necessitate naturae, sed per ipsius voluntatem. Io. III, 8: spiritus ubi vult spirat, etc., et I Cor. XII, 11: haec omnia operatur unus atque idem spiritus, et cetera. Mc. ult.: domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis.
2:5
Supra fecit apostolus quamdam comparationem, ostendens esse maiorem necessitatem observandi praecepta Christi quam legis datae per Angelos, hic confirmat consequentiam, ubi duo facit. Primo enim confirmat dictam consequentiam, ostendens maiorem esse potestatem Christi quam Angelorum; secundo probat idem per auctoritatem, ibi testatus est autem quidam. Dicit ergo, quod maiora supplicia sustinebunt qui faciunt contra mandata Christi, quam qui faciunt contra mandata Angelorum, quia ipse Christus dominus est, et magis punitur qui peccat contra dominum, quam qui peccat contra servos. Et quod Christus sit dominus, ostendit, quia non subiecit Deus orbem terrae futurum subiectum Christo, Angelis. Et duo facit. Primo ostendit quia orbis non est subiectus Angelis; secundo ostendit de quo orbe intendit, ibi de quo loquimur. Orbis enim non est subiectus Angelis. Iob XXXIV, 13: quem constituit alium super terram, aut quem posuit super orbem quem fabricatus est? Sed contra Dan. X, 20 dicitur Angelus princeps regni Graecorum et Persarum. Et Deut. c. XXXII, 8: constituit fines populorum iuxta numerum filiorum Dei, secundum aliam litteram. Et dicendum est, quod non est eis subiectus vice dominii, sed vice cuiusdam ministerii. Tota enim creatura corporalis ministratur per Angelos. Ps. CII, 21: ministri eius qui facitis, et cetera. Supra I, 14, omnes administratorii dicuntur. Vel enim non subiecit orbem terrae Angelis, orbem dico futurum, scilicet mundum istum, qui dicitur futurus, quia in Scriptura quandoque dicitur futurum non respectu nostri, sed respectu eius cui comparatur, sicut idem apostolus dicit, Rom. V, 14, de Adam respectu Christi, qui est forma futuri; Christus enim non est futurus respectu sui, sed respectu Adae. Sic hic orbis futurus dicitur, non respectu nostri, sed respectu Christi, qui est ab aeterno, cum orbis sit in tempore. Et quia Manichaei dicunt orbem subiectum malo Deo, non autem bono, ideo subdit de quo loquimur, quia non de alio, sed de isto. Vel supra I, 11 s. dixerat ipsi peribunt, scilicet caeli, et mutabuntur, quod, sicut ibi dictum fuit, intelligitur quo ad statum, non quo ad substantiam, ita quod duplex est status mundi. Unus, qui nunc est praesens. II Pet. III, 7: caeli qui nunc sunt, etc., eodem verbo repositi, sunt reservati igni, et cetera. Et alius est futurus. In orbe autem isto qui nunc est, nec omnia sunt ei subiecta, ut supra dictum est, et hoc per executionem potentiae, licet subiecta sint per auctoritatem; sed tunc in illo statu futuro erit ei orbis subiectus. Et ideo subdit de quo loquimur. Consequenter probat per auctoritatem, cum dicit testatus est autem quidam. Ubi tria facit. Primo enim commendat auctoritatem testimonii inducendi; secundo inducit testimonii veritatem, ibi quid est homo quod memor es eius? Tertio explicat sensum testimonii, ibi in eo enim quod ei omnia. Circa testimonium vero ponit primo, quod verba veteris testamenti sunt quaedam testimonia Christi. Io. V, 39: scrutamini Scripturas, et cetera. Et paulo post: et illae sunt, quae testimonium perhibent de me. Et ideo dicit testatus est autem. Secundo, quia apud Iudaeos erant quaedam Scripturae minus notae, et quaedam magis notae, et ideo maioris dignitatis sunt Scripturae Psalmorum, quibus ipsi utebantur in omnibus sacrificiis suis.
2:6
Et ideo dicit in quodam loco, noto scilicet et manifesto. Tertio ponit auctoritatem dicentis, scilicet David, qui scilicet fuit maximae auctoritatis. II Reg. XXIII, 1: dixit vir cui constitutum est de Christo Dei Iacob, egregius psaltes Israel. Deinde inducit testimonium, cum dicit quid est homo, et cetera. Ubi tria facit. Primo enim ponit mysterium incarnationis; secundo passionis, ibi minuisti eum paulo minus ab Angelis; tertio mysterium exaltationis, ibi gloria et honore. Circa primum duo tangit: primo causam incarnationis, secundo ipsam incarnationem, ibi aut filius hominis. Causa autem incarnationis est memoria Dei de homine, et ideo dicit quid est homo, ut legatur despective; quasi dicat: homo valde modicum quid est respectu Dei. Is. XL, 17: omnes gentes quasi non sint sic coram eo, et quasi nihilum et inane reputatae sunt ei. Si enim aliquis diligit aliquem, et dimittit eum diu in miseriis, nec subvenit, videtur eius oblivisci. Deus autem humanum genus dilexit, et quia ipsum fecit ad imaginem suam, et quia in medio Paradisi ipsum posuit. Sed post peccatum, quia non statim ei subvenit, videtur eius fuisse oblitus. Sed tunc videtur eius memor fuisse cum reparatorem misit. Ps.: memento nostri, domine, in beneplacito tuo, et cetera. Et ideo dicit quid est homo, etc., quasi dicat: si consideremus vilitatem hominis, mirum est, quod memor es eius, qui tam vilis et parvus est; vilis, inquam, et parvus in natura, maxime quantum ad vilem substantiam. Gen. II, 8: formavit Deus hominem de limo terrae. Is. LXIV, 8: et nunc, domine pater noster es tu, nos vero lutum, et cetera. Vilis in culpa. Unde Augustinus super Ioannem: nihil fiunt homines cum peccant. Abd.: ecce parvulum dedi te in gentibus, contemptibilis tu es valde, et cetera. Vilis et infirmus in poena. Iob XIV, 1: homo natus de muliere, brevi vivens tempore. Am. c. VII, 5: quis suscitabit Iacob? Scilicet prostratum, quia parvulus est. Secundo ponit ipsam incarnationem, cum dicit filius hominis. Ubi sciendum est, quod in Scriptura sacra Christus vocatur filius hominis, sicut patet Dan. VII, 13, et in Evangelio in multis locis; et huius ratio est, quia alii sunt filii hominum Ps.: filii hominum usquequo gravi corde? Sed Christus tantum filius est hominis, scilicet virginis beatae. Et ipse a Deo visitatur. Aliquando visitatio in Scriptura refertur ad beneficium, sicut dicitur Gen. XXI, 1: visitavit dominus Saram, et cetera. Quandoque autem ad poenam. Ps.: visitabo in virga iniquitates eorum. Hic autem refertur ad beneficium. Visitas, id est, excellentissimum beneficium ei confers, quia facis eum filium Dei, ex hoc scilicet quod humanitas assumpta est a verbo in unitatem suppositi. Vel hoc dicit propter plenitudinem Christi. Io. I, 14: plenum gratia et veritate, et cetera. Vel referendum est utrumque ad Christum, ut sit sensus: memor es eius in incarnatione, in qua humanitas assumpta est a Christo, sed visitas in resurrectione. Vel referendum est utrumque ad humanum genus. Quilibet autem filius hominis est homo, non autem quilibet homo est filius hominis, Adam enim non fuit filius hominis. Dicitur ergo homo qui gerit imaginem hominis terreni, Adae scilicet. Et iste homo dicitur peccator. Sed filius hominis dicitur, qui gerit imaginem hominis caelestis, scilicet Christi, qui dicitur filius hominis. I Cor. XV, 49: sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem caelestis. Homo ergo simpliciter dicitur peccator. Et quia iste longe est a Deo, quia longe a peccatoribus salus, dicitur Deus eius esse memor, sicut homo memoratur eius, quod longe est ab ipso. Sed cum de peccatore fit iustus, sic filius hominis visitatur per gratiam. Iob X, 12: visitatio tua custodivit spiritum meum.
2:7
Consequenter ponit mysterium passionis, cum dicit minuisti eum paulo minus ab Angelis. Ubi sciendum est, quod ordine naturae, corruptibilia ac passibilia minora sunt incorruptibilibus et impassibilibus. Angeli autem secundum naturam sunt impassibiles et immortales. Unde quando Christus dignatus est passionem et mortem sustinere, minoratus est ab ipsis, non quod plenitudinem suam amiserit, vel in aliquo diminutus fuerit, sed parvitatem nostram sibi assumpsit. Et hoc significatum fuit Lc. XXII, 43, ubi dicitur, quod apparuit illi Angelus domini confortans eum, non quod indigeret ipso, sed ut ostenderet se minoratum ab ipsis per passionem. Dicit autem paulo minus propter duo. Primo quia omnis creatura corporea est modicum quid, per comparationem ad rationalem, quia corporea comprehenditur certis limitibus quantitatis, non autem rationalis, sed semper plus potest in magis intelligibile: Christus autem est minoratus ab Angelis, non quantum ad divinitatem, nec quantum ad animam, sed solo corpore. Et sic dixit, paulo minus, propter quantitatem. Secundo dicitur paulo minus quantum ad durationem, quia modicum duravit. Is. LIV, 7: in modico dereliqui te, et cetera. Nec mirum est quod in passibilitate corporis est minoratus ab Angelis, cum etiam in hoc sit minoratus ab homine, secundum illud Ps. XXI, 6: ego autem sum vermis et non homo, et hoc propter turpitudinem mortis, de qua Sap. II, 20: morte turpissima condemnemus eum. Si autem quod dictum est: quid est homo, etc., utrumque referatur ad hominem, sic homo dicitur minoratus ab Angelis tripliciter: primo quantum ad cognitionem, sed paulo minus, quia non quantum ad cognitionis genus, quia et homo et Angelus communicant in uno genere cognitionis, sed quantum ad modum, quia excellentiori modo cognoscunt Angeli quam homines. Secundo vero quo ad corpus, quia licet Angelus et anima sint unius naturae, scilicet intellectualis, anima tamen unitur corpori, sed etiam in hoc modicum, quia non tollitur dignitas animae per huiusmodi unionem, sed aliquo modo aggravatur et impeditur ab altiori contemplatione. Sap. IX, 15: corpus quod corrumpitur, aggravat animam. Tertio quantum ad dona, et hoc paulo minus, non quantum ad dona gratuita, Matth. XXII, 30: erunt sicut Angeli Dei in caelis, sed quantum ad naturalia. Deinde cum dicit gloria et honore, etc., ostendit mysterium exaltationis, ubi tria facit. Primo ostendit eius gloriam; secundo honorem, ibi et honore, etc.; tertio potestatem, ibi constituisti eum, et cetera. Apoc. V, 12 s.: dignus est agnus qui occisus est, accipere virtutem, et divinitatem, et sapientiam, et fortitudinem, et honorem, et gloriam, et benedictionem in omnem creaturam, et cetera. Dicit ergo primo coronasti eum gloria, id est, claritate. Gloria enim claritatem importat. Christus autem duplici gloria coronatus est, scilicet claritate corporis. Ad Phil. III, 21: qui reformabit corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae. Ista claritas sibi promittitur Io. XII, 28: et clarificavi animam, scilicet implendo splendoribus gratiae, et iterum clarificabo, scilicet corpus immortalitatis gloria. Alia claritas est in confessione omnium populorum. Phil. II, 11: et omnis lingua confiteatur. Ps. XX, 5: gloriam et magnum decorem impones super eum. Consequenter ostendit eius honorem, cum dicit et honore, et cetera. Differt autem honor a gloria, sicut effectus a causa. Est enim honor reverentia exhibita in testimonium excellentiae, unde est testificatio bonitatis eius. Honor ille est, ut omnis creatura revereatur ipsum sicut et patrem. Io. V, 23: ut omnes honorificent filium sicut et patrem. Et dicit coronasti, scilicet in signum victoriae, quia corona datur vincenti. I Cor. IX, v. 25: illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, et cetera. II Tim. II, 5: non coronabitur nisi qui legitime certaverit. Christus autem per certamen passionis meruit hanc gloriam et honorem. Phil. II, 8: factus est obediens usque ad mortem, et sequitur: propter quod et Deus exaltavit illum, et cetera. Ista autem prout conveniunt Christo inquantum Deus est, non sunt praemium, sed magis illi naturalia; sed inquantum homo est, sunt praemium victoriae passionis eius. Sed potestatem eius ostendit, primo quantum ad auctoritatem eius; secundo quantum ad effectum, ibi omnia subiecisti, et cetera. Quantum ad primum dicit constituisti, quod potest tripliciter intelligi. Uno modo quod constitutus est super omnia loca, et hoc in ascensione. Eph. IV, 10: ascendit super omnes caelos, ut adimpleret omnia. Secundo dignitate. Eph. I, 20 s.: constituens eum ad dexteram suam super omnem principatum et potestatem, et cetera. Tertio potestate, quia super omnem creaturam. Matth. ult.: data est mihi omnis potestas in caelo, et cetera. Sed Christus inquantum Deus non est constitutus, sed natus; sed constitutus est inquantum homo. Supra I, 2: quem constituit haeredem universorum, et cetera. Effectus potestatis est, quia omnia subiecisti sub pedibus eius. Utitur autem propheta praeterito pro futuro propter maiorem certitudinem. Iam enim factum est in aeterna Dei praedestinatione. Et dicit sub pedibus eius, id est, humanitate, vel cum omnimoda subiectione. Ps. CIX, v. 2: donec ponam inimicos tuos, et cetera. Vel sub pedibus eius, id est, sub humanitate eius; sicut enim per caput Christi intelligitur Deus, I Cor. XI, 3, ita etiam per pedes Christi intelligitur humanitas eius. Ps.: adorabimus in loco, ubi steterunt pedes eius. Si vero exponatur hoc sic, homo dicitur coronatus gloria quantum ad cognitionem intellectualem, qua praeeminet caeteris animalibus. I Cor. XI, 7: vir quidem gloria et imago Dei est, et cetera. Iob XXXV, 11: qui docet nos super iumenta terrae. Item honore, inquantum ipse solus super omnia animalia est dominus suorum actuum, et non subiicitur necessitati rerum mutabilium quantum ad animam, cum sit liberi arbitrii. Item potestate, quia constituisti eum super omnia opera, uno modo, ut per ly omnia intelligantur omnes creaturae quae sunt infra hominem. Gen. I, 26: praesit piscibus maris et volatilibus caeli, et cetera. Alio modo ut ly omnia supponat pro tota universitate creaturae, quia etiam caelestia corpora et Angeli deserviunt homini. Ps. XC, 11: Angelis suis Deus mandavit de te, ut custodiant te, et cetera. Consequenter cum dicit in eo enim, etc., exponit sensum testimonii. Ubi apostolus duo facit. Primo enim exponit quantum ad eius sublimitatem; secundo quantum ad minorationem, ibi eum autem qui modico. Circa primum duo facit, quia primo ostendit qualiter dictum prophetae sit intelligendum; secundo ostendit illud nondum esse impletum, ibi nunc autem. Cum ergo dicit in eo enim quod ei subiecit, ostendit qualiter sit intelligendum; quia enim Scriptura dicit omnia subiecta esse Christo, nihil dimisit non subiectum ei. Unde ly omnia non est distributio accommoda ad aliqua genera, sed absolute ad omnia, quia omnia generaliter ei et universaliter subiecta sunt. Verum est praeter eum qui subiecit sibi omnia, ut dicitur I Cor. XV, 28; sicut dicitur caelum tegit omnia. Verum alia a se. Sed tunc arguit sic Arrius: pater omnia subiecit filio, ergo filius minor est ipso patre. Respondeo. Dicendum est, quod verum est quod pater omnia subiecit filio secundum naturam humanam, in qua minor est patre, Io. XIV, 28: pater maior me est; sed secundum naturam divinam ipse Christus subiecit sibi omnia.
2:8
Consequenter cum dicit nunc autem necdum videmus omnia subiecta ei, ostendit hoc nondum esse impletum, quia infideles peccatores et Daemones nondum sunt ei subiecti. Rom. X, 16: sed non omnes obediunt Evangelio. Ex. X, 3: usquequo non vis mihi subiici, et cetera. Et sic peccatores non sunt subiecti Christo, per rebellionem voluntatis, sed per potentiam omnes subiiciuntur ei modo quantum ad auctoritatem, sed in futuro omnes quantum ad executionem. Unde haec est expositio eius quod supra dixit orbem terrae futurum.
