By his Apostolike authoritie he appointeth publike praiers to be made for al mē vvithout exception. 8 also men to pray in at places: 9 and vvomen also in semely attire, 11 to learne of men, and not to be teachers in any vvise, but to seeke saluation by that vvhich to them belongeth.
1I desire therefore, first of all, that supplications, prayers, intercessions and thanksgivings be made for all men:Raccomando adunque prima di tutto, che si facciano suppliche, orazioni, voti, ringraziamenti per tutti gli uomini:I Desire therfore first of al things that obsecrations, praiers, postulations, thankesgeuings be made for al men,Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones, pro omnibus hominibus: 2For kings and for all that are in high station: that we may lead a quiet and a peaceable life in all piety and chastity.Pei Regi, e per tutti i costituiti in posto sublime, affinchè meniamo vita quieta, e tranquilla con tutta pietà, ed onestà:for kings and al that are in preeminence: that vve may leade a quiet and a peaceable life in al pietie and chastitie.pro regibus, et omnibus qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate, et castitate: 3For this is good and acceptable in the sight of God our Saviour,Imperocché questo è ben fatto, e grato nel cospetto del Salvatore Dio nostro,For this is good and acceptable before our Sauiour God,hoc enim bonum est, et acceptum coram Salvatore nostro Deo, 4Who will have all men to be saved and to come to the knowledge of the truth.Il quale vuole, che tutti gli uomini si salvino, ed arrivino al conoscimento della verità.vvho vvill al men to be saued, and to come to the knovvledge of the truth,qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. 5For there is one God: and one mediator of God and men, the man Christ Jesus:Imperocché Dio è uno, uno anche il mediatore tra Dio, e gli uomini, uomo Cristo Gesù:For there is one God. one also mediatour of God and men, man Christ IESVS:Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus: 6Who gave himself a redemption for all, a testimony in due times.Il quale diede se stesso in redenzione per tutti, testimone nel debito tempo:vvho gaue him self a redemption for al, vvhose testimonie in due times is cō firmed.qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus, testimonium temporibus suis: 7Whereunto I am appointed a preacher and an apostle (I say the truth, I lie not), a doctor of the Gentiles in faith and truth.Al qual fine son io stato costituito predicatore, e Apostolo (dico la verità, non mentisco) dottore delle genti per la fede, e per la verità.vvherein I am appointed a preacher & an Apostle (I say the truth, I lie not) doctor of the Gentiles in faith and truth.in quo positus sum ego prædicator, et Apostolus (veritatem dico, non mentior) doctor gentium in fide, et veritate. 8I will therefore that men pray in every place, lifting up pure hands, without anger and contention.Bramo adunque, che gli uomini orino in ogni luogo, alzando pure le mani, scevri d'ira, e di dissensione.I vvil therfore that men pray in euery place: lifting vp pure handes, vvithout anger and altercation.Volo ergo viros orare in omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione.
9In like manner, women also in decent apparel: adorning themselves with modesty and sobriety, not with plaited hair, or gold, or pearls, or costly attire:Similmente anche le donne nel lor vestire decente si ornino di verecondia, e modestia, non con i capelli arricciati, né con oro, o perle, o con vestimenta preziose:In like maner vvomen also in comely attire: vvith demurenesse and sobrietie adorning them selues, not in plaited heare, or gold, or pretious stones, or gorgeous apparel,Similiter et mulieres in habitu ornato, cum verecundia et sobrietate ornantes se, et non in tortis crinibus, aut auro, aut margaritas, vel veste pretiosa: 10But, as it becometh women professing godliness, with good works.Ma con le buone opere, come a donne conviensi, che fan professione di pietà.but that vvhich becōmeth vvomen professing pietie by good vvorkes.sed quod decet mulieres, promittentes pietatem per opera bona. 11Let the woman learn in silence with all subjection.La donna impari in silenzio con tutta dipendenza.Let a vvoman learne in silence, vvith al subiection.Mulier in silentio discat cum omni subjectione. 12But I suffer not a woman to teach, nor to use authority over the man: but to be in silence.Non permetto alla donna il fare da maestra, né il dominar sopra l'uomo: ma che stia cheta.But to teach I permit not vnto a vvoman, not to haue dominion ouer the man: but to be in silēce.Docere autem mulierem non permitto, neque dominari in virum: sed esse in silentio. 13Imperciocché Adamo fu formato il primo, e poi Eva:For Adam vvas formed first: then Eue.Adam enim primus formatus est: deinde Heva: 14And Adam was not seduced; but the woman, being seduced, was in the transgression.E Adamo non fu sedotto, ma la donna sedotta prevaricò.and Adam vvas not seduced: but the vvoman being seduced, vvas in preuarication.et Adam non est seductus: mulier autem seducta in prævaricatione fuit. 15Yet she shall be saved through child bearing; if she continue in faith and love and sanctification with sobriety.Nondimeno si salverà per la educazione de' figliuoli, se si terrà nella fede, e nella carità, e nella santità con modestia.Yet she shal be saued by generation of children: if they' continue in faith & loue and sanctification vvith sobrietie.Salvabitur autem per filiorum generationem, si permanserit in fide, et dilectione, et sanctificatione cum sobrietate.
2:1
Witham
Intercessions, as in the Protestant translation. If men's intercessions to God in favour of others, are no injury to Christ, as our mediator, how can it be any injury to Christ for the Angels and saints in heaven to pray or intercede to God for us? (Witham)
St. Augustine writes thus on this verse: By supplications are meant what are said before the consecration. By prayers, are what are said in and after the consecration and communion, at mass, including the Pater Noster[the Our Father]; which St. Jerome also says, our Lord taught his apostles to recite at the daily sacrifice of his body. (lib. 3:contra Pelag. 1 Timothy 5) By intercessions, what are said after the communion: and by thanksgivings, what both the priest and people give to God for so great a mystery then offered and received. (ep. 50. ad Paulin.) See St. Chrysostom on this place.
2:2
Witham
For kings, who were then heathens, this being in Nero's time. (Witham)
Upon the happiness of the king generally depends that of his subjects. We pray for the emperors, says Tertullian, that God would grant them a long life, a secure throne, and a safe family, brave armies, a faithful council, and a just people. In fine, that he would grant them peace, and whatever else they could wish, either for themselves or their empire. (Apologet. cap. 30.)
2:4
Witham
All men to be saved. They contradict this, and other places of the Scripture, as well as the tradition and doctrine of the Catholic Church, who teach that God willeth only the salvation of the predestinated, of the elect, and as they say, of the first-begotten only: and that he died only for them, and not for all mankind. But if it is the will of God that all and every one be saved, and no one resists, or can frustrate the will of the Almighty, whence comes it that every one is not saved? To understand and reconcile divers places in the holy Scriptures, we must needs distinguish in God a will that is absolute and effectual, accompanied with special graces and assistances, and with the gift of final perseverance, by which, through his pure mercy, he decreed to save the elect, without any prejudice to their free will and liberty; and a will, which by the order of Providence, is conditional, and this not a metaphorical and improper will only, but a true and proper will, by which he hath prepared and offered graces and means to all men, whereby they may work their salvation; and if they are not saved, it is by their own fault, by their not corresponding with the graces offered, it is because they resist the Holy Ghost. (Acts 7:51.) If in this we meet with difficulties, which we cannot comprehend, the words of St. Paul, (Romans 9:20.) O man, who art thou, who repliest against God? may be sufficient to make us work our salvation with fear and trembling. (Witham)
2:5
Witham
One mediator of God and men, the man Christ Jesus: who gave himself a redemption for all. Take all these words together, and we may easily understand in what sense the apostle calls our Saviour Christ, the one or only mediator; that is, he is the only mediator, who at the same time is our Redeemer; the only mediator who could mediate betwixt God, the person offended by sin, and men the offenders; the only mediator who reconciled God to mankind by his incarnation and death, by the infinite price of his blood, by his own merits, independently of the merits of any other. All Catholics allow that the dignity and office of mediator in this sense belongs only to our Redeemer, Jesus Christ, the Son of God, made man to save us. The sense then of this place is, that as there is but one God, who created all, so there is but one mediator, who redeemed all. But yet the name of mediator is not so appropriated to Christ, but that in an inferior and different sense the Angels and saints in heaven, and even men on earth, who pray to God for the salvation of others, may be called mediators, intercessors, or advocates; and we may apply ourselves to them to pray, intercede, and mediate for us, without any injury to Christ, since we acknowledge that all their intercession and mediation is always grounded on the merits of Christ, our Redeemer. The same word for mediator, in the Greek as well as in the Latin, is given to Moses, God's servant. (Galatians 3:19.) See also Deuteronomy 5:5. The words of our Saviour himself, (Matthew xxiii.) taken according to the letter, contain an express prohibition of being called masters, or fathers; and this reason is given, because all men have one Father in heaven, and because Christians have one master, Christ. Yet no one can justly pretend from thence, that in a different sense, a man may not be called father or master, without any injury to God, or to Christ. (Witham)
Challoner
Christ is the one and only mediator of redemption; who gave himself, as the apostle writes, a redemption for all. He is also the only mediator, who stands in need of no other to recommend his petitions to the Father. But this is not against our seeking the prayers and intercessions, as well of the faithful upon earth, as of the saints and Angels in heaven, for obtaining mercy, grace, and salvation, through Jesus Christ. As St. Paul himself often desired the help of the prayers of the faithful, without any injury to the mediatorship of Jesus Christ. (Challoner)
If there be other mediators among the Angels and saints, they are only so in subordination to the first[Christ], who by themselves have no right to mediation or favours, and who cannot demand them but through the merits of him[Christ] who is our only essential mediator. (Estius, Menochius, etc.) Consult Judges 3:9; 2 Esdras 9:17; Acts 7:35.
Witham
A redemption for all. Not only for the predestinated, not only for the just, not only for the faithful, but for all Gentiles and infidels: and therefore he says again, (chap. 4:10.) that Christ is the Saviour of all men, and especially of the faithful. See St. Augustine[Ver. 6. See St. Augustine (lib. de Spi. et Lit. tom. x. 1 Timothy 33. p. 118) Vult Deus omnes homines salvos fieri....non sic tamen, ut eis adimat Liberum Arbitruim, quo vel bene, vel male utentes, justissimè judicentur. Quod cum fit, infideles quidem contra voluntatem Dei faciunt, cum ejus Evangelio non credunt.] and St. Chrysostom.[Ver. 6. St. Chysostom (om. z. p. 277) kai o men Christos kai apethanen uper ellauon....pos oun, phesin ouk episteusan, oti ouk ethelesan, to de autou moros egeneto.] (Witham)
2:8
How beautifully does St. Paul teach that modesty and chastity are the greatest ornaments of the female sex, not only in the sight of God and of Angels, but also of men, who although by their own neglect they have not always grace and courage sufficient to be virtuous themselves, cannot help admiring virtue wherever they see it in others. Even the pagan fully acknowledges the native attractions of virtue. Virtus per se placet: Virtue pleases with unborrowed charms.
2:11
Witham
In silence. See 1 Corinthians 14:34. See St. Chrysostom.[Ver. 11. In silentio. St. Chrysostom (log. th.) edidazen apax e gune, kai panta katestrepse.] (Witham)
2:12
St. Paul only means in public. See note on ver. 11. of the next chapter. It would appear from this regulation of the apostle, as well as from the writings of the earliest fathers, that the practice and condemnation of women interfering at all in spiritual affairs, in not new. Tertullian says: We do not permit a woman to teach, to baptize, or to arrogate to herself any part of the duty which belongs to man. (De Veland. Virg. cap. 9.)
Bible de Vence
The woman has tried once to teach, when she persuaded Adam to eat the forbidden fruit, and has wofully failed. Let her now be content to remain in silence, and subjection to man; (St. Chrysostom on this place) as appears also from the order of the creation. See ver. 13. Seduction began with Eve, a subject of profound humiliation for women; but this ought not to deprive them of confidence in God's mercy, nor take from them the hope of salvation. (Bible de Vence)
2:13
Witham
Adam was first formed....and was not seduced. That is, was not at least seduced first, as the woman. (Witham)
2:15
Witham
She shall be saved by bearing children, etc. and performing other duties of a wife, with a due submission to her husband, taking care to serve God, and bring up her children in the faith of Christ, in piety, etc. (Witham)
Bible de Vence
This would perhaps be more properly rendered, from the Greek, by the bringing up of her children in faith, charity, and holiness. This is the duty of the woman; upon the faithful discharge or neglect of which she must expect her salvation, or reprobation, to hang. Thus repairing the evil which the first of all women brought upon man, by seducing him to evil. (Bible de Vence)
2:5
One mediator.... Christ is the one and only mediator of redemption, who gave himself, as the apostle writes in the following verse.
2:6
A redemption for all.... He is also the only mediator, who stands in need of no other to recommend his petitions to the Father. But this is not against our seeking the prayers and intercession, as well of the faithful upon earth, as of the saints and angels in heaven, for obtaining mercy, grace, and salvation, through Jesus Christ. As St. Paul himself often desired the help of the prayers of the faithful, without any injury to the mediatorship of Jesus Christ.
2:12
2:13.For Adam was first formed; then Eve.
2:1
1. Obsecrations.] The praiers & petitions in the Masse, deduced out of the Apostles vvordes by S. Augustine, & other fathers. This order of the Apostle S. Augustine (ep. 59) findeth to be fulfilled specially in the holy celebration of the Masse, vvhich hath al these kindes, expressed here in foure diuers vvordes pertaining to foure sortes of praiers. the difference vvhereof he exactly seeketh out of the proper signification and difference of the Greeke vvordes. And he teacheth vs that the first kind of praiers vvhich here be called, 〈Greek〉. obsecrations, are those that the Priest saith before the consecration: that the second called, Praiers, be al those vvhich are said in and after the Consecration, & about the Receiuing, 〈Greek〉. including specially the Pater noster, vvherewith the vvhole Church (saith he) in maner endeth that part, as S. Hierom also affirmeth, that Christ taught his Apostles to vse the Pater noster in the Masse. Sic docuit, &c. So taught he hit Apostles, that daily in the Sacrifice of his body the faithful should be bold to say, Pater noster &c. Li. 3 cont. Pelag. cap. 5. PATER NOSTER in the Masse. where he alludeth to the very vvordes novv vsed in the preface to the said Pater noster in the said Sacrifice, audemus dicere, Pater noster. 〈Greek〉. The third sort called here in the text, Postulatiōs, be those vvhich are vsed after the Cō munion, 〈Greek〉. as it vver for dimissing of the people vvith benediction, that is, vvith the Bishops or Priests blessing. Finally the last kinde, vvhich is Thankes-giuings, concludeth al, Theoph. in hunc loc. vvhen the Priest and people giue thankes to God for so greate a mysterie then offered and receiued. Thus the said holy father handleth this text ep. 59 to Paulinus.
S. Epiphanius also insinuateth these vvordes of the Apostle to pertaine to the Liturgie or Masse, vvhen he thus vvriteth to Iohn Bishop of Hierusalem. Vvhen vve accomplish our praiers after the rite of the holy Mysteries, Praier in the Masse for kings and other. vve pray both for al others, and for thee also. •p. 60 c. 2 ad Io. Hierosolym. apud Hieronymum. And most of the other fathers expoūd the foresaid vvordes, of publike praiers made by the Priest, vvhich are said in al Liturgies or Masses both Greeke and Latin, for the good estate of al that be in high degnitie, as kings and others. See S. Chrys. ho. 6. in 1 Tim. & S. Ambr. in hunc lo• Prosper de vocat. li. 1. c. 4. So exactly doth the practise of the Church agree vvith the Precepts of the Apostle and the Scriptures, and so profoūdly do the holy fathers seeke out the proper sense of the Scriptures, vvhich our Protestants do so prophanely, popularely, and lightly skimme ouer, that they can neither see nor endure the truth.
4. Vvho vvil al men] The perishing or damnation of men must not be imputed to God, vvho delighteth not in any mans perdition, but hath prouided a general medicine & redemption to saue al from perishing that vvil accept it, God vvil no mans perditiō but the saluation of al. or that haue it applied vnto them by his Sacraments and other meanes by him ordained, and so vvould haue al saued by his conditional vvil and ordinance: that is, if men vvil them selues, by accepting, doing, or hauing done vnto them al things requisite by Gods lavv. for God vseth not his absolute vvil or povver tovvardes al••• this case. But he that list see the manifold senses (al good and true) that these vvordes may beare, let him see S. Augustine, Ad articul. sibi false impos. resp. •. to. 7. E•ch. c. 103. Ep. 107. De cor. & grat. c. 15. and S. 〈◊〉 li. 2. de orthod. fide •. 29.
2:2
Euen for heathen kings & Emperours by vvhom the Church suffereth persecution: much more for al faithful Princes & powers and people both spiritual and temporal, for vvhom as members of Christes body, and therfore ioyning in praier & oblation vvith the ministers of the Church, the Priestes more properly and particularly offer the holy Sacrifice. See S. Augustine de orig. anima li. 1. c. p.
2:5
5 One mediator.] The Protestants are to peuish and pitifully blind, that charge the Catholike Church & Catholikes, vvith making moe Mediators then one, vvhich is Christ our Sauiour, in that they desire the Saincts to pray for them, or to be their patrones and intercessors before God. Vve tel them therfore that they vnderstand not vvhat it is to be a Mediator, in this sense that S. Paul taketh the vvord, Hovv there is but one Mediator, Christ: and vvhat it is to be such a Mediator. and in vvhich it is properly and onely attributed to Christ. For, to be thus a Mediator, is, Aug. li. 9. de Ciu. cap. 15. De fid. ad Pet. c. 2. by nature to be truely both God and man, to be that one eternal Priest and Redeemer, vvhich by his sacrifice and death vpon the Crosse hath reconciled vs to God, and paied his bloud as a full and sufficient raunsom for al our sinnes, him self vvithout neede of any redemption, neuer subiect to possibilitie of sinning: againe, to be the singular Aduocar and Patrone of mankind, that by him self alone and by his ovvne merites procureth al grace & mercie to mankind in the sight of his •ather, none making any intercession for him, nor geuing any grace or force to his praiers, but he to al: none asking or obtaining either grace in this life, or glorie in the next, but by him. In this sort then (as S. Augustine truely saith, Cont. ep. Parm. li. 2. c. 8.) neither Peter nor Paul, no nor our B. Lady, nor any creature vvhatsoeuer, can be our Mediator. The aduersaries thinke to basely of Christes mediation, if they imagine this to be his onely prerogatiue, to pray for vs, or that vve make the saincts our Mediators in that sort as Christis, vvhen vve desire them to pray for vs. vvhich is so far inferior to the singular mediation of him, that no Catholike euer can or dare thinke or speake so basely vnto him, as to desire him to pray for vs: but vve say, The different maner of praying to Christ, and to Saincts. Lord haue mercie vpō vs, Kyrie eleison. Christ haue mercie vpon vs: & not, Christ pray for vs, as vve say to our Ladie and the rest. Therfore to inuocate Saincts in that sort as the Catholike Church doth, can not make them our Mediators as Christ is, Christe eleison. vvhom vve must not inuocate in that sort. And as vvel make vve the faithful yet liuing, our Mediators (by the Aduersaries arguments) vvhen vve desire their praiers, as the departed Saincts.
But novv touching the vvord Mediator, Hovv there be many mediators, as there be many sauiours, and redeemers, euē in the Scriptures. though in that singular sense proper to our Sauiour, it agreeth to no mere creature in heauen or earth, yet taken in more large and common sort by the vse of Scriptures, doctors, and vulgar speach, not onely the Saincts, but good men liuing. that pray for vs and help vs in the vvay of saluation, may and are rightly called Mediators. As S. Cyril li. 22 Thesaur. c. 10 proueth, that Moyses according to the Scriptures and Ieremie and the Apostles and others be Mediators. Read his ovvne wordes, for they plainely refute al the Aduersaries cauillations in this case. Iud. 3, 9. And if the name of fauiour and redeemer be in the Scriptures giuen to men, 2 Esd. 9, 27. Act. 7, 35. vvithout derogation to him that is in a more excellent and incomparable maner the onely Sauiour of the vvorld: vvhat can they say, vvhy there may not be many Mediators, in an inferior degree to the only and singular Mediator? S. Bernard saith, Opus est mediatore ad Mediatorem Christum, nec alter nobis vtilior quam Maria. that is, We haue neede of a mediator to Christ the Mediator, and there is none more for our profite then our Ladie. Bernard. Ser. qui incipit, Signum magnum apparuit &c. post Ser. 5 de Assumpt. S. Basil also in the same sense, vvriting to Iulian the Apostata, desireth the mediation of our Ladie, of the Apostles, Prophets, and Martyrs, for procuring of Gods mercie and remission of his sinnes. His vvordes are cited in Conc. Nic. 2. act. 4. pag. 110 & 111. Thus did and thus beleeued al the holy fathers, most agreably to the Scriptures, and thus must al the children of the Church do, be the Aduersaries neuer so importunate and vvilfully blinde in these matters.
2:6
Concordanza 2. Tim. 1, 11.
2:9
Concordanza 1. Pet. 3, 3.
2:11
Concordanza 1. Cor. 14, 34.
2:12
12. I permit not.] Women great talkers of Scripture, and promoters of heresie. In times of licentiousnes, libertie, and heresie, vvomen are much giuen to reading, disputing, chatting, and langling of the holy Scriptures, yea and to teach also if they might be permitted. but S. Paul vtterly forbideeth it, and the S. Chrys. Ho. 9. in 1. Tim. Greeke Doctors vpon this place note that the vvoman taught but once, that vvas vvhen after her reasoning vvith Satan, she persuaded her husband to transgression, and so she vndid al mankind. And in the Ecclesiastical vvriters vve find that vvomen haue been great promoters of euery sort of heresie (vvhereof see a notable discourse in S. Hierom ep. ad Ct•siph. cont. Pelag. c. 2.) vvhich they vvould not haue done, if they had according to the Apostles rule, folovved pietie and good vvorkes, and liued in silence and subiection to their husbands.
Concordanza Gen. 1, 27. 3, 6.
2:15
she
2:1
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 3
… So far, for the glory of God. On the other hand, for our own petition, when we say, “Hallowed be Thy name,” we pray this; that it may be hallowed in us who are in Him, as well in all others for whom the grace of God is still waiting; that we may obey this precept, too, in “praying for all,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 8.73
… for kings, and for all that are in authority;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 23
For this is their life, this their business, that thou mayest enjoy peace. Wherefore in another Epistle, he bids them not only be subject, but also “pray” in their behalf. And as showing there too that the advantage was common to all, he adds, “that we may lead a quiet and peaceable life in all things.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 33
… What then doth he say? we must not hate, but pity. Since if thou shalt hate, how wilt thou easily convert him that is in error? how wilt thou pray for the unbeliever? for that one ought to pray, hear what Paul saith: “I exhort therefore, first of all, that supplications, prayer, intercessions, thanksgivings be made for all men.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 2
… So then let us give thanks also for the confidence of others [toward God]. For this custom is an ancient one, planted in the Church from the beginning. Thus Paul also giveth thanks for the Romans, ( Rom. i. 8 .) for the Corinthians, ( 1 Cor. i. 4 .) for the whole world, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 7
… iv. 27 , LXX.) And there is another besides this; constancy in prayer, and persevering attendance on the intercessions made with God. In like manner fasting brings to us some, and that not small comfort and release from sins committed, provided it be attended with kindness to others, and quenches the vehemence of the wrath of God. (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 103
… Then saying, “For this is good and acceptable in the sight of God our Saviour,” that is, that prayers should be made for such as these, he immediately adds, as if to remove any ground of despair, “Who will have all men to be saved, and to come unto the knowledge of the truth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Catechising of the Uninstructed 21
… For he speaks in these terms: ‘I entreat, therefore, that first of all supplications, adorations, intercessions, and givings of thanks be made for kings, for all men, and all that are in authority, that we may lead a quiet and peaceable life, with all godliness and charity.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.36
… for this is good and acceptable in the sight of God our Saviour, who will have all men to be saved, and to come to the knowledge of the truth."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.14
… “I exhort therefore, that, first of all, supplications, prayers, intercessions, and giving of thanks be made for all men. For kings, and for all that are in authority; that we may lead a quiet and peaceable life in all godliness and honesty.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.21
… neither accuse any falsely: and be content with your wages”? Did not one of His soldiers, His most beloved companion, say to his fellow soldiers, the provincials, so to speak, of Christ, “Let every soul be subject unto the higher powers”? Does he not enjoin the Church to pray for even kings themselves?
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 9.9
… viz., to expound one by one the different kinds of prayer, which the Apostle divides in a fourfold manner, when he says as follows: “I exhort therefore first of all that supplications, prayers, intercessions, thanksgivings be made.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 9.13
In the third place stand intercessions, which we are wont to offer up for others also, while we are filled with fervour of spirit, making request either for those dear to us or for the peace of the whole world, and to use the Apostle’s own phrase, we pray “for all men, for kings and all that are in authority.”
2:2
san Policarpo di Smirne † 155 d.C. Epistle to the Philippians 12
… and may He bestow on you a lot and portion among His saints, and on us with you, and on all that are under heaven, who shall believe in our Lord Jesus Christ, and in His Father, who “raised Him from the dead.” Pray for all the saints. Pray also for kings,
Tertulliano † 220 d.C. Apology 31
… Who, then, are greater enemies and persecutors of Christians, than the very parties with treason against whom we are charged? Nay, even in terms, and most clearly, the Scripture says, “Pray for kings, and rulers, and powers, that all may be peace with you.”
Tertulliano † 220 d.C. To His Wife i.7
… The occasion must be embraced which puts an end to that which necessity commanded. How detrimental to faith, how obstructive to holiness, second marriages are, the discipline of the Church and the prescription of the apostle declare, when he suffers not men twice married to preside (over a Church
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril procatechesis-or-prologue-to-t.13
Afterwards busy not thyself about unprofitable matters: neither, what the city has done, nor the village, nor the King
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.27
… She, by the armour of righteousness on the right hand and on the left, by honour and dishonour , in former days amid persecutions and tribulations crowned the holy martyrs with the varied and blooming chaplets of patience, and now in times of peace by God’s grace receives her due honours from kings and those who are in high place
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 23
For this is their life, this their business, that thou mayest enjoy peace. Wherefore in another Epistle, he bids them not only be subject, but also “pray” in their behalf. And as showing there too that the advantage was common to all, he adds, “that we may lead a quiet and peaceable life in all things.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 1
… How? For if he had shunned bonds, he might have been thought a deceiver; but he that endures every thing, both bonds and affliction, shows that he suffers this for no human reason, but for God, who rewards. For no one would have been willing to die, or to incur such great risks, no one would have chosen to come into collision with such a king,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
See how his first concern is for the preaching of the word, not for worldly things; for when he writes to Timothy, he says, “that we may lead a quiet and peaceable life in all godliness and honesty” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 220.3
… you were influenced by considering, on our representation of the matter, how much service the work which then occupied you might render to the churches of Christ if you pursued it with this single aim, that they, protected from all disturbance by barbarian hordes, might live “a quiet and peaceable life,” as the apostle says, “in all godliness and honesty;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 231.6
… that we may give a good account of you to the Chief Shepherd and Head over us all, and may escape both from the trials of this world and its allurements, which are still more dangerous, except when the peace of this world has the effect for which the apostle has directed us to pray, “That we may lead a quiet and peaceable life in all godliness and honesty.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 19.26
… For from Babylon the people of God is so freed that it meanwhile sojourns in its company. And therefore the apostle also admonished the Church to pray for kings and those in authority, assigning as the reason, “that we may live a quiet and tranquil life in all godliness and love.”
2:3
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 7
Ver. 3 . “For this is good and acceptable in the sight of God our Saviour.”
2:4
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philadelphians: Shorter and Longer Versions 3
… For our God is a lover of mankind, and “will have all men to be saved, and to come to the knowledge of the truth.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 2.7
… forasmuch as he knew not his Maker, and Him that inspired into him an active soul, and breathed in a living spirit;” that is, God, the Maker of all men; therefore, also, according to the apostle, He “will have all men to be saved, and to come unto the knowledge of the truth.”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.3
… for it is plain that the title of Father does not present to us the Essence, but only indicates the relation to the Son. It follows, then, that if it were possible for human nature to be taught the essence of God, He “Who will have all men to be saved and to come to the knowledge of the truth
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.3
… But I say that to those who with simplicity of heart receive the preaching of the Cross and the resurrection, the same grace should be a cause of equal thankfulness to the Son and to the Father, and now that the Son has accomplished the Father’s will (and this, in the language of the Apostle, is “that all men should be saved
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… Now that voice was fashioned by God, suitably to the understanding of the hearers, in airy substance, and adapted to the language of the day, God, “who willeth that all men should be saved and come to the knowledge of the truth
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 5
… But is His motion none of these, but such as the mind is moved with? No, nor this either. Far be it! for in many things the mind is even absurdly moved. Is to will, to operate, or not? If to will is to operate, and He wills all men to be good, and to be saved (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 7
Ver. 4 . “Who willeth that all men should be saved, and come to the knowledge of the truth.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 118.4
… Why should not you who hold a foremost place in the world hold a foremost place also in Christ’s household? Is it because you have been married? Peter was married too, but when he forsook his ship and his nets he forsook his wife also. The Lord who wills that all men shall be saved and prefers the repentance of a sinner to his death
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 97
Hence we must inquire in what sense is said of God what the apostle has mostly truly said: “Who will have all men to be saved.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 103
Accordingly, when we hear and read in Scripture that He “will have all men to be saved,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 57
… if from God’s gift, then again, why is not the gift open to all, since “He will have all men to be saved, and to come unto the knowledge of the truth?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 58
… Consequently a man cannot be said to have even that will with which he believes in God, without having received it; since this rises at the call of God out of the free will which he received naturally when he was created. God no doubt wishes all men to be saved
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 48
… If, indeed, it has happened that some are removed from the influence of this clearest light of truth, whose blindness required its illumination, yet even to them, we doubt not, the same grace will find its steady way, however late, by the merciful favour of that God ‘who will have all men to be saved and to come unto the knowledge of the truth.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 44
And what is written, that “He wills all men to be saved,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 9.20
… Or at any rate it may be taken in this way: The will of God is the salvation of all men, according to these words of the blessed Paul: “Who willeth all men to be saved and to come to the knowledge of the truth.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.7
… “Neither will God have a soul to perish, but recalleth,” meaning that he that is cast off should not altogether perish.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 14.19
But sometimes in the lavish generosity of God in His Providence, “Who willeth all men to be saved and to come to the knowledge of the truth,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 16.6
… For in the same way you will be punished for violating the Lord’s command. For He who said that you should not be angry with another, said also that you should not disregard the vexations of another, for it makes no difference in the sight of God, “Who willeth all men to be saved,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 76
… For your nobility will doubtless eagerly seize the God-given boon, moved thereto by true friends who clearly understand its value, and guided to the bountiful God “Who wills all men to be saved and to come to the knowledge of the truth,”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 98
And we ought to have left him in the position where he had placed himself: but, since we profess the teaching of the Saviour “who wishes all men to be saved and to come to a knowledge of the Truth
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 2.29
Also one must bear in mind that God’s original wish was that all should be saved and come to His Kingdom
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Fabian 1
… We beseech you also to be zealous in praying in your pious supplications, that our God and Lord Jesus Christ, who will have all men to be saved, and no one to perish,
2:5
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Tarsians 4
… For says the apostle, “There is one God, the Father, of whom are all things; and one Lord Jesus Christ, by whom are all things.” And again, “For there is one God, and one Mediator between God and man, the man Christ Jesus;”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Antiochians 4
… “The Word,” says [the Scripture], “became flesh, and dwelt among us.” And again: “The book of the generation of Jesus Christ, the son of David, the son of Abraham.” And those very apostles, who said “that there is one God,” said also that “there is one Mediator between God and men.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.17.1
… but in respect of His power, He is Lord; and in respect of His wisdom, our Maker and Fashioner; by transgressing whose commandment we became His enemies. And therefore in the last times the Lord has restored us into friendship through His incarnation, having become “the Mediator between God and men;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 15
… “A man of suffering, and acquainted with the bearing of weakness;” and Jeremiah: “He is a man, and who hath known Him?” and Daniel: “Upon the clouds (He came) as the Son of man.” The Apostle Paul likewise says: “The man Christ Jesus is the one Mediator between God and man.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 51
… is still sitting there at the right hand of the Father, man, yet God—the last Adam, yet the primary Word—flesh and blood, yet purer than ours—who “shall descend in like manner as He ascended into heaven ” the same both in substance and form, as the angels affirmed, so as even to be recognised by those who pierced Him. Designated, as He is, “the Mediator
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 63
And so the flesh shall rise again, wholly in every man, in its own identity, in its absolute integrity. Wherever it may be, it is in safe keeping in God’s presence, through that most faithful “Mediator between God and man, (the man) Jesus Christ,”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 27
… In one Person they no doubt are well able to be co-existent. Of them Jesus consists—Man, of the flesh; of the Spirit, God—and the angel designated Him as “the Son of God,” in respect of that nature, in which He was Spirit, reserving for the flesh the appellation “Son of Man.” In like manner, again, the apostle calls Him “the Mediator between God and Men,”
sant'Ippolito † 235 d.C. On Numbers 1
Now, in order that He might be shown to have together in Himself at once the nature of God and that of man,—as the apostle, too, says: “Mediator between God and men, the man Christ Jesus.
