He proueth the Resurrection of the dead by the Resurrection of Christ, and vvith many other arguments: and 3• ansvvereth also obiections made against it. 49 And then exhorteth in respect of it, vnto good life.
1Now I make known unto you, brethren, the gospel which I preached to you, which also you have received and wherein you stand.Or io vi dichiaro, o fratelli, il Vangelo, che vi annunziai, il quale voi pur riceveste, ed in cui voi state saldi,AND I do you to vnderstand, brethren, the Gospel vvhich I preached to you, which also you receiued, in the vvhich also you stand,Notum autem vobis facio, fratres, Evangelium, quod prædicavi vobis, quod et accepistis, in quo et statis, 2By which also you are saved, if you hold fast after what manner I preached unto you, unless you have believed in vain.Per cui siete anche salvati: se lo ritenete in quella guisa, che io vi predicai, eccettochè indarno abbiate creduto.by the vvhich also you are saued, after vvhat maner I preached vnto you if you keepe it, vnlesse you haue beleeued in vaine.per quod et salvamini: qua ratione prædicaverim vobis, si tenetis, nisi frustra credidistis. 3For I delivered unto you first of all, which I also received: how that Christ died for our sins, according to the scriptures:Imperocché io vi ho insegnato in primo luogo quello, che io pur apparai: che Cristo morì pe' nostri peccati secondo le scritture:For I deliuered vnto you first of al vvhich I also receiued: that Christ died for our sinnes according to the Scriptures:Tradidi enim vobis in primis quod et accepi: quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas: 4And that he was buried: and that he rose again the third day, according to the scriptures:E che fu sepolto, e che risuscitò il terzo di secondo le scritture:and that he vvas buried, and that he rose againe the third day, according to the scriptures:et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas: 5And that he was seen by Cephas, and after that by the eleven.E che fu veduto da Cefa, e di poi dagli undici:and that he vvas seen of Cephas: and after that of the eleuen.et quia visus est Cephæ, et post hoc undecim: 6Then was he seen by more than five hundred brethren at once: of whom many remain until this present, and some are fallen asleep.E di poi fu veduto da sopra cinquecento fratelli in una volta: de' quali i più vivon fino al di d'oggi, alcuni poi sono morti:Then vvas he seen of moe thē fiue hundred brethren together: of vvhich many remaine vntil this present, & some are a sleepe.deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul: ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt: 7After that, he was seen by James: then by all the apostles.E poi fu veduto da Giacomo, e poi da tutti gli Apostoli:Moreouer he vvas seen of Iames, then of al the Apostles.deinde visus est Jacobo, deinde Apostolis omnibus:
8And last of all, he was seen also by me, as by one born out of due time.Per ultimo poi di tutti come da un aborto fu veduto anche da me.And last of al, as it vvere of an abortiue he vvas seen also of me.novissime autem omnium tamquam abortivo, visus est et mihi. 9For I am the least of the apostles, who am not worthy to be called an apostle, because I persecuted the church of God.Imperocché io sono il minimo degli Apostoli, che non son degno di esser chiamato Apostolo, perché ho perseguitato la Chiesa di Dio.For I am the least of the Apostles, vvho am not worthy to be called an Apostle, because I persesecuted the Church of God.Ego enim sum minimus Apostolorum, qui non sum dignus vocari Apostolus, quoniam persecutus sum ecclesiam Dei. 10But by the grace of God, I am what I am. And his grace in me hath not been void: but I have laboured more abundantly than all they. Yet not I, but the grace of God with me:Ma per la grazia del Signore son quello, che sono, e la grazia di lui, che è in me, non è stata infruttifera, ma ho travagliato più di tutti loro: non io però, ma la grazia di Dio, che è con me;But by the grace of God I am that vvhich I am: & his grace in me hath not been void, but I haue laboured more aboundantly then al they: yet not I, but the grace of God vvith me.Gratia autem Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi: non ego autem, sed gratia Dei mecum: 11For whether I or they, so we preach: and so you have believed.Ed io adunque, e quegli, così predichiamo, e così avete creduto.For vvhether I, or they, so vve preach, and so you haue beleeued.sive enim ego, sive illi: sic prædicamus, et sic credidistis. 12Now if Christ be preached, that he arose again from the dead, how do some among you say that there is no resurrection of the dead?Che se si predica Cristo come risuscitato da morte, come mai dicono alcuni tra voi, che non havvi risurrezione de' morti?But if Christ be preached that he is risen againe from the dead: hovv doe certaine among you say, that there is no resurrection of the dead?Si autem Christus prædicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis, quoniam resurrectio mortuorum non est ? 13But if there be no resurrection of the dead, then Christ is not risen again.Che se non v'ha risurrezione de' morti: neppur Cristo è risuscitato.And if there be no resurrection of the dead, neither is Christ risen againe.Si autem resurrectio mortuorum non est: neque Christus resurrexit. 14And if Christ be not risen again, then is our preaching vain: and your faith is also vain.Se poi Cristo non è risuscitato, vana è adunque la nostra predicazione, vana è ancora la vostra fede:And if Christ be not risen againe, then vaine is our preaching, vaine also is your faith.Si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo prædicatio nostra, inanis est et fides vestra:
15Yea, and we are found false witnesses of God: because we have given testimony against God, that he hath raised up Christ, whom he hath not raised up, if the dead rise not again.Siamo anche scoperti testimonj falsi di Dio: dappoiché abbiam renduto testimonianza a Dio dell'aver lui risuscitato Cristo, cui non ha risuscitato, se i morti non risorgono.and vve are found also false witnesses of God: because vve haue giuen testimonie against God, that he hath raised vp Christ, vvhom he hath not raised vp, if the dead rise not againe.invenimur autem et falsi testes Dei: quoniam testimonium diximus adversus Deum quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt. 16For if the dead rise not again, neither is Christ risen again.Imperocché se non risorgono i morti, neppur Cristo è risuscitato.For if the dead rise not againe, neither is Christ risen againe.Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. 17And if Christ be not risen again, your faith is vain: for you are yet in your sins.Che se Cristo non è risorto, è vana la vostra fede, conciossiachè siete tuttora ne' vostri peccati.And if Christ be not risen againe, vaine is your faith, for yet you are in your sinnes.Quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra: adhuc enim estis in peccatis vestris. 18Then they also that are fallen asleep in Christ are perished.Per la qual cosa anche quegli, che in Cristo si addormentarono, sono periti.Then they also that are a sleepe in Christ, are perished.Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. 19If in this life only we have hope in Christ, we are of all men most miserable.Se per questa vita solamente speriamo in Cristo siamo i più miserabili di tutti gli uomini.If in this life onely vve be hoping in Christ, vve are more miserable then al men.Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. 20But now Christ is risen from the dead, the firstfruits of them that sleep:Ora però Cristo è risuscitato da morte primizia de' dormienti:But novv Christ is risen againe from the dead, the first fruites of them that sleepe:Nunc autem Christus resurrexit a mortuis primitiæ dormientium, 21For by a man came death: and by a man the resurrection of the dead.Dappoiché da un uomo la morte, e da un uomo la risurrezione da morte.for by a man death: and by a man the resurrection of the dead.quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. 22And as in Adam all die, so also in Christ all shall be made alive.E siccome in Adamo tutti muojono, così pure tutti in Cristo saranno vivificati.And as in Adam al die, so also in Christ al shal be made aliue.Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur.
23But every one in his own order: the firstfruits, Christ: then they that are of Christ, who have believed in his coming.Ciascheduno però a suo luogo, Cristo primizia: di poi quegli, che sono di Cristo, i quali nella venuta di lui hanno creduto.But euery one in his ovvne order: the first fruites Christ, then they that are of Christ, that beleeued in his comming.Unusquisque autem in suo ordine, primitiæ Christus: deinde ii qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt. 24Afterwards the end: when he shall have delivered up the kingdom to God and the Father: when he shall have brought to nought all principality and power and virtue.Di poi la fine; quando avrà rimesso il regno a Dio, e al Padre, quando avrà abolito ogni principato, e ogni podestà, e virtù.Then the ende, vvhen he shal haue deliuered the kingdom to God and the Father, vvhen he shal haue abolished al principalitie and authoritie and povver.Deinde finis: cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem. 25For he must reign, until he hath put all his enemies under his feet.Or è necessario, che egli regni, sino a tanto che (Dio) gli abbia posti sotto dei piedi tutti i nimici.And he must reigne, Vntil he put al his enemies vnder his feete.Oportet autem illum regnare donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus. 26And the enemy, death, shall be destroyed last: For he hath put all things under his feet. And whereas he saith:L'ultima poi ad esser distrutta sarà la morte nemica: imperocché tutte le cose ha soggettate a' piedi di lui. Or quando dice:And the enemie death shal be destroied last. For he hath subdued al things vnder his feete. And vvhereas he saith,Novissima autem inimica destruetur mors: omnia enim subjecit pedibus ejus. Cum autem dicat: 27All things are put under him; undoubtedly, he is excepted, who put all things under him.Tutte le cose sono soggette a lui: senza dubbio si eccettua colui, che ha soggettate a lui tutte le cose.Al things are subdued to him: Vndoubtedly, except him that subdued al things vnto him.Omnia subjecta sunt ei, sine dubio præter eum qui subjecit ei omnia. 28And when all things shall be subdued unto him, then the Son also himself shall be subject unto him that put all things under him, that God may be all in all.Allorché poi saranno state soggettate a lui tutte le cose: allora anche lo stesso figlio sarà soggetto a lui, che gli ha assoggettata ogni cosa, onde Dio sia il tutto in tutte le cose.And vvhen al things shal be subdued to him: then the Sonne also him self shal be subiect to him that subdued al things vnto him, that God may be al in al.Cum autem subjecta fuerint illi omnia: tunc et ipse Filius subjectus erit ei, qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus.
29Otherwise, what shall they do that are baptized for the dead, if the dead rise not again at all? Why are they then baptized for them?Altrimenti che faranno quegli, i quali si battezzano per li morti, se assolutamente i morti non risorgono? E perché si battezzano per quegli?Otherwise what shal they do that are baptized for the dead, if the dead rise not againe at al?Alioquin quid facient qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgunt ? ut quid et baptizantur pro illis ? 30Why also are we in danger every hour?E noi pure perché ci esponghiamo ogn'ora ai pericoli?vvhy also are they baptized for them? vvhy also are vve in danger euery houre?ut quid et nos periclitamur omni hora ? 31I die daily, I protest by your glory, brethren, which I have in Christ Jesus our Lord.Io muojo ogni giorno, (lo giuro) per la gloria vostra, che è mia in Cristo Gesù Signor nostro.I die daily by your glorie brethren, vvhich I haue in Christ IESVS our Lord.Quotidie morior per vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Jesu Domino nostro. 32If (according to man) I fought with beasts at Ephesus, what doth it profit me, if the dead rise not again? Let us eat and drink, for to morrow we shall die.Se (per parlare da uomo) combattei in Efeso con le bestie, che mi giova, se i morti non risorgono? Mangiamo, e beviamo, che doman si muore.If (according to man) I fought vvith beastes at Ephesus, vvhat doth it profit me, if the dead rise not againe? Let vs eate and drinke, for to morovv vve shal die.Si secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt ? Manducemus, et bibamus, cras enim moriemur. 33Be not seduced: Evil communications corrupt good manners.Non vi lasciate sedurre: i discorsi cattivi corrompono i buoni costumi.Be not seduced, Euil communications corrupt good maners.Nolite seduci: corrumpunt mores bonos colloquia mala. 34Awake, ye just, and sin not. For some have not the knowledge of God. I speak it to your shame.Vegliate, o giusti, e non peccate imperocché certuni ignorano Dio, parlo, perché ne abbiate rossore.Avvake ye iust, and sinne not. for some haue not the knovvledge of God, I speake to your shame.Evigilate justi, et nolite peccare: ignorantiam enim Dei quidam habent, ad reverentiam vobis loquor. 35But some man will say: How do the dead rise again? Or with what manner of body shall they come?Ma dirà taluno: come risuscitano i morti? E con qual corpo ritorneranno?But some man saith, Hovv doe the dead rise againe? and vvith vvhat maner of body shal they come?Sed dicet aliquis: Quomodo resurgunt mortui ? qualive corpore venient ?
36Senseless man, that which thou sowest is not quickened, except it die first.Stolto, quel, che tu semini, non prende vita, se prima non muore.Foole, that vvhich thou sovvest is not quickened, vnlesse it die first.Insipiens, tu quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur: 37And that which thou sowest, thou sowest not the body that shall be: but bare grain, as of wheat, or of some of the rest.E seminando, non semini il corpo, che dee venire, ma un nudo granello, per esempio, di frumento, o di alcun altra cosa.And that vvhich thou sovvest, not the body that shal be, doest thou sovv: but bare graine, to vvit, of vvheate, or of some of the rest.et quod seminas, non corpus, quod futurum est, seminas, sed nudum granum, ut puta tritici, aut alicujus ceterorum. 38But God giveth it a body as he will: and to every seed its proper body.Ma Dio gli da corpo nel modo, che a lui piace: e a ciascun seme il suo proprio corpo.And God giueth it a body as he vvil: and to euery seede his proper body.Deus autem dat illi corpus sicut vult: ut unicuique seminum proprium corpus. 39All flesh is not the same flesh: but one is the flesh of men, another of beasts, another of birds, another of fishes.Non ogni carne (è) la stessa carne: ma altra è la carne degli uomini, altra poi quella delle bestie, altra quella degli uccelli, altra quella de' pesci.Not al flesh, is the same flesh: but one of men, an other of beastes, an other of birdes, an other of fishes.Non omnis caro, eadem caro: sed alia quidem hominum, alia vero pecorum, alia volucrum, alia autem piscium. 40And there are bodies celestial and bodies terrestrial: but, one is the glory of the celestial, and another of the terrestrial.E (v'ha) de' corpi celesti, e de' corpi terrestri: ma altra la vaghezza de' celesti, e altra de' terrestri,And bodies celestial, and bodies terrestrial: but one glorie of the celestial, and an other of the terrestrial.Et corpora cælestia, et corpora terrestria: sed alia quidem cælestium gloria, alia autem terrestrium. 41One is the glory of the sun, another the glory of the moon, and another the glory of the stars. For star differeth from star in glory.Altra la chiarezza del sole, altra la chiarezza della luna, e altra la chiarezza delle stelle. Imperocché v'ha differenza tra stella, e stella nella chiarezza:One glorie of the sunne, an other glorie of the moone, and an other glorie of the starres. For starre differeth from starre in glorie:Alia claritas solis, alia claritas lunæ, et alia claritas stellarum. Stella enim a stella differt in claritate: 42So also is the resurrection of the dead. It is sown in corruption: it shall rise in incorruption.Così pure la risurrezione de' morti. Si semina (corpo) corruttibile, sorgerà incorruttibile.so also the resurrection of the dead. It is sovven in corruption, it shal rise in incorruptiō.sic et resurrectio mortuorum. Seminatur in corruptione, surget in incorruptione.
43It is sown in dishonour: it shall rise in glory. It is sown in weakness: it shall rise in power.Si semina ignobile, sorgerà glorioso: si semina inerte, sorgerà robusto.It is sovvē in dishonour, it shal rise in glorie. It is sovven in infirmitie, it shal rise in povver.Seminatur in ignobilitate, surget in gloria: seminatur in infirmitate, surget in virtute: 44It is sown a natural body: it shall rise a spiritual body. If there be a natural body, there is also a spiritual body, as it is written:Si semina un corpo animale, sorgerà un corpo spirituale. Se v'ha un corpo animale, v'ha pure un corpo spirituale, come sta scritto.It is sovven a natural body: it shal rise a spiritual body. If there be a natural body, there is also a spiritual,seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. Si est corpus animale, est et spiritale, sicut scriptum est: 45The first man Adam was made into a living soul; the last Adam into a quickening spirit.Il primo uomo Adamo fu fatto anima vivente, l'ultimo Adamo spirito vivificante.as it is vvritten, The first man Adam vvas made into a liuing soul: the last Adam into a quickening spirit.Factus est primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem. 46Yet that was not first which is spiritual, but that which is natural: afterwards that which is spiritual.Ma non è prima lo spirituale, ma si l'animale: e poi lo spirituale.Yet that is not first vvhich is spiritual, but that vvhich is natural: aftervvard that vvhich is spiritual.Sed non prius quod spiritale est, sed quod animale: deinde quod spiritale. 47The first man was of the earth, earthly: the second man, from heaven, heavenly.Il primo uomo della terra terrestre: il secondo uomo dal cielo celeste.The first man of earth, earthly: the second man from heauen, heauenly.Primus homo de terra, terrenus: secundus homo de cælo, cælestis. 48Such as is the earthly, such also are the earthly: and such as is the heavenly, such also are they that are heavenly.Quale il terrestre, tali anche i terrestri: quale il celeste, tali anche i celestiali.Such as is the earthly, such also are the earthly, and such as the heauenly, such also are the heauenly.Qualis terrenus, tales et terreni: et qualis cælestis, tales et cælestes. 49Therefore, as we have borne the image of the earthly, let us bear also the image of the heavenly.Siccome adunque abbiam portato l'immagine del terreno, portiamo anche l'immagine del celeste.Therfore as vve haue borne the image of the earthly, let vs beare also the image of the heauenly.Igitur, sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem cælestis.
50Now this I say, brethren, that flesh and blood cannot possess the kingdom of God: neither shall corruption possess incorruption.Dico questo, o fratelli, perché la carne, e il sangue non possono ereditare il regno di Dio: né la corruzione renderà l'incorruttibilità.This I say brethren, that flesh and bloud can not possesse the kingdom of God: neither shal corruption possesse incorruption.Hoc autem dico, fratres: quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt: neque corruptio incorruptelam possidebit. 51Behold, I tell you a mystery. We shall all indeed rise again: but we shall not all be changed.Ecco, che io vi dico un mistero: risorgerem veramente tutti, ma non tutti saremo cangiati.Behold I tel you a mysterie. Vve shal al in deede rise againe: but vve shal not al be changed.Ecce mysterium vobis dico: omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. 52In a moment, in the twinkling of an eye, at the last trumpet: for the trumpet shall sound and the dead shall rise again incorruptible. And we shall be changed.In un momento, in un batter d'occhio, all'ultima tromba: imperocché suonerà la tromba, e i morti risorgeranno incorrotti: e noi saremo cangiati.In a moment, in the tvvinkling of an eie, at the last trompet (for the trompet shal sound) and the dead shal rise againe incorruptible: and vve shal be changed.In momento, in ictu oculi, in novissima tuba: canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti: et nos immutabimur. 53For this corruptible must put on incorruption: and this mortal must put on immortality.Imperocché fa d'uopo, che questo corruttibile dell'incorruttibilità ti rivesta: e questo mortale si rivesta dell'immortalità.For this corruptible must doe on incorruption: & this mortal doe on immortalitie.Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem: et mortale hoc induere immortalitatem. 54And when this mortal hath put on immortality, then shall come to pass the saying that is written: Death is swallowed up in victory.Quando poi questo mortale si sarà rivestito dell'immortalità, allora sarà adempiuta la parola, che sta scritta: è stata tracannata la morte nella vittoria.And vvhen this mortal hath done on immortalitie, then shal comme to passe the saying that is vvritten, Death is svvallovved vp in victorie.Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo, qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria. 55O death, where is thy victory? O death, where is thy sting?Dov'è, o morte, la tua vittoria? Dov' è, o morte, il tuo pungiglione?Death vvhere is thy victorie? Death vvhere is thy sting?Ubi est mors victoria tua ? ubi est mors stimulus tuus ?
56Now the sting of death is sin: and the power of sin is the law.Il pungiglione poi della morte è il peccato: e la forza del peccato è fa legge.And the sting of death, is sinne: and the povver of sinne is the Lavv.Stimulus autem mortis peccatum est: virtus vero peccati lex. 57But thanks be to God, who hath given us the victory through our Lord Jesus Christ.Ma grazie a Dio, il quale c'ha dato vittoria per Gesù Cristo Signor nostro.But thankes be to God that hath giuen vs the victorie by our Lord IESVS Christ.Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam per Dominum nostrum Jesum Christum. 58Therefore, my beloved brethren, be ye steadfast and unmoveable: always abounding in the work of the Lord, knowing that your labour is not in vain in the Lord.Per la qual cosa, fratelli miei cari, siate stabili, ed immobili, abbondando sempre nell'opera del Signore, poichè sapete, come il vostro travaglio non è infruttuoso nel Signore.Therfore my beloued brethren, be stable & vnmoueable: abounding in the worke of our Lord alvvaies, knovving that your labour is not vaine in our Lord.Itaque fratres mei dilecti, stabiles estote, et immobiles: abundantes in opere Domini semper, scientes quod labor vester non est inanis in Domino.
15:7
Witham
He was seen by James. The time is not mentioned in the gospels. (Witham)
15:8
Witham
As by one born out of due time; not born at the ordinary term, meaning after Christ's ascension. He calls himself so out of humility, abortives being commonly imperfect and less than others. (Witham)
15:10
Witham
I have laboured more abundantly. He does not say better, or that he excelled them; and even as to his labours, he gives the honour to God: Not I, but the grace of God with me. (Witham)
15:13
Witham
He brings many reasons to convince them of the resurrection. 1. If there be no resurrection for others, Christ is not risen again: but his resurrection (as he tells them ver. 4) was foretold in the Scriptures. 2. And if Christ be not risen again,...your faith is also in vain, this being one of the chief articles of your belief. 3. We shall be found guilty of lies and impostures; and yet we have confirmed this doctrine by many miracles. 4. It would follow that you are not freed from your sins; that is unless Christ, by his resurrection, has triumphed over sin and death. 5. Without a resurrection we Christians, who live under self-denials and persecutions, would be the most miserable of all men, neither happy in this world nor in the next, for the happiness of the soul requires also a happy resurrection of the body. 6. Christ is the first-fruits, and the first begotten of the dead, of those who have slept: and by his being the first-fruits, it must be supposed that others also will rise after him. 7. As death came by the first man, (Adam) so the second man (Christ) came to repair the death of men, both as to body and soul; and without Christ's resurrection, both the souls of men have remained dead in their original sins, and their bodies shall not rise again. (Witham)
15:24
Witham
etc. Afterwards the end; that is after the general resurrection of all, will be the end of the world. Then Christ shall deliver up his kingdom, as to this world, over all men, over the devil and his apostate angels, signified by principalities and powers; not but that Christ, both as God and man, shall reign for all eternity, not only over his elect but over all creatures, having triumphed by his resurrection over the enemy of mankind, the devil, over sin, and over death, which is as it were the last enemy of his elect. At the general resurrection, Christ will present these elect to his heavenly Father, as the fruits of his victory over sin and death; and though as man he came to suffer and die, and was also made subject to his eternal Father, yet being God as well as man, he is Lord of all, and will make his faithful servants partakers of his glory in his heavenly kingdom. (Witham)
15:28
Challoner
The Son also himself shall be subject to him. That is, the Son will be subject to the Father, according to his human nature, even after the general resurrection; and also the whole mystical body of Christ will be entirely subject to God, obeying him in every thing. (Challoner)
15:29
Challoner
Who are baptized for the dead.[Ver. 29. Qui baptizantur pro mortuis, oi baptizomenoi uper ton nekron. See St. Chrysostom, om. m. p. 154. epi te pistei taute, etc.; see Tertullian, lib. de resurrec. carnis 1 Corinthians 48. and lib. v. contra Marcion. 1 Corinthians 10. and the notes of Rigaltius on these places. See St. Epiphanius, haer. viii. p. 114. epi taute te elpidi, etc.] He still brings other proofs of the resurrection. This is a hard place, and the words are differently expounded. 1. Several late interpreters understand a metaphorical baptism, and that to be baptized for the dead, is to undertake self-denials, mortifications, and works of penance, in hopes of a happy resurrection; and this exposition agrees with what follows, of being exposed to dangers every hour, of dying daily, etc. But if this had been the apostle's meaning, he would rather have said, Who baptize themselves. Besides, this exposition is not so much as mentioned in any of the ancient interpreters. 2. Some think that St. Paul tells the Corinthians that they ought not to question the resurrection of the dead, who had a custom among them, if any one died without baptism, to baptize another that was living for him; and this they did, fancying that such a baptism would be profitable to the dead person, in order to a happy resurrection. Tertullian mentions this custom in one or two places, and also St. Chrysostom on this place. But it does not seem probable that St. Paul would bring any argument of the resurrection from a custom which he himself could not approve, nor was ever approved in the Church. 3. St. Chrysostom and the Greek interpreters, who generally follow him, expound these words, who are baptized for the dead, as if it were the same as to say, who receive baptism with hopes that they themselves, and all the dead, will rise again; and therefore make a profession, when they are baptized, that they believe the resurrection. So that St. Paul here brings this proof among others, that they who have been made Christians, and continue Christians, cannot call in question the resurrection, which they professed to believe in their creed at their baptism, the creed being always repeated before they were baptized. 4. Others, by being baptized for the dead, understand those who begged and called for baptism when they were in danger of death, and would by no means go out of this world without being baptized, hoping thereby to have a happy resurrection of their bodies; so that to be baptized for the dead is the same as on the account of the state of the dead, which they were entering into. See St. Epiphanius, haer. viii. p. 114. Edit Petavii. (Witham) Some think the apostle here alludes to a ceremony then in use: but others, more probably, to the prayers and penitential labours performed by the primitive Christians for the souls of the faithful departed: or to the baptism of afflictions and sufferings undergone for sinners spiritually dead. (Challoner)
15:31
Witham
By your glory.[Ver. 31. Morior per vestram gloriam, ne ten umeteran kauchesin.] He seems, especially by the Greek text, to call God to witness, and to protest by the reasons he has to glory or boast in their conversion, that his life is as it were a continual death. Other expound it, I die daily for your glory; or, that I may have reason to glory for the progress of the gospel. (Witham)
15:32
Witham
With beasts at Ephesus. He seems to mean, with men as cruel and brutal as beasts: for there is not sufficient reason to think that at Ephesus he was exposed to beasts in the amphitheatre. (Witham)
Interpreters are divided upon this passage. Calmet is of opinion that St. Paul was exposed in the amphitheatre at Ephesus, but was secured from all injury by the all-powerful hand of God: he produces the testimony of St. Chrysostom, Theo., St. Ambrose, St. Cyprian, and St. Hilary, all of whom understand this passage in the literal sense. Nicephorus cites a book, entitled The Travels of St. Paul, in confirmation of this fact, wherein (he informs us) there is a long account of this transaction. St. Jerome says, that St. Paul was condemned by the governor of Ephesus to be devoured by beasts. Estius seems to maintain the same opinion as Challoner. To inspirit us to combat, it is advisable to turn our eyes frequently to a future life. The brevity of the present is a principle common to the morality of Jesus Christ, and to that of Epicurus. But how contrary are the conclusions! Why should we not rather say: "Let us watch, and fast, and pray, and do penance, for to-morrow we die; and after that, judgment."
Challoner
Let us eat and drink, etc. That is, if we did not believe that we were to rise again from the dead, we might live like the impious and wicked, who have no belief in the resurrection. (Challoner)
15:33
Witham
Evil communications (or discourses) corrupt good manners. He hints that this error against the resurrection, and the other faults into which they had fallen, were occasioned by the heathen philosophers and other vain teachers among them. (Witham)
15:35
How do the dead rise again? He now answers the objections these new teachers made against the resurrection. St. Chrysostom reduces them to these two questions: how is it possible for them to rise? and in what manner, or with what qualities, will they rise? To shew the possibility, he brings the example of a grain of wheat, or of any seeds, which must be corrupted, and die as it were in the ground, and then is quite changed, comes up with a blade, a stalk, and an ear quite different from what it was when sown, and yet comes to be wheat again, or to be a tree that produces the same kind of fruit: so God can raise our bodies as he pleaseth. He also tells them that there are very different bodies, terrestrial, and celestial, some more, some less glorious, differing in beauty and other qualities, as God pleaseth. As the sun is brighter than the moon, and as one star is brighter than another, so shall it be at the general resurrection. But all the bodies of the elect shall be happily changed to a state of incorruption. (ver. 42.) Here the bodies even of the just are subject to corruption, to decay, liable to death, but they shall then rise to a state of incorruptibility and immortality: And so he answers the second question, that here every one's body is a weak, sensual, animal body, clogged with many imperfections, like that of Adam after he had sinned; but at the resurrection, the bodies of the saints shall be spiritual bodies, blessed with all the perfections and qualities of a glorified body, like to that of Christ after he was risen.
St. Paul also, comparing the first man (Adam) with Christ, whom he calls the second or the last Adam, (ver. 45) says that the first Adam was made a living soul, (that is, a living animal, or a living creature, with a life and a body that required to be supported with corporal food) but that Christ was made a quickening Spirit: he means, that though he had a true mortal body by his nativity of his Virgin Mother, yet that by his resurrection he had a glorified body, immortal, that needed no corporal food, and that he would also give such spiritual and immortal bodies to those whom he should make partakers of his glory.
But not first that which is spiritual, etc. (ver. 46) that is, both in Adam and in us, and even in Christ, the body was first mortal, which should afterwards be made spiritual and immortal by a happy resurrection.
The first Adam (ver. 47) was of the earth, earthly, made of clay, and with such a body as could die, but the second man (Christ) was from heaven, heavenly: not that he took a body from heaven, as some ancient heretics pretended, but he was heavenly not only because he was the Son of God, but in this place he seems to be called heavenly even as to his body, after his resurrection, his body being then become spiritual and immortal.
Such as is the earthly man, etc. (ver. 48) that is, as the first man, Adam, was earthly by his earthly and mortal body, so were we and all his posterity earthly; but such as the heavenly man, Christ, was heavenly, and rose with a heavenly and immortal body; so shall all those be heavenly, to whom he shall give a spiritual, a heavenly, and an immortal body at their happy resurrection.
Therefore, (ver. 49) as we have borne the image of the earthly man, (that is, have been made mortal, and also by sin subject to the corrupt inclinations of this mortal body) so let us bear also the image of the heavenly one, by a new life imitating Christ, by which means we shall be glorified with him, both as to soul and body.
Witham
Now this I say, and admonish you, brethren, (ver. 50) that flesh and blood cannot possess the kingdom of God; that is those that lead a sensual and carnal life, nor the corruption of sin, deserve the state of incorruption in glory. (Witham)
15:51
Witham
We shall all indeed rise again, but we shall not all be changed.[Ver. 51. Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur; and so some Greek manuscripts have, pantes anastesomen, but in most Greek copies we find, pantes men ou koimethesometha, pantes de allagesometha. See St. Jerome (Ep. ad Minervium Alexandrium, tom. iv. p. 207. et seq. Ed. Ben.) where he gives at large the different opinions and readings. See also his Epist. to Marcella, (tom. iv. p. 166) where he says: Deprehensi in corpore in iisdem corporibus occurrent ci (Christo).] This is the reading of the Latin Vulgate, and of some Greek manuscripts, and the sense is, that all both good and bad shall rise, but only the elect to the happy change of a glorified body. The reading in most Greek copies at present is, we shall not all sleep, (that is, die) but we shall be all changed: so also read St. Chrysostom: and St. Jerome found it in many manuscripts from which divers, especially of the Greek interpreters, thought that such as should be found living at the day of judgment should not die, but the bodies of the elect (of whom St. Paul here speaks) should be changed to a happy state of immortality. This opinion, if it deserve not to be censured, is at least against the common persuasion of the faithful, who look upon it certain that all shall die before they come to judgment. Some expound the Greek only to signify, that all shall not sleep, that is shall not remain for any time in the grave, as others who die are accustomed to do. (Witham)
15:52
Witham
In a moment, etc. By the power of the Almighty all shall rise again in their bodies, either to a happy or a miserable resurrection. (Witham)
15:54
Witham
Death is swallowed up in victory, in regard of the saints and the elect, so that it may be said, O death, where is thy victory? O death, where is thy sting? over which the saints shall triumph, and also over sin and hell. (Witham)
15:28
The Son also himself shall be subject unto him.... That is, the Son will be subject to the Father, according to his human nature, even after the general resurrection; and also the whole mystical body of Christ will be entirely subject to God, obeying him in every thing.
15:29
That are baptized for the dead.... Some think the apostle here alludes to a ceremony then in use; but others, more probably, to the prayers and penitential labours, performed by the primitive Christians for the souls of the faithful departed; or to the baptism of afflictions and sufferings undergone for sinners spiritually dead.
15:32
Let us eat and drink, etc.... That is, if we did not believe that we were to rise again from the dead, we might live like the impious and wicked, who have no belief in the resurrection.
15:1
•• Vvith me.) Free vvil vvith grace. God vseth not man as a brute beast or a blocke: but so vvorketh in him and by him that free wil may concurre in euery action vvith his grace, vvhich is alvvaies, the principal. The heretikes to auoid this concurrence in vvorking & labouring, translate, vvhich is vvith me: Heret. translation. vvhere the Apostle rather saith, vvhich laboureth vvith me.
•• Let vs eate and drinke.] S. Ambrose applieth these vvordes to our Christian Epicurians that taks avvay fasting, Fasting is meritorious. and deny the merite thereof: Hovv can vve be saued (saith he) if we vvash not avvay our sinnes by fasting, seeing the scriptures say, fasting and almes deliuer from sinne. Vvhat are these nevv maisters then that exclude al merite of fasting? is not this the very voice of the heathen saying. Let vs eate and drinke, to morovv vve shal die? li. 10. epist. ep. 82.
Liturgia The Epistle vpō the 11 Sū day after Pentecost.
15:3
This deliuerie in the latin & greeke importeth tradition. so by Tradition did the Apostles plant the Church in al truth, before they vvrote any thing.
Concordanza Es. 53, 8.
Concordanza Dan. 9, 26.
15:4
Concordanza Ps. 15, 10
15:5
Concordanza Ion. 2, 2.
15:6
Concordanza Lu. 24.
15:7
Act. 9, 3. Con• borne: out of time.
15:8
tradidi 〈Greek〉
15:10
In him Gods grace is not void, that worketh by his free vvil according to the motion and direction of the ••me grace.
15:15
So may we say, If the Cath. faith in al pointes be not true, then our first Apostles vvere false vvitnesses then hath our Countrie beleeued in vaine al this while, then are al our forefathers dead in their sinnes and perished. Which (presupposing Christ to be God) vvere the greatest absurditie in the vvorld.
15:20
Concordanza Col. 1, 18
Concordanza Ap. 1, 5.
15:21
Concordanza Ro. 5, 12.
15:22
Concordanza 1. Thes. 4, 15.
15:24
Concordanza Ps. 109. 1.
15:26
Concordanza Ps. 8, 8.
15:32
Concordanza Esa. 22, 13.
15:33
Menander.
15:41
The glorie of the bodies of Saincts shal not be al alike, but differēt in heauen according to mens merits.
15:44
As to become spiritual doth not take away the substance of the body glorified: no more vvhen Christes body is said to be in spiritual sort in the Sacrament, doth is import the absence of his true body and substance.
Concordanza Gen. 2, 7
15:50
Flesh and bloud signifie not here the substance of those things, but the corrupt qualitie incident to them in this life by the fall of Adam.
15:51
Liturgia The Epistle vpō Al-soules day.
15:52
Concordanza Ap. 8, 2. 11, 15.
15:54
Concordanza Os. 13, 14.
15:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
… “Only Luke is with me.” ( 2 Tim. iv. 10 .) And giving the Corinthians a charge concerning him, he says, “Whose praise is in the Gospel throughout all the Churches.” ( 2 Cor. viii. 18 .) Again, when he says, “He was seen of Cephas, then of the twelve,” and, “according to the Gospel which ye received” ( 1 Cor. xv. 5, 1 ), he means the Gospel of this Luke.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 4
… For of such a nature are the benefits which God has conferred upon us, that men were ashamed to ascribe them to God, and could not believe He had so far condescended. “According to my Gospel.” Thus he everywhere speaks in his Epistles, saying “according to my Gospel,”
15:2
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.10
… subjoins a reason in explanation of this difficulty, as even ‘nothing’ might perhaps be explained in words.” But as Celsus adduces this to prove that we ought not to yield a simple assent, but to furnish a reason for our belief, we shall quote also the words of Paul, where he says, in censuring the hasty believer, “unless ye have believed inconsiderately.”
15:3
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.18.3
… “For I delivered,” he says, “unto you first of all, that Christ died for our sins, according to the Scriptures; and that He was buried, and rose again the third day, according to the Scriptures.”
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 55
… inasmuch as we read that Christ in His death spent three days in the heart of the earth, that is, in the secret inner recess which is hidden in the earth, and enclosed by the earth, and superimposed on the abysmal depths which lie still lower down. Now although Christ is God, yet, being also man, “He died according to the Scriptures,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.8
… and a phantom could not truly suffer. God’s entire work, therefore, is subverted. Christ’s death, wherein lies the whole weight and fruit of the Christian name, is denied although the apostle asserts it so expressly as undoubtedly real, making it the very foundation of the gospel, of our salvation and of his own preaching.
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… Certainly, you say. Well now, is an example borrowed from different circumstances, or from like ones? From like ones, by all means, is your answer. How then did Christ rise again? In the flesh, or not? No doubt, since you are told that He “died according to the Scriptures,”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 15
… “Now unto the King eternal, immortal, invisible, to the only God;” so that we might apply even the contrary qualities to the Son Himself—mortality, accessibility—of whom the apostle testifies that “He died according to the Scriptures,”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 29
Silence! Silence on such blasphemy. Let us be content with saying that Christ died, the Son of the Father; and let this suffice , because the Scriptures have told us so much. For even the apostle, to his declaration—which he makes not without feeling the weight of it—that “Christ died,” immediately adds, “according to the Scriptures,”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 30
… Indeed, after so commending it, He instantly died; and as the Spirit remained with the flesh, the flesh cannot undergo the full extent of death, i.e., in corruption and decay . For the Son, therefore, to die, amounted to His being forsaken by the Father. The Son, then, both dies and rises again, according to the Scriptures.
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.63
… and that He was seen of Cephas, then of the twelve: after that He was seen of above five hundred brethren at once, of whom the greater part remain unto the present time, but some are fallen asleep. After that He was seen of James, then of all the apostles. And last of all He was seen of me also, as of one born out of due time.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 34
… after that He was seen of above five hundred brethren at once; of whom the greater part remain unto this present, but some are fallen asleep. After that He was seen of James; then of all the apostles. And last of all He was seen of me also, as of one born out of due time. For I am the last of the apostles.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 10.67
67. The Only-begotten God suffered indeed all that men can suffer: but let us express ourselves in the words and faith of the Apostle. He says, For I delivered unto you first of all how that Christ died for our sins, according to the Scriptures, and that He was buried, and that He rose again the third day according to the Scriptures
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… This God Himself shews us, when He says, ‘All these things hath My Hand made ;’ while Paul taught us as he had learned
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 59
… And they too will cease who have said that the Flesh was not accessible to death, but belonged to the immortal Nature. For if it did not die, how could Paul deliver to the Corinthians ‘that Christ died for our sins, according to the Scriptures
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.34
… And again; for the transgression of my people was He led to death; and I will give the wicked for His burial, and the rich for His death . Therefore Paul says plainly, that Christ died for our sins according to the Scriptures, and that He was buried, and that He hath risen again the third day according to the Scriptures
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
Ver. 3 . “For I delivered unto you first of all that which I also received.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 11.3
… and that He was buried, and that He rose again the third day, according to the Scriptures." And a little further on he draws an inference from this doctrine: "Now, if Christ be preached that He rose from the dead, how say some among you that there is no resurrection of the dead?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.44
Likewise to the Corinthians he says: “For I delivered to you first of all that which I also received, how that Christ died for our sins according to the Scriptures.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 3.25
… and that He was seen of Cephas, then of the twelve: after that He was seen of above five hundred brethren at once; of whom the greater part remain unto this day, but some are fallen asleep. After that, He was seen of James; then of all the apostles. And last of all He was seen of me also, as of one born out of due time.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… The same use is followed by the divine Apostle when speaking of the death of the Lord. “I delivered unto you first of all,” he writes, “that which I also received how that Christ died for our sins according to the Scriptures; and that He was buried, and that He rose again the third day according to the Scriptures,”
15:4
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 55
… Now although Christ is God, yet, being also man, “He died according to the Scriptures,” and “according to the same Scriptures was buried.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… Certainly, you say. Well now, is an example borrowed from different circumstances, or from like ones? From like ones, by all means, is your answer. How then did Christ rise again? In the flesh, or not? No doubt, since you are told that He “died according to the Scriptures,” and “that He was buried according to the Scriptures ,”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
2. As then we set forth the testimonies concerning His Cross, so come let us now verify the proofs of His Resurrection also: since the Apostle before us
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 3.25
85. Let us therefore compare what is said by the Apostle Paul with the view of deciding whether it raises any question of difficulty. His statement proceeds thus: “That He rose again the third day according to the Scriptures, and that He was seen of Cephas.”
15:5
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 1.12.3
… And upon examination you will find that our Saviour had more than seventy disciples, according to the testimony of Paul, who says that after his resurrection from the dead he appeared first to Cephas, then to the twelve, and after them to above five hundred brethren at once, of whom some had fallen asleep;
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… But in what follows he says, But now is Christ risen from the dead, the first fruits of them that are asleep ; —And He was seen of Cephas, then of the twelve ; (for if thou believe not the one witness, thou hast twelve witnesses;) then He was seen of above five hundred brethren at once
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
… “Only Luke is with me.” ( 2 Tim. iv. 10 .) And giving the Corinthians a charge concerning him, he says, “Whose praise is in the Gospel throughout all the Churches.” ( 2 Cor. viii. 18 .) Again, when he says, “He was seen of Cephas, then of the twelve,” and, “according to the Gospel which ye received” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
[5.] Ver. 5 . “And that He appeared to Cephas:” he names immediately the most credible of all. “Then to the twelve.”
15:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
But why did He appear not to all, but to the Apostles only?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
Ver. 6 . “Then he appeared to above five hundred brethren at once; of whom the greater part remain until now, but some are fallen asleep.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 2.70
… For by this time He had baptized more than John, and had multitudes of disciples, as the same evangelists repeatedly testify; and from among these followers He also drew those five hundred brethren, to whom the Apostle Paul tells us that He showed Himself after His resurrection.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.14
… Were they not of the nation of the Jews? Whence came Paul himself? for he saith, “I also am an Israelite, of the seed of Abraham, of the tribe of Benjamin.” Many of the Jews then believed in the Lord; from them were the Apostles chosen; of them were the more than five hundred brethren, to whom it was vouchsafed to see the Lord after His resurrection;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 27.3
… Of them were the other Apostles, of them was Paul, of them were they whom the same Paul mentions, as having seen the Lord after His resurrection. For he says, “That He was seen of above five hundred brethren at once; of whom the greater part remain unto this present, but some are fallen asleep.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 109.2
… Whence the five hundred brethren, to all of whom at once He would not have appeared after His resurrection
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 95.5
… whence John? whence Thomas? whence Matthew? whence Andrew? whence are all those Apostles? whence that very Apostle Paul who was speaking to us but now, and by his own fruit bearing witness to the good olive? Were not all these of that people? Whence also those five hundred brethren to whom our Lord appeared after His resurrection?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 102.14
… for it is time that Thou have mercy upon her” ( ver. 13 ). What time? “But when the fulness of time was come, God sent forth His Son, made of a woman, made under the Law.” And where is Sion? “To redeem them that were under the Law.” First then were the Jews: for thence were the Apostles, thence those more than five hundred brethren,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 132.10
… May the remnant be saved, as Isaiah saith, “And the remnant hath” clearly “been saved:” for out of them were the twelve Apostles, out of them more than five hundred brethren, to whom the Lord showed Himself after His Resurrection:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 133.2
… For have all the Jews perished? and whence were the Apostles, the sons of the Prophets, the sons of the exiles? He speaks as to them who know. Whence those five hundred, who saw the Lord after His resurrection, whom the Apostle Paul commemorates?
15:7
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… —And He was seen of Cephas, then of the twelve ; (for if thou believe not the one witness, thou hast twelve witnesses;) then He was seen of above five hundred brethren at once ; (if they disbelieve the twelve, let them admit the five hundred;) after that He was seen of James
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
Ver. 7 . “Then he appeared to James; then to all the Apostles.”
15:8
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Romans: Shorter and Longer Versions 9
Remember in your prayers the Church in Syria, which now has God for its shepherd, instead of me. Jesus Christ alone will oversee it, and your love [will also regard it]. But as for me, I am ashamed to be counted one of them; for indeed I am not worthy, as being the very last of them, and one born out of due time.
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.8.2
… And that the Saviour appeared to her when she lay outside of the Pleroma as a kind of abortion, they affirm Paul to have declared in his Epistle to the Corinthians [in these words], “And last of all, He appeared to me also, as to one born out of due time.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 15
… “Now unto the King eternal, immortal, invisible, to the only God;” so that we might apply even the contrary qualities to the Son Himself—mortality, accessibility—of whom the apostle testifies that “He died according to the Scriptures,” and that “He was seen by himself last of all,”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 2.1.5
14. In addition to these, Paul, that “chosen vessel,” “not of men neither through men, but by the revelation of Jesus Christ himself and of God the Father who raised him from the dead,” was appointed an apostle, being made worthy of the call by a vision and by a voice which was uttered in a revelation from heaven.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… Seeing then that such a Bishop originally saw Christ Jesus when risen, do not thou, his disciple, disbelieve him. But thou sayest that His brother James was a partial witness; afterwards He was seen also of me
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Three Homilies Concerning the Power of Demons 1
… when I brought forward the Saints as accusing themselves indeed, but sparing others: Paul saying I am the chief of sinners, and that God had compassion on him who was a blasphemer, and a persecutor, and injurious, and calling himself one born out of due time, and not even thinking himself worthy of the title of Apostle:
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 21
“Have I not seen Jesus Christ our Lord?” For “last of all,” (c.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
Ver. 8 . “And last of all, as unto one born out of due time, he appeared to me also.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 1
Ver. 19 . “But other of the Apostles saw I none, save James,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
… i. 13 .) yet nothing was equal to this: for “formerly,” saith he, such was I; and again he calls himself, “one born out of due time.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 47.3
… Following the example of Tranquillus and of Apollonius the Greek, I have written a book concerning illustrious men from the apostles’ time to our own; and after enumerating a great number I have put myself down on the last page as one born out of due time, and the least of all Christians.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 95.3
… seeing that the faith whereby the just liveth is commended on the very ground of believing that the Christ whom it seeth not meanwhile, it shall see some day? Once more, in reference to this righteousness, are we to say that the Apostle Paul was not righteous when confessing that He had seen Christ after His ascension into heaven,
15:9
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 1.8.2
… and that it was not Peter who uttered the denial, but some other individual in him; how should Paul say, if he had not sinned, that “I am not worthy to be called an apostle, because I persecuted the Church of God?”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 34
… “For I will not dare to speak of any of those things which Christ hath not wrought by me by word and deed.” “I am the last of all the apostles, that am not meet to be called an apostle. But by the grace of God I am what I am.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 49
… Whom then do they wish you to imitate? The one who hesitated, and while wishing to follow, delayed it and took counsel because of his family , or blessed Paul, who, the moment the stewardship was entrusted to him, ‘straightway conferred not with flesh and blood ?’ For although he said, ‘I am not worthy to be called an Apostle
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.18
… For all were amazed at Paul, and said, Is not this he that was formerly a persecutor ? Did he not come hither, that he might lead us away bound to Jerusalem? Be not amazed, said Paul, I know that it is hard for me to kick against the pricks: I know that I am not worthy to be called an Apostle, because I persecuted the Church of God
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.54
… at one time he feeds with milk, at another he handles mysteries; at one time he condescends, at another he raises to his own level; at one time he threatens a rod, at another he offers the spirit of meekness; at one time he is haughty toward the lofty, at another lowly toward the lowly. Now he is least of the apostles,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 3
It was in this way that the centurion also said, “I am not fit that thou shouldest enter under my roof;” because of this, he became worthy, and was “marvelled at” above all Jews. On this wise again Paul saith, “I am not meet to be called an apostle;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 69
Not however that therefore we have from this an excuse, in that we are proud when living in the midst of men. For surely Abraham, when amidst Canaanites, said, “I am but dust and ashes;” and David, when in the midst of camps, “I am a worm, and no man;” and the apostle, in the midst of the world, “I am not meet to be called an apostle.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 5
… But since this doth not pain, fire is therefore threatened. For we ought to smart not when we are punished, but when we sin. Thus listen to Paul wailing and lamenting over sins, for which he was not to be punished. For “I am not meet,” he says, “to be called an Apostle, because I persecuted the Church.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
Ver. 9 . “For I am the least of the apostles, that am not meet to be called an apostle, because I persecuted the Church of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
… “To one who am less than the least of all saints;” he saith not, “than the Apostles.” So that that expression is less strong than this before us. There his words are, “I am not meet to be called an Apostle.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 11
… He said, that not even the blood of martyrdom can wash out this sin. For tell me for what dost thou suffer as a martyr? Is it not for the glory of Christ? Thou then that yieldest up thy life for Christ’s sake, how dost thou lay waste the Church, for whose sake Christ yielded up His life? Hear what Paul saith, “I am not meet to be called an Apostle (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 10
… Wherefore continually he treats of his persecution, his plottings, his wars against the Church, at one time saying, “I am not meet to be called an Apostle, because I persecuted the Church of God” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… “I thank God, I speak with tongues more than you all.” Where there are different gifts, and one man is greater, another less, and all are called spiritual, they are all certainly sheep, and they stand on the right hand; but there is a difference between one sheep and another. It is humility that leads the Apostle Paul to say:
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
1 Cor. xv. 9, 10 . By the grace of God I am what I am, etc.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 7.21
… These things did in a wonderful manner sink into my bowels, when I read that “least of Thy apostles,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 8.4
… since rather “Thou hast chosen the weak things of the world to confound the things which are mighty and base things of the world, and things which are despised, hast Thou chosen, yea, and things which are not, to bring to naught things that are.” And yet, even that “least of the apostles,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.18
… For these are his words: ‘For I am the last of the apostles, that am not meet to be called an apostle, because I persecuted the Church of God.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 12
Accordingly Paul, who, although he was formerly called Saul, chose this new designation, for no other reason, as it seems to me, than because he would show himself little , —the “least of the apostles,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 40
… lest the reward should be ascribed not to His grace, but to their due; and so grace should be no longer grace which was so earnestly defended and maintained by him who, though the least of the apostles, laboured more abundantly than all the rest,—yet not himself, but the grace of God that was with him.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 36
… he not only declares that he possessed no good deserts in himself why he should be made an apostle, but he even mentions his own demerits, in order to manifest and preach the grace of God. “I am not meet,” says he, “to be called an apostle;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 40
… “I am not meet to be called an apostle, because I persecuted the Church of God; but by the grace of God I am what I am,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 64
… and yet, for all that, either they could quite understand, in regard to his having been worthy to receive them, that the merit was not according to his works, but rather, in some way, according to predestination (for the apostle says himself: “I am not meet to be called an apostle;”)
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 12
Now there was, no doubt, a decided merit in the Apostle Paul, but it was an evil one, while he persecuted the Church, and he says of it: “I am not meet to be called an apostle, because I persecuted the Church of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 12.7
… Ye have, I say, the border of the garment to touch. Look upon the Apostles as the garment, by the texture of unity clinging closely to the sides of Christ. Among these Apostles was Paul, as it were the border, the least and last; as he saith himself, “I am the least of the Apostles.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 26.7
… “By the grace of God I am what I am. I am not meet, but by the grace of God I am what I am.” Paul was “weak,” but Thou hast “perfected” him. But now because by “the grace of God he is what he is,” look what follows; “And His grace in me was not in vain, but I laboured more abundantly than they all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 27.3
… but that he acknowledged in himself that the name of Saul when he was a persecutor, had been a name of pride? He chose therefore a humble name; to be called Paul, that is, the least. For Paul is, “the least.” Paul is nothing else but little. And now glorying in this name, and giving us a lesson of humility, he says, “I am the least of the Apostles.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 27.8
… Now it is the border that is touched, a small and outside part of the gar ment. Consider the Apostles as it were the garment of Christ. Among them Paul was the border; that is, the last and least. For he said of himself that he was both; “I am the least of the Apostles.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 28.2
… and what that is to the flesh of men, that is He to their hearts. Now His raiment is His Church. For if the raiment be not held together by him who puts it on, it will fall off. Of this raiment, Paul was as it were a sort of last border. For he says himself, “I am the least of the Apostles.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 51.1
… but Paul is little; whence in a way interpreting his own name, he says, “I am the least of the Apostles”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 8.2
… afterward of Saul he became Paul. What does the name Paulus mean? Little. Therefore when he was Saul, he was proud, lifted up; when he was Paul, he was lowly, little. Thus we say, I will see thee “ paulo post ,” i.e. after a little while. Hear that he was made little: “For I am the least of the apostles;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 71.1
… by this he got to have the Jews for enemies, boasting of the letter of the law and of their own justice. This then commending in the lesson which hath been read, he saith thus: “For I am the least of the Apostles, that am not worthy to be called an Apostle, because I persecuted the Church of God.”
15:10
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.24
1. Wherefore also Paul, since he was the apostle of the Gentiles, says, “I laboured more than they all.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.2.5
… yet not I, but the grace of God which was with me.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Life of Antony. (Vita Antoni.) 5
… All this was a source of shame to his foe. For he, deeming himself like God, was now mocked by a young man; and he who boasted himself against flesh and blood was being put to flight by a man in the flesh. For the Lord was working with Antony—the Lord who for our sake took flesh and gave the body victory over the devil, so that all who truly fight can say
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.26
… Farewell, all ye others, inferior only to this in beauty, scattered through the various parts of the city, like so many links, uniting together each your own neighbourhood, which have been filled with worshippers of whose existence we had despaired, not by me, in my weakness, but by the grace which was with me.