2:9
Supra apostolus volens probare excellentiam Christi super Angelos, induxit auctoritatem prophetae, in qua aliquid erat quod pertinet ad Christi dignitatem, sicut illud omnia subiecisti, et cetera. Et ipse illud exposuit. Aliquid autem quod pertinet ad eius passionem, scilicet minuisti eum, et cetera. Istud autem videtur repugnare suo principali intento, quo scilicet intendit Christum praeferre Angelis. Et ideo hoc in parte ista diffuse exponit. Ubi duo facit, quia primo ostendit secundum quid sit ista minoratio intelligenda, quia scilicet secundum passionem; secundo agit de convenientia passionis, ibi decebat enim. Circa primum duo facit, quia primo ostendit illud quod est dictum; secundo describit ipsam passionem, ibi ut gratia Dei. Dicit ergo eum autem, et cetera. Continuetur sic: ita dictum est quid est homo, etc. gloria et honore, etc. omnia subiecisti, etc. minuisti eum, etc. et haec propheta de Christo praedixit, sed iam multa de istis videmus impleta. Pro certo ergo tenemus, quod quae restant sunt implenda, scilicet quod omnia subiicientur ei, et cetera. Gregorius: praeteritorum exhibitio, futurorum est certitudo. Et potest sic construi nos eum qui modico quam Angeli minoratus est, videmus esse Iesum: nec solum hoc, sed gloria et honore coronatum, propter passionem mortis, quae fuit causa illius exaltationis. Phil. II, 9: propter quod et Deus exaltavit illum, et cetera. Et dicit mortis, quia non qualemcumque passionem sustinuit, sed acerrimam et turpissimam. Sap. II, v. 20: morte turpissima condemnemus eum. Vel aliter nos videmus Iesum, et quasi quaereretur ab ipso quem diceret, ideo respondens dicit: scilicet eum qui per passionem mortis modico minoratus est quam Angeli, cum gloria et honore coronatum; quasi dicat: haec minoratio non est intelligenda in Christo nisi propter passionem mortis. Nec est mirum, quia quantum ad hoc non solum Angelis, sed etiam hominibus est minor. Is. c. LIII, 2 s.: desideravimus eum novissimum virorum, et cetera. Dicit autem Glossa, et est Augustini contra Maximinum, quod Christus non est minoratus ab Angelis propter conditionem naturae humanae, sed propter passionem. Natura enim mentis humanae, quam Christus sine peccato assumpsit, nihil est maius quam sola Trinitas. Minor ergo Angelis corpore, quia passio est secundum corpus. Quod videtur esse contra Dionysium qui dicit, quod Angeli naturali participatione luminis maiores sunt quam homines. Et dicendum est, quod de natura mentis humanae et angelicae dupliciter possumus loqui. Uno modo secundum naturalia sola, et sic natura Angelorum excellentior est et nobilior, quam natura mentis humanae, quia Angelus accipit cognitionem divinae veritatis in quadam excellentia et plenitudine intellectualis luminis, sed homo ex creaturis. Alio modo possumus accipere naturam utriusque sine peccato, in ordine ad beatitudinem obtinendam, et sic sunt aequales. Lc. XX: erunt sicut Angeli in caelo. Christus tamen quantum ad excellentiam gratiae, secundum mentem humanam maior est Angelis. Ista igitur minoratio non est secundum naturam divinitatis, nec absolute secundum naturam humanam, nisi inquantum passus est secundum illam. Possumus autem dicere quod Christus triplici gloria fuit coronatus, scilicet gloria sanctificationis, quam habuit in primo instanti suae conceptionis; item gloria divinae fruitionis, quia ab ipso instanti suae conceptionis fuit comprehensor; item gloria impassibilitatis, quam meruit post passionem. Deinde cum dicit ut gratia Dei, describit ipsam passionem, et describit eam tripliciter. Primo ex causa, cum dicit ut gratia Dei; secundo ex utilitate, cum dicit pro omnibus; tertio ex modo, cum dicit gustaret. Causa enim fuit sola gratia Dei. Unde continuatur sic: videmus Iesum qui minoratus est, ex hoc ut gratia Dei, et cetera. Ex ipsa enim factum est, quod filium suum unigenitum dedit. Io. III, 16: sic enim dilexit Deus mundum, ut filium suum unigenitum daret. Rom. V, 8: commendat autem Deus charitatem suam in nobis, quia cum adhuc peccatores, et cetera. Vel secundum quod dicit Glossa Augustini, ut gratia, id est, ipse Christus, qui est gratia Dei. Et sic gratia est nominativi casus. Dicitur autem Christus gratia, quia auctor est gratiae. Io. I, 17: gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Vel quia est gratis datus. Is. IX, 6: filius datus est nobis. Ut sit sensus, quod ipse minoratus est, ut ipse qui gratia Dei, et cetera. Utraque positio est secundum Glossam. Pro omnibus, ecce utilitas. Pro omnibus autem dupliciter potest intelligi. Vel ut sit distributio accommoda, scilicet pro omnibus praedestinatis, pro istis etiam tantum habet efficaciam. Vel absolute pro omnibus quantum ad sufficientiam. Sufficiens enim quantum ad se omnibus est. I Tim. IV, v. 10: qui est salvator omnium, maxime autem fidelium. Chrysostomus: pro omnibus hominibus generaliter mortuus est, quia omnibus pretium sufficit. Et si omnes non credunt, ipse tamen quod suum est implevit. Gustaret, ecce modus. Gustat enim qui non multum comedit, nec bibit. Quia ergo Christus non perseveravit in morte, sed statim surrexit, ideo gustavit. Ps. CIX, 7: de torrente in via bibit, et cetera. Viator festinat. Item gustus est discretivus saporis, unde qui gustat magis discernit quam qui bibit. Ut ergo designet quod mortem et dolorem sensit, et sic mors non fuit phantastica, ut dicit Manichaeus et Apollinaris, ideo dicit gustavit. Thren. I, 12: o vos omnes qui transitis per viam, et cetera. Modus vero ponitur cum dicitur gustaret. Simile habetur Matth. XXVI, 39: pater, si possibile est, transeat a me calix iste; et hoc propter tres rationes. Primo propter mortis amaritudinem exprimendam, cuius experientia est per gustum. Thren. I, 12: o vos omnes qui transitis per viam. Is. XXIV, 9: amara erit potio bibentibus eam. Secundo quia sicut gustare vel non gustare est in potestate gustantis, sic et passio Christi fuit voluntaria. Io. X, 18: potestatem habeo ponendi animam meam. Tertio quia gustare est parum sumere, Christus autem parum perseveravit in morte, secundum illud Ps. XV, 10: non derelinques animam meam in Inferno, et cetera. Deinde cum dicit decebat enim eum, etc., ostendit convenientiam ex utilitate. Deus enim pater est qui fuit causa mortis. Ipse enim est per quem omnia, sicut per causam efficientem, et propter quem omnia, sicut per causam finalem. Propter ipsum enim sunt omnia, quia propter bonitatem suam communicandam. Et haec fuit causa movens ad producendum res, et ita finaliter sunt omnia propter Deum. Prov. XVI, 4: universa propter semetipsum operatus est dominus. Sunt etiam effective per ipsum. Ps. CXLV, 4: qui fecit caelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt. Est ergo omnium principium et finis. Apoc. I, 8: ego sum alpha et omega, principium et finis. Rom. XI, 36: ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Decebat ergo ipsum, quia actor est omnium, omnibus providere. Sap. VI, 8: aequaliter illi cura est de omnibus. Secundo conveniens fuit ex parte causae, quae, ut dictum est, fuit gratia Dei; gratia vero ordinatur ad gloriam. Rom. VI, 23: gratia Dei, vita aeterna, Deus autem ab aeterno praedestinavit quos debet adducere in gloriam. Et isti sunt omnes illi, qui sunt participes filiationis filii eius, quia si filii, et haeredes, Rom. VIII, 17.
2:10
Et ideo dicit qui multos filios in gloriam adduxerat, quasi dicat: ipse habet unum filium perfectum naturaliter. Mc. XII, 6: adhuc ergo habens filium unum charissimum, et cetera. Qui est naturaliter splendor gloriae, supra I, 3. Alii autem sunt adoptivi, et ideo adducendi sunt in gloriam. Unde dicit qui adduxerat, id est, adducendos praeordinaverat. Et quid decebat eum? Hoc scilicet quod ipse est auctor salutis eorum, et cetera. Salus ista in duobus consistit, scilicet quod fiant filii, et quod inducantur in haereditatem. Quod autem sint filii, habent per filium naturalem. Quos praescivit et praedestinavit, conformes fieri imaginis filii sui, Rom. VIII, v. 29. Gloriam autem et haereditatem non consequuntur nisi per eum, cuius naturaliter est haereditas, qui est splendor gloriae. Quia ergo per filium consequimur ista duo, ideo ipse convenienter dicitur auctor salutis. Matth. c. I, 21: ipse salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Infra XII, 2: aspicientes in auctorem fidei, et consummatorem Iesum. Decebat ergo quod pater auctorem salutis mitteret, scilicet filium, ut expositum est, qui multos filios adduxerat per ipsum in gloriam. Et sic patet convenientia ex parte causae. Per passionem consummari, id est, per fidem. Ipse enim inquantum est filius naturalis, est totaliter perfectus, sed quia in passione minoratus fuit, debuit per meritum passionis perfici. Ex ista ergo consummatione, patet convenientia modi, de quo dixerat quod gustavit. Tantum enim gustavit mortem, quia non accepit eam, nisi ut per meritum passioni consummaretur. Ipsa enim eius consummatio est eius glorificatio. Lc. ult.: oportet Christum pati, et ita intrare in gloriam suam. Gustavit etiam, quia, cum ipse adduxerit filios in gloriam, sicut medicus gustat medicinam ne infirmus abhorreat sed ut securius bibat, ita ipse gustavit mortem, ut quia sine morte ingrediente necessitate, non est salus, nullus mortem refugiat. Consequenter cum dicit qui enim sanctificat, probat quod dixerat. Ubi duo facit, quia primo probat propositum suum ex parte patris consummantis; secundo ex parte Christi consummati, ibi quia ergo pueri. Adhuc circa primum duo facit, quia primo proponit intentum; secundo probat per auctoritatem, ibi propter quam causam.
2:11
Dicit ergo qui enim sanctificat, et qui sanctificantur, ex uno omnes. Sciendum est autem quod supra apostolus tria dixerat. Primo quod Christus est causa salutis, in quo ostendit nos dependere ab ipso, sicut a salvatore; secundo, ostendit quod pater est consummator ipsius Christi per meritum passionis, et in hoc Christus dependet a patre; tertio, quod pater nos adducit in gloriam, in quo etiam nos dependere a Deo ostendit; et secundum hoc apostolus hic tria facit. Primo enim ostendit quod dependemus a Christo. Sanctificatus enim dependet a sanctificato, Christus autem est sanctificans. Infra XIII, 12: Iesus ut sanctificaret per suum sanguinem, et cetera. Bene ergo dictum est, quod quia est actor et sanctificator, dependemus ab ipso, ipse vero a patre, a quo habet quod sanctificet, quod est secundum. Sed omnes, ipse scilicet qui sanctificat et nos qui sanctificamur, ex uno, scilicet ex patre, quod est tertium. Rom. VIII, 17: haeredes Dei, cohaeredes autem Christi. Consequenter ista tria probat per tres auctoritates. Et primo quod Christus tamquam mediator et actor salutis ea, quae Dei sunt, in nos refert. Unde dicit: propter quam causam, quia scilicet nos et ipse ex patre dependemus et sumus ex uno Deo patre, non confunditur eos vocare fratres, quia scilicet ex eodem patre. Mal. II, 10: numquid non pater unus omnium nostrum? Rom. VIII, 29: ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Ideo dicitur in Ps. XXI, 22: nuntiabo nomen tuum fratribus meis. Et Io. XX, 17: vade ad fratres meos. Sed nota quod dicit non confunditur, etc.; quia aliqui de vili plebe nati, si promoventur, confunduntur cognoscere consanguineos suos. Prov. XIX, 7: fratres hominis pauperis oderunt eum.
2:12
Non sic autem Christus, sed dicit nuntiabo nomen tuum fratribus meis. Io. XVII, 5 s.: pater, manifestavi nomen tuum hominibus quos dedisti mihi. Io. I, 18: unigenitus qui est in sinu patris, et cetera. Istius Annuntiationis ostendit fructum, cum dicit in medio Ecclesiae laudabo te, quasi dicat: per hoc congregatur tibi magna Ecclesia, in cuius medio laudabo te. Et dicit in medio, quia sicut columna in medio domus ipsam sustentat, lucerna in medio domus illuminat, cor in medio corpus vivificat, ita Christus in medio Ecclesiae. Item in medio, quia non ad unum populum tantum, sicut Moyses, missus fuit, Ps. LXXV, 1: notus in Iudaea Deus, sed ad salutem totius mundi, Ps. LXXIII, 12: operatus es salutem in medio terrae, et ideo dicitur Lc. ult.: stetit Iesus in medio discipulorum. Sciendum est circa hoc, quod ante legem consuetudo erat, quod omnes primogeniti erant sacerdotes, et hoc pertinebat ad ius primogeniturae. Christus autem est frater sicut primogenitus, et ideo est sacerdos. Sacerdos autem populum sanctificans, medius est inter Deum et populum. Deut. V, 5: ego illo tempore sequester fui. Et ideo pertinet ad ipsum nunciare quae Dei sunt ad populum; secundo, quae populi sunt referre in Deum. Primum facit dicendo, et ideo dicit nuntiabo nomen tuum fratribus meis, id est, ducam eos in notitiam tui, et hoc est sanctificare eos. Io. XVII, 17: sanctifica eos in veritate, et cetera. Secundum faciendo, dum facit homines ex affectu in Deum prorumpere in laudem Dei, et ideo dicit in medio Ecclesiae.
2:13
Deinde cum dicit et iterum, etc., ostendit quod ipse Christus dependet ex patre per hoc quod dicit ego ero fidens in eum. Hoc secundum Hieronymum habetur Is. VIII, 17, ubi nos habemus: expectabo dominum, qui abscondit faciem suam a domo Iacob, et cetera. Sed Is. XII, 2 expresse habetur: fiducialiter agam, et non timebo. Ego ero fidens in ipso pro gloria capitis et membrorum, quod supra dixit consummationem. Ps. XXX, 1: in te, domine, speravi. Ostendit autem quam spem habet, quia non quamcumque, sed firmam, quae dicitur fiducia. Spes enim et si non sit de impossibili, tamen habet timorem coniunctum quandoque, et tunc proprie dicitur spes. Spes quandoque est firma et sine timore, et tunc proprie dicitur fiducia. Et istam habuit Christus. Dicit ergo fidens ero in eum, id est, habebo fiduciam in adiutorio eius, scilicet patris, pro gloria corporis quod resuscitabit, et membrorum et animae. Ps. XXXI, v. 1: in te, domine, speravi, et cetera. Ier. XVII: beatus vir qui confidit in domino. Sed contra, sancti dicunt, quod in Christo nec fides, nec spes est, sed sola charitas. Respondeo. Dicendum, quod aliud est spes, aliud fiducia; nam spes est expectatio futurae beatitudinis, et haec non fuit in Christo, quia ab instanti suae conceptionis beatus fuit; fiducia autem est expectatio cuiuscumque auxilii; et secundum hoc fuit in Christo fiducia, inquantum secundum humanam naturam, expectabat a patre auxilium in passione. Unde cum ibi invenitur quod Christus dicatur habere spem, non est intelligendum ratione principalis obiecti, quod est beatitudo, sed ratione gloriae resurrectionis, et gloriae corpori collatae. Deinde cum dicit et iterum, etc., ostendit tertium, scilicet quod refert nos in Deum, dicens ecce ego. Et habetur Is. VIII, v. 18. Quasi dicat: relatus sum in Deum, ego, inquam, qui sum fidens. Et similiter pueri mei, quos in Deum reduco, scilicet discipuli mei. Io. ult.: pueri, numquid pulmentarium habetis? Quos dedit mihi Deus. Io. XVII, 6: tui erant, et mihi eos dedisti. Isti dicuntur pueri propter puritatem. I Reg. XXI, 4: si mundi sunt pueri et maxime a mulieribus; et paulo post, ibidem, 5, sequitur: fuerunt vasa puerorum sancta. Item propter simplicitatem. I Cor. XIV, 20: nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote. Item propter humilitatem. Matth. XVIII, 3: nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, et cetera. Item propter facilitatem ad bonum: sinite parvulos venire ad me. Et ostendit quod non solum ipse est a Deo, sed etiam pueri; unde subdit quos dedit mihi dominus, et sic verum fit quod dixit: qui sanctificat et qui sanctificantur ex uno omnes, quia Io. VI, 44: nemo potest venire ad me, nisi pater qui misit me traxerit eum.