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 21
… Both of these, therefore, are leagued together in Christ, and both are conjoined, and both are linked with one another. And rightly, as there is in Him something which excels the creature, the agreement of the divinity and the humanity seems to be pledged in Him: for which reason He who is declared as made the “Mediator between God and man”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Synodis or On the Councils 1
85. But perhaps on the opposite side it will be said that it ought to meet with disapproval, because an erroneous interpretation is generally put upon it. If such is our fear, we ought to erase the words of the Apostle, There is one Mediator between God and men, the man Christ Jesus
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.8
… Again, they say that Paul proclaims, For there is One God, and One Mediator between God and men
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: The Pearl. Seven Hymns on the Faith 6.6
Let our Lord be set between God and men! Let the Prophets be as it were His heralds! Let the Just One, as being His Father, rejoice! that Word it is which conquered both Jews and Heathens!
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 14
… “The people,” it is written, “believed the Lord and his servant Moses.” Moses then is joined with God, not with the Spirit; and he was a type not of the Spirit, but of Christ. For at that time in the ministry of the law, he by means of himself typified “the Mediator between God and men.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
… For to intercede does not imply to seek for vengeance, as is most men’s way (for in that there would be something of humiliation), but it is to plead for us by reason of His Mediatorship, just as the Spirit also is said to make intercession for us. For there is One God, and One Mediator between God and Man, the Man Christ Jesus.
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.8
… For men revolted from God, and “served them which by nature were no gods ,” and though being the children of God became attached to an evil father falsely so called. For this cause the mediator between God and man
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.12
… It is not thus that we are taught by the lofty utterance of the Apostle, who says that having made void the law of commandments by His own doctrines, He is the mediator between God and man, declaring it by this saying, “There is one God, and one mediator between God and man, the man Christ Jesus
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 3.4
… For nothing so clearly points to Him Who is the “mediator between God and man
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 6.2
… exalted, or adopted (those, I mean, who were brought into being at His command), marking the specialty of nature by the addition of “own.” And, to the end that no one should connect the suffering of the Cross with the imperishable nature, he gives in other words a fairly distinct correction of such an error, when he calls Him “mediator between God and men
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.2
8. But what is He Who is at once the Most High and man, what but “the Mediator between God and man, the man Christ Jesus Who gave Himself as a ransom for us”?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 7
… not to delude us with a phantom, but to instruct us in humility. When therefore he says, “as a man,” this is what He means; since he calls Him a man elsewhere also, when he says, “there is one God, one Mediator also between God and men, Himself man, Christ Jesus.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 7
Ver. 5 . “For there is one God, and one Mediator between God and men.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 7.18
24. And I sought a way of acquiring strength sufficient to enjoy Thee; but I found it not until I embraced that “Mediator between God and man, the man Christ Jesus,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.43
68. But the true Mediator, whom in Thy secret mercy Thou hast pointed out to the humble, and didst send, that by His example also they might learn the same humility—that “Mediator between God and men, the man Christ Jesus,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 11.29
39. But “because Thy loving-kindness is better than life,” behold, my life is but a distraction, and Thy right hand upheld me in my Lord, the Son of man, the Mediator between Thee,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 137.12
… nowhere divided, nowhere distended, but without dimensions, everywhere present in His entirety,—this Word of God, I say, took to Himself, in a manner entirely different from that in which He is present to other creatures, the soul and body of a man, and made, by the union of Himself therewith, the one person Jesus Christ, Mediator between God and men,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 9.17
… For, though His incarnation showed us nothing else, these two wholesome facts were enough, that true divinity cannot be polluted by flesh, and that demons are not to be considered better than ourselves because they have not flesh. This, then, as Scripture says, is the “Mediator between God and man, the man Christ Jesus,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 15.26
… this is certainly a figure of the city of God sojourning in this world; that is to say, of the church, which is rescued by the wood on which hung the Mediator of God and men, the man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 17.5
… put me in a part of Thy priesthood. For “I have chosen to be mean in Thine house;” I desire to be a member, no matter what, or how small, of Thy priesthood. By the priesthood he here means the people itself, of which He is the Priest who is the Mediator between God and men, the man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 17.7
… this day,” reigned forty years over Israel,—that is, just as long a time as David himself,—yet heard this in the first period of his reign, that we may understand it was said because none of his race was to reign, and that we may look to the race of David, whence also is sprung, according to the flesh, the Mediator between God and men, the man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.47
… And I doubt not it was divinely provided, that from this one case we might know that among other nations also there might be men pertaining to the spiritual Jerusalem who have lived according to God and have pleased Him. And it is not to be supposed that this was granted to any one, unless the one Mediator between God and men, the Man Christ Jesus,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.7
… But because, on account of the incarnation of the Word of God for the working out of our salvation, that the man Christ Jesus might be the Mediator between God and men,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.13
… and on the other hand, He will judge as the Son of God, yet not appearing in that [unincarnate] form in which He is God equal to the Father, but in that [incarnate form] in which He is the Son of man.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 3.11
… For He was not born in limitation, but in power. But you learn in another place that he does not mean any one of the angels as a mediator, but the Lord Jesus Christ Himself, in so far as He deigned to be made man: “For there is one God,” he says, “and one Mediator between God and man, the man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.8
12. So the Son of God Himself, the Word of God, Himself also the Mediator between God and men, the Son of man,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 6.9
… especially since it is the Word already made flesh that speaks; and according to this His humiliation also, the Father is greater than He, as He says, “for my Father is greater than I;” so that the very being of God, which is one to Him with the Father, is itself the head of the man who is mediator, which He is alone.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.25
… For that Lamb that was slain by them without any debt of sin has conquered them; but not by the might of power before He had done so by the righteousness of blood. And free accordingly from the power of the devil, they are borne up by holy angels, being set free from all evils by the mediator of God and men, the man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Catechising of the Uninstructed 3
… And in an analogous manner, the Lord Jesus Christ, previous to His appearing in the flesh, and coming forth in a certain manner out of the womb of His secrecy, before the eyes of men as Man, the Mediator between God and men,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 16.15
… There are points of both kinds, and one can be proved as well as the other. Christ is unlike man, for He is God; and it is written of Him that He is "over all, God blessed for ever." Christ is also like man, for He is man; and it is likewise written of Him, that He is the "Mediator between God and man, the man Christ Jesus."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.48
… of whom I am chief. Howbeit for this cause I obtained mercy, that in me first Jesus Christ might show forth all long-suffering, for a pattern to them which should hereafter believe on Him to life everlasting.” He also says: “For there is one God and one Mediator between God and men, the man Christ Jesus; who gave Himself a ransom for all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.1
… I undertake in the present book to discuss and explain the question, Whether there lives in this world, or has yet lived, or ever will live, any one without any sin whatever, except “the one Mediator between God and man, the Man Christ Jesus, who gave Himself a ransom for all;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 47
… they all come short of the glory of God, being justified freely by His grace.” By this grace there is written on the renewed inner man that righteousness which sin had blotted out; and this mercy comes upon the human race through our Lord Jesus Christ. “For there is one God, and one Mediator between God and men, the Man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 48
… there being “one God and one Mediator between God and men, the Man Christ Jesus, who gave Himself a ransom for all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 51
… that there have been or are any such, I should not by any means therefore affirm that they had or have the ability, unless justified by the grace of God through our Lord “Jesus Christ and Him crucified.” For the same faith which healed the saints of old now heals us,—that is to say, faith “in the one Mediator between God and men, the man Christ Jesus,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 77
… any question as to where and when this perfection was to be obtained by him,—although in fact it is quite an interesting question among godly men, who are notwithstanding agreed as to the possibility of such perfection on the one hand, and on the other hand its impossibility except through “the one Mediator between God and men, the Man Christ Jesus”);
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 42
… or outside that people, as Job; or previous to that people, as Abraham, and Noah, and all others who are either mentioned or not in Holy Scripture. “For there is but one God, and one Mediator between God and man, the man Christ Jesus,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness chapter44
Whosoever, then, supposes that any man or any men (except the one Mediator between God and man
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.28
… the latter has saved us in Himself, by not doing His own will, but the will of Him who sent Him: and it is in what concerns these two men that the Christian faith properly consists. For “there is one God, and one Mediator between God and men, the man Christ Jesus;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.33
… He is, however, not a Mediator, because He is equal with the Father; for in this respect He is Himself as far distant from us as the Father; and how can there be any medium where the distance is the very same? Therefore the apostle does not say, “There is one Mediator between God and men, even Jesus Christ;” but his words are, “The Man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.12
… but I say that they were freed by the blood of the Redeemer Himself, who is the one Mediator of God and man, the man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.39
… making void what is said: “For there is one God and one Mediator between God and men, the man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.3
… for it was according to His humanity that Christ was made both King and Priest. To Him, too, God gave the throne of His father David, in order that of His kingdom there should be none end. And this was done with the purpose that there might be a mediator between God and men, the man Christ Jesus,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.35
… Accordingly, Christ was named the Mediator between God and men, who stood between the immortal God and mortal man, as being Himself both God and man,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 62.1
… yea, rather others have been called, we not called, but led; not only led, but even forced. For so have we heard, that “a certain Man made a great supper.” Who is this Man, but “the Mediator between God and men, the Man Christ Jesus”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 16.7
… For that city in which He was made, that Zion, that nation of the Jews He Himself made when He was with the Father as the Word of God: for “all things were made by Him, and without Him was nothing made.” Of that man we have to-day heard it said: “One Mediator of God and men, the man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 17.7
… This impotent man is healed by the Lord in person; but before healing him, what does He say to him? “Wilt thou be made whole?” The man answered that he had not a man to put him into the pool. Truly he had need of a “man” to his healing, but that “man” one who is also God. “For there is one God, and one Mediator between God and man, the man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 41.5
… For there is a separating medium, and, on the other hand, there is a reconciling Mediator. The separating medium is sin, the reconciling Mediator is the Lord Jesus Christ: “For there is one God and Mediator between God and men, the man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 47.3
… In the same way as the intellect seeth itself, so also doth Christ preach Himself. If He preacheth Himself, and by preaching entereth into thee, He entereth into thee by Himself. And He is the door to the Father, for there is no way of approach to the Father but by Him. “For there is one God and one Mediator between God and men, the man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 66
… Whoever, therefore, acknowledges Christ as God, and disowns Him as man, Christ died not for him; for as man it was that Christ died. He who disowns Christ as man, finds no reconciliation to God by the Mediator. For there is one God, and one Mediator between God and men, the man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 74.3
3. But when John the Baptist said, “For God giveth not the Spirit by measure,” he was speaking exclusively of the Son of God, who received not the Spirit by measure; for in Him dwelleth all the fullness of the Godhead. And no more is it independently of the grace of the Holy Spirit that the Mediator between God and men is the man Christ Jesus:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 80.1
1. This passage of the Gospel, brethren, where the Lord calls Himself the vine, and His disciples the branches, declares in so many words that the Mediator between God and men, the man Christ Jesus,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 82.2
… “We love God because He first loved us.” But when He says, “As the Father hath loved me, so have I loved you,” He indicates no such equality between our nature and His as there is between Himself and the Father, but the grace whereby the Mediator between God and men is the man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 105.7
… For we were chosen in the same way as He was glorified; inasmuch as before the world was, neither we nor the Mediator between God and men, the man Christ Jesus,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 124.5
… but, besides other consolations to the miserable, which He ceaseth not to bestow on mankind, in the fullness of time, when He knew that such had to be done, He sent His only-begotten Son, by whom He created all things, that He might become man while remaining God, and so be the Mediator between God and men, the man Christ Jesus:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 45.7
7. Lo! now then that Word, so uttered, Eternal, the Co-eternal Offspring of the Eternal, will come as “the Bridegroom;” “Fairer than the children of men” ( ver. 2 ). “Than the children of men.” I ask, why not than the Angels also? Why did he say, “than the children of men,” except because He was Man? Lest you should think “the Man Christ”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 59.1.2
… Therefore here also let us perceive the Lord’s Passion, and let there speak to us Christ, Head and Body. So always, or nearly always, let us hear the words of Christ from the Psalm, as that we look not only upon that Head, the one mediator between God and man, the Man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 60.1
1. David the king was one man, but not one man he figured; sometimes to wit he figured the Church of many men consisting, extended even unto the ends of the earth: but sometimes One Man he figured, Him he figured that is Mediator of God and men, the Man Christ Jesus.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.20
… Not because in other men He dwelleth not, but because in them through Him. “For in Him dwelleth all the fulness of the Godhead,” not in a shadow, as in the temple made by king Solomon, but “bodily,” that is, solidly and truly.…“For there is One God, and One Mediator of God and men, the Man Christ Jesus,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 105.9
… as it is most truly defined by the Apostle: “For there is one God, and one Mediator between God and men, the Man Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 118.21
21. “God is the Lord, who hath showed us light” ( ver. 27 ). That Lord, who came in the Lord’s Name, whom the builders refused, and who became the head Stone of the corner, that “Mediator between God and man, Jesus Christ,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.14
… But this sense is a solitary one; for it cannot be divinely spoken of any of the saints, nor in any wise lawfully said of any, “The Word was made flesh,” save of the “one Mediator between God and men.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Orth. —Very well: then hear the teacher of teachers writing to his very perfect disciple. “There is one God, and one mediator between God and man, the man Christ Jesus, who gave himself a ransom for all.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… the blessed Paul writes “For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead,” and to show of whom he is speaking he explains his words and says, “For as in Adam all die even so in Christ shall all be made alive.” And writing to Timothy he says, “For there is one God and one mediator between God and men, the man Christ Jesus.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 35
… but both remains in one and one is in both, not divided by the diversity and not confounded by intermixture: He is not one by His Father and another by His mother, but the same, in one way by His Father before every beginning, and in another by His mother at the end of the ages: so that He was “mediator between God and men, the man Christ Jesus
2:6
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Trallians: Shorter and Longer Versions 8
… Do ye therefore, clothing yourselves with meekness, become the imitators of His sufferings, and of His love, wherewith He loved us when He gave Himself a ransom
Clemente Alessandrino † 215 d.C. The Stromata, or Miscellanies fragments-of-clemens-alexandri
1 Tim. ii. 6 . “In his times;” that is, when men were in a condition of fitness for faith.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.2
… If the first man formed out of the earth brought in universal death, shall not He who formed him out of the earth bring in eternal life, being Himself the Life? If Phinees, when he waxed zealous and slew the evil-doer, staved the wrath of God, shall not Jesus, who slew not another, but gave up Himself for a ransom
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 6
“Not therefore,” saith he, “by display of eloquence, neither armed with arguments from without, do I declare the testimony of God.” He saith not “the preaching,” but “the testimony
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 7
Ver. 6 . “Who gave Himself a ransom for all to be testified in due time.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 8
… 28 ), and “My Father is greater than I.” But how did He not glorify Himself, He who “made Himself of no reputation” ( Philip. ii. 7 ), He who gave Himself up? For, it is said, “He gave Himself” up “for our sins.” (See Gal. i. 4 .) And again, “Who gave Himself a ransom for us all.” (
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 124
… For “there is not another name given to men under heaven, in which they must be saved .” Neither is there any ransoming of men from captivity, save in His blood, “who gave Himself a ransom for all
2:7
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 14
… For this you had been bound to read, even if not in an Epistle, yet impressed upon the very character of the apostle, by (his) modesty more clearly than by the instrumentality of a pen: not to steep, to wit, Paul, the “apostle of Christ,” the “teacher of the nations in faith and verity,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… ‘Be ye therefore followers of me ,’ he wrote to the Corinthians. Now the apostolic precept exhorts us all, for those commands which he sent to individuals, he at the same time enjoined upon every man in every place, for he was ‘a teacher of all nations in faith and truth
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
2. Since we are thus circumstanced, my brethren, let us never loiter in the path of virtue; for hereto he counsels us, saying, ‘Be ye followers of me, as I also am of Christ .’ For he gave this advice not to the Corinthians only, since he was not their Apostle only, but being ‘a teacher of the Gentiles in faith and verity
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 18.14
… the one heard the divine voice and was cleansed by a live coal for his prophetic office, and the other was known before his formation and sanctified before his birth. Paul, also, while yet a persecutor, who became the great herald of the truth and teacher of the Gentiles in faith,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 1.4
… for I am preparing to plunge our discussion to an extreme depth. The admonition itself hath no doubt seemed beside the purpose, and superfluous to many: and they are apt to talk much in this way, “Was Timothy of himself not able to judge what it was needful to make use of, and did he wait to learn this of his teacher.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 7
Ver. 7 . “Whereunto I am ordained a preacher and an Apostle, (I speak the truth in Christ, and lie not:) a teacher of the Gentiles in faith and verity.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 39
… Why then does each man still say even now to his neighbour and his brother, “Know the Lord?” Or is it not perhaps meant that this is everywhere said when the gospel is preached, and when this is its very proclamation? For on what ground does the apostle call himself “a teacher of the Gentiles,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 32
… He possessed also that of prophecy ; for was not that a prophecy of his in which he says: “In the last times some shall depart from the faith, giving heed to seducing spirits, and doctrines of devils?” He was, moreover, “the teacher of the Gentiles in faith and verity.”
2:8
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 8
… Shall it be granted possible for human ingenuity to summon a spirit into water, and, by the application of hands from above, to animate their union into one body with another spirit of so clear sound; and shall it not be possible for God, in the case of His own organ, to produce, by means of “holy hands,”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 13
But what reason is there in going to prayer with hands indeed washed, but the spirit foul?—inasmuch as to our hands themselves spiritual purities are necessary, that they may be “lifted up pure”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… and to cast down our sin that exalted itself, when it would exalt us above our better part. It is good also for the shoulder to be sanctified and purified that it may be able to take up the Cross of Christ, which not everyone can easily do. It is good for the hands to be consecrated, and the feet; the one that they may in every place be lifted up holy;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 19
… putting on the garb of a suppliant, but uttering the cries of a wild beast, and darting out against thyself those shafts of the wicked one? Wherefore Paul also, making mention of prayer, required nothing so much as the observance of this commandment; for He saith, “lifting up holy hands without wrath and doubting.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 23
… But what are these? To seek the things spiritual, all of them; to forgive them that have trespassed, and so to draw nigh asking forgiveness; “to lift up holy hands without wrath and doubting.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 51
For so Paul too commanded: his phrase being, “lifting up holy hands without wrath and disputing.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 17
… Seest thou not how, when we wish to converse on matters of serious import, we look out for places free from noise, where all is stillness, all calm, that we may not be put out and discomposed? But if noise from without discomposes, much more disturbance from within. Whether one pray, to no purpose does he pray “with wrath and disputings:” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… Since then it was likely that these shared many dangers with him, he calls them fellow-captives. As in another passage also, “Aristarchus my fellow-prisoner.” ( Col. iv. 10 .) Then another praise besides. “Who are of note among the Apostles.” And indeed to be apostles
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.27
… and Adam was not beguiled, but the woman being beguiled hath fallen into transgression: but she shall be saved through the child-bearing, if they continue in faith and love and sanctification with sobriety.” Let us consider what led the Apostle to make this declaration:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 63.10
… Let us also lift up our hands to God in prayer: and our hands being lifted up to God shall not be confounded, if they be exercised in good works. For what doth he that lifteth up hands? Whence hath it been commanded that with hands lifted up we should pray to God? For the Apostle saith, “Lifting up pure hands without anger and dissension.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 8.13
… And yet we are commanded by the Apostle: “Pray without ceasing;” and “in every place lifting up holy hands without wrath and disputing.”
2:9
Tertulliano † 220 d.C. The Chaplet, or De Corona 14
… For what is a crown on the head of a woman, but beauty made seductive, but mark of utter wantonness,—a notable casting away of modesty, a setting temptation on fire? Therefore a woman, taking counsel from the apostles’ foresight,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Dress of Virgins 8
… but Paul meets your riches, and with his own voice prescribes for the moderating of your dress and ornament within a just limit. “Let women,” said he, “adorn themselves with shamefacedness and sobriety, not with broidered hair, nor gold, nor pearls, nor costly array, but as becometh women professing chastity, with a good conversation.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.37
… “Let your women be such as adorn themselves with shamefacedness and modesty, not with twisted hair, nor with gold, nor with pearls, or precious garments, but as becometh women professing chastity, with a good conversation.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 7
… For the feast does not consist in pleasant intercourse at meals, nor splendour
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.18
… Rich is modesty, for it is the portion of God. Paul also bids that prayer be offered up with modesty and sobriety.
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.45
… “Let all things be done decently and in order.” But we can also fear, love, ask, honour men; yet the hymn especially is addressed to God. This seemliness which we offer to God we may believe to be far better than other things. It befits also a woman to pray in an orderly dress,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Instructions to Catechumens 2.4
… For what reason wilt thou be able to state, what defense, when the Master lays these pearls to thy charge, and brings the poor who have perished with hunger into the midst? On this account Paul said, “not with braided hair, or gold, or pearls, or costly raiment.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 17
But if thou desirest to hear also His rebuke for them in particular, listen to Isaiah, in many words inveighing against them, and deriding their habit, their aspect, their gait, their trailing garments, their tripping feet, their drooping necks. Hear with him the blessed Paul
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 49
And if thou despise our judgments, hear the voice of Paul, with great earnestness forbidding these things, and then thou wilt perceive the absurdity of them. What then saith he? “Not with braided hair, or gold, or pearls, or costly array.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 85
… because they walked with a lofty neck, and with winkings of the eyes, and in their walking, trailing their garments, and mincing at the same time with their feet; the Lord shall take off their bravery, and instead of a sweet smell there shall be dust, and instead of a stomacher, thou shalt gird thyself with a cord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 53
… 24 ) they acquit him, as undeserving not only of death, but also of bonds, and indeed would have released him entirely, if he had not appealed to Cæsar. But this was done providentially, that he should also depart with bonds. “Unto bonds,” he says, “as an evil doer.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 30
… Nay even this cannot be said. For “the churches of the Gentiles,” he says, “thank them.” And yet they were of the Jews. But still they had such a clear ( εἰλικρινὥς ) faith, as to minister unto them also with all willingness. Such ought women to be, not adorning themselves with “broidered hair, or gold, or costly array” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
[6.] But I fear lest having assumed the dress, yet in their deeds some of our women should be found immodest and in other ways uncovered. For therefore also writing to Timothy Paul was not content with these things, but added others, saying, “that they adorn themselves in modest apparel, with shamefacedness and sobriety; not with braided hair, or gold.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 7
… that if ye women do continue thus to act, I will not suffer it, nor receive you, nor permit you to pass across this threshold. For what need have I of a crowd of distempered people? And what if, in my training of you, I do not forbid what is not excessive? And yet Paul forbade both gold and pearls. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 12
… To show by comparison the superiority of the other, in that the former is of no solid advantage, though it is attended with many toils, whilst the latter has a lasting and abundant good. As when he bids women “adorn themselves, not with broidered hair, or gold, or costly array: but which becometh women possessing godliness; with good works.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 61
… These things I say, desiring that you should be adorned with that wholesome adornment which Paul enjoined; “Not with gold, or pearls, or costly array; but (which becometh women professing godliness) with good works.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 28
… However, that we may not shut you up too narrowly, this I assure you, that we have no need of ornaments of gold, or of lace. And it is not I who say this. For that the words are not mine, hear the blessed Paul saying, and solemnly charging women “to adorn themselves, not with plaitings [of the hair], or gold, or pearls, or costly apparel.” (
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 2.12
… elegance in the apparel which is adopted, but let there be the hidden man of the heart in the stainlessness of a peaceful and modest spirit, which is in the sight of God of great price.” Let another apostle also tell thee, the blessed Paul, who, writing to Timothy, gives his approval to the same things in regard to the conduct of believing women: “Let wives
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Good of Marriage 14
… so the married woman is seldom met with, who, in the very obedience of married life, hath no thought save how to please God, by adorning herself, not with plaited hair, or gold and pearls and costly attire,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.29
… On no other principle would they be thus admonished with respect to self-adornment. “Not with braided hair, or gold, or pearls, or costly array; but which (says the apostle) becometh women professing godliness with a good conversation.”
2:10
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 31.2
… But to give you, too, a sprinkling of pepper and to remind you of my former letter, I send you to-day this three-fold warning. Cease not to adorn yourself with good works—the true bracelets of a Christian woman.
2:11
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 1
… for vipers and asps and basilisks themselves generally do affect arid and waterless places. But we, little fishes, after the example of our ΙΧΘΥΣ Jesus Christ, are born in water, nor have we safety in any other way than by permanently abiding in water; so that most monstrous creature, who had no right to teach even sound doctrine,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.47
… “Let women be silent in the church. But if any wish to learn anything, let them ask their husbands at home.” Also to Timothy: “Let a woman learn with silence, in all subjection. But I permit not a woman to teach, nor to be set over the man, but to be in silence. For Adam was first formed, then Eve; and Adam was not seduced, but the woman was seduced.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.13
156. Or as a woman to a man, as we read: “Let the wives be subject to their husbands;” and again: “Let the woman learn in silence in all subjection”?
2:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… For he says, “who bestowed much labor on us,” that is, not on herself only, nor upon her own advancement, (see p. 520) (for this many women of the present day do, by fasting, and sleeping on the floor), but upon others also, so carrying on the race Apostles and Evangelists ran. In what sense then does he say, “I suffer not a woman to teach?” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 9
… vi. 13 .); or what when he says, “But she that giveth herself to pleasure, is dead while she liveth” ( 1 Tim. v. 6 .), speaking of a widow. Is then the widow a Teacher? Has not he said himself, “But I permit not a woman to teach, nor to have dominion over a man”? (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
And yet thou forbiddest a woman to teach; how dost thou command it here, when elsewhere thou sayest, “I suffer not a woman to teach”? (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 127.7
… For she knew that the apostle had said: “I suffer not a woman to teach,”
2:13
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.1
… The Christian ought not to be of doubtful mind, nor by anything drawn away from the recollection of God and of His purposes and judgments. The Christian ought in all things to become superior to the righteousness existing under the law, and neither swear nor lie. He ought not to speak evil; to do violence;
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.27
27. But we toil to no purpose. For our opponent urges against us the Apostolic sentence and says,
2:14
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 2
Because he pleased her wittingly; because
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.1
… And the fact too that this grace was revealed by means of a woman, itself agrees with the interpretation which we have given. For since, as the Apostle tells us, “the woman, being deceived, was in the transgression
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 25
… For if that account, were even by itself hard to pass, when these be added too, how are we to be saved? And let us not suppose, that if we can find accomplices in our sins, that will be an excuse; as this will prove an addition to our punishment. Since the serpent too was punished more than the woman, as was the woman likewise more than the man (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… Now consider; Adam sinned, and Eve sinned, and both transgressed, yet they were not equally sinful. And therefore neither were they equally punished. For the difference was so great that Paul said, “Adam was not deceived but the woman being deceived was in the transgression.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
For with us indeed the woman is reasonably subjected to the man: since equality of honor causeth contention. And not for this cause only, but by reason also of the deceit (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.5
… but if the husband be dead, she is free to be married to whom she will; only in the Lord.’ And
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.11
… For not without significance did the apostle say, “And Adam was not deceived, but the woman being deceived was in the transgression;”
2:1
1. OBSECRO PRIMUM OMNIUM FIERI OBSECRATIONES, ORATIONES, POSTULATIONES, GRATIARUM ACTIONES. — Nota: Pro «obsecro», Graece est παρακαλῶ, quod verti potest cum Vatablo et aliis, admoneo, adhortor; S. Ambrosius legit, exhortare, forte, quia in Graeco legit παρακάλει in imperativo. Nota secundo: Vox «igitur» significat haec inferri ex dictis cap. praeced. Dixit enim Christum venisse, ut omnes peccatores salvos faceret, et in hac re Episcopum Timotheum debere Christo cooperari, et militare bonam militiam; hinc jam infert: «Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes,» q. d. O Timothee, ut tuo episcopatu rite perfungaris ad peccatorum salutem, scias primum Episcopi munus esse, orationi cum suis et pro suis vacare, et te plus oratione, quam praedicatione (quae inter externa officia activae vitae primum est in Episcopo) effecturum; oratio enim infidelibus et peccatoribus lucem et gratiam, qua convertantur, a Deo impetrabit. Ita Chrysostomus. Et patet ex seqq.; cur enim velit fieri orationes, causam subdit, dum ait: «Hoc enim bonum est, et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri.» Nota tertio: Vox «omnium» vel referri potest ad sequentia, nimirum ad obsecrationes (q. d. Volo fieri obsecrationes omnium, sive ab omnibus Christianis), vel ad antecedentia, videlicet ad «primum», q. d. Primo omnium, id est ante omnia, volo fieri obsecrationes; idque aptius est, et ita explicat S. Ambrosius et Chrysostomus, qui sic interpretantur, quasi Apostolus mane ante omnia velit nos incumbere orationi. «Atque id,» ait Chrysostomus, «norunt fideles, quomodo diebus singulis mane et vesperi orationes fiant ad Dominum, quomodo pro omni mundo, et regibus, et omnibus qui in sublimitate sunt, obsecrationes ab Ecclesia fiant.» Nota hunc locum pro matutina et vespertina oratione ex veteri usu Ecclesiae. Ita fecit David, Psalm. LXII: «Deus,» inquit, «Deus meus, ad te de luce vigilo.» Ita fecit Job, cap. i, 5: «Sanctificabat,» inquit, «Scriptura, illos (filios), consurgensque diluculo offerebat holocausta pro singulis.» Hinc S. Dionysius, cap. III De Divinis Nominibus: «Omnis,» inquit, «actio ab oratione inchoanda nobis est, praesertim in theologia,» id est quando incidit sermo aut disputatio de rebus divinis. Ita faciebat Nazianzenus, ut habetur in oratione ejus, quam dicebat iter facturus: «Tibi,» inquit, «Christe, vivo, tibi loquor, tibi, Christe, sedeo, tibi incedo, quandoquidem me manu regis.» OBSECRATIONES, ORATIONES, POSTULATIONES, GRATIARUM ACTIONES. — Primo, Theophylactus, Gagneius et, ut videtur, Chrysostomus, tria prima, scilicet «obsecrationes, orationes, postulationes,» volunt esse idem, sed ad auxesim aliis nominibus iterari: sic enim Philip. iv, 6, et Ephes. vi, 18, haec pro eodem sumit. Secundo et melius, alii haec distinguunt. Imprimis D. Thomas vult haec reperiri distinctim in una eademque oratione sive collecta: oratio, inquit, est ipse mentis in Deum ascensus, ut cum in collecta dicitur, «Omnipotens sempiterne Deus;» gratiarum actio est, cum subditur, «Qui infirma mundi eligis;» hanc sequitur postulatio cum dicitur, «Praesta, quaesumus;» quae omnia concludit obsecratio per res sacras, cum dicitur, «Per Dominum nostrum Jesum Christum.» Tertio et aptius ad Graeca, Theodoretus, Oecumenius et Cassianus, Collat. XI, cap. xii et xiii: «Obsecrationes,» inquiunt, Graece δεήσεις, vocantur, id est supplicationes pro remotione malorum et tristium, ut iis liberemur. Unde Ambrosius et Augustinus legunt, «deprecationes». «Orationes,» Graece προσευχαί, vocantur petitiones bonorum, ut ea nobis obveniant. «Postulationes,» Graece ἐντεύξεις, vocantur interpellationes, cum accusamus eos, qui nos injuria afficiunt, inquit Theodoretus; vel, ut Primasius, cum interpellamus pro aliorum salute. Denique «gratiarum actio» Deo offertur pro bonis, quae nobis prius contigerunt. Nota cum Ambrosio, Augustino, Chrysostomo et aliis, Apostolum loqui maxime de oratione publica et communi, qualis est Missa, Litania et similes. Unde S. Augustinus, epist. 59 ad Paulinum, Quaest. V, apte haec refert ad Missae liturgiam, ut «obsecrationes» sint confiteor, et aliae orationes Missae, quae fiunt ante consecrationem, in quibus est frequens deprecatio et obsecratio per Christum, et alias res sacras; «orationes» vero sint eae, quae fiunt sub consecrationem. Graecum enim προσευχή significat orationem quae fit cum oblatione (qualis est in consecratione) vel voto. Deinde ut «postulationes» fiant post consecrationem, cum populus benedicitur; tunc enim, inquit Augustinus, «Antistites velut advocati susceptos suos per manus impositionem misericordissimae offerunt potestati;» scilicet cum sacerdos post consecrationem pro seipso, pro vivis et defunctis postulat beneficia, cumque populum benedicit, tunc eum quasi misericordiae Dei sistit, et sua postulatione beneficio afficiendum offert. Quibus peractis, «participato tanto Sacramento gratiarum actio cuncta (liturgiae et Missae mysteria) concludit.» Hactenus Augustinus. Ex quo S. Augustini loco patet hunc Missae ritum saltem in communi et quoad hasce partes, fuisse tempore S. Augustini usu communi Ecclesiae receptum, quasi traditum a majoribus ex Apostolorum institutione. Idem patet ex liturgiis S. Jacobi, Basilii, Chrysostomi, quas ipsorum genuinas esse docent tum alii, tum VI Synodus, can. 32, diserte asserit de illa quae S. Jacobo ascribitur. Non minus apte Franciscus Suarez, III part., in Quaest. LXXXIII, disp. LXXXIII, sect. 4, putat haec promiscue quavis Missae parte fieri: in qualibet enim sacerdos nunc petit, nunc obsecrat, nunc iterum iterumque gratias agit. Et idem imitandum est cuivis fideli in privata oratione: hunc enim orandi et psallendi modum docet David in psalmis, ubi omnes hos affectus alternat, ut nunc obsecret, statim postulet, mox gratias agat, rursum oret, statim gratias agat, mox obsecret, etc.; optima enim est oratio, quae ex mentis affectibus prodit; et sicuti qui affectibus indulget, eos miscet et alternat, idem faciat qui Deum affectuose orat. Aliter haec distinguit S. Bernardus, in Sententiis: «Obsecrationes,» ait, «verecundo, orationes puro, postulationes amplo, gratiarum actiones fiunt affectu devoto.» Explicat singula per exempla: Obsecrationis, inquit, typum tenuit haemorrhoissa, Matth. cap. IX, 21, quae cupiens sanari dixit intra se: «Si tetigero fimbriam vestimenti ejus, salva ero.» Orationis exemplum dedit Magdalena, quae pure confitens peccata, lacrymis rigando pedes Christi orabat veniam. Postulatio est, quando is qui pro se oraverat, jam orat pro aliis. Sic orarunt Apostoli pro Cananaea: «Dimitte illam, quia clamat post nos.» Gratiarum actio fuit illa Christi suscitaturi Lazarum: «Pater, gratias ago tibi, quia audisti me.»