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.32
… Such was the case with Peter and Paul, who in preaching the Gospel made some return to Him Who freely gave them all things. So that each of them might say: “By the grace of God I am what I am, and His grace in me was not in vain, but I laboured more abundantly than they all.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
The greater part, however, of this work is occupied with the acts of Paul, who “laboured more abundantly than they all.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans the-argument
… And that this fall not out, let us hold our eyes open to the bright shining of the Apostle’s words; for this man’s tongue shone forth above the sun, and he abounded more than all the rest in the word of doctrine; for since he labored more abundantly than they, he also drew upon himself a large measure of the Spirit’s grace. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 16
… For it is binding on us to will, and also to run: but to confide not in our own labors, but in the love of God toward man. And this he has expressed elsewhere. “Yet not I, but the grace which was with me.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 10
… 12 .) Unto Cornelius also he saith, “We also are men of like passions with you:” and unto Christ Himself, “Lo, we have left all, and followed Thee.” (St. Matt. xix. 27 .) And Paul, no less, when he had said, “I labored more abundantly than they all,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 32
… For what is my reward?” saith he. “That, when I preach the Gospel, I may make the Gospel without charge.” ( 1 Cor. ix. 18 .) And when he puts himself before the Apostles, he saith not, “I have wrought miracles more abundant than they,” but, “I have labored more abundantly than they.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
[7.] Ver. 10 . “But by the grace of God I am what I am.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 22
… ‘we do not compare ourselves with them, but with one another.’ For further on he says, “in nothing am I behind the very chiefest Apostles;” ( Chap. xii. 11 .) and in the former Epistle, “I labored more abundantly than they all;” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 1
… In this respect he chiefly excelled the other Apostles, as he says, “I labored more abundantly than they all;” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 9
… The lowly-minded man is able to be at once a generous and a grateful servant. “For what hast thou,” saith he, “that thou didst not receive?” ( 1 Cor. iv. 7 .) And again, hear his words, “I labored more abundantly than they all; yet not I, but the grace of God which was with me.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 4
… And listen to their own words; there is no need of mine. For what says this blessed one? “But I obtained mercy, because I did it ignorantly.” ( 1 Tim. i. 13 .) What then, was there afterwards no need of mercy? Hear what he says; “But I labored more abundantly than they all; yet not I, but the grace of God which was with me.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 3
… Hence in another place we find him exclaiming, “Sirs, why do ye these things to us? we also are men of like passions with you.” ( Acts xiv. 15 .) So again, “He counted me faithful.” And again, “I labored more abundantly than they all, yet not I, but the grace of God which was with me.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 58.1
… Do not, I repeat, weigh faith by years, nor suppose me better than yourself merely because I have enlisted under Christ’s banner earlier than you. The apostle Paul, that chosen vessel framed out of a persecutor, though last in the apostolic order is first in merit. For though last he has laboured more than they all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.5
… For four times three, or three times four, are twelve. There are other meanings, too, in this number twelve. Were not this the right interpretation of the twelve thrones, then since we read that Matthias was ordained an apostle in the room of Judas the traitor, the Apostle Paul, though he labored more than them all,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 6
… Let them recognize in his case Christ first compelling, and afterwards teaching; first striking, and afterwards consoling. For it is wonderful how he who entered the service of the gospel in the first instance under the compulsion of bodily punishment, afterwards labored more in the gospel than all they who were called by word only;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 36
… Let all men hear his answer: “But by the grace of God, I am what I am.” Is there, then, no other way in which grace is commended, than because it is conferred on an unworthy recipient? “And His grace,” he adds, “which was bestowed on me was not in vain.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 37
… ‘I laboured more abundantly than they all: yet not I, but the grace of God that was with me;’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 54
… yet not I, but the grace of God that was with me.’”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 3.24
… Because the voice, even of those earlier ones, is, “In the Lord shall my soul be praised.” And the voice of the later ones is, “By the grace of God I am what I am.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 12
… “I am not meet to be called an apostle, because I persecuted the Church of God.” And it was while he had this evil merit that a good one was rendered to him instead of the evil; and, therefore, he went on at once to say, “But by the grace of God I am what I am.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 51.1
… For out of that harvest were the Apostles chosen, where now that the harvest was, the corn was already ripe; for there had the Prophets sown. Delightful it is to take a view of God’s husbandry, and to feel delight in His gifts, and the labourers in His field. For in this husbandry did he labour, who said, “I laboured more than they all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 14.6
… lo! it is man all over. Let the grace of God come, and enlighten his darkness, as it saith, “Thou wilt lighten my candle, O Lord; my God, enlighten my darkness;” let it take the mind of man, and turn it to its own light; immediately he begins to say, as the apostle says, “Yet not I, but the grace of God that is with me;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 23.3
… The servants of God remain good lamps by the oil of His mercy, not by their own strength. The free grace of God, truly, is the oil of the lamps. “For I have labored more than they all,” saith a certain lamp; and lest he should seem to burn by his own strength, he added, “But not I, but the grace of God that was with me.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 73.2
… When, therefore, He said, “He that believeth on me,” He spake to those, among whom we also by His grace are included, who by no means receive everything that we ask. And if we turn our thoughts even to the most blessed apostles, we find that he who labored more than they all, yet not he, but the grace of God that was with him,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 122.3
… wherein we find rather the fulfillment of his own words, “I labored more abundantly than they all;” and to which he added, “yet not I, but the grace of God that was with me:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 67.1
… Are those perchance the husbandmen? For a husbandman he is called that planteth, that watereth: but the Apostle hath said, “I have planted, Apollos hath watered.” Do we enquire whence himself hath done this? The Apostle maketh answer, “Yet not I, but the Grace of God with me.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 73.22
… Not in my merits. What is, “in Thy will”? Hear the apostle, who was at first a beast longing for things earthly, and living after the Old Testament. He saith what? “I that at first was a blasphemer, and persecutor, and injurious: but mercy I obtained.” What is, “in Thy will”? “By the grace of God I am what I am.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 84.16
… He hath shown mercy unto me, he saith, that He might make me innocent: for before I was a blasphemer and injurious: but by His grace I have been made innocent. But He who first showed mercy, can He deny His debt? “He loveth mercy and truth. He will give grace and glory.” What grace, but that of which the same one said: “By the grace of God I am what I am”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 103.6
… By whose strength? By thine, but supplied by Him.…He crowneth thee, because He is crowning His own gifts, not thy deservings. “I laboured more abundantly than they all,” said the Apostle; but see what he addeth: “yet not I, but the grace of God which was with me.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 104.9
… Do not despise low places, thence flow springs. “Thou sendest out springs in the little valleys.” Hear a mountain. The Apostle saith, “I laboured more than they all.” A certain greatness is brought before us: yet immediately, that the waters may flow, he hath made himself a valley: “Yet not I, but the grace of God with me.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.6
… Whence the Apostle desireth us to be understood as the children of promise: that we may not imagine that what we are is our own work, but refer the whole to the grace of God.…Christ Himself is the Salvation of God, so that the whole body of Christ may say, “By the grace of God I am what I am.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 12.9
And so we can escape the snare of this most evil spirit, if in the case of every virtue in which we feel that we make progress, we say these words of the Apostle: “Not I, but the grace of God with me,” and “by the grace of God I am what I am;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.13
… “By the grace of God I am what I am,” yet also declares that he himself had corresponded to Divine Grace, where he says: “And His Grace in me was not in vain; but I laboured more abundantly than they all: and yet not I, but the Grace of God with me.”
15:11
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.13.1
… And again, in the Epistle to the Corinthians, when he had recounted all those who had seen God after the resurrection, he says in continuation, “But whether it were I or they, so we preach, and so ye believed,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 1.20
… Touching their public doctrine, however, they had, as we have already said, joined hands in perfect concord, and had agreed also in the division of their labour in their fellowship of the gospel, as they had indeed in all other respects: “Whether it were I or they, so we preach.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.4
… But for all that, heresy, which is for ever mending the Gospels, and corrupting them in the act, is an affair of man’s audacity, not of God’s authority; and if Marcion be even a disciple, he is yet not “above his master;” if Marcion be an apostle, still as Paul says, “Whether it be I or they, so we preach;”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 19
… Behold, I will give her into a bed, and her adulterers with herself into greatest pressure, unless they shall have repented of her works.” I am content with the fact that, between apostles, there is a common agreement in rules of faith and of discipline. For, “Whether (it be) I,” says (Paul), “or they, thus we preach.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 34
… of whom the greater part remain unto this present, but some are fallen asleep. After that He was seen of James; then of all the apostles. And last of all He was seen of me also, as of one born out of due time. For I am the last of the apostles.” “Therefore, whether it were I or they, so we preach, and so ye believed.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Eulogy 2
… for as in one lyre, the strings are different strings, but the harmony is one, so also in the band of the apostles the persons are different, but the teaching is one, since the artificer is one, I mean the Holy Spirit, who moves their souls, and Paul showing this said, “Whether therefore they, or I, so we preach.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
Ver. 11 . “Whether then it be I or they, so we preach.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 2.2
… What the apostles call the gospel you depart from; for you do not believe that Christ was of the seed of David. This was Paul’s gospel; and it was also the gospel of the other apostles, and of all faithful stewards of so great a mystery. For Paul says elsewhere, "Whether, therefore, I or they, so we preach, and so ye believed."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 109.5
… and they gave him their right hand because in him also they found, although not given him by them, their own word which they were already preaching, and in which they were now established. And in regard to this word of the resurrection of Christ, it is said by the same apostle, “Whether it were I, or they, so we preach, and so ye believed;”
15:12
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.18.3
… and that He was buried, and rose again the third day, according to the Scriptures.” It is plain, then, that Paul knew no other Christ besides Him alone, who both suffered, and was buried, and rose gain, who was also born, and whom he speaks of as man. For after remarking, “But if Christ be preached, that He rose from the dead,”
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 33
… For by this method they will be more easily reprobated, when they are detected to have been even then in existence, or at any rate to have been seedlings of the (tares) which then were. Paul, in his first epistle to the Corinthians, sets his mark on certain who denied and doubted the resurrection.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 1.24
… However, I do not now wish to prove that Marcion’s god is imperfect in goodness because of the perdition of the greater number. I am content to illustrate this imperfection by the fact that even those whom he saves are found to possess but an imperfect salvation—that is, they are saved only so far as the soul is concerned,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.9
… Just as my Christ is to be expected, who was predicted from the beginning, so his Christ therefore has no existence, as not having been announced from the beginning. Ours is a better faith, which believes in a future Christ, than the heretic’s, which has none at all to believe in. Touching the resurrection of the dead,
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… Yea, and we are found false witnesses of God; because we have testified of God that He raised up Christ, whom He raised not up, if so be that the dead rise not . For if the dead rise not, then is not Christ raised: and if Christ be not raised, your faith is vain, because ye are yet in your sins, and they which have fallen asleep in Christ are perished.”
Sesto Giulio Africano † 240 d.C. Julius Africanus 1.1
… also, who, when he was preaching and proclaiming the resurrection of our Saviour, and confidently affirming the truth, said with great fear, “If any say that Christ is not risen, and we assert and have believed this, and both hope for and preach that very thing, we are false witnesses of God, in alleging that He raised up Christ, whom He raised not up?”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 3.11
… Nay, even in the Epistles of Paul, who was contemporary with those who had seen Jesus, certain particulars are found mentioned as having been the subject of dispute,—viz., respecting the resurrection,
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 49
… For if the dead rise not, then is not Christ risen: and if Christ be not raised, your faith is vain; ye are yet in your sins. Then they also which are fallen asleep in Christ are perished. If in this life only we have hope in Christ, we are more miserable than all men. But now is Christ risen from the dead, the beginning of them that sleep;”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 25.12
… for the wound that gives admission to a man’s hand, shows to what depth within the iron entered. If He then has been raised, well may we utter the Apostle’s exclamation, “How say some that there is no resurrection of the dead
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
[2.] Ver. 12 . “Now if Christ is preached that He hath been raised from the dead, how say some among you that there is no resurrection of the dead?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 93.32
… For the canonical Scriptures contain examples of the same manner of rebuke in which what is intended for some is spoken as if it applied to all. Thus the apostle, when he says to the Corinthians, “How say some among you, that there is no resurrection of the dead?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.26
… And yet they were among the very men to whom the same apostle says, "Was Paul crucified for you? or were you baptized in the name of Paul?" For he writes most manifestly to them, saying, "How say some among you that there is no resurrection of the dead?"
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… But if there is no resurrection of the dead, then is Christ not risen, and if Christ he not risen…your faith is vain, you are yet in your sins.”
15:13
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Tarsians 7
… our preaching therefore is vain, and your faith is also vain: ye are yet in your sins. Then they also that are fallen asleep in Christ have perished. If in this life only we have hope in Christ, we are of all men most miserable. If the dead rise not, let us eat and drink, for to-morrow we die.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.13.4
… Therefore those who have fallen asleep in Christ have perished. If in this life only we have hope in Christ, we are more miserable than all men. But now Christ has risen from the dead, the first-fruits of those that sleep; for as by man [came] death, by man also [came] the resurrection of the dead.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.8
… And so our faith is vain, and vain also is the preaching of the apostles. Moreover, they even show themselves to be false witnesses of God, because they testified that He raised up Christ, whom He did not raise. And we remain in our sins still.
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.4
… For if the dead rise not, why are they baptized for them? Again he said:— If there is no resurrection of the dead, then is Christ not risen, and if Christ is not risen then your faith is vain, and our preaching. And if so we are found false witnesses in that we testified of God, that He raised up Christ, Whom He raised not up .
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.102
102. We have seen, then, how grave an offence it is not to believe the resurrection; for if we rise not again, then Christ died in vain, then Christ rose not again.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 13 . “But if there is no resurrection of the dead, neither hath Christ been raised.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 43
… The Apostle Paul makes use of such arguments as the following in asserting that mortal flesh will rise again. “But if there be no resurrection of the dead, then is not Christ risen. And if Christ be not risen, our preaching is vain and your faith is vain.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 2.31
… For example, the apostle did not draw true conclusions when he said, “Then is Christ not risen,” and again, “Then is our preaching vain, and your faith is also vain;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.46
… His argument continues thus: "But if there be no resurrection of the dead, then is Christ not risen: and if Christ be not risen, then is our preaching vain, and your faith is also vain. Yea, and we are found false witnesses of God: because we have testified of God that He raised up Christ; whom He raised not up, if so be that the dead rise not."
15:14
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… and in like manner warning as he has elsewhere written again, Remember Jesus Christ raised from the dead ; and again, And if Christ be not risen, then is our preaching vain, and your faith also vain. Yea, and we are found false witnesses of God; because we testified of God that He raised up Christ, whom He raised not up
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 14 . “And if Christ hath not been raised, then is our preaching vain, your faith also is vain.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 28.4
… Do we not observe the great care with which the same apostle commends the truth to us, when he says: “And if Christ be not risen, then is our preaching vain, and your faith is also vain: yea, and we are found false witnesses of God; because we have testified of God that He raised up Christ; whom He raised not up, if so be that the dead rise not.”
15:15
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.21
… for I am not yet ascended to My Father,” but the perfection of the resurrection was when He came to the Father. Now there are some who fall into confusion on this head of the Father and the Son, and we must devote a few words to them. They quote the text,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 15 . “Yea, and we are found false witnesses of God: because we witnessed of Him that He raised up Christ; whom He raised not up, if so be that the dead are not raised.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Lying 21
… For a witness seems to be necessary to the judge for cognizance of the cause. But if the Scripture named a “witness” only so far as that goes, the Apostle would not say, “Yea, and we are found false witnesses of God; because we have testified of God that He raised up Christ: whom He raised not up.”
15:16
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.17
… and thus did all the other Apostles, even though the wonders wrought by each have not all been written. Further, remember all the sayings in the first Epistle to the Corinthians, which Paul wrote against them who said, How are the dead raised, and with what manner of body do they come ? And how he says, For if the dead rise not, then is not Christ raised
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 16 . “For if the dead are not raised, neither hath Christ been raised.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 95.7
… yet though unnecessary, it will not be impossible for them at their pleasure to take and actually consume food; otherwise it would not have been taken after His resurrection by the Lord, who has given us such an example of the resurrection of the body, that the apostle argues from it: “If the dead rise not, then is not Christ raised.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.27
… And the Lord became Himself the first-fruits of the perfect resurrection that is no longer subject to death. Wherefore also the divine Apostle Paul said: If the dead rise not, then is not Christ raised. And if Christ be not raised, our faith is vain: we are yet in our sins
15:17
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 11
… I testify to every man who is confessing Christ and denying God, that Christ will profit him nothing; to every man that calls upon God but rejects the Son, that his faith is vain;
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.37
… And let all heretics also be silenced. If any say that the Cross is an illusion, turn away from him. Abhor those who say that Christ was crucified to our fancy only; for if so, and if salvation is from the Cross, then is salvation a fancy also. If the Cross is fancy, the Resurrection is fancy also; but if Christ be not risen, we are yet in our sins
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 17 . “And if Christ hath not been raised, your faith is vain.”
15:18
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 18 . “Then they also which are fallen asleep in Christ have perished.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 7
Speaking concerning the faithful, and them “which are fallen asleep in
15:19
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 24
… and then how are they alive? Or else caught up into the clouds; and how then are they here? “Most miserable,” no doubt, as the apostle declared them, are they “who in this life only” shall be found to have hope:
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
… not as if he were considering them now, but as destined to do so hereafter. But far before them is That nature Which is above them, and out of which they spring, the Incomprehensible and Illimitable—not, I mean, as to the fact of His being, but as to Its nature. For our preaching is not empty, nor our Faith vain,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 10.2
… while the Apostle clearly says that those who “in this life only have hope in Christ are of all men most miserable
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.124
… For who is there who would wish to be excepted from death? Or what would be more unendurable than a miserable immortality? “If in this life only,” he says, “we hope in Christ, we are more miserable than all men;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.13
… Shall we review the whole chapter which the Apostle wrote, so as to give no appearance of having falsely withheld anything, or of having weakened its force with intention to deceive? “If in this life only,” he says, “we have hope in Christ, we are of all men most miserable. But if Christ is risen from the dead, He is the first-fruits of them that sleep.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
[4.] Ver. 19 . “If in this life only we have hoped in Christ, we are of all men most pitiable.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 22
… For so the Apostle saith, “If in this life only we are hoping in Christ, we are more miserable than all men.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 128.8
8. For, “if in this life only,” saith the Apostle, “we have hope in Christ, we are of all men most miserable.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.2
… But we whose hope in Christ is not only in this life, for fear lest, as the Apostle says, we should be “of all men most miserable”
15:20
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 24
Let us consider, beloved, how the Lord continually proves to us that there shall be a future resurrection, of which He has rendered the Lord Jesus Christ the first-fruits
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.22.4
… too, indicates the same, saying, “instead of fathers, children have been born unto thee.” For the Lord, having been born “the First-begotten of the dead,” and receiving into His bosom the ancient fathers, has regenerated them into the life of God, He having been made Himself the beginning of those that live, as Adam became the beginning of those who die.
sant'Ippolito † 235 d.C. Fragments from Other Writings of Hippolytus hippolytus-bishop-and-martyr-i
1. He calls Him, then, “the first-fruits of them that sleep,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.20
… But since “it cannot be that a prophet perish out of Jerusalem,” —a perishing which corresponds to the words, “He that loseth his life for My sake shall find it,” —on this account it was necessary for Him to go to Jerusalem, that having suffered many things in that Jerusalem, He might make “the first-fruits”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.39
… The Kingdom of God is within you . Thus it is as King that He shall deliver up the Kingdom, and if any ask Who it is that delivers up the Kingdom, let him hear, Christ is risen from the dead, the firstfruits of them that sleep; since by man came death, by man came also the resurrection of the dead
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.21
… and thus the Son is the Father’s ‘Only-begotten,’ because He alone is from Him, and He is the ‘First-born of creation,’ because of this adoption of all as sons . And as He is First-born among brethren and rose from the dead ‘the first fruits of them that slept
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… and again, And if Christ be not risen, then is our preaching vain, and your faith also vain. Yea, and we are found false witnesses of God; because we testified of God that He raised up Christ, whom He raised not up . But in what follows he says, But now is Christ risen from the dead, the first fruits of them that are asleep
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.16
… But specially be it remembered that Christ has been raised from the dead
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.8
… so that in all things He became the first-born of those who are spiritually born again, and gave the name of brethren to those who partook in a birth like to His own by water and the Spirit. But since it was also meet that He should implant in our nature the power of rising again from the dead, He becomes the “first-fruits of them that slept
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
[5.] Ver. 20 . “But now hath Christ been raised from the dead, the first-fruits of them that are asleep.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.6
… a thing which none of the saints knew till it was revealed to this man by the spirit of the flesh. He indeed cannot expound it without bringing in an indecency. Nevertheless, I will set it forth in his hearing both more worthily and more truly. Christ is the first fruits of those that sleep;
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 43
… For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead. For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive. But every man in his own order. Christ the first-fruits, afterwards they that are Christ’s at His coming, then cometh the end.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… “But now is Christ risen from the dead and become the first fruits of them which slept. For since by man came death by man came also the resurrection of the dead. For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 4.3.6
6. The divine Apostle calls our Saviour Christ “the firstfruits of them that slept,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 126
… This the divine Apostle has plainly taught us, for “now” he says “is Christ risen from the dead and become the first fruits of them that slept. For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead, for as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 3.28
… For our Lord by His own body bestowed the gifts both of resurrection and of subsequent incorruption even on our own body, He Himself having become to us the firstfruits both of resurrection and incorruption, and of passionlessness
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.27
… Wherefore also the divine Apostle Paul said: If the dead rise not, then is not Christ raised. And if Christ be not raised, our faith is vain: we are yet in our sins . And, Now is Christ risen from the dead and become the first-fruits of them that slept
15:21
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.9
… for) dust thou art, and unto dust shalt thou return.” That, therefore, which came from the ground shall return to the ground. Now that falls down which returns to the ground; and that rises again which falls down. “Since by man came death, by man came also the resurrection.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… (and it was) not so much Christ in the flesh, as the flesh in Christ. If, therefore, we are to rise again after the example of Christ, who rose in the flesh, we shall certainly not rise according to that example, unless we also shall ourselves rise again in the flesh. “For,” he says, “since by man came death, by man came also the resurrection of the dead.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 43
… For when the Scripture speaks of glory, it shows us also that it had cognizance of differences in glory. Thus it says: “There is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars: for one star differeth from another star in glory.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.22
… The last enemy that shall be conquered is death. But when He saith, All things are put in subjection, He is excepted Who did subject all things unto Him. But when all things have been subjected to Him, then shall He also Himself be subjected to Him, that did subject all things unto Him, that God may be all in all
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 9
… For since from man it was that death prevailed over men, for this cause conversely, by the Word of God being made man has come about the destruction of death and the resurrection of life; as the man which bore Christ saith: “For
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.20
… that through death He might bring to nought him that had the power of death, that is, the devil, and deliver them who through fear of death were all their lifetime subject to bondage .’ And, ‘Since by man came death, by man came also the resurrection of the dead
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 6.1
… For he everywhere attributes to the Human element in Christ the dispensation of the Passion, when he says, “for since by man came death, by man came also the resurrection of the dead
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.90
… and inasmuch as that could not rise again which had not died, flesh is assumed, which can die, that whilst that, whose nature it is, dies, that which had died should rise again. For the resurrection could not be effected except by man; since, “as by man came death, so too by man came the resurrection of the dead.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.13
… for He hath put all things under His feet. But when He saith, all things are put under Him, it is manifest that He is excepted Which did put all things under Him. But when all things shall be subdued unto Him, then shall the Son also Himself be subject unto Him, that put all things under Him, that God may be all in all.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 21 . “For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 166.21
… for as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.23
… And he calls others heavenly, because by grace they become His members, that, together with them, He may become one Christ, as head and body. In the same epistle he puts this yet more clearly: “Since by man came death, by Man came also the resurrection of the dead. For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.12
… In order, therefore, that as by one man came death, so by one man might come also the resurrection of the dead;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Acts or Disputation Against Fortunatus the Manichaean 2
… "As through the disobedience of the one the many were constituted sinners; so also through the obedience of the one the many are constituted righteous." "Since through man is death, through man also is resurrection of the dead." As long therefore as we bear the image of the earthly man,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.8
When to the like purport he says: “By man came death, by man also the resurrection of the dead,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.49
… “Since by man came death, by Man came also the resurrection of the dead; for as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 3.19
… and so it passed upon all men, in which all have sinned,” tallies in sense with his words to the Corinthians: “Since by man came death, by Man came also the resurrection of the dead. For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 61
… and endeavours to overthrow the foundation of the Christian faith of which it is written, “By one man, death, and by one man the resurrection of the dead; for as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.31
… on the ground that, not having yet taken flesh of the Virgin’s womb, He was not yet man at the time when those righteous men lived. If this, however, were true, in vain would the apostle say: “By man came death, by man came also the resurrection of the dead; for as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 3
… A man and a man: a man to death and a man to life. Thus saith the apostle: “Since, indeed, by man death, by man also the resurrection of the dead.” By which man death, and by which man the resurrection of the dead? Do not make haste: he goes on to say, “For as in Adam all die, so also in Christ shall all be made alive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 30.5
… and what is circumcision but the spoiling of the flesh? This circumcision, then, signified the removal of carnal lusts from the heart. Therefore not without cause was it given, and ordered to be made in that member; since by that member the creature of mortal kind is procreated. By one man came death, just as by one man the resurrection of the dead;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 66
… for as by the disobedience of one man, many were made sinners; so also by the obedience of one man shall many be made righteous. He that denies Christ as man, shall not rise again into the resurrection of life; for by man is death, and by man is also the resurrection of the dead: for as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 75.3
… “Because I live,” He says, “ye shall live also:” because He liveth, therefore shall we live also. For as by man is death, by man also is the resurrection of the dead. For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Orth. —But it was after the Passion and the Resurrection that the divine Apostle wrote the Epistle to Timothy wherein he speaks of the Saviour Christ as man, and writing after the Passion and the Resurrection to the Corinthians he exclaims “For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… The resurrection of this body after many arguments he affirms directly, “But now is Christ risen from the dead and become the firstfruits of them that slept, for since by man came death, by man came also the resurrection of the dead, for as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
That after the Incarnation He is spoken of as Man our Lord Himself teaches in His words to the Jews “Why go ye about to kill me?” “A man that hath told you the truth.” And in the first Epistle to the Corinthians the blessed Paul writes “For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead,”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 59
… For as by one man’s disobedience many were made sinners, so also by one man’s obedience shall many be made righteous ;” and again, “For because by man (came) death, by man also (came) the resurrection of the dead. And as in Adam all die, so also in Christ shall all be made alive
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 3.12
… For the purpose of God the Word becoming man was that the very same nature, which had sinned and fallen and become corrupted, should triumph over the deceiving tyrant and so be freed from corruption, just as the divine apostle puts it, For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead
15:22
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.23.8
… This dogma, however, has been invented by himself, in order that, by introducing something new, independently of the rest, and by speaking vanity, he might acquire for himself hearers void of faith, affecting to be esteemed a teacher, and endeavouring from time to time to employ sayings of this kind often [made use of] by Paul: “In Adam we all die;”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.1.3
… so also, in [the times of] the end, the Word of the Father and the Spirit of God, having become united with the ancient substance of Adam’s formation, rendered man living and perfect, receptive of the perfect Father, in order that as in the natural [Adam] we all were dead, so in the spiritual we may all be made alive.
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… and, on the other hand, to make the resurrection operate on the same substance as the death, by comparing the authors themselves under the designation man . For if “as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive,”
Tertulliano † 220 d.C. On Monogamy 17
… Once for all did he taste of the tree; once for all felt concupiscence; once for all veiled his shame; once for all blushed in the presence of God; once for all concealed his guilty hue; once for all was exiled from the paradise of holiness; once for all thenceforward married. If you were “in him,”
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 2
245 “The Second Adam from the heavens.” Truth,
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.40
… and that in those parts of the narrative which appear to refer to Adam as an individual, Moses is discoursing upon the nature of man in general. For “in Adam” (as the Scripture
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.36
… and on the present occasion, not satisfied with what he has formerly said, he adds, “And there is said to be a resurrection of the flesh by means of the tree;” not understanding, I think, the symbolical expression, that “through the tree came death, and through the tree comes life,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.21
… Hence a resurrection both has been and is to be, if indeed we were buried with Christ, and rose with Him. And since the word, “We rose with Him,” does not cover the whole of the resurrection, “in Christ shall all be made alive,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.8
… powers, when they delivered up the Saviour into the hands of men, did not intend to deliver Him up for the salvation of some, but, as far as in them lay, since none of them knew “the wisdom of God which was hidden in a mystery,” they gave Him up to be put to death, that His enemy death might receive Him under its subjection, like those who die in Adam;
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 3.6
… should be destroyed, unless that same man on whose account it had been said, “Dust thou art, and unto dust thou shalt return,” should be created anew, and undo the sentence which for his sake had gone forth on all, that “as in Adam” at first “all die, even so” again “in Christ,” who assumed the nature and position of Adam, should “all be made alive.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 3.7
… but having been shown forth as mortal, from his participation in and presence with corruption, and, again, as incorrupt and immortal by connection with and participation in life; as Paul also taught, saying, “Corruption shall not inherit incorruption, nor death life,”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… let him first consider that Christ, the heavenly man, when He appeared, bore the same form of limbs and the same image of flesh as ours, through which also He, who was not man, became man, that “as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 4.29.2
… They introduced also abstinence from the things called by them animate, thus showing ingratitude to the God who made all things. And they deny the salvation of the first man.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.13
… And the Law was spoken by Angels, and perfected no one , needing the visitation of the Word, as Paul hath said; but that visitation has perfected the work of the Father. And then, from Adam unto Moses death reigned ; but the presence of the Word abolished death . And no longer in Adam are we all dying
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 14
… For the blood of the sheep is a type of the blood of Christ; and the firstborn, a type of the first-formed. And inasmuch as the first-formed of necessity exists in us, and, in sequence of succession, is transmitted till the end, it follows that “in Adam” we “all die,”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 38
IV. This is our present Festival; it is this which we are celebrating to-day, the Coming of God to Man, that we might go forth, or rather (for this is the more proper expression) that we might go back to God—that putting off the old man, we might put on the New; and that as we died in Adam, so we might live in Christ,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.91
… Christ, then, is the firstfruits of them that rest. But is this of His own who are at rest, who, as it were, freed from death, are holden by a kind of sweet slumber, or of all those who are dead? “As in Christ all die, so too in Christ shall all be made alive.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 22 . “For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 10
… As he also said in the former Epistle; “We shall all be raised; but each in his own order.” And, “There are celestial bodies, and bodies terrestial.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… of God which was with me.” But the very fact of his thus humbling himself shows the possibility of there being apostles of higher or lower rank, and God is not unjust that He will forget the work of him who is called the chosen vessel of election, and who laboured more abundantly than they all, or assign equal rewards to unequal deserts. Afterwards we read,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 5.9
16. And behold, there was I received by the scourge of bodily sickness, and I was descending into hell burdened with all the sins that I had committed, both against Thee, myself, and others, many and grievous, over and above that bond of original sin whereby we all die in Adam.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 9.13
… And although she, having been “made alive” in Christ
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.20
… How they come to know it, I cannot tell, but they have it by some kind of knowledge unknown to me, who am in much doubt as to whether it be in the memory; for if it be there, then have we been happy once; whether all individually, or as in that man who first sinned, in whom also we all died,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.43
… that because the reward of righteousness is life and peace, He might, by righteousness conjoined with God, cancel the death of justified sinners, which He willed to have in common with them.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 169.13
… the origin of the soul, asking him, in regard to the opinion which, in writing to Marcellinus of pious memory, he avowed as his own, that a new soul is made for each individual at birth, how this can be maintained without overthrowing that most surely established article of the Church’s faith, according to which we firmly believe that all die in Adam,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.20
… We seem compelled to take the words in this sense, and to suppose that those whom the Lord shall find alive upon earth shall in that brief space both suffer death and receive immortality: for this same apostle says, “In Christ shall all be made alive;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 19
… which some having followed, have made shipwreck of the faith, and have pierced themselves through with many sorrows." And this sin of the soul is quite plainly, to those rightly understanding, set forth in the Old Testament in the transgression of Adam in Paradise. Thus, as the apostle says, "In Adam we all die, and in Christ we shall all rise again."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.55
… Now none who shall partake of this life shall be made alive except in Christ, even as all die in Adam.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 1
… and yet that except One in whom “all shall be made alive,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.46
… “Even over them that had not sinned after the similitude of Adam’s transgression, who is the figure of Him that was to come.” Of whom that was to come, if not Christ? And in what sort a figure, except in the way of contrariety? which he elsewhere briefly expresses: “As in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.50
… all is vanity: what profit hath a man of all his labour which he taketh under the sun?” and in the book of Ecclesiasticus, “a heavy yoke is upon the sons of Adam from the day that they go out of their mother’s womb to the day that they return to the mother of all things;” or how again the apostle writes, “in Adam all die;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.8
… This reconciliation is in the laver of regeneration and in the flesh and blood of Christ, without which not even infants can have life in themselves. For as there was one man for death on account of sin, so there is one man for life on account of righteousness; because “as in Adam all die, so also in Christ shall all be made alive;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 38.7
7. Therefore, my Brethren, since we too are born of him, and as the Apostle says, “In Adam all die;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 40.7
… One begat us unto sin and death, yet as one race, yet as neighbours one to another, yet as not merely like, but related to each other. There came One against one ; against the one who scattered, One who gathereth. Thus against the one who slayeth, is the One who maketh alive. “For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 51.10
… For there is no husband that, because he is an husband, is not subject to death, or that is subject to death for any other reason but because of sin. For even the Lord was subject to death, but not on account of sin: He took upon Him our punishment, and so looseth our guilt. With reason then, “In Adam all die, but in Christ shall all be made alive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 62.4
… For this reason therefore Cain builded a city where there was not a city. For from mortality and from naughtiness every one setteth out, in order that he may be made good hereafter. “For as by the disobedience of one man many were made sinners, so by the obedience of One Man many shall be made just.” And all we in Adam do die:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 85.5
5. “Be not angry with us for ever” ( ver. 5 ). For by the anger of God we are subject to death, and by the anger of God we eat bread on this earth in want, and in the sweat of our face. This was Adam’s sentence when he sinned: and that Adam was every one of us, for “in Adam all die;”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
… wrote the Epistle to Timothy wherein he speaks of the Saviour Christ as man, and writing after the Passion and the Resurrection to the Corinthians he exclaims “For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead.” And in order to make his meaning clear he adds, “For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… the Jews “Why go ye about to kill me?” “A man that hath told you the truth.” And in the first Epistle to the Corinthians the blessed Paul writes “For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead,” and to show of whom he is speaking he explains his words and says, “For as in Adam all die even so in Christ shall all be made alive.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 59
… “For as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive
15:23
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… For if “as in Adam all die, even so in Christ shall all be made alive,” their vivification in Christ must be in the flesh, since it is in the flesh that arises their death in Adam. “But every man in his own order,”
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 6
… The last enemy that shall be destroyed is death. For all things are put under Him. But when He saith, All things are put under Him, it is manifest that He is excepted which did put all things under Him. Then shall He also Himself be subject to Him who put all things under Him, that God may be all in all.”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.1
… and, giving careful heed to all things as the Lord’s, not to overlook any of the things that are being thrown aside and disregarded, should this be the case. No Christian ought to think of himself as his own master, but each should rather so think and act as though given by God to be slave to his like minded brethren; but “every man in his own order.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.48
… “Lord, make me to know mine end and the measure of my days, what it is: that I may know what is wanting to me.” He seeks, then, that end of the heavenly promises, when each one shall arise in his own order: “Christ the firstfruits, then they that are Christ’s who have believed in His coming. Then cometh the end.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.91
91. So, then, man rose because man died; man was raised again, but God raised him. Then it was man according to the Flesh, now God is all in all. For now we know not Christ according to the flesh, but we possess the grace of that Flesh, so that we know Him the firstfruits of them that rest,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.92
92. All men rise again, but let no one lose heart, and let not the just grieve at the common lot of rising again, since he awaits the chief fruit of his virtue. All indeed shall rise again,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 23 . “But every man in his own order.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 15
Beloved, see how we are honored! yet some are so unreasonable and so ungrateful as to say, “Why are we endowed with free will?” But how in all the particulars which we have mentioned could we have imitated God, if there had been no free will? I rule Angels, He says, and so dost thou, through Him who is the First-fruits. (
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.6
… He indeed cannot expound it without bringing in an indecency. Nevertheless, I will set it forth in his hearing both more worthily and more truly. Christ is the first fruits of those that sleep; he is also called the first begotten from the dead; as also the Apostle says,
san Girolamo † 420 d.C. The Perpetual Virginity of Blessed Mary 6
… Again Paul the Apostle writing to the Corinthians
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.3
… It was on account of this type, which went before in the Lord, of our future resurrection in the body, that the apostle says, “Christ the first-fruits; afterward they that are Christ’s.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 68.2
… and hence the same apostle says, “Christ, the beginning, and then they that are Christ’s in His presence; then [cometh] the end, when He shall have delivered up the kingdom to God, even the Father;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.21
… By abiding in and guiding this, He conducteth it, as though it were His Chariot, unto the end, as if unto some appointed place. For, “the beginning is Christ; secondly, that are of Christ, at the appearing of Him; then the end.”
15:24
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 4
… even as the apostle says in his epistle, concerning the very end of all: “When He shall have delivered up the kingdom to God, even the Father; for He must reign till He hath put all enemies under His feet;”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.39
39. He shall deliver the Kingdom to God the Father, not in the sense that He resigns His power by the delivering, but that we, being conformed to the glory of His body, shall form the Kingdom of God. It is not said, He shall deliver up His Kingdom, but, He shall deliver up the Kingdom
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.40
40. In His body, the same body though now made glorious, He reigns until the authorities are abolished, death conquered, and His enemies subdued. This distinction is carefully preserved by the Apostle: the authorities and powers are abolished , the enemies are subjected
san Basilio † 379 d.C. The Letters 8.7
… This is the meaning, I think, of the words “my Father is greater than I,” and also of the statement, “It is not mine to give save to those for whom it is prepared by my Father.” This too is what is meant by Christ’s “delivering up the kingdom to God even the Father;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.3
… Who, when He divides, is not Himself divided by cutting off Himself, for being indivisible He loses nothing when He gives to all, as also the Son, when the Father receives the kingdom,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.12
147. Let us follow the course of the Scriptures. He Who came will deliver up the kingdom to God the Father; and when He has delivered up the kingdom, then also shall He be subject to Him, Who has put all things in subjection under Him, that God may be all in all.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 45
… “When therefore,” He saith, “the Father guideth any man, there is nothing that hindereth him from coming unto Me”; and in another place, “No man can come unto Me, except the Father draw him.” ( Ver. 44 .) And Paul saith, that He delivereth them up unto the Father; “When He shall have delivered up the kingdom to God, even the Father.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 70
… But when thou hearest of “giving over,” understand it in no human sense, for it showeth how He honoreth the Father, and His unanimity with Him. For as the Father giveth over to Him, so He to the Father. And this Paul declares, saying, “When He shall have given over the kingdom to God, even the Father.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 210
… Into this number you rejoice that through His grace you have been gathered, “forbearing one another in love; endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.” For there shall not be awanting occasion for your bearing one with another till God shall have so purified you, that, death being “swallowed up in victory,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.8
… because He is one God together with the Father. But that word “until” deceives those who are careless readers of the divine Scriptures, but eager for controversies. For the text continues, “For He must reign, until He hath put all enemies under His feet;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.10
… but that He Himself too, in so far as He is a Priest that has taken the form of a servant for us, shall be put under Him who has put all things under Him, and under whom He has put all things: so that, in so far as He is God, He with Him will have put us under Himself; in so far as He is a Priest, He with us will be put under Him.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.13
… Because, according to this creature, “The Son also Himself shall be subject unto Him, that put all things under Him, that God may be all in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 19
… they that have done evil, to be tormented with the devil and his angels. And the form of a servant will pass away. For to this end He had manifested Himself, that He might execute judgment. After the judgment, He shall go hence, will lead with Him the body of which He is the head, and deliver up the kingdom of God.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 25.2
… His kingdom will at length be made manifest, when the glory of His saints shall be revealed, after the judgment is executed by Him, which judgment He Himself has said above is that which the Son of man shall execute. Of which kingdom also the apostle has said: “When He shall have delivered up the kingdom to God, even the Father.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 4.3
… the beginning of our righteousness is the confession of sins. Thou hast begun not to defend thy sin; now hast thou made a beginning of righteousness: but it shall be perfected in thee when to do nothing else shall delight thee, when “death shall be swallowed up in victory,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 8.14
… “When He shall have delivered up the kingdom to God even the Father, when He shall have destroyed all principalities and powers and dominions.”
15:25
san Papia di Ierapoli † 150 d.C. Fragments of Papias, V 1
… and that, moreover, they ascend through the Spirit to the Son, and through the Son to the Father; and that in due time the Son will yield up His work to the Father, even as it is said by the apostle, “For He must reign till He hath put all enemies under His feet. The last enemy that shall be destroyed is death.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.36.2
… also that they ascend through the Spirit to the Son, and through the Son to the Father, and that in due time the Son will yield up His work to the Father, even as it is said by the apostle, “For He must reign till He hath put all enemies under His feet. The last enemy that shall be destroyed is death.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.9
… For the resurrection of the body will receive all the better proof, in proportion as I shall succeed in showing that Christ belongs to that God who is believed to have provided this resurrection of the flesh in His dispensation. When he says, “For He must reign, till He hath put all enemies under His feet,”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 1.6.1
… For thus says holy Scripture, “The Lord said to My Lord, Sit Thou at My right hand, until I make Thine enemies Thy footstool.” And if the meaning of the prophet’s language here be less clear, we may ascertain it from the Apostle Paul, who speaks more openly, thus: “For Christ must reign until He has put all enemies under His feet.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.36
We would say, moreover, that death ceases in the world when the sin of the world dies, referring the saying to the mystical words of the apostle, which run as follows: “When He shall have put all enemies under His feet, then the last enemy that shall be destroyed is death.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.16
… In the latter the end of it comes to rest at last in the so-called restoration of all things, since no enemy is left them to fight against, if that be true which is said:
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.23
… he builds the temple for the glory of God in the Jerusalem on earth, so that worship may no longer be celebrated in a moveable erection like the tabernacle. Let us seek to find in the Church the truth of each statement made about the temple. If all Christ’s enemies are made the footstool of His feet,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.21
… For therefore the union was of this kind, that He might unite what is man by nature to Him who is in the nature of the Godhead, and his salvation and deification might be sure. Therefore let those who deny that the Son is from the Father by nature and proper to His Essence, deny also that He took true human flesh of Mary Ever-Virgin
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.29
29. And wouldest thou know how they who teach the contrary ran into such madness? They read wrongly that good word of the Apostle, For He must reign, till He hath put all enemies under His feet
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.32
… In what sense then shouldest thou remember that Scripture, till He hath put all enemies under His feet
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 25 . “For He must reign, till He hath put all enemies under His feet.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 2
… “According to the Gospel,” he saith, “of the blessed God.” The glory he means is either that of the service of God, or, in that if present things are filled with its glory, yet much more will things future be so; when “His enemies shall be put under His feet” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.38
… We must see, therefore, what his own opinion is on this point. Turn to his note, in this book, upon the passage “He must reign till he hath put all his enemies under his feet.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 55.5
… For he hath put all things under his feet. But when he saith, all things are put under him, it is manifest that he is excepted, which did put all things under him. And when all things shall be subdued unto him, then shall the Son also himself be subject unto him that put all things under him that God may be all in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.11
… or that statement of the apostle, “For He must reign, till He hath put all enemies under His feet;”
15:26
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.23.7
… and that He should bind “the dragon, that old serpent” and subject him to the power of man, who had been conquered so that all his might should be trodden down. Now Adam had been conquered, all life having been taken away from him: wherefore, when the foe was conquered in his turn, Adam received new life; and the last enemy, death, is destroyed,
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 51
… “and the strength of sin is the law” —that other law, no doubt, which he has described “in his members as warring against the law of his mind,” —meaning, of course, the actual power of sinning against his will. Now he says in a previous passage (of our Epistle to the Corinthians), that “the last enemy to be destroyed is death.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.37
… For the Father says to Him, to the Lord of us all, “Sit Thou on My right hand, until I make Thy enemies the footstool of Thy feet.” And this goes on till the last enemy, Death, is overcome by Him. And if we consider what is meant by this subjection to Christ and find an explanation of this mainly from the saying,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.33
… and. “when Christ our life shall be manifested, then along with Him” shall be manifested those who are worthy of being manifested with Him in glory. But the enemy of this life, who is also the last enemy of all His enemies that shall be destroyed, is death,
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.35
35. But we must not forget what follows the subjection, namely, Last of all is death conquered by Him
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 36
… For all will then repent and adore. And in proof that this is true, hear Paul saying, “Every tongue shall confess, and every knee shall bow, of things in heaven, and things in earth, and things under the earth.” And, “The last enemy that shall be destroyed is death.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 11
… For if Christ is to die no more, who is to do away with death? No one! We must then be punished, and have vengeance taken upon us forever. For a death preceptible to the senses is not still to come in this case, as in the former, which gives the body rest, and separates it from the soul. “For the last enemy, death, is destroyed” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 26 . “The last enemy that shall be abolished is death.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.10
… Then shall death, the last enemy, be destroyed; and whatever obstacle to the perfection of our peace is due to the infirmity of our flesh shall be utterly consumed when this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 27
… “I put on righteousness, and clothed myself with judgment like a mantle.” Our vesture at present no doubt is wont to be armour for war rather than garments of peace, while concupiscence has still to be subdued; it will be different by and by, when our last enemy death shall be destroyed,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 34.10
… for “the last enemy, death, shall be destroyed.” And what peace will this be? “This corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 41.13
… When enmities are no more; when “death, the last enemy, shall be destroyed.” “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.—And when this mortal shall have put on immortality, then shall be brought to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory. O death, where is thy struggle?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.40
… He Himself then shall give the virtue which in His own flesh He hath sent before, whereof the Apostle saith, “the power of His Resurrection.” But strength whereby shall be destroyed the enemy death.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 72.10
… For perchance he willed this also to be perceived, that mortality is to be no longer, “when the last enemy shall be destroyed, death:”
15:27
san Papia di Ierapoli † 150 d.C. Fragments of Papias, V 1
… “But when He saith all things are put under Him, it is manifest that He is excepted which did put all things under Him. And when all things shall be subdued unto Him, then shall the Son also Himself be subject unto Him that put all things under Him, that God may be all in all.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.36.2
… “But when He saith, All things shall be subdued unto Him, it is manifest that He is excepted who did put all things under Him. And when all things shall be subdued unto Him, then shall the Son also Himself be subject unto Him who put all things under Him, that God may be all in all.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 4
… “Sit Thou on my right hand, until I make Thine enemies Thy footstool.” “When, however, all things shall be subdued to Him, (with the exception of Him who did put all things under Him,) then shall the Son also Himself be subject unto Him who put all things under Him, that God may be all in all.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.12
… Again also the Apostle said:— Everything shall be made subject unto Christ except His Father Who hath subjected all unto Him. And when everything is made subject unto Him by the Father, then He also shall be made subject to God His Father Who subjected all to Him, and God shall be all in all, and in every man.
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 1.33
… He possesses any of the characters of the Divine nature, since the Apostle says, But when He saith, all things are put in subjection, this is except Him Who did subject all things unto Him, for when all things shall have been subjected unto Him, then shall also He Himself be subjected to Him that did subject all things unto Him, that God may be all in all
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.8
… But let them add further the words of the Apostle, But when He saith All things are put in subjection, He is excepted Who did subject all things unto Him. And when all things have been subjected unto Him, then shall He Himself be subjected unto Him that did subject all things unto Himself, that God may be all in all
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.36
36. Hence the Apostle, to make his explanation of this Mystery complete, after saying that death is the last enemy to be conquered, adds: But when He saith, All things are put in subjection except Him, Who did subject all things to Him, then must He be subjected to Him, that did subject all things to Him, that God may be all in all
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Three Homilies 1.8
… Therefore at the last worship, also shall be gathered in completely to its Lord, that it may be fulfilled that all things shall be subjected to Him . Then, He in His turn shall be subjected to Him Who subjected all things to Him .
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 6
… They further assert that the Spirit is not to be ranked along with the Father and the Son, but under the Son and the Father; not coordinated, but subordinated; not connumerated, but subnumerated.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.9
… The Lord said unto my Lord, sit Thou on My right hand . The Lord says this to the Lord, not to a servant, but to the Lord of all, and His own Son, to whom He put all things in subjection. But when He saith that all things are put under Him, it is manifest that He is excepted, which did put all things under Him , and what follows; that God may be all in all
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
[7.] Ver. 27 . “For He hath put all things in subjection under His feet. But when He saith, All things are put in subjection, it is manifest that He is excepted who did subject all things unto Him.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 64
… it can only be folly, impudence, and unpardonable boldness. Wherefore then doth Christ speak humbly, being of that ineffable and great Substance? For the reasons mentioned, and that He might not be deemed unbegotten; for Paul seems to have feared some such thing as this; wherefore he saith, “Except Him who did put all things under Him.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 8.12
12. “Thou hast put,” he says, “all things in subjection under His feet.” When he says, “all things,” he excepts nothing. And that he might not be allowed to understand it otherwise, the Apostle enjoins it to be believed thus, when he says, “He being excepted which put all things under Him.”
15:28
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Tarsians 5
And that He Himself is not God over all, and the Father, but His Son, He [shows when He] says, “I ascend unto my Father and your Father, and to my God and your God.” And again, “When all things shall be subdued unto Him, then shall He also Himself be subject unto Him that put all things under Him, that God may be all in all.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.5.7
… Because if it be not good to be in subjection, it follows that the opposite will be good, viz., not to be in subjection. Now the language of the apostle, according to their view, appears to indicate by these words, “And when all things shall be subdued unto Him, then shall the Son also Himself be subject unto Him that put all things under Him,”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.6.6
… For his words are: “It is sown an animal body, it will rise a spiritual body; it is sown in corruption, it will arise in incorruption: it is sown in weakness, it will arise in power: it is sown in dishonour, it will arise in glory.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.40
… This distinction is carefully preserved by the Apostle: the authorities and powers are abolished , the enemies are subjected . Then, when they are subjected, He, that is the Lord, shall be subjected to Him that subjecteth all things to Himself, that God may be all in all
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.30
30. They have also dared to say that the Scripture, When all things shall be subjected unto Him, then shall the Son also Himself be subjected unto Him that subjected all things unto Him
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 7.23
… This is the purpose of the great mystery for us. This is the purpose for us of God, Who for us was made man and became poor, to raise our flesh, and recover His image, and remodel man, that we might all be made one in Christ, who was perfectly made in all of us all that He Himself is,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 29
… Add, if you like, Servant and Obedient and Gave and Learnt, and was commanded, was sent, can do nothing of Himself, either say, or judge, or give, or will. And further these,—His ignorance, subjection,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.14
… as Paul says elsewhere, “To Him every knee shall bow, of things in heaven, and things in earth, and things under the earth, and every tongue shall confess that Jesus Christ is Lord, to the glory of God the Father
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
… But, further, the Divine Being is the fountain of all virtue. Therefore, those who have parted with evil will be united with Him; and so, as the Apostle says, God will be “all in all
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.91
91. So, then, man rose because man died; man was raised again, but God raised him. Then it was man according to the Flesh, now God is all in all.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.13
162. Would that they too were silent, who, as they cannot prove that the Word of God and Wisdom of God can be re-absorbed, attribute the weakness of subjection to His Godhead, saying that it is written: “But when all things shall be subdued unto Him, then shall the Son also Himself be subject unto Him.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.14
… Through His own works and through the manifold forms of virtues Christ will be in us in subjection to the Father. And when, with vice renounced and crime at an end, one spirit in the heart of all peoples has begun to cleave to God in all things, then will God be all and in all.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
Ver. 28 . “And when all things have been subjected unto Him, then shall the Son also Himself be subjected unto Him that did subject all things unto Him.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.18
A. I have already explained that in proportion to our strength each one, with all his power, must stretch forward, if by any means he may attain to, and apprehend the reward of his high calling. In short Almighty God, to whom, as the Apostle teaches, the Son must in accordance with the dispensation of the Incarnation be subjected, that
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 148.17
… as if, in contradiction of the plain words of Scripture, “that God may be all and in all,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 210
… endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.” For there shall not be awanting occasion for your bearing one with another till God shall have so purified you, that, death being “swallowed up in victory,” “God shall be all in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.28
… of the people in adoring images, “and worshipped and served the creature more than the Creator, who is blessed for ever.” But in the other city there is no human wisdom, but only godliness, which offers due worship to the true God, and looks for its reward in the society of the saints, of holy angels as well as holy men, “that God may be all in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.22
… Therefore it is said, “They shall go out,” because they shall know what is done by those who are without. For if the prophets were able to know things that had not yet happened, by means of that indwelling of God in their minds, limited though it was, shall not the immortal saints know things that have already happened, when God shall be all in all?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.30
… This, too, is the right interpretation of the saying of the apostle, “That God may be all in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.8
… Nor let any one, hearing what the apostle says, “But when He saith all things are put under Him, it is manifest that He is excepted which did put all things under Him,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.28
… When the wise man spake of Thee in his book, which is now called by the special name of Ecclesiasticus, “We speak,” he said, “much, and yet come short; and in sum of words, He is all.” When, therefore, we shall have come to Thee, these very many things that we speak, and yet come short, will cease; and Thou, as One, wilt remain “all in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 9
… Such statements [are meant] as the following: “For the Father is greater than I;” and, “The head of the woman is the man, the Head of the man is Christ, and the Head of Christ is God;” and, “Then shall He Himself be subject unto Him that put all things under Him;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 29
… But they will have no sorrow on account of your greater joy, to whom this shall be wanting. Forsooth That Lamb, Whom ye shall follow whithersoever He shall have gone, will not desert those who cannot follow Him, where you can. Almighty is the Lamb, of Whom we speak. He both will go before you, and will not depart from them, when God shall be all in all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 5.4
… He will restore to thee thy body, even to the full number of thy hairs; and will set thee with the Angels for ever, where thou wilt need no more His taming hand, but only to be possessed by His exceeding mercy. For God will then be “all in all;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 65.1
… For then there will be nothing wanting they can desire, when God will be all in all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 83.3
… But those whose mutual love has the possession of God Himself for its object, will truly love one another; and, therefore, even for the very purpose of loving one another, they love God. There is no such love as this in all men; for few have this motive for their love one to another, that God may be all in all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 30.13
… and that I should not be pricked with the consciousness of sin, with the fear of death, with the fear of judgment. “O Lord, my God, I will confess unto Thee for ever.” And this is my glory, O Lord, my God, that I should confess unto Thee for ever, that I have nothing of myself, but that all my good is of Thee, who art “God, All in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 85.7
… since the prince himself of all such is cast into eternal fire, and with him those who consent unto him, and who have no will to retire from him? There shall be peace made pure in the sons of God, all loving one another, seeing one another full of God, since God shall be all in all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 87.8
… For He will be present for whom we sigh: we shall be like Him, as we shall see Him as He is: there it will be our whole task to praise and enjoy the presence of God: and what beyond shall we ask for, when He alone satisfies us, by whom all things were made? We shall dwell and be dwelt in; and shall be subject to Him, that God may be all in all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 88.13
… Then the Lord will not repel our prayers, as there will no longer be anything to be sought for, but everything that has been rightly asked, will be obtained: nor will He turn His face away from us, since we shall see Him as He is: nor shall we be poor, because God will be our abundance, all in all:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 102.27
… There is one such, and if we acknowledge it aright, we shall be in it, and the years of God shall be in us. How shall they be in us? Just as God Himself shall be in us: whence it is said, “That God may be all in all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 106.30
… For that most glorious city, when it hath gained the promised inheritance, in which none shall die, none shall be born, will not contain citizens who shall individually rejoice in their own, for “God shall be all in all.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 5.4
… nor should he investigate what any one is lacking in, but only regard and gather whatever virtue he has. For if we want to gain all virtues from some one person, we shall with great difficulty or perhaps never at all find suitable examples for us to imitate. For though we do not as yet see that even Christ is made “all things in all,” as the Apostle says;
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.13
… “Ye shall sit upon twelve thrones judging the twelve tribes of Israel:” or that the heavens themselves shall begin to be reigned over by Christ, when “all things are subdued unto Him,” and God begins to be “all in all:”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.6
… desiring one thing alone, thirsting for but one thing, ever bringing not only his acts but even his thoughts to bear on one thing alone; viz., that he may even now keep as an earnest that which is said of the blessed life of the saints hereafter; viz., that “God may be” to him “all in all.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 10.6
… that if we too wish to approach God with a pure and spotless affection of heart, we should also retire from all the disturbance and confusion of crowds, so that while still living in the body we may manage in some degree to adapt ourselves to some likeness of that bliss which is promised hereafter to the saints, and that “God may be” to us “all in all.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 63
… For although it is not in this life, but in eternity that God is to be “all in all
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.18
Others again are said in the manner of association and relation , as, My God, My God, why hast Thou forsaken Me ? and He hath made Him to be sin for us, Who knew no sin , and being made a curse for us ; also, Then shall the Son also Himself be subject unto Him that put all things under Him
15:29
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… But we will not be wanting (in some defence of the doctrine) even here, in consideration of such persons as are ignorant of that little treatise. “What,” asks he, “shall they do who are baptized for the dead, if the dead rise not?”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… For the order will be arranged severally, on account of the individual merits. Now, as the merits must be ascribed to the body, it must needs follow that the order also should be arranged in respect of the bodies, that it may be in relation to their merits. But inasmuch as “some are also baptized for the dead,”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.4
… Again he said:— We must all stand before the judgment-seat of Christ, that every man may be rewarded in his body for everything that before time was done by him, whether good or evil. Again he said:— What shall those do that are baptized for the dead? For if the dead rise not, why are they baptized for them?