2:14
Supra ostendit apostolus convenientiam mortis Christi ex parte patris mortem imponentis, hic ostendit idem ex parte ipsius Christi mortem patientis. De Christo vero dixit quod erat auctor salutis fidelium, ideo hic intendere quomodo per passionem effectus est auctor salutis eorum. Et circa hoc tria facit. Primo enim ostendit conditionem naturae, per quam mori potuit et pati; secundo ostendit utilitatem quam per mortem attulit, ibi ut per mortem; tertio probat quod proposuerat, ibi nusquam enim Angelos. Dicit ergo primo: ita dixi quod ipse et pueri sunt ex uno omnes et quod vocavit eos fratres, ergo conveniens fuit quod esset eis similis, non tantum quia impartitur eis participationem naturae divinae, quod est ex dono gratiae, sed etiam quia ipse naturam eorum assumpsit. Unde dicit quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem. Ubi notandum est, quod nomine carnis et sanguinis, aliquando ipsa natura carnis et sanguinis intelligitur, Gen. II, 23: hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea, ut sic per carnem intelligas corpus, secundum illud Iob X, 11: pelle et carnibus vestisti me; per sanguinem vero intelligas animam, non quod anima sit ipse sanguis, sed quia non conservatur in corpore sine sanguine. Aliquando vero per carnem et sanguinem intelliguntur vitia carnis et sanguinis. Matth. XVI, 17: caro et sanguis non revelavit tibi. Aliquando vero ipsa corruptibilitas carnis et sanguinis. I Cor. XV, 50: caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, neque corruptio incorruptionem. Sed hic non intelligitur de vitiis: Christus enim assumpsit naturam sine peccato, sed cum passibilitate, quia assumpsit carnem similem peccatrici. Rom. VIII, v. 3: in similitudinem carnis peccati. Ipse ergo communicavit vel pueris, vel etiam carni et sanguini, et totum similiter, quia scilicet non carni phantastice, ut dixit Manichaeus, nec accidentaliter, ut dixit Nestorius, sed verae carni et sanguini, sicut et pueri, et in unitate personae. Quod autem hic dicitur quod Christus communicavit carni et sanguini, non est intelligendum secundum quod dicunt vitia carnis et sanguinis, quia non assumpsit culpam, nec commisit; sed secundum quod dicunt ipsam substantiam carnis animatae, quia carnem et animam assumpsit. Item est intelligendum de passibilitate carnis, quia assumpsit naturam nostram passibilem. Ut sit sensus quia pueri, idest fideles, habuerunt naturam passibilem, et ipse, scilicet Christus, participavit eisdem, vel pueri, scilicet in natura carnis et sanguinis, vel eisdem, id est, carni et sanguini, non quidem phantastice, ut delirat Manichaeus, nec accidentaliter, ut fingit Nestorius, sed similiter, scilicet nobis, id est, eo modo quo nos participamus, id est, secundum rei veritatem, scilicet personaliter et substantialiter. Nos enim participamus eis in persona, et Christus etiam similiter assumpsit ea in unitatem personae. Io. I, 14: verbum caro factum est. Potest etiam per carnem et sanguinem intelligi caro et sanguis Christi, secundum illud Io. VI, 55: qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem: quibus pueri, scilicet apostoli, communicaverunt in coena, et Christus similiter participavit eisdem, scilicet carni et sanguini, quia ipse similiter sumpsit, ut Chrysostomus expresse dicit super Matth. XXVI: ipse (inquit) Christus bibit sanguinem suum. Unde Lc. XXII, 15: desiderio desideravi, et cetera. Consequenter ostendit utilitatem quam per mortem attulit, cum dicit ut per mortem destrueret, et cetera. Et circa hoc facit duo. Primo enim ostendit utilitatem istam ex parte Diaboli, qui tenebat; secundo ex parte nostra, qui tenebamur, ibi ut liberaret eos. Dicit ergo: ideo participavit carni et sanguini, id est, assumpsit naturam in qua posset pati et mori, quod non poterat in divina, ut per mortem destrueret eum qui habebat mortis imperium, id est Diabolum. Sed quomodo habet Diabolus mortis dominium? Hoc enim est solius Dei. I Reg. II, 6: dominus vivificat, et mortificat, et Deut. c. XXXII, 39: ego occidam, et ego vivere faciam. Respondeo. Dicendum est quod aliter habet dominium mortis iudex, quia scilicet quasi mortem infligens, cum per mortem punit; aliter latro, quasi scilicet mortem sibi ex demerito acquirens. Primo modo Deus habet mortis imperium. Gen. II, 17: quacumque die comederis ex eo, morte morieris. Secundo modo Diabolus, qui suadendo homini peccatum, morti ipsum addixit. Sap. II, 24: invidia Diaboli mors intravit in orbem terrarum. Dicit autem destrueret, non quantum ad substantiam quam habet incorruptibilem, non quantum ad malitiam, ut aliquando Diabolus bonus fiat (ut dicit Origenes), sed quantum ad potestatis dominium. Io. XII, 31: nunc iudicium est mundi, nunc princeps mundi huius eiicietur foras. Col. II, 15: expolians principatus et potestates traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso. Et hoc factum est per mortem Christi triplici ratione. Una est ex parte Christi. Iustitiae enim est vera ratio, ut victor victum sibi subiiciat. II Pet. II, 19: a quo enim quis superatus est, huius et servus est. Christus enim vicit Diabolum. Apoc. V, 5: vicit leo de tribu Iuda. Et ideo iustum est Diabolum sibi esse subiectum. Lc. XI, 21: cum fortis armatus custodit atrium suum, et cetera. Alia ratio est ex parte Diaboli. Iustitia enim exigit, quod qui male utitur potestate sibi concessa, amittat eam. Diabolo autem data est permissive in peccatores quos seduxit, sed non in bonos. Quia ergo hanc extendere praesumpsit etiam in ipso Christo, qui peccatum non fecit Io. XIV, 30: venit princeps mundi huius, et in me non habet quicquam ideo meruit illam perdere. Tertia ratio est ex parte nostri, quia iustum est, quod victus sit servus victoris, ut dictum est. Homo autem per peccatum servus erat Diaboli Io. VIII, 34 s.: qui facit peccatum servus est peccati et ita subiectus Diabolo, et obnoxius peccato. Christus autem solvit pretium pro peccato nostro. Ps.: quae non rapui, tunc exsolvebam. Sublata ergo causa servitutis, scilicet peccato, per Christum est homo liberatus. Sciendum est autem, quod nulla alia satisfactio fuit conveniens. Homo enim erat debitor, unus autem bene potest satisfacere pro alio ex charitate. Nullus autem pro tota humana natura, quia non habet potestatem super illam. Nec etiam ipsum humanum genus sufficienter poterat satisfacere, quia totum erat peccato obnoxium. Nec etiam Angelus, quia ista satisfactio est ad gloriam, quae excedit facultatem naturae Angeli. Oportuit ergo esse hominem qui deberet satisfacere, et Deum, qui solus habet potestatem super totum humanum genus, qui posset pro toto humano genere satisfacere. Per mortem ergo Dei et hominis destruxit eum qui habet mortis imperium. Consequenter cum dicit ut liberaret eos, etc., ponitur alia utilitas ex parte nostra. Circa quod sciendum est, quod homo intantum est servus peccati, inquantum inducitur ad peccandum. Inter omnia vero duo sunt, quae inducunt ad peccandum efficacissime, scilicet praesentium bonorum amor male inflammans, praesentium etiam poenarum timor male humilians. De his Ps. LXXIX, 17: incensa igni, quantum ad primum, et suffossa, quantum ad secundum. Haec autem duo in idem reducuntur, quia quanto quis amat bonum aliquod, tanto timet malum sibi contrarium. Ista sunt quibus homo ligatur et detinetur in peccato, magis tamen per timorem movetur, quam per amorem. Unde videmus, quod saevae bestiae poenarum timore retrahuntur a maximis voluptatibus, et sic timor maxime ligat homines. Inter omnes autem, timor mortis est maximus. Est enim finis terribilium. Unde si homo timorem istum superat, superat omnes; et hoc superato, superatur omnis amor mundi inordinatus. Et ideo Christus per mortem suam fregit hoc ligamen, quia abstulit timorem mortis, et per consequens amorem vitae praesentis. Quando enim considerat homo, quod filius Dei, dominus mortis, mori voluit, non timet mori. Et inde est quod ante mortem Christi dicebat ille in Eccli. XLI, 1: o mors, quam amara est memoria tua. Sed post mortem Christi clamat apostolus, Phil. I, 23: desiderium habens dissolvi et esse cum Christo. Unde Matth. X, 28: nolite timere eos qui occidunt corpus, et cetera.
2:15
Dicit ergo ut liberaret eos, qui timore mortis obnoxii erant servituti, scilicet peccati, per totam vitam, quam nimis appetebant. Vel aliter: homo enim duplici servituti erat obnoxius, scilicet legis et peccati. Unde Act. XV, 10 lex dicitur iugum, quod nec nos, nec patres nostri portare potuimus. Manus enim Moysi erant graves, Ex. c. XVII, 12; Gal. IV, 5: ut eos qui sub lege erant redimeret. Erant enim obnoxii servituti peccati. Ab ista duplici servitute Christus nos liberavit. Differentia autem inter novum et vetus testamentum est timor, et amor. In novo est amor. Io. XIV, 15: si diligitis me, mandata mea servate. Vetus autem fuit lex timoris. Rom. VIII, 15: non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore. Et ideo dicit ut liberaret eos qui timore mortis corporalis, quam infligebat lex, per totam vitam obnoxii erant servituti legis. Sed quaeritur cur statim non liberavit a morte, sed a timore mortis? Respondeo. Dicendum est, quod statim liberavit nos a morte quantum ad causam, sed ab ipsa morte nondum, quamvis liberaverit a timore mortis. Cuius ratio est, quia si liberasset a morte corporali, homines servirent Christo tantum propter bonum corporale, et sic periret meritum fidei et spei; similiter etiam ipsae poenae sunt nobis meritoriae ad vitam aeternam. Act. XIV, 21: per multas tribulationes, et cetera. Et notandum, quod liberavit nos a timore mortis, primo ostendendo futuram immortalitatem, et ex hoc homo parvipendit mortem temporalem. I Cor. XV, 20: Christus resurgens primitiae dormientium, et cetera. Secundo praegustando voluntarie mortem, ex quo promptiores efficimur ad subeundum mortem pro Christo. I Pet. II, 21: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, et cetera. Tertio aperiendo aditum ad gloriam, qui ante mortem suam non patebat, et ex hoc non solum non timemus mortem, sed desideramus eam. Phil. I, 23: desiderium habens dissolvi et esse cum Christo, et cetera.
2:16
Consequenter cum dicit nusquam enim Angelos apprehendit, probat apostolus utilitatem, quam mors Christi attulit. Et circa hoc tria facit. Primo enim ostendit, quod Christus per mortem nos liberavit, quod probat ex conditione naturae passibilis quam assumpsit; secundo concludit similitudinem, ibi unde debuit; tertio ostendit similitudinis utilitatem, ibi ut misericors fieret. Dicit ergo: ita dixi quod Christus per mortem suam liberavit nos a peccatis et morte. Nec est dubium, quod quantum ad conditionem naturae Angelus maior est homine, sed quia Angelus non fuit obnoxius servituti, nec dignus morte, ideo non assumpsit Angelum. Quod si assumpsisset Angelum, hoc utique fuisset propter dignitatem naturae; sed nusquam legimus quod assumpsit eum, sed tantum semen Abrahae, id est, humanam naturam, non tamen idealem, sed in individuo et atomo, et ex semine Abrahae. Matth. I, 1: filii Abraham, et cetera. Et hoc addit, ut Iudaei qui gloriantur se esse de genere Abrahae, magis venerentur Christum. Signanter vero dicit apprehendit, quia illud proprie dicitur apprehendi quod fugit. Non solum autem ipsa natura humana fugiebat a Deo, sed etiam ipsi filii Abrahae. Zac. VII, v. 11: averterunt scapulam, et cetera. Ista autem apprehensio naturae humanae in unitatem personae filii Dei, naturam nostram supra modum exaltat; unde dicit Chrysostomus: magnum revera et mirabile et stupore plenum est, carnem nostram sursum sedere, et adorari ab Angelis et Archangelis. Hoc ego saepius in mente versans excessum patior, magna de genere humano imaginans. Sed videtur quod magis debuerit naturam angelicam apprehendere quam humanam naturam: similitudo enim est ratio faciens ad congruitatem incarnationis divinae personae. In natura autem angelica invenitur expressior similitudo Dei quam in humana, quia ipsa est signaculum similitudinis, Ez. c. XXVIII, 12. Magis ergo videtur quod debuerit apprehendere Angelum, quam semen Abrahae. Praeterea: in natura angelica invenitur peccatum sicut in humana. Iob IV, 18: in Angelis suis reperit pravitatem. Si ergo apprehendit naturam humanam ut liberaret eam a peccato, videtur quod multo magis apprehendere debuerit angelicam. Respondeo. Dicendum, quod assumptibilis dicitur aliqua natura a filio Dei secundum congruentiam ad unitatem personae. Ista autem congruentia attenditur quantum ad duo, scilicet quantum ad dignitatem, ut illa natura sit assumptibilis, quae nata est attingere ipsum verbum per suam operationem, amando et cognoscendo ipsum, et quantum ad necessitatem, ut scilicet subiaceat peccato remediabili. Primum et secundum sunt in humana natura, quae apta nata est Deum amare et cognoscere, et peccatum ipsius remediabile fuit, et ideo est assumptibilis. Naturae autem angelicae licet adsit primum, deest tamen secundum; nam peccatum est irremediabile, non quidem ex gravitate culpae, sed ex conditione naturae seu status. Quod est hominibus mors, est Angelis casus, ut dicit Damascenus. Manifestum autem quod omnia peccata hominis, sive sint parva, sive sint magna, ante mortem sunt remissibilia, post mortem vero sunt irremissibilia et perpetuo manent, et ideo natura angelica inassumptibilis est. Et per hoc patet solutio ad obiecta, quia licet in natura angelica sit congruentia dignitatis, deest tamen congruentia necessitatis.
2:17
Deinde cum dicit unde debuit per omnia fratribus assimilari, ex praedictis concludit similitudinem, quasi dicat: quia ergo non apprehendit Angelos, sed semen Abrahae, ideo debuit per omnia assimilari fratribus. Per omnia inquam, in quibus sunt fratres, non in culpa, sed in poena, et ideo debet habere passibilem naturam. Unde infra IV, 15: tentatum autem per omnia pro similitudine absque peccato, quantum scilicet ad poenam, non tentationem culpae. Item sunt fratres quantum ad gratiam. I Io. III, 1: videte qualem charitatem dedit nobis Deus pater, ut filii Dei nominemur et simus. Rom. VIII, 29: quos praescivit et praedestinavit conformes fieri, et cetera. Consequenter ponit utilitatem istius similitudinis, dum dicit ut misericors fieret, ubi duo facit, quia primo ponit eam; secundo exponit ipsam, ibi in eo enim, et cetera. Nam Christus secundum quod mediator est, duplex habet officium. Unum quo praeponitur toti humano generi sicut iudex. Io. V, 27: potestatem dedit ei iudicium facere, et cetera. Aliud per comparationem ad Deum, apud quem pro nobis quasi advocatus interpellat, quia assistit vultui eius pro nobis, infra VII, 25 et I Io. II, 1: advocatum habemus apud patrem Iesum Christum, et cetera. In iudice autem maxime desideratur misericordia, et praecipue a reis; in advocato desideratur fidelitas. In Christo autem insinuat apostolus illa duo esse per passionem eius. Humanum enim genus in Christo, inquantum est iudex, desiderabat misericordiam; inquantum advocatus, fidelitatem. Et ista duo exhibuit Christus per passionem. Unde quantum ad primum dicit quod per passionem assimilatus est fratribus, ut misericors fieret. Sed numquid non fuit misericors ab aeterno? Videtur quod sic, quia miserationes eius super omnia opera eius, Ps. CXLIV, v. 9. Item, ab initio habuit misericordiam. Iob XXXI, 18: ab infantia crevit mecum miseratio. Respondeo. Dicendum est, quod miseratio dicitur quasi miserum cor super aliena miseria, et hoc est dupliciter. Uno modo per solam apprehensionem, et sic Deus sine passione nostram miseriam apprehendit. Ipse enim cognovit figmentum nostrum, ut dicitur in Ps. CII, 14. Alio modo per experientiam, et sic Christus potissime in passione expertus est miseriam nostram. Et sic dicitur, ut qui erat misericors per apprehensionem nostrae miseriae, fieret misericors per experientiam. Is. LVIII, 9: clamabo et dicam: ecce adsum, quia misericors sum dominus Deus tuus. Et inde est, quod misericordiam fecit, ut patet de muliere deprehensa in adulterio. Misericordiam docuit, Matth. V, 7: estote misericordes, et cetera. Misericordiam mandavit, Matth. c. XII, 7: discite quid est, misericordiam volo, et non sacrificium, et cetera. Item ipse est fidelis advocatus. Et ideo dicitur fidelis pontifex. Infra IX, v. 11: Christus assistens pontifex futurorum bonorum. Et requiritur quod sit fidelis. I Cor. c. XIV, 2: hic iam quaeritur inter dispensatores ut fidelis quis inveniatur. Et hoc totum, ut repropitiaret delicta populi, scilicet pro quo mortem sustinere voluit. Ipsa enim passio allegatio est, et fidelium interpellatio. Deinde cum dicit in eo enim, etc., exponit istam utilitatem et continuatur sic, quasi dicat: non loquor de Christo inquantum Deus, sed inquantum est homo. Et ideo in eo, idest, in illa natura quam assumpsit, ut experiretur in se nostram causam esse suam.
2:18
Unde dicit et tentatus et passus est; ideo potens est et eis qui tentantur auxiliari. Vel aliter: ideo factus est misericors et fidelis, quia in eo quod passus et tentatus est, habet quamdam convenientiam ad hoc quod misereatur. Et dicit tentatus, non a carne, sed ab hoste. Matth. IV, 1: ductus est Iesus in desertum a spiritu, ut tentaretur a Diabolo. In ipso enim non fuit aliqua rebellio partis inferioris ad superiorem, sed passus est in carne pro nobis. I Pet. II, 21: Christus passus est pro nobis, et cetera. Et IV, 1: Christo ergo in carne passo, et vos eadem cogitatione armamini.
2:1
1. Propter quod abundantius opor-^ tet observare nos ea, quae audivimus. Applicat ea, quae superiori capite dixit, ad exhortationem. Quod nos habemus observare, Graece est Tipoosxeiv, id est, attendere, quomodo passim alibi transtulit idem noster interpres. Itaque alii vertunt hoc modo: Propterea oportet nos vehementius attendere iis, quae audi" vimus. Comparativus accipi potest absolute, sic ut intendat positivum: abundantius, id est admodum abundanter, valde vehementer. Potest etiam accipi comparative, hoc modo: abundantius, quam hactenus. Coeperant enim Hebraeorum animi tepescere a primo fervore fidei. Denique potest intelligi comparationem fieri cum lege per angelos data, cujus statim mentionem faciet, ut sensus sit: Quando Christus est angelis major, tanto studiosius Christi legem atque doctrinam semel susceptam retinere debetis, eique firmiter adhaerere, quam olim legi per angelos acceptae adhaesistis.
Ne forte pereffluamus. Graece: Ne quando praeterfluamus; tametsi etiam verti potest: perfluamus aut diffluamus. Augustinus defluamus legit de Trinit. lib. 3. cap. 11. Est autem metaphora, quam alii sumptam putant a vaso perfluente, alii ab aqua effluente. Priori modo, sensus est: Ne audita nobis excidant e memoria, ne simus instar dolii pertusi aut rimosi, quod liquorem infusum non retinet. Hunc sensum optare videtur antithesis, quae est inter vocabula attendere et effluere. Posteriori modo: Ne quando pereamus absque spe reparationis: instar aquae, quam, ubi semel effluxerit, impossibile est colligere. Qua ratione dictum est 2 Reg. 14. Omnes morimur, et quasi aquae dilabimur in terram, quae non revertuntur, Hic sensus Graecorum est interpretum, idemque sane probabilior. Est enim in hac parte significatio poenae, quam merito timeant, qui doctrinae Christi negligenter attendunt, quae et declaratur parte sequenti: tum quia sensus hic sine dubio significantior est priori. Tacite enim innuit mysterium excaecationis ac desertiunis Judaeorum infidelium, de quo agitur Rom. 11. Quasi dicat Apostolus: Ne et vos propter ingratitudinem involvat communis abjectio gentis vestrae. Nec est praetereundum, quod Theophylactus post Chrysostomum annotat, Apostolum allusisse ad locum Prov. 3. juxta versionem LXX.: Fili ne effluas aut ne praeterfluas. Pro quo nos ex Hebraeo legimas: Fili mi, ne effluant haec ah oculis tuis. Est enim in Graeco idem verbum 7:apappu:^g. Etenim familiare est Apostolo per totam banc Epifltolam ex interpretatione LXX. Scripturas deprcmere. Porro quod in prima persona loquitur, velut unus eorum, ad quos scribit, ideo facit, quod ad homines scribat suae gentis, quibus in exhortatione sese conjungit modestiae causa. Sed et ea res satis ostendit, auctorem hujus Epistolae non esse Clementem Romanum, ut quidam suspicati sunt.