2:2
2. PRO REGIBUS, ET OMNIBUS QUI IN SUBLIMITATE SUNT. — Graece ἐν ὑπεροχῇ, id est in dignitate, vel eminentia. «Pro fide ergo, conversione et salute regum et principum, qui fastu suo ab humilitate Christiana abhorrent, ne despera, sed ora, ut orationibus humilium Deus praestet salutem sublimium,» ait Augustinus, Enchirid. CIII. Hinc dicimus primo, cuivis fideli maxime orandum pro Praelatis tam ecclesiasticis, quam civilibus: hi enim plurimum possunt, et ab his pendet tota respublica et Ecclesia; quales enim hi sunt, tales fere sunt et subditi: nam Regis ad exemplum totus componitur orbis. Sic Constantinus conversus orbem convertit, idola sustulit, ecclesias erexit. Secundo, non tantum pro regibus et magistratibus Christianis, sed etiam pro infidelibus et Ethnicis, puta Nerone et similibus, qui tempore Pauli regnabant, orari vult Apostolus, idque, ut notat Chrysostomus, triplici de causa: Primo, ut Christiani odium omne deponerent, cum pro omnibus orare jubeantur; nemo enim eum odisse potest, pro quo orat. Secundo, ut ipsi reges et principes mitiores essent in Christianos, quos scirent pro se orare, etiam dum illos persequerentur et cruciarent. Ita in castris M. Aurelii Antonini Imperatoris siti afflictis, Christiana legio Romanis pluviam impetravit, quae cum tonitru fulmina in Romanorum hostes vibravit. Unde haec legio dicta est κεραυνοβόλος, id est Fulminatrix. Ad quam alludens Tertullianus, cap. XL Apolog., ita cum Gentilibus expostulat: «Cum ab imbribus aestiva hiberna suspendunt, et annus in cura est, vos quidem quotidie pasti, statimque pransuri, balneis et cauponis et lupanaribus operati, aqualicia (id est sacrificia ad aquam eliciendam) Jovi immolatis, nudipedalia populo annuntiatis, coelum apud Capitolium quaeritis, nubila de laquearibus exspectatis, aversi ab ipso et Deo, et coelo. Nos vero jejuniis aridi, et omni continentia expressi, ab omni vitae fruge dilati, in sacco et cinere volutantes, invidia coelum tundimus, Deum tangimus; et cum misericordiam extorserimus, Jupiter honoratur.» Sic Christianos olim in sanctis mysteriis pro rege sive Imperatore, etiam infideli (qualis tunc erat Nero, Decius, Diocletianus), orare solitos esse, testes sunt Justinus, Apolog., II; Origenes, lib. VIII Contra Celsum; Arnobius, lib. III Contra Gentes; Eusebius, lib. IV Histor., cap. XXVI. Ita S. Cyprianus, ut habet ejus Vita, cum ei a praefecto objectum esset, quod ipse tanquam Christianus in Caesarem conjurasset, libere respondit: «Longissime absumus nos Christiani ab ista culpa, qui Caesari, etiamsi alia sacra, alios deos colenti, tamen quia princeps noster est, bene cupimus et precamur, et rogamus Deum nostrum, ut ad cogitationem verorum bonorum adducat.» Hinc moraliter Chrysostomus hic, hom. 6, ex eo quod Apostolus hortetur nos, ut pro omnibus oremus, ac consequenter pro inimicis et persecutoribus, invehitur in eos qui orant pro vindicta inimicorum, dicentes Deo: Retribue illi quod mihi fecit; percute illum, uti me percussit. «Discamus,» inquit, «orare ut convenit Christianis; Gentilium illae preces sunt, Judaeorum ejusmodi orationes censentur. Christianis jussum est eis qui peccaverunt, indulgentiam facilem dare, atque ut eis a Deo ignoscatur, tota intentione deposcere.» Et infra: «Videris quidem,» inquit, «inimico dum contra eum oras, intentare vulnus, re autem vera contra teipsum gladium impellis; non permittis judicem in tuis tecum rebus mitius agere, dum illum adversus alium provocas.» Tertia pro Gentilibus principibus orandi causa fuit, ut scilicet a Deo gratiam bene et pacifice regendi illis impetrarent, utque Deus eo modo flecteret et dirigeret eorum animum et regimen, quo proficuum erat Ecclesiae ejusque paci et tranquillitati. Nam, ut eleganter ait Plutarchus, «Imperium Romanum vinculum pacis erat, velut anchora fluctuanti mundo.» Hinc Tertullianus, Apolog. XXX, ad calumniam Ethnicorum respondens: «In coelum,» ait, «suspicientes Christiani manibus expansis, quia innocuis; capite nudo, quia non erubescimus; denique sine monitore, quia pectore oramus; precantes semper pro omnibus Imperatoribus, vitam illis prolixam, imperium securum, domum tutam, exercitus fortes, senatum fidelem, populum probum, orbem quietum, et quaecumque hominis et Caesaris vota sunt.» Sic Jeremias, cap. XXIX, ex Hierosolyma scripsit Judaeis in Babylone degentibus, ut orarent pro vita Nabuchodonosoris et filiorum ejus: «Quia in pace,» inquit, «illius erit pax vestra.» Addit quartam Theodoretus, non tantum orandum esse pro regibus, ut per eos pace fruamur et quietam vitam agamus, sed etiam ut ipsi ab impietate traducantur ad fidem et pietatem, uti subdit Apostolus: «Hoc enim bonum est et acceptum coram Deo, qui omnes homines vult salvos fieri.» Dices: S. Augustinus, lib. I De Anima et ejus Origine, cap. IX, ait: «Quis offerat corpus Christi, nisi pro eis qui sunt membra Christi?» atqui infideles non sunt membra Christi, ergo pro eis non est offerendum, nec orandum. Respondeo, «pro eis,» scilicet defunctis; loquitur enim Augustinus de parvulis sine fide et baptismo mortuis, dicitque pro eis non esse orandum, quia hi nec sunt, nec fieri possunt membra Christi. Infideles autem quamdiu vivunt, fieri possunt membra Christi, ideoque pro eis orandum est. Nota tertio: Episcopo et sacerdoti incumbit pro omnibus orare; nam, ut inquit Chrysostomus, quasi communis quidam totius orbis pater est sacerdos; dignum ergo est, ut omnium curam agat, omnibusque provideat, sicut et Deus, cujus ministerio servit, et fungitur vice. Est enim mundus hic quasi templum quoddam sanctum et Deo dignum, ut aiebat Diogenes apud Plutarchum in fine libri De Tranquill. animi, et Philo, lib. II De Monarchia, initio, et Lactantius, lib. De Ira Dei, cap. XIV, imo ipse propheta Baruch, cap. III, 24: «O Israel,» inquit, «quam magna est domus Dei!» scilicet mundus hic totus. Hujus quasi divini templi antistes constitutus est sacerdos, ut sacerdotio fungatur, et deprecetur pro universis creaturis. Hac de causa pontifex legis veteris in sua veste totum repraesentabat orbem; nam, ut dicitur Sapientia XVIII, 24: «In veste poderis totus erat orbis terrarum.» Ubi nota: Poderem vocat tunicam hyacinthinam, eo quod sic ποδήρης, id est ad pedes usque, extenderetur. Sub hac autem tunica hyacinthina per synecdochen omnes alias pontificis vestes intelligit. Femoralia ergo pontificis linea figurabant terram, ex qua linum nascitur; zona, qua cingebatur pontifex, significabat oceanum terram cingentem; tunica hyacinthina, utpote violacei, hoc est aerei coloris, repraesentabat aerem. Ex hac tunica inferne dependebant mala punica, et tintinnabula; illa fulguris, haec tonitrui specimen referebant. Super haec omnia, vestiebatur ephod pretioso et vario, quod typus erat coeli siderei variis stellis distincti: ephod a tergo habebat duos onychinos lapides, qui significabant duo hemisphaeria, vel solem et lunam; a fronte vero ephod in pectore habebat Rationale, in quo erant duodecim gemmae, quae repraesentabant duodecim signa Zodiaci. Rursum hae gemmae duodecim inscripta habebant nomina duodecim tribuum Israel, ut scilicet meminisset pontifex se pro iis sacerdotio fungi, et semper orare debere. In capite pontifex gestabat tiaram, cui a fronte affixa erat lamina aurea, hac inscriptione nominis tetragrammati קדש לאדני kodes ladonai, id est sanctitas Domino: tiara haec significabat coelum empyreum, lamina vero Deum omnibus praesidentem. Sic ergo creaturas omnes orbemque universum sua veste pontifex repraesentabat, ut meminisset se creatoris mundi esse ministrum, et indicaret omnem creaturam Dei misericordia indigere, seque pro ea tam voce, quam habitu assidue precari debere. Ita ex Josepho et Philone Hieronymus, epist. ad Fabiolam, ubi hasce vestes explicat. De quo plura dixi Exodi XXVIII. UT QUIETAM ET TRANQUILLAM (Graece ἤρεμον καὶ ἡσύχιον, hoc est, placidam et quietam: ita Syrus, Vatablus et alii) VITAM AGAMUS, — quod continget, si ipsi reges et principes prudenter rempublicam administrent, et si hanc eis prudentiam orando impetremus. IN OMNI PIETATE ET CASTITATE, — Pro «castitate», graece est σεμνότητι. Quae vox non solum castitatem, sed et omnem honestatem et morum gravitatem significat, cerniturque in omni virtute, ait Theophylactus. Unde Syrus vertit, in omni reverentia Dei et puritate. Nota primo: Vult nos Apostolus vitam agere quietam non in otio et deliciis, sed in pietate et sanctitate. Ita Theophylactus. Nota secundo, pacem et quietem perutilem esse ad pietatem et vitae honestatem; bellum enim et perturbatio, inquit Ambrosius, nec pietatem servat, nec castitatem. Videmus enim bello flagrante, urbes, templa, sacra omnia profanari et diripi, virgines violari, sacerdotes capi aut fugari, omnia rapinis et caedibus misceri, silere leges omnemque Dei cultum. «Tria sunt,» ait, «Theophylactus, bellorum genera: unum, quod a Barbaris; alterum, quod privatim adversum nos geritur, ab his qui nobis infensi sunt; tertium, quod intra nos ex pravis motibus excitatur. Bellum igitur quod a Barbaris ingruit, regum industria virtusque sedat, quibus et nos orationibus succurrere opus est. Reliqua autem duo nosipsi sedare debemus, hac sane ratione, ut illud quod ab osoribus nostris nobis infertur, mansuetudine vincamus, atque orationibus nostris afflictiones compensemus; istud vero, quod in nobis consurgit, per omnia justitiae arma exsuperemus.»
2:3
3. HOC ENIM (ut scilicet oretur pro omnibus hominibus) BONUM EST ET ACCEPTUM CORAM SALVATORE NOSTRO DEO, QUI OMNES HOMINES VULT SALVOS FIERI, ET AD AGNITIONEM VERITATIS VENIRE. — Hinc sequitur, orationes piorum plurimum valere ad conversionem et salutem infidelium aliorumque hominum, adeoque multos suam eis salutem debere qui pro se orant. Sic S. Paulus suam conversionem et salutem debet precibus S. Stephani; si enim Stephanus pro Paulo non orasset, Ecclesia Paulum non haberet, inquit S. Augustinus, serm. 4 De S. Stephano. Hinc perutile est se aliorum, praesertim qui ob innocentiam et sanctitatem in magna apud Deum sunt gratia, precibus commendare. Nota: Non Christum, sed Deum vocat «salvatorem,» quia Deus vult omnes salvos fieri, ideoque Christum salvatorem omnibus dedit. Sic Deum «salvatorem» vocavit cap. I, vers. 1.
2:4
4. QUI (Deus) OMNES HOMINES VULT SALVOS FIERI. Vers. 4. — Quaeritur, quomodo hoc sit verum: si enim Deus id velit, cum omnia quaecumque vult faciat, sequitur facturum esse Deum, ut omnes salventur. Rursum, Deus multos vult damnare, non ergo eos, ac per consequens non ergo omnes salvare vult. Respondet primo, S. Augustinus, Enchirid. CIII, vocem «omnes» hic capi et distribui non pro singulis generum, sed pro generibus singulorum, id est non significare singulos homines, sed ex omni hominum genere aliquos, puta aliquos reges, aliquos plebeios; viros aliquos, aliquas feminas; Judaeos aliquos, aliquos Hispanos, aliquos Belgas, etc., Deum velle salvare. Hanc expositionem avide arripit Beza. Secundo, idem Augustinus ibidem respondet, Deum velle salvos fieri omnes, scilicet eos, qui salvi fiunt: sicut dicitur magister, qui solus docet in aliqua civitate, docere omnes pueros illius civitatis, quia quicumque pueri docentur, ab eo docentur, q. d. Nullus sine Dei voluntate fit salvus, sed omnes et soli praedestinati a Deo, Deique electione et voluntate salvantur: Deus ergo pro omnium illorum salute orandus est. Verum hae restrictiones videntur esse praeter mentem Apostoli: Apostolus enim vult nos, non pro aliquibus, aut solis salvandis, sed pro omnibus omnino hominibus orare; et rationem hanc subdit, quod hoc acceptum sit Deo, quia Deus vult omnes homines salvos fieri. Rursum hoc ipsum, scilicet, quod Deus velit omnes homines salvos fieri, alia ratione probat Apostolus, dum subdit: «Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus;» atqui Christus pro omnibus omnino hominibus mortuus est, omnibusque redemptionem, id est lytrum redemptionis, sua morte comparavit: ergo et Deus ipse, qui Christum hoc fine nasci, pati et mori voluit, adeoque misit, ut omnes omnino homines salvos fieri. Tertio, S. Augustinus, lib. De Corrept. et Gratia, cap. XV: Deus, inquit, vult, id est facit nos velle, ut omnes salventur. Sicut Gal. IV, 6, dicitur: «Misit Deus Spiritum Filii sui clamantem (id est clamare nos facientem), Abba Pater.» Sed nec hoc satisfacit scopo et menti Apostoli, qui hisce verbis vult ostendere acceptum hoc esse Deo, ut omnes salventur: quia scilicet idipsum vult non in nobis, sed in seipso; quomodo enim hoc acceptum potest esse Deo, nisi Deus in seipso idipsum velit, in eoque sibi complaceat? Quarto, D. Thomas, Cajetanus et alii: Deus, inquiunt, vult omnes salvos fieri, voluntate, non beneplaciti, sed signi, quia scilicet Deus omnibus hominibus proponit doctrinam, fidem et praecepta salutis: sed haec voluntas non sufficit, nam si tantum omnibus dat haec signa, nimirum praecepta salutis, revera autem non vult Deus omnium salutem, nec vult omnes salvare; ergo ficte haec eis signa exhibet. Hisce signis enim significat, se serio cupere omnium salutem: cur enim haec signa omnibus exhibet, nisi ut significet se sincere velle ut omnes salventur? Quod si nolit omnes salvare, et tamen hisce signis significet se velle omnes salvare, simulate ergo ac dolose agit Deus: hoc autem impium est dicere de prima illa veritate, sinceritate et bonitate Dei. Dico ergo quinto, Deus vult, id est sincere cupit, et ex animo desiderat, omnes homines salvos fieri, ideoque omnibus dedit Christum redemptorem, et per eum gratiam, Sacramenta et alia omnia media ad salutem necessaria suppeditavit, quantum est ex parte sua, ut, si qui pereant, non Dei voluntate et praedestinatione, sed sua culpa et malitia pereant. Haec ergo Dei voluntas salvandi omnes non tantum est signi, quam scilicet Deus significavit per tot exhortationes, praecepta, poenas et praemia hominibus proposita; sed etiam est beneplaciti; non tamen completa, consequens et totaliter efficax, sed incompleta, antecedens et efficax tantum ex parte Dei. Ubi nota ex Damasceno, lib. II De Fide, cap. XXIX: Voluntas Dei, quae dicitur beneplaciti, est duplex, una antecedens, quae scilicet antecedit omnem praevisionem bonorum, vel malorum operum hominis, quaeque tantum manat ex Deo, et Dei in homines benevolentia: altera est consequens, qua praevisis bonis, vel malis operibus hominis, vult eum complete et efficaciter vel salvare, vel damnare. Dico ergo, Deum velle omnes salvare voluntate non consequente (hac enim impios, praevisa eorum impietate, damnare vult, non salvare), sed antecedente; ante scilicet praevisionem finalis impoenitentiae, sive mortis alicujus in peccato, quantum est ex parte sua, serio et ex animo cupit et optat Deus omnium salutem, omnesque eo vocat, et ad eam sufficientia dat media. Verum ut haec voluntas fiat completa et efficax, id est ut efficaciter sortiatur effectum, salutem scilicet a Deo volitam, debet accedere conditio a Deo requisita ex parte hominis, ejusdem scilicet cooperatio, ut scilicet homo mediis a Deo ad salutem praescriptis utatur, eamque per bona opera mereatur. Ita Damascenus, lib. II De Fide, cap. XXIX; Oecumenius, Chrysostomus, Ambrosius, Hieronymus. Imo S. Augustinus, De Spiritu et Litt., XXXIII, et Prosper ad primam objectionem Vincentianam; et patet ex praeced. et seq. hic in Apostolo, ut dixi circa expositionem primam et secundam. Et hoc confirmat S. Petrus, epist. II, cap. III, 9: «Deus,» inquit, «patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti.» Et Ezech. cap. XVIII, 23: «Numquid voluntatis meae est mors impii, dicit Dominus Deus, et non magis ut convertatur a viis suis et vivat?» Et Christus, Matth. XI, 28: «Venite ad me omnes, qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos.» Ac rursum: «Non veni vocare justos, sed peccatores.» Hic enim est finis incarnationis et totius oeconomiae Christi, ut scilicet omnes homines invitaret et vocaret ad salutem, non superficialiter, non vocaliter, non simulate, sed serio, sed ex intimo animi sui desiderio: hac, inquam, de causa, tantos labores, fatigationes, dolores et ipsam crucis mortem subiit, ut si qui pereant, magno Christi dolore, ac contra ipsius voluntatem suaque negligentia pereant. Ita sane suadet pietas, et amor Christi, ut haec et plura de ejus redemptione tam copiosa sentiamus. Unde pulchre S. Ambrosius: «Si Deus,» inquit, «qui omnipotens dicitur, omnes homines salvos vult fieri, cur non impletur ejus voluntas? Sed in locutione sensus est, conditio latet.» Ac paulo infra: «Vult enim Deus omnes salvos fieri, sed si accedant ad eum: non enim sic vult, ut nolentes salventur; sed vult illos salvari, si et ipsi velint,» etc. Et Hieronymus in illa verba Ephes. I, Secundum propositum ejus, qui universa operatur, secundum consilium voluntatis suae, etc., sic ait: «Vult autem, scilicet Deus, ea, quaecumque sunt plena rationis atque consilii; vult salvari omnes, et in agnitionem veritatis venire: sed quia nullus absque propria voluntate salvatur (liberi enim arbitrii sumus), vult nos bonum velle, ut, cum voluerimus, velit in nobis et ipse suum implere consilium.» Et Damascenus loco citato: «Neque latendum est,» ait, «Deum praecedenter velle omnes salvari et regnum ejus consequi: non enim ad puniendum nos plasmavit, sed ut efficiat nos bonitatis suae participes, ut bonus; peccantes autem punire vult, ut justus. Dicitur igitur prima praecedensque voluntas, et acceptatio ex ipso existens; secunda vero voluntas sequens, et permissio ex nostra causa existens.» Denique ut alios taceam, id diserte docet S. Clemens Romanus, lib. II Constit. Apost., cap. LIX, quasi ab Apostolis acceptum, et sententiam verissimam, Deum scilicet a mundi exordio voluisse omnes homines salvare, omnesque ad poenitentiam et salutem vocasse per suos Prophetas aliosque viros justos. Deinde subjicit: «Nos ergo, qui digni facti sumus, ut essemus testes adventus ipsius, cum Jacobo, fratre Domini, et aliis septuaginta duobus et septem diaconis ejus, ex ore Domini nostri Jesu Christi audivimus, et perfecte scientes dicimus, quae sit voluntas Dei bona, placens et perfecta, per Jesum Christum nobis demonstrata, ut nullus intereat, sed universi homines unanimi sententia credentes ei, et unanimem laudem ferentes in eum, vivant in aeternum.» Haec ille. Dices: quomodo ergo Matth. XX, 28 et alibi dicitur, quod Filius hominis venit dare animam suam non pro omnibus, sed pro multis? Respondent aliqui, «pro multis,» scilicet electis, Christus animam dedit efficaciter, sed sufficienter pro omnibus. Verum genuine et simpliciter respondeo, «pro multis,» id est pro omnibus: omnes enim sunt multi. Vult enim dicere non ad paucos extendere se hoc Christi beneficium, sed ad multos, puta ad omnium hominum, qui sunt, fuerunt, vel erunt, multitudinem. Ita saepe alibi per «multos» intelliguntur omnes.
2:5
5. UNUS ENIM DEUS, UNUS ET MEDIATOR DEI ET HOMINUM, HOMO CHRISTUS JESUS. — Unus Deus est SS. Trinitas, a qua distinguitur Christus ut mediator, id est ut homo: perperam ergo ex hoc loco Ariani probant, Christum non esse Deum. Nota: Apostolus hic probat id quod dixit, Deum scilicet velle omnes homines salvos fieri, hoc argumento: Unus est omnium hominum tam fidelium, quam infidelium Deus, id est creator, provisor et pater, qui summe bonus, omnes homines quasi filios suos amat, ac salvos esse cupit; ideoque dedit Christum mediatorem, ut scilicet unus et idem Christus omnium omnino hominum esset redemptor, utque per Christum omnes sibi homines jungeret ac salvaret: patet ergo quod Deus serio et sincere velit omnes homines salvos fieri. Ita Theodoretus, Anselmus et alii. Nota, nomen «mediatoris» primo significare substantiale medium, seu vinculum, quo duae partes, vel res extreme distantes uniuntur et consociantur; sic Christus est substantialis mediator, quia in Christo humana natura et divina, quae maxime a se invicem distant, substantialiter conjunctae et unitae sunt. Ita Ambrosius, Chrysostomus, Theodoretus. Addit S. Augustinus, lib. IX De Civit., cap. XV, Christum etiam fuisse mediatorem, id est medium, inter Deum et homines ratione status: quia simul beatus fuit, uti est Deus, et simul viator fuit, uti sunt homines. Secundo, «mediator» significat eum, qui partes dissidentes et inimicas, sive rogando, sive consulendo, sive satisfaciendo parti laesae, ipsamque reconciliationem et amicitiam perficiendo et redintegrando, componit. Unde pro «mediator», Vatablus et Erasmus vertunt, «conciliator»; Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, vertit «sequester». Et hoc sensu proprie Christus hic dicitur «mediator,» licet hic sensus priorem supponat: necesse enim fuit in Christo hypostatice naturam divinam et humanam copulari, ut odia inter Deum et homines componeret. Ita Augustinus supra, Chrysostomus, Ambrosius et pulchre Theodoretus: «Unus,» inquit, «(Christus), est conciliator pacis, qui ea, quae erant inter se disjuncta et distantia, conjunxit; Christum autem hominem nominavit (scilicet Apostolus), quoniam vocavit intercessorem: homo enim factus fuit intercessor, et quemadmodum qui duos quospiam manibus inter se conserentes et confligentes vult reconciliare, se medium interponens, et hunc quidem dextra, illum vero sinistra tenens, ad amicitiam deducit et conjungit: ita ipse cum divinam naturam humanae unisset, inviolabilem et quae non potest dissolvi, pacem conciliavit.» Et Anselmus: «Erant,» inquit, «homines mortales et peccatores; Deus vero, cui erant conciliandi, ut possent salvari, immortalis erat et sine peccato. Mediator autem inter Deum et homines oportebat ut haberet aliquid simile Deo, et aliquid simile hominibus, ne in utroque hominibus similis longe esset a Deo, aut in utroque Deo similis longe esset ab hominibus, et ita mediator non esset. Et ideo inter mortales peccatores, et immortalem justum, apparuit mortalis cum hominibus, justus cum Deo.» Adverte hic, Paulum, cum Christum vocat «unum mediatorem,» perstringere Simonem Magum ejusque asseclas, qui ex Platone docebant, non Christum, sed angelos, vel daemones, esse mediatores hominum ad Deum. Unde toties epistola ad Ephesios (quorum Episcopus erat Timotheus, ad quem haec scribit Paulus) dicit nos nonnisi per Christum habere accessum ad Patrem. Vide Coloss. II, 18. Illinc sequitur, quod Christus sit et dicatur unus mediator, id est redemptor, et hoc sensu solus Christus est mediator. Petes, an alio aliquo sensu Sancti, qui pro nobis apud Deum intercedunt, possint dici mediatores, an vero hoc nomen et hic titulus uni debeatur Christo. Respondeo: Est haec quaestio de nomine; nam inter Catholicos convenit Sanctos orare pro nobis; ac consequenter esse nostros apud Deum advocatos, intercessores et patronos; cum haereticis vero de nomine non multum contendemus. Concedant ipsi, Sanctos quasi advocatos apud Deum pro nobis intercedere, esto nomen eis mediatoris negent, unique Christo tribuant, damus jam societatis dextras. Ut tamen umbras quas aliqui in hoc nomine faciunt, dispellam, dico Sanctos hoc sensu, quod scilicet orando mediant et intercedunt pro nobis apud Deum, dici posse mediatores. Graece enim μεσίτης, hoc est mediator, dicitur, quicumque quavis ratione inter duos dissidentes medium se interponit. Sic Moses vocatur medius et mediator inter Deum et populum, Deuter. V, 4, et Galat. III, 19, ut ibi dixi. Sic Hebr. V, 1: «Omnis pontifex,» inquit, «ex hominibus assumptus pro hominibus constituitur in iis quae sunt ad Deum, ut offerat dona et sacrificia pro peccatis.» Quid hoc est aliud, quam pontificem pro hominibus hominumque peccatis esse mediatorem ad Deum constitutum? imo Apostolus hic cap. IV, vers. ultim., Timotheum vocat salvatorem, quod longe majus est quam esse mediatorem: «Hoc,» inquit, «faciens, teipsum salvum facies, et eos qui te audiunt.» Quid est aliud «salvum facies,» quam «eris salvator»? et hoc sensu Sanctos pro nobis orantes mediatores vocat Nazianzenus in orat. ad Gregorium Nyssenum; Hieronymus, in cap. II Malachiae; Chrysostomus, hom. 6 De Sacerd.; Cyrillus, lib. XII Thesauri, cap. X; Gregorius, lib. I, epist. 24, et alii. Ubi tamen adverte: In hoc ipso magna est inter Christum et Sanctos differentia: licet enim Sancti orando pro nobis sint mediatores, ministeriales scilicet, mediati et secundarii, ut ait Cyrillus, lib. XII Thesauri, cap. X, Christus tamen solus mediator est principalis immediatus et primarius: nam solus Christus immediate per seipsum accedit ad Patrem, et orat pro omnibus, nobisque gratiam deposcit quasi ex jure meritorum suorum; Sancti vero orant pro nobis, non ex jure, aut meritis suis, quasi nobis gratiam aliquam meruerint, eamque nobis quasi ex debito postulent; sed orant per Christum Christique meritis innixi. Unde S. Bernardus, serm. De S. Maria, in illud Apoc. XII: «Signum magnum apparuit in coelo,» insinuat Sanctos non esse dicendos mediatores Dei et hominum, sed mediatores ad mediatorem; quia ad Christum et per Christum accedunt ad Deum, orantque pro nobis. «Opus,» inquit, «est mediatore ad mediatorem (Christum, qui unus est mediator Dei et hominum), nec alter nobis utilior, quam Maria.» Et hoc sensu S. Augustinus, lib. II Contra epistolas Parmen., VIII, plures concedit advocatos, sed unum mediatorem: «Pro quo,» inquit, «nullus interpellat, sed ipse pro omnibus, hic unus verusque mediator est.» Agit enim hic S. Augustinus contra Donatistas, qui putabant a sacerdote pendere gratiam Sacramenti, ita ut sacerdos bonus sanctificaret baptizando, malus vero baptizando pollueret, et proinde faciebant sacerdotem mediatorem quodammodo redemptionis. Ideo S. Augustinus docet plebem esse securam, sive a bono, sive a malo baptizetur, quia unus est mediator Dei et hominum Christus. Atque hac de causa Catholici nonnulli satis scrupulose cavent ne mediatoris nomen alteri tribuant, quam Christo: sed cum Moses vocetur mediator, ut dixi, cumque de re nomine hoc significata constet, posse eam certo modo et sensu convenire Sanctis, non video quis hic faciendus sit scrupulus, si quis secundum sensum jam datum Sanctos vocet mediatores; nec in hac re scrupulum fecit S. Augustinus: quod enim ipse non neget sacerdotem posse dici mediatorem orando, patet, quia ibidem dicit, Christianos recte facere cum se alterius orationibus commendant. Denique nota: In Christo solus Deus non est mediator, nec solus homo, sed Deus-homo: hic enim exercuit opera mediatoris, seu redemptionis nostrae in humanitate a se assumpta; ita ut principium quod (ut loquuntur Scholastici) talium operum sit Deus, seu hic homo qui Deus est; principium quo sit humanitas, utpote in qua et per quam perfecta sunt haec omnia opera, puta omnes actiones et passiones mediatoris, et hoc est quod Paulus hic diserte ait: «Unus mediator, etc., homo Christus Jesus.» Ita S. Augustinus, lib. II De Peccato origin., cap. XXVIII. Vide D. Thomam et Scholasticos, III part., Quaest. XXVI, q. d. Apostolus: Christus est omnium mediator, ergo, ut dixi, Deus vult omnium salutem; ad hanc enim procurandam, omnibus a Deo datus est Christus mediator, ac consequenter pro omnibus orare oportet, ut redemptionis hujus Christi fiant participes. Ita S. Augustinus, epist. 59, Quaest. VI ad Paulinum.