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 1-2.22
If, then, this surmise is to have its way, namely, that our Lord is not perfected in every kind of good, it is very easy to see the conclusion of the blasphemy. This being so, our faith is vain, and our preaching vain; our hopes, which take their substance from our faith, are unsubstantial. Why are they baptized into Christ
15:30
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… “Why are they then baptized for the dead,” he asks, unless the bodies rise again which are thus baptized? For it is not the soul which is sanctified by the baptismal bath: its sanctification comes from the “answer.” “And why,” he inquires, “stand we in jeopardy every hour?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 40
[3.] Ver. 30 . “Why do we also stand in jeopardy every hour?”
15:31
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… “Why are they then baptized for the dead,” he asks, unless the bodies rise again which are thus baptized? For it is not the soul which is sanctified by the baptismal bath: its sanctification comes from the “answer.” “And why,” he inquires, “stand we in jeopardy every hour?” —meaning, of course, through the flesh. “I die daily,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Exhortation to Martyrdom, Addressed to Fortunatus 13
… Or if his call should come to him before, his faith shall not be without reward, seeing it was prepared for martyrdom; without loss of time, the reward is rendered by the judgment of God. In persecution, the warfare,—in peace, the purity of conscience, is crowned.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Life of Antony. (Vita Antoni.) 16
19. ‘Wherefore, children, let us hold fast our discipline, and let us not be careless. For in it the Lord is our fellow-worker, as it is written, “to all that choose the good, God worketh with them for good .” But to avoid being heedless, it is good to consider the word of the Apostle, “I die daily
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.35
… And they acted for themselves only, but Paul, himself perfect, died not for his own weakness but for ours. But what is meditation on death but a kind of separation of body and soul, for death itself is defined as nothing else than the separation of body and soul? But this is in accordance with common opinion.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… For we are not calling thee to those dangers which he underwent, nor to those deaths which he incurred daily,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 6.8
… And on the other hand, let us call those happy in whatsoever condition they be, who are in a state of righteousness. Thou, forsooth, fearest and lamentest “one” death; but Paul, who was dying daily,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 33
… Yea, and as rebels and innovators, and revolutionists, they were accused all over the world; yet nevertheless they both repelled this impression, and invested themselves with the contrary, all men celebrating them as saviors, and guardians, and benefactors. And all this they achieved by their much patience. Wherefore also Paul said, “I die daily;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 10
… For instance, He can take away life without thy consent; but His will is to do so with thy consent, that thou mayest say with Paul, “I die daily,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 40
Ver. 31 . “I protest by that glorying in you which I have in Christ Jesus our Lord, I die daily.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 25
“In prisons more abundantly.” Here too again is there an increase. “In deaths oft.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
… ii. 3, 5 .) Thus thou hast seen his blamelessness. And again, “For we take thought for things honorable, not only in the sight of the Lord, but also in the sight of men.” ( 2 Cor. viii. 21 .) Then again, besides these; “I protest by that glorying in you which I have in Christ Jesus our Lord, I die daily.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 60.14
… Plato thinks that a wise man’s whole life ought to be a meditation of death; and philosophers praise the sentiment and extol it to the skies. But much more full of power are the words of the apostle: “I die daily through your glory.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 127.6
6. Marcella then lived the ascetic life for many years, and found herself old before she bethought herself that she had once been young. She often quoted with approval Plato’s saying that philosophy consists in meditating on death. A truth which our own apostle indorses when he says: “for your salvation I die daily.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 3.4
… But this is a rather dangerous liberty to take. It has been taken, however, in that passage to the Corinthians, where the apostle says, “I protest by your rejoicing [ per vestram gloriam ] which I have in Christ Jesus our Lord, I die daily.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.17
… so that he has not used an oath, because he has not said, by God; but has said, “God is witness.” It is ridiculous to think so; yet because of the contentious, or those very slow of apprehension, lest any one should think there is a difference, let him know that the apostle has used an oath in this way also, saying, “By your rejoicing, I die daily.”
15:32
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Romans: Shorter and Longer Versions 5
From Syria even unto Rome I fight with beasts,
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… For it is not the soul which is sanctified by the baptismal bath: its sanctification comes from the “answer.” “And why,” he inquires, “stand we in jeopardy every hour?” —meaning, of course, through the flesh. “I die daily,” (says he); that is, undoubtedly, in the perils of the body, in which “he even fought with beasts at Ephesus,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
… “Let us eat and drink, for to-morrow we die.”
Tertulliano † 220 d.C. On Monogamy 16
… Let such (as thus think), then, marry to the very end; that in this confusion of flesh they, like Sodom and Gomorrah, and the day of the deluge, may be overtaken by the fated final end of the world. A third saying let them add, “Let us eat, and drink, and marry , for to-morrow we shall die;”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 22
… who permits man to condone (offences) which are to be reserved for God , by whom those (offences) have been condemned without discharge, which not even apostles (so far as I know)—martyrs withal themselves—have judged condonable? In short, Paul had already “fought with beasts at Ephesus,” when he decreed “destruction” to the incestuous person.
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 49
… And if no one shall rise again, then there will be no judgment. For it is certain that, if I am not to rise again, I cannot be judged. But if there is to be no judgment, then the keeping of God’s commandments will be to no purpose, and there will be no occasion for abstinence: nay, we may say, “Let us eat and drink, for to-morrow we shall die.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.4
… And if so we are found false witnesses in that we testified of God, that He raised up Christ, Whom He raised not up . Therefore, if the dead rise not, there is no judgment. And if there is no judgment, then let us eat and drink, for to-morrow we shall die. Be not deceived; evil communications corrupt good purposes.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution in Egypt 1
… They are men who have not approached the word with sincerity; like the chameleon they assume every various appearance; they are hirelings of any who will make use of them. They make not the truth their aim, but prefer before it their present pleasure; they say only, ‘Let us eat and drink, for tomorrow we die
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.17
17. Who then are these new teachers who reject the merit of fasting? Is it not the voice of heathen who say, “Let us eat and drink?” whom the Apostle well ridicules, when he says: “If after the manner of men I have fought with beasts at Ephesus, what advantageth it me if the dead rise not? Let us eat and drink, for to-morrow we die.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 1.20
20. But that this also introduces arguments for the resurrection, hear the same Paul again, saying, “If after the manner of men I have fought with beasts at Ephesus, what shall it profit me if the dead are not raised.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 40
Ver. 32 . “If after the manner of men I fought with beasts at Ephesus, what doth it profit me?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 12
… Let us see then whether all human things are not of this sort. “Let us eat and drink, for tomorrow we die.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 13
… So sympathetic is he: such thought taketh he for all men. “Whose god,” saith he, “is the belly.” For this have they a God! That is, “let us eat and drink!” Dost thou see, how great an evil luxury is? to some their wealth, and to others their belly is a god. Are not these too idolaters, and worse than the common? And their “glory is in their shame.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 2
… for he who thinks not that Christ is God, necessarily will also not believe Him; but this impiety has not even consistency; to confess Him to be God, and yet not to think Him worthy of belief in what He has said; these are the words of drunkenness, of luxury, of riot. “Let us eat and drink, for to-morrow we die.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 15
Serve God with tears, that thou mayest be able to wash away your sins. I know that many mock us, saying, “Tears directly.” Therefore it is a time for tears. I know also that they are disgusted, who say, “Let us eat and drink, for to-morrow we die.” (
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.3
… and so let us have the satisfaction of reciting his deeds with those of the other martyrs of Alexandria, and that he may be able to meet the people who bark against him with the words: “From henceforth let no man trouble me, for I bear in my body the marks of our Lord Jesus Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.12
… not Paul also show that those who said, "Let us eat and drink, for to-morrow we die," were corrupters of good manners by their evil communications, adding immediately afterwards, "Evil communications corrupt good manners;" and yet he intimated that these were within the Church when he says, "How say some among you that there is no resurrection of the dead?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.26
… just as even in those early times it was possible that men should have the one baptism who had not the one hope. For how had they one hope with the holy and the just, who used to say, "Let us eat and drink, for to-morrow we die,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.19
33. This is true, but it does not follow that what he adds is true. "And therefore," he says, "the heretic must be baptized and brought to life, lest we who are alive should hold communion with the dead." Were they not dead who said, "Let us eat and drink, for to-morrow we die?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 62.6
… and I would that it were so only without, and not within! There are men who say, “There is no happiness for a man, if he have not the pleasures of the flesh.” These are they whom the Apostle censures, saying, “‘Let us eat and drink, for to-morrow we shall die.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 53.3
… But what with themselves said they, thinking not rightly? “A small thing and with tediousness is our life.” From this evil belief followeth that which also the Apostle hath spoken of, “Let us eat and drink, for to-morrow we shall die.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 71.8
… but I walk in a different way, contemning those things which are present, and fearing even the prosperous things of the world, and secure in no other thing but the promises of God. And they, “Let us eat and drink, for to-morrow we die.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 146.8
8. “And the way of sinners He shall root out.” What is, “the way of sinners”? To mock at these things which we say. “Who is an orphan, who a widow? What kingdom of heaven, what punishment of hell is there? These are fables of the Christians. To what I see, to that will I live: “let us eat and drink, for tomorrow we die.”
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistle of Pope Anterus 1
… He feeds on cruelties; he is punished by abstinence; he hates fasts, and his ministers preach, to that effect, as he declares them to be superfluous, having no hope of the future, and echoing that sentence of the apostle, in which he says, “Let us eat and drink, for to-morrow we shall die.”
15:33
Tertulliano † 220 d.C. To His Wife i.8
… Pursue earnestly, therefore, the virtue of continence, which is modesty’s agent; industry, which allows not women to be “wanderers;” frugality, which scorns the world. Follow companies and conversations worthy of God, mindful of that short verse, sanctified by the apostle’s quotation of it, “Ill interviews good morals do corrupt.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 54.21
21. But for the rest, let our most beloved brethren firmly decline, and avoid the words and conversations of those whose word creeps onwards like a cancer; as the apostle says, “Evil communications corrupt good manners.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Unity of the Church 17
… behold, I have told you all things.” Avoid, I beseech you, brethren, men of this kind, and drive away from your side and from your ears, as if it were the contagion of death, their mischievous conversation; as it is written, “Hedge thine ears about with thorns, and refuse to hear a wicked tongue.” And again, “Evil communications corrupt good manners.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.96
… “Hedge thine ears with thorns, and hear not a wicked tongue.” Also in the seventeenth Psalm: “With the righteous Thou shalt be justified; and with the innocent man Thou shalt be innocent; and with the froward man Thou shalt be froward.” Also in the first Epistle of Paul to the Corinthians: “Evil communications corrupt good dispositions.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.18
18. Rightly then does the Apostle, arguing against these men, warn us that we be not shaken by such opinions, saying: “Be not deceived, evil communications corrupt good manners. Be ye righteously sober and sin not, for some have no knowledge of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 2
… and how thou art disposed when staying in a Church, and how when sitting in a theatre; and thou wilt see that great is the difference between this soul and that, although both be one. Therefore Paul said, “Evil communications corrupt good manners.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans the-argument
… And let no one say to me, “I am unskilled and unlearned:” nothing were less instructed than Peter, nothing more rude than Paul, and this himself confessed, and was not ashamed to say, “though I be rude in speech, yet not in knowledge.” ( 2 Cor. xi. 6 .) Yet nevertheless this rude one, and that unlearned man,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 40
Ver. 33 . “Be not deceived: evil company doth corrupt good manners.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 57
… v. 13, 2 .) A dreadful thing, dreadful indeed, is the society of wicked men; not so quickly doth the pestilence seize or the itch infect those that come in contact with such as are under the disease, as doth the wickedness of evil men. For “evil communications corrupt good manners.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 66
… According to them therefore He either did not rise again; or that He might rise, He sinned before His Resurrection. But He both rose again, and did no sin. Therefore He rose in the Body, and these wicked doctrines are nothing else than the offspring of vainglory. Let us then fly this malady. For, It is saith, “evil communications corrupt good manners.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 20
… Hear this, ye husbands, as many as have wives that are fond of money, and compel you to blaspheme God. Call Job to mind. But let us see, if it please you, his great moderation, how he silenced her. “Wherefore” (he says) “hast thou spoken as one of the foolish women [speaketh]?” ( Job ii. 10 .) Of a truth “evil communications corrupt good manners” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.29
Idle persons and busybodies, whether virgins or widows; such as go from house to house calling on married women and displaying an unblushing effrontery greater than that of a stage parasite, cast from you as you would the plague. For “evil communications corrupt good manners,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 52.5
… A clergyman who engages in business, and who rises from poverty to wealth, and from obscurity to a high position, avoid as you would the plague. For “evil communications corrupt good manners.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 70.2
… It is not surprising that a literal rendering of the words into Latin should fail to preserve the metre, seeing that Homer when translated into the same language is scarcely intelligible even in prose. In another epistle Paul quotes a line of Menander: “Evil communications corrupt good manners.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.18
… Such conversations are filled with deadly venom. To express his condemnation of them the apostle has taken a verse of a profane writer and has pressed it into the service of the church. It may be literally rendered at the expense of the metre: “evil communications corrupt good manners.”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.9
… You know the meaning of language, or you would not quote Epimenides,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 78.5
… “Be ye not unequally yoked together with unbelievers; for what fellowship hath righteousness with unrighteousness, and what communion, hath light with darkness?” and in another place: “Be not deceived; evil communications corrupt good manners: awake to righteousness, and sin not.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 93.32
… And shortly after, lest those who were of a different opinion should be led astray by them, he gave this warning: “Be not deceived: evil communications corrupt good manners. Awake to righteousness, and sin not; for some have not the knowledge of God: I speak this to your shame.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Good of Marriage 27
… whoso shall be unwilling to work, let him not falsely say, that he hath. And through this means, they, who corrupt good manners by evil communications,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 21.9
… This is all in accordance with sacred Scripture. The apostle himself speaks of temptation from without: "I fear lest, as the serpent beguiled Eve through his subtilty, so your minds should be corrupted from the simplicity and purity that is in Christ." To the same purpose are the words, "Evil communications corrupt good manners;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 24
… "It is sown," he says, "in dishonor, it shall rise in glory; it is sown in weakness, it shall rise in power; it is sown a natural body, it shall rise a spiritual body." Then, in order to show the origin of the animal body, he says, "There is a natural body, and there is a spiritual body; as it is written, The first man, Adam, was made a living soul."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 7.13
… What of those who, when they are baptized, turn themselves to the Lord with their lips and not with their heart? do not they possess an adulterous mind? Are not they themselves lovers of the world, which they renounce in words and not in deeds; and they corrupt good manners through evil communications, saying, "Let us eat and drink; for to-morrow we die?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 48
Although, therefore, even while the faith of some is subverted, the foundation of God standeth sure, since the Lord knoweth them that are His, still, we ought not on that account to be indolent and negligent in rebuking those who should be rebuked. For not for nothing was it said, “Evil communications corrupt good manners;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 12.9
… Hast thou learned this other doctrine, when thou didst sit at meat in the idol’s temple? The school of Christ doth not admit that doctrine. I ask; Where learnedst thou that Christ is not God? The Pagans are wont to say so. Seest thou what bad associations do? Seest thou, “that evil communications corrupt good manners?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 11.2
… “That they may in the obscure moon shoot at the upright in heart:” that when they see, from the Church’s light being obscured by the multitude of the unlearned and the carnal, that they cannot be convicted, they may corrupt good manners by evil communications.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 86.18
… All schisms, all heresies, all within who live wickedly and engraft their own character on those who live well, and draw them over to their own side, and with evil communications corrupt good manners; these persons “transgressing the law rose up against Me.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 146.8
… These are fables of the Christians. To what I see, to that will I live: “let us eat and drink, for tomorrow we die.” Beware lest such men persuade you of aught: let them not enter through your ears into your heart; let them find thorns in your ears: let him, who seeketh to enter thus, go away pierced: for “evil communications corrupt good manners.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 10.20
… It will be enough to have given this single instance of this sort of men in order to put beginners on their guard, and to show clearly what evils idleness, as Scripture says, can produce in the mind of a monk, and how “evil communications corrupt good manners.”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 3.16
… Or how would he have known this, ‘For we are also his offspring,’ had he not been acquainted with The Phenomena of Aratus the astronomer? Again this sentence, ‘Evil communications corrupt good manners,’
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 109
… And as they no longer seek to hide themselves but rise boldly against the churches of Christ, must we not take care to destroy all the strength of their attempts, observing, as I have said, such discrimination as to separate the incorrigible from the more docile spirits: for “evil conversations corrupt good manners
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.18
Whence also the wise man admonishes well, Be in peace with many: but have but one counsellor of a thousand ( Ecclus. vi. 6 ). For Evil communications corrupt good manners (
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Fabian 1
… and with the froward thou wilt show thyself froward; and with the excellent thou wilt show thyself excellent ( electus ); and with the innocent man thou wilt show thyself innocent.” And the apostle says, “Evil communications corrupt good manners.”
15:34
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 40
Ver. 34 . “Awake up righteously and sin not.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 29
… Let us then cease to be children, and let us become men: and let us every where pursue the reality, not the shadows, both in wealth, and in pleasure, and in luxury, and in glory, and in power; and this disease will cease, and many others also. For to pursue shadows is a madman’s part. Wherefore also Paul said, “Awake up righteously and sin not.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 95.7
… It is to be held most firmly, as a doctrine in regard to which the testimony of Holy Scripture is true and unmistakable, that these visible and earthly bodies which are now called natural
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 20
… ‘That He might present to Himself a glorious Church, not having spot, or wrinkle, or any such thing but that it should be holy and without blemish.’ So in his first Epistle to the Corinthians he says ‘Be ye sober, and righteous, and sin not.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 4
… he sinneth not if he marry. Nevertheless, he that standeth stedfast in his heart, having no necessity, but hath power over his own will, and hath so decreed in his heart that he will keep his virgin, doeth well.” And so again, “If I do this willingly, I have a reward;” while in another passage he says, “Be ye sober and righteous, and sin not;”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.39
… Hence it is said to the blessed Job, Who hath given understanding unto the cock? ( Job xxxviii. 36 ). For a holy preacher, crying aloud in time of darkness, is as the cock crowing in the night, when he says, It is even now the hour for us to arise from sleep ( Rom. xiii. 11 ). And again, Awake ye righteous, and sin not (
15:35
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… for, as we have shown, it is the body which becomes dead . What, then, shall they do who are baptized for the body, if the body rises not again? We stand, then, on firm ground (when we say) that the next question which the apostle has discussed equally relates to the body. But “some man will say, ‘How are the dead raised up? With what body do they come?’”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
… For useless must that conflict be deemed (which is sustained in a body) for which no resurrection is in prospect. “But some man will say, How are the dead to be raised? And with what body will they come?”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.18
… and with what body do they come? Thou fool, that which thou sowest is not quickened, except it die. And that which thou sowest, thou sowest not that body that shall be, but bare grain, it may chance of wheat, or of some other grain; but God giveth it a body as it hath pleased Him, and to every seed his own body.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 8.30
… and so much the more when we believe that the respect paid to the body redounds to the honour of the person who received from God a soul which has nobly employed the organs of the body in which it resided. In regard to the question, “How are the dead raised up, and with what body do they come?”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.1
1. At all times controversies arise on this matter, how the dead shall rise and with what body they shall come ?
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.17
… Peter raised Tabitha in Joppa, and Paul raised Eutychus in Troas; and thus did all the other Apostles, even though the wonders wrought by each have not all been written. Further, remember all the sayings in the first Epistle to the Corinthians, which Paul wrote against them who said, How are the dead raised, and with what manner of body do they come
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
IV. Well, what is the second of their great irresistible passages? “He must reign,”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
… “Does not even husbandry teach thee,” he asks, “that the man who in calculating the transcendent powers of the Deity limits them by his own is a fool?” Whence do seeds get the bodies that spring up from them? What precedes this springing up? Is it not a death that precedes
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 26
… yet the flesh which they will reconstitute will not be the same flesh, nor will it be in the old forms. To give you the assurance that we speak the truth, let me quote the words of the Apostle:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 11.3
… "But some one will say, How are the dead raised, and with what body do they come?" So also, in the conclusion of his argument, he leaves no doubt of what he is speaking: "This corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 14
… This process, however, is being effected by grace through faith, so that it may be said by and by, “O death, where is thy struggle? Where is thy sting, O death? The sting of death is sin, and the strength of sin is the law;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 74.22
22. “Arise, O Lord, judge Thou my cause” ( ver. 22 ).…Because I am not able to show my God, as if I were following an empty thing, they revile me. And not only Heathen, or Jew, or heretic; but sometimes even a Catholic brother doth make a grimace when the promises of God are being preached, when a future resurrection is being foretold.
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.27
We believe also in the resurrection of the dead. For there will be in truth, there will be, a resurrection of the dead, and by resurrection we mean resurrection of bodies
15:36
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.7
… And it is this of which he also says, “He shall also quicken your mortal bodies.” And therefore in reference to it he says, in the first [Epistle] to the Corinthians: “So also is the resurrection of the dead: it is sown in corruption, it rises in incorruption.” For he declares, “That which thou sowest cannot be quickened, unless first it die.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 52
Let us now see in what body he asserts that the dead will come. And with a felicitous sally he proceeds at once to illustrate the point, as if an objector had plied him with some such question. “Thou fool,” says he, “that which thou sowest is not quickened, except it die.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.59
… For if we believe that Jesus died and rose again, so also them which have fallen asleep in Jesus will God bring with Him.” Also in the first Epistle to the Corinthians: “Thou fool, that which thou sowest is not quickened except it have first died.”
Marco Minucio Felice † 260 d.C. The Octavius of Minucius Felix 34
… See, therefore, how for our consolation all nature suggests a future resurrection. The sun sinks down and arises, the stars pass away and return, the flowers die and revive again, after their wintry decay the shrubs resume their leaves, seeds do not flourish again. unless they are rotted:
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.2
… for he said:— Thou fool, the seed which thou sowest unless it die is not quickened; and that which thou sowest is not like that which grows up into blade, but one bare grain of wheat or barley or some other seedling. And to each one of the seeds is given its own body. But God clothes thy seed with its body as He wills.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.17
… Further, remember all the sayings in the first Epistle to the Corinthians, which Paul wrote against them who said, How are the dead raised, and with what manner of body do they come ? And how he says, For if the dead rise not, then is not Christ raised ; and how he called them fools
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.57
57. But it appears incredible to you that the dead rise again? “Thou foolish one, that which thou thyself sowest, does it not first die that it may be quickened?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 74
… Therefore also when speaking of His resurrection, He saith, “When the corn of wheat hath fallen into the earth, except it die, it abideth alone; but if it die, it bringeth forth much fruit.” Whereby also the blessed Paul being instructed uses the same similitude, “Thou fool,” he saith, “that which thou sowest is not quickened, except it die.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 7
… “The firstborn from the dead” ( Col. i. 18 .), he says, the first-fruits. Therefore there must also be others left. And see how here he introduces nothing from reasonings, because they were docile. For in writing to the Corinthians, he started many things also from reasonings, and then he added, “Thou fool, that which thou sowest is not quickened.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 42
… “Thou fool, that which thou sowest is not quickened, except it die. And that which thou sowest, thou sowest not the body, which shall be, but bare grain of wheat or of some other seed: but God giveth it a body as seemeth good to Him.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.20
… for this same apostle says, “In Christ shall all be made alive;” while, speaking of the same resurrection of the body, he elsewhere says, “That which thou sowest is not quickened, except it die.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Creed 13
… And the Apostle: “Thou fool, that which thou sowest is not quickened except it die; and that which thou sowest, thou sowest not that body that shall be, but a bare grain, as perchance of wheat, or of some other corn; but God giveth it a body as He would, and to each one of seeds its proper body.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.27
Carefully consider the rest of his remarks: “This likewise,” says he, “is confirmed by the apostle’s authority. For when the blessed Paul spoke of the resurrection of the dead, he said, “Thou fool, that which thou sowest is not quickened.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.28
… The first passage from the apostle was spoken of the seeds of corn, which first die in order to be quickened. For some reason or other, he was unwilling to complete the verse for his quotation. All he adduces from it is: “Thou fool, that which thou sowest is not quickened;” but the apostle adds, “except it die.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.27
… For that which thou sowest is not quickened except it die . And that which thou sowest, thou sowest not that body that shall be, but bare grain, it may chance of wheat or of some other grain. But God giveth it a body as it hath pleased Him, and to every seed his own body
15:37
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… with what body do they come?” For as he treated of the sort of body , he of course ipso facto proclaimed in the argument that it was a body which would rise again. Indeed, since he proposes as his examples “wheat grain, or some other grain, to which God giveth a body, such as it hath pleased Him;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 52
… For nothing which is incompatible with the idea suggested by the example can possibly be understood; nor from the clause which follows, “That which thou sowest, thou sowest not the body which shall be,”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
… We too, in fact, were once in a fashion a full ear ; but the burning heat of sin withered us up, and then on our dissolution by death the earth received us: but in the spring of the Resurrection she will reproduce this naked grain
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
[3.] Ver. 37 . “And he who soweth, soweth not that body that shall be .”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.28
… Indeed, he not merely curtailed this particular sentence, by omitting the clause, “except it die,” but he omitted the following words, in which the apostle explained of what seeds he was speaking; for the apostle adds: “And that which thou sowest, thou sowest not that body which shall be, but the bare grain, it may chance of wheat, or of some other grain.”
15:38
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… with what body do they come?” For as he treated of the sort of body , he of course ipso facto proclaimed in the argument that it was a body which would rise again. Indeed, since he proposes as his examples “wheat grain, or some other grain, to which God giveth a body, such as it hath pleased Him;” since also he says, that “to every seed is its own body;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 52
… These are the circumstances which make it another body from God, to which it is changed not by abolition, but by amplification. And to every seed God has assigned its own body
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 10.4
… And let no one think this subject foreign to that which we have in hand. “For He that is spiritual judgeth all things; yet He Himself is judged of no man.” Thus also Paul touched upon principles of agriculture, whilst discoursing to us of the Resurrection; and said, “Thou fool; that which thou sowest is not quickened, except it die.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
… ( 1 Thess. iv. 17 .) What a rose will Rome send up to Christ! ( Is. xxxv. 1 ) what two crowns will the city have about it! what golden chains will she be girded with! what fountains possess! Therefore I admire the city, not for the much gold, not for the columns, not for the other display there, but for these pillars of the Church. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 38 . “But God giveth it a body even as it pleased Him.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 12.25
… for we likewise read, “God giveth it a body, as it hath pleased Him, and to every seed his own body.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.40
… If one were to sow wheat which had been stolen, the crop which springs up is none the worse. Of course,” says he, “I blame the thief, but I praise the corn. So I pronounce him innocent who is born of the generous fruitfulness of the seed; even as the apostle puts it: ‘God giveth it a body, as it pleases Him; and to every seed its own body;’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.17
… Let him, then, boldly maintain at this rate that He does not give us flesh, on the ground that our flesh derives its original from our parents. In the instance, too, which the apostle adduces, “God giveth it a body as it hath pleased Him,”
15:39
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… that there are also celestial bodies and bodies terrestrial; and that there is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 52
… not another, although reappearing in another form. For it shall receive in itself the grace and ornament which God shall please to spread over it, according to its merits. Unquestionably it is in this sense that he says, “All flesh is not the same flesh;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.10.2
… bodies celestial, and bodies terrestrial; that the glory of the celestial is one, and the glory of the terrestrial another; that one is the glory of the sun, another the glory of the moon, another the glory of the stars; that one star differeth from another star in glory; and that so is the resurrection of the dead?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 39 . “All flesh is not the same flesh.” For why speak I, saith he, in respect of seeds? In respect of bodies let us agitate this point, concerning which we are discoursing now. Wherefore also he addeth, and saith,
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… Afterwards we read, “As in Adam all die, so also in Christ shall all be now alive. But each in his own order.” If each is to rise in his own order, it follows that those who rise are of different degrees of merit.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.2
… for what is man’s soul, if not spirit? But in the sense of the divine Scripture both are proved to live after the flesh. For by flesh it means not only the body of a terrestrial and mortal animal, as when it says, “All flesh is not the same flesh, but there is one kind of flesh of men, another flesh of beasts, another of fishes, another of birds,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 10
… For at that time of angelic change it will no more be flesh and blood, but only body. For when the apostle speaks of the flesh, he says, “There is one flesh of cattle, another of birds, another of fishes, another of creeping things: there are also both celestial bodies and terrestrial bodies.”
15:40
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
… because in a preceding sentence, which originated this distinction respecting difference of dignity, there was shown to be “one glory in celestial bodies, and another in terrestrial ones,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.10
… “And there are also celestial bodies, and bodies terrestrial: but the glory of the celestial is one, and the glory of the terrestrial is another. There is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars; for one star differeth from another star in glory. So also is the resurrection of the dead.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.4
4. For thus say those who are stubborn in folly:—Why did the Apostle say,— Different is the body which is in heaven from that which is on earth ?
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.10
… Son by reason of the unity of the substance of the Godhead, so too, save as concerns the prerogatives of the Divine Nature or those which are the effect of the Incarnation of our Lord, I affirm of the Son a participation of spiritual life with us by virtue of the unity of His Manhood with ours, for “as is the heavenly, such are they also that are heavenly.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 40 . “There are also celestial bodies, and bodies terrestrial; but the glory of the celestial is one, and the glory of the terrestrial is another.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 84.5
5. We believe, say they, in the resurrection of the body. This confession, if only it be sincere, is free from objection. But as there are bodies celestial and bodies terrestrial
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 14.11
… He commanded, and they were created. And if earthly bodies are good, of which the apostle spoke when he said that no food is unclean, because every creature of God is good, much more the heavenly bodies, of which the sun and moon are the chief; for the apostle says again, "The glory of the terrestrial is one, and the glory of the celestial is another."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 4.17
… If, however, a “body” is whatever consists of parts, whether greater or less, which occupy greater or smaller local spaces, then all the things which I have just mentioned are bodies; the air is a body; the visible light is a body; and so are all the things which the apostle has in view, when he says, “There are celestial bodies, and bodies terrestrial.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.13
… For they have in their own fashion a body in which they exist, though it is much finer than our bodies are, in accordance with the Apostle’s words when he says: “And there are bodies celestial, and bodies terrestrial:” and again: “It is sown a natural body, it is raised a spiritual body;”
15:41
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.17.5
… And how can one Æon be spoken of as either younger or older among themselves, since there is but one light in the entire Pleroma? And if any one calls them stars, they will all nevertheless appear to participate in the same nature. For if “one star differs from another star in glory,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.20
… “Our conversation,” says he, “is in heaven.” I here recognise the Creator’s ancient promise to Abraham: “I will multiply thy seed as the stars of heaven.” Therefore “one star differeth from another star in glory.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
… because in a preceding sentence, which originated this distinction respecting difference of dignity, there was shown to be “one glory in celestial bodies, and another in terrestrial ones,” —“one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars: for even one star differeth from another star in glory,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 52
… “There is one glory of the sun” (that is, of Christ), “and another glory of the moon” (that is, of the Church), “and another glory of the stars” (in other words, of the seed of Abraham). “For one star differeth from another star in glory: so there are bodies terrestrial as well as celestial” (Jews, that is, as well as Christians).
Tertulliano † 220 d.C. Scorpiace 6
… Or how will there be many mansions in our Father’s house, if not to accord with a diversity of deserts? How will one star also differ from another star in glory, unless in virtue of disparity in their rays?
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.9.3
… and among these many distinctions are shown to exist, the apostle, e.g., saying, “That one is the glory of the sun, another the glory of the moon, another the glory of the stars; for one star differeth from another star in glory.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.30
… since the resurrection which is called the “resurrection of the just,” and which is understood by wise men, is compared to the sun, and moon, and stars, by him who said, “There is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars; for one star differeth from another star in glory. So also is the resurrection of the dead.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.57
… for “one is the glory of the sun, and another the glory of the stars;” and among the stars themselves, “one star differeth from another star in glory.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.3
… for one star differeth from another star in glory: so also is the resurrection of the dead,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.59
… “Star differeth from star in glory: so also the resurrection. The body is sown in corruption, it rises without corruption; it is sown in ignominy, it rises again in glory; it is sown in weakness, it rises again in power; it is sown an animal body, it rises again a spiritual body.”
san Dionigi di Alessandria † 265 d.C. Containing Various Sections of the Works 2.3
… For well has Paul expressed the distinction when he says: “There is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars: for one star differeth from another star in glory.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 7.3
Let no one suppose that all the remaining company of those who have believed are condemned, thinking that we who are virgins alone shall be led on to attain the promises, not understanding that there shall be tribes and families and orders, according to the analogy of the faith of each. And this Paul, too, sets forth, saying,
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 22.19
… and he that made much speed, shall be rewarded according to his speed. And Job also said, Far be it from God to do iniquity; and far be it from Him to do sin. For according to a man’s works will He reward him, and a man shall receive according his ways. And also the Apostle said, Star excels star in brightness. So also is the resurrection of the dead .
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 16
… For among the glories of the saints are “many mansions” in the Father’s house, that is differences of dignities: for as “star differeth from star in glory, so also is the resurrection of the dead.”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 24
… good.” There is moreover a special and peculiar glory for Israelites “to whom,” it is said “pertaineth the adoption and the glory…and the service,” and the Psalmist speaks of a certain glory of his own, “that my glory may sing praise to Thee ;” and again “Awake up my glory” and according to the Apostle there is a certain glory of sun and moon and stars,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
… and while She gives confidence to wild beasts, He stirs Man up to work, raising or lowering himself as may be most serviceable? Know you the bond of Pleiades, or the fence of Orion as He who counteth the number of the stars and calleth them all by their names? Know you the differences of the glory
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.6
… And by this phrase He shows the unity of nature that subsists between them. For as “there is one glory of the sun and another glory of the moon
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 22.8
… “and night unto night showeth knowledge;” that is, flesh unto flesh, they, that is, whose passion has shown to all the true knowledge of the faith. Good are these nights, bright nights, not without stars: “For as star differeth from star in brightness, so too is the resurrection of the dead.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… for He Himself saith, “He shall reward every man according to his works.” And not only in hell, but also in the kingdom one will find many differences; for He saith “in my Fathers house are many mansions;” and, “there is one glory of the sun, and another glory of the moon.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Two Homilies on Eutropius 2.15
… then be the gold. Thou canst not be the gold? then be the silver, if only thou art resting upon the foundation. And again elsewhere, “there is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 53
Seest thou how the glory of the Father and of the Son is all one? But if the glory be one, it is quite evident that the substance also is one. For if in one substance there be a difference of glory (“for there is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars; for one star differeth from another star in glory;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… On this ground even in the kingdom, the honors are not equal, nor among the disciples were all alike, but the three were preëminent above the rest. And among these three again there was a great difference. For this is a very exact method observed by God even to the last. Hence, “one star differeth from another star in glory,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 41 . “There is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars: for one star differeth from another star in glory.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 3.5
… I have before me the declaration of Thy majesty: “Whosoever shall teach and not do shall be called least in the kingdom of heaven.” May he enjoy the crown of virtue, and in return for his daily martyrdoms may he follow the Lamb robed in white raiment! For “in my Father’s house are many mansions,” and “one star differeth from another star in glory.”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.0
III. (c. 18–34). The fourth proposition of Jovinianus, that all who are saved will have equal reward, is refuted (19) by the various yields of thirty, sixty, and a hundred fold in the parable of the sower, by (20) the “stars differing in glory” of
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 14
… For I know what the necessity of the present time, unto which marriages serve, compels, that the things of God be less thought of than is enough for the obtaining that glory, which shall not be of all, although they abide in eternal life and salvation: “For star differeth from star in brightness; so also the Resurrection of the dead.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 26
… “For it behoveth that this corruptible put on incorruption, and this mortal put on immortality.” This is that penny, wages for all. Yet “star differeth from star in glory; so also the resurrection of the dead.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Good of Widowhood 9
… The eyes have great honor in the body, but they would have less, if they were alone, and there were not other members of less honor. In heaven itself the sun by its light surpasses, not chides, the moon; and star from star differs in glory,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 48
… But inasmuch as in the kingdom of God the saints differ in glory as one star does from another,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 82.3
… How much better are ye, who before death begin to be what men will be after the resurrection! Keep your proper degrees, for God keepeth for you your honours. The resurrection of the dead is compared to the stars that are set in heaven. “For star differeth from star in glory,” as the Apostle says; “so also is the resurrection of the dead.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 67.2
… for one star differeth from another star in glory; and so also the resurrection of the dead. The saints, like the stars in the sky, obtain in the kingdom different mansions of diverse degrees of brightness; but on account of that one penny no one is cut off from the kingdom; and God will be all in all
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 11.12
… and that there is a great distinction between those who shall obtain mercy, and those who shall be deemed worthy to enjoy the most glorious vision of God. “For there is one glory of the sun, and another glory of the moon, and another glory of the stars: for star differeth from star in glory, so also is the resurrection of the dead.”
15:42
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.7
… This, then, is what is mortal. And it is this of which he also says, “He shall also quicken your mortal bodies.” And therefore in reference to it he says, in the first [Epistle] to the Corinthians: “So also is the resurrection of the dead: it is sown in corruption, it rises in incorruption.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… Does he not also guarantee that the resurrection shall be accomplished by that God from whom proceed all the (creatures which have served him for) examples? “So also,” says he, “is the resurrection of the dead.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 52
… for they admit of no comparison as to their condition, nor in respect of their attainment of a resurrection. Then at last, having conclusively shown by his examples that the difference was one of glory, not of substance, he adds: “So also is the resurrection of the dead.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 53
… in a word, that it underwent death,—that is, was demolished, dismembered, dissolved in the ground, nothing of which was ever decreed against it by God: let them display to our view its corruptibility and dishonour (as well as) its weakness, that it may also accrue to it to rise again in incorruption, and in glory, and in power.
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis pref.5
… and also, that there is to be a time of resurrection from the dead, when this body, which now “is sown in corruption, shall rise in incorruption,” and that which “is sown in dishonour will rise in glory.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.19
… “It is sown in corruption, it is raised in incorruption; it is sown in dishonour, it is raised in glory; it is sown in weakness, it is raised in power; it is sown a natural body, it is raised a spiritual body.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part III 2
… And therefore the apostle answers, “This corruptible must put on incorruption, and this mortal immortality.” But the corruptible and mortal putting on incorruption and immortality, what else is this, but that which is sown in corruption rising in incorruption?
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.60
… Thou too wast once seed, and thy body is the seed of that which shall rise again. Listen to Paul and learn that thou art this seed: “It is sown in corruption, it shall rise in incorruption; it is sown in dishonour, it shall rise in glory; it is sown in weakness, it shall rise in power; it is sown a natural body, it shall rise a spiritual body.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 42 . “So also is the resurrection of the dead.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.6
… This also confirms the truth of this confession of ours that, while it is the actual natural flesh and no other which will rise, yet it will rise purged from its faults and having laid aside its corruption; so that the saying of the Apostle is true:
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 26
… If you introduce these foolish and gross notions, you forget what is told us of the flesh, namely, that in it we cannot please God, and that it is an enemy; you forget, also, what is told us of the resurrection of the dead:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.20
… For as, when the spirit serves the flesh, it is fitly called carnal, so, when the flesh serves the spirit, it will justly be called spiritual. Not that it is converted into spirit, as some fancy from the words, “It is sown in corruption, it is raised in incorruption,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.23
… it is sown in weakness, it is raised in power: it is sown a natural body, it is raised a spiritual body.” Then, to prove this, he goes on, “There is a natural body, and there is a spiritual body.” And to show what the animated body is, he says, “Thus it was written, The first man Adam was made a living soul, the last Adam was made a quickening spirit.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.6
… in the spirit. But when death shall have been swallowed up in victory, and this mortal shall have put on immortality, which will happen at the resurrection of the flesh, and at that change which is promised to the righteous, according to the prediction of the same apostle,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Eran. —So the divine Paul has taught us. “It is sown” he says “in corruption; it is raised in incorruption; it is sown in dishonour; it is raised in glory; it is sown in weakness; it is raised in power; it is sown a natural body; it is raised a spiritual body.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 146
… This moreover is distinctly taught us by the divine Paul in the words “It is sown in corruption, it is raised in incorruption, it is sown in weakness, it is raised in power; it is sown in dishonour it is raised in glory; it is sown a natural body, it is raised a spiritual body”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.27
… And again: It is sown in corruption, it is raised in incorruption: it is sown in weakness, it is raised in power: it is sown in dishonour, it is raised in glory: it is sown a natural body (that is to say, crass and mortal), it is raised a spiritual body
15:43
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.7
2. But what is that which, like a grain of wheat, is sown in the earth and decays, unless it be the bodies which are laid in the earth, into which seeds are also cast? And for this reason he said, “It is sown in dishonour, it rises in glory.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.64
64. The causes of the beginnings of all things are seeds. And the Apostle of the Gentiles has said that the human body is a seed.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 43 . “It is sown in dishonor.” For what is more unsightly than a corpse in dissolution? “It is raised in glory.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.18
… by which death His flesh was sown in dishonor, and rose again in glory. According to this image of the Son, to which we are conformed in the body by immortality, we also do that of which the same apostle speaks, “As we have borne the image of the earthy, so shall we also bear the image of the heavenly;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 66.2
… For ye are dead, and your life is hid with Christ in God. When Christ your life shall appear, then shall ye also appear with Him in glory.” In what glory? The glory of the resurrection. In what glory? Hear the Apostle saying of this body, “It is sown in dishonour, it shall rise in glory.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.40
… “He Himself shall give virtue and strength to His people, blessed be God:” to His people now frail and weak. For “we have this treasure in earthen vessels.” But then by a most glorious changing even of our bodies, “He Himself shall give virtue and strength to His people.” For this body is sown in weakness, shall rise in virtue.
15:44
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.19.6
… Why, again, since it was of a spiritual nature, had it any need of descending into flesh? For what is carnal stands in need of that which is spiritual, if indeed it is to be saved, that in it it may be sanctified and cleared from all impurity, and that what is mortal may be swallowed up by immortality;
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.7
… Or, on the other hand, what is more glorious than the same when it arises and partakes of incorruption? “It is sown in weakness, it is raised in power:” in its own weakness certainly, because since it is earth it goes to earth; but [it is quickened] by the power of God, who raises it from the dead. “It is sown an animal body, it rises a spiritual body.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… to Him will belong the work in the revival of the body, who ordered the process in the dissolution thereof. If, however, you remove the body from the resurrection which you submitted to the dissolution, what becomes of the diversity in the issue? Likewise, “although it is sown a natural body, it is raised a spiritual body.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 53
… “That which is sown is the natural body, and that which rises again is the spiritual body; because that is not first which is spiritual, but that which is natural: since the first Adam was made a living soul, the last Adam a quickening spirit.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.10.1
… Was it not a body? It is of the body, then, that there will be a resurrection. Let them next tell us if they think that we are to make use of bodies or not. I think that when the Apostle Paul says, that “it is sown a natural body, it will arise a spiritual body,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.57
… since some bodies, which are sown in corruption, are raised in incorruption; and others, sown in dishonour, are raised in glory; and others, again, sown in weakness, are raised in power; and those which are sown natural bodies, are raised as spiritual.
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.14
… For when men die, the animal spirit is buried with the body, and sense is taken away from it, but the heavenly spirit that they receive goes according to its nature to Christ. And both these the Apostle has made known, for he said:— The body is buried in animal wise, and rises again in spiritual wise .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.18
… For the Apostle said:— There is an animal body and there is a spiritual body, seeing that it is thus written :— The first Adam became a living soul and the second Adam a quickening spirit .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.4
4. For thus say those who are stubborn in folly:—Why did the Apostle say,— Different is the body which is in heaven from that which is on earth ? But he that hears this, let him hear also the other thing that the Apostle said:— There is an animal body, and there is a spiritual body .
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 44 . “It is sown a natural body, it is raised a spiritual body. There is a natural body, and there is a spiritual body.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 46
… In reference to which glory, promised by the Saviour’s mouth, the holy Apostle says, “It is sown as an animal body; it will rise a spiritual body.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.23
… If however it does not continue, the bodies that rise again will not be the same. For, he argued, “the earthy tabernacle weigheth down the mind that museth upon many things,” but the bodies that we shall have in heaven will be subtle and spiritual according to the words of the apostle: “it is sown a natural body: it is raised a spiritual body.”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.37
… Whence, writing to the Corinthians, he says, “I, brethren, could not speak unto you as unto spiritual, but as unto carnal, even as unto babes in Christ. I have fed you with milk, and not with meat: for hitherto ye were not able to bear it, neither yet now are ye able. For ye are yet carnal.” He who
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 23
… For the bodies which, as the Apostle says, are sown in corruption, shall rise in incorruption; being sown in dishonour, they shall rise in glory.
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 28
… For you make use of the same passages to prove the reality of the resurrection by means of which Origen denies it; you support questionable positions with doubtful arguments, and thus raise a storm which in a moment overthrows the settled fabric of faith. You quote the words,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 7.17
… And thus, by degrees, I passed from bodies to the soul, which makes use of the senses of the body to perceive; and thence to its inward faculty, to which the bodily senses represent outward things, and up to which reach the capabilities of beasts; and thence, again, I passed on to the reasoning faculty,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.24
… and afterward that which is spiritual. The first man is of the earth, earthy; the second man is the Lord from heaven. As is the earthy, such are they also that are earthy; and as is the heavenly, such are they also that are heavenly. And as we have borne the image of the earthy, we shall also bear the image of the heavenly.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.21
… but even in his body he will be spiritual when the same flesh shall have had that resurrection of which these words speak, “It is sown an animal body, it shall rise a spiritual body.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 91
… For their ease of movement shall be as complete as their happiness. Whence their bodies have been called spiritual , though undoubtedly they shall be bodies and not spirits. For just as now the body is called animate , though it is a body, and not a soul [ anima ], so then the body shall be called spiritual, though it shall be a body, not a spirit.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 6
… The Gentiles, however, for the most part, set themselves diligently to ply us with the arguments of the philosophers, to the effect of affirming that there cannot possibly be anything earthly in heaven. For they know not our Scriptures, neither do they understand how it has been said, “It is sown an animal body, it is raised a spiritual body.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 19
… This whole are we: and the flesh itself, which on the departure of the soul dies, the lowest part of us is not put away as what we are to flee from, but is laid aside as what we are to receive again, and, after having received it, never again to leave. But “there is sown an animal body, there shall rise again a spiritual body.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.5
… but his words are: “He shall quicken also your mortal bodies;” so that they are not only no longer dead, but no longer mortal [or capable of dying], since the natural is raised spiritual, and this mortal body shall put on immortality, and mortality shall be swallowed up in life.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.17
… “For we know,” says he, “that the law is spiritual, but I am carnal.” He does not say, “I was,” but, “I am.” Was, then, the apostle, when he wrote this, carnal? or does he say this with respect to his body? For he was still in the body of this death, not yet made what he speaks of elsewhere: “It is sown a natural body, it shall be raised a spiritual body.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 8.7
… the times of temptation shall have passed away, when the river of this world shall have fleeted by, and we shall have received again that “first robe,” that immortality which by sinning we have lost, “when this corruptible shall have put on incorruption,” that is, this flesh shall have put on incorruption, “and this mortal shall have put on immortality;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.10
… How much more then will they come to an end hereafter, when “this corruptible shall have put on incorruption,” and the body which is now “a natural body” shall have risen “a spiritual body”
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 11
… We teach the truth, and yet go wandering about idly, and exalt themselves, and make their boast” in the mind of the flesh.” These, moreover, are like “the blind man who leads the blind man, and they both fall into the ditch.” And they will receive judgment, because in their talkativeness and their frivolous teaching they teach natural
15:45
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.12.2
… For there had been a necessity that, in the first place, a human being should be fashioned, and that what was fashioned should receive the soul; afterwards that it should thus receive the communion of the Spirit. Wherefore also “the first Adam was made” by the Lord “a living soul, the second Adam a quickening spirit.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… “The first man Adam was made a living soul, the last Adam was made a quickening spirit.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
… “The first man is of the earth, earthy”—that is, made of dust, that is, Adam; “the second man is from heaven” —that is, the Word of God, which is Christ, in no other way, however, man (although “from heaven”), than as being Himself flesh and soul, just as a human being is, just as Adam was. Indeed, in a previous passage He is called “the second Adam,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 51
… since Jesus is still sitting there at the right hand of the Father, man, yet God—the last Adam,
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 52
… And therefore he confirms the passage afresh, by putting on it the impress (of his own inspired authority), saying, “For so it is written;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 53
… For in order that you may understand it in this sense, he points to this same conclusion, when in like manner, on the authority of the same passage of Scripture, he displays to us “the first man Adam as made a living soul.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.20
… but for us, the Word was made flesh, that He might tabernacle among us who could only thus at first receive Him. And perhaps this is the reason why He is not only the firstborn of all creation, but is also designated the man, Adam. For Paul says He is Adam:
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. Twelve Topics on the Faith 3
… Wherefore it is written, that “the first man was of the earth, earthy.” But whereas he that was formed of the earth returned to the earth, He that became the second man returned to heaven. And so we read of the “first Adam and the last Adam.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
… What, you say, is He not now subject, or must He, if He is God, be subject to God? You are fashioning your argument as if it concerned some robber, or some hostile deity. But look at it in this manner: that as for my sake He was called a curse, Who destroyed my curse; and sin, who taketh away the sin of the world; and became a new Adam
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
[6.] Ver. 45 . “So also it is written, ( Gen. ii. 7 .) the first man Adam became a living soul: the last Adam became a life-giving Spirit.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 3
… For if this be made good, that He was before all the Angels; then there is brought in along with it this also as a consequence, that He did their works by commanding them. And what is indeed wonderful, he makes a point to show that He is first in the later generation. Although elsewhere he calls Adam first (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 25
… Spirit not only lives, but affords life to others also. Thus, for instance, the Apostles even raised the dead. Then, man was formed last, when the creation had been accomplished; now, on the contrary, the new man is formed before the new creation; he is born first, and then the world is fashioned anew. (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.13
… and on the other hand, He will judge as the Son of God, yet not appearing in that [unincarnate] form in which He is God equal to the Father, but in that [incarnate form] in which He is the Son of man.
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… For the condemnation that passes with sin from one upon all would remain, and our nature, corroded by its deadly wound, would discover no remedy, because it could not alter its state in its own strength. For the first man received the substance of flesh from the earth, and was quickened with a rational spirit by the in-breathing of his Creator
15:46
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.12.2
… But when the Spirit pervades the man within and without, inasmuch as it continues there, it never leaves him. “But that is not first which is spiritual,” says the apostle, speaking this as if with reference to us human beings; “but that is first which is animal, afterwards that which is spiritual,”
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 11
… then afterwards comes the Spirit to those who walk thereon,—that is, who subdue the works of the flesh; because the apostle also says, that “that is not first which is spiritual, but that which is natural, (or in possession of the natural soul,) and afterward that which is spiritual.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… which is “sown in corruption,” when it turns to decay in the ground, it follows that (after such dissolution) the soul is no longer the natural body, but the flesh, which was the natural body, (is the subject of the future change), forasmuch as of a natural body it is made a spiritual body, as he says further down, “That was not first which is spiritual.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 53
… Thus, then, the first man Adam was flesh, not soul, and only afterwards became a living soul; and the last Adam, Christ, was Adam only because He was man, and only man as being flesh, not as being soul. Accordingly the apostle goes on to say: “Howbeit that was not first which is spiritual, but that which is natural, and afterward that which is spiritual,”
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 5
… An angel, by his intervention, was wont to stir the pool at Bethsaida. They who were complaining of ill-health used to watch for him; for whoever had been the first to descend into them, after his washing, ceased to complain. This figure of corporeal healing sang of a spiritual healing, according to the rule by which things carnal are always antecedent
Tertulliano † 220 d.C. On Monogamy 5
… But again: if the beginning passes on to the end (as Alpha to Omega), as the end passes back to the beginning (as Omega to Alpha), and thus our origin is transferred to Christ, the animal to the spiritual—inasmuch as “(that was) not first which is spiritual, but (that) which (is) animal; then what (is) spiritual,”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 40
… Besides, he added to this another passage out of the first epistle, on which he based his affirmation that the disciples of the Old Testament were earthly and natural; and in accordance with this, that flesh and blood could not possess the kingdom of God.