2:2
2. Si enim qui per angelos dictus est sermo, factus est firmus. Aui fuit fir- 7nus, ut alii vertunt. Nam Graecum Iysvsto reddi potest utroque modo. Sermonem per angelos dictum nonnuUi intelligunt omnia Dei praecepta, responsa, alloquia per angelos in veteri testamento ad homines dispensata. Verum si respiciamus ad scopum Apostoli, et alia Scripturae loca cum isto conferAmus, non erit, cur dubitemus, Apostolum hic loqui de sermone legis datae in monte Sina, quae Bubinde per verba legis et verba foederis in Deuteronomio significatur. Comparat enim Apostolus legem illam cura lege Christi, et ex utriusque differentia argumentum instituit. Idem ad Gal. 3. de lege Mosaica disserens, testatur, eam ordinatam faisse per angelos in manu mediatoris. Similiter B. Stephanus Act. 7. Judaeos increpans: Qui accepistis, inquit, legem in dispositione angelorum, et non custodistis. Ipse etiam Moses Deut. 33. legislationem his, inter alia, verbis describit: Dominus de Si?iai venit, et cum eo sanctorum millia. In dextera ejus ignea lex. Eos autem sanctoshX.X.. interpretati sunt angelos. Rursus hoc loco de sermone legis agere Paulum, satis arguit pars sequens, qua dicit omnem praevaricationem et inobedientiam accepisse justam mercedis retributionem. Hoc enim ipse cap. 10. de lege Mosaica exponit, dicens: Irritam quis faciens legem Mosi etc. Porro sciendum est, ita legem multorum angelorum ministerio latam fuisse, ut tamen unus in eo ministerio primarius ac princeps fuerit. Quod significavit Stephanus in eadem sua oratione Act. 7., quando dixit, numero singulari, Angelum Mosi locutum esse in monte Sina. Quem quidem faisse Michaelem archangehim, populi Israelitici ductorem atque custodem, jam ad finem capitis praeced. attigimus. Erat autem is in legislatione minister primarius, quia repraesentabat ipsius Dei personam, dicens: Ego sum Dominus Deus tuus etc, sicut et in rubo, dicens: Fgo sum Deus Abraham etc. Nam caeteri angeli vel assistebant tantum legislationi, vel, ut bene sentit Chrysostomus, excitabant tonitrua, fulgura, clangorem tubae, fumum et ignem, ad terrorem populi legem audientis; quae describuntur Exod. 19. et 20. Hic igitur sermo per angelos est dictus, id est enuntiatus, prolatus, promulgatus. Nam Graece idem est vocabulum, quod interpres paulo po3t reddidit: enarrari, sed eodem hoc sensu. Idem hic sermo legis, angelorum ministerio datae, factus est firmus, Deo legem confirmante signis illis terribilibus, quae in ea ferenda edidit. Itera firmus fuit, id est pondus ac firmitatem obtinuit, quia nullus eam legem impune contempsit. Unde sequitar:
Et omnis prasvaricatio et inobedientia accepit justam mercedis retributionem. Inter praevaricationem et inobedientiam quidam distinguunt; at non est necesse. Videtur enim Apostolus haec pro eodem accipere. Nisi fovte ({ms praevaricationem in gravioribus intelligat, inobedientiam in minoribus, ut sensus sit, legis illius transgressores majores atque minores severe punitos fuisse, sive poenis extraordinarie inflictis a Deo, qv.arum exempla aliquot 1 Cor. 10. commemorantur ex historia Exodi et Numerorum, sive poenis ab ipsa lege constitutis. Huc enim spectare Apostolum, argumento est locus similis infra cap. 10., ubi dicit, eum, qui legem Mosi fecerit irritam, sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus mori. Justam ergo retributionem vocat lege decretam; qua scilicet rigori legis satisfiat. Observant Chrysostomus et Theophylactus catachresim in Graeco vocabulo ^ta^aTioSoaiav^ id est mercedis retributionem; cum merces proprie tantum iu bonam partem accipiatur. Quamquam et alibi mercedem in malo posuit Apostolus, ut Rom. 1.: Mercedem, quam oportuitf erroris sUi in semet ipsis recipientes.
2:3
3. Ouomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? In nomine salutis metonymia est, qua ex effectu causa significatur. lutelligit enim doctrinam Christi, quae tantae, id est longe majoris, salutis ac felicitatis promissiones continet, quam lex vetus continebat. Lex enim corporalia, terrena, ac peritura bona promittebat; Christus spiritualia, coelestia, et aeterna nobis bona praeparavit. Argumentum igitur Apostoli est a minori: Si justas dederunt poenas, qui legem per angelos administratam transgressi sunt; quomodo nosjustamDeiultlonem effugere poterimus, sl doctrinam salutiferam a Christo Dei Filio nobis traditam rejecerimus? Sed adversus hanc argumentationem totamque superiorem intentionem Apostoli, qua legis Evangelicae dignitatem supra Mosaicam attollit ex eo, quod haec per angelos, illa per Filium Dei lata sit, objici potest: cum utriusque legis auctorem Deum esse constet, nihil referre, per quem ad nos allata, nobisque tradita fuerit, an per Chrisrum, an per angelos. Qua ratione Gregorius mor. lib. 1. cap. 1. de libro Job affirmat, supervacue quaeri, quis eum scripserit, cum Spiritum sanctum auctorem ejus teneamus. Auget quaestionem, quod apud Patres, tam Graecofi, quam Latinos, interdum legitur, Christum fuisse, qui et Abrahae sub quercu, et Mosi in rubo apparuit, et in monte Sina legis verba ad populum recitavit, ex quo consequens videtur, veterem legem non minus, quam novam datam esse per Christum. Respondeo, legis praestantiam per se quidem non accipi ab eo, per quem datur; sed a praeceptis et virtute, quam habet, ut homines bonos efficiat. Ea namque praestantior est lex, quae meliora et perfectiora praecipit, quaeque homines efficacius in finem, eumque meliorem, dirigit. Quod totum competere legi Evangelicae comparatae cum lego Mosaica, compendio significavit Apostolus, dicens: Si tantam neglexerimus salutem. At vero praestantiam legis ostendere nobis solet dignitas ministri, per quem datur. Sapientis enim principis est, ea, quae majora sunt et praestantiora, praestantioribus ministris delegare. Recte igitur Apostolus Evangelicam legem a dignitate ejus, per quem allata est, prae Mosaica commendat. Neque tamen Christus minister duntaxat in negotio legis ferendae fuit, quemadmodum angeli; sed legis ipsius auctor et lator: vit hac etiam ratioae novae legi vetus cedere debeat. Altera enim a Deo per ministros, altera a Deo per Deum, id est Christum Dei Filium data est. Qua stante diff^erentia, etiamsi leges ipsae per se aequales essent, gravhis tamen haud dubie peccarent, qui legem violarent sibi traditam per Filium Dei, quam qui datam per angelos. IUic enim, praeter transgressionem divinae legis utrisque communem, admiscetur etiam ipsius ^''ilii Dei contemptus et conculcatio; sicut dicitur cap. 10. Quod non contingit in transgressione legis datae per angelos. Altera quoque objectio facile diluitur. Non enim potuit lex Mosaica dari per Christum, qui, ut talis, nondum erat; sed eo sensu dicunt interdum veteres Theologi, Chrisfum patribus apparuisse, et legem in monte Sina dedisse, quod angelus ille princeps populi Dei, quoties in humana specie apparebat illis patribus, ut Abrahae, Jacob, Mosi, Josue, tribus in fornace pueris, aliisve Prophetis, eam ostenderit vultus imaginem ac formam, in qua Christus, ad quem omnes illae figurae referebantur, erat aliquando mortalibus appariturus, ut consentaneum sit, etiam in monte tali specie visum fuisse, non quidem populo, sed Mosi. Diximus aliquid hac de re ad illud 1 Cor. 10.: Neque tentemus Christum.
Quae cum initium accepisset enarrari per Dominum. Sensus: Quae salus, quae sahitifera doctrina, quum primum inceperit enarrari, id est, seimone proferri ac publicari per ipsum Dominum nostrum Christum, in terris agentem. Significat, Christum primo per se ipsum legem suam hominibus promulgasse; idque opponit ei, quod modo dixerat, sermonem veteris legis dictum, id est enuntiatum, ac promulgatum fuisse per angelos. Est enim utrobique in Graeco idem verbum, licet ab interprete non una voce redditum; ut et ibi monuimus. Ah eis, qui audierunt, in nos confirmata est. Quia pauci ac vix ulli eorum, ad quos scribit Pauhis, Christum viderant in carne, eamque docentem audierant: idcirco duobus aliis argumentis doctrinam novae legis ratam ac firmam apud eos esse debere persuadet, quorum hoc est a testibus, sequens a miraculis. Ea doctrina, inquit, ncn incerto rumore ad nos allata est, sed a testibus oculatis, ipsius Christi discipulis, qui eum haec docentem audierunt, accepta, fidem et firmitatem apud nos obtinuit. Quidam in nos, sIq '^fiaCj exponunt: usque ad nos, quasi magnum significetur intervallum temporis. Sed prior expositio, quae est Chrysostomi, textui magis convenit. Porro qui hanc Epistolam Pauli esse negant, ejus opinionis ex hoc potissimum loco sumunt argumentum, et quidem invictum, ut arbitrptur Cajetanus. Ait enim: Ecce textus testimonium perhibens, quod auctor hujus Epistolae non fuit Paulus, sed aliquis, qui non audivit ab ipso Jesu salutem evangelicam. Auctor enim numerat se inter eos, in quos confirmata est ealus evangelica ab eis, qui audierunt a Domino. Paulus autem clare dicit, Apostolos nihil sibi contulisse, seque non ab homine, neque per hominem didicisse Evangelium suum, sed per revelationem Jesu Christi. Similia scribit initio commentarii. Ad hoc argumentum, cujus etiam veteres meminerunt, variae adhibentur responsiones. Una est: Paulum ab iis, qui Dominum audierunt, non accepisse doctrinam ipsam, sed doctrinae, quam tradebat, confirmationem, quia, sicut de se testatur Gal. 2., Jerosolymam ascendit, ut cum Apostolis Evangelium suum conferret, ne in vanum cun-eret; ita tamen ut ea confirmatio non tam esset ipsius Pauli, quam auditorum ejus. Alia responsio est: Paulum non doctrinae, sed salutis confirmationem accepisse a Christi discipulis, quia nimirum sacramenta ab illis accepit. Nam ab Anania discipulo baptizatus est, Act. 9. Tertia responsio: non hic agi de confirmatione per doctrinam, sed per miracula; quia sequitur: Contestante Deo signis et portentis. Quarta: auctorem non dicere, se confirmatum fuisse ia doctrina Evangelii per eos, qui a Domino audierant, sed salutem, id est, doctrinam ipsam salutarem. Quae, inquit, ab eis, qui audierant, ad nos, id est, usque in hodiernum diem confirmata est, et confirmari non desinit per signa et prodigia. Sequitur enim: Contestante Deo signis etc. Sic F. Ribera. Quinta solutio est: auctorem uti pronomineprimaepersonae: innos, non quod suam ipsius personam velit comprehensam in ea ro, de qua loquitur, sed eo more, quo solent concionatores, vel docendo, vel exhortando, vel etiam objurgando loqui in prima persona numeri pluralis. Sic enim modestior et proinde gratior est sermo, quam si verbis utantur secundae personae, quasi doctrina aut emendatione morum ipsi non egeant. Id autem eo magis facit Apostolus, quod ad Hebraeos scribat ipse Hebraeus, id est, tamquam unus ex illis. Ita paulo ante dixit: Ne forte perefftuamus. Et iterum: Quomodo nos effugiemuSj si tantam negle^ xerimus salutem? Cum alioqui ad personam scribentis cohortandam ea non admodum pertinerent. Exigebat autem sermonis tenor, ut in verbis continuo sequentibus personam non mutaret. Atque hic loquendi modus etiam infra subinde occurrit, nominatim initio cap. 6., ubi scriptor iste, sive Lucam, sive Barnabam, sive Clementem eum fingas, manifeste sub aliorum persona loquitur, id est eorum, quibus lacte opus esse, non solido cibo, proxime dixerat. Quos hortatur, ut intermittentes inchoationis Christi sermonem ad perfectionem ferantur. Hoc enim ad auctorem Epistolae accommodari non potest. Sed et cap. 10. et 12. non dissimiles sunt adhortationes. Qaem modum sermonis etiam in Prophetis invenire est, sive populi peccata increpantibus, ut Jes. 64.: Facti sumus, velut immundus, omnes nos, et quasi pannus menstruatae omnes Justitiae nostrae; sive peccata apud Deum confitentibus, Ut Dan. 9., ubi, quamvis fateatur, se et sua, et populi peccata confessum, multa tamen in ea confessione memorat in prima persona, quae non ipsius, sed aliorum erant peccata. Haec postrema responsio, quae multis placuit, nobis non displicet; imo vera omnino mihi videtur. Est enim textui maxime congruens, et Pauli ad suos Hebraeos scribentis modestiam commendat. Certe Judas Apostolus in sua Epistola simili fere modo e numero Apostolorum sese excludere visus est, etsi non prima, sed tertia persona utens, cum ait: Memores estote verborum, quae praedicta sunt Apostolis Domini nostri Jesu, qui dicebant vobis, quoniam in novissimo tempore etc, quasi videlicet ipse ex iis Apostolis non esset. Verum non hoc voluit, nec quisquam orthodoxus ita intellexit, sed detulit majoribus, ut Petro, Paulo, Jacobo et aliis, qui talia praedixerant, jamque passione consummati erant; de se ipso autem humiliter tacuit. Sed dices: Si Paulus est auctor hujus Epistolae, cur non potiuspro majori confirmatione suorum Hebraeorum adjungit se iis, qui doctrinam audierant ab ipso Christo, quemadmodum diserte de se profitetur in Epistola ad Galatas? Respondeo, non tantam fuisse Pauli apud Hebraeos auctoritatem, ut revelationes sua8 referenti credere"nt. Neque enim Judaeorum, sed gentium erat Apostolus, et Hebraeos dudum offensos habuerat. Unde apud illos auctoritatem suam prudenter dissimulat, ita ad eos scribens, ut dictum est, tamquam imus ex illis.
2:4
4. Contestante Deo signis et portentiSf et variis virtutibus. Pro contestante, quod apud Latinos peculiarem habet significationem, alii malunt: attestante. Sed Graecum participium: ouv£7i:t|j,apTapouvTOc;^ tricompositura est, quod Latine sonat coattestante, id est simul attestante; quasi diceret Apostolus, humanum testimonium, accedente divino per miracula testimonio, fuisse reboratum. Quamvis enim dictum sit, Apostolum duobus argumentis doctrinam Christi confirmatam ostendere, altero a testibus, altero a miraculis, hoc tamen posterius etiam testimonii rationem habet, et quidem longe excellentioris, scilicet divini, quod prorsus estinfalHbile. Convenit cum hac parte, quod Marcus in fine sui Evangelii scribit, Christi discipulos ubique praedicasse, Domino cooperante et sermonem con" firmante sequentibus signis. Innuit autem Apostolus, quemadmodum sermo per angelos dictus terribilibus quibusdam signis, in monte ostensis, fuit confirmatus: ita doctrinam Christi multis ac variis miraculis praedicationem ejus comitantibus confirmatam fuisse. Ea tribus nominibus appellat: signa, portenta et virtutes ', non hic solum, sed etiam Rom. 15. et 2 Thess. 2. Signa vocabantur apud Judaeos, quod et peti soleant, et exhiberi tamquam signa virtutis divinae, quibus testata fieret veritas annuntiata. Unde Jes. 7.: Pete tibi signum a Domino. Et iterum: Propter hoc dabit Dominus ipse vobis signum. Et Joan. 6.: Quod ergo tu facis signum, ut videamus, et credamus tibi? Vocantur etiam portenta seu prodigia, Graece TspaTa, quod essent inusitata qu.iedam et suipenda. Talia enim significantur Graeco vocabalo. Unde de iis tantum dici colet in Scripturis, quae majora simt et mirabiliora. Denique virtutes vocantur, quod per ea Deus singulare et extraordinarium virtutis, id est potentiae suae, specimen ederet. Sed hic rursus sese commovet Cajetanus, et ex eo, quod Paulus alicubi, velut ad Rom. 15., de se testatur, quod per ipsum Deus effecit signa et prodigia, colligit, eum esse de numero eorum, per quos etiam in auctorem hujus Epistolae veritas evangelica sit confirmata, quem proinde a Paulo diversum. esse, plane sit consequens. Sed qaam infirma sit haec collectio, satis intelligi potest ex supra dictis. Adde, quod forma argumenti, quo Cajetanus utitur, manifeste peccat in regulam dialecticam. Neque enim soli, per quos Evangelii veritas in Hebraeos confirmata fuit, signa et prodigia fecerunt, cum etiam de iis, qui per Apostolorum praedicationem credituri erant, scriptum sit: Signa eoSj qui crediderint, haec sequentur, Marc. ult.
Et Spiritus sancti distributionibus. Significantur charismata Spiritus sancti, quae gratiae gratis datae vocantur a Theologis. Dicuntur autem Spiritus sancti distributiones, Graece |i£ptaijLOt, partitiones, quod ea Spiritus sanctas ita partiretur inter fideles, ut non uni omnia, sed aliis alia largiretur; quemadmodum ex institato declarat Apostolus 1 Cor. 12., ubi et ipsorum charismatum varietatem enumerat.
Secundum suam voluntatem. Quamvis haec pars etiam ad superiora possit extendi, id est ad signa, portenta et virtutes; haec enim omnia Deus operatur secundum suam voluntatem: proprie tamen propter id, quod proxime praecedit, additavidetur, videlicet adsignificandum, non esse quaerendam in particulari rationem distributionis donorum Spiritus sancti; sed sufficere nobis debere beneplacitum voluntatis ejus. Ita loco jam citato ad Cor., cum divisiones gratiarum recensuisset, subjecit: Haec autem omnia operatur unus atque idem.Spiritus, dividens singulis, prout oult. Porro relativum suam, Graece «'jtou, ipsius, sive ad Deum referas, sive ad Spiritum sanctum, parum interest, quia et Spiritus sanctus Deus est, et Trinitatis indivisa vohmtas; tametsi locus ra^femoratus Epist. ad Cor. suadet, ut ad Spiritum sanctum referatur.