2:6
6. QUI DEDIT REDEMPTIONEM SEMETIPSUM PRO OMNIBUS; TESTIMONIUM TEMPORIBUS SUIS. — «Redemptionem,» id est pretium redemptionis, quod Graeci vocant λύτρον, quo captivi ab hostibus redimuntur. Verum Apostolus, ut efficacius significaret hanc redemptionem non esse factam pecunia, sed corpore et vita Christi, non simpliciter eam vocat λύτρον, sed ἀντίλυτρον, quod significat pretium vicarium, quo res cum re simili, puta, vita unius cum vita alterius, caput unius cum capite alterius commutatur: sic enim Christus pro nostra vita, suam tradidit quasi ἀντίλυτρον nostrum. Ita Theophylactus. Nota: Nonnulli hic addunt, et legunt: «Cujus testimonium confirmatum est,» quod Ambrosius sic explicat, q. d. redemptionis hujus a Christo factae apertum documentum datum est in Christi resurrectione, Apostolorum praedicatione et miraculis, quibus hanc redemptionem comprobarunt. Verum vox «cujus», et «confirmatum est», delendum est cum Romanis, Graecis et Syro, tantumque legendum est, «testimonium temporibus suis», et sensus est, q. d. Christus seipsum dedit pro omnibus in pretium redemptionis eo fine, ut scilicet haec ipsa Christi redemptio suis temporibus esset testimonium, tum divinae charitatis, fidelitatis (qua hanc redemptionem hominibus per Prophetas promisit, et re ipsa praestitit) et philanthropiae in hac vita: Christi enim sanguis effusus testatur et fidem facit quantum Deus nos diligat, et quantopere cupiat omnes salvos fieri; tum aequitatis et justitiae divinae in futuro judicio: tunc enim Christi passio, crux et redemptio testabitur ex parte Dei nihil defuisse, quo minus omnes, quantumvis impii, salvarentur, sed parte eorum stetisse, eo quod noluerunt Christo obsequi ejusque redemptionem amplecti, ac consequenter justissime eos damnari. Ita Anselmus. Moraliter S. Chrysostomus, hom. 7 in morali, docet magnae ingratitudinis esse, si Christi redemptioni et amori non respondeamus in amore et misericordia erga proximos. «Litavit,» inquit, «Christus semetipsum pro inimicis, pro his qui se oderant, pro aversis a se. Id quod neque pro amicis, neque pro filiis, neque pro fratribus faceret quispiam, hoc fecit pro servis Dominus, pro mortalibus immortalis, pro temporalibus sempiternus, pro inimicis denique Dei Filius.» Et infra: «Ipse enim,» ait, «pro nobis semetipsum offerre dignatus est: nos illum necessario indigentem cibo miseri aspernamur, infirmumque ac nudum nec visitare dignamur: quanta hac ira plectenda sunt? quibus cruciatibus, quibus incendiis obnoxia sunt?»
2:7
7. IN QUO (id est, ad quod, scilicet testimonium, et Christi redemptionem promulgandam) POSITUS SUM EGO PRAEDICATOR, ET APOSTOLUS (VERITATEM DICO, NON MENTIOR) DOCTOR GENTIUM IN FIDE ET VERITATE. — Nota primo: Pro «praedicator», graece est κῆρυξ, hoc est praeco, crucis scilicet, mortis et redemptionis Christi, non hoc illove loco, sed toto orbe et apud omnes gentes, inquit Theophylactus. Sic S. Franciscus cum in praedones incidisset, rogatus quisnam esset, respondit se esse praeconem magni Dei. Nota secundo: Ad «veritatem dico», Graeca addunt ἐν Χριστῷ, in Christo, quasi Paulus juret per Christum se veritatem dicere; sed τὸ «in Christo» non habet Ambrosius, nec Chrysostomus, nec Romana, nec Syrus. Nota tertio: «In fide», id est fidelitate, q. d. Ego doctoris munere fungor summa fide et veritate, non doceo lucri causa, non ficte, non ad plausum. «Non sumus,» inquit, «II Corinth. II, 17, sicut plurimi adulterantes verbum Dei, sed ex sinceritate, sed sicut ex Deo, coram Deo, in Christo loquimur.» Secundo, Syrus vertit, בחימנותא דשררא behaimanuta desrara, in fide veritatis, id est in fide vera et germana. Unde simplicissime cum aliis accipi hic potest fides Evangelica et Catholica, q. d. Non doceo humana inventa, sed ea, quae pertinent ad fidem Evangelii; et ne in hac fide et doctrina mea putes aliquid esse mendacii et falsitatis, addo «et veritate.» Rursum, apte fidem praeponit veritati, quia per fidem obtingit nobis quasi praemium cognitio veritatis; nam, ut ait Propheta: «Nisi credideritis, non intelligetis.» Hinc pulchre ex Platone in Timaeo, S. Augustinus, lib. De Consensu Evang., cap. XXXV: «Quantum,» inquit, «ad id quod ortum est immutabilitatem, aeternitas valet, tantum ad fidem veritas. Duo illa sursum sunt, aeternitas et veritas: duo ista deorsum, quod ortum est et fides. Ut ergo ab imis ad summa revocemur, atque id quod ortum est recipiat aeternitatem, per fidem veniendum est ad veritatem. Et quia omnia quae in contrarium agunt, per aliquod medium reducuntur, ab aeterna justitia temporalis iniquitas nos alienabat. Opus ergo erat media justitia temporali, quae medietas temporalis esset de imis mixta et summis, atque ita se nec abrumpens a summis et contemperans imis, ima redderet summis. Ideo Christus mediator Dei et hominum dictus est inter Deum immortalem et hominem mortalem, Deus et homo reconcilians hominem Deo, manens id quod erat, factus quod non erat. Ipse est nobis fides in rebus ortis, qui est veritas in aeternis.» Hoc ergo est sacerdotis et Apostoli munus, docere scilicet fidem et veritatem. «Labia,» inquit, «Malachias II, 7, sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore ejus.» Et Hieronymus, in Ezech., in fine: «Singula,» inquit, «requiruntur a singulis; vaticinium enim futurorum proprie requiritur a Propheta: legis vero interpretatio sacerdotis officium est.» Hinc summus sacerdos in Rationali suo inscriptum habebat אורים ותמים urim vetummim, id est doctrina et veritas, cujus inscriptionis moralis ratio erat, ut sacerdotem admoneret sui officii, sanae videlicet doctrinae et veritatis, sive integritatis (hoc enim vox «tummim» hebraice significat) vitae. Historica vero causa erat, ut sacerdotii dignitas commendaretur populo, quando eum Rationali indutum edoceri a Deo de futuris eventis, et vice Dei oracula fundere cernebat: non quod per has voces «urim» et «tummim» Rationali inscriptas Deus responderet; sed quod per sacerdotem Rationali vestitum et pontificalibus indutum, tanquam fungentem jam munere pontificio, Deus illa revelaret, de quibus consulebatur. Idque haec scriptura urim et tummim significabat, sacerdotem videlicet Rationali indutum esse in urim et tummim, hoc est, accipere a Deo doctrinam et veritatem dubiorum, de quibus eum consulebat: urim ergo non oraculum, sed index erat oraculi. Et cum Scriptura dicit Deum per urim consultum esse, aut respondisse, metonymice accipiendum est, Deum scilicet respondisse per sacerdotem Rationali, in quo erat urim, indutum; idque ut sacerdos typum gereret Christi, summi Prophetae, per quem veritas facta est et allata e sinu Patris, Joan. 1, 17 et 18. Erat igitur in sacerdote sic ornato oraculorum doctrina et veritas, ac esse debebat judiciorum et legis doctrina, et veritas vitae. De quibus plura dixi Exod. XXVIII.
2:8
8. VOLO ERGO VIROS ORARE IN OMNI LOCO, LEVANTES PURAS MANUS SINE IRA ET DISCEPTATIONE. — Quae de suo doctoratu et apostolatu praemisit Apostolus, quasi per parenthesim interjecit propter pseudoapostolos; nunc redit ad orationem quam initio capitis commendavit, q. d. Quod dixi orandum esse pro omnibus, non ad solos sacerdotes, sed ad omnes viros et mulieres pertinere volo. Nota: Vult viros orare in omni loco, quod Ambrosius, Anselmus, S. Thomas et alii Latini intelligunt de oratione privata ubivis locorum facienda, q. d. Non tantum in ecclesia, sed et in agris, silvis, officina, itinere, navi, mensa, lecto et quovis loco, licitum est orare cuivis viro, eique suadeo ut oret. Ad hoc usi sunt veteres orationibus brevibus, sed crebris et ardentibus, quas jaculatorias vocant, eaeque vel vocales erant, vel mentales tantum. De quibus S. Augustinus, epist. 121 ad Probam, cap. IX: «Dicuntur,» inquit, «fratres in Aegypto crebras quidem habere orationes, sed eas tamen brevissimas et raptim quodammodo ejaculatas, ne illa vigilanter erecta, quae oranti plurimum necessaria est, per productiores horas evanescat atque hebetetur intentio. Atque per hoc etiam ipsi satis ostendunt hanc intentionem, sicut non est obtundenda, si perdurare non potest, ita si perduraverit, non cito esse rumpendam: absit enim ab oratione multa locutio, sed non desit multa precatio, si fervens perseverat intentio.» Et infra: «Plerumque hoc negotium plus gemitibus quam sermonibus agitur, plus fletu quam afflatu.» Ratio, cur Apostolus velit nos orare omni loco, est prima, quam dedit S. Augustinus, serm. 130 in Parasceve de cruce et latrone, quia per Christum omnis locus factus est Christianis oratorium: «Judaeis,» inquit, «Deus praecepit relinquere universam terram, et in uno loco offerre sacrificia, et vota reddere, quoniam immunda erat tunc universa terra fumo ararum, et nidore bustorum, caeterorumque coinquinatorum, eorum, quae de profanis Gentilium sacrilegiis inferebantur super eam. Nobis vero jam, quoniam Christus adveniens expiavit universam terram omnis locus oratorium factus est. Et idcirco Apostolus hortatur et praecipit sine intermissione orare ubique, dicens: Volo orare viros in omni loco, levantes sanctas (sic enim habet S. Augustinus pro puras) manus.» Altera ratio est, quia oratio tam necessaria est animae, quam cibus corpori. Id pulchre docet S. Antiochus, qui vixit a 900 annis, cujus homiliae extant in appendice Bibliothecae SS. Patrum, hom. 106: «Oratio,» ait, «cum luctu conjuncta, et ad Deum effusa in spiritu, alimonia mentis est, haud secus ac panis corpori.» Quamque hoc utile, felix et divinum sit, declarat, dum subdit: «Beata sane mens, cui tempore orationis datum est, nullis se interpellantibus remoris, Deum posse alloqui. Talis perinde se habet, ut aquilae pullus, dum sese in sublime attollit; tota enim, felici nempe ac divina permutatione a se alienata, radioso splendore intermicat.» Ac rursum quam humiles ac mites efficiat oratio, declarat, dum subdit: «Jugis oratio et continens per congressum cum Deo familiarem, mentem avocat ab omni prudentia fastuque mundi, eamque Deo praesentem offert, quoque propius jungit Deo, hoc majore adimplet timore simul et mititate,» id est mansuetudine. Denique ad omnia vitia et concupiscentias edomandas, necessariam esse jugem orationem docet, dum ait: «Qui cariosam peccatorum putrilaginem a se excutere cupiunt, iis semper orationi incumbendum est, interna scilicet mentis locutione, etiamsi extra oratorias aedes diversentur.» Secundo tamen, Graeci hunc locum explicant de oratione publica, maxime sacrificii et synaxis, idque aptius cohaeret praecedentibus et sequentibus; nam de oratione publica egit vers. 1, et in publica lavandae et levandae sunt purae manus, non autem in privata. Rursum, quia mulieres vult orare in habitu ornato; ergo de publica oratione loquitur. Quid enim refert quo habitu mulier utatur, dum privatim orat in cubiculo? Loquitur ergo de publica oratione, quae quovis loco, id est oratorio publicae orationi dicato, facienda est, q. d. Judaei orant tantum in templo Hierosolymitano, ego vero Christianos volo orare in quavis ecclesia et in omni loco qui dicatus est orationi. Est enim oratio quae in ecclesia fit, efficacior ea quae domi funditur, ut docet S. Chrysostomus, hom. 3 De incomprehensibili Dei natura, cum objectionem quorumdam (qualis est Novantium nostrorum) elidens sic ait: «Orare vel domi possumus, dicunt; sed homiliam doctrinamque audire non nisi in ecclesia possumus. Te homo decipis. Nam etsi domi quoque Deum orandi est facultas, tamen fieri non potest, ut domi tam bene ores quam in ecclesia, ubi tot Patres, ubi clamor felici societate excitus, ad Deum immortalem refertur. Non pariter exoras cum solus Dominum obsecras, atque tuis cum fratribus. Est enim in hujusmodi plus aliquid, verbi gratia concordia, conspiratio, copula amoris et charitatis, sacerdotum clamores. Praesunt enim ob eam rem sacerdotes, ut populi orationes, quae infirmiores per se sunt, validiores illas complexae, simul in coelum evehantur.» Adde, locus ipse saepe devotionem orandi excitat, et propter Sanctos qui ibidem vixerunt vel requiescunt, miraculis aliisque donis et beneficiis a Deo celebratur. Hac de causa tantopere ad Bethleem S. Hieronymus anhelabat, eoque Marcellam, Paulinam et alias invitabat, ut ipse in epistolis ad eas datis profitetur. Eadem de causa S. Chrysostomus optabat adire limina Apostolorum, ut Petri et Pauli catenas exoscularetur ut ipse scribit, hom. 8 in cap. iv ad Ephes. Vid Bellarminum, lib. III De Cultu Sanctorum. LEVANTES PURAS MANUS. — Graece ὁσίους, hoc est sanctas, tum corporaliter eas abluendo, quomodo Judaei, Exodi cap. xix, jubentur sanctificare se abluendo vestes; tum spiritualiter, manus scilicet servando vacuas ira, ut sequitur, et disceptatione, pugnis, rapina, avaritia, turpitudine, ac per eleemosynas eas sanctificando. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius. Hinc Tertullianus in Apolog., cap. xxx, pro «puras» legit «innocuas». Unde et Augustinus, serm. 93 De Tempore: «In manibus,» ait, «opera debemus accipere; si ergo talia sunt opera, ut ea possis in altum in conspectu Domini levare, potes etiam et tu in teipso adversarios tuos excludere. Hos ergo si volumus vincere, manus nostrae, id est actus nostri, et conversatio nostra non sit in terris, sed in coelo.» Sic Horatius, lib. I, Satyra 4, «puris manibus vivere» dixit, pro eo, quod est studiose et ex virtute vivere. Nota, olim Christianos solere ante orationem manus abluere: idque primo, honoris et reverentiae causa; maxime quia, ut patet ex VI Synodo, can. 101, communicantes sacram hostiam excipiebant, non ore, uti jam fit, sed explicatis in formam crucis manibus, viri nudis, feminae puro linteo, quod Dominicale vocabant, tectis, ut patet ex Concilio Altisiodorensi, can. 36; inde manibus hostiam ori admoventes, sumebant. Secundo, ut admonerentur puritatis animae. Diserte id habet Clemens, lib. VIII Constit., xxxviii; et Tertullianus, De Orat., XI: «Quae,» inquit, «ratio est, manibus quidem ablutis, sed spiritu sordidato orare.» Imo hac de causa, non tantum manibus lotis, sed etiam candidis induti vestibus ingrediebantur ecclesiam, ut docet S. Chrysostomus, hom. 23 in Matth. Atque hac de causa praeter aquam benedictam, sive lustralem, posita erat pro foribus ecclesiae aqua ad purificationem, ut patet ex Eusebio, lib. X Hist., IV. Hujus lavacri loco successit et remansit vasculum aquae benedictae, positum in ingressu ecclesiae ad expiationem levium peccatorum, ac soli jam sacerdotes in Missa lavant manus. Nota secundo: Hic lotionis ritus, uti et multi alii, a Judaeis fluxisse et manasse videtur ad Christianos; nam Judaeos nonnisi lotis manibus adorasse Deum, docet Aristaeas, lib. De 72 Interpretibus. Causam addit, illud scilicet testimonioque cuncta perficiant, quia omnia manibus exercentur. Idem Gentiles fecisse patet ex Tibullo, lib. I, Eleg. II: Casta placent superis, pura cum veste venite, Et manibus puris sumite fontis aquam. Casta placent superis, pura cum veste venite, Et manibus puris sumite fontis aquam. Plura vide apud Baronium anno Christi 57, pag. 534 et 549. Nota tertio: Levare manus habitus est orantis. Hinc veterum et Judaeorum, et Christianorum mos fuit orare elevatis manibus. Id patet Exod. xvii, 11: «Cumque levaret Moyses manus, vincebat Israel; sin autem paululum remisisset, superabat Amalec.» Psal. cxxxiii, 2: «Extollite manus vestras in sancta,» id est versus sanctuarium. Psal. cxl, 2: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo; elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum,» q. d. Sicut thymiama, quod quotidie mane et vesperi Deo incenditur et adoletur, ad Deum ascendit, Deoque gratissimum ac suavissimum est; ita et oratio mea, quae quasi incensum ex corde meo sanctis desideriis aestuante evaporat, ad te, Domine, ascendat, tibique suavis sit et grata. Rursum, oratio quam fundo elevatis ad te, o Domine, manibus, tibi placeat quasi sacrificium vespertinum, juge scilicet agni, quod tam vespere, quam mane immolabatur. Ubi nota: Potius «vespertinum» dicit, quam «matutinum», quia vespertinum erat honoratius: Primo, quia erat quasi finis et consummatio totius diei. Secundo, quia typus erat Eucharistiae vespere in ultima coena a Christo instituendae. Tertio, quia offerebatur pro peccatis toto die admissis, cum animi contritione et moerore, cujus symbolum est vesper et tenebrae. Ita Theodoretus ibi. Idem mos fuit Gentilium duce natura. Unde Apuleius, lib. De Mundo: «Habitus,» ait, «orantium hic est, ut manibus extensis ad coelum precemur.» Et Eusebius, lib. IV De Vita Constant., xxviii, recitat legem Constantini, qua jussit etiam Gentiles feriari die Dominico, et vota sua Deo nuncupare manibus aeque ac animis in coelum elevatis. Hoc etiam habitu apud Romanos fingebatur simulacrum Pietatis; eodemque habitu suam imaginem fingi voluisse Constantinum, testis est Eusebius, lib. III Vitae ejus, cap. III. Quaeres quae hujus habitus et ritus sit causa? Respondeo: Prima causa est, quod hic habitus sit supplicis, petentis et sperantis auxilium ex alto: sicut submergendi manus extendunt tanquam auxilium petentes. Secundam causam dat Clemens Alexandrinus, lib. VII Stromat., quod elevatio manuum significet et excitet mentis elevationem in Deum, quae orationis est quasi anima. «Caput et manus,» inquit, «Clemens, in coelum extendimus, et pedes excitamus in ultima acclamatione orationis, promptitudine et alacritate spiritus assequentes essentiam, quae apprehenditur intelligentia, et una cum verbo corpus a terra educere conantes, erectam et elevatam animam desiderio meliorum, cogimus in sancta progredi, magno animo corporis vinculum despicientes.» Tertiam dat Tertullianus, Apolog. xxx, quod extensione manuum nos Deo offeramus et quasi in manus ejus dedamus. «Paratus est,» inquit, «Tertullianus, ad omne supplicium ipse habitus orantis Christiani,» q. d. orans: «Praesto sum, necte et plecte si vis, aut certe miserere.» Quarta est, quod hoc ritu vehementiam affectus designemus; quasi vim Deo inferre, atque prae magna fiducia manu quod petimus prehendere velimus. Ita enim fecisse Bebianum consulem moriturum, cum ei se videndum Deus exhiberet, habet carmen de ipso conscriptum, quod extat tom. VIII Bibliothecae SS. Patrum. Quintam dat S. Cyprianus, Exhort. ad Mart., cap. viii; Theodoretus, Quaest. XXXIV in Exodum; Nyssenus, in Vita Mosis; Minutius, in Octav.; Hieronymus, in cap. xi Marci, et alii veteres, ut scilicet hoc gestu protestemur merita Christi crucifixi, eaque Patri quasi efficacissimum ad impetrandum medium offeramus. Qua de causa sacerdos in Missa saepe orat manibus expansis in modum crucis. Hinc et Prudentius, hymno 6 περὶ Στεφάνων, sanctos quosdam martyres ad supplicia raptos, asserit ita orantes corpus conformasse, ut formam crucis exhiberent, quo scilicet protestarentur se cultores esse Christi crucifixi, pro eoque pati et mori. Sexta causa est moralis, scilicet, quod hoc habitu testetur is qui orat, se nolle torpentem rem petitam impetrare; sed velle manus simul ad opus admovere. Hinc Psaltes, Psal. cxviii: «Levavi,» inquit, «manus meas ad mandata quae dilexi;» et Thren. III, 41, hortatur Jeremias ut levemus corda nostra cum manibus ad Dominum. Septima est symbolica, quam dat S. Ephrem, tract. De Orat., ut scilicet hac extensione oratio nostra quasi arcu armetur, «quoniam in ea manus extendimus, ac veluti sagittam in inimicum dirigimus.» Quare jure queritur Christus apud B. Hippolytum, lib. De Consummat. saeculi: «Ego,» inquit, «manus vestras feci, ut ad preces et orationes extenderetis eas; at vos ad rapinas et caedes, et mutuas occisiones extendistis.» Porro primorum Christianorum in orando gestus ita pingit Tertullianus, Apolog. xxx: «In coelum,» ait, «suspicientes Christiani manibus expansis, quia innocui; capite nudo, quia non erubescimus; sine monitore; quia de pectore oramus. Precantes sumus omnes semper pro omnibus Imperatoribus, vitam illis prolixam, imperium securum, domum tutam, exercitus fortes, senatum fidelem, populum probum, orbem quietum et quaecumque hominis et Caesaris vota sunt.» SINE IRA ET DISCEPTATIONE. — «Sine ira,» id est sine injuriarum memoria, ait Chrysostomus, sine vindictae cupiditate, imo cum reconciliatione et condonatione injuriarum: hanc enim positivam conditionem per negationem irae intelligit; est miosis. Idem docet Christus, Matth. v, 23: «Si offers,» inquit, «munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum.» Nihil enim ita animum turbat, nihil eum ita a Deo et oratione avertit, atque divinae inspirationis et gratiae incapacem reddit, sicut ira. Hinc Chrysostomus, hom. 8: «Nemo,» inquit, «adeo audax sit, ut inimicitias exercens ad Deum pergat orandum.» Nota: Pro «disceptatione», graece est διαλογισμῶν, quod Oecumenius vertit, «haesitatione»; Chrysostomus, «disceptatione», qua quis, inquit, intra se disceptat, cogitans: Putasne audiet me Deus? putasne impetrat, quod peto? Huic haesitationi opponitur fiducia, quae necessaria est oranti. «Credite,» inquit, «Christus, Marci XI, 24, quia accipietis, et evenient vobis.» Jacobi I, 6: «Postulet in fide nihil haesitans.» Secundo et melius, intelligitur hic disceptatio, quae ex ira, de qua praecessit, sequi solet: qui enim iratus est, secum disceptat de causis et modis vindictae, plenusque est tumultu cogitationum quasi inter se conflictantium, quae mentis quietem interturbant et plane ineptam ad orandum efficiunt. Unde S. Ambrosius, lib. V De Sacramentis, cap. v, per «disceptationem» intelligit mentis evagationem, quae in oratione excludi debet per attentionem animi, quae quasi orationis anima est.