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 18
… Now let us see what follows. “The first man” it is said “is of the earth earthy, the second man is the Lord from heaven.” Again “that was not first which is spiritual but that which is natural and afterward that which is spiritual.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
Ver. 46 . “For that is not first,” saith he, “which is spiritual, but that which is natural, then that which is spiritual.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 3
… They know that great gain resulteth to them, great benefit; for when the whole people stands with uplifted hands, a priestly assembly, and that awful Sacrifice lies displayed, how shall we not prevail with God by our entreaties for them? And this we do for those who have departed in faith,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 15.1
Of these two first parents of the human race, then, Cain was the first-born, and he belonged to the city of men; after him was born Abel, who belonged to the city of God. For as in the individual the truth of the apostle’s statement is discerned, “that is not first which is spiritual, but that which is natural, and afterward that which is spiritual,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.11
… For the same order behoved to be observed in this as is observed in each man who prospers in God, according to the saying of the apostle, “That is not first which is spiritual, but that which is natural,” since, as he says, and that truly, “The first man of the earth, is earthly; the second man, from heaven, is heavenly.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 1.15
… but because, in the actual lot of our mortality, in which we are born of the seed of Adam, "that was not first which is spiritual, but that which is natural, and afterward that which is spiritual."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.20
… while they construe the next clause, “and spirit to them that walk over it,” as referring to the Holy Ghost; and they suppose that the same order is observed by the prophet that is mentioned by the apostle: “That was not first which is spiritual, but that which is natural; and afterward that which is spiritual.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 62.4
… besides Her whatsoever we have, is a sojourning in a strange land. I will say therefore that which ye may acknowledge, that of which ye may approve: I will call to your minds that which ye know, I will not teach that which ye know not. “Not first,” saith the Apostle, “that which is spiritual, but that which is natural, afterwards that which is spiritual.”
15:47
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.18.1
… but when He became incarnate, and was made man, He commenced afresh
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… But the thing which he introduces is the first, and that only can be the last, which is like this first in nature. It is, however, not like the first in nature, when it is not the work of the same author. In like manner (the heretic) will be refuted also with the word “ man: ” “The first man is of the earth, earthy; the second man is the Lord from heaven.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 8
… We read in so many words: “The first man is of the earth, earthy; the second man is the Lord from heaven.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
We come now to the very gist of the whole question: What are the substances, and of what nature are they, which the apostle has disinherited of the kingdom of God? The preceding statements give us a clue to this point also. He says: “The first man is of the earth, earthy”—that is, made of dust, that is, Adam; “the second man is from heaven”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 53
… for when it is a diversity either in respect of place, or of time, or of condition, they probably do admit of classification together. Here, however, they are called first and last, from the substance of their (common) flesh, just as afterwards again the first man (is said to be) of the earth, and the second of heaven;
sant'Ippolito † 235 d.C. On Genesis 1
Hipp . Who else is this than as is shown us by the apostle, “the second man, the Lord from heaven?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Dress of Virgins 23
… “The first man,” says he, “is from the earth, of earth; the second man is from heaven. Such as is the earthy, such are they also who are earthy; and such as is the heavenly, such also are the heavenly. As we have borne the image of him who is earthy, let us also bear the image of Him who is heavenly.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On Jealousy and Envy 14
… “The first man is of the dust of the earth; the second man is from heaven. Such as he is from the earth, such also are they who are from the earth and such as He the heavenly is, such also are they who are heavenly. As we have borne the image of him who is of the earth, let us also bear the image of Him who is from heaven.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.11
… “The first man is of the mud of the earth; the second man is from heaven. As was he from the soil, such are they also that are of the earth; and as is the heavenly, such also are the heavenly. As we have borne the image of him who is of the earth, let us also bear the image of Him who is from heaven.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.12
… “The first man is of the clay of the earth, the second man from heaven. As he is of the clay, such also are they who are of the clay; and as is the heavenly, such also are the heavenly. Even as we have borne the image of him who is of the clay, let us bear His image also who is from heaven.”
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. Twelve Topics on the Faith 3
How could it be said that Christ (the Lord) assumed the perfect man just like one of the prophets, when He, being the Lord Himself, became man by the incarnation effected through the Virgin? Wherefore it is written, that “the first man was of the earth, earthy.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 10.17
17. The blessed Apostle also perfectly describes this mystery of the ineffable birth of Christ’s body in the words, The first man was from the soil of the ground, the second man from heaven
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 18
… Let us, however, make a concession to our contentious and feeble minded adversary, and grant that what is second to anything is spoken of in sub-numeration to it. Now let us see what follows. “The first man” it is said “is of the earth earthy, the second man is the Lord from heaven.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Letters on the Apollinarian Controversy 202
… For he alleges another saying of an Apostle, which he cuts off from the whole body of its context, that The Second Man is the Lord from Heaven.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Letters on the Apollinarian Controversy 101
… And as we say this to disarm suspicion, so we write the other to correct the novel teaching. If anyone assert that His flesh came down from heaven, and is not from hence, nor of us though above us, let him be anathema. For the words, The Second Man is the Lord from Heaven;
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 22.3
… but Adam as yet was not; for the thing formed from the earth is called Adam, by etymological nomenclature, as those tell us who are acquainted with the Hebrew tongue—wherefore also the apostle, who was specially learned in his native tongue, the tongue of the Israelites, calls the man “of the earth
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 7
… So in truth here also, the force of the fire, having obliterated the statue of wax, has displayed a golden one in its stead; for in truth before the Bath we were of clay, but after it of gold. Whence is this evident? Hear him saying, “The first man is of the earth, earthy, the second man is the Lord from heaven.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.37
… As through man came death, so also through man came the resurrection of the dead. As in Adam we all die, so in Christ we shall all be made alive. Under the law we served the old Adam, under the Gospel let us serve the new Adam. For the first man Adam was made a living soul, the last Adam was made a quickening spirit.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.23
… the second man is the Lord from heaven. As is the earthy, such are they also that are earthy, and as is the heavenly, such are they also that are heavenly. And as we have borne the image of the earthy, we shall also bear the image of the heavenly.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.13
… and on the other hand, He will judge as the Son of God, yet not appearing in that [unincarnate] form in which He is God equal to the Father, but in that [incarnate form] in which He is the Son of man.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 19
… For he says in another place, "The first man is of the earth, earthy; the second man is from heaven, heavenly. As is the earthy, such are they also that are earthy; and as is the heavenly, such are they also that are heavenly. And as we have borne the image of the earthy, let us also bear the image of the heavenly,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 2.4
… Your First Man is not the first man of the apostle. "The first man," he says, "was of the earth, earthy; the second man is from heaven, heavenly. As is the earthy, such are they also that are earthy; as is the heavenly, such are they also that are heavenly. As we have borne the image of the earthy, let us also bear the image of the heavenly."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 5.4
4. Augustin replied: I have already said that the Lord Jesus Christ repeatedly calls Himself the Son of man, and that the Manichæans have contrived a silly story about some fabulous First Man, who figures in their impious heresy, not earthly, but combined with spurious elements, in opposition to the apostle, who says, "The first man is of the earth, earthy;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 24
… and instead of becoming old by sin, it is through necessity captured and damaged by the enemy. Not to repeat all the nonsense they talk, the first man they speak of is not the man of the earth earthy that the apostle speaks of,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 1.1
1. “ Blessed is the man that hath not gone away in the counsel of the ungodly” ( ver. 1 ). This is to be understood of our Lord Jesus Christ, the Lord Man. “Blessed is the man that hath not gone away in the counsel of the ungodly,” as “the man of earth did,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.4
… For then he who by tempting desired to put himself before, was turned behind, by failing in deceiving Him who was tempted, and by availing nothing against Him. For earthly men are behind: but the heavenly man is preferred before, although he came after. For “the first man is of the earth, earthy: the second Man is from heaven, heavenly.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 103.18
18. “For He knoweth our forming” ( ver. 14 ): that is, our infirmity. He knoweth what He hath created, how it hath fallen, how it may be repaired, how it may be adopted, how it may be enriched. Behold, we are made of clay: “The first man is of the earth, earthy: the second man is the Lord from heaven.”
Sozomeno † 450 d.C. The Ecclesiastical History of Sozomen 6.27
… ‘No man hath ascended up into heaven.’ He alleges from this text, that Christ was the Son of man before He descended from heaven, and that when He did descend, He brought with Him His own flesh which He had already possessed in heaven which was before the ages and essentially united. He also states another apostolic saying: ‘The second man is from heaven.’
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
“If any one says that the flesh came down from heaven, and not from this earth, and from us, let him be Anathema. For the words ‘The second man is from heaven,’
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 71
Accordingly, since the Apostle says, “the first man is of the earth earthy, the second man is from heaven heavenly. As is the earthy, such also are they that are earthy; and as is the heavenly, such also are they that are heavenly. As we have borne the image of the earthy, so let us also bear the image of Him Who is from heaven
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 3.12
Although , however, he says, The first Adam is of the earth earthy; the second Adam is Lord from Heaven
15:48
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.8.3
… For, according to their teaching, the woman represented Sophia; the three measures of meal, the three kinds of men— spiritual, animal, and material; while the leaven denoted the Saviour Himself. Paul, too, very plainly set forth the material, animal, and spiritual, saying in one place, “As is the earthy, such are they also that are earthy;”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.9.3
3. The flesh, therefore, when destitute of the Spirit of God, is dead, not having life, and cannot possess the kingdom of God: [it is as] irrational blood, like water poured out upon the ground. And therefore he says, “As is the earthy, such are they that are earthy.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… What follows will also be too much for him. For when the apostle says, “As is the earthy,” that is, man , “such also are they that are earthy”—men again, of course; “therefore as is the heavenly,” meaning the Man, from heaven, “such are the men also that are heavenly.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
… Indeed, in a previous passage He is called “the second Adam,” deriving the identity of His name from His participation in the substance, because not even Adam was flesh of human seed, in which Christ is also like Him. “As is the earthy, such are they also that are earthy; and as is the heavenly, such are they also that are heavenly.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.19
… it is sown a natural body, it is raised a spiritual body.” And let him who has the capacity understand the meaning of the words: “As is the earthy, such are they also that are earthy; and as is the heavenly, such are they also that are heavenly. And as we have borne the image of the earthy, we shall also bear the image of the heavenly.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.7
… and the Spirit is the Author of that new man which is created after the image of God, which no one will doubt to be better than this outer man of ours. Since the Apostle has pointed out that the one is heavenly, the other earthly, when he says: “As is the heavenly, such also are the heavenly.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 48 . “As is the earthy, such are they also that are earthy:” so shall they perish and have an end. “As is the heavenly, such are they also that are heavenly:” so shall they abide immortal and glorious.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
“If any one says that the flesh came down from heaven, and not from this earth, and from us, let him be Anathema. For the words ‘The second man is from heaven,’ and ‘as is the heavenly such are they also that are heavenly’
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… “earth thou art, and unto earth shalt thou go ;” “as in the earthy,” therefore, “such are they also that are earthy
15:49
Teodoto † fl. 160 d.C. Excerpts of Theodotus 1
… For each one of the passions is on us as a letter, and stamp, and sign. Now the Lord marks us with another stamp, and with other names and letters, faith instead of unbelief, and so forth. Thus we are translated from what is material to what is spiritual, “having borne the image of the heavenly.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.9.3
… [there is] the flesh possessed by the Spirit, forgetful indeed of what belongs to it, and adopting the quality of the Spirit, being made conformable to the Word of God. And on this account he (the apostle) declares, “As we have borne the image of him who is of the earth, we shall also bear the image of Him who is from heaven.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.11
… For this I say, brethren, that flesh and blood cannot inherit the kingdom of God.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… Therefore, when exhorting them to cherish the hope of heaven, he says: “As we have borne the image of the earthy, so let us also bear the image of the heavenly,”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… but this which is mortal and corrupting is of flesh,—in order that, “as we have borne the image of the earthy, we shall also bear the image of the heavenly?”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part III 2
… And therefore the apostle answers, “This corruptible must put on incorruption, and this mortal immortality.” But the corruptible and mortal putting on incorruption and immortality, what else is this, but that which is sown in corruption rising in incorruption? For, “as we have borne the image of the earthly, we shall also bear the image of the heavenly.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.18
… So they say that there will be two Adams. But he said:— As we have put on the image of that Adam who was from the earth, so we shall put on the image of that Adam who is from heaven.
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 14
… What remission of sins, what renewal of life, is there in the sea? What spiritual gift is there through Moses? What dying of sins is there? Those men did not die with Christ; wherefore they were not raised with Him. They did not “bear the image of the heavenly;”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 23.11
… O most surpassing loving-kindness of God! On them who revolted from Him and were in the very extreme of misery has He bestowed such a complete forgiveness of evil deeds, and so great participation of grace, as that they should even call Him Father. Our Father, which art in heaven ; and they also are a heaven who bear the image of the heavenly
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.24
… This is the reason for the generation and the virgin, for the manger and Bethlehem; the generation on behalf of the creation, the virgin on behalf of the woman, Bethlehem because of Eden, the manger because of the garden, small and visible things on behalf of great and hidden things. This is why the angels glorified first the heavenly, then the earthly,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Letters on the Apollinarian Controversy 102
… just as they might be testified to have the flesh of Christ who have trained their flesh, and in this respect have become of the same body and partakers of Christ; and so he says “As we have borne the image of the earth
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.14
175. The benefit has passed, then, from the individual to the community; for in His flesh He has tamed the nature of all human flesh. Thus, according to the Apostle: “As we have borne the image of the earthly, so also shall we bear the image of the heavenly.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 49 . “As we have borne the image of the earthy,” i.e., as we have done evil, “let us also bear the image of the heavenly,” i.e., let us practise all goodness.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 10
… Such is the power of faith in Him, such the excess of His grace. And as the element of fire, when it meets with ore from the mine, straightway of earth makes it gold, even so and much more Baptism makes those who are washed to be of gold instead of clay; the Spirit at that time falling like fire into our souls, burning up the “image of the earthy” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 4.21
… and in proportion as bright virginity adds to her numbers, in the same proportion does the mother’s joy increase. And at another place in the end of the epistle, ‘As we have borne,’ he says, ‘the image of the earthly, we shall also bear the image of the heavenly.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 8.10
… Adam, for instance, was a man, but not a son of man. Wherefore we may from hence consider and distinguish what is the difference in this place between man and son of man; namely, that they who bear the image of the earthy man, who is not a son of man, should be signified by the name of men; but that they who bear the image of the heavenly Man,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 60.2
… “Smote Edom.” Edom is interpreted “earthly.” That earthly one ought to be smitten. For why should one live earthly, that ought to live heavenly? There hath been slain therefore life earthly, let there live life heavenly. “For as we have borne the image of the earthly, let us bear also the image of Him that is from Heaven.”
15:50
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.30.13
… for he sent the mundane parts back again into the world. When his disciples saw that he had risen, they did not recognise him—no, not even Jesus himself, by whom he rose again from the dead. And they assert that this very great error prevailed among his disciples, that they imagined he had risen in a mundane body, not knowing that “flesh
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.9.1
1. Among the other [truths] proclaimed by the apostle, there is also this one, “That flesh and blood cannot inherit the kingdom of God.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.10
… But if they cast out the Spirit, and remain in their former condition, desirous of being of the flesh rather than of the Spirit, then it is very justly said with regard to men of this stamp, “That flesh and blood shall not inherit the kingdom of God;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… He says, Let us bear , as a precept; not We shall bear , in the sense of a promise—wishing us to walk even as he himself was walking, and to put off the likeness of the earthly, that is, of the old man, in the works of the flesh. For what are this next words? “Now this I say, brethren, that flesh and blood cannot inherit the kingdom of God.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.12
… “If therefore any man be in Christ, he is a new creature; old things are passed away; behold, all things are become new;” and so is accomplished the prophecy of Isaiah. When also he (in a later passage) enjoins us “to cleanse ourselves from all filthiness of flesh and blood” (since this substance enters not the kingdom of God
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.14
… The apostle, however, himself here comes to our aid; for , while explaining in what sense he would not have us “live in the flesh,” although in the flesh—even by not living in the works of the flesh —he shows that when he wrote the words, “Flesh and blood cannot inherit the kingdom of God,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 48
But “flesh and blood,” you say, “cannot inherit the kingdom of God.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
… the image both of the earthy and the heavenly consist of moral conduct—the one to be abjured, and the other to be pursued—and then consistently adds, “For this I say” (on account, that is, of what I have already said, because the conjunction “ for ” connects what follows with the preceding words) “that flesh and blood cannot inherit the kingdom of God,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 50
… and although in respect of their natural condition they will rise again for the judgment, because they rise not for the kingdom. Again, I will say, “Flesh and blood cannot inherit the kingdom of God;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 51
… Be not disquieted, O flesh and blood, with any care; in Christ you have acquired both heaven and the kingdom of God. Otherwise, if they say that you are not in Christ, let them also say that Christ is not in heaven, since they have denied you heaven. Likewise “neither shall corruption,” says he, “inherit incorruption.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Apparel of Women ii.7
… whether it will be women thus tricked out whom the angels carry up to meet Christ in the air! If these (decorations) are now good, and of God, they will then also present themselves to the rising bodies, and will recognise their several places. But nothing can rise except flesh and spirit sole and pure.
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.19
… “Now this I say, brethren, that flesh and blood cannot inherit the kingdom of God; neither doth corruption inherit incorruption.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… For He truly was made man, and died, and not in mere appearance, but that He might truly be shown to be the first begotten from the dead, changing the earthy into the heavenly, and the mortal into the immortal. When, then, Paul says that “flesh and blood cannot inherit the kingdom of God,”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part III 2
… “Now this I say, brethren, that flesh and blood cannot inherit the kingdom of God; neither doth corruption inherit incorruption.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 50 . “Now this I say, brethren, that flesh and blood cannot inherit the kingdom of God.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.8
… And thus, as I said, we avoid heresy, whether with you or without you. For the faith of the Church, of which we are the disciples, takes a middle path between two dangers: it does not deny the reality of the natural flesh and body when it rises from the dead, but neither does it assert, in contradiction to the Apostle’s words,
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.13
… While, therefore, we maintain the superior excellence of the body or flesh which is to be, we must hold that the flesh which rises again will be real and perfect; the actual nature of the flesh will be preserved, while the glorious condition of the uncorrupted and spiritual body will not be impaired. For so it is written:
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 36
… And how shall that perish which has been born again in Christ?” “Because it is written,” said he,
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Is. xxxiv. 5 . “My sword hath drunk its fill in the heavens. It will come down in Edom.” How much more is there wrath against sin on earth! Edom means blood, which cannot inherit the kingdom (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 1.19
… pattern, so we must hope and believe that the body, after that death which we all owe as a debt contracted through sin, shall at the resurrection be changed into a better form;—not that flesh and blood shall inherit the kingdom of God (for that is impossible), but that this corruptible shall put on incorruption, and this mortal shall put on immortality.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 91
… for there are bodies which are called celestial. Wherefore it is said, “Flesh and blood cannot inherit the kingdom of God;” and, as if in explanation of this, “neither doth corruption inherit incorruption.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 10
… In the case of man, again, or in that of cattle, we have both body and flesh. In the case of celestial bodies, on the other hand, there is no flesh, but only those simple and lucent bodies which the apostle designates spiritual, while some call them ethereal. And consequently, when he says, “Flesh and blood shall not inherit the kingdom of God,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 11.7
… we shall all rise, but we shall not all be changed. In a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump (for the trumpet shall sound); and the dead shall be raised incorruptible, and we shall be changed. For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 16.29
… "Lo" he says, "I show you a mystery: we shall all rise again, but we shall not all be changed. In a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump; for the last trumpet shall sound, and the dead shall rise incorruptible, and we shall be changed. For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 51.19
… Wherefore then hath he said in the plural number, “From bloods”? In many bloods, as in the origin of the sinful flesh, many sins he would have to be understood. The Apostle having regard to the very sins which come of the corruption of flesh and blood, saith, “Flesh and blood shall not possess the kingdom of God.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 4.10
… “But ye are not in the flesh but in the spirit,” and again “Flesh and blood shall not inherit the kingdom of God:” lastly there follows, “Neither shall corruption inherit incorruption.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 20.8
… For “flesh and blood cannot inherit the kingdom of God.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 11.45
Now they are in the flesh who live in carnal pleasures. Against them it is said, Neither shall corruption possess incorruption (
15:51
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.20
… But how shall it be changed, if it shall have no real existence? If, however, this is only said of those who shall be found in the flesh
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 42
… “And the dead,” he says, “shall be raised, and we shall be changed.” Now, after a careful consideration of this appointed order, you will be able to adjust what follows to the preceding sense. For when he adds, “This corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.17
… “We shall not all sleep, but we shall all be changed, in a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump; for the trumpet shall sound, and the dead shall be raised incorruptible, and we shall be changed.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.19
… neither doth corruption inherit incorruption.” Then, knowing that there was a secret and mystical meaning in the passage, as was becoming in one who was leaving, in his Epistles, to those who were to come after him words full of significance, he subjoins the following, “Behold, I show you a mystery;”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.18
… as the Apostle said:— And when we shall have clothed ourselves, may we not be found naked . And again he said:— We shall all sleep, but in the resurrection we shall not all be changed .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.4
4. For thus say those who are stubborn in folly:—Why did the Apostle say,— Different is the body which is in heaven from that which is on earth ? But he that hears this, let him hear also the other thing that the Apostle said:— There is an animal body, and there is a spiritual body . And again he said:— We shall all sleep, but we shall not all be changed .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.18
… And our Lord said concerning the daughter of the chief of the synagogue, The damsel is not dead, but sleeping a slumber . And concerning Lazarus, He said to His disciples:— Our friend Lazarus has fallen asleep; but I go to waken him . And the Apostle said:— We shall all sleep, but we shall not all be changed .
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 22.6
… we shall not all sleep, but we shall all be changed, in a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
That is very true, the Teacher replied. For we may hear these opponents urging the following difficulty. “The atoms are resolved, like to like, into the universe; by what device, then, does the warmth, for instance, residing in such and such a man, after joining the universal warmth, again dissociate itself from this connection with its kindred
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Meaning by mystery here, that which is unknown and unutterable, and hath much of wonder and much of what one should not expect about it. As in another passage too he says, “Behold, I tell you a mystery. We shall not all sleep, but we shall all be changed.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 7
In another point of view, the word indicates also the Gospel’s being contrary to all expectation. By no other name is Scripture wont to call what happens beyond all hope and above all thought of men. Wherefore also in another place, “My mystery is for Me ,” and for Mine. And Paul again, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 51 . “Behold, I tell you a mystery.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 11
… For Paul, in his persecutions, no longer died to sin, but in his very body. Wherefore, he endured the same death. “If by any means,” saith he, “I may attain unto the resurrection from the dead.” What sayest thou? All men will have a share in that. “For we shall not all sleep, but we shall all be changed” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 43
… We shall all rise indeed, but we shall not all be changed;” or as other copies read, “We shall all sleep, indeed but we shall not all be changed; in a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump; for the trumpet shall sound, and the dead shall rise incorruptible, and we shall be changed.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 119
Minervius and Alexander two monks of Toulouse had written to Jerome asking him to explain for them a large number of passages in scripture. Jerome in his reply postpones most of these to a future time but deals with two in detail viz. (1) “we shall not all sleep but we shall all be changed,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 9.10
… And when shall that be? When we shall all rise again; but all shall not be changed.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.20
But, on the other hand, there meets us the saying of the same apostle when he was speaking to the Corinthians about the resurrection of the body, “We shall all rise,” or, as other mss. read, “We shall all sleep.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 6
… This is the change concerning which the apostle likewise speaks thus: “We shall all rise, but we shall not all be changed.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 55.19
… they that die in that same perverseness, in that same schism, to them is no changing. God shall humble them, shall humble them in damnation, because they are exalted in dissension. To them is no changing, because they are not changed for the better, but for the worse: neither while they are here, nor in the resurrection. For all we shall rise again, but
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 58.14
… and when they have attained to that which unlawfully they long for, let them mark if they are not racked with fear. Let them see therefore here their punishments; before that there cometh that resurrection, when in flesh rising again they shall not be changed. “For all we shall rise again, but not all we shall be changed.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 65.4
… there shall be paid our whole vow, not soul alone, but the very flesh also, no longer corruptible, because no longer in Babylon, but now a body heavenly and changed. What sort of change is promised? “For we all shall rise again,” saith the Apostle, “but we shall not all be changed.…Where is, O death, thy sting?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 127.4
… he addeth, “When He hath given His beloved sleep” ( ver. 3 ). God giveth this when His beloved have fallen asleep; then His beloved, that is, Christ’s, shall rise. For all indeed shall rise, but not as His beloved. There is a resurrection of all the dead; but what saith the Apostle? “We shall all rise, but we shall not all be changed.”
15:52
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.13.1
… so also at the end, when the Lord utters His voice “by the last trumpet,”
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 55
… Well, then, what difference is there between heathens and Christians, if the same prison awaits them all when dead? How, indeed, shall the soul mount up to heaven, where Christ is already sitting at the Father’s right hand, when as yet the archangel’s trumpet has not been heard by the command of God,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… The resurrection is first, and afterwards the kingdom. We say, therefore, that the flesh rises again, but that when changed it obtains the kingdom. “For the dead shall be raised incorruptible,” even those who had been corruptible when their bodies fell into decay; “and we shall be changed, in a moment, in the twinkling of an eye.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.12
… do groan, not as if we were oppressed with an unwillingness to be unclothed, but (we wish) to be clothed upon.” He here says expressly, what he touched but lightly in his first epistle, where he wrote:) “The dead shall be raised incorruptible (meaning those who had undergone mortality), “and we shall be changed” (whom God shall find to be yet in the flesh).
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 51
… in other words, death shall not continue. When and how shall it cease? In that “moment, that twinkling of an eye, at the last trump, when the dead shall rise incorruptible.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 57
… God is quite able to re-make what He once made. This power and this unstinted grace of His He has already sufficiently guaranteed in Christ; and has displayed Himself to us (in Him) not only as the restorer of the flesh, but as the repairer of its breaches. And so the apostle says: “The dead shall be raised incorruptible” (or unimpaired).
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 29
… Prayer is the wall of faith: her arms and missiles against the foe who keeps watch over us on all sides. And, so never walk we unarmed. By day, be we mindful of Station; by night, of vigil. Under the arms of prayer guard we the standard of our General; await we in prayer the angel’s trump.
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 37
For at that time the trumpet shall sound, and awake those that sleep from the lowest parts of the earth, righteous and sinners alike. And every kindred, and tongue, and nation, and tribe shall be raised in the twinkling of an eye;
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.65
… and that He rose again to be Lord not only of the dead, but also of the living. And the apostle understands, undoubtedly, by the dead over whom Christ is to be Lord, those who are so called in the first Epistle to the Corinthians, “For the trumpet shall sound, and the dead shall be raised incorruptible;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.9
… Therefore it may be boldly affirmed that the season of the expected judgment does not require times, but as the resurrection is said to take place “in a moment, in the twinkling of an eye,”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.18
… Again he said:— Suddenly as the twinkling of an eye, the dead shall rise incorruptible and we shall be changed .
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 6.5
… I will use their words, bringing a remedy for the infected, and for others a preservative from falling. The inventors of astrology seeing that in the extent of time many signs escaped them, divided it and enclosed each part in narrow limits, as if in the least and shortest interval, in a moment, in the twinkling of an eye,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 7.21
… Why am I faint-hearted in my hopes? Why behave like a mere creature of a day? I await the voice of the Archangel, the last trumpet,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
… But as regards our Apostle’s description of the wonders of the Resurrection, why should one repeat it, seeing that it can easily be found and read? how, for instance, “with a shout” and the “sound of trumpets” (in the language of the Word) all dead and prostrate things shall be “changed
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.76
… And finally, he who has believed that the dead shall rise again “in a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump (for the trumpet shall sound),”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.77
… Why did He cry with a loud voice, as though He were not wont to work in the Spirit, to command in silence, but only that He might show that which is written: “In a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump the dead shall rise again incorruptible”?
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.93
93. We are all born, and we shall all rise again, but in each state, whether of living or of living again, grace differs and the condition differs. For, “in a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump, the dead shall rise incorruptible and we shall be changed.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.104
… No legate, no messenger, but the Lord Himself made it whole. “He spake and it was done.” The Lord Himself made it whole, Himself in every part, because all things were by Him. For who should help Him in Whom all things were created and by Whom all things consist? Who should help Him Who makes all things in a moment, and raises the dead at the last trump?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 52 . “In a moment, in the twinkling of an eye, at the last trump.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 3
… Peter said, “Tabitha, arise,” ( Acts ix. 40 .) and she did not refuse. He Himself shall speak the word at the last day, and all shall rise, and that so quickly, that “they which are yet alive, shall in no wise precede them that are fallen asleep,” ( 1 Thess. iv. 15 .) and all shall come to pass, all run together “in a moment, in the twinkling of an eye.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 7
… “From the word of the Lord,” he says, that is, we speak not of ourselves, but having learnt from Christ, “That we that are alive, that are left unto the coming of the Lord, shall in nowise precede them that are fallen asleep.” Which also he says in his Epistle to the Corinthians; “In a moment, in the twinkling of an eye.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 32
But what are “the sounds of the trumpet”? Probably it is as though some King were coming. This at all events will also be at the second coming. “At the last trump” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 102.5
… For as the glance of the eye does not come more quickly to objects which are at hand, and more slowly to objects more remote, but darts to either distance with equal swiftness, so, when the resurrection of the dead is accomplished “in the twinkling of an eye,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.19
… and the dead shall be raised incorruptible, and we shall be changed.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 6
… This is the change concerning which the apostle likewise speaks thus: “We shall all rise, but we shall not all be changed.” And that this change is made not unto the worse, but unto the better, the same [apostle] teaches, when he says, “And we shall be changed.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 10
… But this certainly will not be effected so speedily as is the case with the soul; just as the soul too, is not restored so speedily as the spirit. Yet it will take place in the appropriate season, at the last trump, when “the dead shall rise uncorrupted, and we shall be changed.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.2
… to “return to dust.” Still, although it was by reason of his body that he was dust, and although he bare about the natural body in which he was created, he would, if he had not sinned, have been changed into a spiritual body, and would have passed into the incorruptible state, which is promised to the faithful and the saints, without the peril of death.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 43.9
9. “But when that cry was made at midnight.” What cry was this, but that of which the Apostle says, “In the twinkling of an eye, at the last trump”? “For the trumpet shall sound, and the dead shall be raised incorruptible, and we shall be changed”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 86.22
… and there shall no sign be given it, but the sign of the Prophet Jonah.” Therefore in our Head a sign has been shown already for good; each one of us also may say, “Show me a sign for good:” because at the last trumpet, at the coming of the Lord, both “the dead shall be raised incorruptible, and we shall be changed.”
15:53
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Tarsians 7
And that our bodies are to rise again, He shows when He says, “Verily I say unto you, that the hour cometh, in the which all that are in the graves shall hear the voice of the Son of God; and they that hear shall live.” And [says] the apostle, “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.2.3
… so also our bodies, being nourished by it, and deposited in the earth, and suffering decomposition there, shall rise at their appointed time, the Word of God granting them resurrection to the glory of God, even the Father, who freely gives to this mortal immortality, and to this corruptible incorruption,
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.10
… And for this reason, he says, “This mortal must put on immortality, and this corruptible must put on incorruption.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.13.3
… “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality. So, when this mortal shall have put on immortality, then shall be brought to pass the saying which is written, Death is swallowed up in victory. O death, where is thy sting? O death, where is thy victory?”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.13.5
… For what sensible thing can they say, if they endeavour to interpret otherwise this which he writes: “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal put on immortality;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… “For the dead shall be raised incorruptible,” even those who had been corruptible when their bodies fell into decay; “and we shall be changed, in a moment, in the twinkling of an eye. For this corruptible”—and as he spake, the apostle seemingly pointed to his own flesh—“must put on incorruption, and this mortal must put on immortality,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.12
… So that whilst these shall put on over their (changed) body this, heavenly raiment, the dead also shall for their part recover their body, over which they too have a supervesture to put on, even the incorruption of heaven; because of these it was that he said: “This corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 50
… for without this, or before they are able to obtain it, they cannot enter into the kingdom of God. With good reason, then, flesh and blood, as we have already said, by themselves fail to obtain the kingdom of God. But inasmuch as “this corruptible (that is, the flesh) must put on incorruption, and this mortal (that is, the blood) must put on immortality,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 51
… in other words, our flesh and blood? And we undergo the change. But in what condition, if not in that wherein we shall be found? “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 54
… as if we might not speak of ourselves as swallowing bile, or swallowing grief, meaning that we conceal and hide it, and keep it within ourselves. The truth is, when it is written, “This mortal must put on immortality,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 57
… And so the apostle says: “The dead shall be raised incorruptible” (or unimpaired). But how so, unless they become entire, who have wasted away either in the loss of their health, or in the long decrepitude of the grave? For when he propounds the two clauses, that “this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 60
… and we now add the remark, that these functions of our bodily limbs will continue to supply the needs of this life up to the moment when life itself shall pass away from time to eternity, as the natural body gives place to the spiritual, until “this mortal puts on immorality, and this corruptible puts on incorruption:”
Tertulliano † 220 d.C. On the Apparel of Women ii.6
… a theft is effected! youth, wherein we have sinned, is sighed after! the opportunity of sobriety is spoiled! Far from Wisdom’s daughters be folly so great! The more old age tries to conceal itself, the more will it be detected. Here is a veritable eternity, in the (perennial) youth of your head! Here we have an “incorruptibility” to “put on,”
Tertulliano † 220 d.C. To His Wife i.7
To us continence has been pointed out by the Lord of salvation as an instrument for attaining eternity, and as a testimony of (our) faith; as a commendation of this flesh of ours, which is to be sustained for the “garment of immortality,”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.3.2
… When this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality, then shall be brought to pass the saying which is written, Death is swallowed up in victory! Where, O death, is thy victory? O death, thy sting has been swallowed up: the sting of death is sin, and the strength of sin is the law.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.32
… is “a tabernacle” and “an earthly house” which is in some sort necessary for this tabernacle, Scripture teaches us that “the earthly house of this tabernacle shall be dissolved,” but that the tabernacle shall “be clothed upon with a house not made with hands, eternal in the heavens.” The men of God say also that “the corruptible shall put on incorruption,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.59
… “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal put on immortality. But when this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality, then shall come to pass the word that is written, Death is absorbed into striving. Where, O death, is thy sting? Where, O death, is thy striving?”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… but, after conquering death by the resurrection, delivered it again to incorruption, in order that corruption might not receive the property of incorruption, but incorruption that of corruption. Therefore the apostle answers thus, “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part III 2
… but again conquering death by the resurrection, He restored it to incorruption, that corruption might not inherit incorruption, but incorruption that which is corruptible. And therefore the apostle answers, “This corruptible must put on incorruption, and this mortal immortality.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.18
… And again he said:— This which dies shall put on that which dies not, and this which is corruptible that which is incorruptible, and when this which dies shall have put on that which dies not, and this corruptible that which is incorruptible, then shall be accomplished that word which is written that death is swallowed up by victory .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.4
… And again he said:— We shall all sleep, but we shall not all be changed . And again he said:— This that shall die must clothe itself with that that shall not die, and this which is corruptible must clothe itself with that which is incorruptible.
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.35
… But when this mortal shall have put on immortality, then shall come to pass the saying that is written, Death is swallowed up in strife. O death, where is thy sting? O death, where is thy strife
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 20
… 2. For like the seeds which are cast into the earth, we do not perish by dissolution, but sown in the earth, shall rise again, death having been brought to nought by the grace of the Saviour. Hence it is that blessed Paul, who was made a surety of the Resurrection to all, says: “This corruptible
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… For even for our sakes the Word came down, and being incorruptible, put on a corruptible body for the salvation of all of us. Of which Paul was confident, saying, ‘This corruptible must put on incorruption
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
… and since His body remained without corruption, there can be no doubt regarding our incorruption . For as by one man , as saith Paul (and it is the truth), sin passed upon all men, so by the resurrection of our Lord Jesus Christ, we shall all rise. ‘For,’ he says, ‘this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 59
… But this He did, and so it was, in order that Himself taking what was ours and offering it as a sacrifice, He might do away with it, and conversely might invest us with what was His, and cause the Apostle to say: ‘This corruptible must put on incorruption, and this mortal put on immortality
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 61
… and crucified in the flesh, He raised the dead long since turned to corruption. And it has been made plain to all that not for His own sake but for ours He underwent all things, that we by His sufferings might put on freedom from suffering and incorruption
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.18
18. But especially mark this, how very pointedly Paul says, For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.54
54. Why doubt that body shall rise again from body? Grain is sown, grain comes up again: fruit is sown, fruit comes up again; but the grain is clothed with blossom and husk. “And this mortal must put on immortality, and this corruptible must put on incorruption.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.135
… For who is there who ought not to wish for himself beyond all else that “this corruptible should put on incorruption, and this mortal put on immortality”?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 53 . “For this corruptible must put on incorruption.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 24
However, “this corruption” of the body “shall put on incorruption” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 8
… for there is nothing there for them to work upon. And this clay is worse than that, for that clay indeed becometh gold, “for this corruptible,” he saith, “must put on incorruption” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 8
… xxiv. 31 .) And everywhere you see the Angels running to and fro. The Archangel therefore I think is he, who is set over those who are sent forth, and who shouts thus: “Make all men ready, for the Judge is at hand.” And what is “at the last trumpet”?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 66
… and of those who live in vice, many have attained to extreme old age in prosperity, many of the virtuous after enduring the contrary. When then shall each receive his deserts? At what season? “Yea,” saith some one, “but there is no resurrection of the body.” They hear not Paul, saying, “This corruptible must put on incorruption.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 45
… Does he not plainly say that there will be a resurrection of this flesh, this, I mean, which is now undergoing the extremity of trials and tribulations? Moreover, when the Apostle says, “This corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 14.11
11. It shall come, it shall come, that day when this corruptible shall put on incorrup tion, and this mortal shall put on immortality.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 75.2
… And since even in the flesh, if we are born again in Christ, we are no longer Greek and Barbarian, bond and free, male and female, but are all one in Him, how much more true will this be when this corruptible has put on incorruption and when this mortal has put on immortality.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 124.5
… And yet a time will come when its use will be once more necessary.” And in the same context: “but if, as reason and the authority of scripture shew, this corruptible shall put on incorruption and this mortal shall put on immortality, death shall be swallowed up in victory and corruption in incorruption.
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 26
… But still He does not fail to manifest the nature of an aërial and spiritual body. For He enters when the doors are shut, and in the breaking of bread vanishes out of sight. Does it follow then that after our resurrection we shall eat and drink, and perform the offices of nature? If so, what becomes of the promise,
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 29
29. The true confession of the resurrection declares that the flesh will be glorious, but without destroying its reality. And when the Apostle says,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.3
… then shall ye also appear with Him in glory,” he plainly gives us to understand that our passing in this present time from death to life by faith is accomplished in the hope of that future final resurrection and glory, when “this corruptible,” that is, this flesh in which we now groan, “shall put on incorruption, and this mortal shall put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.23
… For with the reunion of the body no hindrance of the soul’s rest returns, because in the restored body there is no corruption: for “this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 143.6
… “the flesh lusteth against the spirit, and in this we groan, being burdened,” and “the corruptible body weighs down the soul,” —in short, who can enumerate all the evils arising from the infirmity of the flesh, which shall assuredly cease when “this corruptible shall have put on incorruption,” so that “that which is mortal shall be swallowed up of life”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 10
… this visible flesh, then, I say, which is the flesh properly so called, must without doubt be believed to be destined to rise again. For the Apostle Paul appears to point to this, as it were, with his finger, when he says, “This corruptible must put on incorruption.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 26
… What assuredly doth it signify, but something, which all shall have in common, such as is life eternal itself, the kingdom of heaven itself, where shall be all, whom God hath predestinated, called, justified, glorified? “For it behoveth that this corruptible put on incorruption, and this mortal put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Against Lying 40
… and when it shall be alone, no man will sin. But now, we as yet drag on that which we were born corruptible: although, according to that which we are new-born, if we walk aright, from day to day we are renewed inwardly. But when this corruptible shall have put on incorruption, life will swallow it up wholly, and not a sting of death will remain.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 3.20
… so when this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal immortality, then,” he added, “shall be brought to pass the saying which is written, Death is swallowed up in victory. O death, where is thy victory? O death, where is thy sting?” and at last he subjoined these words: “The sting of death is sin; and the strength of sin is the law.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 66
… For if he should now wish even that this corruptible in any particular man should put on incorruption,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.28
… Carnal concupiscence is remitted, indeed, in baptism; not so that it is put out of existence, but so that it is not to be imputed for sin. Although its guilt is now taken away, it still remains until our entire infirmity be healed by the advancing renewal of our inner man, day by day, when at last our outward man shall be clothed with incorruption.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.15
41. Therefore, if I were to ask any good Christian who has a wife, and even though he may still be having children by her, whether he would like to have his wife in that kingdom; mindful in any case of the promises of God, and of that life where this incorruptible shall put on incorruption, and this mortal shall put on immortality;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 78.10
… Now when this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality; then shall be brought to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory.” Hear the voices of them that triumph; “O death, where is thy contention? O death, where is thy sting?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 8.13
… yet even they are made whole in hope rather than in the reality. For so saith the apostle: “For by hope we are saved.” We have begun therefore to be made whole in faith: but our wholeness shall be perfected “when this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 38.4
… and causes me to acknowledge that there “is neither health in my very flesh,” neither ought it to be so called when I compare this sort of soundness to that soundness which I am to possess in the everlasting rest; where “this corruptible shall put on incorruption, and this mortal shall put on immortality,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 51.19
… regard to the very sins which come of the corruption of flesh and blood, saith, “Flesh and blood shall not possess the kingdom of God.” For doubtless, after the true faith of the same Apostle, that flesh shall rise again and shall itself gain incorruption, as He saith Himself, “This corruptible must put on incorruption, and this mortal put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 85.7
… Find me anything by which thou art refreshed, wherein if thou continue thou dost not again become weary. What peace then is that which men have here, opposed by so many troubles, desires, wants, wearinesses? This is no true, no perfect peace. What will be perfect peace? “This corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 97.14
… but if it be His will that it be taken from thee, He hath a life to give thee in exchange; fear not to be robbed for His sake. Art thou unwilling to put off a patched garment? He will give thee a robe of glory. What robe dost thou tell me of? “This corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 116.6
… but not to slip in the flesh, who can attain? “I shall please in the sight of the Lord, in the land of the living” ( ver. 9 ).…We “labour” indeed now, because we are awaiting “the redemption of our body:” but, “when death shall have been swallowed up in victory, and this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal immortality;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.10
… How much more then will they come to an end hereafter, when “this corruptible shall have put on incorruption,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Orth. —Therefore the bodies of all men will be changed into another substance, for all will be incorruptible and immortal. Or have you not heard the words of the Apostle, “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality”?
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
“For He had not such a nature as that His life could be held by corruption, since His Godhead was not forcibly reduced to suffering. For how could it? But the manhood was renewed in incorruption. So he says ‘For this mortal must put on immortality and this corruptible must put on incorruption.’
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… and when so gifted we shall not become bodiless, but we shall put on immortality. “For” says the divine Apostle, “we would not be unclothed, but clothed upon, that mortality might be swallowed up of life.” And again “For this corruptible must put on incorruption, and this mortal must put on immortality.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 95
… For the meek shall possess it in perpetual peace, and nothing shall be taken from their rights, “when this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 3.28
… For our Lord by His own body bestowed the gifts both of resurrection and of subsequent incorruption even on our own body, He Himself having become to us the firstfruits both of resurrection and incorruption, and of passionlessness . For as the divine Apostle says, This corruptible must put on incorruption
15:54
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.10.3
… and not be silent as to how it is that God has made the Gentiles, whose salvation was despaired of, fellow-heirs, and of the same body, and partakers with the saints; and discourse how it is that “this mortal body shall put on immortality, and this corruptible shall put on incorruption;”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.23.7
… wherefore, when the foe was conquered in his turn, Adam received new life; and the last enemy, death, is destroyed, which at the first had taken possession of man. Therefore, when man has been liberated, “what is written shall come to pass, Death is swallowed up in victory. O death, where is thy sting?”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 51
… For a little afterwards, he has described what is, as it were, the death of death itself: “Death,” says he, “is swallowed up in victory. O death, where is thy sting? O grave, where is thy victory? The sting of death is sin”—here is the corruption ; “and the strength of sin is the law”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 54
… For the rest, it is only just and right that death should be swallowed up in utter destruction, since it does itself devour with this same intent. Death, says the apostle, has devoured by exercising its strength, and therefore has been itself devoured in the struggle “ swallowed up in victory .”
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 2
Of the brave Christ, is swallowed;” praises high
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.36
… “When He shall have put all enemies under His feet, then the last enemy that shall be destroyed is death.” And also: “When this corruptible shall have put on incorruption, then shall be brought to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.115
In the fifth Psalm: “But in the grave who will confess unto Thee?”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 29
… When you have first admitted that it has had that kingdom from a determinate time and not from eternity, I shall tell you that. Manes said : It is written, that “death reigned from Adam to Moses.” Archelaus said : And consequently it has an end, because it has had a beginning in time. And this saying is also true, that “death is swallowed up in victory.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 30
… But when he had entered into Judas, he was overcome with penitence, and hanged himself; for which reason also the divine word says: “O death, where is thy victory? O death, where is thy sting?” And again: “Death is swallowed up of victory.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… For if the kingdom of God, which is life, were possessed by the body, it would happen that the life would be consumed by corruption. But now the life possesses what is dying, in order that “death may be swallowed up in victory”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.6
… Grace has gone by, and justice reigns. There is no repentance in that place. Winter is at hand; the summer has passed away. The Sabbath of rest has come; toil has ceased. Night has passed away; the light reigns. As to death, its sting is broken and it is swallowed up in life.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.11
… Surely the Son of God. How, save by means of the flesh, was He made partaker with us, or by what, save by bodily death, brake He the chains of death? For Christ’s endurance of death was made the death of Death.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 14
… iii. 21 .) And in another place again he writes and says, “But when this mortal shall have put on immortality, then shall be brought to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
[4.] Ver. 54 . “But when this corruptible shall have put on incorruption, and this moral shall have put on immortality, then shall come to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.19
19. In her frequent sicknesses and infirmities she used to say, “when I am weak, then am I strong:” “we have our treasure in earthen vessels” until “this corruptible shall have put on incorruption and this mortal shall have put on immortality”
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 36
… is said—‘Flesh and blood shall not inherit the kingdom of God.’” “It is said that they shall not rise again.” “Not at all, but only ‘they shall not inherit the kingdom.’” “How so?” “‘Because,’ it follows, ‘neither shall corruption inherit incorruption.’ So long then as they remain mere flesh and blood, they shall not inherit the kingdom of God. But when the
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 9.4
11. And with a loud cry from my heart, I called out in the following verse, “Oh, in peace!” and “the self-same!” Oh, what said he, “I will lay me down and sleep!” For who shall hinder us, when “shall be brought to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.30
… rejoicing with trembling in that which Thou hast given me, and bewailing myself for that wherein I am still imperfect; trusting that Thou wilt perfect Thy mercies in me, even to the fulness of peace, which both that which is within and that which is without shall have with Thee, when death is swallowed up in victory.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.31
43. There is another evil of the day that I would were “sufficient” unto it. For by eating and drinking we repair the daily decays of the body, until Thou destroyest both food and stomach, when Thou shall destroy my want with an amazing satiety, and shalt clothe this corruptible with an eternal incorruption.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.26
… for it shall only then be perfect when this mortal shall be swallowed up in life, and death swallowed up in victory; when the last enemy, death, shall be destroyed; when we shall be changed, and made like the angels: for “we shall all rise again, but we shall not all be changed.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 130.7
… By all means look upon your possession of these things with indifference and contempt, and seek nothing from them beyond health of body. For this is a blessing not to be despised, because of its being necessary to the work of life until “this mortal shall have put on immortality”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.9
… They fear eternal punishment, they desire eternal life; they grieve because they themselves groan within themselves, waiting for the adoption, the redemption of their body; they rejoice in hope, because there “shall be brought to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 10
… And when this resurrection of the body has taken place, being set free then from the condition of time, we shall fully enjoy Eternal Life in ineffable love and steadfastness, without corruption. For “then shall be brought to pass the saying which is written, Death is swallowed up in victory. Where is, O death, thy sting? Where is, O death, thy contention?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 40
… For the mind doth the more gloriously advance to higher things, the more diligently the concupiscence is curbed from lower things; until the whole man together with even this now mortal and frail body in the last resurrection be clothed with incorruption and immortality, and death be swallowed up in victory.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 9
40. Accordingly, He so now cleanses His Church by the washing of water in the word, that He may hereafter show it to Himself as not having spot, or wrinkle, or any such thing,—altogether beautiful, that is to say, and in absolute perfection, when death shall be "swallowed up in victory."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.4
… After all sins have been blotted out, and that guilt has been cancelled which by nature bound men in a conquered condition, it still remains,—but not to hurt in any way those who yield no consent to it for unlawful deeds,—until death is swallowed up in victory
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.24
… the careful consideration of these things, and things of the same kind in the context of that apostolical Scripture, the apostle is rightly understood to have signified not, indeed, himself alone in his own person, but others also established under grace, and with him not yet established in that perfect peace in which death shall be swallowed up in victory.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 6.8
… When thou dost say (if so be thou do say it) with the Apostle, “With my mind I serve the law of God, but with the flesh the law of sin;” the will of God is done in heaven, but not yet in earth. But when the flesh shall be in harmony with the mind, and “death shall be swallowed up in victory,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 81.7
… “When this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality, then shall be brought to pass the saying that is written, Death is swallowed up in victory. Where, O death, is thy contention?” There rightly, “O death, where is thy sting?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 8.2
… those qualities rather are to be admired which I have stated, such as belong to the mind and intellect, wherein also it is renewed after the image of its Creator, after whose image man was formed. What will this power of the soul be when this body shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 12.11
… Is not Christ life? And yet Christ was dead. But in Christ’s death, death died. Life dead slew death; the fullness of life swallowed up death; death was absorbed in the body of Christ. So also shall we say in the resurrection, when now triumphant we shall sing, “Where, O death, is thy contest? Where, O death, is thy sting?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 3.10
… For “the head of the woman is the man, and the head of the man is Christ.” But the mind is lifted up, when it can be said already, “With the mind I serve the law of God;” that the rest of man may be reduced to peaceable submission, when in the resurrection of the flesh “death is swallowed up in victory.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 4.9
… This even the words themselves, which are in the future tense, show us. For it is not said, either, I have slept, and taken rest; or, I do sleep, and take rest; but, “I will sleep, and take rest.” Then shall “this corruptible put on incorruption, and this mortal shall put on immortality; then shall death be swallowed up in victory.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 36.5
… For sin is in our mortal body, but what saith the Apostle? “Let not sin reign in your mortal body, that ye should obey it in the lusts thereof.” When beginneth it not to be therein? When that shall be fulfilled in us which he saith, “When this corruptible shall have put on incorruption, and this mortal shall have put on immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 66.16
… But this shall be in the Resurrection of just men, “when both this corruptible shall be clad in incorruption, and this mortal shall be clad in immortality: then shall come to pass that which hath been written, ‘Death is swallowed up in victory.’”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 79.15
… From these fetters the Apostle was longing to be unbound, and to be with Christ; but to abide in the flesh was necessary for their sakes unto whom he was ministering the Gospel. Until then this corruptible put on incorruption, and this mortal put on immortality,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 84.8
… If what is not seen gives not so much joy here, if with so much eagerness under the pressure and weakness of the flesh we praise that which we believe, how shall we praise that which we see? “When death shall be swallowed up in victory, when this mortal shall have put on immortality,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 135.16
… for the praise of which, my brethren, language sufficeth not; where we shall find no enemy, either within the Church or without the Church, neither in our flesh, nor in our thoughts. For “death shall be swallowed up in victory,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 144.3
3. My Mercy and my Refuge, my Upholder and my Deliverer” ( ver. 2 ). Much toileth this combatant, having his flesh lusting against his spirit. Keep what thou hast. Then shalt thou have in full what thou wishest, when “death shall have been swallowed up in victory;”
15:55
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… Rightly then does the apostle declare, “Flesh and blood cannot inherit the kingdom of God;” for this (honour) does he ascribe to the changed condition which ensues on the resurrection. Since, therefore, shall then be accomplished the word which was written by the Creator, “O death, where is thy victory”—or thy struggle? “O death, where is thy sting?”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 47
… so that, just as death had swallowed it up in its strength, it also, after this mortal was swallowed up of immortality, may hear the challenge pronounced against it: “O death, where is thy sting? O grave, where is thy victory?”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 54
… For the rest, it is only just and right that death should be swallowed up in utter destruction, since it does itself devour with this same intent. Death, says the apostle, has devoured by exercising its strength, and therefore has been itself devoured in the struggle “ swallowed up in victory .” “O death, where is thy sting? O death, where is thy victory?”
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. On All the Saints 1
… O the marvel! Since the hour when Christ despoiled Hades, men have danced in triumph over death. “O death, where is thy sting! O grave, where is thy victory?”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 22.5
… but the drug leaves its power in his limbs, so that by little and little the structure of his body is dissolved and corrupted. So Jesus dead was the bringer to nought of Death; for through Him life is made to reign, and through Him Death is abolished, to whom it is said:— O Death, where is thy victory?
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… on those who have turned away their faces, when they become converted; on those who formerly persisted in lusts and excess, but who now humble themselves by fastings and temperance; and, finally, on the enemy who lies weakened, lifeless, bound hand and foot, so that we may mock at him; ‘Where is thy victory, O Death? where is thy sting, O Grave
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.11
… The beast was great and terrible. No fishing-vessel was able to carry one scale of his tail : destruction ran before him , ravaging all that met him. The Life encountered him, that the mouth of Death might henceforth be stopped, and all we that are saved might say, O death, where is thy sting? O grave, where is thy victory
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… All the Just were ransomed, whom death had swallowed; for it behoved the King whom they had proclaimed, to become the redeemer of His noble heralds. Then each of the Just said, O death, where is thy victory? O grave, where is thy sting
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 19
And raising aloud the cry of victory over death, he said, “Where, O Death, is thy victory? Where, O Grave, is thy sting?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 55 . “O death, where is thy sting? O grave, where is thy victory?”
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 36
… and then shall be fulfilled that which is written,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.17
… Was not the Apostle Paul himself a citizen of the heavenly Jerusalem, and was he not so all the more when he had heaviness and continual sorrow of heart for his Israelitish brethren? But when shall there be no more death in that city, except when it shall be said, “O death, where is thy contention? O death, where is thy sting? The sting of death is sin.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 6
6. But it is one thing to fight well, which now is, when the strife of death is resisted; another thing not to have an adversary, which will then be, when death, “the last enemy,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 9
… but that for the Church, as a whole, the time will not come when it shall be altogether without spot or wrinkle, or any such thing, till the day when we shall hear the words, "O death, where is thy sting? O grave, where is thy victory? The sting of death is sin."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 55
… “I see another law in my members, warring against the law of my mind,” but by those that are triumphing: “O death, where is thy victory? O death, where is thy sting?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 126.10
… For in that resurrection of the dead, each man shall receive his own sheaves, that is, the produce of his seed, the crown of joys and of delight. Then will there be a joyous triumph, when we shall laugh at death, wherein we groaned before: then shall they say to death, “O death, where is thy strife? O death, where is thy sting?”