2:5
5. Non enim angelis subjecit Deus orbem terrae futurum, de quo loquimur. Deus in Graeco et Syriaco non exprimitur, ut nec in omnibus Latinis; facile autem suppletur ex parte praecedente. Porro connexio hujus periodi cum praecedentibus, in qua explicanda plerique laborant, hanc rationem habet. Nam superior argumentatio Pauli: Si enim, qui per angelos etc, nitebatur excellentia Christi supra angelos, quae quidem satis abundeque probata fuerat primo capite. Veruntamen, ut plenius lectori satisfaciat^ ad ejusdem excellentiae comprobationem adhuc aliud adjicit nunc argumentum. Unde et recte usus est causali particula: enim. Est et alius modus connexionis admodum probabilis, si dicamus, hic occupationem esse, qua occurratur tacito argumento Hebraeorum, quo dicerent, sacras literas docere, quod angeli sint principes ac moderatores orbis terrae, quorum alii aliis i-egnis praesideant, Dan. 10.; ut hac ratione videantur Christo superiores, cui regna terrae subjecta non legimus. Apostoli responsio est, Angelis quidem orbem terrae praesentem subjectum esse; non tamen futurum, qui longe praestantior est, et Christo principi servatur. Quaeritur ergo, qaem intelligat orbem terrae futurum. Chrysostomus de orbe terrae praesenti sermonem esse contendit, quem futurum dici interpretatur respectu aeternitatis Filii Dei. Quo seasu omne creatum futurum est. Hunc Chrysostomi commentarium Theophylactus sequitur, et ex neotericis nonnulli. Quem tamen F. Ribera restringit, et explicat, ut non absolute de mundo praesenti accipiator, sed de hominibus, ac caeteris, quae in terra sunt. De hominibus quidem in vitam aeternam adducendis; de caeteris vero, quatenus hominum saluti subserviunt. Huc enim spectat regnum et dominium Christi, quod ei datum est a Patre super orbem terrae. Atque hunc futurum dici putat, quia novi homines futuri erant in mundo, novum saeculum, nova respublica; videlicet Ecclesia a Christo auctore profecta, et usque ad finem saeculi decursura. Alii vero orbem terrae futurum mtelligere malunt, vel Ecclesiam, qualis futura est post hoc saeculum in gloria coelesti, vel in genere statum mundi futurum post resurrectionem, id est coelum novum, et terram novam, et quidquid in eis erit. Qui quidem sensus consuetudini sacrae Scripturae valde consonat, quae spem nostram in bona futura, id est, post hanc vitam exspectanda protendere nos docet. Non enim prius, quod spirituale est j sed quod animale; deinde quod spirituale, 1 Cor. 15. Unde et Christus eodem loco secundus homo et novissimus Adam vocatur. Qua ratione etiam pater futuri saeculi dictus est, Jes. 9. Sic Apostolus, in hac ipsa Epistola, de futuris loquitur, ut cap. 13.: Non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus. Qua utique sententia, velut digito, monstrat nobis orbem terrae futurum. Idem facit cap. 11., quum docet, sanctos patriarchas per fidem exspectasse civitatem fundamenta habentem, cujus artifex et conditor Deus, eamque ut patriam suam iriquisivisse. Haec igitur civitas est orbis terrae futurus. Unde»addit, de quo loquimur, id est, de quo nobis praecipue sermo est institutus; quia nimirumin hac Epistola potissimum agitur de pontificatu Christi. Est aulem Christus futurorum honorum pontifex, uti dicitur cap. 9. Quod vero ad orbem terrae et mundum praesentem attinet, nusquam Scriptura negat, eum angelis, ut moderatoribus, esse subjectum, sed magis affirmat, ut apud Danielem et alibi. Imo vero interdum hoc etiam tribuere videtur angelis desertoribus. De qua re alibi. Convenit item hic sensus cum eo, quod superiori capite dictum est: Et cum iterum introducit primogenitum in orbem terrae. Idque secundum expositionem, quam ut probabiliorem eo loco attulimus. Unde et hanc partem: de quo loquimur, quidam illuc referunt; quasi sensus sit: de quo supra locuti sumus. Denique juxta hunc intellectum optime pars ista cohaeret cum iis, quae mox sequuntur, ut in progessu patebit. Nec repugnat vocabulum terrae, in Latino expressae, in Graeco intellectae. Nam de terra et orbe terrae spiritualiter ac mystice Scripturam loqui, non est insolitum. Ubi tamen etiam meminisse oportet novae terrae, in qua, teste Petro, justitia habitat, 2 Epist. 3. Tradunt hunc commentarium inter veteres Theodoretus et Oecumenius; inter posteriores Liranus et Cajetanus. Ejusdem meminerunt Theophylactus et B. Thomas, et ita quidem, ut probare videantur. Ex quibus facile intelligitur, verbum praeteritum: subjecit, hunc habere sensum: subjiciendum praedixit aut promisit; quasi dicat: Principatus orbis terrae futuri non est angelis decretus aut promissus a Deo.
2:6
6. Testatur autem in quodam loco quis dicens. Postquam dixit, non angelis Deum subjecisse orbem terrae futurum, sequebatur, ut diceret, Christo eum subjecisse. Hanc assumptionem non exprimit, sed ex probatione relinquit intelligendam, quasi dicat: Atqui Christo illum subjecit, id quod alicubi testatur quidam. Auctorem et locum Scripturae non nominat, quod ad Hebraeos scriberet sacrarum literarum non ignaros. Quem morem servat per totam fere Epistolam. Porro Davidem esse Psalmi octavi, ex quo testimonium citat, auctorem, interpretes non dubitant;-ne Hebraei quidem, qui tradunt, eum a Davide ovium pastore decantatum fuisse, quando nocte custodiam agens gregis sui, sicut illi pastores Evangelici, de quibus Luc. 2., contemplabatur coelum, et in coelo lunam et stellas; atque in iis, tamquam Dei operibus, admirabile Dei nomen et potentiam suspiciebat. Unde solis non meminit, quia sol nocte non videtur; itellarum aiitem meminit, quae nocte tantum apparent. Quo etiam credunt pertinere, quod inter ea, quae Deus homini subjecit, oves primo loco posuit, dicens: Oves et boves universas etc., quia nimirum circa oves cura ejus versabatur. Pertinet eodem, quod ait: Ex ore infantium etc. Erat enim ipse tunc adhuc parvulus.
Quid est homo^ quod memor es ejus, aut filiushominis, quoniam visitaseum? Qua ratione testimonium hoc Psalmi in Christum competat, non una est expositorum sententia. Sunt, qui totum Psalmum seciindnm literam ad Christum, ejusque regnum referant, argumento sumpto tum ex hoc loco, ubi tres versus continui pro testimonio sumuntur, tamquam de Christo loquens, tum etiam ex 1 Cor. 15. et Eph. 1., quibus locis illud: Omnia subjecisti sub pedibus ejus, in Christum Apostolus interpretatur; ac denique ex eo, quod ipse Dominus Matth. 21. versum ilhim: Ex ore infantium et lactentium etc, adduxit de pueris ipsi acclamantibus: Osanna! Atque hanc esse putant sententiam Augustini et aliorum veterum, qui Psalmum ita de Christo sunt interpretati, ut alterius sensas non meminerint. Addunt, eum versiculum: Omnia subjecisti sub pedibus ejus, de nullo alio, quam de Christo, vere accipi posse. Quis enim alius est, inquiunt, cujus pedibus Deus omnia substraverit? Alii vero sunt, qui simul, et de homine ipso seu de humano genere, et de Christo, Psalmum juxta literam interpretantur; videlicet geminum sensum literalera huic Psalmo, quod et in aliis quibusdam faciunt, adscribentes. Sed de hujusmodi vat*one interpretandi Scripturam, quid seatiendum sit, jam supra admonuimus in tractatione illius testimonii: Ego ero illi in Patrem etc. Nobis maxime probatur Euthymii et Jansenii sententia, qui Psalmum historice fjuidem et socundum literam de ipso homine exponunt, mystice vero, sive juxta q^uandam appropriatiouem de Christo. Nam quod ad historicum sensum attinet, si quis totius Psalmi seriem et verba diligenter expendat, facile intelliget, in eo celebrari Dei creatoris inaestimabilem potentiam in creaturis ac peculiariter ipsius in genus humanum beneficentiam; quod, cura miserum sit et vile, tot et tantis beneficiis dignatus sit, ut qui hominem condiderit ab angelis secuudura, nec illis multo inferiorem, imaginis suae paiticipem, dominum totius corporeae creaturae, praesertim animalium, quae in usum ejus cedere jussit. Hujus sensus ampliorem probationem vide apud Jansenium in annotationibus ejusdem Psalmi. Ubi etiam docte explicatum invenies, quemadmodum seu mystico, seu appropriato sensu totus Psalmus de Christo et regno ejus atque dominio possit exponi. Quod autem Augustinus et alii quidam veterum ita hujus Psalmi omnia de Christo interpretantur, ut de homine nihil dicant, nequaquam probat, eum ad hominem historico sensu non pertinere. Visum enim fuit ilHs Patribus mjsticum sensura, tamquam sublimiorem et utiliorem, prosequi, praetermissa, non tamen damnata aut exclusa, literali intelligentia, qua ad hominem eo modo, quo dictum est, referretur. Nam quod objiciunt alii, in solo Christo veritatem obtinere, quod in Psalmo dicitur: Omnia subjecisti sub pedibus ejus, facile ex ipso loco refellitur, ubi generalitas illa verbis sequentibus aperte explicatur: Oves, inquit, et boves universas, insuper et pecora campi, volucres coeli etc. Quibus utique verbis commemoratur dominium, quodTDeus homini in sua creatione contulisse legitur super omnia animantia, Gen. 1. Nec est, quod quis cavilletur, hominem eo dominio per peccatum excidisse. Sic enim Joannes Calvinus objicit, addens, Adae praevaricatoris filios, donec in Christi familiam cooptati sint, injuste sibi vendicare usum creaturae, totumque, quod usurpant, eis in furtum imputari. Sed haec secundum veram Theologiam falsa sunt et erronea. Non enim dominium illud ablatum fuit homini, posteaquam peccavit; sed quoad usum et exercitium ex peccati merito vehementer diminutum, id quod experientia satis docet. Veruntamen secundum se mansit homini integrum, perinde ut integrum jus remanet domino cuipiam in servum rebellem et inobedientem; etiamsi ipse suo peccato meruerit eum talem pati. Nam integrum do.ninii jus in animantia relictum homini fuisse, liquet ex Gen. 9., ubi, simul cum benedictione multiplicandae posteritatis, repetitur ac renovatur humano generi in Noe et filiis ejus dominii potestas in animantia. Nec mirum, quia dominium istud homini competit non per gratiam, sed per naturam, quatenus scilicet est animal mente ac libero arbitrio praeditum. Non tamen negamus, imo prorsus asserimus, versiculum: Omnia subjecisti sub pedibus ejus^ in Christi persona multo plenius, universalius atque perfectius implendum esse, juxta sensum ejus mysticum, ex Apostoli sententia paulo post explicandum. Est, qui hunc versum: Quid est homo, quod memor es ejus etc, non de Christo, ne hoc quidem loco exponendum esse, censeat, sicutGlossa, tam ordinaria, quam interlinealis exposuit. Non enim ea verba competere in illum, qui primogenitus est omhis creaturae, quemque Pater non diligere et magnifacere non potest. Argumento esse, quod homo et fi]ius hominis scribuntur sine articulis, non hic modo, verum etiam in Psalm©; nec tantum in Graeco, sed etiam in Hebraeo. Christus autem nusquam in Scriptura filius hominis appellatus legitur absque articulo, eoque duplici, id est, utrique dictioni praefixo: 6 uiOQ zou av^pcoTiou. Sed qui ita dicit. parum considerat, quod nequentia huic versui non cohaerebunt, si haec opinio recipiatur. Unde etiam hic versus ad mentem Apostoli erit de Christo accipiendus, sive quatenus humanam naturam gestans, quae non meretur tantam visitationem et exaltationem, sive quatenus foedatus ignominia et tormentis. Ipse Dominus in Evangelio passim se filium hominis appellat, volens significare, quo sese ipse nostri causa demiserit, ait non semel Augustinus. Videatur hujus loci commontarius, qui est apud S. Thomam. Jam nec aliud est homo, aliud filius hominis, sed idem, juxta morem Hebraei sermonis; uti facile potest ex aliis Scripturis probari. Quare quod additur: Aut filius hominis, quoniam visitas eum? repetitio est, qualis in Psalmis frequens, inculcandi et amplificandi vim habens. Dicimus ergo, versum hunc intelligendum esse de homine secundum genus suum; ut sensus sit: Domine Deus, quid est homo, terrenum animal, quod tu tantus, tamque immensi operis artifex, illius rationem et curam habeas? Quid, inquam, est filius hominis, id est, homo ex homine natus, mortalis ex mortali, miser ex misero; quod eum beneficentiae tuae donis, quae multa et magna in eum contulisti^ dignatus es invisere? gelis, In Hebraeo rursum pro angelis est: Elohim. Quo nomine Deus aut Dii proprie significantur. Unde Hieronymus in Psalmo vertit: Minues eum paulo mi~ nus a Deo. Idemque, si tamen ipse auctor est, in ejusdem Psalmi commentario admonet, in Hebraeo Deum, non angelos legi. Sed cum frequenter hoc nomen aliis excellentibus personis in Scriptura communicetur, non male LXX. interpretes, quos Apostolus in hac Epistola assidue sequitur, verterunt: ab angelis. Quin, etsi vertissent: a Diis, non alios tamen eo nomine, quam angelos intelligeremus, quemadmodum et de illo versu Psalm. 96.: Et adorent eum omnes Dii, capite superiore docuimus. At neque damnandum, quod Hieronymus interpretatus est: a Deo. Nam sive legas: a Deo, sive: a Diis, id est angelis^ commodus erit sermo, quo secundum literam significetur, homini collatam esso a Deo dignitatem prope divinam aut angelicam. Tametsi quaedam hyperbole est, si a Deo legatur; ut si dicat Psalmista: fJiixpoO^sov, id est parvum quendam Deum hominem fecisti. Non tamen ferenda est Jacobi Fabri temeritas, qui, quod hoc loco, et iterum paulo inferius Graece est: izap' ayyeXouc, ah angeliSy ausus est Latine vertere: a DeOf Graecum Pauli interpretem accusans, atque in jus vocans, quod, cum Paulus scripserit: Elohim, certum enim putat, ab eo Hebraice scriptam hanc Epistolam, ipse pro Deo sit interpretatus angelos. Atqui idem Faber cap. 1. vertit angelos: Et adorent eum omnes angeli Deij quamvis et illud Hebraice sit Elo- Mm. Respondet, eam interpretationem huic loco non posse convenire eo quod palam adversetur intentioni Paulinae, quae est, Christum longe supra angelos extollere, quem ista interpretatio infra angelos deprimit. Sed quomodo nequaquam adversetur, facile nos ex commentariis et doctrina Patrum ostendemus. Nam caetera, quae Faber objicit, ab Erasmo tam in Apologia, quam in annotationibus, copiose sunt refutata. Tantum illud adjicio, Syrum interpretem utrobique angelos transtulisse. Porro, quod nos habemus: paulo minus, Graece est: Ppax^ 'ci, quod Latine sonat: breve quid. Potest autem et ad tempus, et ad magnitudinem seu dignitatem referri, sicut et Hebraea dictio: meat, quae in Psalmo legitur. Quod utrumque rarsus adversus Fabrum, negantem, de brevitate temporis ea vocabula accipi posse, bene probat Erasmus. Igitur quidam ad dignitatem referunt, hoc sensu: Fecisti eum angelis paulo inferiorem, videlicet quoad humanam naturam, qua eum induisti. Nam humana natura, quamvis intellectu praedita sit, et ad imaginem Dei condita, sicut angelica, non tamen angelicae excellentiam naturae assequitur, maxime si spectetur secundum conditionemsuaemortalitatis. Hic sensus Latinis plerisque placuit. Unde et Augustinus de symbol. lib. 2. cap. 4. et Gregorius hom. 8. super Ezech. ex hoc Apostoli loco docent, Christum secundum assumptam humanitatem angelis esse minorem. Atque hunc sensum probabilem reddit literalis intelligentia Psakni, in quo particula: paulo minus, modicam dignitatis distantiam, non autem breve temporis spatium, designat, quemadmodum ex supra dictis intelligi potest. Suffragatur etiam versio Syriaca, quae vocabulum habet ad quantitatem, non ad tempus pertinens, si Matthaeo Galeno creditur. At vero diversa est sententia Graecorum, Origenis, Athanasii, Chrysostomi, et ejus sequacium, imo et B. Thomae Aquinatis, et ipsius Augustini, quem Thomas allegat; qui omnes hanc seu brevitatem, seu parvitatem ab Apostolo significatam, ad tempus referunt. Quos etiam secutus Erasmus, vertit hoc modo: Fecisti eum paulisper inferiorem an~ gelis. Quod ita exponunt: Ad breve tempus, scilicet durante corporis ejus mortalitate et passione, ac triduo sepulturae, quo mansit in morte, voluisti, eum angelis esse minorem, id est, infra angelos abjectum, tam conditione mortalitatis et passionis, a qua aliena est angelorum natura, quam vulgari hominum existimatione, quos illa carnis ejus infirmitas et passionis ignominia non sinebat de eo magnum aliquid opinari. Sed tempus illud resurrectione finitum est, et ex eo jam coepit irapleii, quod hic sequitur: Gloria et honore coronasti eum etc. Pro hac Graecorum expositione facit iraprirais ipsius Apostoli subjuncta declaratiu. Non enim quia Christus homo factus est, sed quia passionem mortis sustinuit, sub qua tota ejus mortalitas intelligenda est, eura paulo minus ab angelis minoratura significat. Quod et Gregorius urget inter alia, loco jam citato. Quod si rainoratura intelligas ratione naturae assumptae, cura eara numquam sit dimissurus, consequens erit, ut semper angelis minor remaneat, quod esse contra scopum Apostoli, statim ex sequentibus apparebit. Deinde, si propter passionem mortis ab angelis paulo minoratus est, ut vult Apostolus, ergo non parum, sed multum infra eos dejectus est, imo et infra homines; adeo ut ipse propter hanc causam con^iueratur, etdicatinPsahn. 21.: Ego autem sum vermis, et non homo ^ opprobrium hominum et abjectio plebis. Non igitur consistit cum mente Apostoli, ut dictio: paulo minuSy dignitatem respiciat, quemadmodum adversus Fabrum non male ratiocinatur Erasmus. Certe Lucas, quem hujus Epistolae scribam amanuensem Paulo fuisse verisimile est, eandem Graecam vocem manifeste retulit ad tempus, Act. 5., ubi noster interpres Labet: jussit foras ad breve homines fieri, id est, jussit eos paulisper foras secedere. Nec hic obstat literalis Psalmi intellectus. Nihil enim vetat, quo minus id, quod ad literam de dignitate dictum est in Psalmo, secundum alium sensum de tempore possit intelligi, Piaestat enim nobis hanc interpretandi facultatem ipsa foecunditas sensuum Scripturae. Quare, ut concludamus, est in hac parte quaedam occupatio ejus, quod ab Hebraeis objici poterat: Christum scilicet mortalem et miseriis subjectum inter homines egisse; nec id solam, verum etiam foede tractatum, ac turpissima morte condemnatum, ut de eo dicat piopheta: Vidimus eum despectum, et novissimum virorum, Jes. 53. Quae omnia longe infra sublimitatem angelicae dignitatis eum constituunt. Sed haec, inquit Apostolus, ad breve temporis spatium ei contigerunt; ita nimirum exigente negotio procurandae nostrae salutis. Quo peracto, statim per resurrectionem immortalitate donatus est, et ad supremum honoris et gloriae fastigium, ex eo jam tempore, evehi coepit. Quod significant verba sequentia:
2:7
Gloria et honore coronasti eum. Honor est testimonium excellentiae; gloria, Cicerone definiente lib. 2. de inventione, frequens de aliquo fama cum laude. Co^ ronare Hebraeis est in modum coronae cingere. Unde illud Psalm. 5.: Scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos, id est, benevolentia tua, velat scuto, nos undique circumdedisti. Sensus igitur hujus particulae est: Gloria et honore Christum cumulate et affluenter ornasti: gloria quidem, qua fit ut ejus nomen ubique praedicetur atque laudetur; honore autem, ut ab omnibus adoretur. Quidam coronare interpretantur, coronam seu praemium reddere. Quod etsi huic loco probe quadret, et Apostolum id spectasse non sit improbabile, maxime cum paulo post dicat: Videmus Jesum propter passio^ nem mortis gloria et honore coronatum; in Psalmo tamen, juxta sensu.m ejus literalem, ita accipi non potest.