2:9
9. SIMILITER ET MULIERES. — Supple et repete, «orent in omni loco, levantes puras manus,» aeque ut viri. In habitu ornato (graece κοσμίῳ, id est honesto, decenti, et, ut Vatablus, modesto; et, ut Syrus, casto; hic enim ornat mulieres: nam nimius, inhonestus et indecens eas non ornat, sed deturpat et foedat, maxime in templo, ubi sunt oraturae. Unde explicans subdit:) CUM VERECUNDIA ET SOBRIETATE (id est verecunde, sobrie, moderate et modeste) ornantes se. — Recte Demades dixit, pudorem in muliere esse arcem pulchritudinis: quae enim eo carent et inverecunde se ornant, se suamque pulchritudinem prostituunt. S. Cyprianus, lib. De Habitu virginum, legit, «cum verecundia et pudicitia,» et ita vertit Syrus et Erasmus; hoc enim quoque significat σωφροσύνη; magis tamen significat sobrietatem, ut vertit Noster. Nota: Prima mulieris virtus, praesertim in loco publico et templo, est modestia, praesertim in cultu corporis, ad quem hic sexus, quia aliis ingenii et judicii dotibus, quibus praediti sunt viri, caret, propensior est. Unde femineum genus φιλόκοσμον est, ait Hieronymus, epist. 12 ad Gaudentium. Hinc economicus: «Dum moliuntur (aut poliuntur), dum comuntur, annus est.» Et vulgare est adagium illud Plauti: «Navis et mulier nunquam satis ornantur;» et: «Qui opus et negotium quaerit, uxorem aut navem sibi comparet.» Vult ergo Apostolus eas esse habitu non sordido, nec lascivo, sed gravi, moderato et honesto, qui matronam Christianam deceat, quique animum pudicum, gravem et bene compositum significet. Hinc secundo, vult mulieres non inconditas et incompositas procedere, sed honeste ornatas, quanque pro suo statu. Sic Ruth, c. 3, tota et uncte cultioribus vestibus se induit, cum adhuc nubilis esset. Sic Judith ornavit se, cap. x, vers. 3. Sic Esther cultu regio ad Assuerum processit. Adeoque peccaret mulier, si invito marito, viliori vestitu aut cultu uteretur. Unde S. Augustinus, epist. 199 ad Ecdiciam, eam graviter reprehendit, quod continentiae studiosa, vestem, invito marito, mutasset. S. Basilius in Reg. brevior., interrog. 210, habitum ornatum ita definit: «Qui,» inquit, «ad propositum cujusque finem accommodatus est cum decore et dignitate, habita ratione temporis, loci, personae utilitatisque: alia enim vestis convenit tempore hiemis, alia aestatis; alia laboranti, alia quiescenti; alia ministranti, alia hero; alia militi, alia civi; alia viro, alia feminae.» NON IN TORTIS CRINIBUS, AUT AURO, AUT MARGARITIS, VEL VESTE PRETIOSA (graece ἱματισμῷ πολυτελεῖ, id est vestitu sumptuoso); SED QUOD DECET MULIERES, PROMITTENTES (ἐπαγγελλομένας, id est praeferentes, et, ut Syrus atque Ambrosius, profitentes) PIETATEM PER OPERA BONA. — Nota: Pro «tortis crinibus», graece est πλέγμασιν, id est, plicaturis et crispaturis, quibus mulieres calamistro, hoc est acu calefacta, crines vario flexu per gradus et nodos intorquent, ut cincinnatae et calamistratae incedant. Secundo, pro «pietatem», graece est θεοσέβειαν, hoc est, Dei reverentiam et cultum; Syrus vertit, Dei timorem. Pietas ergo hic in Deum, non in parentes aut liberos intelligitur, q. d. Ita honeste ac modeste se vestiant, sicut vestiri decet mulieres Christianas, quae «per bona opera,» id est per bonam vitam et mores Christianos, profitentur, non levitatem, non luxum, non lasciviam, sed pietatem ac cultum Dei. Porro S. Bernardus, epist. 42 ad Henricum, Senonensem Archiepiscopum, haec extendit ad Episcopos et Ecclesiasticos: «Non in veste pretiosa, inquit; clamatur autem specialiter ad feminas, ut erubescat in se deprehendi Episcopus, quod in fragiliori quoque sexu audierat reprehendi. Discite, Pontifices, in fraeno quid facit aurum!» Est hic locus moralis de ornatu decenti mulierum. Sic S. Petrus, epist. I, cap. III, vers. 3, describit in quo situs sit verus ornatus Christianae feminae: «Quarum,» inquit, «non sit extrinsecus capillatura (crispatura) aut circumdatio auri, aut indumenti vestimentorum cultus; sed qui absconditus est cordis homo in incorruptibilitate quieti et modesti spiritus, qui est in conspectu Dei locuples.» Ubi nota, verum mulieris ornatum esse internum, integritatem scilicet et incorruptionem spiritus quieti et modesti, vel, ut Hieronymus legit, silentis. Spiritus quietus, ait Cajetanus, opponitur inconstantiae, quae mulieribus est familiaris; modestus et silens, iracundiae et garrulitati. Sic de sponsa regis dicitur Psal. xliv, 14: «Omnis gloria filiae regis ab intus.» Alioqui mulier externo cultui dedita et internum negligens, interne Hecubam, externe Helenam refert, inquit Nazianzenus in Carmine contra incultas mulieres. Imo S. Augustinus, serm. 18 De Verbis Apostoli: «Corporis,» inquit, «hujus, id est exterioris hominis ornamenta, quanto magis appetuntur, tanto sunt interioris majora detrimenta: quanto autem minus appetuntur ornamenta exterioris hominis, tanto magis pulchris moribus homo interior adornatur.» Imo quae nimium sese ornat exterius, esto sit castissima, non caret tamen impudicitiae suspicione. Testis est Claudia Festalis, quae, ut canit Ovidius, IV Fast., Casta quidem, sed non est credita; rumor iniquus Laeserat, et falsi criminis acta rea est. Cultus, et ornatos varie fudisse capillos Obfuit, ad rigidos linguaque prompta sonos. Casta quidem, sed non est credita; rumor iniquus Laeserat, et falsi criminis acta rea est. Cultus, et ornatos varie fudisse capillos Obfuit, ad rigidos linguaque prompta sonos. E contrario laudat Plutarchus in Vita Phocionis illius uxorem, quae, cum ei altera quaedam mulier valde nobilis suos torques et mundum muliebrem ostentasset, uti solent feminae, respondit: «Meum vero ornamentum et mundus muliebris est Phocion.» Hinc recte Clemens Alexandrinus, lib. II Paedagog., x: «Laudo,» inquit, «et admiror Lacedaemoniorum civitatem, quae solis meretricibus floridas vestes et aureum mundum gestare permisit, ita scilicet a probis mulieribus ornatus studium auferens, quod solis meretricibus se ornare concederet.» Scripsit contra hunc luxum vestium et ornatus Tertullianus insignem librum De Cultu feminarum, in quo primo, cap. I, docet, quod pudicitia non tantum in carnis integritate, sed et in cultu simplici munditie consistat. Secundo, cap. II, quod hic luxus signum sit non integrae conscientiae, et spectatoribus tentationem ingerat et periculum. Tertio, cap. v, quod istae, quae se adeo ornant coloribus et fucis, naturam, facturam et imaginem Dei deforment, transfigurent, adulterent, Deumque artificem quasi emendent et reprehendant. Quarto, cap. x, quod vestium colores, auri opera et gemmae, inventa sint a daemone, idque probat ex libro Henoch, quem citat S. Judas. Quinto, cap. xi, quod hic cultus sit Gentilium et ancillarum diaboli. Sexto, cap. xii, quod haec sint lenocinia et indicia meretricum. Septimo, cap. xiii, Christianos non ad delicias, sed ad asperitatem, cruces et martyria vocari. Idem libro De Habitu mulierum, cap. I, docet primo, quod feminae habitu lugere et expiare debeant ignominiam et peccatum Evae matris. Secundo, cap. iv, quod luxus signum sit vel ambitionis, vel prostitutionis. Tertio, cap. vi, quod gemmae sint maris conchae, aut de frontibus draconum eruantur, ut sic de serpente ornetur mulier. Denique quod a Deo gravissime puniantur. Nam Isaias, iii, 17, inquit: «Decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, et Dominus crinem earum nudabit; et erit pro suavi odore foetor, et pro zona funiculus, et pro crispanti crine calvitium, et pro fascia pectorali cilicium.» Itaque feminas sic exhortatur Tertullianus: «Prodite vos, jam medicamentis et ornamentis extructae Apostolorum, sumentes de simplicitate candorem, de pudicitia ruborem, depictae oculos verecundia, et spiritus taciturnitate inserentes in aures sermonem Dei, annectentes cervicibus jugum Christi. Caput maritis subjicite, et satis ornatae eritis. Manus lanis occupate, pedes domi figite, et plusquam in auro placebunt. Vestite vos serico probitatis, byssino sanctitatis, purpura pudicitiae. Taliter pigmentatae Deum habebitis amatorem.» Tertullianum sequitur Cyprianus, lib. De Disciplina et habitu virginum; ait enim: «Illarum pretiosior est cultus, quarum pudor est vilis. Si tu te speciosius comas, et per publicum notabiliter incedas, oculos in te juventutis illicias, ut etsi ipsa non pereas, alios tamen perdas, et velut gladium te atque venenum videntibus praeferas, excusari non potes quasi mente casta sis et pudica: redarguit te cultus improbus, et habitus impudicus.» Deinde asserit auctores et inventores hujus fuci et luxus esse daemones: «Apostatae,» inquit, «angeli docuerunt oculos circumducto nigrore fucare, genas mendacio ruboris inficere, mutare adulterinis coloribus crinem, et expugnare omnem oris et capitis veritatem corruptelae suae impugnatione.» Tertio ostendit, quod quae se nimis ornant, Dei opus corrigere velint, ac consequenter in Deum sint contumeliosae. «Dixit,» ait, «Dominus: Faciamus hominem ad imaginem nostram; et audet quisquam mutare ac convertere quod Deus fecit? Manus Deo inferunt, quoniam id, quod Deus formavit, reformare et transfigurare contendunt, nescientes quod opus Dei est omne quod nascitur; diaboli, quodcumque mutatur. Si pictor pinxisset imaginem, et alius manus inferret, an non gravis fieret pictori injuria? tunc igitur impune feres, quod Dei imagini manus inferas?» Quarto, hisce quae sese comunt et fucant, Dei judicium et poenas intentat: «Non metuis,» ait, «ne in resurrectione artifex opus suum non agnoscat, dicatque: Opus hoc meum non est, imago haec nostra non est, cutem falso medicamine polluisti, crinem adultero colore mutasti, expugnata est mendacio facies, figura corrupta, vultus alienus est. Deum videre non poteris, quoniam oculi tibi non sunt, quos fecit Deus, sed quos diabolus infecit. Illum tu sectata es, rutilos et depictos serpentis oculos imitata, de inimico tuo corrupta, cum illo pariter et arsura.» Quam vero luxus hic et ornatus tum alibi, tum praesertim in templo dedeceat, docet hic Chrysostomus et ex eo Theophylactus: «An saltatura,» inquit, «ad ecclesiam pergis? numquid hic nuptias et lasciviae oblectamenta conquiris? num ut tui spectaculum praebeas, advenisti? num tibi nunc instruendus est thalamus? Non iste supplicis est habitus; accessisti ut Deum pro peccatis tuis depreceris, ut cum gemitu et lacrymis veniam petas: quid teipsam ornare improbo et intempestivo studio contendis?» Denique exemplo Praetextatae, quod ex Hieronymo descripsi I ad Thessalon. v, 19, ostendit Deus quam hic sibi luxus displiceat. Quare merito B. Thomas Morus nobili cuidam puellae, quae multo cum labore et dolore crines complicabat, ut frons latior esset, pectusque et tunicam constringebat, ut gracili esse corpore videretur, dixit: «Nisi Deus pro hoc tuo tanto labore tibi infernum reddat, magnam profecto tibi faciet injuriam.» Idem affirmabat serio, persuasissimum sibi esse, quam plus in hac vita eo labore infernum mercari, ac vel dimidio coelum lucrati fuissent. Unde et S. Paula, teste S. Hieronymo in ejus Epitaphio, tanta poenitentia totque lacrymis luxum hunc licet levem, in se expiavit; cumque, inquit Hieronymus, a nobis moneretur, ut parceret oculis, respondit: «Turpanda est facies, quam contra Dei praeceptum purpurisso et cerussa et stibio saepe depinxi; affligendum enim est corpus, quod multis vacavit deliciis; longus risus perpeti compensandus est fletu; mollia linteamina, et serica, et pretiosa, asperitate cilicii commutanda: quae viro et saeculo placui, nunc Christo placere contendo.»
2:12
12. DOCERE AUTEM MULIERI NON PERMITTO, in ecclesia et coetu publico, ubi agitur communis oratio, de qua hactenus egit. Unde I Corinth. xiv, 34: «Mulieres,» inquit, «in ecclesiis taceant; non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse, sicut et lex dicit; si quid autem volunt discere, domi viros suos interrogent. Turpe est enim mulieri loqui in ecclesia.» Ut enim notat Theophylactus, mulieres aliquae tempore Pauli acceperant donum prophetiae; ne ergo putarent sibi fas esse in ecclesia loqui et prophetare, hic eis id inhibet Apostolus, idque tum honestatis, pudoris, infirmitatis ac loquacitatis muliebris causa, inquit Chrysostomus; tum studio reverentiae et subjectionis erga virum, quae requirit, ut eo praesente et loquente sileat mulier, praesertim in ecclesia et rebus sacris; nam privatim domi Priscilla fidem Christi docuit virum eloquentem Apollo, Act. xviii, 26. Et ad Titum II, 4, vult Apostolus, ut matres filias et ancillas suas privatim doceant prudentiam et modestiam; et fidelis mulier infidelem virum convertere et instruere jubetur, I Corinth. vii, 16. Sic S. Caecilia fidem Christi docuit Valerianum sponsum suum, S. Natalia Adrianum, S. Monica Patricium, S. Martha Marium; Theodelinda Agilulphum, Longobardorum regem; Clotildis Clodoveum, Flavia Domitilla Flavium Clementem. Nam, ut inquit Chrysostomus, hom. 60 in Joannem: «Nihil potentius est muliere bona ad instruendum et informandum virum quaecumque voluerit, neque tam leviter amicos, neque magistros, neque principes patietur, ut conjugem admonentem atque consulentem; habet enim voluptatem quamdam admonitio uxoria, cum plurimum amet (vel, ut alii legunt, ametur), quod consulit.» Adde, non tantum Apostolum hic vetare, ne publice doceat mulier, puta in ecclesia, verum etiam nec permittere illi ut privatim doceat, si id facere velit quasi ex officio vel auctoritate. Unde sequitur: NEQUE DOMINARI (Graece αὐθεντεῖν, hoc est, auctoritatem usurpare) IN VIRUM (supple permitto mulieri), SED ESSE IN SILENTIO. — Graece ἡσυχίᾳ, id est quiete. Hoc silentium, haec verecundia, haec modestia longe magis mulierem ornat, quam pretiosa vestis, inquit Chrysostomus. Et, ut ait Euripides in Heraclid.: «Feminae pulcherrimum donum est silentium et modestia, et intus tranquillam manere.» Hinc Gorgoniam sororem ita laudat Nazianzenus: «Quid silentio prudentius? quaenam res divinas tum ex divinis oraculis, tum ex propria intelligentia et sagacitate magis cognovit? quaenam rursus minus locuta est quam illa, in muliebribus pietatis finibus se continens?» Ex hoc Apostoli loco Epiphanius, haeres. 49, quae est Quintilianorum, confutat eos, quod mulieres ad episcopatum aut presbyterium assumerent, in gratiam et honorem Evae. Si enim Apostolus docere, imo loqui non permittit mulieri in ecclesia, quid, si vidisset quod hoc saeculo vidimus, mulierem scilicet Ecclesiae alicujus caput, rectricem et doctricem? an non exclamasset: Monstrum horrendum! nimirum justo Dei judicio tale sibi deligunt monstrosum caput, qui caput a Christo constitutum, S. Petrum dico, sanctique Petri successores nolunt agnoscere.
2:13
13. ADAM ENIM PRIMUS FORMATUS EST, DEINDE EVA: ET ADAM NON EST SEDUCTUS, MULIER AUTEM SEDUCTA IN PRAEVARICATIONE FUIT. — q. d. Mulier debet silere et discere (non docere), atque subjecta esse viro, quia vir illi praestat, tum dignitate primae creationis: primo enim Adam fuit creatus, deinde ex Adamo Eva; tum vigore rationis; Eva enim leviter et temere permisit se seduci, non autem Adam. Ita Chrysostomus, qui notat, exemplo primae mulieris Evae tacite hic a Paulo reliquas feminas omnes temeritatis et levitatis argui. Hinc pulchre ait Primasius: «Docet Apostolus feminas oportere esse viris subjectas, quia et posteriores sunt in ordine, et priores in culpa.»
2:14
14. ADAM NON EST SEDUCTUS, MULIER AUTEM SEDUCTA IN PRAEVARICATIONE FUIT. — «Seducta,» Graece ἀπατηθεῖσα, id est decepta, q. d. Mulier, ubi quaeritur: Quomodo Adam dicitur non esse seductus, cum ab Eva sit deceptus, et pomum vetitum acceperit, ac comederit? Respondet primo Magister Sentent., in II, dist. XXII, solam Evam dici seductam, quia sola Eva credidit tria, quae serpens promiserat, si de pomo vetito comederet, scilicet primo, se non morituros; secundo, similes Deo futuros; tertio, boni malique notitiam habituros. Sed repugnant plerique Patres, qui Adam etiam haec credidisse volunt, et colligitur Gen. III, 22, ubi Deus irridens Adae credulitatem et appetitum omniscientiae et cujusdam divinitatis: «Ecce Adam,» ait, «quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum.» Secundo, aptius Ambrosius legens, «mulier seducta, facta est in praevaricationem,» id est fuit viro auctrix praevaricationis, non contra. Tertio, alii repetunt ex vers. praeced. v «primus», q. d. Adam prior non fuit seductus, sed Eva. Ita Theodoretus, Oecumenius, Haymo. Quarto, alii sic explicant, q. d. Adamo non fuit persuasum, sed Evae, Deum non praecepisse ne comederent de ligno scientiae boni et mali; Adam ergo non fuit seductus, sed sciens ac prudens violavit praeceptum Dei. Quinto et planius, «Eva fuit seducta,» quia a serpente volente eam decipere, fuit decepta. Unde et ab hoc deceptore se deceptam profitetur, dicens: «Serpens decepit me.» Adam vero «non fuit seductus,» id est a serpente deceptus: serpens enim non ausus fuit virum aggredi, sed mulierem, quam facilius se decepturum sciebat. Hinc etiam Adam non se excusavit ut a serpente aliove aliquo deceptum, sed tantum ut allectum ab uxore (nec enim Eva voluit decipere Adamum, sed tantum allicere ad esum sui pomi), tantumque comedisse, ut illi quasi sociae morem gereret: «Mulier,» inquit, «quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi.» Ubi tamen nota: Mox ut Adam consensit mulieri factusque inobediens, voluit comedere de ligno vitae, elatus in superbiam, lapsus est in caecitatem, et credidit serpentis promissis voluitque Deo similis fieri, ac speravit ex pomi esu omniscientiam, ut jam dixi. Hoc enim est quod Deus eum irridens dixit: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum.» Ita Theophylactus, Ambrosius, Chrysostomus, Anselmus, Augustinus, lib. XIV De Civit., cap. XVII; Hieronymus, lib. I Contra Jovin. q. d. Paulus: Ergo mulier, utpote a serpente seducta, viro inferior est ratione et prudentia; ergo illi subsit oportet. Secundo, ergo juste Deus in poenam peccati, quo virum allexit ad peccatum, illam viro subjecit. Et, ut ait Chrysostomus et Oecumenius, semel mulier male docuit, et virum cunctaque pervertit: ultra ergo non doceat, sed sileat, et a viro recta agere discat. Audi Tertullianum, lib. De Habitu mulierum, mulierem alloquentem: «Tu,» ait, «es diaboli janua, tu es arboris illius resignatrix, tu es divinae legis prima desertrix; tu es, quae eum invasisti, quem diabolus aggredi non valuit; tu imaginem Dei hominem tam facile elisisti; propter tuum meritum, id est mortem, etiam Filius Dei mori habuit.»
2:15
15. SALVABITUR AUTEM PER FILIORUM GENERATIONEM, SI PERMANSERIT IN FIDE, ET DILECTIONE, ET SANCTIFICATIONE CUM SOBRIETATE. — S. Thomas voculam «per» vult significare non meritum, sed conditionem, q. d. Salvabitur mulier, etiamsi non sit virgo, sed nubat, et incedat per statum matrimonii ac filiorum generationem. Unde Vatablus vertit, salvabitur mulier subjecta generationi filiorum: ut sit graecismus, διὰ τεκνογονίας, id est, τεκνογονοῦσα, «per filiorum generationem,» id est filios generans, vel in filiorum generatione salvabitur. Sic Graeci dicunt, δι' ἀρρωστίας, hoc est, ἀρρωστῶν. Saepe enim διά, id est «per», accipitur pro ἐν, id est «in», ut Roman. IV, 11, Abraham dicitur pater credentium, «per praeputium,» id est in statu praeputii; et II Cor. VI: «Per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam,» id est in prosperis et adversis. Hic sensus confirmatur ex verbis quae Apostolus addit: «Salvabitur,» inquit, «per filiorum generationem, si permanserit in fide, et dilectione, et sanctificatione cum sobrietate.» Itaque fidei, dilectioni et sobrietati causam salutis attribuit, non liberorum procreationi: liberorum enim procreatio res est naturalis et adiaphora, nec meritoria, nisi altius ad bonum aliquod spirituale, puta ad pietatem, piamque liberorum educationem, referatur. Secundo, aliqui apud Theophylactum, «per filiorum generationem», intelligunt partum B. Virginis Mariae, qui salvas fecit mulieres; ipsa enim genuit Christum, et in ipso multos filios et filias Christianas. Sed hoc nimis remotum et alienum est. Tertio, S. Augustinus, lib. XII De Trinit., XVII, «per generationem filiorum» intelligit productionem bonorum operum: sed hoc mysticum est. Dico ergo quarto, plane et proprie: praepositio «per» significat hic causam et meritum, scilicet laborum, quos patitur mulier in partu, et educatione liberorum in fide et moribus Christianis, per quod salvabitur. Nota: Sub «generatione» «educationem» complectitur Apostolus; educatio enim est quasi completa generatio et formatio filiorum. Ita Chrysostomus, quasi dicat Paulus: Esto non doceat mulier, condecet illi pia occupatio, adeoque salvabitur non per librorum, sed per liberorum tractationem. Audiant hoc nostrae Novantes sciolae, quae pro sua haeresi et Scriptura contentiose cum viris disputant in mensis, navibus, curribus, ecclesiis. Audiant quod S. Basilius Demostheni, coco Valentis Imperatoris, pro Arianis garrienti, respondit: «Tuum est,» ait, «pulmenta coquere, non Evangelium exponere.» SI PERMANSERIT FIDE, ET DILECTIONE. — Ita legunt Romana; sed Graeca jam et Syrus legunt, ἐὰν μείνωσιν, «si manserint», filii scilicet, q. d., inquit Chrysostomus: Salvabitur mater, si curet ut filii permaneant in Christi fide et dilectione, ac sanctitate, adjuncta sobrietate; graece σωφροσύνη, quod cum Hieronymo, Contra Jovinianum, verti potest pudicitia, vel castitate, ant etiam modestia; magis tamen, ut ante dixi, sobrietatem significat et temperantiam. Moraliter Theophylactus: «Quid igitur,» inquit, «si mater pravis et impudicis infecta moribus, recte liberos educaverit? haud verisimile est ut faciat; attamen si contingat, accipiet pro his mercedem. Quid vero si bona et honesta sit, liberos vero suos malos toleret? quid si eos negligat illisque indulgeat? habebit exemplum poenae et vindictae, id quod Heli contigit. Quod si omnia fecerit, et nihil quod ad curam attinet, praetermiserit, non poterit tamen ad rectum perducere tramitem liberos; quod raro evenit: attamen non fraudabitur sudorum suorum mercede; quandoquidem et Filius Dei nihil non faciens et dicens, paucos tamen habuerit, qui sibi morem gesserint.» Discant hic matres thesaurum suum esse liberos, quibus omnem curam impendere debent, non tam ut eos ditent, quam ut bene educent. Ita Cornelia, Gracchorum mater, inquit Valerius Maximus, lib. IV, cap. IV, cum Campana matrona apud illam hospita, ornamenta sua pulcherrima saeculi illius ei ostenderet, traxit eam sermone quousque redirent liberi: «Et haec,» inquit, «ornamenta mea sunt.» Unde S. Chrysostomus hic hom. 9 in morali: «Magnum,» inquit, «habemus pretiosumque depositum, scilicet filios, ingenti illos servemus cura, atque omnia faciamus, ne fur id nobis astutus auferat; nulla nobis possessio, nullus fundus aeque nobis gratus et charus esse debet: quippe haec omnia filiis quaeruntur. Si igitur major possessionum nobis est cura, quam eorum, quorum illae gratia comparantur, id profecto absurdissimum et stolidissimum est. Exerceamus ergo ad virtutem atque pietatem molles filiorum animos, caetera omnia secundo loco quaeramus: nam si quidem illi improbi fuerint, nihil eis pecuniae proderunt; sin autem probi, nihil ex paupertate laedentur. Vis filium relinquere divitem? Bonum illum ac benignum esse doce: ita enim etiam rem familiarem auctiorem facere poterit.» Et inferius: «Filiis non rite institutis praestat pauperes esse, quam divites: paupertas enim vel invitos coercet, atque intra virtutis limites continet; opes vero ne volentes quidem pudice temperanterque vivere sinunt, verum exhorbitare faciunt, atque pervertunt.» Deinde matres ad filias rite educandas ita cohortatur et instruit: «Matres, item filiarum vobis curam assumite: est ea cura vobis perfacilis. Curate sollicite, ut domi jugiter sint. Ante omnia pias religiosasque esse docete, aspernari pecunias, exteriorisque ornatus contemptrices esse; atque ita demum nuptiis tradite. Eas si institueritis, non ipsas modo servabitis, verum et viros qui illas ducturi sunt; neque viros tantum, sed etiam filios atque nepotes. Quippe ex radice optima surculi prodeunt firmiores, ac semper in meliora proficiunt, horumque, omnium merces vobis reddenda est.» Ac denique hac insigni sententia rem concludit: «Ita nempe paterna domo decet progredi virginem, ac matrimonio jungi, quemadmodum ex palaestra luctatorem, ut omnem diligentissime rei familiaris peritiam habeat, sitque veluti fermentum, quod massam omnem in suam transfert pulchritudinem.» Peculiaria praecepta de educatione filiarum, matribus assignat S. Hieronymus, epist. ad Laetam, et ad Calantiam, et ad Gaudentium, tomo I. Ita S. Monica salvata est, et multos salvos effecit per sollicitam educationem et curam S. Augustini, de qua S. Augustinus, lib. III Conf., cap. XI et sequent. Talis fuit et Placilla, Theodosii Imperatoris uxor, cujus quam eximia pietas et ardens studium fuerit in educandis liberis, videre est apud Nicephorum, lib. XII Hist., cap. XXIII et XXIV.
2:1
Supra docuit Timotheum quomodo reducat populum ad formam verae fidei, hic agit de pertinentibus ad cultum fidei, scilicet orationibus et obsequiis; et primo ponit doctrinam orationis in communi; secundo descendit ad determinatas conditiones hominum, ibi volo ergo. Item primo distinguit diversos modos orationis; secundo ostendit pro quibus sit orandum, ibi pro omnibus; tertio assignat rationem, ibi hoc enim bonum. Dicit ergo. Quia ita est quod Christus venit peccatores salvos facere, igitur primum omnium obsecro, et cetera. In quo aperte ostendit quod inter omnia necessaria ad vitam Christianam praecipua est oratio, quae valet contra pericula tentationis et ad proficiendum in bono. Iac. ult.: multum valet oratio iusti assidua. Distinguit ergo orationem in quatuor, scilicet obsecrationes, orationes, postulationes, et gratiarum actiones, quorum tria pertinent ad beneficia impetranda, ultimum ad beneficia accepta. In impetrandis autem beneficiis tria requiruntur. Primo, ut scilicet impetrans assignet causam quare debet ei concedi; secundo oportet quod ostendat causam esse rationalem; tertio concludit petitionem. Et sicut rhetores faciunt, sic et nos in orando debemus facere. Primo excogitare causam quare sit concedendum, et hoc non merita nostra, sed miserationem divinam. Dan. IX, 18: non in iustificationibus nostris prosternimus preces ante faciem tuam, sed in miserationibus tuis multis, et cetera. Et ad hoc est obsecratio, quae est attestatio per sacra, sicut: per passionem et crucem tuam libera nos, domine. Hac causa excogitata, necesse est quod meditemur quod hoc sacrum est causa salutis. Et ideo requiritur oratio, quae est ascensus mentis in Deum. Ps. LXVIII, 14: ego vero orationem meam ad te, domine, et cetera. Dicitur autem oratio quasi oris ratio. Persuasiones enim rhetorum dicuntur orationes, quia persuadent; sed aliter ibi, aliter in nostra ad Deum, quia non intendimus quod animum Dei flectamus, qui semper ad bonum est paratus, sed ut nostrum cor sit in oratione ad Deum elevatum. Tertio, postulatio. Iac. I, 6: postulet autem in fide nihil haesitans. Item de acceptis donis gratiarum actiones. I Thess. ult.: in omnibus gratias agite. Phil. IV, 6: in omni oratione et obsecratione, cum gratiarum actione petitiones vestrae innotescant ante Deum. Unde iste modus orandi est in Ecclesia Dei: omnipotens sempiterne Deus, ecce ascensus mentis, qui est oratio, qui dedisti Ecclesiae tale beneficium, ecce gratiarum actio, praesta, quaesumus, ecce postulatio, per dominum, ecce obsecratio. Similiter in Missa est obsecratio usque ad consecrationem corporis et sanguinis, quia in eis est commemoratio sacrorum ex quibus est fiducia impetrandi. In mysterio consecrationis est oratio, quia meditatio eorum quae Christus egit. In aliis vero usque ad communionem est postulatio pro vivis et mortuis, et pro se. In fine autem est gratiarum actio. Vel haec quatuor referuntur ad quatuor, quae nos volumus in oratione obtinere, ut obsecratio referatur ad difficilia impetranda, ut ad impiorum conversionem; oratio, quando iam conversis imploramus gratiam ut proficiant; postulatio, ut praemia pro meritis retribuantur; et pro beneficiis iam acceptis, est gratiarum actio. Deinde cum dicit pro omnibus, ostendit pro quibus est orandum. Et circa hoc duo facit, quia primo ostendit orandum esse pro omnibus; secundo assignat fructum orationis, ibi ut quietam. Circa primum ergo dicit esse orandum pro omnibus hominibus. Cuius ratio est, quia oratio est interpres desiderii nostri. Orando enim petimus quod desideramus. Charitas autem requirit quod desideremus bonum omnibus ad quos se extendit. Iac. c. ult., 16: orate pro invicem ut salvemini, et cetera. Sed pro quibus specialiter? Pro regibus, et cetera. Bar. I, 11: orate pro vita Nabuchodonosor regis Babyloniae, et pro vita Balthasar filii eius. Et apostolus dicit Rom. XIII, 1: omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. I Petr. II, 13: subiecti estote omni humanae creaturae propter Deum, sive regi quasi praecellenti, sive ducibus tamquam ab eo missis. Subiecti quippe oportet quod impendant dominis suis de suis officiis. Utilitas autem est, quia per hoc etiam procuramus bonum nostrum. In pace enim eorum est pax nostra. Unde dicit ut quietam et tranquillam, et cetera. In his duobus est pax mundi. Ecclesia siquidem habet pacem propriam, in qua non est mundus, quia non est pax impiis. Sed quaedam est pax communis utrisque, et hac indiget Ecclesia. Ier. XXIX, 7: quaerite pacem civitatis ad quam transmigrare vos feci. Pax terrena quandoque perturbatur ab interiori, quandoque ab exteriori. II Cor. VII, v. 5: foris pugnae, intus timores. Quantum ad primum dicit ut quietam; quantum ad secundum dicit et tranquillam vitam. Et licet pax terrena communis sit bonis et malis, tamen diversimode utrique illa utuntur. Mali enim tunc ad duo ea utebantur, scilicet ad cultum Daemonum; quia illam prosperitatem falsis diis attribuebant. Item ad lasciviam; quia tempore pacis vitia carnalia abundabant. Sap. XIV, 22: in magno viventes inscientiae bello, tot et tam magna mala pacem appellant. Sed sancti e converso ea utuntur, quia in cultu veri Dei et in castitate.
2:2
Et ideo dicit in omni pietate et castitate. Tit. II, 12: sobrie, et iuste, et pie vivamus in hoc saeculo. Deinde cum dicit hoc enim bonum, ponitur ratio orationis. Et circa hoc duo facit, quia primo ponit rationes; secundo probat quoddam propositum, ibi unus enim Deus. Item primo assignat rationem ex specie operis; secundo ex parte Dei, ibi et acceptum. Ponit ergo rationem ex operis specie, quia quando aliquid est secundum se bonum, illud debemus facere; sed pro aliis orare est huiusmodi, quia est actus charitatis. Et ideo dicit hoc enim bonum est. Ps. LI, 9: quoniam bonum est in conspectu sanctorum tuorum.
2:3
Item ex parte Dei, quia est et acceptum coram Deo. Ps. l, 20: tunc acceptabis sacrificium, et cetera. Et hoc non nisi in charitate fuerit oblatum. Et dicit salvatore, quia solus Deus salvat. Is. XLIII, 11: non est absque me salvator. Et probat quod sit acceptum, ibi qui vult, et cetera. II Petr. III, 9: nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti. Sed contra: omnia quaecumque voluit fecit, ergo omnes salvat. Sed si dicis quod non, quia homo non vult, videtur inconveniens quod omnipotens impediatur per voluntatem non omnipotentis. Respondeo. Velle ponitur quandoque pro voluntate beneplaciti, quandoque pro voluntate signi. Pro voluntate signi vult salvare omnes, quia omnibus proposuit salutis praecepta, consilia et remedia. Pro voluntate beneplaciti, sic exponi potest quatuor modis. Uno modo ut sit locutio causalis, sicut Deus dicitur aliquid facere, quia facit alios illud facere, sicut Rom. c. VIII, 26: spiritus postulat, id est, postulare nos facit. Sic ergo Deus vult, quia scilicet facit suos sanctos velle quod omnes salvi fiant. Hoc velle enim debet esse in sanctis, quia nesciunt qui sunt praedestinati, et qui non. Alio modo ut sit distributio accommoda, id est omnes qui salvabuntur, quia nullus salvatur nisi per voluntatem eius, sicut in una schola magister docet omnes pueros huius civitatis, quia nullus docetur nisi ab eo. Alio modo ut sit distributio pro generibus singulorum, non pro singulis generum, id est, nullum genus hominum excipit a salute, quia olim tantum Iudaeis, sed modo omnibus praebetur. Et hoc magis facit ad intentionem apostoli. Alio vero modo, secundum Damascenum, ut intelligatur de voluntate antecedente, non consequente. In voluntate enim Dei licet non sit prius et posterius, dicitur tamen voluntas antecedens et consequens. Item secundum ordinem volitorum, secundum quod voluntas potest dupliciter considerari, scilicet in universali vel absolute, et secundum aliquas circumstantias et in particulari. Et prius est absoluta consideratio et in universali, quam in particulari et comparata. Et ideo voluntas absoluta est quasi antecedens, et voluntas alicuius rei in particulari est quasi consequens. Exemplum de mercatore qui vult omnes merces suas salvare absolute, et hoc voluntate antecedente. Sed si consideret salutem, non vult omnes merces per comparationem ad alia salvare, scilicet quando cum salute sequitur submersio navis. Et haec voluntas est consequens. Sic in Deo salus omnium hominum in se considerata habet rationem ut sit volibilis. Et apostolus hic ita loquitur, et sic eius voluntas est antecedens. Sed si consideretur bonum iustitiae, et quod peccata puniantur, sic non vult. Et haec est voluntas consequens.
2:4
Et subdit ad agnitionem veritatis, quia salus non est nisi per agnitionem veritatis. Io. VIII, 32: agnoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. Deinde cum dicit unus, etc., probat quod dixerat per rationem, et sunt tres probationes. Una ex parte Dei, alia ex parte hominis Christi, tertia ex parte testium Christi. Dicit ergo quod Deus velit omnes, et cetera. Patet, quia unus est Deus omnium, qui salvat. Rom. III, 29: an Iudaeorum Deus tantum? An non et gentium? Imo et gentium, quoniam quidem unus Deus, et cetera. Tunc ponitur ratio ex parte hominis Christi, ibi unus et mediator, et cetera. Ubi primo probat intentum, secundo inducit signum, ibi qui dedit.