15:56
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 28
… for it is Christ Himself that “has re-deemed them from the curse of the law;” as Paul, too, has given these further testimonies, that “the letter killeth, and quickeneth no man,” and that “the law is the ministration of death,” and “the strength of sin.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 56 . “Now the sting of death is sin; and the power of sin is the law.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.5
The apostle, wishing to show how hurtful a thing sin is, when grace does not aid us, has not hesitated to say that the strength of sin is that very law by which sin is prohibited. “The sting of death is sin, and the strength of sin is the law.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 7
… that there might be transgression also, which without the Law was not, although there was sin, “For where there is not Law, neither is there transgression.” Thus the Law, Grace not helping, forbidding sin, became over and above the strength of sin; whence the Apostle saith, “The Law is the strength of sin.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 30
… In thee, as is fit, divine precepts are kept by widely-scattered multitudes. In thee, as is fit, it is well understood how much more heinous sin is when the law is known than when it is unknown. For "the sting of death is sin, and the strength of sin is the law,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 56
… “If ye, being evil, know how to give good gifts to your children, how much more shall your Father which is in heaven give good things to them that ask Him?” When, therefore, that strength of sin, the law,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 3.2
… Was, then,” says he, “that which is good made death unto me? By no means; but sin, that it might appear sin, worked death in me by that which is good, that it might become above measure a sinner or a sin by the commandment.” This is what is the meaning of “the letter killeth.” “For the sting of death is sin, but the strength of sin is the law;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 8
… and were not this help given, then the law would be nothing but the strength of sin. For concupiscence is increased and receives greater energies from the prohibition of the law, unless the spirit of grace helps. This explains the statement of the great Teacher of the Gentiles, when he says, “The sting of death is sin, and the strength of sin is the law.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 6.6
… by comparing himself with whom, he was driven to a confession of his own deserts. It may be understood also, as if the Psalmist calls sin, that is committed in contempt of God’s law, death: so as that we should give the name of death to the sting of death, because it procures death. “For the sting of death is sin.”
15:57
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
Ver. 57 . “But thanks be to God, which giveth us the victory through our Lord Jesus Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.23
… listened to, lest we do what is pleasant but unlawful, and lest in this warfare, filled so abundantly with toil and peril, we either hope to secure victory by our own strength, or attribute it when secured to our own strength, and not to His grace of whom the apostle says, “Thanks be unto God, who giveth us the victory through our Lord Jesus Christ;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 3.20
… we received the law, not by amendment according to its precepts to put an end to sin, but by transgression to increase it. For “the law entered that sin might abound;” and “the Scripture hath concluded all under sin;” but “thanks be to God, who hath given us the victory through our Lord Jesus Christ,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 35
… He says indeed: “I have fought a good fight;” but then he also says: “Thanks be to God, who giveth us the victory through Jesus Christ our Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 8
… This the apostle himself afterwards stated; for after saying “The strength of sin is the law,” he immediately subjoined, “But thanks be to God, who giveth us the victory, through our Lord Jesus Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 16
… but thou shalt remember the Lord thy God, how it is He that giveth thee strength to acquire such power.” And what avails “the good fight,” unless followed by victory? And who gives the victory but He of whom the apostle says himself, “Thanks be to God, who giveth us the victory through our Lord Jesus Christ”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 103.3
… But in whom, save in Him? For He had not overcome the world, were it still to overcome His members. Hence said the apostle, “Thanks be unto God, who giveth us the victory;” and immediately added, “through our Lord Jesus Christ:”
15:58
Tertulliano † 220 d.C. De Fuga in Persecutione 9
… and if he says that the time must be redeemed, because the days are evil, he wishes us to gain a lengthening of life, not by flight, but by wisdom. Besides, he who bids us shine as sons of light, does not bid us hide away out of sight as sons of darkness. He commands us to stand stedfast,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 42
[5.] Ver. 58 . “Wherefore , brethren, be ye steadfast, unmoveable.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 12
… For “Lo” (it is said) “he that keepeth Israel shall neither slumber nor sleep” ( Ps. cxxi. 4 ), and “Do not suffer thy foot to be moved.” ( Ps. cxxi. 3 .) He did not say, ‘be not moved’ but “do not thou suffer,” &c. The suffering depends then on ourselves, and not on any other. For if we will stand “steadfast and unmoveable” (
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 25
… For what is the use of organs of generation, if there is to be no marriage? For what purpose are teeth, if the food is not to be masticated? What is the good of a belly and of meats, if, according to the Apostle, both it and they are to be destroyed? And the same Apostle again exclaims,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 93.1
… let us enquire of it, how the earth was made, whether perhaps the earth was then made: and we do not read so in Genesis. When, therefore, was the earth founded? when, unless when that which hath been but now read in the Apostle taketh place: “If,” he saith, “ye are stedfast, immovable.”
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Fabian 1
… We exhort you also, according to the word of the apostle, to be “stedfast and immoveable, always abounding in the work of the Lord; forasmuch as ye know that your labour is not vain in the Lord.”
15:1
1. NOTUM VOBIS FACIO (in memoriam vobis revoco; ita Graeci) Evangelium. 2. QUA RATIONE PRAEDICAVERIM. — Repete, notum facio: vel refer haec ad sequens, si retinetis, ut sit trajectio. 3. QUONIAM CHRISTUS MORTUUS EST PRO PECCATIS NOSTRIS, SECUNDUM SCRIPTURAS: 4. ET QUIA (quod) SEPULTUS EST, ET QUIA RESURREXIT TERTIA DIE SECUNDUM SCRIPTURAS. — Nam Osee VI, 3, de Christo dicitur: «Vivificabit nos post duos dies: in die tertia suscitabit nos,» scilicet quando ipse a morte ad vitam tertia die resurget. Resurrectio enim Christi causa fuit cur nos suscitati sumus a morte peccati, et cur suscitandi simus a morte corporis, ut instar Christi resurgamus in die judicii ad vitam immortalem. Vide dicta Rom. IV, 25. Ita Anselmus, Dorotheus in Synopsi, initio; imo veteres Hebraei, Galatinus, lib. VIII, cap. XXII. Addit ex S. Chrysostomo Theophylactus, quod Christus tertia die resurgeret, scriptum esse allegorice in Jona: Jonas enim tertia die e ventre ceti eductus, typus erat Christi ex morte et inferis tertia die reducti ad vitam. Rursus idipsum scriptum est Genes. XXII, in Isaac, qui immolandus a patre praeservatus fuit a morte, tertiaque die vivus et sanus redditus est matri suae: Isaac enim fuit figura Christi a Patre in mortem traditi et immolati, ac tertia die resuscitati. Sed haec testimonia petuntur ex sensu allegorico, prius vero Osee petitur ex sensu litterali. 5. ET QUIA VISUS EST CEPHAE, — Petro. Hanc primam apparitionem Christi ponit Paulus: unde innuit Christum inter viros primo apparuisse Petro. Idem innuit Lucas, cap. XXIV, 34. Dico inter viros; nam Magdalenae Christus apparuit prius quam Petro, Marc. cap. ult., 9. ET POST HOC UNDECIM. — Scilicet in octava paschae, praesente jam Thoma, Christus apparuit undecim Apostolis; nam duodecimus Judas jam se suspenderat. Vel potius «undecim,» id est, toti Apostolorum collegio, quod jam erat redactum ad undecim (licet unus Thomas abesset), apparuit Christus ipsa die paschae, sive resurrectionis Christi. Graeca habent εἶτα τοῖς δώδεκα, deinde visus est duodecim. Ita quoque legit Augustinus, lib. I Quaestionum Evang., Quaest. CXVII. Quia (ait) licet Judas esset mortuus, censentur tamen duodecim, quia fuerunt duodecim. Sic dicuntur decemviri convenire, licet septem, vel octo tantum ex eis sint praesentes. Aliter Chrysostomus: Duodecim, inquit, quia Christus apparuit duodecimo Matthiae post ascensionem. Sed nec hoc uspiam scriptum est, nec Paulus hic alias Christi commemorat apparitiones, quam quae ante Christi ascensum contigerunt. 6. DEINDE VISUS EST PLUSQUAM QUINGENTIS FRATRIBUS. — Graecum ἐπάνω significat primo, plusquam; secundo, significat e caelo, sursum; et ita vertit hic Chrysostomus et Theophylactus: Visus est enim, inquiunt, illis Christus, non quasi e terra gradiens, sed super caput illorum, quasi e sublimi lapsus, idque ut eis non tam resurrectionem, quam ascensionem suam ostenderet et firmaret: unde quis colligat, putasse Chrysostomum hanc Christi apparitionem post ejus ascensionem contigisse. Verum id nec verum est, neque necessario ex Chrysostomi verbis colligitur. Plane enim videtur haec Christi apparitio ante ascensionem contigisse, Christo e loco superno quasi e caelo, vel aere, quingentis fratribus se ostendente. Estque haec communis Doctorum sententia; nam de apparitione aliqua publica post ascensionem facta nihil uspiam legimus. Quingentis fratribus. — Multi putant, hanc esse celeberrimam, et toties a Christo ante promissam apparitionem in monte Galilaeae. Unde praemoniti eo confluxerunt omnes Christiani: fuitque non in ascensione, sed ante: nam Christus non in Galilaea, sed in Judaea ex monte Oliveti, ascendit in caelum. Ita Hieronymus, Quaest. VII ad Hedibiam, et interpretes in Matth. XXVIII, 16. 7. DEINDE VISUS EST JACOBO — Alphaei, qui frater Domini dicitur, fuitque primus Episcopus Hierosolymitanus: voverat enim Jacobus (ait Hieronymus, lib. De Script. Ecclesiast. in Jacobo) se non comesturum, donec videret Christum resurgentem. Unde ei apparens Christus ait: «Frater mi, comede panem tuum, quia resurrexit Filius hominis.» Sed incerta est haec traditio, et ex aliquo apocrypho deprompta. Unde Hieronymus non approbat eam; adeoque videtur haec falsa et conficta traditio. Nam primo, ex hoc Pauli loco patet, Jacobo apparuisse Christum post quingentos fratres, id est diu post resurrectionem, quousque inedia Jacobi naturaliter extendi non poterat. Secundo, quia Apostoli omnes (inter quos erat Jacobus) in morte dubitarunt de resurrectione; non ergo Jacobus juravit se usque ad eam non comesturum. Tertio, quia hanc historiam ait Hieronymus, se sumpsisse ex Evangelio secundum Hebraeos, quod est apocryphum. Unde et quod ibidem additur, Christum sindonem tunc habuisse, eamque dedisse servo sacerdotis, videtur esse falsum. Nam Christi lintea remanserunt in sepulcro, Matth. XXVIII, et corpus gloriosum, quale erat Christi, non sindone aut vestibus, sed splendore et radiis vestitur. DEINDE APOSTOLIS OMNIBUS, — et discipulis in ascensione ad caelum. Ita Anselmus et alii. 8. NOVISSIME AUTEM OMNIUM, TANQUAM ABORTIVO, VISUS EST ET MIHI. — «Abortivo,» id est, contempto et abjectitio. Ita Theophylactus et Theodoretus; quia abortivi fœtus, utpote imperfecti, tenuiores et graciliores esse solent. Secundo, «abortivo,» quia extra tempus, Christo scilicet in caelos recepto, natus in Christo Paulus, novissimus apostolatum accepit. Ita Ambrosius et Chrysostomus. Tertio, «abortivo,» quia, ut ait Anselmus, vi divina prostratus in terram, coactus et violenter renatus est Paulus; abortivi enim naturae violentia ejiciuntur. Quarto, «abortivo,» quia, ut idem Anselmus annotat, fœtus abortivi semimortui et caeci saepe nascuntur. Sic Paulus in conversione caecitate percussus est. Quinto, «abortivus» Judaeorum fuit Paulus, quia non ad suos Judaeos, sed ad exteras gentes missus est Apostolus. Ita aliqui apud Chrysostomum. Aliter Baronius, anno Christi 44, pag. 377: censet enim Paulum vocari «abortivum,» scilicet Apostolum, eo quod, praeter et extra numerum duodecim Apostolorum, Apostolus creatus sit. Solebant enim Romae senatores, teste Suetonio, in Octavio, capite XXXV, «abortivi» vocari, qui supra numerum per gratiam in senatum allegebantur. Sed an huc alludat Paulus, incertum est: nam ipse Graecis graece haec scripsit, Corinthiis scilicet, non Romanis. Hinc patet Christum apparuisse Paulo, non per angelum, ut vult Haymo in Apocal. cap. II, sed per se; nec per imaginationem, uti apparuit eidem Paulo, Actor. XXII, 18; nec in raptu, uti eidem contigit, II Cor. XII, 2; sed in aere corporaliter: sic enim apparuit Christus Cephae, Jacobo et Apostolis, ut praecessit: et quia alioqui non sufficienter Paulus ex hac apparitione probaret resurrectionem Christi. Nota: Facta est haec Christi apparitio Paulo in ejus conversione, Actor. IX, 3, ubi Paulus vidit Christum, sed mox lumen eum excaecavit. Hinc rursum patet, Christum tunc e caelo descendisse; nam Paulus audivit vocem loquentis in aere. Ita S. Thomas et alii. Unde iterum sequitur, Christum tunc fuisse in duobus locis, scilicet in caelo empyreo et in aere, juxta Paulum. Nam caelum empyreum, ad quod ascendit Christus, nunquam exinde relinquit, ut dicitur Actor. III, 21. Si Christus hic fuit in duobus locis, cur non possit esse in Eucharistia simul et in caelo? Sic pariter visus est Christus B. Petro Romae, cum e fuga ad martyrium eum revocavit, dicens: «Iterum venio crucifigi,» ut narrat Hegesippus, lib. III Excidii Hierosolymitani, cap. II, et alii. 9. EGO SUM MINIMUS APOSTOLORUM, QUI NON SUM DIGNUS VOCARI APOSTOLUS. — «Dignus,» graece ἱκανός, id est idoneus, q. d. Non tantum minimus et indignus ob peccata, sed et inidoneus sum ad apostolatum; qui enim persecutor fuit Ecclesiae, inidoneus est ut in ea fiat princeps et Apostolus. Moraliter: Nota hic humilitatem S. Pauli, qui se vocat minimum, et eo ipso erat maximus. Praeclare S. Bernardus, serm. 13 in Cant.: «Magna et rara virtus profecto est, ut magna licet operantem, magnum te nescias, et manifestam omnibus tuam, in te solum latere sanctitatem: mirabilem te apparere, et contemptibilem reputare, hoc ego ipsis virtutibus mirabilius judico. Fidelis revera famulus es, si de multa gloria Domini tui, etsi non exeunte ex te, tamen transeunte per te, nil tuis manibus adhaerere contingat. Quamobrem audies: Euge, serve bone et fidelis, quia supra pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam.»
15:10
10. GRATIA DEI SUM ID QUOD SUM, — quod sum Apostolus et doctor Gentium. — GRATIA EJUS IN ME VACUA (Graece κενή, inanis, otiosa, id est sine opere et fructu) NON FUIT. — Ambrosius legit, gratia ejus in me pauper non fuit, q. d. Licet persecutus sim Ecclesiam Christi, non tamen ideo pauperem, exiguam et minorem aliis Apostolis, sed potius majorem apostolatus gratiam accepi. Ita Ambrosius. SED ABUNDANTIUS ILLIS OMNIBUS LABORAVI. — Pulchre S. Hieronymus, epist. ad Paulinum: «Subitus, inquit, calor longum vincit teporem; Paulus Apostolus de persecutore mutatus, novissimus in ordine, primus in meritis est: quia extremus licet, plus omnibus laboravit.» Nam, ut ait S. Gregorius, part. III Pastor., cap. XXIX: «Fit plerumque gratior Deo amore ardens post culpam vita, quam securitate torpens innocentia.» NON EGO (solus) AUTEM, SED GRATIA DEI MECUM. — Nota primo: Ex hoc loco contra Lutherum et Calvinum, manifeste patet esse in homine liberum arbitrium, nec Deum solum omnia in nobis operari, sed ei cooperari liberum arbitrium, etiam in operibus supernaturalibus. Dicit enim Apostolus: «Mecum,» non, in me, et: «Plus omnibus laboravi.» Dices: Graeca hic aliter habent, scilicet οὐκ ἐγὼ δέ, ἀλλ' ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἡ σὺν ἐμοί, id est, non ego vero, sed gratia Dei, quae mecum est: ergo soli gratiae suum laborem attribuit Paulus. Respondeo: Cum ait Paulus, ἡ σὺν ἐμοί, id est quae mecum, supple, non est, sed laboravit. Hoc enim verbum ἐκοπίασα, id est laboravit, quod praecessit, hic intelligendum et repetendum est. Nec mirum tunc mutari personam: haec enim enallage crebra est Apostolo, ut dixi Cap. 38. Sensus ergo est, q. d. «Non ego solus, sed gratia Dei est, quae mecum laboravit.» Id ita esse patet ex verbo, laboravi, scilicet ego. Cum ergo subdit Paulus: «Non ego, sed gratia Dei mecum,» non excludit propriam liberi arbitrii cooperationem, sed tantum gratiae, ut digniori operis causae, operis laudes ascribit. Nec alius erit sensus, etiamsi cum Graecis nonnullis et S. Hieronymo, legamus: «Non ego, sed gratia Dei, quae mecum est.» Intelligitur enim, «gratia quae mihi in auxilium adest, et opem praestat,» mecumque operatur, q. d. Ego quidem libero meo conatu valde laboravi, non tamen ita laboravi, ut laboris hujus decus et laudem mihi tribuam, vel arrogem; sed gratia Dei est, quae ad hunc laborem me excitavit, adjuvit, roboravit: cui proinde primam et potissimam laboris mei laudem tribuo, dicoque et palam profiteor, non tam me, quam gratiam Dei, quae mecum est, laborasse opusque ipsum confecisse. Vide Cap. 36. Verum nostra Latina lectio aptior est, ideoque verior; nam Graeca verba in speciem secum pugnare videntur: si enim laboravi, ergo non laboravit gratia, nisi addas cum nostro Interprete mecum, scilicet laboravit gratia. Unde alibi passim gloriatur Apostolus in laboribus suis, patet II Cor. XI, 23 et seq. Hinc S. Bernardus, lib. De Gratia et libero arbitrio, sub finem, dicit: «Paulus inquit, Non ego, sed gratia Dei mecum, praesumens se non solum operis esse ministrum per effectum, sed et operantis quodammodo socium per consensum. Denique et Paulus de se pronuntiat, Dei adjutores sumus, I Cor. III, 9. Hinc et promeritores regni nos esse praesumimus, quod per consensum, utique voluntarium, divinae voluntati conjungimur.» Idem docet Anselmus hic, Chrysostomus, Theodoretus, Hieronymus, lib. II Contra Pelagianos, ante medium; Gregorius, lib. XVI Moral., cap. X, et S. Augustinus, lib. De Libr. arbitr. ad Valentinum, cap. XVII, et serm. 13 De Verbis Apostoli: «Si non esset, inquit, operator, Deus non esset cooperator.»
15:11
11. SIVE EGO, SIVE ILLI, SIC PRAEDICAMUS, ET SIC CREDIDISTIS, — q. d. Tam ego, quam alii Apostoli, ita omnes, ut dixi vers. 3, praedicamus et asseveramus tanquam oculati testes, Christum scilicet mortuum esse, et a mortuis resurrexisse, nobisque esse visum et apparuisse. Eo enim post longam digressionem quasi ad scopum totius capitis redit Apostolus, ut scilicet ex communi et concordi omnium Apostolorum sententia et praedicatione probet resurrectionem Christi aliorumque mortuorum. Ita Chrysostomus, Anselmus et alii.
15:12
12. SI CHRISTUS PRAEDICATUR QUOD RESURREXIT A MORTUIS, QUOMODO QUIDAM DICUNT IN VOBIS, QUONIAM RESURRECTIO MORTUORUM NON EST? — «Quidam.» Hic fuit Cerinthus cum suis, qui primus post Simonem Magum haeresiarcha tempore S. Pauli negavit resurrectionem. Nam, ut refert Eusebius, lib. VII Histor., cap. XXIII, et lib. III, cap. XXVIII, ex Dionysio Alexandrino, et Epiphanius, haeresi 28, Cerinthus pro Judaismo pugnans, ex Judaicis traditionibus quaecumque de Ecclesia et felicitate legis Evangelicae praedicta fuerant, referebat ad regnum terrenum, et ad divitias ac corporis voluptates: ad hoc postea abusus est Apoc. XX, 4, et factus est parens Chiliastarum, sive haereticorum Millenariorum. Unde aliqui putarunt Cerinthum auctorem Apocalypseos, ideoque eam rejiciendam esse. Vide Eusebium. Hunc errorem cum auctore taxat etiam S. Ignatius, epist. ad Smyrnenses, et epist. ad Trallianos. Resurrectionem quoque negarunt Hymenaeus et Philetus, teste Apostolo, II Tim. II, 17.
15:13
13. SI AUTEM RESURRECTIO MORTUORUM NON EST, NEQUE CHRISTUS RESURREXIT, — tum quia Christus fuit unus ex mortuis, tum quia haec primaria mortis et resurrectionis Christi causa fuit, scilicet plena abolitio mortis, vitae reductio; fuitque Christi resurrectio exemplar nostrae, scilicet ut alii homines resurgant ad justitiam in hac vita, et ad gloriam in altera. Alias quinque causas, cur necesse fuerit Christum resurgere, vide apud D. Thomam, III part., Quaest. LIII, art. 1.
15:17
17. QUOD SI CHRISTUS NON RESURREXIT, VANA EST FIDES VESTRA: ADHUC ENIM ESTIS IN PECCATIS VESTRIS. — Recte sequitur, si Christus non resurrexit, quod adhuc sumus in peccatis. Nam primo, si Christus non resurrexit, ergo fides in Christum admisissent: quia haec naturaliter connexa sunt, ut dixi versu praecedenti. Est enim in anima naturalis ad corpus propensio, ut sine corpore nisi violente, et praeter naturam esse non possit. Unde resurrectio quoad substantiam, et naturae humanae exigentiam, quasi naturalis est, licet in modo et executione sit supernaturalis: nec enim anima separata ulla creata vi, sed sola supernaturali Dei virtute rursum uniri potest corpori. Paulus ergo ex negatione resurrectionis et beatitudinis corporis, recte, tam secundum opinionem communem hominum, quam secundum ipsam rei naturam et veritatem, infert negationem immortalitatis et beatitudinis animae, ita nimirum, ut Christiani, si non resurgant, sint omnium hominum miserrimi.
15:18
18. ERGO ET QUI DORMIERUNT IN CHRISTO (qui scilicet in spe, fide, gratia et charitate Christi mortui sunt), PERIERUNT. — Quia si corpus non resurgit, sed plane in morte interit, interibit et anima, quae in aeternum sine corpore esse nequit, cum natura sua forma sit corporis; ut, nisi violente animae suam quasi naturam, et naturalem statum adimat Deus, debeat ei suum corpus reddere, de quo rursus vers. seq.
15:19
19. SI IN HAC VITA TANTUM IN CHRISTO SPERANTES SUMUS, MISERABILIORES SUMUS OMNIBUS HOMINIBUS. — Nota primo: To sperantes significat hic non actum spei (hunc enim certum est existere tantum in hac vita), sed objectum spei, nimirum rem speratam, q. d. Si in Christo sperantes sumus tantum illa bona, quae sunt in hac vita, tunc omnibus hominibus sumus miserabiliores, id est miserrimi sumus omnium hominum; puta, hominum stultissimi sumus, utpote qui falsa et inani spe resurrectionis, quae nunquam continget, jejunia, mortificationes, persecutiones aliaque dirissima patimur, mundi carnisque voluptates abdicamus, cum alii iis indulgeant. Licet ergo iis feliciores simus ob bonum virtutis abstinentiae, charitatis et serenae conscientiae; miseriores tamen iis sumus quoad spem in Christum, imo stulti ex stulta spe. Ita Anselmus et Chrysostomus. Unde non dicit Apostolus, pejores, sed, miserabiliores sumus: miserabile enim est, ob virtutem se affligere, si non sequatur praemium; praemium autem Christianae virtutis est resurrectio. Dices: Anima potest suum habere praemium esseque beata, licet corpus non resurgat. Respondeo: Potuisset Deus instituere ut anima sola praemiaretur et bearetur visione Dei; sed noluit: nam de facto aliter instituit, scilicet ut, si anima beetur, beetur et corpus; si non corpus, nec anima: quia alioqui Christus non plene vicisset peccatum, quod in morte tam corporis, quam animae dominatur. Secundo, erat ea tum (ut dixit Paulus vers. 17) hominum opinio, ut, si eis animae immortalitatem probasses, statim resurrectionem corporis admisissent: quia haec naturaliter connexa sunt, ut dixi versu praecedenti. Secundo, quia mors Christi inefficax fuit ad remissionem peccatorum, si Christus in morte mansit ab eaque victus est. Si enim resurrectione sua nequivit vincere mortem, ergo nec peccatum: hoc enim vincere gravius est et difficilius quam vincere mortem; adeoque peccatum plene non aboletur, nisi ejus effectus, id est mors, aboleatur. Ita Chrysostomus. Tertio, quia resurrectio Christi causa est justificationis nostrae, ut dixi Rom. IV, vers. ultim. Sublata autem causa tollitur effectus: sublata ergo resurrectione Christi, tollitur nostra justificatio a peccatis, ac consequenter adhuc sumus et manemus in peccatis pristinis.
15:20
20. CHRISTUS RESURREXIT A MORTUIS PRIMITIAE DORMIENTIUM, q. d. Primus resurgentium fuit et est Christus; primus, inquam, ordine dignitatis et meriti; secundo, quia in divina voluntate et intentione fuit primus; tertio, causalitate. Per Christum enim omnes resurgemus. Quarto, proprie primus tempore inter resurgentes ad vitam immortalem fuit Christus. Licet enim aliqui ante Christum suscitati ab Elia et Eliseo resurrexerint, tamen illi tantum resurrexerunt ad praesentem vitam mortalem, rursumque mortui sunt: Christus vero primus fuit, qui resurrexit ad vitam beatam, gloriosam et aeternam. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Ambrosius, Anselmus et alii passim. Hoc enim proprie significat vox primitia, et indicant sequentia. Sic dicitur Christus primogenitus mortuorum, id est ante omnes resurgens, et quasi renascens ex mortuis. Hinc de fide esse videtur, neminem ante Christum resurrexisse ad vitam immortalem: qui ergo Christo moriente dicuntur resurrexisse, Matth. XXVII, 52, non resurrexerunt nisi post Christum, saltem posterius natura, quia ipsorum resurrectio fuit dependens a resurrectione Christi tanquam a sua causa, ut inter alios recte advertit Franciscus Suarez, III part., Quaest. LIII, art. 3. Nota: «Primitiae» dicuntur primus terrae fructus, qui olim in lege veteri Deo offerebatur. Sic Christus post resurrectionem quasi primitivus fructus e terra, in quam quasi granum frumenti ceciderat, repullulans et renatus per resurrectionem Deo oblatus est.
15:21
21. QUONIAM PER HOMINEM (Adamum) MORS (inducta est in homines), SIC ET PER HOMINEM (Christum, inducta est) RESURRECTIO MORTUORUM. — Vox quoniam dat causam cur Christus sit primitiae resurgentium, quia scilicet per Christum, quasi antesignanum et mortis dominatorem, in orbem invecta est resurrectio mortuorum.
15:22
22. ET SICUT IN (id est per, et propter) ADAM OMNES MORIUNTUR, ITA ET IN CHRISTO OMNES VIVIFICABUNTUR. — Quaeritur, an etiam reprobi per Christum Christique merita, sint resurrecturi et vivificandi? Negat S. Augustinus, epist. 28, quia horum resurrectio ad damnationem, non vita, sed mors potius dicenda est. Sic et D. Thomas ait Christum solis bonis esse causam meritoriam resurrectionis, sed efficientem omnibus. Verum respondeo: Omnibus, etiam reprobis, resurgendi causa est Christus. Primo, quia Christus omnino mortem ex toto humano genere abolere voluit per resurrectionem (haec enim totius naturae ingens est bonum); ergo etiam ex reprobis, non qua reprobi, sed qua homines sunt, sive abstrahendo a reprobatione. Ita S. Ambrosius, lib. De Resurr., cap. XXI, et clarius Cyrillus, lib. IV in Joan., cap. XII. Adde, Christum reprobis, qua reprobi sunt, meruisse resurrectionem, tanquam hostibus suis in justam vindictam, scilicet ut gloria Christi hostium suorum aeterna poena celebraretur. Verum haec omnia sunt praeter mentem Apostoli: Apostolus enim proprie agit non de misera reproborum, sed de beata Sanctorum resurrectione, ut patet ex sequentibus. Nota: Huc usque probavit Apostolus sex rationibus Christum resurrexisse, ut inde concluderet nos quoque a mortuis resurrecturos. Harum rationum prima est, vers. 5, petita a testibus, estque talis: Christus post mortem vivus apparuit Petro, Paulo, Jacobo, aliis Apostolis et quingentis fratribus; ergo vere resurrexit. Secunda est, vers. 14: Si Christus non resurrexit, ergo falsa et inanis est tam praedicatio Apostolorum, quam etiam fides Christianorum. Tertia, vers. 17: Si Christus non resurrexit, ergo adhuc sumus in peccatis. Probatur consequentia, quia fides justificans et peccata expians, est illa qua creditur Christum pro nobis esse mortuum et resurrexisse. Quarta, vers. 18: Si Christus non resurrexit, ergo omnes, qui in Christo dormierunt, perierunt, et tam corpore, quam anima interierunt; anima enim sine corpore semper esse nequit. Quinta, vers. 19: Si Christo tantum servimus in hac tam arcta vita et lege Christiana sine spe resurrectionis, ergo miserabiliores sumus omnibus hominibus. Sexta, vers. 21: Per Adamum omnes moriuntur, ergo per Christum omnes resurgent et vivificabuntur; quantum enim nocuit Adam, tantum et magis nobis profuit Christus, qui ad hoc venit, ut omnes Adae et posterorum in eo lapsus et damna non tantum repararet, sed et altius eosdem eveheret et sublimaret. Tertio, Œcumenius et Primasius sic explicant: Omnes in Christo vivificandi hoc ordine resurgent, ut scilicet Christus sit primus, tum tempore, tum dignitate; secundo, justi resurgant; tertio, sequatur mundi consummatio. Hic sensus est genuinus. Ita enim se in sequentibus explicat Apostolus, dum mox subdit: «Primitiae Christus; deinde ii qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt. Deinde finis.» Simili modo loquitur Paulus I Thessal. IV, 16, ut ibi fusius ostendam.
15:23
23. UNUSQUISQUE IN SUO ORDINE, — ut scilicet si justus sit, inter beatos; si impius, inter reprobos resurgat. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus. Secundo, Commentarius S. Hieronymo ascriptus: «Unusquisque,» inquit, «in suo ordine,» quia scilicet altior et beatior resurget, qui hic sanctior fuerit. QUI IN ADVENTU EJUS CREDIDERUNT. — Nota primo: To crediderunt non habent Graeca, sed Romana, et in Graeco intelligitur. Ἀπαρχὴ, inquit, Χριστὸς, ἔπειτα οἱ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ, id est, primitiae Christus; deinde qui sunt Christi in ejus adventu, supple, credentes, hi post ipsum resurgent. Licet Vatablus et alii simpliciter sic accipiant, in ejus adventu, supple, resurgent.
15:24
24. DEINDE FINIS. — Supple, erit; finis, inquam, totius dispensationis Christi de salute generis humani; ac consequenter finis erit tunc saeculi, temporis, generationum, corruptionum et totius universi. Ita Anselmus. Totius enim universi finis est Christus, ejusque electi, ut si hi finiantur, finiatur et universum. Secundo, graecum τέλος, quod Noster vertit, finis, potest etiam verti, consummatio, hoc est, ut Theodoretus, generalis et consummata omnium, etiam impiorum, resurrectio; tunc enim finem accipient omnia. CUM TRADIDERIT REGNUM (id est Ecclesiam fidelium, et congregationem electorum) DEO ET PATRI. — Non quasi in ea jam non regnet Deus, cum Christus dicat: «Regnum Dei intra vos est;» sed quod nonnihil in ea dominentur peccata, diabolus, mors et mortalium aerumnae, q. d. Tunc erit finis, cum obtulerit Christus Ecclesiam electorum, et quasi reddiderit illam Patri, quae in hujus vitae lucta regenda illi et custodienda commissa fuerat, ut in ea gloriose in aeternum regnet, dicendo Patri: «Pater, tu me miseras in mundum, et postquam ascendi in caelum ad te, hos semper rexi, et a daemonis, carnis, mundi potestate et impugnatione protexi. Ecce hi tui sunt, qui jam tibi praesto sunt. Haec est possessio mea, mihi a te tradita; hic labor meus, meo sudore ac sanguine partus; hoc regnum meum, et tuum, jam omni peccato, tentatione, perturbatione, afflictione liberum, purgatum, expolitum, ut in illis per gloriam et triumphum regnes in aeternum.» Ita Ambrosius et Augustinus, cap. VIII et X, lib. De Trinitate, tom. III. Nota secundo, «Deo et Patri,» id est Deo Patri: est enim hendiadys, qua haec duo dividit Paulus, ut significet Christum, qua homo est, fideles suos Deo; qua Filius est, Patri suo oblaturum. CUM EVACUAVERIT OMNEM PRINCIPATUM, ET POTESTATEM, ET VIRTUTEM. — q. d. Cum aboleverit omnem daemonum potestatem et subordinationem, ut amplius Ecclesiam, quae est regnum Dei, impugnare non possint; de qua impugnatione plura dicam Ephes. VI, 12. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Ambrosius, Œcumenius. Nota: «Principatus, Potestates et Virtutes» tria sunt chororum angelicorum nomina. Ex quibus, hinc patet, aliquos cecidisse et factos esse daemones, qui eadem nomina retinuerunt; quia, uti eamdem naturam et naturae praecellentiam, ita et eumdem ordinem, gradum ac potentiam, singuli servarunt, q. d. Cum aboleverit Christus omnem principatum daemonum, qui sunt et vocantur Principatus et Virtutes, ne amplius fideles lacessant, tunc tradet regnum jam dictum Patri, eritque omnium finis et consummatio. Aliter S. Augustinus, lib. I De Trinit., cap. VIII, q. d. «Cum evacuaverit,» hoc est, cum amplius necessaria non fuerit, ideoque abolita, dispensatio et gubernatio Ecclesiae per angelicos Principatus, Dominationes et Virtutes. Sed prior sensus est verior. Nam de hostibus Christi hic agi patet ex versu seq., ubi sic ait:
15:25
25. OPORTET ILLUM REGNARE (hoc est Christum oportet regere Ecclesiam), DONEC PONAT (Deus Pater) OMNES INIMICOS (daemones et omnes reprobos) SUB PEDIBUS EJUS. — «Donec,» id est, eo usque, non tantum, sed ulterius in aeternum, quia, victis hostibus, non dubium est quin Christus vel maxime regnabit, licet alio modo et alia gloria quam jam. Ita Chrysostomus. Nota: «Donec» significat tantum quid antea sit factum, de quo dubitari poterat, non quid postea factum sit. Sic Joseph, Matth. I, 23, dicitur non cognovisse Mariam conjugem suam, donec peperit filium; non quasi postea cognoverit, ut impurus inferebat Helvidius, sed quod usque ad conceptionem et partum non cognoverit. Tantum enim voluit Matthaeus asserere rem miram, et naturaliter incredibilem, scilicet Christi conceptionem sine patre ex matre virgine. Sic hic asserit Paulus, Christum etiamnum, cum hostibus colluctante Ecclesia, in ea regnare: quod dubium esse poterat. Alterum vero, quod hinc consequitur, scilicet post luctam et triumphum Christum regnaturum, quasi certum omnibus relinquit et praesupponit. Praeclare S. Augustinus, in Sententiis, num. 169: «Quamdiu,» ait, «vitiis repugnatur, plena pax non est: quia et illa quae resistunt, periculoso debellantur praelio, et illa quae victa sunt, nondum securo triumphantur otio, sed adhuc sollicito premuntur imperio.»
15:26
26. NOVISSIMA INIMICA DESTRUETUR MORS. — «Mors,» quae scilicet adhuc aliquatenus regnat in corporibus sanctorum, omnino abolebitur in resurrectione. Ita Anselmus. Potest secundo, hic locus cum Hieronymo multis locis in Isaiam, cum Vatablo in Graeco: Ultimus inimicus destruetur mors. Est hysterologia: sensus enim est, q. d. Inter hostes mors ultimo destruetur; hoc enim significant Graeca, ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος. Primus enim inimicus Christi et Christianorum est diabolus, qui a Christo in cruce victus est. Secundus est peccatum, quod a Christianis per gratiam Christi in hac vita vincitur. Tertius est mors, quae in resurrectione ultima vincetur. OMNIA SUBJECIT SUB PEDIBUS EJUS. — q. d. Omnes homines et angelos, bonos et malos, in resurrectione plane subjiciet Deus Christo. Nota: Prophetice «subjecit» idem est quod certissimo subjiciet, ac si jam subjecisset. 26 [27]. CUM AUTEM DICAT: OMNIA SUBJECTA SUNT EI; SINE DUBIO, PRAETER EUM, QUI SUBJECIT EI OMNIA. — «Dicat,» id est dicit. Est enallage modi: noster Interpres fideliter ad verbum vertit; graece enim est simp. Addit haec Paulus, ne quis putet Patrem ita concessisse omnia Filio, ut seipsum eorum dominio exuerit, ita ut jam Pater sit minor Filio, eique quasi subjectus. Sic enim apud homines, parentes aliqui dum senescunt, solent se bonis et statibus suis exuere, eaque transferre in filios; sed plane aliter facit Deus Pater, uti dixi.
15:28
28. TUNC ET IPSE FILIUS SUBJECTUS ERIT EI, QUI SUBJECIT SIBI OMNIA. — Aliqui primo, to subjectus accipiunt secundum divinitatem, q. d. Christus, qua Deus, ostendet se a Patre omnia ipsamque divinitatem accepisse; itaque quasi subjectum se esse Patri declarabit. Verum hoc durius dicitur: nec enim Filius ex eo quod omnia sua habet a Patre, ideo Patri est subjectus, sed honore per omnia par. Unde passim alii accipiunt haec de Christo secundum humanitatem; idque Primo, ut Chrysostomus, «subjectus erit,» id est subjectum se ostendet, tuncque omnibus patebit quam perfecta fuerit hic Christi obedientia et subjectio. Vide Can. 36. Secundo et aptius Anselmus, Christus ut homo subjectus erit, id est subjiciet et offeret se cum electis suis ad aeternam Dei laudem et participationem divinae bonitatis, dominii et gloriae. Idem enim est hoc subjici Christi, cum eo quod dixit vers. 24, scilicet, quod tunc tradet Christus regnum Deo et Patri, ut in se et suis omnibus Deus Pater plenissime et gloriosissime regnet. Haec enim Christi et Sanctorum subjectio erga Deum non misera est et servilis, sed beata et gloriosa. Nam qui in caelo Deo subjecti sunt, eos Deus habet pro filiis, quibus imperat et benedicit, quosque summa felicitate et gloria beat. Merito ergo sic subjici et servire Deo regnare est, atque talis servitus optanda est cum Davide, Psal. LXI: «Nonne Deo,» inquit, «subjecta erit anima mea? ab ipso enim salutare meum.» E contrario, reprobi, qui non erunt Deo subjecti, hoc ipso hostes Dei erunt, omniumque hominum infelicissimi: estque hic in nomine subjectus quaedam antistasis, sive ejusdem verbi contraria significatio, de qua dixi Can. 31. Ita Gregorius Nyssenus, orat. in haec Apostoli verba, in qua sic ait: «Dei subjectio est perfecta et omni ex parte absoluta a malo abalienatio: Christus ergo in resurrectione subjicietur Patri, quia in ea omnes fideles et electi Christi semoti erunt ab omni malo, tuncque suscipient boni principatum, et arctissime conjungentur cum deitate, ejusque immortalitate, regno et felicitate; atque tunc Deus erit omnia in omnibus, quando nullum erit malum in iis quae sunt. Non potest enim Deus esse in malo, sed necessario est in omni bono. Christus ergo subjicietur Patri, cum Ecclesia Christi Patri subjicietur, itaque liberabitur ab omni malo. Ecclesiae enim subjectio, Christi dicitur subjectio.» Tertio, ex Can. 32, potest accipi verbum erit in actu continuato: «subjectus erit,» id est in subjectione Patris, quam nunc habet Christus, in aeternum perseverabit. Scripsit de hac Apostoli sententia contra Arianos Hilarius, lib. XI De Trinit.; S. Hieronymus, epist. ad Principiam; S. Augustinus, Quaest. LXVI, inter. 83, et lib. I De Trinit., cap. VIII, ubi sic ait: «Christus, in quantum Deus est cum illo, nos subjectos habet: in quantum sacerdos, nobiscum illi subjectus.» UT SIT DEUS OMNIA IN OMNIBUS. — Ut, scilicet, Deus sit omnem potestatem in omnia habens et ostendens; vel, ut Deus in electis sit omnia, id est vice rerum omnium; scilicet, ut sit ipse nostra vita, salus, virtus, copia, gloria, honor, pax, omnia bona, et finis ac satietas desideriorum nostrorum. Ita Anselmus. Sic in omnibus tunc per omnia dominabitur Deus, omniaque sibi et suae gloriae subjiciet. Ex hoc loco infert S. Augustinus, lib. XXII De Civit., cap. XXIX, quod Sancti preces et res nostras cognoscant in caelo. Apposite S. Hieronymus, epist. ad Amandum: «Quod, inquit, Apostolus ait: Ut sit Deus omnia in omnibus, hoc sensu accipiendum est. Dominus atque Salvator noster nunc omnia non est in omnibus, sed pars in singulis, verbi gratia, in Salomone, sapientia; in Davide, bonitas; in Job, patientia; in Daniele, cognitio futurorum; in Petro, fides; in Phinees et Paulo, zelus; in Joanne, virginitas; in caeteris, caetera. Cum autem rerum omnium finis advenerit, tunc omnia in omnibus erit, ut singuli Sanctorum omnes virtutes habeant, ut sit Christus totus in cunctis.» Ex hoc loco, ut refert S. Augustinus, lib. I De Trinit., cap. VIII, aliqui sunt opinati Christi humanitatem regnaturam usque ad diem judicii; tunc vero convertendam in divinitatem, et hanc conversionem esse illam subjectionem Christi ad Patrem, de qua subdit Paulus. Hoc delirum est. Est enim et secundum fidem, et secundum naturam ἀδύνατον. Perperam ergo quidam contemplativi (qui nimiam quamdam et impossibilem unionem cum Deo consectati sunt), imo fanatici homines, ex hoc et similibus Scripturae locis opinati sunt, quod in resurrectione omnes homines, omnesque res creatae rediturae sint ad suum esse ideale et divinum, quod ab aeterno habuerunt in Deo, adeoque convertendae sint in ipsum Deum; ita ut tunc omne esse creatum evanescere debeat, et absorberi ab ipso esse increato, puta ab ipsa divinitate. Quem errorem fuse impugnat Gerson, eumque impingit Ruisbrochio. Sed ab hoc errore se purgat ipse Ruisbrochius, eumdemque errorem acriter insectatur et ipse, lib. De Vera contempl., cap. XIX, et lib. qui inscribitur Samuel, sive de Alta contemplatione et unione cum Deo, cap. II, III et IV. Hic vero Apostoli locus huic errori non favet, sed potius contrariatur: nam si in resurrectione Deus erit omnia in omnibus, ergo omnia, id est omnes res creatae, erunt et permanebunt. Alioqui enim Deus non esset omnia in omnibus, sed esset solus omnia in nullis sive in nihilo. Porro, qua ratione et modo Deus sit futurus omnia in omnibus Beatis, recte declaratur per similitudines. Prima est, sicut aliquot guttae aquae infusae dolio ingenti vini potentissimi, illico a vino absorbentur et incorporantur; ita et Beati omnes per visionem et amorem in Deo quasi se perdent, ut a Deo quasi summo bono summe amato absorberi et incorporari videantur. Secunda est, lucis solaris. Sicut enim lux solis totum occupat aerem, ut aer jam non aer, sed lux esse videatur; ita et Deus lumine gloriae ita replebit Beatos, ut non tam homines quam dii quidam esse videantur. Tertia est, ferri accensi et igniti. Sicut enim ferrum vi ignis igniri, et in ignem quasi transformari videtur; sic et Beati Dei amore et fruitione ita accendentur, ut in Deum transformari videantur. Quarta, sicut ingens vas sacchari vel mellis infusum in modicam pultem, eam non tantum melleam, sed quasi mel et saccharum efficit; ita Deus sua dulcedine adeo dulcorat et inebriat Beatos, ut videantur esse ipsa dulcedo. Deus enim est pelagus dulcedinis, et oceanus gaudii et consolationis. Quinta, sicut suavissima musica et harmonia omnium audientium aures implet et mulcet; rursum, sicut idem adamas, carbunculus, vel smaragdus, omnium intuentium oculos implet et rapit: ita et Deus omnium Beatorum mentes in se rapit, mulcet et implet. Sexta, sicut speculum omnium ante se positorum facies et species exhibet, repraesentat et continet, ut omnes videantur in speculo existere, vivere et moveri: ita Beati omnes in Deo existunt, vivunt et moventur. Deus enim rerum omnium est speculum lucidissimum aeque ac ardentissimum. Denique pulchre et pie S. Bernardus, serm. 11 in Cantic.: «Quis,» inquit, «comprehendat quam magna multitudo dulcedinis in brevi isto sermone comprehensa sit: Erit Deus omnia in omnibus? Ut de corpore taceam, in anima tria intueor, rationem, voluntatem, memoriam; et haec tria ipsam animam esse. Quantum cuique horum in praesenti saeculo desit de integritate sua et perfectione, sentit omnis qui ambulat in spiritu. Quare hoc, nisi quia Deus nondum est omnia in omnibus? Hinc est quod et ratio saepissime in judiciis fallitur, et voluntas quadruplici perturbatione jactatur, et memoria multiplici oblivione confunditur. Triplici huic vanitati nobilis creatura subjecta est non volens, in spe tamen. Nam qui replet in bonis desiderium animae, ipse rationi futurus est plenitudo lucis, ipse voluntati multitudo pacis, ipse memoriae continuatio aeternitatis. O veritas, charitas, aeternitas! O beata et beatificans Trinitas, ad te mea misera trinitas miserabiliter suspirat, quoniam a te infeliciter exulat.» Et paulo inferius: «Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi: cum error videlicet a ratione, a voluntate dolor, atque a memoria timor omnis recesserit; et successerit illa quam speramus, mira serenitas, plena suavitas, aeterna securitas. Primum illud faciet veritas Deus, secundum charitas Deus, tertium summa potestas Deus, ut sit Deus omnia in omnibus, ratione recipiente lucem inextinguibilem, voluntate pacem imperturbabilem consequente, memoria fonti indeficienti aeternaliter inhaerente. Videritis vos, rectene primum illud Filio, Spiritui Sancto sequens, Patri ultimum assignetis.»
15:29
29. ALIOQUIN QUID FACIENT, QUI BAPTIZANTUR PRO MORTUIS, SI OMNINO MORTUI NON RESURGUNT? — «Baptizantur,» scilicet metaphorice, baptismo pœnæ, afflictionum, lacrymarum, precum, etc., ut suffragentur mortuis, ut a baptismo ignis in Purgatorio liberentur. «Baptizantur,» inquam, etiam ii ipsi judaizantes, qui resurrectionem negant, ut Cerinthus et similes, aut certe eorum symmistæ Judæi, idque ex recepta fide et more Hebræorum; nam Hebræos suffragia facere solitos pro defunctis, patet ex II Machab. XII, 43, et ex modernis eorum ritualibus. Hic sensus optime cohæret cum sequentibus. Hoc sensu sæpe alibi baptismus accipitur, ut Marci X, 38, Lucæ XII, 50, Psalm. XXXI, 6. Passim enim in Scripturis aquæ et fluctus significant tribulationes et afflictiones. Potest secundo, accipi sic: «baptizantur,» id est purificantur ad sacrificia, quæ offeruntur pro mortuis; solebant enim Judæi baptizari ante sacrificium, preces omnemque rem divinam. Vide Marc. VII, 8; Hebr. VI, 2, et IX, 10. Aliorum varias interpretationes fuse prosequitur Bellarminus, lib. I De Purgatorio, cap. IV, et Suarez, III part., Quæst. LVI, disp. 50, sect. I, illæque omnes fere referuntur ad baptismum proprie dictum. Atque ut eas compendio complectar, primo, D. Thomas sic explicat: «Baptizantur pro mortuis,» id est, pro peccatis abluendis, quæ sunt opera mortua. Secundo, Theodoretus, «pro mortuis,» id est, instar mortuorum a morte resurgentium, ut scilicet dum baptizantur, et e baptismo, quasi e sepulcro emergunt, significent resurrectionem ex mortuis. Tertio, Epiphanius, hæresi 28, «pro mortuis,» id est, cum imminet mors, et quasi habentur pro mortuis. Tunc enim qui baptismum distulerant, omnino baptizari volebant ob fidem et spem æternitatis et resurrectionis. Unde baptizandi recitabant Symbolum, in quo est hic articulus: Credo resurrectionem mortuorum. Quarto, Claudius Guiliaudus, doctor Parisiensis: «Baptizantur, inquit, pro mortuis» Martyres, qui patiuntur et affliguntur pro fide et articulo resurrectionis mortuorum. Hic sensus cohæret apte cum sequentibus; sequitur enim: «Ut quid et nos periclitamur omni hora?» Quinto, alii sic explicant, q. d. ad hominem: Ut quid e vobis quidam (uti Marcionistæ postea fecerunt) errantes et superstitiosi suscipiunt baptismum pro mortuis, qui defuncti sunt sine baptismo? Ita Ambrosius et Iræneus, hæresi 28, et Tertullianus, lib. De Resurrect., cap. XXIV; item Chrysostomus. Sexto, aliqui sic explicant: Baptizari pro mortuis idem est quod baptizari a mortuis, hoc est a contactu vel pro contactu mortuorum eluendo et purgando. Nam Num. XIX, præceptum erat, ut qui tangeret corpus mortui, immundus censeretur, donec ablueretur aqua lustrali, cujus ritus ibi præscribitur. Sic enim ait Eccles. cap. XXXIV, vers. 30: «Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit eum, quid proficit lavatio illius?» Ad quem locum alludit hic Paulus: indeque apte probat resurrectionem mortuorum, q. d. Cæremonia illa baptismi, id est ablutionis et lustrationis post contactum cadaveris, inutilis omnino censenda foret, nisi corporum resurrectio futura esse crederetur. Ideo enim eam sanxit Deus, ut per eam indicaretur resurrectio futura: non enim alia causa ejus assignari potest. Quorsum enim propter contactum cadaveris, præsertim humani, præscribitur tam serio lotio et purificatio, nisi ad significandum carnem illam licet morte pollutam et corruptam, non perpetuo in morte mansuram, sed aliquando resurrecturam? quasi per hanc lustrationem et mundationem caro humana ad immortalem vitam videretur præparari et aptari: ideoque tangens corpus humanum multo magis erat immundus et purificandus, quam si cadaver animalis alterius tetigisset; qui enim tetigisset cadaver hominis, septem diebus erat immundus; qui vero alterius animalis, solum usque ad vesperam, ut patet Levit. XI. Ait ergo Paulus: «Alioquin quid facient, qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgunt? ut quid baptizantur pro illis?» q. d. Potius ab hac cæremonia baptismi et lustrationis, quod inanis omnino esset, cessare deberent, si nulla esset spes resurrectionis. Ita Gabriel Vasquez, III part., tom. II, Quæst. LXIX, disp. 157, cap. III, num. 48, 31 et seq. Verum frigidior et exilior videtur hæc expositio ratioque ad probandam resurrectionem. Septimo, idem S. Chrysostomus paulo ante citatus, aliam expositionem profert et præfert, videlicet, q. d. Paulus: Ut quid proprie baptismum suscipiunt omnes fideles pro spe resurrectionis ex mortuis, vel pro statu mortuorum, ut in eo illis post mortem sit bene, si mortui non resurgunt? Utique frustra hoc faciunt. Atqui hoc non est credibile, cum hic sit communis omnium fidelium sensus; adeo ut multi jam baptismum differant usque ad finem vitæ, et in lecto baptizentur, ut plene baptismo ab omni culpa et pœna purgati evolent in cœlum, beatam resurrectionem adepturi. Unde et Clinici dicuntur, quasi dicas Lectularii, de quibus a baptismo non repellendis multi canones exstant. Hic sensus omnium videtur simplicissimus, et planissimus: hoc enim proprie significat vox baptizantur. Innuit etiam to pro mortuis: «dum enim Sacramentum baptismi impenditur corpori, corpus consecratur immortalitati,» ait Tertullianus. UT QUID ET BAPTIZANTUR PRO ILLIS? — scilicet, ut Græca habent, ὑπὲρ τῶν νεκρῶν, pro mortuis: si nimirum a morte non est resurrectio ad vitam, nec mortui resurgunt, ut quid pro iis, id est, pro statu mortuorum, proque resurrectione ex mortuis baptizantur? Ita passim omnes.
15:30
30. UT QUID ET NOS PERICLITAMUR OMNI HORA? — q. d. Stulte nos objicimus tot periculis et persecutionibus ob spem resurrectionis, si non est resurrectio. Est hæc nova ratio, vel potius nova pars rationis annectenda præcedenti parti et rationi, ut ex utraque integra hæc ratio confletur, q. d. Nos omnes resurrecturos esse, patet ex communi omnium fidelium sensu et instinctu, quem tum natura, tum fides eis indidit. Nam propter hanc resurrectionis spem omnes anhelant ad baptismum; rursum alii, ac nos in primis, propter eamdem spem omnia pericula et labores audacter adimus, imo invadimus. Natura ergo et Deus, qui hunc sensum et hos animos nobis indidit causa et spe resurrectionis, liquido hoc ipso testantur nos esse resurrecturos.