Et constituisti eum super opera manuum tuarum. Hoc est, praefecisti eum operibus a te factis. Id enim phrasis ista significat, velut Psalm. 2.: Constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus; Matth. 24.: Super omnia bona sua constituet eum, et frequenter alibi. Quaeritur, quae opera Dei intelligantur, super quae Christum constituit, et quando illud fuerit impletum. Sed utrumque differamus in proximum versiculum, qui est hajus repetitio quaedam et explicatio.
2:8
8. Omnia subjecisti sub pedibus ejus. Quod ait: sub pedibus ejus, perfectam declarat subjectionem. Conferendus est autem hic locus cum eo, qui est 1 Cor. 15., ubi persimilis est hujus Scripturae tractatio. Porro, ne quis haesitet, quaenam omnia pedibus ejus subjecerit, id jam exponit:
In eo enim, quod omnia ei subjecit, nihil dimisit non subjectum ei. Alii propius ex Graeco sic vertunt: Nam subjiciendo ei omnia, nihil omisit ei non subjectum. Docet Apostolus, illud o?nnia non pro multis sumi, nec ad certum aliquod rerum genus restringi, ut interdum solet in Scripturis; sed ita generaliter accipiendam, ut nihil prorsus excipiatur; intellige, praeter ipsum Deum ei omnia subjicientem. Hanc enim exceptionem, eamque solam, apposuit idem Apostolus 1 Cor. 15., inquiens: Cum autem dicat: Omnia subjecta sunt ei, sine dubio praeter Eum, qui subjecit ei omnia. Qaare et iu parte praecedenti, quod ait: Super opera manuum tuarum, universam Dei creaturam intelligere debemus. Kelinquitur ergo, ut super oianem creaturam constitutus sit Christus, et omnis creatura pedibus ejus subjecta, quamquam non omnis eodem modo. Nam alia est amicorum, alia inimicorum subjectio; alia quoque earum rerum, quae neque sentiunt, neque intelligunt; quemadmodum id plenius a nobis explicatum est in commentario Epist. 1. ad Cor. Urget autem ita studiose generalitatem istam Apostolus, ut intelligant Hebraei, etiam angelos Christo subjici, tam bonos, quam malos. Ulitur vero verbis praeteriti temporis, sicut et Psalmista, propter certitudinem promissionis ac decreti divini. Nam nondum fuisse hoc re ipsa ipsoque effectu completum, ostendit, quod sequitur:
Nunc autem necdum videmus omnia subjecta ei. Adversus id, quod dixit: Omnia sine exceptione Christo esse subjecta, movet objectionem, quam et continuo removet. Simul etiam facit haec pars ad intelligentiam ejus, quod supra dixit de orbe terrae futuro. Jam enim fatetur, nondum omnia Christo subjecta esse. Non ergo loquebatur illic de statu mundi praesente, sed de eo, qui futurus est tunc, quando omnia Christo erunt subjecta. Nunc quidem, inquit, res ipsa testatur, nondum omnia parere Christi imperio. Nam et daemones regnum Chri- Bti oppugnant, et homines mali bonos affligunt ac persequuntur; denique multi adhuc sunt nascituri, sive electi, sive reprobi. Proinde nondum Christo subjecti, sed suo tempore subjiciendi. Rursus autem convenit haec sententia cura iis, quae habentur 1 Cor. 15.: Oportet illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus. Et iterum: Cum autem subjecta fuerint tUi omnia, tunc et ipse Filius etc. Ea namque significant, nondum omnia Christo subjecta esse. Sequitur objectionis solutio.
2:9
9. Eum autem y qui modico, quam angeli minoratus est. Quod supra dixit interpres: paulo minus ab angelis, hic vertit: modico, quam angeli; cum in Grasco idem utrobique legatur. Unde sensus hujus ex parte illa superiore petendus est.
Videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum. Sensus totius sententiae est. At inteiim videmus, eum, qui paulisper ac modico tempore infra angelos abjectus fuit, Dominum, inquam, Jesum, propter passionem seu cruciatum mortis, quam sustinuit, gloria et honore undequaque cinctum et coopertum; id est: Videmas, eum toto jara orbe a populis credentibus glorificari ethonorari, vel secundum alios, gloria et honore, ut praemio passionis affici, more coronae, quae datur vincenti. Quasi dicat: Jara nobis aspicientibus impletur illud: Gloria et honore coronasti eum, quamvis paulo ante probrosissime fuerit habitus. Quare non est, quod dubitemus, etiam hoc posterius: Omnia subjecisti sub pedibus ejus, suo tempore complendum esse; praesertim cum id ipsum etiam nunc bona parte paulatim videamus impleri per fidem gentium, juxta illud Psalm. 46.: Subjecit populos nobis et gentes sub pedibus nostris. Hic quaeres, an et illud praecedens: Constituisti eum super opera manuum tuarum, nondum sit impletum, sed adhuc implendum. Respondeo, potestatem quidem ac praefecturam totius creaturae datam fuisse Christo homini, quando verbum caro factum est; exsecutionem vero ejus potestatis, secundum ea, quae jam dicta sunt, fieri paulatim ac tandem impletum iri in adventu ipsius novissimo. Nam etsi rex quispiam jure dominus sit ac princeps rebellium subditorum, non tamen habet eos revera subjectos, donec debellaverit. Obiter admoneraus, ex hac Scriptura satis colligi, quod videre et credere non omnino ropugnant. Credimus enim, Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum; et tamen id ipsum nos videre testatur Apostolus. Quae quomodo consistant, explicare conati sumus lib. 3. sent. dist. 24. Porro sciendum est, B. Augustinum cont. Maxim. lib. 3. cap. 25. partem illam: propter passionem mortiSj construere cum verbo: minoratm est; tamquam significetur, Christum, propter passionem mortis minoratum ab angelis, postea gloria et honore coronatum fuisse. Qui etiam locus Augustini huc in glossam ordinariam relatus est. Sed haec constructio violentior est, tametsi putamus, his Apostoli verbis non obscure innui, quod Augustinus vult, Christum per hoc ab angelis minoratum esse, quod passionem mortis subierit; quandoquidem propter eandem passionem mox fuerit glorificatus. Quo pertinet illustris locus ejusdem Apostoli Phil. 2.: Humiliavit semet ipsumj inquit, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, id est gloria et honore coronavit. Nam de gloria sequitur: Et donavit ei nomen, quod est super omne nomen; deinde de honore: Ut in nomine Jesu omne genu flectatur etc. Jam ex his Scripturis perspicuum est, Christum sua passione non nobis tantum promeruisse bona salutaria, sed et sibi ipsi gloriam et honorem. Id enim aperte significant illa verba: Propter passionem mortis; et: propter quod exaltavitillum. Id opus observatu adversus Calvini errorem, totius Ecclesiae sensui contrarium, quo negat, Christum sibi quidquam meruisse. Unde et quod hic dicitur: propter passionem mortis, ita exponit, hoc est, mortem patiendo; nam medium obtinendae gloriae judicatur. Sic ille, tenebras quaerens in luce, ne meritum in Christo, respectu suae resurrectionis ac gloriae, cogatur agnoscere. Meruit autem Christus et sibi gloriam, et nobis salutem per m.ortis passionem; quatenus eam ex immensa caritate, humilitate, obedientia, patientia subivit.
Ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem. Hhid: gratia nobis esse sexti casus patet ex Graeco. Parum vero apte videri potest haec pars cohaerere cum praecedenti. Non enim Jesus gloria et honore coronatus est, ut mortem gustaret, sed quia mortem pro omnibus gustavit. Huic incommodo B. Thomas et alii nonnulli sic occurrunt, ut partem hanc remittant ad superius verbum: nmioratus est, ita sententiam ordinantes: Jesum, qui paululum infra angelos minoratus est, ita ut gratia Dei mortem pro omnibus gustaret, nunc videmus propter ean^ dem passionem mortis gloria etc. Sed durius est hoc hyperbaton, ac non necessarium. Potest enim ista pars accipi vel explicatio ejus, quod proxime dixerat: propter passionem mortis. Videmus, inquit, Jesum gloria et honore coronatum propter passionem mortis, qua nimiram passione mortem gratia Dei pro omnibus gustavit. Nam et Graece non est Tva, sed OTicoc, quae vocula modum magis, quam finalem causam significat. Explicatur ergo meritum glorificationis, quum dicitur non quomodocumque mortem passus, sed ex caritate pro omnibus. Est autem in Graeco quaedam lectionis varietas. Nam pro eo, quod noster interpres legit, quodque codices omnes nunc habent: x^P^'^^ ^^^^ y ^^ ^** gratia Dei, in quibusdam olim legebatur: X^p'^^ O^sou, id est absque Deo, seorsim a Deo, excepto Deo. Et quidem existimant Theophylactus et Oecumenius, Nestorianos ad hunc modum Scripturam depravasse, ut eo argumento personas in Christo dividerent; quasi sensus sit, eum, qui homo est, non eum, qui Deus est, aut Dei Filium, mortuum esse. Sed ut constet, Nestorianos ea lectione ad sui dogmatis firmamentum abusos aliquando fuisse: non tamen ab illis ea mutatio facta est. Multo enim ante exortum Nestorium hoc pacto legisse invenitur Ambrosius de fide lib. 2. cap. 4., sed sensu minime Nestoriano. Sic enim ait: Quam bene posuit Apostolus, quod sine Deo pro omnibus gustaverit mortem; ne divinitatis illam passionem putaremus fuisse, non car~ nis. Rursus eo modo citat, et plenius exponit lib. 5. cap. 4. Mysterium, inquit, incarnationis Dei universae salus est creaturae; secundum quod scriptum est: Ut sine Deo pro omnibus gustaret mortem, id est: Quod creatura omnis, sine passione aliqua divinitatis, Dominici sanguinis redimenda sit pretio; sicut alibi habes: Omnis creatura liberabitur a servitute corruptionis. Ilaec ille. Quin etiam ante eum Origenes tom. 1. in Joan. eodem modo locum hunc recitat, monens interim, in quibusdam exemjjlaribus etiam alterum haberi. Nisi forte ea admonitio sit Ruffini interpretis, qui solet de suo addere. Caeterum exstat eadem lectio apud Theodoretum. Qui quamvis aliquando propensior fuerit in Nestorianos, non tamen eam partem ex illorum eententia interpretatur, sed hunc facit sensum: Pro omnibus absque Deo, id est solo Deo excepto, qui nullo remedio opus habebat, Christum mcrtuum e^se etiam pro angelis, quatenus scilicet ex hominum redemptione gaudium illis accessit. Quam memoratac lectionis interpretationem etiam Theophylactus et Oecumenius recipiunt tametsi lectionem non probent. Porro Syri codices hic quoque variant, aliis ita legentibus: Ipse enim Deus per suam bonitatem pro omni homine gustavit mortem;. aliia hoc modo: Ipse enim, excepto Deo, per bonitatem suam etc., aut: per bonitatem ejus, nempe Dei; id enim in Syro manet ambiguum. At vero nobis ea lectio probatur, quam hodie, tam Graeci, quam Latini codices constanter exhibent, quam et Chrjsostomus solam agnovit. Habet enim sensum planum et Scripturis valde consentaneum hujusmodi: Ut per gratuitam Dei Patris bonitatem, sea beneficentiam et cpiXav- ^pCDTiiav, qua ille genus humanum dilexit, mortem pro omnibus gustaret. Simili prorsus sermone dicitur infra cap. 9. Christus per Spiritum sanctum obtulisse semet ipsum immaculatum Deo. Nam Spiritus sanctus bonitas est Dei. Huic faciunt Scripturae Joan. 3.: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; Rom. 5.: Commendat caritatem suam Deus in nobis, quoniam y cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est; Tit. 3.: Cum autem benignitas et humnnitas apparuit Salvatoris nostri Dei etc. Videndum nunc^ quam vim habeat illud: pro omnibus, cujus loco Graece est: U7:£p TiavTo:;, pro omni. Quod utrum accipiendum sit ut neutri generis, pro omni re seu creatura, an ut masculini, pro omni homino, non liquet. Ut neutrum acceperunt Origenes, Ambrosius et Theodoretus. Ut masculinum Chrjsostomus, ac caeteri fere omnes. Quod et Syrus interpres sua versi' ne expressit. addens: homine. Sane pro neutro faciunt alia loca Apostoli, in quibus signum hoc universale, singulariter et solitarie positum in Graeco, ad res, non ad personas refertur, ut 1 Cor. 1., 2 Cor. 6. et 7. atque alibi. Sed et phrasis ipsa Graeci sermonis neutrum genus exigere videtur. Verum non inde consequitur, sensum esse, quod pro omni creatura, etiam angelica, etiam inanimata, mortuus fuerit Christus, nisi cum Origene fateamur, etiam pro daemonibus eum mortuum fuisse. Quod fides Catholica respuit. Sed utrumvis gonus accipias, in eandem reditur senter.tiam. Tale enim est, ac si diceretur, pro mundo, id est pro genere humano, Christum mortuum esse. Quod si ad singulos homines sine exceptione extendas, ut fecit Chrysostomus, sen^iuf: erit, pro omnibus, quantum ad sufficientiam, mortuum esse Christum; quia nimirum morte sua pretium comparavit, quod omnibus redimentis abunde sufficeret. Hunc sensum Anselmus et B. Thomas adducunt secundo loco. Nam priori loco istud: pro omnibus, exponunt: ad vitam praedestinatis, quibus solis efficaciter illud pretium applicatur. At verisimilius est, non de singulis, sed de genere sermonem esse, ut sensus sit: Pro omnibus gentibus toto mundo dispersis, eo quod ex omnibus aliqui morte Dominica sint liberandi, jaxta ilhid Apoc. 5.: Redemisti nos Deo in sanguine tuo, ex omni tribu et lingua, et populo et natione. Hi vero cum soli sint praedestinati, re ipsa convenit hic intellectus cura eo, quo vocabulum omnibus ad praedestinatos restringitur. Atque haec interpretatio etiam aliis similibus Scripturis congruit, ut 2 Cor. 5.: Pro 07nnibus moituus est Christus; 1 Tim. 2.: Qui dedit redemptionem semet ipsum pro omnibus; 1 Joan. 2.: Ipse est propitiatio pro peccatis nostris, non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi. Nec obstat, quod Apostolus tota hac Epistola non facit mentionem vocationis aut salutis gentium. Nam loquitur hic tantum in genere, gentes non nominans. Quamquam et Judaei erant toto orbe dispersi. Jam cur dixerit Apostolus, Christum gustasse mortem, potius quam mortuum esse, eam rationem adferunt Graeci, quia non in morte permansit, sed paulo post resurrexit; ut mortem non epotasse, sed tantummodo gustasse videatur, Ab aliis haec ratio redditur, ufc significaret, Christum non ita somno mortis obdormiisse, ut non vere dolores ejus et amaritudinem senserit, sicut nonnulli fuerunt opinati. Sed hujusmodi rationes parum ad intelligentiam hujus loci facere videntur, cum Hebraea phrasi mortem gustare, et mortem videre, non aliud sit, quammori, sive quis diu maneat iu morte, ejusve sensu crucietur, sive non. Ita Matth. 16.: Sunt quidam de hic stantibus, qui non gustabunt mortem, donec etc.; et Joan. 8.: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit in aeternum; et in hac Epist. cap. 11.: Henoch translatus est, ne videret mortem, id est ne moreretur. Proinde non aliud vult Apostohis, dicens, Christum gustasse mor^ tem, quam mortuum illum fuisse, undecumque ea sumpta sit metaphora, sive ab iis, qui venenum bibunt, sive, quod verius est, ab earum rerum gustu, quarum amarus atque ingratus est sapor. Unde et ipsa mors amara vocatur 1 Reg. 15.
2:10
10. Decebat enim Eum, propter quem omnia, et per quem omnia. Cur mortis passionem subierit Christus, causam dixit, ut per eam omnibus sahis pararetur. Sed quia poterat Deus etiam sine morte Christi filii sui genus humanum salvare, docet nunc, quam ille modus Deo condeccns fuerit atque ipsi Christo honorificus. Quae doctrina eo spectat, ut ne quis Christum Dominum propterea minoris faciat, quod usque ad mortis perpessionem et crucis opprobrium humiliatus fuerit, sed magis ejus caritatem admiretur, quod illuc usque sese demittere non fuerit dedignatus. Hanc partem nonnulli Latinorum ad ipsum Christum retulerunt. Inter quos Rupertus lib. 13. in Matthaeum probat ex hoc loco, propter Christum hominem angelos et totam mundi fabricam conditam esse; ideoque, etiamsi peccatum non intervenisset, futurum fuisse, ut Verbum caro fieret et habitaret in nobis. Quod posterius utrum ille recte colligat ex priori, non est hujus loci disquirere. Certe membrum alterum: per quem omnia, non perinde quadrat in Christum hominem. Quod enim Joan. 1., Col. 1. et alibi legimus: omnia per eum facta esse, dictum est de eo ut Verbo ac Filio Dei. Fefellit autem illos expositores mendosa lectio vocabuli, quod est in fine sententiae. Non enim consummari legendum est, quasi de Christo dicatur; sed consummare, quod ad Deum referri oporteat, quemadmodum illic ostendemus. Est igitur periphrasis Dei: propter quem omnia. Deus enim ut finis est omnium, ita et omnium effector et opifex. Cum autem sermo sit de Deo Patre, facile hinc ostenditur, non per hoc Filium significari Patre minorem, ut volunt Ariani, quod alibi per eum omnia facta dicantur; quandoquidem id hoc loco etiam de Patre dicitur.
Qui multos filios in gloriam adduxerat. Explicatius alii vertunt: Ut multis filiis in gloriam adductis, id est postquam eos in gloriam adduxisset. Id liquet ex mutatione casus in Graeco auxiD et ayoLyovTa. Sed de sensu non parva difficultas est, quod non appareat, quos ante Christi passionem filios Deus adduxerit in gloriam, aditu regni coelestis nondum patefacto. Primum frustra quidam ad angelos confugiunt, quos non facile Paulus in praesenti disputatione filios vocaverit, quando et ea, quae sequuntur, palam repugnant huic intellectui. Sunt ergo, qui Graecum aoristum dyayovTa a tempore absolvant et sensum esse dicant: Dum occupatus est in adducendis multis ad gloriam. Alii plerique multos filios in gloriam adductos intelligunt secundum praedestinationem, qua jam factum dicitur, quod adhuc futurum est, ut sensus sit: adduxerat, id est adducere decreverat. Verum hoc modo non muJtos filios, sed omnes in gloriam adduxerat; nisi quis dixerit, per multos filios intelligi copiosam filiorum multitudinem. Porro nihil est, quod cogat, hanc partem accipi de gloria coeleoti, cum sit et gloria quaedam temporalis, qua Deus suos cultores interdum claros apud homines efficere solet. Unde est illud de viro timente Dominum Psalm. 111.: Gloria et divitiae in domo ejus. Videtur ergo Paulus hoc velle, quod Deus ante multos filios per varias afflictiones, id enim supplendum, ad gloriam adduxerat, id est gloriosos ac celebres in hoc saeculo reddiderat, quando nondum praedicata mortalibus erat gloria coelestis. Hoc modo gloriosos atque inclytos fecit Abraham, Joseph, Job, Mosem, Davidem et alios antiqui temporis justos. Interim hic locus ostendit, etiam illos, qui ante Christi adventum justi fuerunt,* recte meritoque appellari secundum adoptionem filios Dei, quod imprudenter a quibusdam negatum est.