2:5
Dicit ergo: homo Christus Iesus est mediator Dei et hominum, non quorumdam, sed inter Deum et omnes homines, et hoc non fuisset nisi vellet omnes salvare. Et potest dici quod Christus mediator est similis utrique extremo, scilicet Deo et homini inquantum Deus et inquantum homo, quia medium debet habere aliquid de utroque extremorum. Et haec sunt homo et Deus. Sed quia medium est distinctum ab utroque extremorum, et filius non est alius Deus a patre, ideo melius est dicendum quod mediator est secundum quod homo. Sic enim communicat cum utroque extremorum. In Deo enim sunt duo, scilicet iustitia et immortalitas; in hominibus vero est iniustitia et mortalitas. Media ergo sunt duo: unum in quo est iustitia et mortalitas. Aliud in quo est immortalitas et iniustitia. Et utrumque est medium, sed primum medium convenit Christo, secundum vero Diabolo. Et ideo Diabolus est medium disiungens, quia per iniustitiam suam disiungit nos a divina iustitia; sed Christus est medium coniungens, quia est iustus et mortalis, et per suam mortem coniungit nos Dei iustitiae. I Io. II, 2: ipse est propitiatio pro peccatis nostris, pro aliquibus efficaciter, sed pro omnibus sufficienter, quia pretium sanguinis eius est sufficiens ad salutem omnium: sed non habet efficaciam nisi in electis propter impedimentum.
2:6
Supra dixit quod Deus vult omnes salvos fieri, et probavit hoc ex parte Dei, qui est unus omnium, et ex parte Christi, qui est unus mediator omnium; hic probat idem ex parte testimonii. Et primo inducit alios testes; secundo suum testimonium, ibi in quo positus sum. Dicit ergo: dedit se pro omnibus. Sed numquid subito Deo in mentem venit, ut qui elegerat salvare Iudaeos solum, vellet salvare totum mundum? Hoc excludens dicit cuius testimonium temporibus suis; quasi dicat: haec lex non est subita, sed antiquitus attestata per legem, et per prophetas. Is. XLIV, 8: vos estis testes mei. Act. X, 43: huic omnes prophetae testimonium perhibent, et cetera. Confirmatum est, scilicet impletione et ostensione signorum, et praedicatione apostolorum. Temporibus suis, scilicet quibus praedeterminatum erat fieri. Eccle. III, 1: omnia tempus habent. Vel testimonium apostolorum confirmatum est temporibus determinatis. Act. I, 8: eritis mihi testes in Ierusalem, et in omni Iudaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae, et cetera.
2:7
Deinde cum dicit in quo positus sum, ponit testimonium suum. Et primo ostendit suum officium; secundo officii sui usum, ibi veritatem. Dicit ergo in quo, scilicet officio testandi, positus sum, scilicet a Deo. Io. XV, v. 16: posui vos ut eatis et fructum afferatis, et fructus vester maneat. Ego praedicator, quia ad hoc me posuit, ut praedicarem. Mc. ult.: euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae. Sed in quolibet artificio sunt duo: quidam ministerialiter operantes, quidam qui disponunt de aliis, scilicet architectores; sed in officio Ecclesiae disponentes sunt apostoli; et ideo dicit apostolus, quasi cum auctoritate. I Cor. IX, 2: signaculum apostolatus mei vos estis in domino. Usus autem officii est praedicare veritatem, et hoc est officium praedicatorum, ut veritatem dicant. Prov. VIII, 7: veritatem meditabitur guttur meum. Eph. IV, 25: loquimini veritatem. Sed non est aliqua doctrina, quae non habeat aliquam veritatem; sed in hoc damnatur aliqua doctrina, quia miscet veritati falsitatem. Et ideo dicit veritatem dico, non mentior. Prov. VIII, 8: recti sunt omnes sermones mei. Iob VI, 30: non invenietis in lingua mea iniquitatem. Et hic est usus officii, scilicet veritatem sine mendacio praedicare, qui competit meo officio, qui sum doctor gentium. Doctor autem generat scientiam in anima discipuli. Scientia autem non est de falso; unde docens falsum non est doctor. Sed contra, Matth. XXIII, 8: nolite vocari Rabbi. Respondeo. Non prohibet ministerium doctrinae, sed ambitionem officii. Act. IX, 15: vas electionis est mihi iste, ut portet nomen meum, et cetera. Is. XLIX, 6: dedi te in lucem gentium, et cetera. Et debeo eas docere in fide et veritate, quia debet docere fidem et bonos mores. Et dicit in fide, id est, de his quae pertinent ad statum praesentem, in quo secundum fidem vivimus, et in veritate quantum ad statum gloriae. Deinde cum dicit volo, descendit ad speciales gradus hominum. Et circa hoc duo facit, quia primo monet viros de oratione, secundo mulieres, ibi similiter et mulieres. Dicit ergo volo, et cetera. Tria exigit a viris in orando: primo quod oratio sit assidua; secundo pura; tertio quieta. Assidua, ut in omni tempore et in omni loco. Et dicit volo, quia bonum est quod homo oret, et ego doctor volo viros orare in omni loco, non in Ierusalem tantum, ut Iudaei, nec in monte Garizim, ut Samaritani Io. IV, 21. In omni loco potest homo spiritualiter et mentaliter orare. Soph. II, 11: adorabunt eum viri de loco suo; omnes insulae gentium, et cetera. Sed quomodo dominus reprehendit Pharisaeos stantes in angulis, Matth. VI, 5? Respondeo. Oratio mentalis ubique potest fieri, sed signa orationis exterius non debent fieri in omni loco, quia homo non debet singularis apparere in exterioribus, quia propter hoc posset haberi inanis gloria. Sed quare nunc sunt factae Ecclesiae? Respondeo. Non quod locus sit de necessitate orationi, sed ad bene esse ei; quia oratio requirit solitudinem et quietem. Item pura. Ideo dicit levantes puras manus. Augustinus: quod exterius orando agimus, facimus ut affectus noster interius excitetur. Genuflexiones enim et huiusmodi non sunt per se acceptae Deo, sed quia per haec tamquam per humilitatis signa homo interius humiliatur, sicut elevatio manus significat elevationem cordis. Thren. III, v. 41: levemus corda nostra cum manibus ad dominum in caelo. Levantes, etc., id est, orantes cum devotione cordis. Iob VIII, v. 5 s.: si diluculo consurrexeris ad Deum, et omnipotentem fueris deprecatus, si mundus et rectus incesseris, statim evigilabit ad te, et pacatum reddet habitaculum iustitiae tuae. Item quieta.
2:8
Ideo dicit sine ira et disceptatione. Et ponit duo. Primo, ut scilicet mens sit sine ira, quae animum inquietat ad inferendum nocumentum proximo, a qua oportet liberum esse animum orantis. Eccli. XXVIII, 3: homo homini servat iram, et a Deo quaerit medelam. Item liber debet esse homo a disceptatione, quod potest intelligi dupliciter. Uno modo, secundum Glossam, ut non disceptemus contra Deum increduli verbis eius, et murmurando contra eius ordinationem. Rom. IX, v. 20: o homo, tu quis es qui respondeas Deo, et cetera. Item contra proximum, ut non rumpamus pacem cum eo, quod fit per disceptationem. Pax enim est necessaria oranti. Matth. XVIII, 19: si duo ex vobis consenserint super terram, de omni re quam petierint, fiet illis a patre meo. Deinde cum dicit similiter et mulieres, ordinat mulieres, et primo quantum ad orationem, secundo quantum ad doctrinam, ibi mulieres in silentio. Item primo ostendit quid requiratur a muliere orante; secundo exponit quae dixerat, ibi non in tortis. Circa primum sciendum est quod omnia quae requiruntur ad virum orantem, requiruntur et ad mulieres. Et ideo dicit similiter et mulieres; quasi dicat: omnia servent quae dicta sunt.
2:9
Sed addit duo, scilicet ornamenta et verecundiam, dicens in habitu ornato cum verecundia, cuius ratio est, quia naturale est quod sicut mulieres sunt mollioris corporis quam viri, ita et debilioris rationis. Rationis autem est ordinare actus, et effectus uniuscuiusque rei. Ornatus vero consistit in debita ordinatione et dispositione. Sic in interiori decore nisi sint omnia ordinata ex dispositione per rationem, non habent pulchritudinem spiritualem. Et ideo quia mulieres deficiunt a ratione, requirit ab eis ornatum. Item verecundia est de turpi actu, et ideo est laudabilis in illis qui facile solent declinare in actus turpes, cuiusmodi sunt iuvenes et mulieres, et ideo hoc in eis laudatur, non autem senes et perfecti. Eccli. XXVI, 19: gratia super gratiam mulier sancta et pudorata. Item sobrietatem requirit; unde sequitur et sobrietate. Quia enim in mulieribus ratio est debilis, sobrietas autem conservat virtutem rationis, ideo in mulieribus maxime reprehenditur ebrietas. Unde antiquitus apud Romanos eis non dabatur vinum. Non in tortis crinibus, et auro, et cetera. Exponit quod dixerat, et primo de ornatu, secundo de verecundia, ibi sed quod decet. Circa primum, primo excludit ornatum corporalem; secundo ponit spiritualem, ibi sed quod decet. Circa primum dicit: quod dixi de habitu ornato, non intelligo de exteriori, quia non in tortis crinibus, id est, non ornato capite vel toto corpore. Sed praecipue mulieres ornant caput, quod est naturale mulieri, ut dicitur I Cor. XI, 15. Et ideo ornamenta in capite habent. In capite vero est duplex velamentum. Unum est naturale, scilicet capilli, ut dicitur I Cor. XI, 5, item artificiale, et in utrisque se ornant, quia capillos torquent. Unde dicit non in tortis, id est, in crispatis. Is. III, 24: erit pro crispanti crine calvitium. Item artificialia prohibet, cum dicit aut auro, aut margaritis. I Petr. III, 3: non extrinsecus capillatura, aut circumdatio auri, aut indumenti, aut vestimentorum cultus, et cetera. Vel non in tortis crinibus, et auro, id est, non habentes crines tortos auro, vel margaritis. Quantum vero ad totum corpus dicit vel veste pretiosa, hoc enim damnat apostolus hic, et Is. III, 17. Sed numquid hoc est peccatum? Respondeo. Dicendum est quod secundum Augustinum duo sunt consideranda in ornatu mulierum, scilicet simplex ornatus et fucatus. Simplex ornatus, puta in veste, et in auro, et huiusmodi, quod potest fieri cum peccato tribus modis: scilicet ex prava intentione, ut si intendant commotionem concupiscentiae, ostentationem, vel inanem gloriam. Prov. VII, 10: praeparata ad capiendas animas. Secundo si fiat praeter consuetudinem patriae, quod fit diversimode. Quod enim excedit modum consuetum patriae, hoc ex levitate animi est. Tertio si conditionem sui status excedit. Sed servata recta intentione, consuetudine patriae, et conditione status, non est peccatum. De fucato autem semper est peccatum. Mulieribus enim non permittitur ornari nisi propter viros, et viri nolunt decipi, ut fucatae eis appareant.
2:10
Sit ergo non talis ornatus, sed qualis decet mulieres, promittentes pietatem. Exteriora enim opera hominis sunt quasi quaedam professio interioris hominis, sicut religiosi ad hoc habent habitum, et clerici similiter. Unde nisi concordet interior cum exteriori, est fictio. Ita etiam de aliis operibus interioribus. Interius enim debemus colere pietatem, id est, cultum Dei habere, exterius vero promittere et praestare per bona opera, quae concordant pietati; et similiter habere interius, sicut ostendimus exterius. Vel, dico, quod debent se ornare non exterius, sed secundum quod decet eas promittentes, id est, quae promittere debent, pietatem per opera bona. Eccli. XIX, 27: amictus corporis, et risus dentium, et ingressus hominis annuntiant de illo.
2:11
Superius apostolus ordinavit mulieres quo ad orationem, hic ordinat eas quantum ad doctrinam, et primo ponit suam ordinationem circa earum doctrinam; secundo rationem ordinationis assignat, ibi Adam enim primus; tertio respondet tacitae quaestioni, ibi salvabitur autem. Item primo ostendit quid mulieribus conveniat; secundo quid eis non competat, ibi docere autem. Circa primum tria ponit eis competere, scilicet taciturnitatem, disciplinam, et subiectionem, quae tria ex una ratione procedunt, scilicet ex defectu rationis in eis, quibus primo indicit silentium, dicens mulier in silentio discat, et cetera. Iac. III, 2: si quis in verbo non offendit, hic perfectus est vir; et I Cor. XIV, 34: mulieres in Ecclesiis taceant, non enim permittitur eis loqui, et cetera. Nam verba mulieris sunt inflammantia. Eccli. IX, 11: colloquium illius quasi ignis exardescit. Secundo ut discant, quia eorum qui deficiunt ratione proprium est addiscere. I Cor. c. XIV, 35: si quid autem volunt discere, domi viros suos interrogent, et cetera. Viris autem datur quod doceant. Tertio indicit subiectionem, quia naturale est quod anima dominetur corpori, et ratio viribus inferioribus. Et ideo, sicut philosophus docet, quandocumque aliqua duo ad invicem sic se habent, sicut anima ad corpus, et ratio ad sensualitatem, naturale dominium est eius qui abundat ratione, et illud est principans, aliud autem est subditum, quod scilicet deficit ratione. Gen. II: sub viri potestate eris. Item excludit ea, quae eis non competunt, dicens docere autem, et cetera. Et sunt duo, scilicet ut non doceant. Sed contra, Prov. ult.: erudivit eum mater sua, et cetera. Respondeo. Dicendum est quod doctrina alia est publica, et haec non competit mulieri, et ideo dicit, in Ecclesia, alia est privata, et hac mater erudit filium. Sed contra Iud. V Debbora erudivit populum Israel. Respondeo. Illa eruditio est per spiritum prophetiae, et gratia spiritus sancti non discernit inter virum et mulierem; non tamen publice praedicabat, sed instinctu spiritus sancti consilia dabat. Secundo, interdicitur eis dominium in virum. Eccle. XXV, 30: mulier si primatum habeat, contraria est viro suo. Et philosophus dicit, quod dominium mulierum est corruptio familiae, sicut tyranni in regno. Et sic prohibet duo contra duo, quae competunt eis, sed primum repetit, scilicet sed esse in silentio. Deinde cum dicit Adam enim, assignat rationem eius quod dixerat, et primo ex ordine creationis; secundo ex ordine culpae, ibi et Adam non est seductus. Circa primum sciendum est, quod in ordine rerum perfectum et imperfectum diversimode ordinantur, quia in uno et eodem imperfectum praecedit tempore, et perfectum praecedit natura, quia natura tendit ad perfectum; sed in diversis perfectum est prius tempore et natura, quia natura semper incipit a perfectis. Et hunc ordinem agit hic, quia vir perfectus est in natura humana, mulier vir occasionatus. Unde primo formatus est Adam. Gen. II, 7: formavit Deus hominem de limo terrae, secundario mulier, sicut quoddam imperfectum a perfecto originatum, scilicet de costa. I Cor. XI, 8: non enim vir ex muliere, sed mulier ex viro est. Et inde est quod homo non dicitur factus propter mulierem, sed ad similitudinem Dei. Gen. I, 26: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Mulier autem propter virum, ideo vir debet praeesse. Item ex parte culpae. Ordo enim generationis et corruptionis est contrarius, quia quod est primum in generatione, est ultimum in corruptione. Peccatum autem est corruptio naturae, et ideo generatio incipit primo ab Adam, sed corruptio a muliere.
2:14
Unde dicit Adam non est seductus, scilicet primo, quia fortior erat, sed tentator incepit a debiliori, ut facilius seduceretur fortior. Alludit autem hic verbis Adae Gen. III, 12. Cum enim dominus reprehendit Adam, dixit: mulier quam dedisti mihi sociam, dedit mihi, et cetera. Et ideo dicit Adam non est seductus, sed mulier. Seductio autem duplex est, scilicet in universali, et in particulari eligibili, quae est ignorantia electionis. Quicumque ergo peccat, seducitur ignorantia electionis in particulari eligibili. Mulier autem fuit seducta, ignorantia in universali, quando scilicet credidit quod serpens dixit; sed vir non credidit hoc, sed deceptus fuit in particulari, scilicet quod gerendus esset mos uxori, et cum ea comedere deberet, et inexpertus divinae severitatis credidit quod facile ei remitteretur. Sed contra. Ignorantia est poena peccati, ergo poena praecessit culpam. Respondeo. Dicendum est quod non praecessit, quia statim ad verba serpentis fuit elata, eo quod alius esset de ea sollicitus, et ex illa elatione seducta est, unde elatio praecessit. Deinde cum dicit salvabitur autem, respondet cuidam tacitae quaestioni; quia diceret quis, quod si mulier non est propter virum, et ex ea est initium peccati, ergo viro est nociva; sed si aliquid non est propter aliud, sed est ei nocivum, debet tolli; ergo mulier non debet salvari. Dicendum est ergo, quod duplex est salus, scilicet temporalis, et haec est communis etiam brutis; alia est aeterna, et haec est propria hominum. Is. LI, 8: salus autem mea in sempiternum erit. Utramque autem salutem mulier non amisit. Non temporalem, quia statim non privatur sexu muliebri propter generationem prolis. Nec aeternam, quia secundum animam capax est gratiae et gloriae. Et ideo quantum ad primum dicitur salvabitur, id est, non extirpabitur, et hoc per generationem filiorum, ad quam est a Deo ordinata. Quantum ad secundum dicit si permanserit. Sed quia si importat causam, numquid quae non permansit non salvabitur, cum apostolus dicat, quod mulier melius facit si non nubat? Respondeo. Uno modo potest esse locutio figurativa, et sic per virum ratio superior intelligitur, ratio inferior est mulier, opera bona sunt filii inferioris rationis, et charitas quam per virum concipit, et per haec salvabitur. Alia est expositio litteralis, ut ly per non dicat causam, sed repugnantiam. Et est sensus: mulier salvabitur, etiam si incedat per generationem, scilicet si nubat et non sit virgo. Et tunc ly per dicit augmentationem salutis, quasi per generationem filiorum ad cultum Dei, magis salvabitur. Eccli. VII, v. 25: filii tibi sunt? Erudi illos, et incurva illos a pueritia illorum. Quo ad salutem aeternam consequendam tria ponit. Primo aliquid quo ad intellectum; secundo quo ad affectum; tertio quo ad exteriorem actum. In intellectu est fides, per quam intellectus Christo subiicitur; unde dicit in fide. Hebr. c. XI, 6: sine fide impossibile est placere Deo. Et quia fides nihil valet sine dilectione, ideo quoad affectum statim subiungit, dicens et dilectione. I Cor. XIII, 2: si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum, et cetera. In exteriori autem ponit duo contra lasciviam, quae consistit in duobus, scilicet, in luxuria; et quantum ad hoc dicit in sanctificatione, id est, in castitate. I Thess. c. IV, 3: haec est voluntas Dei sanctificatio vestra, et cetera. Item in crapula, contra quod dicit cum sobrietate. Tit. II, 12: sobrie, et pie, et iuste vivamus in hoc saeculo.
2:1
1. Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones. Obsecro, Graece TtapaxaAui, quod etiam verti potest, exhortor, ut apud Ambrosianum. Est autem verbum diversum ab eo, unde verbale nomen proxime sequens, pro quo nos obsecrationes, Ambrosianus deprecationes legit. Post constitutam Christianae doctrinae summam de lege et gratia, nunc deinceps specialibus ac variis praeceptis Timotheum Episcopum instruit Apostolus. Et quidem primum omnium fieri vult obsecrationes, orationes etc. Ex his enim caetera pendent. Nam quicquid aliud fieri oportet, id precibus a Deo petendum et exspectandum est. Dicit autem, primum omnium, sivo ante omnia, eo sensu, quo Christus dixit in Evangelio: Quaerite primum regnum Dei, Matth. 6., ut non tam ordo temporis significetur, quam dignitatis; quasi dicat Apostolus: Hortor et moneo, ut praecipuum studium et cura sit de precibus rite Deo offerendis. Sunt qui genitivum, omnium, de personis accipiant, hoc contextu: Obsecro primum fieri omnium obsecrationes etc, id est ab omnibus nve a tota Ecclesia. Quae expositio non est rejicienda; nam totius Ecclesiae est orare, idque pro omnibus hominibus, ut statim dicitur. Adde quod nusquam alibi in scriptura conjuncte legatur, primum omnium. Quomodo differant obsecrationes, orationes, postulationes, ab aliis aliter explicatur. Augustinus Epist. 59. ad Paulinum q. 5. locum hunc proprie pertinere existimat ad eas preces, quas recitat sacerdos ad altare; ut obsecrationes sint preces, quae riunt m missa ante consecrationem; orationes, post consecrationem usque ad orationem Dominicam; postulationes, cum populus benedicitur. Quibus, inquit, peractis et participato tanto sacramento, gratiarum actio cuncta concludit, quam in his verbis ultimam commendavit Apostolus. Rationem hujus distinctionis ex proprietate Graecarum dictionum petitam, vide apud eundem. Sunt et alii Latini, quorum quisque diversum fere adfert harum vocum discrimem, ut Hilarius scribens in Psalm. 140. Ambrosius lib. 5. de Sacram. cap. 5. et Ambrosii titulo commentator hujus loci. Item Joan. Cassian. collat. 9., cap. rum vocum differentia ac proprietate agitur, maxime hic audiendos puto Graecos interpretes, secundum quos ita differunt obsecrationes, orationes et postulationes; sive, ut alii putaverunt exactius e Graeco (ubi legis tzrpziq,, Tcpoosoxag, svtso^sic) vertendum: deprecationes, obsecrationes et interpellationes; ut deprecationes sint preces, quibus petimus a malis liberari; obsecrationes, quibus oramus, ut ncbis bona contingant; interpellationes, quum de his, qui nos laedunt, querimur. Ita Theodoretus, Theophylactus et Oecumenius. Alii interpellationes interpretari malunt, quibus oratur pro persequentibus, ut convertantur. Nonnulli vero eas extendunt ad universum genus orationum, quaecunque pro aliis funduntur, bonis ac malis, amicisetinimicis. Quod pcstremura verisimilius est: hac enim generali significatione Christus pro nobis inlerpellare dicitur Rom. 8, ubi verbum est Graecum, a quo hujus loci interpellatio deducitur. Veiumtamen idem Theophylactus eo magis propendet, ut (quod sentit Chrysostomus) tres voces velut idem significantes, congerie quadam Rhetorica ab Apostolo dicantur assumptae; quo vehementior sit adhortatio in re tanti momenti. Pro qua sententia adferri possunt alia loca Apostoli, ut Ephes. G. et Philip. 4. In his enim duo priora vocabula videtur indifferenter ad eandem rem significandam usurpasse. Sive autem distinguenda sint illa tria, sive non: haud tamen dubium est, quin praesens locus accipiendus sit de publici^ Ecclesiae precibus; vel quas ad altare facit sacerdos, ut sentit Augustinus, vel generalius, quae in conventibus ecclesiae per ministros ejus fiunt (sub quibus et sacrificium comprehenditur, ut Actor. 13.), simal orante cum eis populo; quemadmodum sentiunt Chrysostomus, Ambrosianus et Prosper lib. 1. de vocat. gent. cap. 12. Porro his precibus, quarum jam vocabula explicuimus, adjungi, seu potius admisceri vult Apostolus gratiarum actiones; quod et fecit Philip. 4., quia qui non agit gratias de beneficiis acceptis, eo ipso se praestat indignum, cui quantumvis oranti novum beneficium adjiciatur.
Pro omnibus hominibus, etiam infidelibus, inimicis, persecutoribus; quemadmodum Christus in Evangelio nos docuit Matth. 5., a qua generalitate nc quidem excommunicati sunt excludendi. Neque sensus est, orandum esse pro omni genere hominum, ut quidam intelligunt; quia non tantum ad genera hominum respicit intentio Ecclesiae pro omnibus orantis, sed etiam ad singulos: cupit enim unumquemque salvum fieri, et non tantum ex singulis hominum generibus aliquos. Itaque sensus est, in genere pro omnibus hominibus orandum esse; specialiter vero sic pro singulis, ut nullum prorsus ab oratione nostra velimus exclusum. O.stendit hic locus, nullum horaiuem dum vivit adeo perditum esse, ut de ejus salute nobis sit desperandum; nam oratio spei professio est. Ostendit item, sectarios nugasagere, duminquiunt, derogari ofncio unici Mediatoris, si Sancti pro nobis intercedant, aut intercedere rogentur.
2:2
2. Pro regibus et omnibus, qui in sublimitate sunt. Ambrosianus legit, aui in sublimiori loco positi sunt, id est qui praesunt populis, etsi regibus ipsi subjecti. Liquet ex hac parte id, quod dictum est, pro omnibus hominibus, non de solis fidelibus accipi posse; nam tempore Apostoli Pauli reges et praesides populorum nondum credebant in Christum, imo vero Christi Ecclesiam persequebantur. Tertullianus Apolog. cap. 39. loquens de his, quae a Christianis fiunt in suis coetibus: Oramus etiam pro Imperatoribus, pro ministris eorum, et potestatibus, pro statu saeculi, pro rerum quiete.
Ut quietam et tranquillam vitam agamus. Graece, placidam et quietam. Politico magistratui debet hic scopus esse propositus, ut populus ei subjectus tranquillam et quietam vitam agat, id est a bellis ct molestiis, quae pacem reipunlicae perturbant, liberam; hoc autem ut praestet, orationibus ecclesiae adjuvandus est: praesertim cum ea res cedat ad bonum ipsius ecclesiae. Sic olim Dominus per Jeremiam cap. 29. monet populum sub infideli rege constitutum, dicens: Quaerite pacem civitatis, adquam transmigrare vos feci: et orate pro ea ad Dominum; quia in pace illius erit pax vobis. Ipsi quoque Judaei in captivitate positi fratres suos per epistolam rogant, ita scribentes Baruch 1. Orate pro vita Nabuchodonosor regis Babylonis et pro vita Balthasar filii ejus; ut vivamus sub umbra Nabuchodonosor etc. Quoniam autem a principibus hoc ofiicium non sic ut oportet praestatur, si a cultu veri Dei sint alieni: idcirco consequenter intelligendum est, Apostolum hic praecipere, ut pro illorum conversione et salute oretur. Hanc enim esse mentem Apostoli satis indicat id, quod paulo post seqaitur: Qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire.
In omni pietate et castitate. Pro castitate Graece est asuvoTTTi, quo vocabulo omnis morum gravitas et honestas significari solet. Unde alii plerique vertunt, honestate. Annotat Ambrosianus et res ipsa docet, pacem et tranquillitatem temporis valde opportunam esse pietati, qua Deo cultus debitus redditur; et honestati morum, quae potissimum in virtute temperantiae consistit. Videmus enim tempore belli protanari ecclesias, monasteria destrui, sacramenta violari, cessare conciores sacras, claudi ora laudantium Deum; haereses, perjuria, blasphemias et alia id genus vitia impune grassari; denique castitatis, sobrietatis et honestatis vitae nullam haberi rationem. Obiter observa, etiam hoc loco insinuari ab Apostolo illa tria, quae expressit in Epist. ad Tit. 2., ut sobrie, juste et pie vivamus in hoc saeculo. Nam vitam agere quietam et tranquillam ad justitiam pertinel, quamproximis debemus; sobrietas et castitas conveniunt in genere temperantiae: pictas autem suo nomine designata est.
2:3
3. Hoc enim bonum est et acceptum coram Salvatore nostro Deo. Hoc, monstrat illud, ad quod hortatus fuit, scilicet ut oretur pro omnibus hominibus etiam infidelibus et inimicis. Id et bonum est, quia praecipuum opus charitatis in proximos, et proinde Deo Salvatori nostro valde gratum et acceptum. Addit autem, Salvatore nostro; nam ratio postulat, ut qui ad salutem misericorditer adducti sumus, etiam alios orationibus nostris adducamus ad salutem.