15:31
31. QUOTIDIE MORIOR, — id est, mortis periculis quotidie pro Evangelio et Gentium conversione me objicio. PER VESTRAM GLORIAM, — id est, propter gloriam vobis obventuram in cœlis, ut scilicet eam vobis conciliem; vel potius, «per vestram gloriam,» id est per gloriationem, qua glorior de vobis, quasi meis in Christo filiis, tanquam Apostolus et pater vester, juro, et Deum in testem voco, quod «quotidie morior,» et morti me offero pro spe resurrectionis: græce enim est νὴ τὴν ὑμετέραν καύχησιν: νὴ autem Græcis est particula jurantis, et καύχησις non tam gloriam, quam gloriationem significat. Hinc S. Augustinus, epist. 89, probat licitum esse jurare. Unde Syrus vertit, juro ego per gloriam vestram; Ambrosius legit, pro gloria vestra. QUAM HABEO IN CHRISTO. — Hoc est, quam scilicet gloriam futuram in vobis habere spero, fretus Christo Domino: ita Anselmus; vel potius, quam gloriam, puta gloriationem, habeo, id est, qua glorior in Christo: glorior enim, quod illa mihi per Christi merita obvenerit. Aliter exponunt Gagneius et Photius, ut νὴ sit non tantum jurantis, sed et obtestantis: vertunt enim, quotidie morior propter vestram, vel, ut aliqui Græci legunt, nostram gloriationem, ut scilicet gloriari possim de vobis, per me conversis et Christo acquisitis. Memento semper hic Apostolum, etiam ex sola immortalitate animæ probare corporum resurrectionem; quia hæc duo naturaliter sunt connexa, et quia homines tunc non tam de resurrectione in se, quam de immortalitate animæ dubitabant; ita ut si quis animæ immortalitatem eis demonstrasset, resurrectionem statim admisissent. Ita S. Thomas.
15:32
32. SI (SECUNDUM HOMINEM) AD BESTIAS PUGNAVI EPHESI. — «Secundum hominem,» id est, inquit Photius, quantum homini fuit possibile. Secundo et melius, «secundum hominem,» hoc est, humana tantum spe, humano spiritu, audacia, temeritate, studio gloriæ, quo acti homines præcipites in pericula ruunt. Alii exponunt sic, «secundum hominem,» scilicet hominum more loquar, qui libenter narrant suas pugnas et certamina. PUGNAVI AD BESTIAS EPHESI. — Theophylactus, Anselmus, Primasius et Baronius per bestias accipiunt Demetrium et socios ferinos et barbaros, pro Diana contra Paulum atrociter et ferine depugnantes, Actor. XIX. Unde Græcum κατὰ ἄνθρωπον verti potest, si in hominem pugnavi, quasi in bestiam. Sic Neronem Paulus vocat leonem, II Tim. IV, 17. Tales alibi vocantur tauri, ut Psalm. LXVII, 31: «Congregatio taurorum in vaccis populorum.» Sic S. Ignatius, epist. ad Romanos: «Pugno, ait, quotidie cum bestiis,» id est militibus et custodibus. Verum Chrysostomus, Ambrosius et alii, pro Paulum Ephesii bestiis objectum, cum eisque depugnasse, putant: hoc enim proprie significat Græcum ἐθηριομάχησα. Deinde quia pugna illa cum Demetrio Ephesi contigit post hanc epistolam scriptam; nam post illam tragœdiam, Demetrius cum suis tumultuans coegit statim Paulum Epheso excedere, ut tempus hæc scribendi Ephesi Paulus non habuerit; antea ergo hæc scripsit Ephesi; nam epistolam hanc Ephesi sub idem illud tempus ab eo esse scriptam verius est, et docet Baronius: ergo pugna hæc cum bestiis, de qua hic scribit, non fuit illa cum Demetrio, utpote nondum facta, sed alia anterior. Dices: Mirum est, rem tantam, tamque atrocem Pauli pugnam, Lucam in Actis siluisse. Respondeo: Clarum est plura alia non minoris momenti Lucam tacuisse, ut quæ de se narrat Apostolus, II Cor. XI, 25: «Ter virgis cæsus sum, semel lapidatus sum, ter naufragium feci,» etc. Hæc pene omnia omisit Lucas, ut ibi dicam. Unde pugnam hanc Pauli cum bestiis ad litteram, uti gesta est, traditione, ut videtur, acceptam narrat Nicephorus, lib. II Histor., cap. XXV. Notat Gagneius, θηριομαχεῖν non tantum esse ad bestias pugnare, sed usque ad extremum spiritum, utpote pro vita, contra bestias pugnare, q. d. Paulus: Pro defensione Evangelii objectus bestiis, cum iis pugnavi usque ad ultimum halitum, et Deo juvante eas vel vici et occidi, non armis et pugnis, sed fide et oratione, vel effugi et evasi. MANDUCEMUS, ET BIBAMUS, CRAS ENIM MORIEMUR. — Utitur Paulus verbis Isaiæ XXII, 13, q. d. Qui resurrectionem negatis, vel non creditis, parum abestis ab hisce verbis impiorum apud Isaiam; si enim resurrectio non est, dicere nobis licebit, quod Epicurus dixit et Epicurei: Ede, lude, bibe, post mortem nulla voluptas.
15:33
33. CORRUMPUNT MORES BONOS COLLOQUIA PRAVA, — dicti, scilicet, erroris, puta colloquia cum atheis et incredulis, qui negant resurrectionem. Versus hic est senarius Menandri, ait S. Hieronymus. Græcum ὁμιλίαι non tantum colloquia, sed et commercia omnemque conversationem significat: hæc enim æque ac colloquium cum malis est mala et noxia.
15:34
34. EVIGILATE JUSTI, — expergiscimini a peccato, ut justi sitis. Quapropter Græca habent, evigilate δικαίως, hoc est juste; Syrus, excitate corda vestra juste, id est ad justitiam. Unde sequitur: «Et nolite peccare; ignorantiam enim Dei quidam habent.» AD REVERENTIAM VOBIS LOQUOR. — Græce πρὸς ἐντροπὴν, id est ad pudorem: pudor enim est Christiano, dubitare de resurrectione et potentia divina. Sic Psaltes ait: «Tu scis confusionem meam, et reverentiam meam,» id est pudorem meum. Et sæpe in Psalmis reverentia sumitur pro confusione et verecundia.
15:35
35. SED DICET ALIQUIS: QUOMODO RESURGUNT MORTUI? QUALI AUTEM CORPORE VENIENT? 36. INSIPIENS, TU QUOD SEMINAS NON VIVIFICATUR, NISI PRIUS MORIATUR. — Tangit hic Apostolus radicem ulceris et causam erroris; scilicet, nonnulli desperabant et negabant corporum resurrectionem, quia videbant ea in terra putrefieri, quasi incredibile et impossibile esset putrida corpora reformari et resuscitari. Hanc causam succidit hic Paulus, exemplo grani, quod seminatur: illud enim prius putrefit et moritur in terra; inde quasi renascens germinat, et ex grano uno non unum, sed multa producit; ut granum unum nudum, quod seminatur, in messe spicis et granis vestitum ac cumulatum, videatur in majori gloria resurgere. Pari modo corpora nostra putrescent, inde resurgent ad majorem gloriam.
15:37
37. ET QUOD SEMINAS, NON CORPUS, QUOD FUTURUM EST, SEMINAS, q. d. Dum seminas, non seminas corpus ex semine nasciturum, puta arborem aut spicam, sed nudum semen, et granum pomi, v. g., vel tritici, et tamen Deus huic grano seminato et e terra renascenti reddit non aliud granum, sed integrum et pulchrum corpus, puta arboris vel spicæ, quod suo culmo, floribus, aristis et granis instruitur et ornatur. Hinc, ut ait S. Augustinus, epist. 146, tacite infert Apostolus: «Si Deus potest addere quod non erat in novo semine, multo magis potest in resurrectione reparare quod erat in hominis corpore.» Unde subdit Apostolus:
15:38
38. DEUS AUTEM DAT ILLI (SEMINI ET GRANO) CORPUS SICUT VULT: ET UNICUIQUE SEMINUM PROPRIUM CORPUS. — «Proprium,» id est propriæ naturæ et speciei, quia grano, v. g. tritici, Deus spicam et corpus dat, non hordei, vel avenæ, sed tritici: et sic de cæteris.
15:39
39. NON OMNIS CARO EADEM CARO. — Probat id quod præcessit, scilicet Deum dare cuique semini et rei proprium corpus, prout Deus ipse vult et statuit. Probat, inquam, exemplo: Deus, inquit, aliam et propriam carnem dat homini, aliam pecori, aliam volucribus, aliam piscibus; aliud corpus dat cœlis et cœlestibus astris, aliud rebus terrestribus, q. d. Sic et Beatis in resurrectione, quasi in regeneratione et recreatione, proprium dabit Deus corpus, quale voluerit, et quale decet homines beatos et gloriosos; dabit, inquam, cuique tale, quale meritus est. Est enim similitudo et analogia inter naturam et meritum; quod, sicut natura talis, v. g. hominis, tale exigit corpus, scilicet humanum; ita tale meritum tale exigat corpus gloriosum, ut qui minus meritus est, minus; qui magis, magis gloriosum corpus recipiat.
15:41
41. ALIA CLARITAS SOLIS, ALIA CLARITAS LUNÆ, ET ALIA CLARITAS STELLARUM. — Hinc Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Primasius, Œcumenius, Beda, Augustinus, lib. De Sancta virginitate, cap. XXVI; Hieronymus, lib. II Contra Jovinianum, probant non tantum gloriosam Sanctorum resurrectionem, sed et præmiorum disparitatem in cœlo, prout hic disparia sunt semina meritorum.
15:42
42. SIC ET RESURRECTIO MORTUORUM, — q. d. Sicut alia est claritas solis, alia lunæ, alia stellarum: ita pariter proprium, et pro meritis dispar, Deus cuique Beato dabit corpus beatum et gloriosum, uti explicat Paulus in seq. Apte Sancti et Beati comparantur stellis, ob causas quas attuli Rom. IV, 18, in fine. Rursum, sicut una stella alteri, ita et unus Beatus alteri, uti gratia et meritis, ita gloria et præmiis præfulget, atque Micat inter omnes Virginis sidus, velut inter ignes Luna minores. Ita B. Dominicus adhuc puer, nobili cuidam matronæ in visu apparuit, luculentam stellam in fronte gerens, cujus immodico splendore totus orbis irradiabatur, ut habet ejus Vita, lib. I, cap. I et cap. ult., in fine. Et de Simone pontifice, Oniæ filio, dicitur Eccli. L, 6: «Quasi stella matutina in medio nebulæ, et quasi luna plena diebus suis lucet, et quasi sol refulgens, sic ille effulsit in templo Dei.» Similia de pluribus aliis Sanctis legimus. Notent vero viri docti, et doctores justitiæ et sanctitatis illud Daniel. XII: «Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellæ in perpetuas æternitates.» Illudque Sap. III: «Fulgebunt justi.» Hinc et Christus, Apoc. XXII, 16, dicit: «Ego sum stella splendida, et matutina:» Et Apoc. I, 20: «Septem stellæ, septem angeli (hoc est, Doctores et Episcopi) sunt septem Ecclesiarum.» Et Apoc. XII, 1, apparuit S. Joanni Ecclesia, quasi mulier habens in capite «coronam stellarum duodecim,» puta duodecim Apostolorum, qui Ecclesiæ ut stellæ præfulserunt, idque in capite, id est in ipso ortu et initio Ecclesiæ Christianæ, uti id exponunt Primasius, Aretas, Andreas, Episcopus Cæsariensis, Beda et alii ibidem. Denique Apoc. II, 28: «Qui vicerit,» inquit Christus, «dabo illi stellam matutinam,» id est gloriam et visionem beatificam, quæ stella dicitur propter claritatem luminis et visionis: dicitur matutina, tum quia datur post noctem hujus sæculi, tum propter inchoationem beatitudinis, quæ complebitur in resurrectione corporum. Ita Richardus Victorinus, Primasius et Aretas ibidem. SEMINATUR IN CORRUPTIONE, SURGET IN INCORRUPTIONE. — «Seminatur,» scilicet in creatione, cum vel a Deo, vel a semine parentis corpus hominis corruptibile producitur. Ita Anselmus. Secundo et aptius, «seminatur» corpus humanum, dum scilicet sepelitur, et quasi semen in terram abjicitur, ut corrumpatur in vermes et cineres. Sic enim granum, dum seminatur in terram, abjicitur, sepelitur, corrumpitur. Ita Chrysostomus, Ambrosius, Anselmus. Hinc errarunt quidam putantes resurrectionem fore per vires naturæ, nosque resurrecturos virtute naturali; quasi in pulveribus cadaveris resoluti sint rationes quædam seminales effectivæ resurrectionis, ut refert hic D. Thomas. Hic enim error est contra fidem et veram philosophiam, quæ docent resurrectionem esse super omnes naturæ vires: nec Apostolus in eo ponit similitudinem, sed tantum in hoc, quod, sicut Deus unicuique semini dat proprium corpus, ut ex tritico, v. g. triticum, non hordeum, nascatur; sic Beato cuique corpus dabit secundum genus et meritum. Id ita esse, patet ex seq. vers. Ad hoc idem declarandum adduxit Paulus, vers. 39 et 40, similitudinem carnis et corporum, quæ in variis animalibus et creaturis est varia, ut ibi dixi. Nota: Insignis imago et argumentum resurrectionis est in semine moriente, et repullulante, ac quasi resurgente. Unde S. Augustinus, serm. 34 De Verbis Apostoli: «Tota, inquit, hujus mundi administratio testimonium est resurrectionis futuræ. Videmus certe hiemis tempore vel adventu, arbores spoliari pomis, nudari foliis, sed eas etiam verno tempore speciem resurrectionis exprimere; quæ primo quidem incipiunt turgere in gemmis, tunc ornari in floribus, vestiri et foliis, et postmodum pomis gravari. Interrogo te, infidelis homo, qui de resurrectione dubitas, ubi sunt ista, quæ tempore, quo Deus disposuit, producuntur? Dic mihi, ubi latitant, antequam producantur? quæ nusquam quidem videntur, sed tamen Deus, qui omnipotens est, et ea ex nihilo condidit, secreta sua virtute producit. Hinc jam ad campos et prata respicite, quæ æstate transacta herbis suis spoliantur ac floribus, et nuda remanent ipsa spatia terrarum: sed iterum verno tempore revestiuntur, et novo ubique germine incipiente lætatur agricola. Certe herba, quæ ante vixit et moritur, rursus reviviscit ex semine: sic etiam et nostrum corpus reviviscit ex pulvere.»
15:43
43. SEMINATUR IN IGNOBILITATE. — Puta corpus humanum dum sepelitur, et quasi semen in terram abjicitur, est ignobile, crassum, spissum, opacum. S. Ambrosius legit, seminatur in ignominia; S. Augustinus vero, epist. 140, seminatur in contumelia; Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. LII, seminatur in dedecoratione. SURGET IN GLORIA, — resurget gloriosum, clarum, fulgidum. Succidit hic Apostolus alteram radicem erroris; fuerunt enim illo tempore, qui negarent resurrectionem corporum hoc argumento, quod corpora, utpote crassa et carnea, incongrua esse dicerent animabus beatis, et vita divina jam fruentibus, ut testatur eos refellens S. Dionysius, cap. VII Eccles. hierarch. Hoc resecat hic Apostolus, dicens, in resurrectione animæ gloriosæ consimile dandum esse corpus gloriosum. SEMINATUR IN INFIRMITATE, — puta infirmum, tardum, lentum, pigrum corpus moritur et sepelitur. SURGET IN VIRTUTE, — in δυνάμει, in potentia, id est potens, celer, agile.
15:44
44. SEMINATUR CORPUS ANIMALE, — id est, quod vivat, aut potius quod vixit vita vegetativa et sensitiva, ut animalia, egens cibo et potu; item crassum, durum, cedere nescium et impenetrabile. Tale enim fuit Adæ corpus etiam in paradiso. Corpus ergo animale est, quod edit, bibit, dormit, digerit, egerit, laborat, fatigatur, suoque pondere gravat et resistit. SURGET CORPUS SPIRITALE. — Non quod corpus vertendum sit in spiritum, aut in corpus aereum, ut voluit Origenes et Eutychius, Patriarcha Constantinopolitanus, tempore S. Gregorii (a quo convictus revocavit errorem), sed «spiritale,» id est spiritui subditum omnino et conformatum; ut cibo et potu non egeat, non laboret, non fatigetur, sed quasi cœleste sit et deificatum, atque, ut Tertullianus ait, quasi in angelicum habitum sit commutatum. Ita S. Augustinus, De Fide et Symbol., cap. VI: «Spiritale, ait, dicitur corpus, non quasi in spiritum vertatur; sed quia ita spiritui subditum erit, ut cœlesti habitationi conveniat, omni fragilitate ac labe terrena in cœlestem stabilitatem mutata atque conversa.» Idem tamen ibid. cap. X, videtur dicere in resurrectione fore non carneum corpus, sed angelicum; unde id retractat cap. XVII libri primi Retract., et fusius lib. ult. De Civit., cap. V et XXI. Secundo, «spiritale,» id est subtile, carens scilicet crassitie illa et duritie repletiva, hoc est, proprietate illa quantitatis corporeæ, qua hic quantitas ita locum replet, ut omne aliud corpus ab eo excludat: erit enim corpus hac proprietate carens, subtile, ut instar spiritus omnia alia corpora penetret et pervadat. Ita Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XXVIII; Epiphanius, in hæresi Origenis. Sicut enim Deus potest ab homine auferre suam proprietatem, scilicet esse risibile, et ab igne potest auferre calorem igni proprium: sic a quantitate potest auferre hanc duritiem repletivam, quæ est quantitatis naturalis proprietas. Nota: Non erit hæc dos subtilitatis qualitas animæ infusa: hæc enim non videtur possibilis; sed erit assistentia divinæ omnipotentiæ, intima animæ beatæ, ut per eam possit anima ad libitum deponere illam duritiem repletivam, et aliorum corporum exclusivam, cum vult aliud corpus penetrare; possit et illam retinere, cum vult locum replere, et alia corpora excludere. Et sic hæc assistentia divinæ potentiæ videtur esse quasi dos animæ beatæ inexistens; sicuti gratia miraculorum in Christo fuit assistentia Dei, qua Deus assistebat humanitati Christi, ut per eam posset ipsa ad libitum miracula facere. Vide Franciscum Suarez, III part., Quæst. LIV, art. 3. Hinc Theologi colligunt quatuor dotes corporis gloriosi: impassibilitatem ex prima Apostoli antithesi, qua ait: «Seminatur in corruptione, surget in incorruptione.» Claritatem ex secunda antithesi, qua ait: «Seminatur in ignobilitate, surget in gloria.» Agilitatem ex tertia, qua ait: «Seminatur in infirmitate, surget in virtute.» Subtilitatem ex quarta, qua ait: «Seminatur corpus animale, surget spiritale.» Addit Suarez, agilitatem beatorum corporum talem et tantam fore, ut Beati in instanti ab uno loco in alium transire possint, non transeundo spatium medium; quia probabile est angelos naturaliter ita moveri. Sed alii, et fore verisimilius, utrumque negant. Et sane mens hominis vix concipere potest, quomodo quis ab extremo in extremum possit moveri, nisi transeat spatium medium quod interjacet. S. Bonaventura, in IV, dist. XLIX, part. 2, art. unique, Quæst. I, censet has quatuor dotes significari Sap. III, 7, cum dicitur: «Fulgebunt justi, et tanquam scintillæ in arundineto discurrent.» Nam in fulgore, inquit, significatur claritas; in justitia, impassibilitas, quia justitia est perpetua et immortalis; in scintilla, subtilitas; in discursu, agilitas. Addit deinde subtiliter, quod numerus harum quatuor dotium deduci possit ex duplici causa, scilicet formali et materiali, sed magis ex materiali. Primo, ex formali, quia cum in corpore nostro, inquit, sit natura et forma duplex, scilicet elementaris, quæ modo dominatur; et cœlestis, quæ est natura lucis, quæ erit sicut formalis et completiva corporis gloriosi, hæc dominabitur in resurrectione. «Igitur quia lux habet quatuor istas proprietates, sicut patet in radio, scilicet claritatem, quia illuminat; impassibilitatem, quia nihil ipsam corrumpit; agilitatem, quia subito vadit; penetrabilitatem, quia corpora diaphana sine eorum corruptione pertransit: sic etiam corpus gloriosum, in quo dominatur natura lucis, quatuor habet dotes. Secundo modo numerus dotium accipitur secundum causam materialem: sic corpus nostrum est compositum ex quatuor elementis. Et quia elementa sunt imperfecta, quadruplicem habet ab eis defectibilitatem. Ab aqua, quæ est elementum humidum et passibile, habet passibilitatem et corruptionem. A terra vero habet obscuritatem, quia est elementum opacum. Ab igne animalitatem, quia calor consumit continue: ideo continua indiget alimonia ciborum. Ab aere vero habet infirmitatem: aer enim facillime immutatur, et cedit cuilibet impellenti. Quoniam igitur quatuor isti defectus debent per bona opposita removeri ad hoc, quod corpus sit perfectum perfectione completa, ideo quatuor sunt dotes: contra corruptionem impassibilitas, contra obscuritatem claritas, contra animalitatem spiritualitas, id est agilitas, contra infirmitatem virtus, sive penetrabilitas, id est subtilitas. Et hæc ultima sumptio convenientior est inter omnes, quoniam correspondet auctoritati et rationi. Auctoritati Apostoli. Ita enim sumit Apostolus dicens: Seminatur in corruptione, resurget in incorruptione: ecce impassibilitas. Seminatur in ignobilitate, surget in gloria: ecce claritas. Seminatur in infirmitate, surget in virtute: ecce penetrabilitas, id est subtilitas. Seminatur animale, surget spirituale: ecce agilitas. Unde Apostolus sumit dotes per comparationem ad illos quatuor defectus, quos removent. Similiter S. Augustinus, De Civit. Dei: Aberit, ait, a corporibus nostris omnis deformitas, omnis tarditas, omnis infirmitas, omnis corruptio. Omnis deformitas per claritatem, omnis tarditas per agilitatem, omnis infirmitas per subtilitatem, vel penetrabilitatem, omnis corruptio per impassibilitatem.» Hucusque S. Bonaventura. SICUT SCRIPTUM EST. — Noster Interpres legit ὥσπερ, id est sicut. Jam legunt οὕτω, id est ita. Nota, hæc verba tantum referenda esse ad priorem partem versus seq., scilicet ad «factus est primus homo Adam in animam viventem,» non autem ad posteriorem, scilicet «novissimus Adam in spiritum vivificantem.» Hoc enim nusquam in Scriptura scriptum est: tantum enim probat hic ex Scriptura Paulus, quod seminetur hic corpus animale, ex eo quod Adam, parens omnium, factus sit in animam viventem, ac consequenter fuerit animal, habueritque corpus animale tam in morte quam in vita: unde commodius et planius per hyperbaton Apostolo usitatum, hæc verba hoc modo trajicias et transponas: «Factus est primus homo Adam, sicut scriptum est [Genes. II. 7], in animam viventem.» Possent tamen secundo, cum Theophylacto, hæc verba, «Sicut scriptum est,» ad totum vers. sequentem referri, esseque quasi explicatio et probatio ejus quod immediate præcessit, scilicet, «si est corpus animale, est et spirituale,» ut sit sensus: In universo hoc, ubi est corpus animale, oportet sit et spirituale. Hoc enim ad universi perfectionem et complementum requiritur, ut omnes rerum species et gradus sibi invicem contrarios complectatur; «sicut scriptum est,» id est sicut innuit Scriptura, Genes. II, 7. Nam ideo expresse dicit: «Factus est Adam in animam viventem;» ut tacite et implicite innuat, quod Christus qui secundus est Adam, priori oppositus, futurus sit in spiritum vivificantem.
15:45
45. FACTUS EST PRIMUS HOMO ADAM IN ANIMAM VIVENTEM (hoc est, Adam factus est anima, id est animal vivens vita sensitiva et vegetativa, ac proinde cibo, potu aliisque fomentis alendum, et in animali hac vita sua conservandum est; est synecdoche. Contra), NOVISSIMUS ADAM (id est Christus, factus est) IN SPIRITUM VIVIFICANTEM, — ut scilicet haberet post resurrectionem animam gloriosam, quæ instar vivifici spiritus corpus plane vivificaret, illudque redderet spiritale, id est instar spiritus gloriosum, cibi expers, impassibile et immortale; corpus, inquam, tum suum, tum nostrum. Est rursus hic synecdoche: Christus enim dicitur factus «in spiritum vivificantem,» id est factus est spiritus vivificans, quia recepit spiritum, id est animam, vivificantem tam se quam suos. Unde Theophylactus, Chrysostomus, Theodoretus notant non dici, spiritum viventem, sed spiritum vivificantem: anima enim, sive spiritus Christi, non tantum vivit gloriose in se, sed etiam vivificat, et eadem vita gloriosa donat tam animas quam corpora nostra. Hebræa pulchrius opponuntur נפש חיה nephesch chaiah, id est anima vivens, et נשמת חיים nismat chaiim, id est spiritus vitarum, sive vivificans. Rursum nismat alludit ad שמים schamaim, id est cælum, unde subdit: «Secundus homo de cœlo, cœlestis.»
15:47
47. PRIMUS HOMO DE TERRA, TERRENUS: SECUNDUS HOMO DE CŒLO, CŒLESTIS. — Græce ὁ δεύτερος ἄνθρωπος ὁ Κύριος ἐξ οὐρανοῦ, secundus homo Dominus de cœlo: quod ita depravatum esse a Marcione, patet ex Tertulliano, lib. I, cap. V Contra Marcionem. Unde patet Latina Biblia præ Græcis esse incorrupta. Vera ergo lectio est, secundus homo de cælo, cælestis. Valentinus et Gnostici hinc voluerunt Christum habuisse corpus, non elementare et humanum, sed e cœlo cœleste attulisse, transiisseque per B. Virginem, non quasi per matrem, sed sicut aqua pluvia transit per canalem. Verum hæc est hæresis jam pridem damnata, ut testatur S. Augustinus, hæresi II, et Irenæus, lib. I, cap. V. Vere ergo Tertullianus, De Carne Christi, cap. VIII, et Beda: Christus, inquiunt, dicitur cœlestis, quia cœlestem vitam duxit, semperque fuit impeccabilis: Adam vero dicitur terrenus, quia peccato fuit subditus. Unde sequitur: «Qualis terrenus, tales et terreni; et qualis cœlestis, tales et cœlestes.» Secundo, Christus dicitur «cœlestis,» quia supra totum naturæ ordinem, cœlesti virtute Spiritus Sancti ex Virgine conceptus et natus est. Ita S. Ambrosius, Hilarius, lib. I De Trinit., post principium, et S. Augustinus, dialogo ad Orosium, Quæst. IV. Tertio, Christus dicitur «cœlestis,» ratione divini et cœlestis suppositi: sic dicitur Christus filius hominis, id est homo, «qui de cœlo descendit,» Joan. III, 13. Sic fere Nazianzenus, orat. 51, circa medium, et indicat Augustinus, epist. 57 ad Dardanum. Quarto genuine et aptissime, Christus dicitur «cœlestis,» id est gloriosus et incorruptibilis, uti sunt corpora cœlestia. Hanc cœlestem gloriam Christus in anima habuit reipsa a principio nativitatis et conceptionis suæ; in corpore vero eamdem tunc habuit in actu primo, quia illi debita erat et connaturalis; sed ob passionem suspensa et dilata fuit, ut in actu secundo illam assumeret in resurrectione: obiter tamen ante mortem assumpsit Christus subinde hanc gloriam, sive quatuor dotes corporis gloriosi, nimirum claritatem in transfiguratione; agilitatem, cum ambulavit super mare; subtilitatem, cum penetravit uterum matris suæ; impassibilitatem, in Eucharistia. Sic e contrario Adam dicitur «terrenus,» quia ex terra est factus, et inde atque ex peccato mortalitatem aliasque qualitates corporis terreni, animalis, mortalis et corruptibilis contraxit. Ita S. Chrysostomus, Augustinus, lib. XIII De Civitate, cap. XXIII; Tertullianus, De Resurrectione, cap. XLIX. Agit enim hic Apostolus de resurrectione et corporum beatorum gloria, quorum exemplar est Christi corpus gloriosum, eaque de causa vocat Christum cœlestem et Christi corpus cœleste.
15:48
48. QUALIS TERRENUS, TALES ET TERRENI (sicut Adam e terra terrenus mortuus est, et in terram rediit, ita et omnes terreni ab eo nati in terram redibunt: contra), QUALIS CŒLESTIS, TALES ET CŒLESTES, — ut sicut Christus per resurrectionem adeptus est corpus cœleste, id est immortale et gloriosum: ita ex eo renati Sancti fiant cœlestes, id est immortales et gloriosi.
15:49
49. SICUT PORTAVIMUS IMAGINEM TERRENI, PORTEMUS ET IMAGINEM CŒLESTIS. — «Portemus:» legit noster Interpres φορέσωμεν per ω; jam per o legunt φορέσομεν, portabimus (scilicet in resurrectione, ut præcessit) imaginem Christi cælestis, ut ei in corpore cœlesti, id est glorioso, configuremur: sicut in hac vita Adamo terrestri, in vita animali comedendo, dormiendo, moriendo, configurati fuimus. Verum noster Interpres aptius ad sequentia legit, «portemus,» quia Apostolus more suo q. d. Sicut aliquando viximus in infidelitate et peccatis quasi homines terreni, terræ affixi, et animales more animalium brutorum, similes Adæ terreno et peccatori: ita jam renati in Christo, et vocati ab eo ad societatem immortalis vitæ et gloriæ, totis viribus ad illam conemur et aspiremus, ac consequenter portemus imaginem Christi cœlestis, ut cœlestem hic vitam ineamus: nimirum primo, simus, ut ille, impassibiles, id est imperturbabiles inter prospera et adversa, ut dicamus illud Socraticum: «In cœlum mente conscendi, solem hunc solumque hoc despicio.» Secundo, simus clari instar Christi, ut luceant coram omnibus opera nostra bona. Tertio, simus agiles, ut Christus, ad opera charitatis, obedientiæ et aliarum virtutum. Quarto, simus subtiles, sicut Christus fuit, id est penetremus cœlos per orationem et contemplationem, ut mente a terra in Deum et cœlestia elevati, jungamur Sanctis, Deoque uniamur. Paulo aliter S. Cyrillus, lib. De Fide ad Theodosium imperatorem: «Sicut,» inquit, «portamus imaginem terreni, portemus et imaginem cœlestis. Imaginem terreni peccandi propensionem et mortem, quæ hinc oritur, vocat. At vero per imaginem cœlestis, hoc est Christi, constantiam in sanctitate, reditumque et instaurationem ex morte et corruptione ad vitam et immortalitatem designat.» Pulchre S. Bernardus explicans hæc Apostoli verba, serm. 30 inter Parvos: «Duo,» ait, «homines sunt, vetus et novus: Adam vetus, Christus novus. Ille terrenus, iste cœlestis: illius imago vetustas, istius imago novitas. Est autem triplex vetustas, et e contrario triplex novitas. Est enim vetustas in corde, in ore, in corpore: in quibus tribus modis peccavimus, cogitatione, locutione et opere. In corde sunt desideria carnalia et sæcularia, id est amor carnis et amor sæculi. In ore est gemina vetustas, arrogantia et derogatio. Item gemina in corpore, flagitia et facinora. Hæc omnia sunt imago veteris hominis, et hæc omnia renovanda sunt in nobis.» Unde concludit: «Habitans igitur in corde est sapientia, habitans in ore est veritas, habitans in corpore justitia.»
15:50
50. HOC AUTEM DICO, FRATRES: QUIA CARO ET SANGUIS REGNUM DEI POSSIDERE NON POSSUNT. — Primo, Origenes et Euthymius sic explicant: quia in cœlo Beati, inquiunt, non habebunt corpus carneum, sed aereum. Verum hic est apertus error repugnans vers. 53, ut ibi ostendam. Secundo, Theophylactus et Ambrosius, «caro,» inquiunt, id est opera carnis, regnum Dei non possidebunt. Tertio et genuine, «caro et sanguis,» scilicet naturalis et corruptibilis, qualis fuit terreni Adam, et qualem habemus in hac vita, regnum Dei non possidebunt; quod enim vers. 46 et 47 Apostolus vocavit corpus animale et terrenum, hic vocat carnem et sanguinem. Tantum enim vult ostendere, in cœlo non fore corpus animale et carnale, quale hic est; sed spirituale et cœleste, eo sensu quo explicui vers. 47. Unde explicans subdit: «Neque corruptio,» id est caro animalis et corruptibilis, «incorruptelam possidebit.» Ita Theodoretus, Theophylactus, Ambrosius. Secundo, hisce verbis Apostolus colligendum relinquit, in cœlo non fore vitam carnalem et animalem, quæ consistit in usu ciborum et generatione filiorum, qualem vitam et beatitudinem exspectant post resurrectionem Judæi et Mahometani. Ac tertio, insinuat eos qui ad regnum Dei tendunt, non secundum carnem et sanguinem, sed secundum spiritum Christi vivere debere, ut sic portent imaginem non Adam terreni et carnalis, sed Christi cœlestis et spiritualis; ut mereantur cum Christo regnare et agere in cœlo vitam beatam et cœlestem. Sic «caro» sæpe alibi carnis corruptionem significat. Vide Augustinum, epistola 146 ad Consentium.
15:51
51. ECCE MYSTERIUM VOBIS DICO. — Hisce verbis Apostolus excitat attentionem legentium, atque insinuat se quid magnum, tremendum, secretum de resurrectione dicturum. Ita Theophylactus. OMNES QUIDEM RESURGEMUS, SED NON OMNES IMMUTABIMUR. — Nota triplicem hic esse lectionem. Prima est Græcorum et Syri: «non omnes dormiemus, sed omnes immutabimur,» quam sequentes Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Origenes, lib. II Contra Celsum; Theodorus Heracleotes, et Apollinarius apud Hieronymum, epist. ad Minerium et Alexandrum; Tertullianus, De Resurrectione carnis, cap. XLI et LXII; Augustinus, Quæst. III ad Dulcitium, putant non omnes homines morituros, videlicet non eos qui in fine mundi vivi obviam rapientur Christo Domino, itaque glorificabuntur. Hæc enim mutatio, inquit ex Chrysostomo Theophylactus, ipsis mors erit: morietur enim in eis corruptio mutata in incorruptibilitatem. Secunda lectio est: «omnes dormiemus, sed non omnes immutabimur;» extat hæc apud S. Augustinum, lib. XX De Civitate Dei, cap. XX, eamque probat S. Hieronymus loco jam citato. Tertia est Nostra: «omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur,» per gloriam scilicet: hanc lectionem præfert aliis S. Augustinus supra, et sine dubio hæc lectio planior, verior, certior est; et aptius cohæret præcedentibus et sequentibus, et aliis locis S. Pauli, quibus docet statutum esse omnibus hominibus semel mori. Nam, ut ait ipse hic, vers. 22: «Sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur.» Prima sententia licet non videatur vera, non est tamen ob auctores, temeritatis, ut vult Sotus et Catharinus, nec erroris damnanda. Unde Franciscus Suarez, loco supra citato, et alii dicunt, hanc sententiam, quæ docet omnes omnino homines morituros et resurrecturos, tantum esse probabiliorem contraria.
15:52
52. IN MOMENTO. — Repete resurgemus, quod præcessit. Græce, ἐν ἀτόμῳ, in atomo, id est indivisibili, uti est punctum temporis, et ictus sive nictus oculi, ut sequitur. «Atomus,» inquit S. Hieronymus, «est punctum temporis quod secari et dividi non potest.» IN ICTU OCULI, — ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ, in jactu celerrimo oculi: ῥιπή enim jactum significat fulminis vel teli, a ῥίπτω, quod est jacio. Alii legunt ῥοπῇ, teste S. Hieronymo ad Minerium, quod significat motum, propensionem, devergentiam lancis vel libræ, quæ celerrime ad pondus attollitur vel deprimitur; unde vocatur momentum stateræ a Sapiente, Sap. XI, 23. Hinc ῥοπή etiam momentum significat, ut ῥοπὴ χρόνου, vocatur momentum temporis. Ex hoc loco Theodoretus, Œcumenius, Anselmus, Nyssenus, orat. De Resurrect.; Hieronymus, epist. ad Minerium jam citata; Augustinus, epist. 49, cap. I, colligunt resurrectionem non in tempore brevissimo, sed in instanti futuram: quod de corporum formatione, organizatione, animatione, vivificatione verum est, idque hæc Apostoli verba significant, cum ait in momento; sed de motu locali, v. g. ut partes corporis resuscitandi a variis locis in unum colligantur momento, valde dubium est. Asserit S. Augustinus, et fieri posse docet Suarez part. III, Quæst. LIII, disp. 44, sect. 4, ut scilicet Dei virtute hæ corporis partes ab extremo ad extremum transeant sine medio, itaque in unum locum momento temporis simul omnes coeant. Verum, ut dixi vers. 44, natura spatii et motus non videtur id pati, sed exigere ut ab extremo in illud extremum res moveri non possit, quin prius transeat spatium medium. Hinc aliis verisimilius videtur, Dei virtute in instanti posse mobile pertransire media omnia spatia, sicque in instanti posse ab extremo in extremum per medium tamen moveri; sicut enim a sole lumen per totum hemisphærium uniformiter difformiter in instanti diffunditur: cur similiter non possit corpus, Dei virtute, per varia loca in instanti se transfundere? si enim instantanea est hemisphærii illuminatio, cur etiam non possit esse instantanea corporum per varia loca transfusio? Sed responderi commode potest, esse disparem rationem luminis et corporum: licet enim utriusque similis videatur esse diffusio, tamen in lumine non idem, sed aliud et aliud lumen, in aliud et aliud spatium suo ordine emittitur: hic vero in corpore idem omnino corpus in eodem instanti illud spatium relinquere et transire per sequens, rursum in eodem instanti deberet transire spatium vicinum, et in eodem instanti deberet relinquere hoc secundum spatium, et transire per tertium, et ita consequenter per quartum, quintum, sextum, et omnia media usque ad extremum; quod videtur fieri non posse: sic enim in eodem instanti corpus idem spatium transiret et relinqueret; esset in spatio hoc, et non esset; imo in omnibus spatiis mediis esset, et non esset. Unde melius D. Thomas et alii negant hanc partium corporis ad eumdem locum translationem fore in instanti, præsertim quia illa fiet per angelos, qui corpora movent non in instanti, sed tempore brevissimo. Apostolus ergo hic loquitur de sola resurrectione, non autem de translatione corporum resuscitandorum, cum ait eam fore in ictu oculi, imo in momento. IN NOVISSIMA TUBA. — Dicitur tuba hæc «novissima» respectu omnium præcedentium; nam, ut patet Apocal. cap. VIII et IX, in fine mundi septem angeli, quibus demandata est universalis hominum cura, septem tubis clangent, ut iis extremas mundi calamitates et pœnas tubali voce prænuntient, et quasi evocent, efficiant et proferant. Post has sequetur hæc tuba novissima clangens: «Surgite, mortui, venite ad judicium:» de qua plura dicam I Thessal. IV, 16.
15:53
53. OPORTET ENIM CORRUPTIBILE HOC INDUERE INCORRUPTIONEM. — Nota τὸ hoc: inde enim patet contra Origenem, quod idem numero corpus resurget. Ita S. Hieronymus ad Pammachium et Oceanum; pronomen enim hoc, idem individuum corpus demonstrat.
15:54
54. Tunc fiet sermo qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria. — Quæres: Ubi hoc est scriptum? Respondent aliqui scriptum esse Isaiæ XXV, 8, ubi dicitur: «Præcipitabit mortem in sempiternum;» ubi Septuaginta vertunt, κατέπιεν, id est, devoravit mors prævalens. Devoravit per hebraismum idem est, quod devorata est. Ita Eusebius, lib. IV Demonstr., cap. XII, et Athanasius, lib. De Passione et Cruce. Vel devoravit mors, scilicet Christi, mortem mundi. Ita Ribera in Osee XIII, num. 27. Sed hæc nonnihil obscura et torta videntur. Nam in Isaia diserte Septuaginta active vertunt, primus, id est, devoravit; Paulus vero hic habet aréndon (κατεπόθη), id est, devorata est, absorpta est: quæ contraria videntur. Quare aptius dicemus Paulum aptare Isaiæ locum jam dictum non secundum Septuaginta, sed secundum textum Hebræum, atque pro ברע billa, id est, præcipitavit, absorpsit, aliis punctis legisse ברע bulla, id est absorpta est mors; לנצח lanetsach, quod primo, verti potest, in victoria, ut vertit hic Paulus; secundo, in perpetuum, ut vertit S. Hieronymus, Isaia XXV. Vide nostrum Gasparem Sanchez ibidem. Secundo, alii censent hæc sumpta esse non ad verbum, sed quoad sensum ex Osee XIII, 14, ubi dicitur: «De manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos;» hoc enim in re idem est cum eo quod hic ait Apostolus: «Absorpta est mors in victoria.» Nam patet ex eodem Osee petita esse sequentia Apostoli verba, quæ continuo hisce subjungit, dicens:
15:55
55. UBI EST, MORS, VICTORIA TUA? UBI EST, MORS, STIMULUS TUUS? — Citat Paulus Osee cap. XIII, 14, ubi Noster vertit, «ero mors tua, o mors; morsus tuus ero, inferne.» Unde patet hic duplicem esse in Hebræo versionem, utramque canonicam; tam enim Nostra in Osee, quam Septuaginta, quos sequitur hic Paulus, est canonica. Ubi nota primo: Hebræum אהי ehi significat ero, ut vertit Noster in Osee cap. XIII, 14, jam citato. Secundo, ut R. Jona, ehi per metathesin sumitur pro אי aye, id est ubi, ut vertunt Septuaginta, et Paulus hic: et ita to ehi vertit Noster Septuaginta et Chaldaica, Osee XIII, 10. Nota secundo: Pro mors tua, hebraice est דבריך debarecha: quod si a דבר deber deducas, significat pestes tuæ, q. d. O mors, ero plenissima pestis et mors tua; et, ut Symmachus vertit, ero plaga tua. Sin a דבר dabar, id est verbum, deducas, significat, ubi verba tua, vel sermones tui? ut vertit Aquila et quinta editio. Septuaginta vertunt δίκη, hoc est causa; pro quo Paulus hic habet νῖκος, id est victoria. Unde putant aliqui Paulum apud Septuaginta legisse νῖκος vel νῖκη pro δίκη; sed omnia vetera exemplaria Septuaginta interpretum, teste Hieronymo, habent δίκη, id est causa. Melius ergo dicemus, Apostolum immutasse verba, non sensum, cum pro causa posuit victoriam. Græcum enim δίκη quatuor significat. Primo, causam forensem; et, ut Hieronymus in Osee cap. XIII, vertit, contentionem, q. d. Ubi est, o mors, causa tua contentiosa, qua in Dei judicio homines ob peccatum mortis reos peragebas et vincebas? Secundo, significat dictam sententiam, q. d. Ubi est, o mors, sententia tua, qua scilicet omnes tibi, id est morti, adjudicati sunt? Tertio, significat jus, q. d. Ubi est jus quod olim habebas in omnes? Quarto, significat pœnam, q. d. Ubi est pœna illa durissima qua homines puniebas et perdebas? Et hoc quartum alludit ad Hebræum deber, id est pestis; priora tria alludunt ad dabar, id est verbum. Ex quibus patet in re causam idem esse quod victoriam. Nota tertio: Pro morsus tuus, hebraice est קטבך katabcha, quod Symmachus occursum vertit; Theodotion et quinta editio, plagam et conclusionem; Septuaginta κέντρον, id est stimulus, aculeus, quo scilicet mors homines confodiebat et occidebat. Proprie katabcha significat excisionem, qua Christus mortem omnia succidentem succidit. Hoc enim est קטב katob, scilicet evulsio, excisio, excidium, seu exitium, hoc est lues subito evellens et exscindens, qualis est febris valida, pestis, apoplexia, quæ subito mortem adfert; ipsaque mors subitanea, quæ hominem avellit et exscindit. Noster apte vertit, morsum. Ubi adverte, morsus hic tam passive quam active sumi potest, q. d. Ego Christus mordebor a te, o mors, et o inferne; sed ita, ut a te morsus te vicissim mordeam, ita ut a te quasi absorptus viscera tua dirumpam, itaque fideles electos educam e ventre tuo. Nota quarto: Pro inferne, ut habent Hebræa, et Noster in Osee, et Græca hic, ποῦ σου, ᾅδη, τὸ νῖκος; «ubi est, o inferne, victoria tua?» Interpres noster vertit, «ubi est, mors, victoria tua?» eodem sensu; infernus enim et mors significant statum mortuorum; omnes enim olim ante Christum, post mortem in limbum descendebant. Sic Act. II, 24, et alibi Græcum θανάτου, id est, mortis, noster Interpres vertit, inferni. Eodem ergo redit versio Septuaginta, quam sequitur Paulus, cum Nostra et Hebræo Osee XIII. Sensus ergo est: «Ubi est victoria et stimulus tuus,» quo soles homines occidere eisque dominari? q. d. Periit, confractus est a Christo, qui est mors tua, o mors; et morsu suo te, o inferne, disrupit et absorpsit. Ubi adverte: Hoc cœptum est impleri cum Christus resurrexit et animas sanctorum e limbo reduxit, sicque ex inferis quasi morsu hanc partem abstulit. Ita Anselmus et Origenes, hom. 22 in Evangelia, et Augustinus, serm. 137 De Tempore; perfecte autem implebitur in communi resurrectione, ut hic docet Apostolus. Pulchre et S. Hieronymus in epitaphio Nepotiani ad Heliodorum, mortem alloquens, illique cum Paulo insultans: «Qui,» inquit, «per Osee quondam tibi rigidius minabatur, Ero mors tua, o mors; ero morsus tuus, inferne: illius morte tu mortua es; illius morte nos vivimus: devorasti, et devorata es; dumque assumpti corporis Christi sollicitaris illecebra, et avidis faucibus prædam putas, interiora tua adunco dente (vel, ut alii legunt, unco) confossa sunt. Gratias tibi, Christe Salvator, tua agimus creatura, quod tam potentem adversarium nostrum, dum occideres, occidisti.» Ita S. Franciscus cum gravissimis arderet corporis doloribus, nullum aliud fomentum habebat, quam ut ipse divinas laudes caneret, et alios canentes audiret; cumque objurgaretur ab Elia dicente, illud tempus extremum pœnitentiæ dandum, non gaudio, respondit: «Non licere sibi aliud facere, cum sciret se brevi cum Deo fore.» B. Reginaldus, unus e primis S. Dominici sociis, cum moneretur, ut extrema se unctione, ut moris est, ad luctam cum dæmone præpararet: «Ego, inquit, hanc luctam minime reformido, quin potius lætus exspecto. Jam enim dudum mater misericordiæ me inunxit, in qua plurimum confido, et ad quam cupide proficiscor.» S. Bernardus, serm. 26 in Cant., loquens de morte fratris sui Gerardi, qui animam agens, in illam Psaltis vocem eruperat: «Laudate Dominum de cœlis, laudate cum in excelsis,» sic ait: «Jam tibi, frater mi, nocte adhuc media diescebat, nox sicut dies illuminabatur. Accitus sum ego ad id miraculi, videre exultantem in morte hominem, insultantem morti: Ubi est, mors, victoria tua? ubi est, mors, stimulus tuus? Jam non est stimulus, sed jubilus. Jam cantando moritur homo, et moriendo cantat.»
15:56
56. STIMULUS AUTEM MORTIS PECCATUM EST. — «Stimulus,» per quem scilicet mors nobis præcipue nocet et pungit: sicut enim scorpius, licet parvus sit, per aculeum, ita mors per peccatum omnes occidit, ait Theophylactus, quæ sine peccato nihil poterat. Rursum, mors per peccatum, et per peccati conscientiam quasi stimulum nos stimulat et pungit, dicens animæ: Merito moreris, merito pateris, quia peccasti. VIRTUS VERO PECCATI LEX. — q. d. Peccatum maxime vires exerit per legem, id est per occasionem legis vetantis: semper enim nitimur in vetitum, cupimusque negata, ut fusius dixi ad Rom. VII, 8 et 13. Ita Theodoretus, Theophylactus, Ambrosius, Anselmus.
15:57
57. DEO GRATIAS (AGIMUS), QUI DEDIT NOBIS VICTORIAM — de peccato et morte.
15:58
58. ITAQUE, FRATRES MEI, STABILES ESTOTE — in fide scilicet resurrectionis, ut abundetis in operibus bonis, quæ Domino Deo placent, ad ea vos excitando per spem resurrectionis et præmii æterni: scientes quod labor vester non erit inanis, nec mercedis expers apud Dominum. Hoc enim est to in Domino.
15:1
Postquam apostolus instruxit Corinthios de ipsis sacramentis et de re contenta et significata in sacramentis, scilicet de gratia et eius effectibus hic consequenter instruit eos de re non contenta sed significata in sacramentis, scilicet de gloria resurrectionis, quae non est contenta in sacramento, cum non statim habeat eam qui suscipit sacramenta, sed significatur gloria resurrectionis in ipsis, inquantum confertur in eis gratia per quam ad beatitudinem pervenitur. Circa hoc autem duo facit. Primo praemittit tractatum de resurrectione; secundo per hoc probat resurrectionem communem omnium hominum, ibi si autem Christus praedicatur, et cetera. Circa primum duo facit. Primo commendat evangelicam doctrinam; secundo annuntiat quae oportet scire circa resurrectionem Christi, ibi tradidi enim vobis, et cetera. Commendat enim eminentiam evangelicae doctrinae quantum ad quatuor. Primo quantum ad praedicantium auctoritatem, quia ipsi apostoli. Et hoc est quod dicit o fratres, continuando se ad praecedentia, facio vobis notum Evangelium, quod idem est quod bona Annuntiatio, quae incipit a Christo; unde, quidquid pertinet ad Christum vel est de ipso Christo, dicitur Evangelium. Quod praedico vobis, quasi dicat: illud quod praedicavi vobis de Christo, notum facio vobis, id est reduco vobis ad memoriam, quasi non sint nova ea quae scribo. Phil. III, 1: eadem scribere vobis, et cetera. Praedicavi ego, scilicet vobis, et alii apostoli, aliis. Et in hoc apparet auctoritas huius doctrinae, quia a Christo, a Paulo, et ab aliis apostolis. Hebr. II, 3: quae cum initium accepisset enarrandi. Secundo quantum ad communem fidem omnium populorum, et ideo dicit quod et accepistis, omnes. Sed hoc Augustinus dicit pertinere ad eminentiam huius fidei, faciens tale argumentum: ad credenda ea quae sunt fidei, aut sunt miracula facta, aut non. Si sunt facta miracula, habeo propositum quod dignissima et certissima est. Si non sunt facta, hoc est maximum omnium miraculorum, quod per quosdam paucos conversi sunt ad fidem infinita multitudo hominum; per pauperes, praedicantes paupertatem, divites; per idiotas, praedicantes ea quae rationem excedunt, conversi sunt sapientes et philosophi. Ps. XVIII, 5: in omnem terram exivit sonus eorum, et cetera. Sed si obiiciatur, quod etiam lex Mahometi recepta est a multis, dicendum quod non est simile, quia ille opprimendo et vi armorum subiugavit eos; sed isti apostoli moriendo, ipsi alios ad fidem duxerunt, et faciendo signa et prodigia. Ille enim proponebat quaedam quae ad delicias et lascivias pertinent, sed Christus et apostoli terrenorum contemptum. I Thess. II, 13: cum accepistis a nobis verbum Dei, et cetera. Tertio quantum ad virtutem, quia confirmat et elevat ad caelestia. Ideo dicit in quo statis, scilicet elevati ad caelestia. Ille enim dicitur stare qui rectus est, et hoc sola lex Christi facit. Rom. V, 1: iustificati per fidem, et cetera. Lex enim vetus non faciebat stare, sed curvabat ad terrena. Deut. XXXIII, 28: oculus Iacob in terra frumenti et vini. Quarto quantum ad utilitatem, quia sola nova lex perducit ad finem salutis; vetus autem non. Hebr. VII, 19: neminem ad perfectum adduxit lex. Et ideo dicit per quod et salvamini. Hic iam ex certitudine spei per inchoationem, quae est per fidem, salvamini, et in futuro in veritate rei et spei. Iac. c. I, 21: in mansuetudine suscipite insitum verbum, et cetera. Io. XX, 31: haec autem scripta sunt, ut credatis, et ut credentes, et cetera. Et apponit hic duas conditiones. Primam cum dicit si tenetis, et cetera. Glossa sic exponit: si tenetis qua ratione praedicavi vobis, illud Evangelium, id est resurrectionem mortuorum, ea ratione, qua confirmavi vobis, id est per resurrectionem Christi. Vel aliter: salvamini, ita tamen si tenetis, id est, si servatis ea ratione qua praedicavi vobis Evangelium Christi.
15:2
Secunda conditionem ponit cum dicit nisi frustra credidistis. Quasi dicat: salvamini per fidem, si non frustra credidistis, id est si fidei adduntur bona opera, quia fides sine operibus mortua est, Iac. II, 26. Illud enim dicitur esse frustra, quod est ad finem quem non consequitur. Finis autem fidei est visio Dei. Unde si non salvamini, frustra credidistis, non simpliciter, sed inquantum non pervenit ad finem. Vel aliter: si tenetis, quasi dicat, teneatis, nisi frustra, et cetera. Tradidi enim. Hic ostendit propositum, et cetera. Circa hoc tria facit. Primo ostendit originem doctrinae de resurrectione Christi; secundo ostendit ea quae in doctrina huiusmodi continentur, ibi quoniam Christus mortuus; tertio consonantiam seu convenientiam praedicantium ad hanc doctrinam, ibi sive enim ego, et cetera. Dicit ergo primo: istud debetis tenere, id est memoria habere, quod tradidi vobis in primis, et adhuc trado. Et dicit in primis, id est inter prima credenda. Credenda enim vel pertinent ad Trinitatem, vel fidem incarnationis. Et primo debet homo credere ea quae ad fidem incarnationis pertinent, et postea quae ad Trinitatem pertinent. Unde quod tradidi vobis in primis, scilicet de incarnatione, et non a me, vel ex mea auctoritate tradidi, sed quod accepi a Christo vel a spiritu sancto. Gal. I, 1: Paulus apostolus, etc., supra XI, 23: ego accepi a domino, et cetera. Is. XXI, 10: quae audivi a domino exercituum, et cetera. Ea autem quae accepit et tradidit, sunt quatuor, scilicet: mors, sepultura, resurrectio, apparitio Christi. Dicit ergo primo: tradidi vobis, primo, mortem Christi.