Auctorem salutis eorum per passionem consummare. Graece et Syriace: per passiones, numero plurali. Quod et in multis est Latinis manuscriptis. Nam quod quidam pro consummare legunt passive consummari, mendum est manifestum, ut probant non solum Graeci et Syri codices, verum etiam optima quaeque exemplaria Latina, suffragante item editione Clementina. Caeterum nonnulli malunt consecrare, quam consummare; id enim usu veterum Theologorum significari Graeca voce TsXstdiaai. Quapropter et Dionysius sacramenta Christiana passim TSAeiCDaetg nuncupat. Hi mentem Apostoli sic explicant: Decebat Deum Patrem, ut filium suum per crucem consecraret auctorem nostrae salutis. Et huic sensui quadrare putant, quod sequitur: Qui enim sanctificat etc. Sed isti non satis observarunt, qua significatione scriptor hujus Epistolae vocabulum illud Graecum usurpet. Utitur enim eo familiarius, ut cap. 5. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Quibus omnibus locis significat C07isum~ mare, sive ut Erasmus vertit: perfectum reddere, non autem consecrare. Eadem significatio bene convenit huic loco. Sensus enim totius sententiae est: Deus, qui rerum omnium finis et auctor est, ideoque sapientissimus, judicavit, hoc quam maxime se decere, ut, postquam aut quoniam multos filios suos per multarum adversitatum tolerantiam ad gloriam adduxerat, similiter etiam auctorem aeternae salutis illorum, id est filium suum naturalem, per afflictiones ipsamque crucem consummaret, hoc est, ad consummatam gloriam perduceret. Quasi dicat: Voluit Deus Pater Christum filium suum subire eandem legem et conditioufcm, qua solet caeteros filios ad gloriam adducere, nimirum per afflictiones. Auctorem, Graece est dp;(rjy6v, quod Erasmus et alii quidam principem vertunt; sed constat etiam auctorem, inventorem, architectum ea voce significari. Est autem Christus nostrae salutis auctor, nt sacerdos, per sacrificium crucis, quemadmodum in sequentibus docetur. Unde et hac ratione dicitur nobis aeternam redemptionem invenisse, cap. 9. Est et princeps, quia caput omnium redemptorum. Usus est Apostolus eodem vocabulo cap. 12., Christum vocans dpXT^yov, auctorem fidei.
2:11
11. Qui enim sanctificat, et qui sa?i~ ctificantur, ex uno omnes. Plenius id, quod dixit, probat, scilicet decuisseDeum, ut filium suum per passiones consummaret. Est autem probatio talis. Christus a Deo constitutus estPontifex, qui oblato sacrificio sanctificaret, id est a peccatis emundaret ac Deo reconciliaret genus humanum. Atqui sacerdos sanctificans et populus, qui sanctificatur, ex uno sunt, id est ex eadem natura humana, vel secundum alios ex uno primo parente. Quod eodem recidit. Nam ex eodem populo solent assumi sacerdotes, sicut in Israelitico populo divinitus ordinatum fuit. Igitur et Christus humanam carnem suscipere debuit, eamque miseriis et passionibus obnoxiam, qualom caeteri habent homines. Explicatur haec consequentia verbis infra positis: Quia ergo pueri etc.; ac rursum: Unde debuit per omnia etc. Chrysostomus (juideni ciim su s sequacibus: eum, qui sanctificat, Christum specialiter interpretantur, et ex uno intelligunt Deo, qui unus omnium pater est. Sed vis argumenti magis perspicitur secundum expositionem jam datam, quam proinde cum Hasselio et Sasboldo magis germanam arbitror. Sumit enim Apostolas hanc propositionem: Qui enim sanctificat etc., vehit fvw/jiyjv, id est generalem sententiam, ex qua suum institutum coUigat.
Propter quam causam non confunditur j fratres eos vocare. Non tam illatio est, quam ejus, quod dixit, nova probatio, et ea quidem a posteriori. Nam Christum esse ejusdem naturae nobiscum, nunc ex eo vult inteHigi, quia nos fratres vocet. Ob earn j inquit, causam non confunditur, id est non erubescit, nec dedignatur, fratres appellare eos, quos sanctificat. Haec enim res argumento est, ipsum habere communem cum illis jiarentem, et per hoc, ejusdem esse naturae. Hinc sequitur, Christum esse fratrem nostrum secundum naturam humanam. Quare et in eadem natura dignitatem eam habet, ut sit primogenitus in multis fratribus, sicut dicitur Rom. 8.; non tamen per gratia'm adoptionis, ut quidam errantes dixerunt, sed per gratiam unionis, in quantum est homo Deus. Porro quamvis omnes homines in natura participent cum Christo, non tamen omnes dignatur nomine fratrum, sed eos solum, quos ut fratres et cohaeredes diligit, id o.st sanctificatos suos et electos, qui per gratiam adoptionis sunt filii Dei. Caeterum ubi fratres eos vocet, consequenter Apostolus ostendit.
2:12
12. Dicens: Nuntiabo nomen tuum fratribus meis. Habetur hoc testimonium in Psalm. 21., quem totum iu Christi persona scriptum esse, nemini Christiano dubium esse potest; adeo vivam Christi patientis imaginem, attestantibus etiam Evangelistis, exLibet. Certe Christus ipse satis docuit, ad se Psalmum pertinere, quando primum ejus versum: Deus meus, Deus meus, quare me dereliquisti? magno clamore, pendens in cruce, pronuntiavit. Ejusdem Christi vox ad finem usque Psalmi continuata perseverat. Unde et hunc versum ab Apostolo citatum Christi verba esse, constat. Sed quaeritar, quando ea sint impleta. Nonnulli referunt ad tempus Christi adhuc agentis in terris, ante suam passionem. Tunc enim fratres suos vocasse legitur eos, qui facerent voluntatem Patris sui, Matth. 12.; tunc et iisdem Patris sui nomen annuntiavit, quemadmodum ipse testatur Joan. 17. loquens ad Patrem: Manifestavi notnen tuum hominibus, quos dedisti mihi de mundo. Sed quamvis ante passionem id jam facere coepisset, verior tamen est responsio, illa Christi verba impleta esse atque impleri post ejus resurrectionem. Sunt enim in Psalmo verba Christi in passione constituti, Deumque Patrem orantis ac promittentis, quid facturussit, postquam e malis illis fuerit liberatus. At ea liberatio tunc facta est, quando eum a morte ad beatam et gloriosam immortalitatem Pater resuscitavit, et ex eo tempore suos discipulos multo expressius honoravit nomine fratrum, dicens: Nuntiate fratribus meis, Matth. 28. etc.; et: Vade ad fratres meos. Tunc igitur ac deinceps nomen Patris sui nuntiavit, sive ut est in Hebraeo et apud LXX., narravit fratribus suis, primum per se ipsum, quando per dies 40. post resurrectionem suis Apostolis apparens, et loquens de regno Dei, pleniorem sui Patris, ac totius Trinitatis notitiam iis instillavit; deinde per eosdem Apostolos ac legatos suos, qui ejus jussii fidem Trinitatis, ac divinam erga genus humanum bonitatem praedicaverunt. Unde et soquitur:
In medio Ecclesiae laudabo te. Hoc impleri po<tissimum coepit ab eo tempore, quo fundatae sunt Ecclesiae Christi fidelium, in quibus Christus tum per Apostolos suos, tum per eorum successores palam ac libere Deum laudat, sive, juxta Graecam vocem, hymnis celebrat, id est cum cantu et vocis modulatione Dei beneficentiam praedicat. Quamquam et Christus per se id fecit una cum discipulis suis, etiam ante passionem, sicut habetur Matth. 26.: Et hymno dicto exierunt in montem Oliveti. Est enim idem Graecum verbum hoc loco.
2:13
13. Et iterum: Ego ero fidens in eum. Supplendum aliquid. Et iterum dicit, scilicet. Quaerunt interpretes locum Scripturae, ex quo desumptum sit hoc testimonium. Ac plerique sumptum putant ex Psalm. 17., quem et codices nostri annotatum habent ad marginem. At ibi, tam Hebraice, quam Graece, legitur: Sperabo in eum, verbis scilicet in Graeco plane diversis ab eo, quod hic legitur. Suntque ea verba Davidis ad literam, non Christi. Propius rem attingunt, qui dicunt adducta esse ex Jes. cap. 12. Nam ibi totidem verbis apud LXX. leguntur. Pro quibus ex Hebraeo vertit Hieronymus: Fiducialiter agam in eo, quod eundem habet sensum. Verum quia populus redemptus ibi loquitur, non autem Christus redemptor, magis adhuc placet aliorum sententia, qui testimonium hoc referunt ad locum ejusdem Prophetae cap. 8. Siquidem et illic eadem prorsus in Graeco verba habentur, pro quibus ex Hieronymi versione nos legimus: Et praestolabor eayn, quod sensu non discrepat. Significatur enim praestolatio auxilii, quae non est sine fiducia. Liquet autem, ea verba dici ex Christi persona, vel ex eo, quia continuo post sequitur hocipsnm, quod hic continuo super eadem Christi persona citatur; Ecce egoj et pueri, quoa dedit mihi Dominus. Quamquam utrum ad Christum literali sensu pertineant, an mystico, non definio; tametsi posterius hoc magis est verisimile textum Prophetae propius expendenti. Sed quid probat ex hac Scriptura Apostohis? Idem, quod testimonio praecedente; nempe, Christum et nos ex uno esse, id est ejusdem humanae naturae. Valet autem consequentia, quia Dei non est fidere in Deo; quare oportet, ut in Christo alia quaedam sitnatura, secundum quam dicat: Ero fidens i?i eum. At ea non alia est, quam humana. Naturam igitur humanam Chiistus assumpsit. Quod autem confisus fuerit in Deo, etiam impii Judaei intellexerunt, quando dicebant, prophetante Davide Psalm. 21. et narrantibus Evangelistis: Speravit in Domino; eripiat eum. Dicet aliquis, etiam angelos Deo fidere, et proinde probationem Apostoli non constare. Respondeo, Scripturam loqui de ea fiducia, quam habent afflicti et inopes, dum, ex malis suis liberari cupientes, opem alicujus postulant. Angeli autem beati sunt ac nullius egentes. Unde nec Scriptura spera aut fiduciam eis usquam attribuit. Atque inde etiam intelligitur, hac parte non absolute tantum probari naturam humanam in Christo, sed ut miseriis et passionibus est obnoxia. Non enim aliter, juxta morem hunc loquendi Scripturae sacrae, confideret in Deo, aut opem ab eo exspectaret. Porro, quod quidam amplius etiam aliquid hoc testimonio probari exi^timant, videlicet, Christum esse sanctificatorem hominum, neque est intentionis Apostolicae hoc loco, neque sane probatio valeret. Omnibus enim commune est, tam ei, qui sanctificat, quam iis, qui sanctificantur, in Deo fidere.
Et iterum: Ecce ego, et pueri mei, quos dedit mihi Deus. Testimonium hoc consequenter ex eodem loco sumptum est, ut jam dixi. Pronomen mei nec in Graeco est, nec in Hebraeo, nec in versione Hieronymi, tametsi hoc loco in Latinis constanter legitur. Et quidem additum non mutat sensum, sed explicat. Pueri, nomen varie accipitur apud Hebraeos, ut pro 60, qui aetate puer est, pro filio, pro servo. Hic et apud Prophetam pueri intelliguntur nati seu filii, praesertim id postulante voce Hebraea, quae ducitur a verbo, quod parere seu generare significat. Id quod etiam observare licet in dictione Syriaca respondente. Qaemadmodum ergo paulo ante collegit Apostolus, Christum esse nobiscum ejusdem naturae, quia fratres nos vocat: ita et hic, quia filios, quasi nimirum ex se genitos, maxime quia addit: Quos dedit mihi Deus. Mihi, scilicet homini; juxta illud, quod ait ad Patrem: Tui erantj et mihi eos dedisti. Joan. 17. Est autem sermo Scripturae familiaris, Deum hominibus dare filios, ut Gen. 30., ubi dicenti Rachel: Da mihi liberos, respondit Jacob: Num pro Deo ego sum? ac si diceret: Deus est, qui dat liberos. Unde Rachel iterum: Dominus exaudivit vocem meam, dans mihi filium. Et cap. 33. Jacob a fratre de filiis interrogatus: Parvuli sunt, inquit, quos donavit mihi Deus. Probationi non derogat, quod spirituales hic intelligantur filii, non carnales. Manet enim, quod dixi, sermonem esse de Christo, secundum quod ait de filiis suis: Quos dedit mihi Deus. Hoc quippe non dicit, nisi secundum naturam creatam, nec aliam, quam humanam. Scio, nonnullos facere Apostolum hoc modo colligentem: Christus dicens: Ecce ego et pueri mei, se simul et pueros suos, velut consortes, offert Deo ad praedicandum ejus nomen; ergo significat, se cum illis ejusdem esse naturae. Verum ex eo, quod sequitur, magis apparet, Apostolum constituere vim argumenti in vocabulo pueri, dicit enim:
2:14
14. Quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini. Graece: hiel similiter participavit iisdem. Explicat.probationem. Est enim haec Api)stoli ratiocinatio: Christus habet filios sibi datos a Deo; atqui filii ejus participes sunt carnis et sanguinis, id est homines sunt mortales ac miseri; igitur et ipse camis et sanguinis particeps factus est, id ost humanam assumpsit naturam morti ac miseriis obnoxiam. Tale quid enim significari nomine carnis et sanguinis, alibi satis a nobis ostensum est, ut 1 Cor. 15. et Gal. 1., ac potissimum ad illud Eph. 6.: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem. Pro similiter Graece non est oixoiiHQ, sed TcapaTtXTjaiCDC, quoadverbio, siquidem etymon ejus spectetur, non absoluta prorsus similitudo significatur, sed quae prope rem attingat. Unde Augustinus conc. 16. in Psalm. 118. legit: propemodum. Nos dicere possemus: Ferme similiter. Verum Graecis scriptoribus saepe sic usurpatur, ut idem sit, quod 6/j,ota>g; adeo ut Chrysostomus adverbium illud peculiariter urgeat adversus haereticos veritatem. assumptae carnis in Christo negantes; tamquam dicat Apostolus, Christumnonjuxtaphantasiam, sed plane simililer, ut nos, carnis et sanguinis commercium subiisse, id est vere proprieque f actum esse hominem mortalem. Qua in re Chrysostomum etiam caeteri Graecorum sequuntur. Alioqui dicere quis posset, idcirco Paulum usum fuisse vocabulo TrapaTcXTjotojg, ut innueret eam iuter nos et Christum differentiam, quam expresyit cap. 5., dicens: eum tentatum esse per omnia pro similitudine, ahsque peccato. Naturam enim nostram et mortalitatem assumpsit, non peccatum.
Vt per mortem destrueret eum, qui habebat mortis imperium, id est diabolum. Quoniam, ut dictum est, caro et sanguis non nudam significat humanam naturam, sed mortalem, ideo causam adjungit, cur mortalem assumpserit Christus, scilicet ui mortem subiret, et per mortem destrueret, Graece aboleret, evacuaret, id est potestate exueret dia" bolum, qui mortis imperium in nos obtinebat. Non dubium sane, quin Deus semper et vitae, et mortis imperium sibi servaverit, de quo scriptum est 1 Reg. 2.: Dominus mortificat et vivificat, et Ecclesiastici 11.: Mors et vita a Deo sunt. Dicitur tamen diabolus habuisse mortis imperium, quia per peccatum, quodprimo homini suggessit ac persuasit, et per quod totum genus infecit, tenebat eum cum tota posteritate morti obnoxium; non quidem aliquo jure suo, sed Dei permissione, cujus justitia sic voluit hominem transgressorem puniri. Igitur imperium intelligitur potestas non juris, sed facti, juste tamen a Deo permissa. Nam diabolo seductori nihil in hominem seductum justi juris competebat. Unde nec diabolo pretium nostrae redemptionis fuit solvendum, sed Deo, cui ad mortem et gehennam eramus propter peccatum obstricti. Congruebat autem justitiae divinae ut ab hac obligatione genus humanum non solveretur, nisi per mortem ejus, qui idoneus esset pro omnibus satisfacere. Qui quidem sclus est filius Dei incarnatus. Ex his porro apparet, mortem utrobique in hac sententia sumi eodem modo, scilicet pro morte corporis. Nam et in verbis proxime sequentibus eadem manet acceptio. Quamquam verum est, secundo loco phis aliquid latenter nobis insinuari, scilicet diabolum ita mortis hujus temporalis imperium habuisse, ut per eam homines in aeternam mortem peitraheret.
2:15
15. Et liberaret eos, qui timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti, Graeca sic sonant: Et liberos redderet, sive libertati restitueret eos^ quicumque metu mortis etc. De electis est sermo, qui soli Christo dati sunt a Patre. Hos enim omnes, imperio mortis subtractos, in libertatem Christus asseruit. Erant autem metu r^tortis per omnem vitam obnoxii servituti, quemadmodum et reliqui homines, quia vitam agebant in misera quadam servitute, dum, mortis imaginem semper ante oculos ferentes, ejus metu prohibebartur, ne puram voluptatem et gaudium ex ulla re perciperent; imo et eodem metu compellebantur interdum ad scelera perpetranda. Quamvis enim fuerint alii, qui animum suum per philosophiam confirmasse viderentur adversus timorem mortis, nihil tamen solidae consolationis invenerunt, ne illi quidem, qui tradiderunt animarum immortaUtatem; tum quia sola eam tenebant opinione, tum vero quod corporum a morte resurrectionem prorsus ignorarent. Quaeritur, quomodo liberaverit nos Christus, cum nemo sit hominum, qui mortem efi^ugiat. Quidam liberationem hanc exponunt a mortis terrore, quem nobis ademit Christus, spem certissimam praebens immortalitatis post hujus vitae exitum consequendae. Sed parti praecedenti, qua dicitur Christus morte sua diabolam spoliasse mortis imperio, magis est consentaneum, ut hic intelligatur ab ipsa morte nos liberasse, non ut eam non patiamur, sed ut in ea non maneamus, quomodo mansurus est, de quo Joannes 1. Epist.: Qui non diligit, manet in morte. Nos autem, ut ibidem dicitur, scimus, quia translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres. Haec igitur est vera et certa consolatio fidelium adversus metum mortis, quod non dubitent, si in Christo maneant, quin ab hac morte corporis per beatam resurrectionem ali^nando sint liberandi. Nam impiis resurrectio non erit a morte liberatio, sed transitus ad mortem deteriorem. Potest tamen haec sententiae pars et aliter accipi, ut sensus sit: Qui timore mortis, quam lex minatur, legi serviliter parebant, nec animum attollebant in spem bonorum coelestium, quae lex non promittebat. Tales erant plerique Judaei, ac de his proprie loqui videtur Apostolus, quoniam continuo subjicit, quod Christus semen Abrahae apprehendit. Et haec est illa servitus, de qua passim loquuntur Scripturae. Ab ea Christus suos liberat, dum per fidem proponit bona coelestia, et inspirat cordibus caritatem, quam merito mortis suae, ut omnem aliam gratiam, ipse nebis promeruit, qua legi parcatur ex amore justitiae.