2:4
Qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Extensio est ejus quod dixerat: Salvatore nostro, quasi dicat, acceptum id esse Deo, qui non tantum noster est Salvator, sed omnes homines vult salvos fieri, nimirum salute aeterna; cujus in hac vita est inchoatio per fidem; de qua addit, et ad agnitionem veritatis venire. Loquitur enim de agnitione veritatis non cujuscunque, sed ejus, quae ad salutem pertineat; de qua veritate Christus in Evangelio: Ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati. Joan. 18. Hujus autem veritatis agnitio fides est. Sed quum certum sit, non omnes homines salvari, nec omnes credere, sed paucos ex omnibus; cumque non minus certum sit ex Scripturis, omnia fieri quaecunque fieri voluerit omnipotens Deus: hinc quaestio versatur inter Theologos, quo sensu dictum sit ab Apostolo: Deum velle omnes homines salvos fieri, et ad veritatis agnitionem venire; quam quaestionem nos etiam late et accurate tracravimus ad 1. sent. d. 46. Ut igitur, quae illic prolixius dicta sunt, hic in compendium contrahamus: Primo sciendum est, nonnullos Apostolicam sententiam hoc modo interpretari: Qui vult omnes homines salvos fieri, modo et ipsi velint. Hujusmodi enim conditionem in verbis Apostoli latere existimant commentatores Ambrosiaster et Pelagius. Quo etiam modo Rupertus Apostoli sententiam existimat supplendam, lib. de volunt. Dei cap. 12., amplexus commentarium hujus loci, qui est Pseudoambrosii, pro vero Ambrosio. Ab his reipsa non dissentiunt, qui sententiam ad hunc modum supplent: Qui vult, quantum in ipso est, omnes homines salvos fieri. Dicunt enim, Deum omnibus hominibus suppeditare media sufficientia ad salutem consequendam 5 atque id volunt his Apostoli verbis significatum esse. In eodem luto hic haeret Catharinus, cujus noxius commentarius est cavendus. Eo inter caetera docet, non omnes salvandos esse praedestinatos; ac putat secum sentire Nazianzenum, quem non intellexit. Diximus de novitio et male sano Catharini dogmate in Comment. ad Rom. 8. Sensum hunc, velut sanae doctrinae minus congruentem, rejiciunt Catholici Patres Augustinus, Prosper et Fulgentius duplici ratione. Primum, quia conditio memorata ab hominibus praestari non potest, nisi Deo dante. Unde frustra dicitur, modo ipsi velint, quia et hoc ipsum ut velint, a divina pendet voluntate. Deinde, quia constat, parvulos, qui sine baptismo moriuntur et pereunt, non posse velle. Unde nec dici potest, Deum, quantum in ipso est, vel adultos salvare, quibus non dat velle, vel parvulos, quibus ut baptizentur, non providet. Loca Augustini praecipua sunt in Epist. 107. ad Vitalem et in Ench., ubi de hac re disserit a cap. 95. usque ad 103. et lib. 4. contra Julian. cap. 8. Adde, quod sensus ille scopo Apostoli manifeste repugnat; hortatur enim Apostolus ad orandum pro omnibus hominibus. At si sensus est: Deum velle omnes homines salvos fieri, quantum in se est, aut modo ipsi velint, jam non sequitur, Suil- Sstli Conun. Tom. IL orandum esse Deum pro omnium salute; ut qui juxta hanc expositionem id, quod euarum est partium, fecerit, dato omnibus sufEcienti auxilio; sed solum exhortandi erunt homines, ut etiam ipsi velint, et quod in se est, utentes auxilio concesso, faciant. Hac igitur expositione reprobata, quam nec B. Thomas inter quinque a se enumeratas expositiones agnoscit, sed magis rejiciendam significat; subjiciamus alias probabiliores, quas ferme easdem etiam Joannes Hesselius in commentario diligenter est prosecutus. Una est, quae in verbis Apostoli distributionem facit accommodam, hoc sensu: Deus vult salvos fieri omnes, quicunque salvantur, quia nemo salvatur nisi Deo volente, et ideo rogandus est Deus, ut velit. Ita Augustinus Ench. 103. et alibi. Secunda expositio distributionem facit pro generibus singulorum, ut sit sensus: Deum velle omnis generis homines salvari, ut Judaeos, gentiles, servos, liberos, principes, privatos, doctos, indoctos etc. Haec quoque expositio apud Augustinum est in eodem loco. Tertia est Damasceni lib. 2. de orth. fide cap. 29., ubi Apostolum exponit de voluntate Dei antecedente, secundum quam dicitur Deus velle omnes homines salvari et regnum ipsius consequi, quatenus eos creavit, non ut puniat, sed ut bonitatis suae ac beatitudinis participes efficiat. Nam punitio atque damnatio ex peccato est, non ex prima hominis institutione: non igitur illam Deus vult antecedente, sed consequente voluntate. Notandum autem, quod voluntatem antecedentem exprimunt interdum doctores per illam phrasim: quantum in se est, ut B. Thomas lib. 3. contra gentes cap. 59. Dicit enim, quod Deus, quantum in se est, paratus est omnibus gratiam dare, quia vultomnes homines salvos fieri. Nam quod loquatur de voluntate antecedente seu praeveniente peccatum, quo gratiae Dei ponitur impedimentum, patet ex iis, quae sequuntur eodem loco, quod et probatur ex summa ejus Theologica p. 1. quaest. 19. art. 6. ad 1., ubi diserte locum hunc Apostoli ex Damasceno interpretatur de voluntate antecedente. Significat ergo, quod si peccatum non intervenisset, omnes habuissent gratiam et pervenissent ad salutem. Verum quoniam illud, quod dicitur, Deum, quantum in se est, velle omnes salvos fieri, et paratum esse ad dandum omnibus gratiam, vulgo accipi solet in eum sensum, quem supra rejecimus, idcirco idem S. Doctor in Summa, ubi exactius loqui solet, abstinuit ab ea phrasi, nolens cuiquam occasionem errandi praebere. Quarta expositio est de Christo atque humana ejus voluntate, ut sensus sit: Christum, qui est Salvator noster, non nos tantum, sed omnes homines velle salvos fieri etad fidem adduci; velle, inquam, non absoluta rationali voluntate, quae divinae voluntati per omnia conformis, sed voluntate desiderii seu pietatis, quam velleitatem vocant. Quinta est eorum, qui putant, Apostolum loqui de parte velut de toto quodam, quae forma locutionis in Scripturis non est infrequens, ubi de multitudine sermo est, ut Phil. 2. Omnes, quae sua sunt, quaerunt. Ita sensus est: Deum velle omnes salvos fieri, quod eorum, quos salvos fieri vult, et proinde salvos facit, tanta sit multitudo, ut suo quodam modo possint dici omnes. Sexta expositio est: Deum velle omnes homines salvos fieri, quatenus vult et facit, pios homines velle seu desiderare omnium salutem, ut exempli gratia Paulum ipsum, qui dixit: Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos 1 Cor. 9. et Ambrosium super Lucae 19., ubi Zachaei tractat historiam, ita loquentem: Nolumus offendere divites, qui volumus, si fieri potest, sanare omnes. Cum enim ipsa Dei voluntas in se sit nobis occultissima, recte et convenienter hoc eum velle dicimus, quod vult in suis amicis, qui sunt homines Dei; idque non tantum praecipiendo ut velint, sed etiam hoc ipsum in eis operando, quemadmodum eam rem docte explicat Augustinus lib. 22. de civit. cap. 1. et 2. et lib. de coirept. et gratia cap. 15. Atque hunc sensum adfert B. Thomas secundo loco in commentario. Nec dubium, quin hic sensus admodum congruat instituto et contextui Apostolico. Quod enim praecipit, pro omnium salute orandum esse, optime probatur hac ratione: quia id bonum est et acceptum Deo, qui vult omnes salvos fieri, id est vult, ut omnium salutem desideremusatquehoc ipsum desiderium in nobis operatur. Hinc enim consequens est, impellente hujusmodi desiderio divinitus inspirato pro omnium salute nobis orandum esse. Amplius vero sensum hunc confirmat, quod non dicat Apostolus, Deum velle omnes salvos facere et ad agnitionem veritatis adducere, sed omnes salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. Quo sermone magis significatur voluntas nostra, quam a Deo habemus pro salute omnium, quam voluntas, quae proprie sit ipsius Dei. Nam Deus ipse totam salutem electorum suorum operatur, ideoque propriissime voluntatem habet eos salvandi et ad fidem perducendi, imo fidem ipsam donandi; unde et Salvator noster, id est electorum, hoc loco vocatur; et infra cap. 4. dicitur: Salvator omnium hominum, maxime fidelium. Nobis autem, qui non sumus salvatores, sed salvandi, proprie competit habere voluntatem, ut nobiscum omnes salvi fiant et ad veritatis notitiam peiveniant, utque ex illa voluntate pro omnibus oremus, juxta sensum superius explicatum. Quamvis ergo Deus non velit omnes salvos facere, sed solos electos; vult tamen omnes salvos fieri, scilicet per nos et qujintum in nobis est; dum praecipit nobis, ut omnium salutem quaeramus, et hoc ipsum studium ac desiderium in nobis operatur. Itaque secundum banc expositionem dicitur Deus omnes homines velle salvari, quia praecipit a nobis agi, ut omnes salventur. Et aptissima est hoc intellectu probatio Apostoli: Pro omnibus est nobis orandum, quia Deus praecipit, ut omnium salutem velimus et agamus. Septima expositio est: Deum velle omnes salvos fieri, quatenus media quaedam et auxilia generalia contulit ac proposuit humano generi in universum, quibus nimirum possint homines ad salutem perduci, licet haec ad salutem consequendam, absque mediis et auxiliis specialibus, minime sufficiant. Talia sunt creatio hominis ad beatitudinem, lex naturae mentibus omnium impressa, speculum totius creaturae, beneficium redemptionis Christi toti mundo expositum et ex Christi praecepto per omnes gentes praedicandum. Hic sensus est apud Prosperum lib. 2. de vocat. gent. per aliquot capita, et in responsis ad 1. et 2. objectiones Vincentianas, eundemque late prosequitur Hesselius in commentario. Favere etiam videntur sequentia verba Apostoli, quibus creationis simul et redemptionis nostrae beneficium commendat, dicens: Unus enim Deus, nempe creator, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. Harum septem expositionum prima, secunda et quinta sensum faciunt haud prorsus universalem, uti manifestum est, multos enim homines exceptos relinquunt, et proinde non conveniunt instituto Apostoli, qui docere vult, orandum esse pro omnibushominibussine exceptione. Adde, quod ita dicitur Deus omnes velle salvos fieri, ut etiam addi possit, quod neminem velit perire; nam utrumqueconjunxit Petrus Apostolus 2. Epist. 3. dicens: Deum nolle aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti; atqui haec negatio non recipit dictas tves expositiones, ergo nec illa aflSrmatio. Porro tertia expositio voluntatem salutis nimium extendit. Si enim de antecedente voluntate sermo est, fatendum erit, quod Deus etiam daemones, animasque damnatas, salvas fieri velit: nec ratio reddetur ab Apostolo, cur pro omnibus hominibus orandum sit, nisi concedamus etiam, quod absit, pro damnatis orandum esse. Quarta quoque expositio non parum habet difficultatis. Nam ex ea sequitur, Christum non solum in terris agentem, verum etiam nunc in coelo regnantem, habere voluntatem optativam salutis hominum reproborum; loquitur enim Aposrolus de praesenti, qui vult etc. Absurdum autem videtur, ejusmodi voluntatem Christo tribuere, sicut et spiritibus beatis, quorum omnium voluntas perfecte conformis est voluntati divinae. Restant duae postremae expositiones; quas, ut sensu commodas et Apostolico contextui congruentiores, prae caeteris amplectimur et probamus, sextam maxime. Nam septima non perinde potest hominibus accommodari, velut amentibus, infantibus etc., cum tamen Apostolus docere velit, pro singulis orandum esse. Jam circa textum quaeritur, cur Apostolus invertit ordinem temporis, dicendo: Qui vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, cum utique prius sit agnoscere veritatem, id est credere, quam salvum fieri. Respondeo, Apostolum de voluntate Dei loquentem non temporis, sed causalitatis ordinem spectasse. Nam intentione voluntatis prior est finis quam media ad finem, ut in proposito salus hominum, quam fides, qua salvantur. Atqae hinc ostenditur, electionem tam hominum quam angelorum ad gloriam simpliciter esse priorem ea, quae est ad gratiam.
2:5
5. TJnus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus. Probatio est sententiae praecedentis, eademque secundum ultimam ejus expositionem ad hunc modum declaranda: Unus est Deus, omnium hominum creator; unus etiam homo Christus, Dei atque omnium hominum mediator et, juxta id, quod sequitur, omnium redemptor, nam universale signum omnium ex parte subsequente, in qua dicitur pro omnibus, etiam hic supplendum est in utroque membro; ergo sive beneficium creationis spectetur, quod omnibus commune est, sive beneficium reconciliationis ac redemtionis, quod omnibus propositum est: vult Deus omnes homines salvos fieri. At secundum penultimam expositionem 42 * probatio est hujusmodi: Unus est omnium hominum Deus, cujus cognoscendi naturaliter omnes sunt capaces. Item unus est mediator ac redemptor omnium datus aDeo; ergo Dei voluntas est partim praeceptiva, partim operativa in nobis, ut omnes homines ad salutem et veritatis agnitionem, quantum in nobis est, adducamus. Observa, quod sicut unum Deum intelligit cum exclusione plurium, sic et unum mediatorem Dei ethominum, qui est Christus Jesus. Hoc igitur officium ita Christo proprium agnoscere debemus ex mente Apostoli, ut nulli alteri tribuatur, nec homini, nec angelo. Mediator enim Dei et hominum ille dicitur, qui immediate ad Deum accedens, per suum ipsius meritum, quod ab alieno merito non dependeat, Deum hominibus placatum reddit, atque omnia salutis dona a Deo hominibus obtinet. Quod quidem officium Christo competit non secundum naturam, qua Deus est, hoc enim modo etiam ipse est alterum extremorum, sed secundum naturam, qua homo est. Unde expresse ait Apostolus: homo Christus Jesus. Solus enim homo qualis Christus, id est homo justus, qui proprium haberet meritum, quique pretium infiniti valoris offerre posset, inter Deum et homines injustos ac peccatores mediator esse potuit, salvo jure ejus, qui fuerat offensus. Sed quoniam a puro homine haec praestari impossibile erat, idcirco hominem illum etiam Deum esse oportuit. Sic mediatorem Dei et hominum interpretati sunt Augustinus, Leo, Chrysostomus aliique Patres, quorum loca citata require apud Hesselium. Eandem mediatoris rationem docte explicat B. Thomas 3. q. 26. art. 2. Sed objicit haereticus: si solus Christus mediator est secundum Apostolum, igiturin Christum injuriosi sunt, qui illud ejus officium ad alios transferunt, tot mediatores facientes, quot sunt Sancti in coelo. Respondeo, Catholicos officium mediatoris jam explicatum, idemque Christo proprium, nequaquam ad alios transferre, sed tamen agnoscere alios quosdam imperfecta ratione mediatores, hoc est intercessores nostros ad Deum; quales sunt quicunque precibus ad Deum fusis salutem nostram Deo commendant. Quod adeo non est contra Apostolum, ut etiam hoc ipso capite jubeat nos pro aliis, imo pro omnibus hominibus orare et interpellare; quicunque autem Deum pro aliis interpellat, intercessorem et medium quodammodo se constituit inter illos et Deum; tametsi id faciat non proprio merito nitens, sed alieno, scilicet Christi. Quidquid enim sancti pro nobis orantes petunt, non nisi per Christum petunt. Hoc sensu mediatores eos interdum appellant Patres, nominatim Bernardus in ult. serm. de assumpt. B. Mariae et alibi. Quid mirum, quum Apostolus nos pro aliis jubeat esse interpellatores?
2:6
6. Qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. Declarat, qua ratione Christo proprie competat Mediatoris officium, videlicet ratione redemptionis; nam sine hac mediator, qualem supra descripsimus, esse non potuisset. In eo, quod semetipsum dicitur dedisse j id est obtulisse et tradidisse in passionem ac mortem, significatur, eum non invitum traditum fuisse, sed volentem, cum alioqui posset non pati; quod contra Arianos affirmantes Christum invitum fuisse traditum, annotant Graecorum commentarii. Porro quod noster interpres redemptionem vertit, Graece est dvTi AoTpov. Nam AOTpov quidem Graecis est qualecunque pretium, quo captivi redimi solent; dvxtXuTpov vero, cum caput capite, aut vita redimitur vita: quod aptissime de Christo dicitur; qui non aurum aut argumentum, sed semetipsum pro nobis redimendis dedit, et suam ipsius i animam pro nostra posuit. Jam quod ait, I pro omnibus, universaliter accipiendum videtur; sicutillud, quod supra monuit, pro omnibus hominibus orandum esse: ad id enim probandum haec pars cum praecedentibus est referenda. Si quaeras quomodo pro omnibus hominibus redimendis Christus semetipsum dederit; cum tam multi sint et fuerint omnibus saeculis, in captivitate et morte relicti, ac proinde redemptionis hujus expertes, respondet in commentario Pelagius: Ille se pro omnibus dedit, si omnes redimi vellent. At multo melius magisque Catholice quaestionem ita dissolvit B. Prosper in resp. ad primam object. Vincent. Quod ad magnitudinem, inquit, et potentiam pretii, et quod ad unam pertinet causam generis humani, sanguis Christi redemptio est totius mundi; sed qui hoc saeculum sine fide Christi et sine regenerationis sacramento pertranseunt, redemptionis alieni sunt. Cum itaque propter unam omnium naturam, et unam omnium causam a Domino nostro in veritate susceptam, recte omnes dicantur redempti, et tamen non omnes a captivitate sint eruti; redemptionis proprietas haud dubie penes illos est, de quibus princeps mundi missus est foras, et jam non vasa diaboli, sed membra sunt Christi. Et paucis interpositis: Poculum quippe immortalitatis, quod confectum est de infirmitate nostra et virtute divina, habet quidem in se ut omnibus prosit; sed si non bibitur, non medetur. Haec ille; prorsus consentanee cum eo, quod Scholastici dicunt Christum sufficienter, non efficienter omnes redemisse. Ex quo etiam ostenditur hujus Scripturae et similium concordia cum aliis Scripturis, quae, Christum pro multis mortuum esse, et ad multorum redemptionem venisse testantur, ut Matth. 20. et 26. Marc. 14. et Heb. 9. Multos enim, effioienter; omnes, suflicienter redemit. Verumtamen sciendum est, nulla necessitatenoscogiad hunc intellectum, quo illud: pro omnibus, ad omnes omnino et singulos homines referatur. Potest enim convenienter et secundum morem Scripturae sic accipi, pro omnibus, id est pro hominibus omnium gentium, seu pro hominibus toto orbe dispersis; juxta illud, quod redempti Christo canunt Apoc. 5. Redemisti nos Deo, in sanguine tuo, ex omni tribu et lingua et populo et natione. Porro quoniam nobis incognitum est, qui sint ex omnibus gentibus ad redemptionem et salutem praedestinati; propterea sic pro omnibus absolute oramus, quemadmodum supra explicatum est, ut, quod ad singulos attinet, neminem velimus ab oratione nostra exclusum. Ex quo patet, quam apte, etiam secundum hunc sensum, pars ista superioribus cohaereat.
Testimonium temporibus suis. In multis codicibus ita legebatur: Cujus testimonium temporibus suis confirmatum est. Apud Ambrosianum: datum est. At Graece tantum est, ut habet haec Romana correctio: Testimonium temporibus suis; nec amplius dedisse nostrum interpretem, probant plerique MSS. codices, astipulantibus Haimone et Anselmo; nec plura legisse Pelagium evidens est conjectura ex ejus commentario, alioqui hic etiam redolente suum auctorem, ut mox dicemus. Glossa quoque ordinaria lectionis hujus meminit. Proinde caetera a quopiam adjecta fuisse, qui putarit ita recte explicari, plus quam probabile est. Syrus interpres ita supplet: Testimonium, quod venit tempore suo. Juxta veram igitur lectionem testimonium appositive cohaeret ei, quod praecedit. Pelagius quidem pro sua haeresi, qua in Christo tantum agnoscebat justitiae exemplum, non gratiae auxilium, hoc modo exponit: In testimonium generi humano sanctae vitae dedit exemplum: quia et Prophetae suis testimonium fuere temporibus; novissime autem misit filium suum ad colonos. Nimirum sentit haereticus, non aliud fuisse Christi, quam Prophetarum officium; puta, verbo et exemplo docere homines. Ambrosianus testimonium intelligit redemptionis factae per Christum, idque ostensum eo tempore, quo re3urrexit: nam destructio mortis, inquit, resurrectio mortuorum est. Alii redemptionem ejus interpretantur testimonium divinae voluntatis, qua vult omnes homines salvos fieri. Qui sensus etiam Cajetano placet, ac satis congruit praecedentibus. Chrysostomus autem atque eum secuti Theophylactus et Oecumenius intelligunt, Christum per passionem suam, qua semetipsum dedit redemptionem pro omnilni6, perhibuissetestimonium veritati, cujus praedicandae gratia missus fuerat a Patre. Pro hac enim veritate, qua dixit, se esse filium Dei, missum a Patre pro. mundi salute, passionem et mortem subiit. Hujusmodi veritatis testimonium, quum usque ad mortem dicitur et morte confirmatur; proprie et per excellentiam ab ipsis etiam Apostolis Martyrium, id est Testimonium vocabatur: et qui tali modo testificabantur, Martyres, id est Testes: quoniam hujusmodi testimonio nullum erat excellentius. Hic sensus confirmationem accipit ex cap. 6. hujus epist., ubi dicitur Christus testimonium reddidisse sub Pontio Pilato bonam confessionem; scilicet, pro veritate, quam confessus fuerat, patiens usque ad mortem. Etenim Apostolus jam martyrium meditans, et Timotheum ad martyrium excitare volens, libenter ingerit mentionem martyrii Christi. Perhibuit autem Christus hoc martyrium seu testimonium temporibus suis, Graece propriis; id est tunc, quando tempus a Deo praeordinatum atque a Prophetis praenuntiatum erat impletum; quam alibi vocat Apostolus plenitudinem temporis. Gal. 4. et Ephes. 1.
2:7
7. In quo positus sum ego praedicator et Apostolus. Graece, In quod, vel ad quod, scilicet testimonium. Et sensus est: Ad eam veritatem, pro qua Christus usque ad mortem testimonium perhibuit, promulgandam, ego constitutus sum praeco, seu nuntius, imo et Apostolus, hoc est legatus ab eo missus; nam plus est esse legatum, quam praeconem.,
Veritatem dico, non mentior. Graeci codices, qui nunc sunt in manibus, addunt aliquid: Veritatem dico in Christo, non mentior. Atque illud, in Christo, juramentum interpretantur, quasi dicat, per Christum juro, me veritatem dicere, et non mentiri. Sed sciendum est, in Graecorum commentariis non exstare indicium hujus additionis, in Christo; ut verisimile sit, eam huc irrepsisse ex initio cap. 9. ad Romanos, ubi secundum codices Graecos et Latinos totum hoc legitur: Veritatem dico in Christo, non mentior. Nam hoc ]oco non admodum opus crat juramento, ubi Timotheo discipulo scribebat. Porro sicut ea verba in epist. ad Rom. non ad praecedentia referuntur, sed ad sequentia; ita et hic, quamvis videri possint dicta ad confirmandum, quod proxime dixerat: In quo positus sum ego praedicator et Apostolus; potius tamen ex Apostoli mente ea referas, quod et Graeci commentatores faciunt, ad id quod sequitur, velut aliquid majus, idemque Judaeis creditu difficile:
Doctor gentium in fide et veritate. Pendet ex illa parte praecedenti: In quo positus sum ego etc., nam media verba parenthetica sunt. Dicit ergo, se non solum esse divinitus constitutum testimonii Christi praeconem et Apostolum, quod ei cum multis erat commune; verum etiam doctorem ad gentes, quod illi quodammodo proprium erat. Quam ob causam et a Judaeis, qui gentium vocationi obsistebant, persecutionem patiebatur: uti testatur ipse in 2. epist. cap. 1., ubi eadem haec repetit. Peculiariter autem Paulum fuisse deputatum gentibus Apostolum et doctorem, constat ex Actis Apostol. Item Rom. 15. Gal. 2. et aliunde; ut proinde merito specialis Magister gentium a Leone fuerit appellatus serm. 1. in natal. Apost. Petri et Pauli. Quod addit, in fide et veritate, vel ad ipsum Apostolum referri potest, hoc sensu, doctor gentium fidolis et verax; vel gentes, ut sensus sit, doctor gentium instituendarum in fide et veritate; id est ut fidem Christi recipiant et veritatem ejus agnoscant.
2:8
8. Volo ergo viros orare in omni loco. Post nonnullam digressionem, redit ad institutam exhortationom. Dixerat enim, pro quibus orandum sit; nunc de loco agit. Ex quo apparet, etiam hanc partem de publicis Ecclesiae precibus accipi debere, perinde ut illam priorem. Unde et consequenter addit, levantes puras manus; quae caeremonia pertinet ad publicas orationes; atque id magis etiam probabile fict ex sequentibus. Non igitur sensus est, Apostolum docere, quod omnis omnino locus aptus sit orationi; ut forum, theatrum, officina etc., quamvis id verissimum sit de oratione interna; nullus enim locus est, in quo non possit Christianus mente in Deum elevata petere ab eo, quae petenda sunt, quod est orare. Sed nec ille placet commentarius, qui dictum hoc ab Apostolo interpretatur adversus Judaeos existimantes orationem uno loco templi Jerosolymitani divina lege circumscriptam esse: quod bene refellit Hesselius. Nam lex aperte jabebat, Israelitas etiam in terra captivitatis suae Deum invocare. Deut 30. Quod et a Judaeis factitatum legimus, nec a quoquam negatum, id recte fieri; quamvis extra locum a Deo institutum sacrificia offerre prohiberentur. Sed quoniam Judaei in singulis fere civitatibus suas habebant synagogas, in quibus et Scripturae legebantur, et exhortationee fiebant ad fratres, et orationes fundebantur ad Deum: ne quis putaret, publicas orationes fieri non debere extra synagogas Judaicas, aut certe fieri oportere uno tantum et certo loco cujusque civitatis, quod observatu difficile erat propter persecutiones infidelium; idcirco docet, eas fieri posse in quocunque loco ad publice orandum idoneo, prout opportunum fuerit. Nam basilicas et templa ad orationes publicas proprie deputata Christiani nondum habebant. Unde vult ac praecipit Apostolus, ut ad orandum conveniant, ubicunque tutum et commodum visum fuerit. Quod et hodie faciunt Catholici in Anglia et Hollandia, templis suis spoliati. Tale est, quod Lucas scribit Philippis factum ab Apostolo Act. 16. Die Sabbatorum, inquit, egressi sumus foras portam, juxta flumen ubi videbatur oratio esse, id est locus aptus orationi publicae fratrum, simul et exhortationi; ut patet ex iis, quae ibidem sequuntur. Et paulo post: Factum est autem euntibus nobis ad orationem, id est euntibus orandi causa ad locum aptum orationi. Quaeres cur solos hic viros nominet Apostolus, cura etiam mulieres ad publicas orationes convenire debeant ac soleant, quemadmodum ex eodem Actorum loco manifestum est, nec non ex 1 Cor. 11. et 14., ubi mulieres, quomodo in publicis conventibus se gerere debeant, instituuntur. Ambrosius lib. 6. de sacram. cap. 4. negat, se hujus invenire rationem; nisi forte, inquit, sanctus Apostolus ideo viros dixit, ne mulieres usurparent et male intelligerent, in omni loco, et inciperent ubique clamare, quas in Ecclesia sustinere non possumus. At verior responsio est, nec hic mulieres ab Apostolo praetermitti. Mox enim subjungit, quid eas oraturas facere oporteat; sed prius de viris loquitur, quia vitia, quae hic exclusa vult ab oratione, magis, secundum perfectionem suam, in viros cadere solent, quam in mulieres.
Levantes puras manus. Graece, ogiodq, id est sanctas, ut et videtur legisse Ambrosianus. Quanquam recte vertit noster interpres, puras, quod et Erasmo placuit. Levare manus caeremonia est orantis, velut auxilium ab alto ipsa manuum extensione implorantis; quomodo et Moses orasse legitur Exod. 17. Sed in eo quod dicit, levantes puras manus, metaphora est: non enim sentit, manus aqua lotas esse debere; sed ad orationem accedendum manibus a caede, rapina, avaritia, libidine mundis. Impedit enim hujusmodi impuritas effectum orationis. Videtur alludere ad illud Jes. 1. Cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis: et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam; manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Lavamini, mundi estote: auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis etc., ut scilicet orantes exaudiamini, unde mox sequitur: Et venite, et arguite me, dicit Dominus. Intellige, si non exaudiam. Ecce commentarius hujus loci. Levat ergo puras ad Deum manus, qui orationem Deo offert cum munditia operis.
Sine ira et disceptatione. Hoc praecipit Apostolus, quod Christus Matth. 5. Si offers munus tuum ad altare; vade prius reconciliari fratri tuo etc. et cap. 6. Si non dimiseritis hominibus, nec pater vester dimittet, scilicet orantibus, peccata vestra; nam de oratione sermo illic erat, qua jubemur dicere: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Idem praecipit Ecclesiasticus capite. 28. Relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata solventur. Homo homini reservat iram, et a Deo quaerit medelam? et caetera, quae ibi sequuntur. Nam ira est appetitus vindictae; qui autem vindictam appetit, non remittit poenam, sed exigit. Vult igitur Apostolus, ut Deum oraturus omnem injuriarum memoriam, quas forte ab aliis accepit, ex animo deponat. Disceptationem, Graece ^taXoYtajJiov, Graeci dubitationem interpretantur; qualem et Jacobus Apostolus ab oratione removet dicens cap. 1. Postulet in fide nil haesitans; qui enim haesitat etc.; intelligit autem haesitationem contrariam promissioni Christi: Petite et accipietis, id est eam, qua quis dubitet se accepturum, etiamsi petat sicut oportet. Ambrosius libr. 6. de sacram. cap. 5. et libr. 1. de Abel et Cain cap. 9. disceptationem intelligit cogitationem inter orandum ad alia divagantem, qua interpolatur oratio. Verum communis Latinorum expositio est, eademque caeteris probabilior, hac voce significari contentionem, cujus affectum et studium, perinde ut iram, voluerit Apostolus ab orantis animo remotam esse. Siquidem et alibi Graecum vocabulum usurpat in hac significatione, ut Rom. 14., ubi nos habemus, non in disceptationibus cogitationum. Quin et Lucas cap. 9. sui evangelii semel et iterum ea voce usus est pro contentione sive altercatione; licet interpres vulgatus cogitationem verterit. Atqui contentio adversatur paci et concordiae; ideoque effectum orationis impedit, sicut ira.
2:9
9. Similiter et mulieres in habitx. ornato. Apostolus utrique sexui congruentia praescribit: a viris ea vitia, quae virorum esse solent removens, a mulieribus autem vitia muliebria; plerumque enim peccat hic sexus nimio corporis ornatu, si quando ad conventus publicos, ut ad ecclesiam, procedendum est. Verumtam sicut id, quod viris praecipit, ut orent puris manibus sine ira et disceptatione, etiam feminis praeceptum intelligi debet; ita quod nunc feminis praecipit de moderato cultu corporis, multo etiam magis a viris exigitur; ut quibus etiam vulgo turpe habeatur ornando corpori curam impendere. Similiter, inquit, et mulieres orare volo (id enim Graeci hoc loco supplent ex praecedentibus), sed in habitu ornato. Quod Erasmus vertit: In amictu modesto. Non enim ornatum externi habitus hoc loco praecipit Apostolus, sed reprimit; ut ex consequentibus manifestum est. Igitur consideranda sunt vocabulp, quibus Apostolus utitur. Pro habitu Graece est xdr<XGTo\y}, quae vox, ut annotavit Theophylactus et Oecumenius, habitum significat longiorem et circumquaque tegentem; est enim compositum nomen, ex simplici gzoXt}, quod erat genus vestis muliebris ad talos usque demissum. Pro ornato, Graece est xoauioc, quo non solum significatur ornatus, sed honestus, moderatus, modestus. Ambrosianus ordinatum legit, et humilem interpretatur, forsitan usus mendoso codice, in quo ordinato, pro ornato scriptum esset. Habitum igitur intellige, qualem vox Graeca significat; ornatum vero, id est modestum ac moderatum, et qui deceat mulieres. Nam quod decet, id demum ornat. Sensum hunc explicant ea, quae sequuntur.
Cum verecundia et sobrietate ornantes se. Pro sobrietate, pudicitiam legit Ambrosianus. Erasmus vertit castitatem; ac de ea post Chrysoslomum Oecumenius interpretatur. Castitas enim mulieres inprimis ornat. Graeca vox in genere temperantiam sen moderationem significat, et tam ad animum, quam ad corpus refertur: videtur enim oojcppoouvirj Apostolo esse virtus animi temperantis, in externo corporis habitu moribusque relucens. Repetit hoc nomen extremo fine hujus cap. Vocabulis conjugatis utitur Apostolus cap. 3. vers. 2., ad Tit. cap. 1. vers. 8., cap. 2. vers. 2. et 4. Tametsi hoc loco convenit, pudicitiam seu castimoniam intelligi, quemadmodum, ut dixi, post Chrysostomum intellexit Oecumonius. Potest autem haec pars dupliciter exponi: vel, ut jubeantur mulieres ornare se verecundia et castitate, quod ea vera sint illius sexus ornamenta, quomodo Latini exponunt; vel, ut habitu decenti corpus suum ornent, cum verecundia et castitate, id est verecunde et caste, non procaciter, aut impudice, qui videtur esse commentarius Graecorum, probabilitatem accipiens ex praepositione cum. Atque eum sensum etiam Syriacus textus expressit. Notandum praeterea Graece non legi ornantes, sed ornare semetipsas; ut infinitivus regatur a verbo volo, quod ex superiori sententia supplendum erit etiam hoc loco. Videtur enim hujusmodi esse constructio: Similiter et mulieres orare volo in habitu decenti; volo, inquam, eas cum verecundia et pudicitia ornare semetipsas.
Non in tortis crinibus, aut auro, aut margaritis vel veste pretiosa. In tortis crinibus, Graece iv TiAsyjuiaoiv, id est in implicaturis, ut vertit Theophylacti interpres; quod licet de tortis capillis plerique interpretentur, quos uno nomine cincinnos Latini vocant; intelligi tamen etiam potest de reticulis capillitio circumpositis, quibus ornatus causa mulieres nti solent. Prior sensus convenit cum 1 Pet. 3. vers. 3. In summa, docet Apostolus, mulieres Christianas moderato cultu corporis debere esse contentas; luxum autcra et sumptuosam superfluitatem in vestitu illis esse vitandam. Similis est locus 1 Petr. 3. Unde colligitur, hoc praeceptum non esse leve nec contemnendum, quod duo Apostolorum principes tam diligenter inculcatum voluerunt. Certe Chrysostomus vehementer hoc muliebre stuiium immodici cultus exaggerat; ut et Gregorius in hom. 6. super Evangelia ad illud Matth. 11. hominem mollibus vestitum, et iterum hom. super illud Lucae 16. et induebatur purpura et bysso, et ante eum Prudentius in Hamartigenia, ita canens: Taedet sacrilegas matrum percurrere curas etc. Ubi et in viros ornandi corporis studiosos invehitur eo gravius, quo minus istiusmodi cura sexum illum decet. Verumtamen non prohibet Apostolus, quin illustriores feminae, prout earum statui convenit, induantur vestitu pretiosiore: id enim decenter ac recte fieri, si modus servetur et vanitas ostentand: se humanis oculis excludatur, admonet exemplum mulieris fortis, de qua Proverb. 31. Byssus et purpura indumentum ejus. Nam eam, ut illustrem mulierem describi, patet ex eo, quod sequitur: Nobilisin portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terrae.