15:3
Et ideo dicit quoniam Christus mortuus est. In quo removet duplicem suspicionem, quae suboriri posset circa mortem Christi. Prima est quod mortuus esset pro peccatis suis actualibus, vel originali. Et hoc excludit, cum dicit pro peccatis nostris, non suis. Is. LIII, 8: propter scelus populi mei percussi eum. I Petr. III, 18: Christus semel pro peccatis nostris, et cetera. Alia suspicio est quod mors Christi esset casualis, vel violentia Iudaeorum.
15:4
Et hoc excludit cum dicit secundum Scripturas, scilicet veteris et novi testamenti; et ideo signanter specialiter dicit secundum Scripturas. Is. LIII, 7: sicut ovis ad occisionem ductus est. Ier. XI, 19: ego quasi agnus mansuetus, qui portatur ad victimam, et cetera. Matth. XX, 18: ecce ascendimus Ierosolymam, et cetera. Tradidi enim vobis, secundo, sepulturam Christi, et ideo dicit et quia sepultus est. Sed numquid sepultura est articulus fidei specialiter, quia facit hic mentionem specialiter de ea? Dicendum quod secundum illos, qui numerant articulos secundum credenda, non est specialis articulus fidei, sed includitur cum articulo passionis et mortis Christi. Cuius ratio est quia fides est eorum quae sunt supra rationem. Unde ibi incipit articulus fidei, ubi deficit ratio. Hoc autem primum est, quod dominus sit conceptus, et ideo conceptio est articulus fidei; secundum, quod Deus est natus de virgine, et ideo hic est alius; tertium, quod impassibilis Deus patiatur et moriatur, et hic est alius, et cum hoc intelligitur etiam de sepultura. Unde non est specialis articulus. Facit autem apostolus hic mentionem de sepultura propter tria. Primo ut ostendat veritatem mortis Christi. Evidens enim mortis signum alicuius est, quod sepeliatur. Secundo ad ostendendum veritatem resurrectionis, quia si non fuisset sepultus, nec custodes fuissent iuxta sepulchrum illis diebus, possent dicere, quod discipuli fuissent eum furati. Tertio quia apostolus vult eos inducere ad fidem resurrectionis, et hoc videtur magis difficile, quod sepultus resurgat. Et de hoc dicitur Is. c. XI, 10: et erit sepulchrum eius gloriosum. Is. LIII, 9: dabit impios, et cetera. Tradidi etiam vobis resurrectionem, quia resurrexit tertia die. Os. VI, 3: vivificabit nos post, et cetera. Et etiam dicit tertia die, non quod fuerint tres dies integri, sed duae noctes, et una dies per synecdochen. Et huius causa fuit, sicut dicit Augustinus, quia Deus per suum simplum, id est per malum poenae, quod significatur per unum diem, destruxit nostrum duplum, id est poenam et culpam, quod significatur per duas noctes. Tradidi etiam vobis, quarto, Christi apparitiones, quia visus est Cephae. Et ponit primo apparitiones factas aliis, secundo apparitiones factas sibi soli, ibi novissime. Sciendum est autem, circa primum, quod apparitiones Christi non sunt factae omnibus communiter, sed aliquibus specialibus personis. Act. X, 40: dedit eum manifestum fieri, et cetera. Et huius ratio fuit, ut servaretur ordo in Ecclesia, ut, per quosdam speciales, fides resurrectionis deveniret ad alios. Notandum autem est quod apparitiones Christi non ponuntur hic omnes, nec illae quae factae sunt mulieribus. Ponuntur autem hic quaedam quae non leguntur in Evangeliis. Et horum ratio fuit, quia apostolus vult ex ratione confutare infideles, et ideo noluit ponere testimonia nisi authentica; et ideo tacuit apparitiones mulieribus factas, et posuit quasdam quae non inveniuntur, ut ostendat quod etiam aliis pluribus apparuit. Sed facit mentionem specialem de Petro et Iacobo, quia erant quasi columnae, ut dicitur Gal. c. II, 9.
15:5
Dicit ergo: tradidi vobis, quia visus est Cephae, id est Petro, Lc. ult.: surrexit dominus vere, et cetera. Et creditur quod inter viros primo apparuit Petro, quia erat in maxima tristitia. Unde et Angelus dixit Mc. ult.: ite, dicite discipulis eius et Petro, et cetera. Postea, id est in alia vice, visus est undecim apostolis. Semel quidem visus est decem tantum, quando Thomas erat absens, et post octo dies undecim, quando Thomas erat cum eis. Augustinus dicit quod debet dicere duodecim, sed corruptum est vitio scriptorum, et dicit quod non refert quod iam obierat, et Mathias nondum erat electus, quia consuetum est quod quando maior pars collegii facit aliquid, dicitur quod totum collegium hoc facit. Unde quia dominus elegerat duodecim, ideo potest dici quod visus est duodecim, id est, toti collegio apostolorum; sed non est vitium, sive dicatur duodecim, sive undecim.
15:6
Deinde, iterum, visus est plus quam quingentis fratribus. Sed de hoc nihil legimus in sacra Scriptura, nisi hoc quod hic dicitur. Potest tamen dici quod haec apparitio fuit de qua loquitur Dionysius in III de divinis nominibus, quando omnes discipuli convenerunt ad videndum corpus, quod ferebat principem vitae. Sed contra hoc videtur esse quia hoc fuit ante ascensionem, quando scilicet Christus apparuit Iacobo. Sed congregatio discipulorum ad videndum beatam virginem, de qua videtur loqui Dionysius, fuit multum post. Et ideo melius videtur dicendum quod apparuit quingentis fratribus simul ante ascensionem suam; et non refert quod dicitur discipuli erant centum viginti, quia licet illi, qui erant in Ierusalem, essent centum viginti, tamen in Galilaea multi erant discipuli, et forte omnes congregati sunt simul cum apparuit. Et, ut huius testimonium sit magis certum, dicit quod ex eis adhuc multi manent, id est vivunt, quidam autem ex eis dormierunt, id est mortui sunt in spe resurrectionis. Et vocat sanctorum mortem dormitionem quia moriuntur carne corruptibili, ut resurgant incorruptibiles. Rom. VI, 9: Christus resurgens, et cetera.
15:7
Deinde, id est post, visus est Iacobo, scilicet Alphaei. Et ratio huius potest assignari, quia, ut legitur, Iacobus vovit se non sumpturum cibum, nisi prius videret Christum. Sed secundum hoc non servaretur ordo apparitionis, quia, si post omnes numeratas apparitiones apparuisset Iacobo, nimis fuisset sine cibo: et hoc est difficile. Et ideo dicendum est quod ideo singulariter Christus apparuit Iacobo, quia specialem devotionem Iacobus ad Christum habuit. Et de ista etiam apparitione nihil habetur in Evangelio. Deinde, post hoc scilicet, visus est omnibus apostolis in ascensione, ut legitur Matth. ult. et Act. I, 3 ss. Novissime autem omnium, et cetera. Hic apostolus commemorat apparitionem factam sibi soli. Et circa hoc duo facit. Primo ostendit ordinem apparitionis; secundo rationem eius assignat, ibi ego enim sum, et cetera. Dicit ergo ita: dixi quod omnibus manifestatus est Christus, novissime, id est ultimo et post ascensionem, visus est et mihi tamquam abortivo, et ideo novissime.
15:8
Dicit autem tamquam abortivo, propter tria. Abortivus dicitur aliquis foetus vel quia nascitur extra tempus debitum, vel cum violentia educitur, vel quia non perducitur ad debitam quantitatem; et quia haec tria videbat in se apostolus, ideo dicit tamquam abortivo. Primo enim ipse extra tempus aliorum apostolorum renatus est Christo. Nam alii apostoli renati sunt Christo ante adventum spiritus sancti, Paulus vero post. Secundo quia alii apostoli spontanee conversi sunt ad Christum, sed Paulus coactus. Act. IX, 4: prostravit eum ad terram, et cetera. Et hoc multum valet contra haereticos, qui dicunt quod nullus debet cogi ad fidem, quia Paulus coactus fuit. Et sicut dicit Augustinus, plus profecit in fide Paulus cum coacte conversus est, quam multi qui spontanee venerunt. Tertio quia reputat se aliis minorem, et non pervenisse ad virtutem aliorum apostolorum.
15:9
Et ideo, quasi rationem assignans, dicit ego enim sum minimus, et cetera. Circa hoc duo facit. Primo enim ostendit suam parvitatem; secundo rationem huius exponit, ibi quoniam persecutus sum, et cetera. Parvitatem autem suam manifestat, primo, in comparatione ad apostolos cum dicit ego enim sum minimus. Is. LX, v. 22: minimus erit in mille, et parvulus in gentem fortissimam, Eccli. III, 20: quanto magnus es, et cetera. Et licet sit minimus in comparatione ad apostolos, posset tamen dici quod est magnus in comparatione ad alios, quia est apostolus; et ideo, secundo, ostendit suam parvitatem in comparatione ad alios, cum dicit qui non sum dignus, non solum esse sed vocari apostolus, licet vocer, II Cor. III, 5: non quod sufficientes, et cetera. Sed posses dicere: o apostole, propter humilitatem nullus debet dicere falsum; cum ergo tu sis magnus, quare vocas te minimum? Et ideo cum dicit quoniam persecutus, etc., ostendit quomodo sit minimus, et quomodo non minimus. Minimum autem dicit se, considerando praeterita facta sua. Et dicit non sum dignus, et cetera. Quare? Quia persecutus sum Ecclesiam Dei, quod alii apostoli non fecerunt. Gal. I, 13: supra modum persequebar, et cetera. I Tim. I, 13: qui fui blasphemus et persecutor, et cetera.
15:10
Et licet ex me sim minimus, tamen ex Deo non sum minimus; et ideo dicit gratia Dei sum id quod sum. Et circa hoc duo facit. Primo commendat conditionem suam quantum ad statum; secundo quantum ad executionem status, ibi et gratia eius, et cetera. Dicit ergo primo: ex me nihil sum, sed id quod sum, gratia Dei sum, id est ex Deo, non ex me. Eph. III, 7: cuius factus sum minister, et cetera. Et dicit id quod sum, quia homo sine gratia nihil est. Supra c. XIII, 2: si habuero omnem prophetiam, et cetera. Sed qualiter usus sit et executus statum suum, ostendit, dicens et gratia eius, et cetera. Ubi primo ostendit quomodo usus sit gratia ista, quia ad bonum, et ideo dicit in me vacua non fuit, id est otiosa, quia ea usus est ad id ad quod data est sibi. Gal. c. II, 2: non in vacuum cucurri, et cetera. Secundo manifestat quomodo alios excessit, et ideo subdit sed abundantius illis omnibus, id est apostolis sigillatim, laboravi, praedicando, quia nullus per tot loca praedicavit et annuntiavit Christum, unde dicit Rom. XV, 19: ita quod a Ierusalem usque ad Illyricum, etc., et etiam usque ad Hispaniam; operando, quia licet ipse, sicut alii apostoli, posset exigere sumptus sibi necessarios, tamen specialiter voluit de labore manuum quaerere sumptus suos, ut ipse dicit II Thess. III, 8: nocte et die manibus nostris, etc.; tribulationes sustinendo; nullus enim apostolorum tot persecutiones et tribulationes sustinuit, ut ipse enumerat II Cor. XI, 23: in laboribus plurimis et carceribus, et cetera. Tertio ostendit usus efficaciam, quia hoc non a se solo sed ex instinctu et adiutorio spiritus sancti. Et ideo dicit non autem ego, solus operor, sed gratia Dei mecum, quae movet voluntatem ad hoc. Is. XXVI, 12: omnia opera nostra, et cetera. Phil. II, 13: qui operatur in nobis velle, et cetera. Deus enim non solum infundit gratiam, qua nostra opera grata fiunt et meritoria, sed etiam movet ad bene utendum gratia infusa, et haec vocatur gratia cooperans. Sive ego enim, et cetera. Hic ostendit concordiam praedicantium; et hoc potest dupliciter legi. Primo ut sit confirmatio dictorum, quasi dicat aliquis: tu ita praedicas sed tamen non credimus tibi soli, quia minimus es inter apostolos. Ideo respondens apostolus ait: immo debetis mihi credere, quia ego non praedico alia; sive ego, sive alii apostoli sic praedicamus, scilicet Christum resurrexisse et visum fuisse, et cetera. Et vos etiam credidistis sicut ego et illi praedicaverunt, scilicet quod Christus resurrexit, et visus est, et cetera. II Cor. c. IV, 13: habentes eumdem spiritum, et cetera. Secundo potest legi ut efficacia praedicationis sit omnibus apostolis ex uno, id est a gratia Dei, quasi dicat: sive ego praedicem, sive illi, id est apostoli, sicut praedicamus, hoc fecimus adiuti et firmati per gratiam Dei; et etiam vos ipsi credidistis, scilicet inspirati spiritu sancto et gratia Dei, sine qua nihil facere possumus. Io. XV, 5: sine me nihil potestis facere.
15:12
Supra apostolus astruxit fidem per resurrectionem Christi, hic vero probat per resurrectionem Christi, resurrectionem mortuorum futuram. Et primo probat futuram resurrectionem; secundo ostendit qualitatem resurgentium, ibi sed licet aliquis, etc.; tertio vero describit ordinem resurrectionis, ibi ecce mysterium vobis dico, et cetera. Circa primum duo facit. Primo probat resurrectionem mortuorum futuram, ratione sumpta ex resurrectione Christi; secundo ratione sumpta ex vita sanctorum, ibi alioquin quid facient, et cetera. Probat autem mortuorum resurrectionem ex resurrectione Christi, tali ratione: si Christus resurrexit, ergo et mortui resurgent. Circa ergo hanc rationem tria facit. Primo ponit conditionale, scilicet si Christus resurrexit, et mortui resurgent; secundo vero probat antecedens ipsius conditionalis, ibi si autem resurrectio mortuorum, etc.; tertio probat conditionalem esse veram, ibi nunc autem Christus resurrexit, et cetera. Dicit ergo primo: dixi, quod sive ego praedicaverim, sive illi, scilicet alii apostoli, sic credidistis. Sed si praedicatur a nobis, quod Christus resurrexit a mortuis, quomodo quidam in vobis, id est, inter vos, dicunt, etc.; quasi dicat: si Christus resurrexit a mortuis, secundum quod nos praedicamus I Thess. IV, 13: si credimus quod Christus, etc., nullus debet dubitare resurrectionem mortuorum futuram. Unde Rom. c. VIII, 11: qui suscitavit Iesum, et cetera. Sed videtur quod haec argumentatio non valeat, cum sit locus a maiori affirmando. Quia, licet Christus resurrexit specialiter ex virtute divinitatis suae, non sequitur quod alii homines resurgant. Sed ad hoc dicunt aliqui quod non est locus a maiori, sed a simili. Mori enim et resurgere competit Christo secundum humanam naturam, et dicunt, quod est simile argumentum, sicut si dicerem: anima Socratis est immortalis, ergo omnes, scilicet animae hominum, sunt immortales. Videtur autem quod sit melius dicendum quod sit locus a causa, quia resurrectio Christi est causa resurrectionis nostrae. Et ideo, secundum Glossam dicendum est: si Christus, qui est causa efficiens nostrae resurrectionis, resurrexit, quomodo dicunt, et cetera. Sed tamen non est dicendum quod sit causa efficiens tantum per modum meriti, quia resurgendo non meruit eam, cum iam esset comprehensor et viveret vita gloriosa, nisi forte meritum resurrectionis mortuorum referatur ad passionem Christi. Nec est causa exemplaris tantum, ut quidam dicunt, sed est causa efficiens et exemplaris. Unde Augustinus dicit super Ioannem, quod verbum caro factum vivificat animas, et resuscitat mortuos. Sic ergo patet quod si Christus resurrexit, et mortui resurgent. Sed contra: resurgere a mortuis est supra naturam, hoc autem non est nisi virtutis infinitae, qui Deus est; non ergo resurrectio corporis Christi est causa efficiens resurrectionis mortuorum, cum humanitas Christi, seu corpus, sit creatura: licet de Christo vel de homine, non possit dici quod est creatura. Responsio. Dicendum quod inquantum Deus, sive inquantum divinitas est in Christo, Christus est et exemplar et causa efficiens resurrectionis mortuorum per humanitatem suam, sicut per instrumentum divinitatis suae. Ad illud quod obiicitur, dicendum quod caro Christi seu humanitas non dicitur facere effectum virtutis infinitae, inquantum caro vel humanitas, sed inquantum caro Christi vel humanitas Christi. Sed quaeritur adhuc: nam, posita causa sufficienti, statim ponitur effectus; si ergo resurrectio Christi est sufficiens causa resurrectionis mortuorum, statim deberent mortui resurgere et non tantum differre. Responsio. Dicendum, quod effectus sequitur ex causis instrumentalibus secundum conditionem causae principalis. Et ideo cum Deus sit principalis causa nostrae resurrectionis, resurrectio vero Christi sit instrumentalis, resurrectio nostra sequitur resurrectionem Christi secundum dispositionem divinam, quae ordinavit ut tali tempore fieret. Sed numquid si Deus non fuisset incarnatus, homines resurrexissent? Dicendum videtur quod non, quia Christus non fuisset passus, nec resurrexisset. Dicendum est autem ad hoc quod haec obiectio nulla est, quia quando aliquid ordinatur ab aliqua causa, debet argumentari ad illud, servato ordine illius causae. Et ideo dicendum est quod Deus ordinavit resurrectionem mortuorum fore per istum modum; potuisset tamen et alius modus adhuc inveniri a Deo si voluisset.
15:13
Deinde cum dicit si autem resurrectio mortuorum non est, etc., probat antecedens, scilicet quod Christus resurrexit, et hoc ducendo ad inconvenientia. Et circa hoc duo facit. Primo ducit ad inconvenientia; secundo ostendit illa esse inconvenientia, ibi invenimur autem et falsi testes, et cetera. Circa primum facit deductionem suam supponendo quod si Christus non resurrexit, neque mortui resurgent: quod, si ita est, sequuntur duo inconvenientia: unum est quod inanis est praedicatio apostoli et inutilis; aliud est quod inanis est fides Corinthiorum.
15:14
Unde dicit si autem Christus non resurrexit, inanis est, et cetera. Et hoc est quod dicit: ex hoc quod sive ego, sive illi, si sic praedicant, et cetera. Dicit ergo si autem Christus non resurrexit, inanis est, id est falsa, praedicatio nostra, quia sic credidistis; et hoc magnum est inconveniens, quod praedicationem eorum non suffulserit veritas, cum apostolus dicat Phil. II, 16: non in vacuum cucurri neque laboravi. Invenimur autem, et cetera. Hic ostendit illa duo esse inconvenientia. Et primo ostendit quod sit inconveniens, si praedicatio apostolorum esset inanis seu falsa; secundo ostendit quod sit inconveniens, si fides illorum esset inanis, ibi quod si Christus non resurrexit, et cetera.
15:15
Ostenditur autem primum esse inconveniens, quia essent falsi testes, non solum dicendo aliqua vana vel aliqua contra aliquem hominem false, quod est mortale peccatum, sed falsi testes adversus Deum, quod est sacrilegium.
15:16
Quia si Deus non suscitavit Christum a mortuis, secundum quod nos praedicamus, invenimur falsi testes; et si mortui non resurgunt, Deus non resuscitavit Christum a mortuis. Iob XIII, 7: numquid Deus indiget vestro mendacio? et cetera. Et hoc est pessimum, scilicet quod aliquid attribuatur Deo quod non facit et laudare in eo quod non est. Unde dicit Augustinus: non minori, sed maiori fortasse scelere in Deo laudatur falsitas, quam vituperetur veritas. Cuius ratio est quia intellectus noster numquam potest tantum laudare Deum, quin deficiat a perfectione eius; et ideo si non totaliter intellectus omnem veritatem possit de Deo intelligere, hoc est, ad excellentiam Dei; sed si attribuitur aliquid Deo quod non habet, vel non facit, videtur quod intellectus noster est maior Deo, et intelligat aliquid maius eo quod sibi false attribuit. Et hoc contra illud I Io. III, 20: Deus maior est corde nostro. Quod si Christus. Hic ostendit quod inconveniens sit, si fides illorum esset inanis. Et hoc ostendit per tria inconvenientia, quae sequuntur inde. Primum est, quia constat quod falsitas non habet virtutem purgandi, sed constat quod fides purgat peccata. Act. XV, 9: fide purificans, et cetera. Si ergo fides nostra sit inanis, quod esset si Christus non resurrexit, quia sic credidistis, scilicet quod resurrexit, peccata vestra non sunt vobis dimissa.
15:17
Et hoc est quod dicit adhuc estis in peccatis vestris. Sed quia posset aliquis dicere: licet fides non purget peccata, possunt tamen purgari ab eis per bona opera; ideo addit secundum inconveniens, scilicet quod mortui, qui non possunt purgari in alia vita, perierunt absque spe salutis. Et ideo, quasi concludens, dicit ergo qui in Christo, id est in fide Christi, dormierunt, id est mortui sunt in spe salutis, perierunt, quia in alia vita nulla sunt opera meritoria. Sed quia posset adhuc dicere: non curo de peccatis, non curo de mortuis, dummodo habeam in vita ista quietem et tranquillitatem, ideo addit tertium inconveniens cum dicit si in hac tantum vita, et cetera.
15:21
Et innititur tali argumento: si resurrectio mortuorum non est, sequitur quod nihil boni habeatur ab hominibus, nisi solum in vita ista; et si hoc est, tunc illi sunt miserabiliores, qui in vita ista multa mala et tribulationes patiuntur. Cum ergo plures tribulationes apostoli et Christiani patiantur, sequitur quod sint miserabiliores caeteris hominibus, qui ad minus perfruuntur huius mundi bonis. Sed circa hanc rationem videntur duo dubitanda. Unum quia non videtur quod sit verum universaliter quod apostolus dicit, scilicet quod Christiani sunt confidentes in hac vita tantum, quia possent dicere illi, quod licet corpora non habeant bona nisi in vita ista, quae est mortalis, tamen secundum animam habent multa bona in alia vita. Ad hoc obviatur dupliciter. Uno modo, quia si negetur resurrectio corporis, non de facili, imo difficile est sustinere immortalitatem animae. Constat enim quod anima naturaliter unitur corpori, separatur autem ab eo contra suam naturam, et per accidens. Unde anima exuta a corpore, quamdiu est sine corpore, est imperfecta. Impossibile autem est quod illud quod est naturale et per se, sit finitum et quasi nihil; et illud quod est contra naturam et per accidens, sit infinitum, si anima semper duret sine corpore. Et ideo Platonici ponentes immortalitatem, posuerunt reincorporationem, licet hoc sit haereticum: et ideo si mortui non resurgunt, solum in hac vita confidentes erimus. Alio modo quia constat quod homo naturaliter desiderat salutem sui ipsius, anima autem cum sit pars corporis hominis, non est totus homo, et anima mea non est ego; unde licet anima consequatur salutem in alia vita, non tamen ego vel quilibet homo. Et praeterea cum homo naturaliter desideret salutem, etiam corporis, frustraretur naturale desiderium. Secundum dubium est quia videtur quod, dato quod corpora non resurgant, non essemus nos Christiani miserabiliores caeteris hominibus, quia illi qui sunt in peccatis, sustinent maximos labores. Ier. IX, 5: ut inique agerent, laboraverunt, et Sap. V, v. 7: dicunt impii: ambulavimus vias difficiles. At vero de bonis et iustis dicitur Gal. c. V, 22: fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pax, et cetera. Ad hoc dicendum quod mala quae sunt in hoc mundo, non sunt secundum se appetenda, sed secundum quod ordinantur ad aliquod bonum. Apostoli autem et Christiani multa mala passi sunt in hoc mundo. Nisi ergo ordinarentur ad aliquod bonum, essent miserabiliores caeteris hominibus. Aut ergo ordinantur ad bonum futurum, aut ad bonum praesens; sed ad bonum futurum non ordinantur, si non est resurrectio mortuorum. Si autem ordinantur ad bonum praesens, hoc vel est bonum intellectus, sicut philosophi naturales paupertates et alia multa mala passi sunt, ut pervenirent ad veram veritatem. Sed ad hoc non possunt ordinari, si non est resurrectio mortuorum: quia sic fides eorum esset falsa, quia ipsi praedicaverunt resurrectionem futuram; falsitas autem non est bonum intellectus. Vel est bonum moris, sicut morales philosophi multa mala passi sunt, ut pervenirent ad virtutes et famam. Sed nec ad hoc ordinari possunt, quia si resurrectio mortuorum non sit, non reputatur virtus et gloria velle omnia delectabilia dimittere, et sustinere poenas mortis et contemptus, sed potius reputatur stultitia. Et sic patet quod miserabiliores essent caeteris hominibus.
Hic probat positam superius conditionalem esse veram, scilicet si Christus resurrexit, mortui resurgunt. Et circa hoc tria facit. Primo ostendit quomodo se habeat resurrectio Christi ad resurrectionem aliorum; secundo ostendit ordinem resurrectionis, ibi unusquisque autem in suo ordine, etc.; tertio ostendit finem resurrectionis, ibi deinde finis, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ostendit habitudinem resurrectionis Christi ad resurrectionem aliorum, per conditionalem praedictam, probans hoc; secundo probat ipsam habitudinem, ibi quoniam quidem, et cetera. Dicit ergo nunc, id est ex quo dicta inconvenientia sequuntur si Christus non resurrexit, ideo ad ipsa vitanda dicamus, quod Christus resurrexit. Hoc autem verum est, secundum quod Matth. ult. dicitur, et aliis locis Evangeliorum. Sed resurrectionis Christi habitudo ita se habet ad resurrectionem aliorum, sicut primitiae fructuum ad sequentes fructus, quae excedunt alios fructus tempore et melioritate, seu dignitate; et ideo dicit quod resurrexit, non sicut alii, sed primitiae, id est primo tempore et dignitate. Apoc. I, 5: primogenitus mortuorum. Primitiae, dico, dormientium, id est, mortuorum qui in spe resurrectionis quiescunt. Ex hoc potest inferri conditionalis posita, quia, sicut dicimus et verum est, si Christus, qui est primitiae dormientium, resurrexit, ergo et alii dormientes. Sed contrarium videtur, scilicet quod Christus non resurrexit primitiae dormientium, quia Lazarus fuit resuscitatus a Christo nondum passo, et aliqui prophetae suscitaverunt alios a mortuis, ut habetur in veteri testamento. Ad hoc dicendum quod duplex est resurrectio. Una est ad vitam mortalem, et ad istam Lazarus et alii, qui suscitati fuerunt, resurrexerunt ante Christum. Alia ad vitam immortalem, et de hac loquitur hic apostolus. Sed contra Matth. XXVII, 52 dicitur, quod multa corpora sanctorum surrexerunt. Cum ergo hoc legatur ante Christi resurrectionem, et constet quod non resurrexerunt ad vitam immortalem, videtur quod adhuc restet quaestio prima. Responsio. Dicendum est, quod hoc quod Matthaeus dicit de resurrectione illorum, dicit per anticipationem, quia licet dicatur in tractatu de passione, non tunc resurrexerunt, sed postquam Christus resurrexit. Quoniam quidem, et cetera. Hic probat habitudinem positam, scilicet quod Christus sit primitiae dormientium. Et primo probat in generali, secundo in speciali, ibi et sicut in Adam, et cetera. Probat in generali tali ratione: Deus voluit reintegrare humanam naturam, sed humana natura corrupta est per hominem, quia mors intravit per hominem. Pertinebat ergo ad dignitatem humanae naturae, ut reintegraretur per hominem, hoc autem est ut reducatur ad vitam. Conveniens ergo fuit, sicut mors intravit per hominem, scilicet per Adam, ita resurrectio mortuorum fieret per hominem, scilicet per Christum. Rom. c. V, 17: si enim unius delicto, et cetera. Et sicut in Adam. Hic probat idem in speciali, dicens quod sicut in Adam omnes morimur morte corporali, ita et omnes vivificamur in Christo. Rom. V, 12: per unum hominem, et cetera. Et non dicit per Evam, quod videtur contra illud Eccli. XXV, 33: per illam omnes morimur. Dicendum quod hoc est per illam Evam, scilicet suggerentem, sed per Adam sicut causantem. Nam si solum Eva peccasset, peccatum originale non fuisset traductum in posteros. Vivificabuntur, inquam, in Christo, scilicet boni et mali vita naturae, sed vita gratiae non nisi boni; sed tamen apostolus loquitur hic de resurrectione ad vitam naturae, ad quam omnes vivificabuntur. Io. V, 26: sicut pater habet vitam in semetipso, ita et filio dedit vitam habere, id est vivificandi virtutem. Io. V, 28: omnes qui in monumentis sunt, et cetera. Unusquisque autem in suo ordine, et cetera. Hic ostendit ordinem resurrectionis. Et primo insinuat ipsum ordinem; secundo manifestat id quod dixerat, ibi primitiae Christus, et cetera. Dicit ergo quod verum est quod omnes in Christo vivificabuntur, sed tamen differenter, quia differentia erit inter caput et membra, et differentia quantum ad bonos et malos.
15:23
Et ideo dicit quod unusquisque resurget in suo ordine, scilicet dignitatis. Rom. XIII, 1: quae autem sunt, a Deo ordinata sunt. Sed hunc ordinem consequenter manifestat, quia primitiae Christus, quia ipse est prior tempore et dignitate, quia plus de gloria. Io. I, 14: vidimus eum quasi unigenitum, et cetera. Deinde resurgent omnes qui sunt Christi, posteriores tempore et dignitate. Isti sunt qui carnem suam crucifixerunt cum vitiis, et cetera. Gal. IV, 4: at ubi venit plenitudo. I Tim. VI, v. 14: serves mandatum sine macula irreprehensibile usque in adventum domini nostri. Qui autem sint Christi exponit, dicens qui crediderunt per fidem, per dilectionem operantem. Hebr. XI, 6: accedentem ad Deum oportet credere, et cetera. In adventu eius, primo et secundo. Sed sciendum quod inter alios sanctos non erit ordo temporis, quia omnes resurgent in ictu oculi, sed bene secundum dignitates, quia martyr resurget ut martyr, apostolus ut apostolus, et sic de aliis. Deinde finis. Hic ostendit finem resurrectionis, et hunc duplicem. Unum quantum ad adeptionem boni, alium quantum ad remotionem mali, ibi oportet illum regnare, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ostendit quod adeptio ipsius boni consistit in inhaerentia ad Deum; secundo ostendit, quod in immediata inhaerentia, ibi cum evacuaverit, et cetera. Dicit ergo, quod deinde, id est post hoc, erit finis resurrectionis. Et finis huiusmodi non erit, ut vivant vita corporis et voluptatibus, ut Iudaei et Saraceni fingunt; sed quod inhaereant Deo per immediatam visionem et beatam fruitionem: et hoc est tradere regnum Deo et patri. Et ideo dicit cum tradiderit, id est, perduxerit, regnum, id est fideles suos quos proprio sanguine acquisivit, Apoc. V, 9: redemisti nos Deo in sanguine tuo, Deo et patri, id est ante conspectum Dei, id est creatoris sui, inquantum est homo, et patris, inquantum est Deus. Et hoc est, quod petebat Philippus, Io. XIV, 8: domine, ostende nobis patrem, et cetera. Sed sic tradet, ut sibi non adimat, imo ipse unus Deus cum patre et sancto spiritu regnabit. Vel cum tradiderit regnum Deo et patri, id est cum ostendet Deum patrem regnare. In Scriptura enim tunc dicuntur aliqua fieri, quando primo innotescunt, et huiusmodi innotescentia fit per Christum. Matth. XI, 27: nemo novit patrem, nisi filius, et cui, et cetera. Cum evacuaverit. Hic ostendit immediationem dictae inhaerentiae. Sicut enim dicitur Gal. IV, 1 s., quanto tempore haeres parvulus est, est sub tutoribus, et cetera. Sed quando iam est magnus et perfectus, tunc immediate absque paedagogo et tutore sub patre est in domo. Status autem huius vitae praesentis assimilatur pueritiae, et ideo in vita ista sumus sub Angelis, sicut sub tutoribus, inquantum praesunt nobis et dirigunt nos; sed quando tradetur regnum Deo et patri, tunc immediate erimus sub Deo, et cessabunt omnia alia dominia.
15:24
Et hoc est quod dicit et cum evacuaverit omnem principatum et potestatem et virtutem, id est cum cessaverit omne dominium, tam humanum quam angelicum, tunc immediate erimus sub Deo. Is. II, 12: exaltabitur dominus solus in die illa. Ier. c. XXXI, 34: non docebit ultra vir proximum suum, et cetera. Sed numquid non remanebunt ordines Angelorum distincti? Dicendum quod sic, quantum ad eminentiam gloriae, qua unus alteri praeeminet, sed non quantum ad efficaciam executionis ad nos. Et ideo illos dicit evacuari, quorum nomina pertinent ad executionem, scilicet principatus, potestates et virtutes. Illos autem qui sunt de superiori hierarchia non nominat, quia non sunt exequentes; nec Angelos, quia est nomen commune. Dominationes autem non dixit evacuari, quia licet sint de exequentibus, non tamen ipsi exequuntur, sed dirigunt et imperant. Dominorum enim est dirigere et imperare, non exequi; Archangeli vero intelliguntur cum principatibus; archos enim idem est quod princeps. Hi tres ordines secundum Gregorium leguntur descendendo, quia secundum ipsum principatus sunt super potestates, et potestates super virtutes; sed secundum Dionysium, ascendendo, quia vult quod virtutes sint super potestates, et potestates super principatus. Vel aliter cum evacuaverit, etc., id est tunc erit notum, quod principatus, et potestates, et dominationes nihil potestatis habuerunt ex seipsis, sed a Deo, ex quo sunt omnia. Deinde cum dicit oportet illum, etc., ostendit apostolus finem resurrectionis quoad remotionem mali. Quod quidem ostendit per destructionem omnium inimicorum ad Christum. Et primo ponit ipsorum destructionem; secundo subiectionis perfectionem, ibi novissime autem, etc.; tertio subiectionis finem, ibi cum autem subiecta fuerint. Dicit ergo primo: dixi quod finis erit, cum tradiderit regnum Deo et patri; sed numquid Christus habet regnum ita quod oportet illum regnare? Sic enim dicitur Matth. ult.: data est mihi, et cetera. Lc. I, 32: et regnabit in domo Iacob. Oportet, inquam, donec ponat inimicos suos sub pedibus eius. Sed numquid modo non sunt inimici eius sub pedibus eius, id est, sub potestate Christi? Dicendum quod modo inimici Christi sunt sub potestate eius, sed dupliciter. Vel inquantum per ipsum convertuntur sicut Paulus, quem prostravit Act. IX, 3 s.; vel inquantum Christus facit voluntatem suam, etiam de his qui faciunt hic contra voluntatem Christi. Sic ponit inimicos suos sub pedibus suis, puniendo eos; sed in futuro ponet sub pedibus, id est sub humanitate Christi. Sicut enim per caput deitas Christi intelligitur, quia caput Christi Deus, I Cor. XI, 3, ita per pedem, humanitas. Ps. CXXXI, 7: adorabimus in loco ubi steterunt pedes eius, et cetera. Sic ergo inimici erunt non solum sub deitate, sed etiam sub humanitate Christi. Phil. II, 10: in nomine Iesu omne genu, et cetera. Sed quid est quod dicit donec ponat? et cetera. Numquid non regnabit, priusquam posuerit inimicos sub pedibus? Dicendum quod hoc potest intelligi dupliciter, nam ly donec quandoque determinat tempus, et ponitur pro finito, sicut si dicerem: non videbo Deum donec moriar, quia usque tunc non videbo, sed postea videbo. Quandoque ponitur pro infinito, sicut cum dicitur: non cognovit eam donec peperit filium suum. Non quod velit dicere, quod non cognovit eam solum usque ad partum filii, sed nec etiam postea unquam cognovit, sicut dicit Hieronymus. Iste modus servatur quando aliqui intendunt excludere illa solum de quibus est dubium. Unde Evangelium exclusit illud solum, quod videtur esse dubium, scilicet quod Ioseph cognovisset beatam virginem ante partum. Hoc vero quod post partum non cognovit eam, nulli est dubium, cum tot mysteria pueri viderit et toties ab Angelis monitus sit, et adoratus etiam a magis Iesus fuisset; unde poterat eam iam Dei matrem cognoscere, et ideo non curavit hoc excludere: sic etiam loquitur hic apostolus. Quod enim aliquis regnet, adhuc inimicis non subiugatis, videtur esse dubium; sed quod regnet postquam inimici subiugati sunt, nulli est dubium. Et ideo illud excludit principaliter dicens donec ponat, etc., quasi dicat: verum est, quod Christus habet regnum, et licet sint aliqui inimici, dum non faciunt voluntatem suam, tamen regnat donec ponat, et cetera. Potest etiam alio modo intelligi donec ponat, etc., ut ly donec determinet tempus, et ponatur pro futuro, ut dicatur sic oportet illum regnare, sed quando? Donec ponat, et cetera. Quasi dicat: usque tunc regnabit, quousque ponat inimicos sub pedibus, postea vero non regnabit. Sed secundum hanc expositionem, regnare non importat regnum habere, sed in regnando proficere et regnum augeri, et hoc quantum ad manifestationem perfectam regni Christi. Quasi dicat: regnum Christi paulatim proficit, inquantum scilicet manifestatur et innotescit, donec ponat inimicos sub pedibus, id est quousque omnes inimici regnare eum fateantur: boni quidem cum gaudio beatitudinis, mali vero cum confusione; et postea non regnat, id est regnum suum non proficit, et non amplius manifestatur, quia iam plene manifestum erit. Sic ergo patet omnium adversantium subiectio, quae quidem subiectio perfectissima erit, quia etiam illud quod maxime inimicatur, subiicietur sibi. Hoc autem est mors, quae maxime contrariatur vitae; et ideo dicit novissime autem, etc.; ubi tria facit. Primo ponit subiectionem mortis; secundo probat hoc per auctoritatem, ibi omnia enim subiecit, etc.; tertio ex ipsa auctoritate arguit, ibi cum autem dicat, et cetera. Dicit ergo: dixi quod omnes inimicos subiecit sub pedibus eius. Sed qualiter? Perfectissime, inquam, quia novissime inimica mors destruetur, scilicet in fine, quia non poterit esse cum vita, ubi omnes per resurrectionem vivent. Os. XIII, 14: ero mors tua, o mors. Is. XXV, 8: praecipitabit mortem in sempiternum. Sciendum est autem, quod Origenes ex hoc verbo sumpsit occasionem erroris sui, quem ponit in periarchon. Ipse enim voluit quod poenae damnatorum essent purgatoriae et non aeternae, et voluit quod omnes, qui sunt in Inferno, quandoque converterentur ad Christum et salvarentur, et etiam Diabolus. Et hoc confirmat per ista verba donec ponam inimicos, et cetera. Et intelligit quod hoc quod dicitur inimicos sub pedibus, solum intelligitur de subiectione, quae fit per conversionem peccatorum ad Deum, non de subiectione qua sunt subiecti Christo etiam illi, qui numquam convertuntur ad Christum, inquantum punit eos in Inferno.
15:25
Et ideo dicit oportet illum regnare, donec ponat inimicos sub pedibus, quia tunc omnes damnati et qui sunt in Inferno salvabuntur, inquantum scilicet convertentur ad ipsum, et servient ei, et non solum ipsi homines damnati; autem, pro sed, novissime ipsa mors, id est Diabolus, destruetur, non quod non sit omnino, sed quod non sit mors, quia etiam ipse Diabolus in fine salvabitur. Sed hoc est haereticum et damnatum in Concilio. Iterum sciendum est quod apostolus signanter posuit hoc quod dicitur novissime autem, etc., ad removendum duas quaestiones, quae possunt fieri circa praedicta de resurrectione, scilicet utrum Christus posset vivificare mortuos. Et hoc solvitur, quia omnes inimicos posuit sub pedibus eius, et etiam ipsam mortem. Et quare non statim omnes resuscitavit? Ad quod respondetur, quod oportet quod primo subiiciat inimicos sub pedibus, et novissime cum destruetur ipsa mors, tunc resurgent omnes ad vitam. Non ergo differt, quia non potest, sed ut servet ordinem, quia quae a Deo sunt, ordinata sunt. Quod autem ipsa mors subiiciatur Christo, probat per auctoritatem Ps. VIII, 8: omnia subiecisti sub pedibus eius, id est, sub humanitate eius, scilicet Christi. Phil. II, v. 11: omnis lingua, et cetera. Is. XLV, 24: mihi curvabitur omne genu, et cetera. Ex hac autem auctoritate argumentatur, dicens cum autem dicat, et cetera. Et est ratio sua talis: propheta dicit omnia subiecisti, etc., sed dicendo omnia, constat quod nihil exclusit, nisi illum qui subiecit; ergo subiecta sunt Christo omnia et ipsa mors.
15:27
Dicit ergo: cum autem dicat, Psalmista scilicet, omnia subiecta sunt ei, scilicet Christo, inquantum homini, praeter eum, scilicet patrem, qui subiecit ei omnia. Hebr. II, v. 8: in eo qui omnia sibi subiecit, et cetera. Matth. ult.: data est mihi omnis potestas, et cetera. Sed contra. Si pater subiecit omnia filio, ergo filius est minor patre. Responsio. Dicendum est, quod pater subiecit omnia filio, inquantum est homo, ut dictum est, et sic pater est maior filio. Est enim minor patre secundum humanitatem, aequalis vero secundum divinitatem. Vel dicendum, quod etiam ipse filius, inquantum Deus, subiecit sibi omnia, quia sic potest omnia quae pater potest, Phil. III, 20: salvatorem expectamus, etc., secundum operationem qua potens est subiicere omnia.
15:28
Consequenter cum dicit cum autem subiecta fuerint illi omnia, etc., ostendit finem huius resurrectionis non esse in humanitate Christi, sed ulterius perducetur rationalis creatura ad contemplationem divinitatis, et in ea est beatitudo nostra, et finis noster ipse Deus est. Et ideo dicit cum autem subiecta, etc., quasi dicat: nondum Deus subiecit omnia Christo, sed cum omnia fuerint ei subiecta, scilicet Christo, tunc ipse filius secundum humanitatem subiectus erit illi, scilicet patri, Io. XIV, 28: pater maior me est; et subiectus est nunc etiam Christus secundum quod homo patri, sed hoc tunc manifestius erit. Et ratio huius subiectionis est ut sit Deus omnia in omnibus, id est ut anima hominis totaliter requiescat in Deo, et solus Deus sit beatitudo. Modo enim in uno est vita et virtus in alio et gloria in alio, sed tunc Deus erit vita et salus et virtus, et gloria et omnia. Vel aliter ita, ut sit Deus omnia in omnibus, quia tunc manifestabitur quod quidquid boni habemus est a Deo.
15:29
Ostensa resurrectione mortuorum ex resurrectione Christi, hic consequenter ostendit resurrectionem mortuorum ex vita sanctorum. Et circa hoc duo facit. Primo probat propositum; secundo subiungit admonitionem, ibi nolite seduci, et cetera. Probat autem propositum, ducendo ad tria inconvenientia. Primum inconveniens est quod frustraretur devotio hominum ad Baptismum; secundum est quod frustraretur labor sanctorum, et hoc ponit ibi ut quid et nos periclitamur, etc.; tertium est quod daretur occasio fruendi voluptatibus. Et hoc ponit, ibi manducemus et bibamus, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ponit primum inconveniens; secundo explicat illud, ibi si omnino mortui, et cetera. Dicit ergo primo: dixi quod mortui resurgunt, alioquin, scilicet si non est resurrectio mortuorum futura, ut nos praedicamus, quid facient qui, et cetera. Hoc potest dupliciter intelligi. Uno modo, ut per hoc quod dicit mortui, intelligantur opera peccati, quae sunt mortua, quia carent vita gratiae, et ducunt ad mortem. Hebr. IX, 14: sanguis Christi emundabit, et cetera. Et secundum hoc plana est littera. Quid, scilicet facient illi, qui baptizantur pro mortuis, id est pro peccatis abluendis, si non sint vitam gratiae habituri? Alio modo, quia quidam tunc temporis volebant, quod homines possent primo baptizari, ut sibi ipsis remissionem peccatorum consequerentur; et iterum baptizabantur pro aliquo consanguineo suo defuncto, ut etiam post mortem dimitterentur ei peccata. Et secundum hoc sit littera: quid facient qui baptizantur pro mortuis, scilicet consanguineis, pro quorum salute baptizantur, si non sit resurrectio mortuorum? Sed isti in aliquo commendari possunt, scilicet in hoc quod fidem resurrectionis videbantur habere. Sed in aliquo possunt reprehendi, in hoc scilicet quod unum credebant posse pro alio baptizari. Sed tunc est quaestio: si oratio unius prodest alteri, quare non etiam Baptismus? Ad hoc est duplex responsio. Una est, quod opera quae faciunt vivi, prosunt mortuis propter unionem charitatis et fidei. Et ideo non prosunt nisi illis qui decedunt cum charitate et fide. Unde infidelibus nec oratio, nec Baptismus vivorum prosunt; tamen oratio prodest illis qui sunt in Purgatorio. Alia responsio, et melior, quia bona opera valent mortuis, non solum ex vi charitatis, sed etiam ex intentione facientis. Sicut si ego dicerem Psalterium pro aliquo qui est in Purgatorio, qui tenebatur dicere, ut satisfaciam pro eo, valet quidem quantum ad satisfactionem solum illi pro quo dico. Dicendum est ergo secundum hoc, quod Baptismus non habet virtutem ex intentione nostra, sed ex intentione Christi. Intentio autem Christi est ut Baptismus illis proficiat, qui in Christi fide baptizantur. Consequenter istud inconveniens explicat, dicens si omnino, et cetera. Et ista explicatio videtur magis convenire secundae expositioni supra positae, quasi dicat: ut quid baptizantur pro illis, id est, pro mortuis, si non resurgunt? Sed si secundum primam expositionem exponatur, tunc sic potest dici si omnino mortui non resurgunt, ut quid etiam baptizantur pro illis, id est pro peccatis, cum ipsa non dimittantur? Ut quid periclitamur, et cetera. Hic ponit secundum inconveniens, et circa hoc duo facit. Primo ponit inconveniens in communi; secundo in speciali, ibi quotidie, et cetera. Dicit ergo: non solum frustra baptizantur aliqui pro remissione peccatorum, sed nos etiam frustra affligimur, si resurrectio mortuorum non est. Et hoc est quod dicit ut quid et nos, sancti apostoli, periclitamur, id est pericula patimur, omni hora? II Cor. c. XI, 26: periculis fluminum, periculis, et cetera. Constat enim, quod sancti exponunt se tribulationibus, et affligunt seipsos propter spem vitae aeternae, secundum illud Rom. V, 11: non solum autem, sed et gloriamur, et cetera. Spes autem non confundit, et cetera. Si ergo resurrectio mortuorum non sit, totaliter spes perit. Frustra ergo affligerent se, si mortui non resurgunt. Nec obstat, si dicatur quod anima separata praemiatur, quia, ut probatum est supra, non posset probari quod anima esset immortalis. Consequenter cum dicit quotidie, etc., enumerat pericula in speciali, et primo quantum ad personam; secundo quantum ad locum, ibi si, secundum hominem, ad bestias, et cetera.
15:31
Manifestat ergo in speciali pericula quantum ad personam suam; unde dicit quotidie morior, etc., quasi dicat: non quaecumque pericula patimur, sed etiam mortis, quia quotidie morior, id est sum in periculis mortis. Ps. XLIII, 22: propter te mortificamur tota die. Et hoc ostendit apostolus Roman. 8 in persona apostolorum esse dictum, II Cor. IV, v. 10: semper mortificationem, et cetera. Propter gloriam vestram, id est ut ego acquiram gloriam, quam expecto ex vestra conversione ad fidem. II Thess. II, 20: vos estis gloria mea et gaudium, quam habeo, id est, spero me habiturum, in Christo Iesu domino nostro, id est per charitatem Christi. Alia littera habet per gloriam, etc., et tunc ly per gloriam, est verbum iurantis; quasi dicat: per gloriam vestram, quam scilicet expectatis, quae est Deus. Ac si diceret: iuro per Deum, quem habeo in spe in Christo Iesu, id est per passionem, et cetera. Ex quo apparet, quod etiam apostolus iuravit, et quod in viris perfectis iurare non est peccatum. Si secundum hominem, et cetera. Hic specificat pericula quantum ad locum. Ubi sciendum est, quod hoc legitur Act. c. XIX, ubi dicitur quod, cum Paulus apud Ephesum multos convertisset ad fidem, quidam concitaverunt contra eum populum, intantum quod non esset ausus exire in theatrum, et quod multa pericula sit ibi passus. Ergo forte facit hic de hoc mentionem, quia e vicino passus hoc fuerat.
15:32
Dicit ergo: si secundum hominem, id est secundum rationem ex qua homo est, hoc disputando de resurrectione, concludens quod homo non moritur sicut bestia. Pugnavi ad bestias, id est ad homines bestialiter viventes apud Ephesum. Vel si pugnavi ad bestias Ephesi, et hoc dico non ex revelatione divina, sed secundum hominem, id est ex instinctu humano, si tot pericula passus sum, et cetera. Deinde cum dicit manducemus, etc., ponit tertium inconveniens, quod est: si resurrectio mortuorum non esset, daretur occasio fruendi voluptatibus. Quasi dicat: si non est alia vita, stulti sumus si affligimus nos, sed manducemus et bibamus, id est utamur deliciis et fruamur voluptatibus. Sap. II, v. 1: non est, qui sit agnitus, etc.: venite, fruamur, et cetera. Cras enim, id est, in proximo, moriemur; totaliter enim deficiemus in anima et corpore, si mortui non resurgunt.
15:33
Deinde cum dicit nolite seduci, ex praedictis concludit admonitionem, et primo quantum ad infirmos; secundo vero quantum ad perfectos et iustos, ibi vigilate, iusti, et cetera. Circa primum duo facit. Primo reddit eos attentos, dicens nolite seduci, quasi dicat: dictum est, quod si resurrectio mortuorum non sit, stultum esset non uti lasciviis et voluptatibus. Ne ergo ad lascivias inducamini, nolite seduci ab his qui negant resurrectionem. Col. II, 18: videte ne quis vos seducat, et cetera. Secundo rationem attentionis assignat, dicens corrumpunt, etc., quasi dicat: ideo nolite seduci, quia colloquia mala, illorum scilicet qui negant resurrectionem, corrumpunt bonos mores, II Tim. II, 17: sermo eorum serpit ut cancer. Hieronymus dicit quod hoc est sumptum ex dictis gentilium, et est versus cuiusdam Menandri. Et ex hoc, ut ipse dicit, argumentum habemus, quod licet nobis quandoque in sacra Scriptura uti auctoritatibus gentilium. Deinde cum dicit vigilate, etc., ponit admonitionem quantum ad perfectos. Posset enim dicere, quod a colloquiis illorum debent cavere infirmi qui de facili seducuntur; perfecti autem non sic seduci possunt. Apostolus autem vult, quod etiam perfecti sint cauti. Unde circa hoc duo facit. Primo reddit eos attentos, dicens vigilate, iusti, id est vos, qui reputamini iusti, vigilate, id est, solliciti sitis. Matth. XXIV, 42: vigilate, quia nescitis, et cetera. Apoc. XVI, 15: beatus qui vigilat, et cetera. Secundo rationem assignat, dicens nolite, etc., et hanc duplicem, quarum unam propter seipsos. Nullus enim est adeo perfectus, quin debeat sibi cavere a peccatis.
15:34
Inertia autem et torpor frequenter inducit ad peccatum, unde ne peccent inducit eos ad vigiliam, et ideo dicit et nolite peccare, id est ne peccetis, Tob. IV, 6: in mente habeto Deum, et cave ne aliquando peccato consentias. Aliam rationem inducit propter alios, quia non solum propter seipsos sint solliciti, sed et propter alios, ne illi seducantur. Et hoc est quod dicit quidam enim habent ignorantiam Dei, id est non rectam fidem. Rom. X, v. 3: ignorantes Dei iustitiam, et cetera. Et hoc loquor vobis ad reverentiam vestram, ut sitis cauti. Vel ad verecundiam vestram, quia verecundum est vobis, qui reputamini sapientes, et instructi in fide, quod sint aliqui inter vos ignorantiam Dei habentes, id est non rectam fidem.
15:35
Superius apostolus probavit resurrectionem mortuorum, hic ostendit qualitatem et modum resurgentium. Et circa hoc duo facit. Primo movet quaestionem circa qualitatem resurgentium; secundo solvit, ibi insipiens tu, et cetera. Circa resurrectionem fuerunt duo errores. Quidam enim totaliter negabant resurrectionem mortuorum futuram. Cum enim non considerarent nisi principia naturae et posse, et viderent quod secundum principia naturae et posse nullus de morte potest redire ad vitam, nec caecus potest recuperare visum, ideo totaliter negaverunt resurrectionem, ex quorum persona dicitur Sap. II, 5: umbrae transitus est tempus nostrum, et cetera. Et ibidem: de nihilo nati sumus, et cetera. Iob XIV, v. 14: putasne mortuus homo rursum vivet, et cetera. Alii autem dixerunt resurrectionem mortuorum futuram esse, sed dicebant quod resurgebant ad eumdem modum vivendi, et ad eosdem actus. Et hoc etiam posuerunt quidam philosophi qui dicunt: post multa annorum curricula Plato adhuc resurget, et habebit eosdem scholares Athenis, quos aliquando habuit. Hoc etiam asserunt Pharisaei, Matth. XXII, 28, de muliere septem virorum, unde dicebant: in resurrectione cuius erit? Saraceni etiam fingunt quod habebunt post resurrectionem uxores, et voluptates, et delicias corporales. Iob XX, 17: non videat rivulos fluminis torrentis mellis et butyri. Contra quos dicitur Matth. XXII, 30, quod erunt sicut Angeli Dei in caelo. Has ergo duas quaestiones movet hic apostolus. Primam cum dicit quomodo resurgunt mortui? Quomodo est possibile quod mortui qui sunt cinis possint resurgere? Secundam, cum dicit quali autem corpore venient? Quasi dicat: numquid cum tali corpore resurgent cum quali sumus modo? Has duas quaestiones solvit cum dicit insipiens, et cetera. Primo solvit secundam, secundo vero solvit primam, ibi ecce mysterium vobis dico, et cetera. Ad intellectum autem eorum quae apostolus ponit in prima parte, oportet investigare quid apostolus intendat. Intendit autem in ista parte apostolus ostendere quod mortui resurgunt, et quod erit eadem substantia. Ubi primo ponit similitudines; secundo adaptat, ibi sic etiam resurrectio mortuorum, etc.; tertio probat, ibi si est corpus animale, et cetera. Circa primum duo facit. Primo proponit similitudines in una specie, secundo in diversis speciebus, ibi non omnis caro, eadem caro, et cetera. Circa primum sciendum est quod videmus in una et eadem specie quod una res in via generationis habet diversas qualitates et formas; sicut granum aliam formam et qualitatem habet quando seminatur, aliam quando pullulat, aliam quando iam est in herba. Et ideo ex hac similitudine apostolus intendit ostendere qualitatem resurgentium. Unde circa hoc tria facit. Primo comparat ordinem seminationis ad pullulationem; secundo differentiam qualitatis in semine et in pullulatione, ibi tu quod seminas, etc.; tertio causam qualitatis in pullulatione, ibi Deus autem, et cetera. Dicit ergo insipiens, et cetera. Sed contra Matth. V, 22: qui dixerit fratri suo: racha, et cetera. Dicendum quod dominus prohibet dici fratri racha seu fatue, ex ira non ex correctione. Causa autem quare dicit insipiens, est quia haec obiectio contra resurrectionem procedit ex principiis humanae sapientiae, quae tamdiu est sapientia, quamdiu est subiecta sapientiae divinae; sed quando recedit a Deo, tunc vertitur in insipientiam; unde cum contradicat sapientiae divinae, vocat eam insipientem.