2:16
16. Nusquam etiim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit. Verb?im apprehendit utrobique praesentis temporis est, ex Graeco iTciXajmPavsTaL Alii, vitandae ambiguitatis causa, vertunt: assumit; sed eo verbo vim Graeci vocabuli non exprimunt, utpoto quod non simpliciter assumere aut accipere significat, sed apprehendere, vindicare, manum injicere in rem aliquam. Unde Chrysostomus putat, sumptam esse metaphoram ab iis, qui fugientes, seu feras seu homines, insequuntur et comprehendunt, ut seneus sit, Christum non angelicam naturam, sed humiinam, velut aversam et fugientem, apprehendisse, sibique copnlasse. Chrysostomo Theophylactus et Oecumenius astipulantur. Veruntamen hic sensus habet incommodum, tum quia praesentis temporis verbum, quo non temere usus est Apostolus, mutat in praeteritum; tum quia apprehendere angelos, pro eo, quod est, angelicam naturam assumere sibique copulare, nihilo mollius sonat, quum apprehendere homines, pro eo, quod est, humanam sibi adjungerenaturam. Quo tamen modo nemo locutus est. Ac priori quidem incommodo videtur occurri posse, si cum Latinis expositoribus urgeamus adverbium nusquam. Id enim ita exponunt: Nusquam angelos apprehendit, id est: In nuUa Scriptura legitur quidquam de angelica natura a Christo assumpta, vel assumenda. At de humana legitur, ubi ecriptum est: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Dico: Cum Latinis; nam illius adverbii rationem Graeci interpretes non habent. Vix enim reperias, ubi Graecum d7]T.Qu ad locum referatur, sed passim significat asseverationem vehementiorem. Unde alii vertunt: Non enim videlicet, aut: Neque enim sane angelos apprehendit. Syrus autem interpres adverbium illud, velut redundans, omnino neglexisse videtur. At vero posterius incommodum, simul et proprietas Graeci verbi magis etiam nos cogunt cum F. Ribera ad investigandum sensum aliquem convenientiorem. Dixerat Apostolus, Christum participasse carni et sanguini, ut morte sua liberaret eos, qui timore mortis erant per totam vitam obnoxii servituti. Eam liberationem ita nunc explicat, ut ostendat, non ad angelos pertinere, quippe qui sunt immortales, et a timore mortis immunes, sed ad solos homines. Explicat autem eo vocabulo, quod, ut diximus, apprehendere seu vindicare significat. Vindicantur autem, qui in libertatem asseruntur. Itaque sensus esse videtur hujusmodi: Christus enim non angelos, sed nos homines e potestate diaboli mortis imperium habentis eripiens, velut injecta manu apprehendit, ac sibi vindicat et in libertatem asserit. Porro quamvis sententia vera sit de omnibus angelis, tam malis, quam bonis; nullos enim angelos Christus a morte liberavit: videtur tamen Apostolus solum ad bonos respicere, de quibus nimirum in superioribus locutus fuit. Nam diabolum proxime ex adverso statuerat tamquam morlis principem, e cujus potestate sint eripiendi captivi. Per semen Abrahae quidam accipiunt totum genus electorum ex Judaeis et gentibus. Id enim est spirituale semen Abrahae, juxta illud Rom. 9.: Qui filii sunt promissionis, aestimantur in semine. Alii, quod est probabilius, carnalem Abrahae posteritatem intelligunt, non quod ea sola aut tota apprehendatur a Christo, sed quia peculiariter ad illum populum pertinebant promissiones patribus factae, Paulo teste ad Rom. 9. et 15. Loquitur autem hoc pacto in gratiam Hebraeorum, ad quos scribit; cum alioqui generaliter ac plane dici potuisst-t: Non angelos, sed homines apprehendit. Quamouam id etiam observandum est, Apostolum tota hac Epistola gentium vocationem prudenter dissimulare, sive quod ejus mentio parum grata esset Hebraeis, sive quod instituto suo non necessaria.
2:17
17. Unde debuit per omnia fratribus similari. Concludit rationem in hunc modum: Christus apprehendit et in libertatem vindicat semen Abrahae, atque in genere homines electos; quod quidem facit eos sanctificando, velut Pontifex, ut mox subjungitur; at vero, qui sanctificat, et qui sanctificantur, ex uno omnes, id est, ejusdem naturae sunt et conditionis, uti supra dictum est; debuit ergo Chri" stus fratribus suis, id est electis, qui cum ipso futuri srnt ejusdem regni cuhaeredcs, ita per omnia sJmilis reddi, ut, quemadmodum illi participaverunt carni et sanguini, ipse quoque participaret eisdem. Id enim est, ejusdem esse cum illis naturae et conditionis; videlicet nominem esse, eumque mortalem, et miseriis subjectum. Nam peccatum et ea, quae ad peccatum inducunt, ut sunt ignorantia, concupiscentia, ejusque motus, quoniam negotio sanctificationis adversantur potius, quam subserviunt, haudquaquam assumi a Christo Pontifice et sanctificatore nostro debuerunt. Unde cap. 4., cum simili prorsus sententia dixisset, nos habere Pontificem per omnia tentatum pro similitudine f diserte removet peccatum, addendo: ahsque peccato.
Vt misericors fieret, et fidelis Ponti" fex ad Deum. Explicatio est superioris argumenti a fine. Pontificis enim partes sunt, condulere populo, et causam ejus fideliter et ex animo apud Deum agere. Non potuit autem Christus condolere miseriae nostrae, et ex eo commiserationis affectu causam nostram agere apud Deum, nisi naturae simul et conditionis, hoc est, mortalitatis nostrae particeps epset. Ita cap. 4.: Non enim habemus, inquit, Pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris. Nomen Pontificis attributum Christo frequens occurrit in hac Epistola, ubi semper Graece est b.^y}z^t^c,y id est princeps sacerdotum, summus sacerdos. Ex quo sane consequens est, esse et alios novi testamenti sacerdotes, quorum Christus sit princeps. Quod obiter annotamus propter haereticos, hujas Epistolae testimoniis quibusdam abutentes ad exterminandum sacerdotium novae legis incruentum, quod, ex institutione Christi, per ejus ministros in Ecclesia quotidie exercetur. Jam quod ait: ad Deum, diminute translatum est ex Graeco: xa TTpoc Tov ^sov; subauditur enim xaxa, ut plenius vertendum fuerit, quemadmodum infra cap. 5.: In iis, quae sunt adDeum, id est, ut Erasmus paraphrasi reddidit: In his, quae apud Deum forent agenda. Quod ipsum explicatur verbis sequentibus: Ut repropitiaret delicta populi. Graece: ad propitiandum, id est, ad expiandum peccata populi. Sacerdotis enim ofl&clam est, Deum populo placatum reddere. Populum autem dicit vel universum coetum electorum, vel potius eam gentem, quam pauio ante vocavit semen Abrahae, cui salus fuerat promissa.
2:18
18. In eo enim, in quo passus est ipse tentatus. Male et contra fidem Graecorum exemplarium et veterum Latinorum in quibusdam codicibus, addita conjunctione, legitur: passus est enim et tentatus. Nec amplius est in Graeco, quam: In quo enim passus est ipse tentatus. Quod hunc sensum habet: Per hoc, quod ipsimet contigit tentatum esse etc; notandum est enim, in Graeco non esse aoristum STca&£v, qui legitur infra cap. 5. et 13., et 1 Petr. 2. atque alibi, quoties Scriptura Christum pro nobis passum testatur, sed praeteritum TtETTOV^sv, quo solent uti Graeci, dum significare volunt, cuipiam aliquid accidisse. Quem Graecismum B. Hieronymus imitatur epist. 85., dum ait: Quid patitur mensarum et viduarum minister, ut etc, id est: Quid ei everiit? Quid illi contigit? Nam illa ibi est vera apud Hieronymum lectio, a quibusdam mutata, quia non intellecta. Sensum hunc clare expressit Oecumenius. Sed et ipse locus eum postulat, cum alioqui sine conjunctione non cohaereat oratio, nec in parte sequenti duo repetantur verba: qui patiuntur et tentatur, sed posterius solum. Illud in eo causale est, ut Nom. 8.: In quo infirmabatur per carnem.
Potens est eis, qui tentantur succurrere. Sensus Apostoli est: Christum ex eo, quod ipse tentatus est, posse, id est, idoneum esse et accommodatum ad succurrendem aliis, qui tentantur. Loquitur de Christo ut homine. Est autem homo quisque propensior ad opitulandum miseris, si et ipse miserias fuerit expertus. Unde dicit illa apud poetam: Non ignara mali miseris succurrere disco. Reslat explicandum, de qua tentatione sermo sit in utraque parte. Sunt enim, qui Christum tentatum interpretentur, ^ hoc est, sollicitatum ad peccandum, sive a diabolo, sive a Judaeis. Alii tentatum dicunt, id est, interrogatum atque examinatum ab iisdem, ut de eo caperent experimentum, qui esset, quid sciret, quid ageret aut quid posset. Sed illi multo rectius, qui tentationem hanc exponunt de laborum, dolorum, mortis, caeterorumque malorum perpessioue, quod his tentari soleant homines, et per experientiam cognosci, quales sint. Hujusmodi suas tentationes agnovit Christus, dicens ad discipulos: Vos estis, qui perman^ sistis mecum in tentationibus meis, Lue. 22. De his etiam Jacobus Apostolus agit, cap. 1. suae Epist. dicens: Omne gan~ dium existimatej cum in tentationes varias incideritis. Denique hoc sensu etiam infra cap. 4. dicit Apostolus, Christum fuisse tentatum per omnia. Caeterum in posteriori parte prorsus apparet intelligi tentationes peccatorum; dixerat enim: Vt repropitiaret delicta populi.
2:2
I passi del Nuovo Testamento in cui si accenna a queste apparizioni (Act. 7, 31-35; Gal. 3, 19; Hebr. 2, 2) sembrano favorire l'accostamento tra l'a. mediatore divino e il Verbo; tale interpretazione venne falsata dalle correnti gnostiche, poi ariane, per dar luogo al subordinazionismo cristologico.
… Paolo, s'incontra l'antitesi tra l'economia instaurata per mezzo degli angeli (cf. Act. 7, 53), che era soltanto una L. o una rivelazione (λόγος), e quella inaugurata da Cristo, che è una salute (σωτηρία), ossia un'istituzione religiosa che salva (Hebr. 2, 2 sg.); tra la prima alleanza, che non era senza difetti (ibid. 8, 7), e la seconda, che ha le sue leggi scritte nelle menti e nei cuori, anziché sulla pietra (ibid. 8, 8 sg.).
2:3
… 1930, p. 184 sg.; J. Bonsirven [v. bibl.], p. 135). Per una parte, si dice che la L. è stata data per la vita ed è santa e spirituale (Rom. 7, 10 sg. 14); che è stata comunicata per mezzo degli angeli, fungendo da mediatore Mosè (Gal. 3, 19; cf. Hebr. 2, 3), onde è vanto precipuo d'Israele (Rom. 9, 4), condotto da essa, come da un pedagogo, a Cristo (Gal. 3, 24); che osservandola si viene dichiarati giusti (Rom. 2, 13; 10, 5; Gal. …
2:4
… David, tuo servo... »). Secondo Paolo lo Spirito Santo parlò ai Padri per mezzo di Isaia (Act. 28, 26-27 = Is. 6, 9-10). In altri testi si cita il Vecchio Testamento con il solo nome dello Spirito Santo, onde l'autore umano passa in seconda linea (p. es., Hebr. 2, 4; 3, 7; 9, 8; 10, 15). Oltre a questa serie di testi, il Nuovo Testamento ne presenta due che si possono definire classici, cioè: II Tim. 3, 16 e II Pt. 1, 20.
2:9
… Uno degli argomenti fondamentali usati, da parte cattolica, nelle discussioni con i monofisiti in E. era stata la kávokis (etiopico: vardai «avvilimento») del Verbo Incarnato, con ovvia citazione dei passi della Scrittura (e particolarmente Phil. 2, 6-10; Rom. 3, 10; Hebr. 2, 9; Act. 3, 15) che si interpretano riferendosi alla natura umana. …
… La concezione di Gesù intorno al suo regno messianico è universalistica: comandò agli Apostoli di predicare il Vangelo a tutte le genti (Mt. 28, 18); egli è la luce, che illumina ogni uomo (Io. 1, 9); è morto per tutti (I Io. 2, 1-2, cf. 4, 10; I Tim. 2, 6; Hebr. 2, 9; II Cor. 5, 14-15; Rom. 5, 15-19).
2:10
… Il B. segnava il passaggio dallo schieramento di Satana a quello di Dio. Il demonio è il principe della morte (Hebr. 2, 14; Rom. 6, 23). Gesù Cristo è il principe e l'autore della vita (Act. 3, 15; Hebr. 2, 10). Passando a Gesù Cristo l'uomo «rinasce». …
Più tardi un approfondimento teologico rileverà ancora la giustizia santificante del Padre nel Sangue del C. (Rom. 3, 25-26); il Padre che non risparmia il proprio Figlio, ma lo consegna per tutti noi (ibid. 8, 32); perfeziona, per mezzo dei patimenti, il capo e guida della nostra salute (Hebr. 2, 10), cioè lo fa in tutto simile ai fratelli, tentato e provato come essi e perciò misericordioso, che può compatire alle nostre debolezze (ibid. 2, 17-18; 4, 15): egli ha imparato per …
… Nell'eletto alla Grazia il peccato porta con sé un mistero di malizia e di decadimento che non può essere riparato come conviene se non dal sacerdozio, ministero (Hebr. 8, 2) ed immolazione dell'Uomo-Dio (ibid. 2, 10-15). Vero è che l'atto capitale della r., la Redenzione (v.), rimarrà esclusivamente personale al Verbo Incarnato; ma, organizzati in lui, tutti i fedeli contribuiranno personalmente …
2:11
rola è verità » (Io. 17, 17); « La grazia e la verità sono venute mediante Gesù Cristo » (ibid. 5, 17). Da Gesù Cristo scaturisce, mediante la gerarchia e il ministero sacerdotale, il « perfezionamento dei santi » (Eph. 4, 12). Cristo-Capo santifica la Chiesa-Corpo (ibid. 5, 26; Hebr. 2, 11). La Chiesa è una « nazione santa » (I Pt. 2, 9). Tale flusso costante delle grazie avviene mediante lo Spirito Santo, anima della Chiesa, il quale distribuisce i tesori della vita …
2:14
… Questa piena vittoria del Redentore sul serpente, secondo s. Paolo, consiste nel distruggere, con la morte, l'impero del demonio: il Figlio di Dio si fece uomo «per distruggere, per mezzo della morte, colui che teneva il dominio sulla morte, ossia, il demonio» (Hebr. 2, 14). Ma affinché con la sua morte il Redentore potesse vincere pienamente la morte e colui che ne aveva il dominio, ossia il demonio, era indispensabile che la morte di lui non fosse …
… Il B. segnava il passaggio dallo schieramento di Satana a quello di Dio. Il demonio è il principe della morte (Hebr. 2, 14; Rom. 6, 23). Gesù Cristo è il principe e l'autore della vita (Act. 3, 15; Hebr. 2, 10). Passando a Gesù Cristo l'uomo «rinasce». …
… Cf. Io. 12, 31; Rom. 16, 20; Hebr. 2, 14. Anche in I Pt. 5, 8 il diavolo è un d. che «divora». …
Nel Nuovo Testamento la persona preternaturale di S. è il centro e la sintesi dell'impero mortifero (Hebr. 2, 14) del male. …
2:16
… senitiva, la voce I. (σάρκωσις) prevalse su altre, con cui la S. Scrittura e i Padri sogliono indicare il mistero dell'unione del Verbo con la natura umana, come ἐφανερώθη ἐν σαρκί (I Tim. 3, 16); ἐκένωσεν (Phil. 2, 7); ἐπιφάνεια (II Tim. 1, 10); λήψις (Hebr. 2, 16); e presso i Padri: οἰκονομία (dispensatio = consiglio divino per la salvezza degli uomini; cf. Ireneo, Adv. haer., III, 17, 4; IV, 26, 1);
2:17
… (Hebr. 2, 17-18; 4, 15).
La 5ª b. ha per soggetto «i misericordiosi» (οἱ ἐλεήμοις). Ἐλεήμοις è detto solo, nel Nuovo Testamento, di Gesù in Hebr. 2, 17; i Settanta rendono con questa voce il doppio attributo divino hammān e rāhām (Volg. misericors et miserator) di Ex. 34, 6; Ps. 110, 4, ecc. Chi, come Dio, perdona i torti ricevuti, …
… per tutti noi (ibid. 8, 32); perfeziona, per mezzo dei patimenti, il capo e guida della nostra salute (Hebr. 2, 10), cioè lo fa in tutto simile ai fratelli, tentato e provato come essi e perciò misericordioso, che può compatire alle nostre debolezze (ibid. 2, 17-18; 4, 15): egli ha imparato per mezzo delle sue sofferenze che cosa è l'obbedienza, ha presentato nei giorni della sua vita preghiere e suppliche con grandi grida e lacrime, e fu esaudito …
… Anima di tutti questi avvenimenti meravigliosi è il Cristo, unico ed eterno sacerdote che regola le relazioni fra Dio e l'umanità (cf. Hebr. 2, 17; 4, 14; 5, 5 ecc.): egli è il solo mediatore (I Tim. 2, 5).
2:18
… S. Paolo mostra la convenienza per gli uomini delle t. di G. C., il quale può così meglio compatire le umane debolezze (Hebr. 2, 18; 4, 15). - Vedi tav. CXXXVII.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.