2:10
10. Sed quod decet mulieres, promittentes pietatem per opera bona. Promittentes, id est profitentes, nt Erasmus et alii vertunt Ambrosianum textum secuti. Hujus partis constructio varia est. Quidam Latinorum parenthesi claudunt ea dumtaxat verba quod decet mulieres. Sed obstant Graeca, quae participium promittentes non patiuntur divelli a nomine mulieres. Alii parentheticum faciunt totum illud: quod decet mulieres promittentes pietatem. Quod autem sequitur, per opera bona, referunt ad superiora hoc sensu: Volo mulieres ornare se non in tortis crinibus etc., sed per opera bona, quemadmodum decet mulieres pietatem profitentes, id est mulieres Christianas, quae verum Dei cultum profitentur; nam pietas hoc loco Dei cultus est, Graece ftsoospsia. Alii vero sine parenthesi continuant sermonem, ut sensus sit: Sed ornantes se eo habitu, qui decet mulieres pietatem profitentes, non verbis solis, sed per dpera bona; hoc est rebus ipsis atque operibus. Utramque constructionem et sensum Theophylactus adducit tanquam bonum et probabilem. Priori favet interpres Syrus: tametsi po3terior magis esse videtur ex mente Apostoli; nam si de ornatu bonorum operum loqueretur, diceret sua phrasi, in operibus bonis, sicut dixerat, non in tortis crinibus etc. Adde quod dicendo promittentes seu profitentes, sive, quod ex Graeco etiam verti potest: annuntiantes pietatem per opera bona, locumpraeparatsequentipraecepto; quasi dicat: Mulieri non aliud praedicationis genus convenire, quam ut per bona opera pietatem foris praedicet atque annuntiet. Quod enim ad vocalem attinet praedicationem et doctrinam, sequitur:
2:11
11. Mulier in silentio discat, scilicet in ecclesia, quemadmodum praecipit idem Apostolus 1 Cor. 14. Mulieres in ecclesiis taceant, non enim permittitur eis loqui; repete, in ecclesiis; ne quidem interrogando ut discant. Ideo et hic digcere jubentur cum silentio. Nam ut ibidem ad Cor. dicitur: Turpe est mulieri in ecclesia loqui; sed si quid interrogando discere volunt, domi viros suos interrogent; quod Apostolicum praeceptum plenius eo loco a nobis explicatum est.
Cum omni subjectione. Jubet mulierem discere cum omni subjectione, id est perfectam exhibendo subjectionem, sexui suo congrucnteui, ad quam pertinet, ut in publico virorum coetu, praesertim ecclesiastico, audiat et discat cum silentio. Nam mulier, ratione sui sexus, in statu subjectionis est; quod significavit Apostolus ad Col. dicens, sed subditas esse, sicut et lex dicit nimirum Genes. 3. Sub viri potestate eris.
2:12
12. Docere autem mulieri non permitto. Quidam ita supplent: docere virum mulieri non permitto, propter illud (juod sequitur, neque dominari in virum. Sed verisimilius est, supplendum esse, in ecclesia; sicut in parte praecedenti: nam de conventibus publicis agit Apostolus. Piohibet ergo, ne mulier in ecclesia doceat, seu viros, seu feminas: nam absolutum praeceptum est, quod modo citabamus: Mulieres in ecclesiis taceant. Sicut autem domi viros suos interrogare permittuntur, ita et liberos suos ac familiam docere non prohibentur. Ex hac Apostoli doctrina liquet, mulierem non posse esse caput ecclesiae, ne particularis quidem, nam praefecti ecclesiastici praecipuum munus est, publice docere plebem. Liquet etiam, docendi munus non pertinere ad omnes eos, qui Spiritu sancto aguntur. Quis enim negaverit, aliquas osse mulieres, quae regantur ductu Spiritus sancti?
Neque dominari in virum. Graecum verbum au^svxsTv significat auctoritatem habere et exercere in aliquem: itaque alii verterunt, neque auctoritatem usurpare in virum, id est maritum suum. Sensus et connexio hujusmodi est: Docere mulieri in ecclesia omnino non permitto; privatim autem ut domesticos doceat, atque in iis etiam virum suum, si melius eo fuerit instituta in fide, non prohibeo, sic tamen, ut hac occasione auctoritatem in virum suum nulla ratione sibi vendicet: id enim est contra ordinem a Deo institutum, quando dixit mulieri: Sub viri potestate eris et ipse dominabitur tui. Genes. 3. Recte autem viros institui interdum a feminis extra publicum conventvm, ostenditTheophylactus; quoniam et Priscilla viam Domini diligentius exposuit Apollo, Act. 18. Et vir infidelis sanctificatur per mulierem fidelem. 1 Cor. 7.
Sed esse in silentio, videlicet in ecclesia. Est enim repetitio et inculcatio ejus, quod jam dixerat: mulier in silentio discat cum omni subjectione. De mulierum intolerabili in ecclesia loquacitate legat, qui volet, Chrysostomum. Vitium hoc Apostolorum tempore natum ex eo videtur, quod juxta vaticinium Joelis, citatum a B. Petro Actor. 2., etiam mulieres non paucae praeditae essent dono prophetiae et interpretationis scripturarum; in quibus et quatuor illae virgines filiae Philippi diaconi, prophetantes, ut habetur Actor. 21. Quum igitur hujusmodi dono quaedam illarum inordinate uterentur, loquentes in ecclesia, atque harum exemplum etiam ad alias dimanaret: cohibendae erant auctoritate Apostolica. Quod quidem Paulus facit et hoc loco et 1 Cor. 14.
2:13
1 3. Adam enim primus formatus est, deinde Heva. Viro auctoritatem in mulierem competere, non contra, dupliciter ex Scriptura probat. Primum ex ordine creationis, quem eis scriptura tribuit: nam vir prior a Deo formatus est, deinde mulier, ut habet historia Genes. 2. Non enim sine ratione est, quod Deus primos parentes non simul tempore creaverit, sed virum ante mulierem. Nec ea ratio potest adferri, quod sicut bestiae creatae sunt ante hominem, quia propter hominem, ita et vir ante mulierem, quin propter eam: constat enim ex eadem Genesis historia, quod non vir propter mulierem, sed mulier propter virum facta sit, Apostolo etiam attestante 1 Cor. 11. Ratio igitur haec est, ut per illud significetur, in humano genere viros praeesse debere feminis, non contra.
2:14
14. EtAdam non est seductus. Graece, deceptus; tametsi seducere pro decipere tritum est apud ecclesiasticos scriptores Latinos. Mulier autem seducta in praevaricatione fuit. Graece: Mulier autem decepta, in transgressione facta est, pro quo Ambrosianus: Mulier autem seducta facta est in praevaricationem. Alii clarius ita reddunt: Sed mulier decepta, obnoxia facta est transgressioni. Id est: Mulier, nimirum Eva, quum decepta esset a serpente, transgressa est praeceptum Dei. Igitur in nostra versione verbum fuit, quod Graece est yiyovs, non est referendum ad participium seducta, velut unum cum eo verbum constituens, sicut in membro praecedenti, est seductus, Graece 7jrcaTTq{b], sed ad partem proximam, in praevaricatione. Hoc alterum est pro viri primatu argumentum, ex vigore mentis ac rationis sumptum, quo vir mulierem antecellit. Id enim probat testimonio scripturae Genes. 3., quae Adam non fuisse seductum, mulierem autem a serpente seductam Dei praeceptum violasse, satis per hoc significat, quod mulier interrogata, quare hoc fecisset, responderit: Serpens decepit me et comedi: vir autem nil tale, sed dixerit: mulier, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno et comedi. Facile autem seduci ac decipi signum est levitatis animi atque infirmitatis judicii. Quod vero de prima muliere scriptum legitur, id in universo sexu locum habet; in quem levitas et imbecillitas mentis, contagio quodam a prima parente, pervasit; uti Graeci interpretes explicant. Porro difncultatem habet hic locus, quomodo dicat Apostolus, Adam non fuisse seductum; cum ex ipsa Genes. scriptura prorsus appareat non Evam solam, sed et virum credidisse mendacio serpentis, quo dixerat: Nequaquam moriemini. Et iterum: In quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri et eritis sicut Dii scientes bonum et malum. Nisi enim credidisset, non ei cum ironica exprobratione dictum e Deo fuisset: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum. Accedit sanctorum Patrum auctoritas, qui pene omnes tradunt, Adamum verbis serpentis fidem habuisse, et ab eo deceptum atque seductum fuisse: quorum testimonia quia citavimus in 2. sent. dist. 22., iis commemorandls hic supersedemus. Ad hanc dubitationem a Joanne Hesselio in comment. hujus loci, et a Benedicto Pererio lib. 6. super Genes^ et a Bellarmino lib. 3. de amiss. grat. cap. 7. multae adferuntur responsiones, quae quoniam et a nobis in dictam distinct. commentantibus adductae sunt, breviter hic eas repetemus, ostensuri, quomodo praesens Apostoli locus intelligi possit, ut non sit contrarius ei, quod Moses scripsit. Unus igitur sensus est: Adam non est prior seductus, sed mulier. Sic enim nonnttlli sententiam supplent ex parte praecedenti: Adam prior formatus est, deinde Eva. Sed quid mirum, si prior tentata, prior fuit seducta? Alius sensus: Adam non est seductus ex colloquio serpentis, sicut mulier, nam cum sola muliere serpens locutus est. Sed fuit tamen seductus a muliere, ut fatentur auctores hujus sensus. Tertius sensus: Adam non legitur seductus, sed mulier. In reticentia autem Scripturae mysterium interdum subesse, probat illud Hebr. 7., ubi Melchisedec dicitur sine patre, sine matre, sine genealogia etc. At hinc non apte concluditur, virum magis polJere judicio. Quartas: Adam non fuit seductus in praevaricationem, id est, non ita seductus, ut mulieripraevaricationis auctoresset: quomodo mulierseducta viro fuit auctorpraevaricandi. Sed hunc non esse sensum verborum Apostoli, patet ex paulo ante dictis. Quintus: Adam non peccavit seductus, mulier autem peccavit seducta, hoc est, viro non fuit persuasum, Deum non praecepisse ne comederet de ligno; mulieri autem id persuasum fuit a serpente, ut ad quam notitia praecepti non nisi per virum pervenisset. Sed nec mulieri id fuit persuasum. Nam serpentis interrogatio praesupponebat Dei praeceptum: Cur praecepit etc. Sextus: Proprie et formaliter loquendo, Adam non fuit deceptus, sed mulier: nam proprie nemo decipitur, nisi a decipiente, id est ab eo, qui proprie ct formaliter decipit; quod non facit, nisi qui fallendi animo falsum ei persuadet: - sicut non mentitur, nisi qui falsum vult significare. Hoc modo serpens mulierem decepit: mulier autem etsi falsum viro persuasit, hoc fecit decepta, non decipiens, quia non fecit animo fallendi, putabat enim verum esse quod suadebat. Unde mulier quidem in excusationem sui dixit: Serpens decepit me, vir autem non ait: mulier decepit me, sed mulier dedit mihi. Porro neque serpens proprie decepit virum, saltem immediate: quia nullum viro suasionem adhibuit, sed solunr mulieri. Sic ait 2 Cor. 11. Serpens Evam seduxit astutia sua. Sensus hic postremus et simplicissimus est, et Scripturae Genesis consentaneus et Apostoli scopo maxime accommodatus. Quod enim a serpente immediate vir non est deceptus, sed mulier; utique valet ad ostendendum mulierem judicio ac vigore mentis minus pollere, quam virum; et proinde viri imperio ac gubernationi subjectam esse oportere. Reliqui sensus cur minus conveniant, lector ex his, quae ad singulos annotavimus, jam intelligit. Verum objiciet aliquis, parum referre, quod non immediate a serpente vir deceptus fuerit, quandoquidem deceptus est saltem mediate. Viro enim per mulierem persuasit et persuadere cupiebat serpens, quod edentes ex illo ligno non morerentur. Respondeo, propterea diabolum non accessisse ad virum, quod sciret, eum, ratione sui sexus, deceptioni minus obnoxium esse quam mulierem. Itaque callide partem tentavit infirmiorem. Hoc ipsum igitur, quod ad eum tentandum non accessit, argumento est, virum ratione et judicio plus valere. Additio B. P. Censoris. Fortasse et hoc responderi potest, Evam fuisse deceptam eo usque, ut crederet se non peccaturam, si ederet: Adamum vero hunc errorem non habuisse, credidisse tamen peccatum facile illud condonandum. Ita vero credidisse, eo quod divinae severitatis nullam experientiam haberet. Ex B. Augustini L. 14. de civit. cap. 11. Sed neque Bac falsa persuasione deceptus fuit Adam, Deum ex invidia illud interdictum posuisse, quam persuasionem ex verbis diaboli hausisse Evam, superbia vitiatam, S. Augustinus sentit de Genes. ad lit. lib. 11. cap. 30. et eum secutus B. Thomas 2. sec. q. 163. art. 4.
2:15
15. Salvabitur autem per filiorum generationem. Quamvis, inquit, mulieri non sit permittendum, ut in Ecclesia doceat; non tamen ei deest, quod agat, et per quod salva fiat: salvabitur enim per filiorum generationem, id est, liberorum ex se genitorum educationem. Sic enim inferius exponit, de vidua eligenda loquens cap. 5. Si filios educavit. Nec secus interpretandum, quod ibidem juniores viduas vult filios procreare; haec enim dicuntur eo schemate sermonis, quo ex priori posterius intelligitur. Quam vero liberorum eductionem dicat, exoonit verbis sequentibus:
Si permanserint in fide et dilectione et sanctificatione, cum sobrietate. In quibusdam exemplaribus legitur permanserit, singulari numero, sed Graeca constanter habent pluralem numerum. Consentiunt et Latinorum probatissimi codices, suffragantibus itidem Ambrosiani atque Pelagii commentariis, nec non Hieronymus in lib. contra Jovin., ubi locum hunc exponit. Eadem Syriacae versionis lectio est. Nec vero tam proclivis est numeri mutatio in Graecis vocabulis atque in Latinis, ut satis liqueat, eam germanam esse lectionem, quae numerum habet pluralem. Quod etsi ita sit, nonnulli tamen hanc partem ad mulieres referimt, numero mutato ad hunc modum: Si ipsae mulieres permanserint in fide etc. Dicunt enim, mulieris nomen in parte praecedenti vim collectivi habere, quia in universum de sexu sermo erat, ideoque illud hic ab Apostolo resolvi in numerum pluralem. Quae expositio etiam apud Pelagium est. Hi moventur ea ratione, quod inepte et falso dicatur, mulierem salvari non posse, nisi filii in fide permanserint, quum ex perseverantia filiorum salus parentum nequaquam pendeat. Adde, quod nec in Graeco aliud nomen praecedit, ad quod referri posse videatur verbum permanserint. Non enim illic legitur expressis vocabulis: filiorum generationem, sed unum compositum nomen xsxvoyovtac, quasi dicat: proligenituram. Verum haec nihil obstant, quo minus plurale verbum permanserint ad filios referatur, quod sine scrupulo faciunt Graeci et Latini interpretes fere omnes. Pro qua constructione etiam Hieronymus contra Jovin. certat. Nam quod ad Graecam lectionem attinet, plurale filiorum latenter includitur in composito nomine Tsxvoyovta, id est filiorum generatio. Dicit ergo Apostolus, mulierem salvatum iri per honestam et sanctam liberorum, quos ex viro susceperit, educationem, quae nimirum significatur verbis subsequentibus: Si filii permanserint in fide Christiana et dilectione fraterna ct sanctificatione, id est munditia, quae libidinum corruptelis opponitur, ut 1 Thess. 4. et alibi. Nam et 1 Cor. 7. conjugi fideli dicitur: Alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem sancti sunt. Pro sobrietate, quam postremam adjicit, rursus in Graeco est aojcppoouvir), de cujus vocabnli significatione dictum est supra. Hieronymus loco memorato pudicitiam mavult quam sobrietatem, atque ita legit Ambrosianus, quos secuti Erasmus et Hentenius castitatem verterunt. Theophylactus honestatem seu temperantiam in genere videtur intelligere, cujus partes praecipuae sunt castitas et sobrietas. Atque ea acceptio mihi magis probatur, hoc sane loco. Nam castitas seu pudicitia satis significantur vocabulo sanctificationis, prout illud jam exposuimus. Jam quaeritur: Quid si filii in his virtutibus non permanserint, propterea mater salva non erit? Primum respondeo Graeca non habere permanserint, sed manserint, quod intelligi potest de eo tempore, quo liberi sunt sub cura et educatione matris. Quo quidem tempore, si non recte se geranfc, in parentes culpa conferri solet. Unde et sequenti cap. Episcopum requirit suae domui bene praepositum, filios habentem subditos cum omni castitate. Deinde respicitur ad intentionem et curam matris; ut sensus sit: eam salvam fore perfiliorum educationem, qua studiose egerit, ut filii in fide et sancta conversatione permanerent. Iterum quaerunt: Si mulier improba fuerit, nunquid salvabitur per rectam filiorum educationem? Respondeo, vix fieri, ut improba mulier probe filios educet, et ut fiat, sensum Apostoli esse, quod parentibus non satis sit ad salutem, si ipsi juste et integre conversentur, nisi et filios sancte instituant, eosque secum, ■eu quantum in ipsis est, ad salutem perducant. Tertio quaeritur, quomodo ex hac Apostoli doctrina non sit consequens, omnibus foeminis consulendum esse matrimonium, ut secundum Apostolum per filiorum generationem salvae fiant? Abutuntur enim hoc loco Sectarii ad extollendam plus aequo matrimonii dignitatem et ad deprimendum studium virginitatis, adeo ut quidam eorum scripserit, hanc Apostoli concionem complecti universam doctrinam de salute mulierum. Quasi videlicet immemor sit Apostolus, quale de virginibus consilium aliquando dederit, scribens ad Cor. 1 epist. 7., nec cogitet se paulo post scripturum in hac Epistola de quibusdam mulierculis, quod damnationem habeant eo, quod piimam fidem irritam fecerint. Illis igitur responsum sit, Apostolum dicentem: Salvabitur autemper filiorum generationem, loqui de muliere conjugata, quales pleraeque erant, ac docere, quod opus, quodve ofiicium ejus sit, per quod salva fiat; non tamen aut praecipere aut hortari, ut omnes liberis gignendis operam dent, quo possint per Christianam eorum educationemsalvari, sed virginibus sua singularia, per virtutes heroicas, praemia reservat, de quibus hic non erat agendi locus. Interim adversus haereticos obiternota, Apostolum non fuisse dicturum, quod mulier salvabitur per filiorum generationem sive educationem, si salus esset, quod illi volunt, ex sola fide et non etiam ex operibus. Non est praetereuudus hoc loco Cajetani commentarius, quem accepit ex Fabro Stapulensi. Hi verbum permanserint referunt ad mulierem simul et virum, hoc modo: Salvabitur per filiorum generationem, si permanserint, id est si ipsa cum viro suo permanserit in fide et dilectione etc. Sensus hic plus habere videtur probabilitatis quam primus; tametsi secundum, quo plurale verbum ad filios refertur, maxime probamus.
2:1
CALVINO (CALVINUS, CAUVIN, CHAUVIN, CALVIN JEAN)
… Con ciò C. va contro alla soave dottrina rivelata da Dio ed insegnata dalla Chiesa Cattolica che Dio vuole la salvezza di tutti gli uomini, anche dopo il peccato originale, avendo dato il suo Figliuolo diletto a salvezza di tutti (cf. Io. 3, 16; II Cor. 5, 15; I Tim. 2, 1-6), e che si raccoglierà quel che si è seminato, sicché colui che semina nella sua carne, dalla carne mietterà corruzione, chi semina nello spirito, dallo spirito mietterà vita eterna …
… Questa infatti è cosa buona e accetta al Salvatore nostro Dio, il quale vuole che tutti gli uomini si salvino e giungano alla cognizione della verità » (I Tim. 2, 1-5). La preghiera dei fedeli è utile non soltanto ai vivi, ma giova pure ai morti: perciò l'Apostolo, riconoscente per i benefici ricevuti dal defunto Onesiforo, cristiano d'Efeso, per …
… intercederà per Abimelec; Ex. 32, 11-14; Num. 14, 13-20: Mosè intercede per il popolo; I Sam. 7, 8 sg.; Samuele; Job. 42, 8: Giobbe), sia del Nuovo (ad es., la forma plurale nelle domande del Pater; Act. 7, 60; 12, 5; Rom. 15, 30; Eph. 1, 15; 6, 8-20; I Tim. 2, 1-4; Iac. 5, 16-18), nonché dai documenti della tradizione ecclesiastica sulla prassi dei fedeli, sia privata, sia liturgica, ad es., l'ammonimento della Didachè, 1, 3: «Pregate per i …
… Secondo l'esempio di s. Paolo, a Troade alla Cena eucaristica si premette la predicazione (Act. 20, 7-11); nelle Lettere Apostoliche si presuppone la lettura nelle assemblee (Col. 4, 16; II Pt. 3, 16); s. Paolo (I Tim. 2, 1-3) accenna a «suppliche, orazioni, voti, ringraziamenti per tutti gli uomini», elementi che ricorrono poi nell'orazione dei fedeli. …
… I: PG 44, 1125). S. Paolo enumera diversi modi di o.: petizioni δεύσεις; lodi προσθυμεί; deprecazioni ἐντεύξεις; rendimenti di grazie εὐχαρισνίαι (I Tim. 2, 1). Nella S. Scrittura si parla ordinariamente dell'o. impetratoria o di petizione (Ps. 4, 2; 16, 1; 38, 13), che Dio esaudisce (Mt. 7, 7; Lc. 11, 5-13; Io. 16, 24). S. Giovanni Damasceno …
… La comunità dovrà, tuttavia, conoscere il contenuto di queste lettere dalla voce di coloro per mezzo dei quali Paolo esercita la sua superiore autorità di Apostolo (I Tim. 2, 1 sg.; 4, 12; 6, 3 sg. 21; Tit. 2, 1 sg.; 3, 15; II Tim. 4, 22).
(I Tim. 2, 1) distingue 4 forme o modalità di p.: « oratio, postulatio, obsecratio, gratiarum actio ».
2:2
… Egli invita i suoi lettori a rispettare la legge dello Stato; ma anche in questo campo addita un'autorità superiore, Dio, cui tutto deve essere subordinato, compresa ogni dignità umana (cf. Rom. 13, 1-7; I Tim. 2, 2; Tit. 3, 1).
2:3
La distribuzione della G. dipende dalla libera volontà di Dio; ma volendo egli la salvezza di tutti (I Tim. 2, 3-6), a tutti concede almeno la G. sufficiente a salvarsi. È dottrina di fede che Dio dà la G. ad evitare il male e a fare il bene ai fedeli in stato di santificazione (cf. 1ª prop. di …
2:4
AGOSTINO AURELIO, VESCOVO DI IPPONA, SANTO
… (Contra Iulian., VI, 4, n. 8; cf. Opus imperf., II, 175; In ps. 95, n. 15). Anche per Giuda fu versato il sangue divino (In ps. 68, n. 11). Tra le molte spiegazioni che dà A. del passo di s. Paolo: «Dio vuole che tutti gli uomini siano salvi» (I Tim. 2, 4), c'è anche questa, mai ritrattata, che lo vuole condizionatamente alla loro libera accettazione (De spiritu et littera, 33, n. 58); le altre interpretazioni, che restringono ad …
… La volontà di Dio è che tutti gli uomini siano salvi ed arrivino alla conoscenza della verità (I Tim. 2, 4). Più nessuna distinzione tra l'ebreo e il pagano; lo stesso Cristo è il Signore di tutti, liberale verso tutti quelli che l'invocano (Rom. 10, 12).
… In concreto, poi, nasce dall'accostamento di due verità indubitabili, che sono da una parte, nell'ordine d'intenzione, il disegno amorevole di Dio, che vuole salvi tutti gli uomini (I Tim. 2, 4); e, dall'altra, nell'ordine di esecuzione, la necessità assoluta della fede, «inizio della salvezza umana, fondamento e radice d'ogni giustificazione» (Denz-U, 801).
I. L'INSEGNAMENTO DELLA RIVELAZIONE. - Il Vangelo è la buona novella della Redenzione che deve essere annunziata a tutti (Mt. 28, 19). S. Paolo afferma chiaramente: « Dio vuole che tutti gli uomini si salvino e giungano al conoscimento della verità » (I Tim. 2, 4). Secondo l'insegnamento del Vecchio e del Nuovo Testamento, Dio, Sapienza e Bontà infinita, non comanda l'impossibile e pertanto rende realmente possibile a tutti l'osservanza dei suoi precetti. …
S. Agostino, prima del 418, ritenne che Cristo è morto per tutti (De catech. radibus, n. 52; In Io. tr., 12, 12) e spiegò universalisticamente il testo I Tim. 2, 4 (De spir. et littera, n. 58). Nelle opere posteriori restrinse la portata del testo a quelli che si salvano (Epist., 194, 6: 217, 19: C. Julianum, IV, 24, 44: De praed. …
2:5
… poneva Cristo a capo dell'umanità; il Figlio di Dio fatto uomo diventava di necessità assoluta «il Primogenito di tutta la creazione» (Col. 1, 15), la ricapitolazione delle cose celesti e terrestri» (Eph. 1, 10), «il Mediatore fra Dio e gli uomini» (I Tim. 2, 5). Il Verbo eterno, «nel quale era la vita» (Io. 1, 4), assunse la nostra natura nell'unità della sua Persona divina e la colmò di quella Grazia, partecipazione della vita divina, che …
II. ERRORI E OPINIONI. - I protestanti antichi e recenti negano qualsiasi cooperazione della Vergine S.ma all'opera della Redenzione, e rigettano perciò il titolo di C. Secondo essi Maria non sarebbe stata che un canale attraverso cui è passato Gesù unico nostro Mediatore (I Tim. 2, 5) per giungere fino a noi (cf. Zöckler, Maria, in Realencyklopädie für protestantische Theologie und Kirche, XII, pp. 309-36). Tutti i cattolici invece ammettono una vera cooperazione; …
… persona del Verbo, non solo ha presso Dio un potere d'i. d'infinita estensione ed efficacia, perché ha meritato ogni grazia in rigore di stretta giustizia, ma è bensì in senso proprio unico mediatore tra Dio e gli uomini e unica via che conduce al Padre (I Tim. 2, 5; Io. 14, 6; Mt. 11, 27; Rom. 5, 1; 12, 24; Hebr. 10, 19-25; Act. 4, 12), onde qualsiasi altra i. presso Dio per gli uomini, dopo il peccato originale, va intesa come subordinata e …
Uno solo, secondo s. Paolo, è il mediatore fra Dio e gli uomini, Cristo (I Tim. 2, 5): « Poiché uno solo è Dio, uno solo è anche il Mediatore fra Dio e gli uomini, l'uomo Cristo Gesù ». Così insegna con i Padri il Magistero della Chiesa (cf. Conc. …
… Anima di tutti questi avvenimenti meravigliosi è il Cristo, unico ed eterno sacerdote che regola le relazioni fra Dio e l'umanità (cf. Hebr. 2, 17; 4, 14; 5, 5 ecc.): egli è il solo mediatore (I Tim. 2, 5).
… Perciò la Chiesa canta nel suo Credo: Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis et incarnatus est. Cristo nasce mediatore per la pacificazione dell'uomo con Dio, come afferma s. Paolo (I Tim. 2,5): «Uno solo è Dio
… Il magistero della Chiesa adotta la dottrina di s. Cirillo Alessandrino, che nell'anatematismo mette in rapporto la mediazione con il sacerdozio e attribuisce l'una e l'altro al Verbo secondo la natura umana, richiamando la divina Rivelazione: «Mediator homo Christus Jesus (I Tim. 2, 5) Pontificem et Apostolum confessionis nostro factum esse Christum divina Scriptura commemorat...». …
2:6
… Testamenti, qui pro multis effunditur in remissionem peccatorum »: Mt. 26, 28), poiché nello stile biblico queste due espressioni, anche separatamente prese (per la traditio corporis cf. Is. 53, 12; Mt. 20, 28; Rom. 8, 32; Gal. 1, 4; 2, 20; Eph. 5, 25; I Tim. 2, 6; Tit. 2, 14; Hebr. 10, 10; per l'effusio sanguinis cf. Rom. 3, 25; 5, 9; Eph. 1, 7; I Cor. 14, 20; Hebr. 9, 7; I Pt. 1, 19; I Io. 1, 7) indicano sempre un'immolazione sacrificale. …
… Egli è la R. (ἀπολύτρωσις), il riscatto (ἀντίλυτρον), il propiziatorio (Ὀσπήριον), offerta e vittima (προσφορά καὶ θυσία) analizzata al Padre per la nostra riconciliazione (Rom. 3, 24; I Tim. 2, 6; Rom. 3, 25; Eph. 5, 2). L'opera di Cristo nostro mediatore e redentore non poteva essere descritta più vivacemente. …
… La concezione di Gesù intorno al suo regno messianico è universalistica: comandò agli Apostoli di predicare il Vangelo a tutte le genti (Mt. 28, 18); egli è la luce, che illumina ogni uomo (Io. 1, 9); è morto per tutti (I Io. 2, 1-2, cf. 4, 10; I Tim. 2, 6; Hebr. 2, 9; II Cor. 5, 14-15; Rom. 5, 15-19).
2:8
Assai ricca è la documentazione letteraria: s. Paolo (I Tim. 2, 8 sg.); s. Clemente (I ad Corinthios, 29); s. Giustino (Apol., 90); Minucio Felice (Octavius, 29); Tertulliano (De oratione, 14, 17; De Baptismo, 20); Origene (De oratione, 31: …
2:13
… aggiungono altri motivi, come: 1) perché l'uomo fosse principio di tutto il genere umano e appartisse l'unità di origine e della specie (Mt. 19, 4; Act. 17, 26; cf. Gen. 3, 20; 5, 1-2); 2) perché risultasse la dignità e autorità dell'uomo (I Cor. 11, 7-9; I Tim. 2, 13-14); 3) perché figurasse l'unione di Cristo e della Chiesa (Eph. 5, 23-32; Io. 19, 34).
2:14
… « tutti sono sotto il peccato » « tutto il mondo è debitore di pena a Dio » (Rom. 3, 9, 19). In questo suo « regno » (Lc. 11, 15), fin dal primo peccato, l'originale, Satana fa dilagare il peccato, e la morte che ne consegue, su tutti (Rom. 5, 12-14; I Tim. 2, 14), e l'umanità soggiace al suo malefico influsso; vi ha « fortezze e alture levantesi contro la conoscenza di Dio » (II Cor. 10, 4-5); l'intero mondo giace nel maligno (ἐν τῷ τὸνγῷ …
2:15
a) il dovere del reciproco amore (cf. Eph. 5, 25, 28; Col. 3, 19; I Tim. 2, 15); dovere grave, che impone di amare il c. più dei genitori e dei figli;
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.