15:36
Quasi dicat: insipiens, nonne quotidie experiris, tu, quia quod seminas, in terra, non vivificatur, id est vegetatur, nisi prius moriatur, id est putrescat? Io. XII, 24: nisi granum frumenti, et cetera. Ex hoc videtur apostolus facere comparationem, quod quando corpus hominis ponitur in sepulchro in terra, tunc est quaedam seminatio; quando vero resurgit, tunc est quaedam vivificatio. Unde ex hoc opinantur aliqui, resurrectionem mortuorum esse naturalem, propter hoc quod apostolus hic resurrectionem comparat pullulationi seminis quae est naturalis. Opinantur enim in pulveribus resolutis, in quos resolvuntur humana corpora, esse quasdam virtutes seminales activas ad corporum resurrectionem. Sed istud non videtur esse verum. Fit enim resolutio corporis humani in elementa, sicut et aliorum mixtorum corporum, unde pulveres in quos humana corpora resolvuntur, nullam aliam habent virtutem activam quam alii pulveres, in quibus constat non esse aliam virtutem activam ad corporis humani constitutionem, sed solum in semine hominis; differunt autem pulveres in quos humana corpora resolvuntur, ab aliis pulveribus solum secundum ordinationem divinam, prout huiusmodi pulveres sunt ex divina sapientia ordinati, ut iterum ex eis humana corpora reintegrentur. Unde resurrectionis activa causa solus Deus erit, etsi ad hoc utatur ministerio Angelorum, quantum ad pulverum collectionem. Propter quod apostolus infra modum resurrectionis exponens, attribuit sono tubae, et supra attribuit Christo resurgenti, non autem alicui virtuti activae in pulveribus. Non ergo intendit hic probare apostolus quod resurrectio sit naturalis, per hoc quod semen naturaliter pullulat, sed intendit hic manifestare per exempla quaedam, quod non sit eadem qualitas corporum resurgentium et corporum morientium, et primo per hoc quod non est eadem qualitas seminis et pullulationis, ut ex sequentibus manifeste ostendetur.
15:37
Nam consequenter cum dicit et quod seminas, etc., ostendit qualitatem seminis differentem esse a qualitate pullulationis, cum dicit et quod seminas, non corpus, quod futurum est, seminas, id est non quale futurum est seminas. Quod exponens subdit sed nudum granum, puta tritici vel alicuius caeterorum, scilicet seminum, quia seminatur nudum semen, pullulat autem ornatum herba, et aristis, et huiusmodi. Et similiter corpus humanum aliam qualitatem habebit in resurrectione quam nunc habet, ut infra exponetur. Est tamen differentia inter resurrectionem humani corporis, et pullulationem seminis; nam surget idem corpus numero, sed habebit aliam qualitatem, sicut infra dicit apostolus, quod oportet corruptibile hoc induere incorruptionem; et Iob XIX, 27 dicitur quem visurus sum ego ipse, et non alius. Sed in pullulatione nec est eadem qualitas, nec idem corpus numero, sed solum idem specie. Et ideo signanter apostolus de pullulatione loquens, dixit non corpus, quod futurum est, seminas, dans intelligere quod non sit idem numero. Et in hoc opus naturae deficit ab opere Dei. Nam virtus naturae reparat idem specie, sed non idem numero: virtus autem Dei reparare potest etiam idem numero. Et sic etiam ex hoc quod hic dicitur potest sumi probatio ad hoc quod resurrectionem futuram fieri non est impossibile, sicut insipiens obiiciebat. Quia si natura ex eo quod mortuum est, potest reparare idem specie, multo magis Deus potest reparare idem numero; quia et hoc ipsum quod natura facit, opus Dei est. Habet enim hoc natura a Deo, quod hoc facere possit. Et ideo consequenter describens qualitatem pullulationis, attribuit eam primum quidem Deo, secundo proportioni naturae.
15:38
Dicit autem primo Deus autem dat illi corpus sicut vult, quia scilicet ex ordinatione divinae voluntatis procedit, quod ex tali semine talis planta producatur, quae quidem planta est quasi corpus seminis. Ultimus enim fructus plantae est semen. Et hoc ideo attribuit operationi divinae, quia omnis operatio naturae est operatio Dei, secundum illud supra XII, 6: idem autem Deus qui operatur omnia in omnibus. Et hoc sic potest considerari. Manifestum est enim quod res naturales absque cognitione operantur ad finem determinatum, alioquin non semper, vel in maiori parte, eumdem finem consequerentur. Manifestum est etiam, quod nulla res cognitione carens in certum finem tendit, nisi directa ab aliquo cognoscente, sicut sagitta tendit ad certum signum ex directione sagittantis. Sicut ergo si aliquis videret sagittam directe tendere ad certum signum, quamvis sagittantem non videretur, cognosceret statim quod dirigeretur a sagittante. Ita cum videamus res naturales absque cognitione tendere ad certos fines, possumus pro certo cognoscere quod operantur ex voluntate alicuius dirigentis, quem dicimus Deum. Et sic dicit apostolus quod Deus dat, semini, corpus, id est, ex semine producit plantam, sicut vult. Sed rursus, ne aliquis crederet huiusmodi naturales effectus ex sola Dei voluntate provenire, absque operatione et proportione naturae, subiungit et unicuique seminum proprium corpus, puta ex semine olivae generatur oliva, et ex semine tritici generatur triticum. Unde et Gen. I, 11: germinet terra herbam virentem et facientem semen iuxta genus suum. Sic ergo et in resurrectione erit alia qualitas corporis resurgentis, quae tamen proportionabitur meritis morientis.
15:39
Hic apostolus ponit exemplum de diversitate qualitatis corporis resurgentis in diversis speciebus. Et primo comparando caelestia ad terrestria; secundo terrestria ad caelestia, ibi sunt corpora caelestia, etc.; tertio corpora caelestia ad invicem, ibi alia claritas, et cetera. Quia posset aliquis dicere: quomodo est possibile quod mortui resumant corpus et carnem, si non sint habituri eamdem corporis qualitatem? Ideo ad hoc excludendum introducit diversas qualitates corporis et carnis, ut sic manifestum sit quod non oportet, si non erit eadem qualitas, quod non resumatur idem corpus, vel eadem caro. Dicit ergo primo quod non omnis caro est eadem caro, secundum formam, sed alia est caro hominum, alia piscium, alia pecorum, alia volucrum, et cetera. Et similiter est alia morientis, et alia resurgentis. Sicut autem exemplum superius inductum de semine et pullulatione deficiebat in hoc quod in seminatione et pullulatione non est idem numero, nec eaedem qualitates, ita haec exempla deficiunt, quia in his exemplis nec est eadem species, nec eadem qualitas. Sed caro hominis resurgentis est eadem secundum speciem cum carne morientis, sed tamen erit alia secundum qualitatem. Erit enim eiusdem naturae, sed alterius gloriae, ut Gregorius de corpore Christi dicit. Si quis autem haec quae dicta sunt, ad diversum statum resurgentium referre vellet, posset dici quod per homines intelliguntur boni secundum rationem viventes, secundum illud Ez. XXXIV, 31: vos autem greges mei, greges pascuae meae, homines estis. Per pecora vero intelliguntur luxuriosi, secundum illud II Petr. II, 12: hi vero velut irrationabilia pecora, et cetera. Per volucres, superbi, per pisces, cupidi, secundum illud Ps. VIII, v. 9: volucres caeli et pisces maris, et cetera.
15:40
Ad idem autem introducit diversitatem caelestium et terrestrium corporum, cum subdit: sunt corpora caelestia, ut sol et luna et huiusmodi, et sunt corpora terrestria, ut ignis, aqua, etc.; sed alia quidem est gloria, id est pulchritudo et decor, caelestium corporum, alia autem terrestrium, Eccli. XLIII, v. 10: species caeli gloria stellarum. Et possunt per caelestia corpora intelligi contemplativi. Phil. III, 20: nostra conversatio in caelis est. Per terrestria activi, qui circa terrena occupantur; unde Marthae dictum est, Lc. X, 41: turbaris erga plurima.
15:41
Et ad idem ulterius introducit diversam qualitatem caelestium corporum, cum dicit alia claritas solis, et cetera. Similiter inter stellas est differentia, stella enim differt, et cetera. Et potest intelligi per solem Christus, Mal. ult.: orietur vobis timentibus nomen meum sol iustitiae, et cetera. Per lunam beata virgo, de qua Cant. VI, 9: pulchra ut luna. Per stellas ad invicem ordinatas, caeteri sancti. Iudic. V, 20: stellae manentes in ordine suo, et cetera. Consequenter cum dicit sic erit resurrectio mortuorum, adaptat praedicta exempla ad resurrectionem mortuorum. Nec intelligendum est, quantum ad litteralem expositionem, quod apostolus hoc dicat ad designandum in resurgentibus generis diversitatem, propter id quod praemiserat stella differt, et cetera. Sed hoc refert ad omnia praecedentia, ut ostendatur ex omnibus praemissis, quod sicut in rebus inveniuntur diversae qualitates corporum, ita erit diversa qualitas resurgentium a qualitate morientium. Unde sequitur seminatur corpus, et cetera. Ubi apostolus maxime ostendit aliam esse qualitatem corporis morientis, et corporis resurgentis. Et agit hic de corpore resurgente glorioso, cuius propriae qualitates dotes corporis gloriosi dicuntur. Quae quidem sunt quatuor, quas hic apostolus tangit.
15:42
Primo enim tangit dotem impassibilitatis, cum dicit seminatur in corruptione, et cetera. Et quamvis seminatio accipi posset pro prima corporis origine, secundum quod generatur ex semine, tamen convenientius est, secundum intellectum apostoli, ut seminatio referatur ad mortem et sepulturam, ut respondeat ei quod supra dictum est: quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur. Dicitur autem mors et resolutio, seminatio, non quod in corpore mortuo, vel in cineribus ex eo resolutis sit aliqua virtus ad resurrectionem, sicut est virtus activa in semine ad generationem; sed quia a Deo talis ordinatio est deputata, ut ex eo iterato reformetur corpus humanum. Sic igitur corpus humanum, quando seminatur, id est, quando moritur, est in corruptione, id est secundum suam proprietatem est corruptioni subiectum, secundum illud Rom. VIII, 10: corpus quidem mortuum est propter peccatum. Sed resurget in incorruptione. Dicitur autem hic incorruptio, non solum ad excludendum separationem animae a corpore, quia hanc incorruptionem et corpora damnatorum habebunt, sed ad excludendum tam mortem quam quamlibet noxiam passionem, sive ab interiori, sive ab exteriori. Et quantum ad hoc intelligitur impassibilitas corporis gloriosi, secundum illud Apoc. VII, 16: non esurient, neque sitient amplius, et cetera.
15:43
Secundo tangit dotem claritatis, cum dicit seminatur in ignobilitate, id est corpus quod ante mortem, et in morte est deformitatibus et miseriis multis subiectum, secundum illud Iob XIV, 1: homo natus de muliere, et cetera. Sed resurget in gloria, quae claritatem significat, ut Augustinus dicit super Ioannem. Erunt enim corpora sanctorum clara et fulgentia, secundum illud Matth. XIII, v. 43: fulgebunt iusti, sicut sol, et cetera. Tertio tangit dotem agilitatis, cum dicit seminatur in infirmitate, id est, corpus animale, quod ante mortem est infirmum et tardum, et ab anima non facile mobile, secundum illud Sap. IX, 15: corpus quod corrumpitur aggravat animam. Sed surget in virtute, quia scilicet fiet ut ex tanta virtute ab anima moveri possit, ut in nullo difficultatem ad motum exhibeat, quod ad dotem agilitatis pertinet. Tanta enim erit ibi facilitas, quanta felicitas, ut Augustinus dicit. Unde dicitur Sap. III, 7 de iustis: fulgebunt iusti, et tamquam scintillae in arundineto discurrent. Et Is. XL, 31: qui sperant in domino habebunt fortitudinem, assument pennas, et cetera. Quarto tangit dotem subtilitatis, cum dicit seminatur corpus animale, et cetera. Quam quidam ad hoc referre volunt quod corpori glorioso secundum hanc dotem competat ut possit simul esse cum corpore non glorioso in eodem loco. Quod quidem sustineri posset, si corpori secundum statum praesentem competeret, quod non posset simul cum alio corpore esse in eodem loco secundum aliquid quod a corpore removeri posset. Nunc autem si diligenter consideretur, quod secundum hoc nihil aliud corpori competit nisi secundum quod habet dimensiones corporales. Unde videmus corpora quantumcumque subtilia, non compati secum alia corpora, ut patet in aere et in igne; et, ulterius, si essent corpora separata omnino absque materia, sicut quidam posuerunt, non possent simul cum corporibus naturalibus esse in eisdem locis, ut philosophus dicit. Remanentibus igitur dimensionibus in quocumque corpore, est contra suam naturam quod sit cum alio corpore in eodem loco. Unde si hoc aliquando contingit, erit ex miraculo. Propter quod Gregorius et Augustinus miraculo adscribunt quod corpus Christi ad discipulos ianuis clausis intravit. Nulla enim virtus terminata potest facere miraculum, hoc enim solius Dei est. Relinquitur ergo quod esse simul cum alio corpore in eodem loco, non possit esse ex dote seu ex qualitate corporis gloriosi. Non tamen negandum est quin corpus gloriosum possit esse simul cum alio corpore in eodem loco, quia corpus Christi post resurrectionem intravit ad discipulos ianuis clausis, cui corpus nostrum in resurrectione conformandum speramus; sed sicut corpus Christi hoc habuit non ex proprietate corporis, sed ex virtute divinitatis unitae, ita corpus cuiuslibet alterius sancti hoc habebit non ex dote, sed ex virtute divinitatis existentis in eo. Per quem modum corpus Petri habuit quod ad umbram eius sanarentur infirmi, non per aliquam proprietatem ipsius.
15:44
Est ergo dicendum quod ad dotem subtilitatis pertinet quod hic apostolus tangit dicens seminatur corpus animale, surget spirituale. Quod quidam male intelligentes, dixerunt quod corpus in resurrectione vertetur in spiritum, et erit simile aeri aut vento, qui spiritus dicitur. Quod maxime excluditur per illud quod ad apostolos dicitur Lc. ult.: palpate et videte, quia spiritus, et cetera. Unde et hic apostolus non dicit quod resurgat spiritus, sed spirituale corpus. Ergo in resurrectione spirituale erit, non spiritus, sicut nunc est animale, non anima. Ad horum autem differentiam cognoscendam considerandum est, quod unum et idem in nobis est quod dicitur et anima et spiritus; sed anima dicitur secundum quod perficit corpus, spiritus autem proprie secundum mentem, secundum quam spiritualibus substantiis assimilamur, secundum illud Eph. c. IV, 23: renovamini spiritu mentis vestrae. Item considerandum est, quod triplex est differentia potentiarum in anima; quaedam enim potentiae sunt quarum operationes ad bonum corporis ordinantur, sicut generativa, nutritiva, et augmentativa. Quaedam vero sunt, quae quidem corporeis organis utuntur, ut omnes potentiae sensitivae partis; sed earum actus ad corpus non ordinantur directe, sed magis ad perfectionem animae. Quaedam vero sunt potentiae quae neque utuntur corporeis organis, neque directe ad bonum corporis ordinantur, sed magis ad bonum animae, sicut quae pertinent ad intellectivam partem. Primae ergo potentiae pertinent ad animam, inquantum animat corpus; secundae vero maxime pertinent ad animam, inquantum est spiritus; tertiae vero medio modo se habent inter utrasque: quia tamen iudicium de potentia aliqua magis debet sumi ex obiecto et fine, quam ex instrumento, ideo secundae potentiae magis se tenent cum tertiis, quam cum primis. Item considerandum est quod cum unaquaeque res sit propter suam operationem, corpus ad hoc perficitur ab anima, ut sit subiectum operationibus animae. Nunc autem in statu isto corpus nostrum est subiectum operationibus, quae pertinent ad animam, inquantum est anima, prout generatur et generat, nutritur, crescit et decrescit. Quantum autem ad spirituales animae operationes, corpus, licet aliquo modo subserviat, tamen multum impedimentum affert, quia corpus quod corrumpitur aggravat animam, ut dicitur Sap. IX, 5. Sed in statu resurrectionis cessabunt operationes animales a corpore, quia non erit generatio, nec augmentum aut nutrimentum, sed corpus absque aliquo impedimento et fatigatione incessanter serviet animae ad spirituales operationes eius, secundum illud Ps. LXXXIII, 5: beati qui habitant in domo tua, domine, et cetera. Sicut ergo nunc est corpus nostrum animale, tunc vero erit spirituale. Causam autem harum proprietatum quidam attribuunt luci, quam dicunt esse de natura quintae essentiae, et venire in compositionem humani corporis, quod quia frivolum est et fabulosum, sequentes Augustinum, dicimus quod procedunt ex virtute animae glorificatae. Dicit enim Augustinus in epistola ad Dioscorum: tam potenti natura Deus fecit animam, ut eius plenissima beatitudo, quae in fine temporum promittitur sanctis, redundet etiam in inferiorem naturam, quae est corpus; non beatitudo, quae fruentis est propria, sed plenitudo sanitatis, id est, incorruptionis vigor. Videmus autem ex anima quatuor corpori provenire, et tanto perfectius, quanto anima fuerit virtuosior. Primo quidem dat esse; unde quando erit in summo perfectionis, dabit esse spirituale. Secundo conservat a corruptione; unde videmus homines quanto sunt fortioris naturae, minus a calore et frigore pati. Cum ergo anima fuerit perfectissima, conservabit corpus omnino impassibile. Tertio dat pulchritudinem et claritatem; infirmi enim et mortui propter debilitatem operationis animae in corpus, efficiuntur discolorati, et quando erit in summa perfectione, faciet corpus clarum et fulgidum. Quarto dat motum, et tanto facilius, quanto virtus animae fuerit fortior supra corpus. Et ideo quando erit in ultimo suae perfectionis, dabit corpori agilitatem.
Hic apostolus differentiam qualitatis corporum morientium ad corpora resurgentium supra exemplis ostensam, ostendit ratione. Circa autem hoc duo facit. Primo enim praemittit quod probare intendit; secundo praemissum probat, ibi sicut scriptum est, et cetera. Dicit ergo primo: dixi quod id quod seminatur animale, surget spirituale, et, quod hoc sit verum, scilicet quod sit aliquod corpus spirituale, ostendo, quia si est corpus animale, est et spirituale. Et non intendit apostolus ex hoc arguere ad propositum sed hoc supponit, intendens probare ipsum quod dicit si est corpus, et cetera. Eccli. XXXIII, 15: intuere in omnia opera altissimi, duo contra duo, et unum contra unum. Sicut scriptum est, et cetera. Hic probat propositum. Est autem sua probatio talis: duo sunt principia humani generis; unum secundum vitam naturae, scilicet Adam, aliud secundum vitam gratiae, scilicet Christus; sed animalitas est derivativa in omnes homines a primo principio, scilicet Adam; ergo constat quod multo amplius a secundo principio, scilicet Christo, spiritualitas derivabitur in omnes homines. Huius rationis, primo, probat primam diversitatem principiorum, secundo mediam, scilicet determinationem similitudinis ex utroque principiorum, ibi qualis terrenus, et cetera. Circa primum tria facit. Primo ostendit principiorum differentiam; secundo principiorum ordinem ad invicem, ibi sed non prius quod spirituale, etc.; tertio rationis ordinem assignat, ibi primus, et cetera. Ponit ergo, primo, conditionem primi principii secundum vitam naturae, sumens auctoritatem Gen. II, 7. Unde dicit sicut scriptum est: factus est, a Deo, primus homo Adam in animam viventem, vita scilicet animali, qualem anima potest dare, cum scilicet spiravit dominus in faciem eius spiraculum vitae, Gen. II, 7. Forma enim humana et anima dicitur et spiritus. Inquantum enim intendit curae corporis, scilicet vegetando, nutriendo et generando, sic dicitur anima; inquantum autem intendit cognitioni, scilicet intelligendo, volendo et huiusmodi, sic dicitur spiritus.
15:45
Unde cum dicit factus est primus homo Adam in animam viventem, intendit hic apostolus de vita qua anima deservit circa corpus, non de spiritu sancto, sicut quidam fingunt, propter hoc quod praecedit et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, dicentes hoc esse spiritum sanctum. Secundo ponit conditionem secundi principii, dicens novissimus vero Adam, id est Christus. Et dicitur novissimus, quia Adam induxit unum statum, scilicet culpae, Christus vero gloriae et vitae. Unde cum post statum istum nullus alius sequatur in vita ista, ideo dicitur novissimus. Is. LIII, 2 s.: desideravimus eum despectum et novissimum virorum. Et alibi scilicet Apoc. I, 17: ego primus et novissimus. Et alibi: ego sum alpha et omega, et cetera. Dicit autem Adam, quia de natura Adae factus in spiritum viventem. Et ex hoc, conditionibus principiorum visis, apparet eorum diversitas, quia primus homo factus est in animam, novissimus in spiritum. Ille autem in animam viventem solum, iste vero in spiritum viventem et vivificantem. Cuius ratio est: quia, sicut Adam consecutus est perfectionem sui esse per animam, ita et Christus perfectionem sui esse, inquantum homo, per spiritum sanctum. Et ideo cum anima non possit nisi proprium corpus vivificare, ideo Adam factus est in animam, non vivificantem, sed viventem tantum; sed Christus factus est in spiritum viventem et vivificantem, et ideo Christus habuit potestatem vivificandi. Io. I, 16: de plenitudine eius, etc., et Io. X, 10: veni ut vitam habeant et abundantius habeant. Et in symbolo: et in spiritum sanctum vivificantem. Sed ne aliquis diceret: si Christus factus est in spiritum vivificantem, quare dicitur novissimus? Ideo, consequenter, cum dicit sed non prius, etc., ostendit ordinem principiorum. Videmus enim in natura quod in uno et eodem, prius est imperfectum quam perfectum. Unde cum spiritualitas se habeat ad animalitatem, sicut perfectum ad imperfectum, ideo in humana natura non prius debet esse spirituale, quod est perfectum, sed, ut servetur ordo, prius debet esse imperfectum, scilicet quod animale est, deinde perfectum, scilicet quod spirituale est. Supra c. XIII, 10: cum venerit quod perfectum est, et cetera. Sicut dicit Augustinus, huius signum est, quod primogeniti antiquitus consueverunt esse animales, sicut Cain ante Abel natus, Ismael ante Isaac, et Esau ante Iacob. Rationem autem dictae diversitatis assignat dicens primus homo, etc., quasi dicat: vere primus homo factus est in animam viventem, quia de terra, Gen. II, 7: formavit dominus hominem de limo terrae, et ideo dicitur esse terrenus, id est animalis; secundus homo, scilicet Christus, factus est in spiritum vivificantem, quia de caelo; quia divina natura quae fuit huic naturae unita, de caelo est. Et ideo debet esse caelestis, id est, talem perfectionem debet habere, qualem decet de caelo venire, scilicet perfectionem spiritualem. Io. III, 31: qui de caelo venit, super omnes est. Dicit autem primum hominem de terra, secundum modum loquendi, quo res de illo esse dicuntur quia prima pars est in eorum fieri, sicut cultellus dicitur de ferro quia prima pars, unde est cultellus, est ferrum. Et quia prima pars unde Adam factus est, terra est, ideo, dicitur de terra.
15:47
Secundus homo dicitur de caelo, non quod attulerit corpus de caelo, cum de terra assumpserit, scilicet de corpore beatae virginis, sed quia divinitas (quae naturae humanae unita est) de caelo venit, quae fuit prior quam corpus Christi. Sic ergo patet principiorum diversitas, quod erat maior propositio rationis principalis.
15:48
Consequenter cum dicit qualis terrenus, etc., ostendit derivationem similitudinis horum principiorum ex utroque, et primo in communi, secundo dividit eam per partes, ibi igitur sicut portavimus, et cetera. Dicit ergo qualis terrenus, etc., quasi dicat: primus homo, quia terrenus fuit et mortalis, ideo derivatum est ut omnes essent et terreni et mortales. Supra eodem v. 22: et sicut in Adam omnes moriuntur. Zach. XIII, 5: Adam exemplum meum, et cetera. Quia vero fuit secundus homo caelestis, id est spiritualis et immortalis, ideo omnes et immortales et spirituales erimus. Rom. c. VI, 5: sed complantati facti sumus similitudini, et cetera.
15:49
Igitur sicut portavimus, et cetera. Hic concludit qualiter in speciali debeamus conformari homini, scilicet caelesti. Possumus autem dupliciter conformari caelesti in vita scilicet gratiae et gloriae, et una est via ad aliam: quia sine vita gratiae non pervenitur ad vitam gloriae. Et ideo dicit sicut portavimus, etc., id est quamdiu peccatores fuimus, in nobis fuit similitudo Adae. II Reg. VII, 19: ista est lex Adam, domine Deus, et cetera. Ut ergo possimus esse caelestes, id est pervenire ad vitam gloriae, portemus imaginem caelestis, per vitam gratiae. Col. c. III, 9 s.: exuentes veterem hominem, induite novum hominem, scilicet Christum. Rom. VIII, 29: quos praescivit et praedestinavit conformes, et cetera. Sic ergo debemus conformari caelesti in vita gratiae, quia alias non perveniemus ad vitam gloriae.
15:50
Et hoc est quod dicit hoc autem dico, fratres, quasi dicat: nisi vivatis, scilicet vita gratiae, non poteritis pervenire ad regnum Dei, scilicet ad vitam gloriae, quia caro et sanguis regnum Dei non possidebunt. Quod quidem non est intelligendum, sicut quidam haeretici dicunt, quod non resurget caro et sanguis secundum substantiam, sed quod totum corpus vel vertetur in spiritum, vel in aerem: quod est haereticum et falsum; nam apostolus dicit quod conformabit corpus nostrum corpori claritatis suae. Unde cum Christus post resurrectionem habuerit carnem et sanguinem, sicut dicitur Lc. ult.: palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, etc., constat quod et nos in resurrectione carnem et sanguinem habebimus. Non est intelligendum caro et sanguis, id est substantia carnis et sanguinis, regnum Dei non possidebunt, sed caro et sanguis, id est, carni et sanguini operam dantes, scilicet homines dediti vitiis et voluptatibus, regnum Dei non possidebunt. Et sic accipitur caro, id est, homo carnaliter vivens, Rom. VIII, 9: vos autem non in carne, et cetera. Vel: caro et sanguis, id est, opera carnis et sanguinis regnum Dei non possidebunt, quod est contra Iudaeos et Saracenos, qui fingunt se habituros post resurrectionem uxores, fluvios mellis et lactis. Vel: caro et sanguis, id est corruptio carnis et sanguinis, regnum Dei non possidebunt, id est post resurrectionem, corpus non subiicietur corruptioni carnis et sanguinis, secundum quam vivit homo. Unde, et secundum hoc, subdit neque corruptio incorruptionem possidebit, id est neque corruptio mortalitatis, quae nomine carnis hic exprimitur, possidebit incorruptionem, id est, incorruptibile regnum Dei, quia resurgemus in gloria. Rom. VIII, 21: ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, et cetera.
15:51
Hic apostolus postquam respondit quaestioni de qualitate resurgentium, respondet consequenter quaestioni qua quaerebatur de modo et ordine resurgendi. Et circa hoc duo facit. Primo ostendit modum et ordinem resurrectionis; secundo confirmat per auctoritatem, ibi cum autem mortale hoc, et cetera. Circa primum duo facit. Primo enim proponit intentum; secundo ostendit quo ordine fiat, ibi in momento, in ictu oculi, et cetera. Primo igitur reddit eos attentos, ostendens id quod proponit esse arduum et occultum, dicens ecce mysterium, id est occultum quoddam, dico vobis, id est aperio vobis, fratres, quod debet vobis aperiri et omnibus credentibus. Lc. VIII, 10: vobis datum est nosse, et cetera. Supra, II, 6: sapientiam loquimur inter perfectos, et, post: sed loquimur Dei sapientiam quae abscondita est, et cetera. Quid autem sit istud mysterium, subdit omnes quidem, et cetera. Circa primum sciendum est, quod sicut Hieronymus dicit, in quadam epistola ad Minervium et Alexandrum monachos, hoc quod hic dicitur omnes quidem resurgemus, etc., in nullo libro Graecorum habetur; sed in quibusdam habetur omnes quidem dormiemus, id est omnes moriemur. Et dicitur mors somnus, propter spem resurrectionis. Unde idem est ac si diceret omnes quidem resurgemus, quia nullus resurget nisi moriatur. Sed non omnes immutabimur. Hoc non mutatur in libris Graecis. Et hoc est verum, quia ista mutatio, de qua hic loquitur, non erit nisi secundum corpora beatorum, quia immutabuntur ad illa quatuor quae supra posita sunt, quae dicuntur dotes corporum gloriosorum. Et hanc desiderabat Iob. XIV, 14: cunctis diebus quibus nunc milito, expecto, donec veniat immutatio mea. In quibusdam vero libris invenitur: non omnes quidem dormiemus, id est, moriemur, sed omnes immutabimur. Et hoc intelligitur dupliciter. Primo ad litteram, quia quorumdam opinio fuit quod non omnes homines morientur, sed quod aliqui in adventu Christi ad iudicium venient vivi, et isti non morientur sed isti mutabuntur in statum incorruptionis, et, propter hoc dicunt non omnes quidem dormiemus, id est moriemur, sed omnes immutabimur, tam boni quam mali et tam vivi quam mortui. Unde secundum hos immutatio non intelligitur de statu animalitatis ad statum spiritualitatis, quia, secundum hanc, soli boni immutabuntur, sed de statu corruptionis ad statum incorruptionis. Alio modo exponitur mystice ab Origene, et dicit quod hoc non dicitur de somno mortis, quia omnes morientur, Ps. LXXXVIII, 49: quis est homo qui vivet, etc., sed de somno peccati, de quo in Ps. XII, 4: illumina oculos meos ne unquam obdormiam, ut sic dicatur: non omnes moriemur, id est non omnes peccabimus mortaliter, sed omnes immutabimur, sicut supra de statu corruptionis ad incorruptionem. Et licet haec littera, scilicet non omnes moriemur, etc., non sit contra fidem, tamen Ecclesia magis acceptat primam, scilicet quod omnes moriemur sive resurgemus, etc.; quia omnes morientur etiam si sint tunc aliqui vivi.
15:52
Ordinem autem et modum resurrectionis manifestat consequenter cum dicit in momento, in ictu oculi, et cetera. Et hoc quantum ad tria. Primo enim manifestat ordinem quantum ad tempus; secundo quantum ad causam resurrectionis, ibi in novissima tuba; tertio quantum ad progressum effectus a causa, ibi canet enim tuba, et cetera. Dicit ergo quod omnes resurgemus, sed quomodo? In momento. Per quod excludit errorem dicentium resurrectionem non esse futuram omnium simul, sed dicunt quod martyres resurgent ante alios per mille annos, et tunc Christus descendet cum illis, et possidebit regnum corporale Ierusalem mille annis cum eis. Et haec fuit opinio Lactantii. Sed hoc patet esse falsum, quia omnes in momento resurgemus et in ictu oculi. Excluditur etiam per hoc alius error eiusdem qui dicebat quod iudicium duraturum erat per spatium mille annorum. Sed hoc est falsum, quia non erit ibi aliquod perceptibile tempus, sed in momento, et cetera. Sciendum est autem quod momentum potest accipi vel pro ipso instanti temporis, quod dicitur nunc, vel pro aliquo tempore imperceptibili; tamen utroque modo potest accipi hoc, referendo illud ad diversa. Quia si nos referamus hoc ad collectionem pulverum (quae fiet ministerio Angelorum), tunc momentum accipitur pro tempore imperceptibili. Cum enim in collectione illorum pulverum sit mutatio de loco ad locum, oportet quod sit ibi tempus aliquod. Si autem referamus ad reunitionem corporum et pro unione animae, quae omnia fient a Deo, tunc momentum accipitur pro instanti temporis, quia Deus in instanti unit animam corpori et vivificat corpus. Potest etiam hoc quod dicit in ictu oculi, ad utrumque referri, quasi si in ictu oculi intelligitur tantum apertio palpebrarum (quae fit in tempore perceptibili), tunc refertur ad collectionem pulverum. Si vero in ictu oculi intelligitur ipse subitus contuitus oculi, et qui fit in instanti, tunc refertur ad unionem animae ad corpus. Consequenter cum dicit in novissima tuba, ostendit ordinem resurrectionis, quantum ad causam immediatam. Et ista tuba est vox illa Christi, de qua Matth. XXVI, 6 dicitur: media nocte clamor factus est; Io. V, 25: audient vocem filii Dei, et qui audierint, et cetera. Vel ipsa praesentia Christi manifesta mundo, secundum quod dicit Gregorius: tuba nihil aliud esse designat, quam praesentiam Christi mundo manifestatam, quae dicitur tuba propter manifestationem, quia omnibus erit manifesta. Et hoc modo accipitur tuba Matth. VI, 2: cum facis eleemosynam, noli tuba canere ante te. Item dicitur tuba propter officium tubae, quod erat ad quatuor, ut dicitur Num. X, v. 1-10, scilicet ad vocandum consilium, et hoc erit in resurrectione, quia tunc convocabit ad consilium, id est ad iudicium. Is. III, v. 14: dominus ad iudicium veniet, et cetera. Ad solemnizandum festum. Ps. LXXX, 4: buccinate in Neomenia tuba. Sic et in resurrectione. Is. XXXIII, 20: respice Sion civitatem solemnitatis nostrae. Ad pugnam, et hoc in resurrectione. Sap. V, 21: pugnabit pro illo, et cetera. Is. XXX, 32: in cytharis et tympanis, et cetera. Ad movendum castra, sic et in resurrectione: quidam eundo ad Paradisum, quidam eundo ad Infernum. Matth. XXV, 46: ibunt qui bona fecerunt in vitam aeternam, qui vero mala in ignem aeternum. Consequenter cum dicit canet enim tuba, etc., ponit progressum effectus a causa praedicta. Et circa hoc duo facit. Primo enim ponit progressum effectus; secundo necessitatem huius assignat, ibi oportet enim mortale, et cetera. Progressus effectus est quia statim ad sonitum tubae sequetur effectus, quia mortui, etc., Ps. LXVII, 34: dabit voci suae vocem virtutis, et cetera. Ponit autem duplicem effectum. Unus est communis, quia mortui resurgent incorrupti, id est integri, sine aliqua diminutione membrorum. Quod quidem est commune omnibus, quia in resurrectione est commune omne quod pertinet ad reparationem naturae, quia omnes habent communionem cum Christo in natura. Et licet Augustinus relinquat sub dubio, utrum deformitates remaneant in damnatis, ego tamen credo quod quidquid pertinet ad reparationem naturae, totum confertur eis: sed quod pertinet ad gratiam, solum electis confertur. Et ideo omnes resurgent incorrupti, id est, integri, etiam damnati. Hieronymus autem exponit incorrupti, id est in statu incorruptionis, ut scilicet ulterius post resurrectionem non corrumpantur, quia isti ad beatitudinem aeternam ibunt, mali vero ad poenam aeternam. Dan. XII, 2: multi de terrae pulvere evigilabunt. Alius effectus est proprius, id est apostolorum tantum, quia nos immutabimur, scilicet apostoli, et non solum erimus incorrupti, sed etiam immutabimur, scilicet de statu miseriae ad statum gloriae, quia seminatur animale surget autem spirituale. Et secundum hunc modum exponendi apparet, quod melior est littera illa quae dicit omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur, quam illa quae habet omnes immutabimur, quia licet omnes resurgant, tamen soli sancti et electi immutabuntur. Posset tamen etiam secundum illos qui habent non omnes quidem morimur, sed omnes immutabimur, legi sic: mortui resurgent incorrupti, id est ad statum incorruptionis, et nos qui vivimus, licet non resurgamus, quia non morimur, tamen immutabimur de statu corruptionis ad incorruptionem. Et videtur consonare iis quae dicit I Thess. IV, 16: nos qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis, etc.; ut sicut et ibi, et hic connumeret se vivis.
Hic apostolus ponit necessitatem effectus resurrectionis ab ipsa causa progredientis. Et circa hoc duo ponit correspondentia duobus quae posuerat in progressu effectuum ab ipsa causa. Primum fuit generale omnium, scilicet quod mortui resurgent incorrupti. Et ideo, primo, quantum ad hoc dicit oportet corruptibile hoc induere incorruptionem.
15:53
Secundum fuit speciale apostolis et bonis, scilicet et nos immutabimur, et ideo, secundo, quantum ad hoc dicit et mortale hoc induere immortalitatem. Quia enim corruptibile opponitur incorruptibili, et in statu praesentis vitae subiicimur corruptioni, ideo dicit quod cum resurgemus, oportet hoc corruptibile, etc., necessitate scilicet congruentiae. Et hoc propter tria. Primo propter completionem humanae naturae. Nam, sicut etiam dicit Augustinus, anima quamdiu est separata a corpore est imperfecta, non habens perfectionem suae naturae, et ideo non est in tanta beatitudine separata existens, in quanta erit corpori unita in resurrectione. Ut ergo perfruatur beatitudine perfecta, oportet corruptibile hoc, id est corpus, induere, ut ornamentum, incorruptionem, ut ulterius aliquatenus non laedatur mortale. Secundo propter exigentiam divinae iustitiae, ut scilicet illi qui bona fecerunt seu mala in corpore, praemientur vel puniantur etiam in ipsis corporibus. Tertio propter conformitatem membrorum ad caput; ut sicut Christus resurrexit a mortuis per gloriam patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus, Rom. VI, 4. Notandum autem quod ipsam incorruptionem seu immortalitatem assimilat vestimento, cum dicit induere. Vestimentum enim adest vestito et abest, manente eadem numero substantia vestiti, ut per hoc ostendat quod corpora eadem numero resurgant et iidem homines iidem numero erunt in statu incorruptionis et immortalitatis, in quo sunt modo. Unde ex hoc excluditur error dicentium quod corpora non resurgent eadem numero. Unde signanter dicit oportet corruptibile hoc, scilicet corpus, nam anima non est corruptibilis. Excluditur etiam error dicentium quod corpora glorificata non erunt eadem cum istis, sed caelestia, et de isto modo simile habetur II Cor. V, 2: nam in hoc ingemiscimus, etc.; Is. LII, 1: induere vestimentis gloriae tuae; Iob XL, 5: circumda tibi decorem, et cetera. Sed contra hoc est, quia videtur impossibile quod corruptibile hoc induat incorruptionem, id est, quod corpora resurgant eadem numero, quia impossibile est ea, quae differunt genere vel specie, esse eadem numero; sed corruptibile et incorruptibile non solum differunt specie, sed genere; ergo impossibile est quod corpora resurgentium sint incorruptibilia, et remaneant eadem numero. Praeterea, philosophus dicit, quod impossibile est quod illa quorum substantia corruptibilis mota est, reintegrentur eadem numero, sed eadem specie; substantia autem corporum humanorum est corruptibilis, ergo impossibile est reintegrari eadem numero. Respondeo. Dicendum est, ad primum, quod unumquodque consequitur genus et speciem ex sua natura et non ex aliquo extrinseco suae naturae, et ideo dico, quod si resurrectio corporum futura esset ex principiis naturae corporum, impossibile esset quod corpora resurgerent eadem numero. Sed dico quod incorruptio corporum resurgentium dabitur ab alio principio, quam a natura ipsorum corporum, scilicet a gloria animae, ex cuius beatitudine et incorruptione, tota beatitudo et incorruptio corporum derivabitur. Sicut ergo eiusdem naturae et idem numero est liberum arbitrium, modo dum est volubile ad utramque partem et cum erit firmatum in fine ultimo, ita et eiusdem naturae et idem numero erit corpus, quod modo est corruptibile et tunc, quando per liberum arbitrium firmatum erit per gloriam animae, erit incorruptibile. Ad secundum dicendum, quod ratio philosophi procedit contra illos, qui ponebant omnia, in istis inferioribus, causari ex motu corporum caelestium, et quod revolutis eisdem revolutionibus corporum superiorum, sequebantur iidem effectus numero, qui aliquando fuerant. Unde dicebant quod adhuc Plato idem numero leget Athenis et quod habebit easdem scholas, et eosdem auditores quos habuit. Et ideo philosophus contra eosdem arguit, quod licet idem caelum numero, et idem sol sit in eisdem revolutionibus, tamen effectus, qui inde proveniunt non consequuntur identitatem numero, sed specie, et hoc secundum viam naturae. Similiter dico, quod si corpora induerent incorruptionem, et surgerent secundum viam naturae, quod non resurgerent eadem numero, sed eadem specie. Sed cum reintegratio et resurrectio, sicut dictum est, fiant virtute divina, dicimus quod corpora erunt eadem numero, cum neque principia individuantia huius hominis sint aliud, quam haec anima, et hoc corpus. In resurrectione autem redibit et anima eadem numero, cum sit incorruptibilis, et hoc corpus idem numero ex eisdem pulveribus, in quibus resolutum fuit, ex virtute divina reparatum, sic erit idem homo numero resurgens. Nec facio vim in formis intermediis, quia non pono esse aliquam aliam formam substantialem in homine, nisi animam rationalem, a qua habet corpus humanum quod sit animatum natura sensibili et vegetabili et quod sit rationale. Formae vero accidentales nihil impediunt identitatem numeralem quam ponimus. Consequenter cum dicit cum autem corruptibile, etc., confirmat quod dixerat per auctoritatem. Et circa hoc duo facit. Primo ponit auctoritatem; secundo ex ea concludit tria, ibi ubi enim est, mors, et cetera.
15:54
Dicit ergo primo: dixi quod oportet corruptibile hoc induere, etc., sed cum mortale hoc induerit immortalitatem, tunc, scilicet in futuro, quod est contra illos qui dicunt iam resurrectionem factam, fiet sermo qui scriptus, scilicet, absorpta est, et cetera. Hoc secundum translationem nostram non invenitur in aliquo libro Bibliae; si tamen inveniatur in translatione Lxx, non est certum unde sumptum sit. Potest tamen dici hoc esse sumptum ex Is. XXVI, 19: vivent mortui, etc., et XXV, 8: praecipitabit mortem in sempiternum. Osee XIII, 14, ubi nos habemus: ero mors tua, o mors, Lxx habent: absorpta est mors in victoria, id est propter victoriam Christi. Et ponit praeteritum pro futuro, propter certitudinem prophetiae. I Petr. III, 22: deglutiens mortem, et cetera.
15:55
Consequenter cum dicit ubi est, mors, victoria tua? etc., concludit tria ex praemissa auctoritate; insultationem sanctorum contra mortem, gratiarum actiones ad Deum, ibi Deo autem gratias, et admonitionem suam Corinthiis, ibi itaque, fratres mei, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ponit insultationem, secundo exponit, ibi stimulus autem, et cetera. Loquens ergo apostolus de victoria Christi contra mortem, quasi in quodam speciali gaudio positus, assumit personam virorum resurgentium, dicens ubi est, mors, victoria tua? Hoc non invenitur in aliquo loco sacrae Scripturae; utrum autem ex se, vel aliunde habuerit hoc apostolus, incertum est. Si tamen aliunde accepisset, videtur accepisse de Is. XIV, 4: quomodo cessavit exactor, quievit tributum, et cetera. Dicit ergo ubi est, mors, victoria tua? etc., scilicet corruptionis victoria tua, id est potentia qua totum humanum genus prosternebas, de omnibus triumphabas. II Reg. c. XIV, 14: omnes morimur, etc., Iob XVIII, v. 14: calcet super eum quasi rex interitus, et cetera. Ubi est, mors, stimulus tuus? Quid autem sit stimulus consequenter exponit dicens stimulus autem, et cetera. Unde duo ponit: unum per quod exponit quod dixit; aliud per quod obiectionem excludit, ibi virtus peccati, et cetera. Sciendum est autem quod stimulus mortis potest dici vel stimulans ad mortem, vel quo utitur seu quem facit mors; sed litteralis sensus est stimulus mortis, id est stimulans ad mortem, quia homo per peccatum est impulsus et deiectus ad mortem. Rom. V, 23: stipendia peccati mors, et cetera.
15:56
Sed quia aliquis posset obiicere, quod iste stimulus est remotus per legem, ideo consequenter hoc apostolus excludit, subdens virtus vero, id est augmentum, peccati lex, quasi dicat: non est remotum peccatum per legem, imo virtus peccati lex, id est augmentum occasionaliter, scilicet non quod induceret ad peccatum sed inquantum dabat occasionem peccati et non conferebat gratiam; ex qua magis accedebatur concupiscentia ad peccandum. Rom. V, 20: lex subintravit, ut abundaret delictum. Rom. VII, 8: occasione accepta, peccatum per mandatum, et cetera. Est autem alius sensus, sed non litteralis, ut stimulus mortis dicatur quo utitur mors. Et sic per mortem intelligitur Diabolus. Apoc. VI, 8: nomen illi mors. Et sic stimulus mortis est tentatio Diaboli. Et sic totum quod dicitur de morte, exponitur de Diabolo, ut in Glossa habetur. Vel stimulus mortis, id est a morte factus, id est a carnali concupiscentia. Iac. I, 15: concupiscentia cum conceperit, et cetera. Concupiscentia enim primo volentes allicit, sicut in intemperatis; secundo repugnantes trahit, ut in incontinentibus; postea contendit, sed non vincit, ut in continentibus; postea debilitatur eius contentio, sicut in temperatis, et ultimo totaliter deficit, sicut in beatis, quibus dicere competit: ubi est, mors, contentio vel victoria tua? Quia ergo stimulus mortis destructus est non per legem, sed per victoriam Christi, ideo Deo sunt reddendae gratiarum actiones.
15:57
Et hoc est quod dicit Deo autem gratias, scilicet ago, seu agamus, qui dedit nobis victoriam, mortis et peccati, per Iesum Christum, non per legem. I Io. V, 4: haec est victoria, et cetera. Rom. VII, 24: quis me liberabit, et cetera. Gratia Dei, et cetera. Nam quod impossibile, et cetera. Consequenter cum dicit itaque, fratres mei, etc., subdit admonitionem. Sicut enim dictum est, pseudo-apostoli corrumpebant Corinthios negando resurrectionem, et ideo, postquam iam astruxit fidem resurrectionis, et per exempla ostendit, admonet eos quod bene se habeant, ne seducantur a pseudo-apostolis. Et circa hoc tria facit. Primo enim eos in fide confirmat, dicens itaque, scilicet iam ostensa resurrectione, fratres mei, per fidem, per quam omnes sumus filii Dei Io. I, 12: dedit eis potestatem, etc., dilectissimi, per charitatem qua debemus nos invicem diligere I Io. IV, 21: hoc mandatum habemus a Deo, etc., stabiles estote, scilicet in fide resurrectionis, ne recedatis a fide Eph. IV, 14: non simus sicut parvuli fluctuantes, etc., et immobiles, ne scilicet ab aliis seducamini Col. I, 23: in fide fundati, stabiles, et immobiles, et cetera. Secundo inducit ad bona opera, dicens abundantes in omni opere bono semper Gal. ult.: dum tempus habemus, et cetera. Prov. XV, 5: in abundanti iustitia.
15:58
Tertio roborat eos per spem, dicens scientes quod labor vester, etc., Sap. III, 15: bonorum enim laborum gloriosus est fructus.
15:1
1. Notum autem vobis facio, fratres, Evangelium, quod praedicavi vobis. Erant apud Corinthios, qui, etsi Christo nomen dedissent, humanae tamen philosophiae plus satis addicti, pei*suaderi non poterant id, quod fides Christiana docet, mortuos aliquando resurresturos esse. Hoc enim et philosophis illis Atheniensibus, de quibus Lucas Act. 17., absurdum et incredibile, dignumque risu visum fuit. Unde et de Paulo, Christum ipsis annuntiante, dicebant: Novorum daemoniorum videtur annuntiator esse; quia nimirum eis Jesum et resurrectionem annuntiabat. Admonitus igitur ea de re Pauhis, et mederi volens tanto malo (quantum enim mahira sit, resurrectionem mortuorum non credere, ipse in progressu declarat), gravi oratione de ea disserit hoc toto capite, multipliciter eam prorsus abolendam concludit. probans atque confirmans, modumque ejus exponens. Ac primum, ue videatur novam adferre doctrinam, statim in ipso exordio declarat ac protitetur, se non aliud, quam illud ipsum Evangelium, quod eis ab initio praedicaverat, quodque ilh, se praedicante, receperant, ad memoriam ipsis revocare. Nam verbum Grraecum yvwptCw, scire facio, per 67:o|Li',,av7joxa), reminisci facio, Graeci interpretantur. Praedicavi, Graece evangelizavi. Est autem Evange- Hura doctrina de Christo salvatore hominibus annuntiata, ad quam pertinet in primis dogma resurrectionis mortxTorum.
Quod et accepistis, in quo et statis. Accepistis seu recepistis credendo. Statis autem, id est, adhuc permanetis, tametsi non omnes. Nam quidicebant: Quoniam resurrectio mortuorum 7ion est, infra v. 12., ab Evangelio sibi tiaditio et accepto piagna parte jara deciderant.
15:2
2. Per quod et salvamini- Per quod receptum et creditum etiam salutem consequimini. Dicit autem: salvamini, in praesenti, qvia salus Christianorum, quam accipiunt ptr fidem Evangelii, incipit in hac vita, perficitur autem in futura. Quare et praoteriti temporis verbo utitur Apostolus interdum, ut Eph. 2.: Gratia estis solcati per fidem, et Tit. 3.: Secundum suam misericordiam salvos nos fecit.
Qua ratio7ie praedicaverim vobis. Rursus hic Graece est: evangelizavi vobis. Et illud qua ratione, xtvi)<6'(w, pro quo Erasmus: quo pacto, verti etiam potest: quo sermone, quemadmodum Hentenius et alii quidam verterunt. Nam et in textu Ambrosii sermone legitar, et in Syriaco: quibusdam verbis. Versio nostri interpretis hunc sensum postulare videtur: Per quodEvangelium salvamini, receptum a vobis et creditum juxta eam rationem et eum intellectum, quo ilhid vobis a me annuntiatum est. Hoc additum putant propter eos, qui resurrectionem mortuorum credere quidem se fatebantur, sed perverse eam intelligebant; quales erant Hymenaeus et Philetus, dicentes, resurrectionem essejamfactam, 2 Tim. 2. De altera versione dicemus infra. fii tenetis, Graece y.a-ziyszz, id est, retinetis, firmiter tenetis, ac si dicat: Si retinetis usque in finem Evangelium, quod praedicavi vobis, eaque ratione, qua praedicavi. Refertur autem ad verbum salvamini. Nam salutem non erant adepturi per Evangelium susceptum, si non illud ad finem usque retinerent.
Nisi frustra credidistis. Id est, alioqui frustra credideritis. Nam nisi retineatis Evangelium, quod accepistis, non perf ingetis ad salutem, propter quam credidistis. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit, Matth. 10. Haec verborum Apostoli oonstructio et expositio, quam dedimus, accommoda est vulgatae versioni, secundum quam legimus: qua ratione. Quod si vero cum aliis interpretibus, quos citavi, legamus: quo sermone (quae acceptio Graecae vocis usitatior est Apostolis), poteritbiclocus, mediis quibusdam parenthesi comprebensis, ad istum modum ordinari et exponi: Fratres, reddo vos memores, Evangelium, quod praedicavi vobis (quod et accepistis, in quo et statis, per quod et salvamini), quo seu quali sermone vobis praedicaverim, id est, quibus et quam magnis ac multis argumentis, quibusque testimoniis illud vobis praedicans confirmaverim. Haec enim sermonem praedicantis fortem reddunt ac irrefragabilem. Et videtur Apostolus loqui de sermone, quomodo de literis ad Gal. 6. dicens: Videte, qualibus literis scripsi vobis, id est, cujusmodi epistola, quemadmodum exponit eum locum Hieronymus. Id vero, quod sequitur: Si tenetis, nisi frustra credidistis, tale est, ac si diceret: Ex hac mea rememoratione cognoscere potestis, num adhuc teneatis id, quod vobis praedicavi. Nam si non tenetis, frustra credidistis, hoc est, frustra facti estis Christiani. Nam sine fide resurrectionis mortuorum, reliqua fides inanis est, et ad salutem inutilis. Quod infra plenius declaratur.
15:3
3. Tradidi enim vobis in primis, quod et accepi. Repetit doctrinam, quam CorintLiis tradideiat de mortuorum resurrectione. Et hinc intelligitur, quo sermone praedicaverit apud eos Evangelium resurrectionis, id est, quantis argumentis ac testimoniis suum de resurrectione sermonem apud eos praedicans instruxerit. Tradidi vobis, inquit, verbo praedicationis, etsi non scripto, quod ne nunc quidem facerem, si id, qucd verbo praedicavi, constanter retinuissetib. Tradidi vero in primis, Graece Iv TipojTOtg, id est, inter prima ac praecipua Evangelii mei capita, quod et accepi, scilicet a Christo Domino; quemadm<idum expressit superius cap. 11. de Eucharistiae sacramento locuturus, et quomodo generaliter de suo Evangelio dicit Gal. 1.: Neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi.
Quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris. Hoc, inquit, in primis tradidi vobis et docui, quod Christus, in lege et prophetis promissus, mortem, quae peccati poena est, sustinuit, non propter sua peccata, quae nulla habuit; sed propter nostra, id est, ad redimendas poenas peccatis nostris debitas. Ostendit hic locus, excepto Christo, nullum hominem expertem esse peccati, quia pro omnibus mortuus est Christus. Et quoniam infantes propriae actionis peccata non habent, consequens est, eos nasci cum peccato originis.
Secundum Scripturas. IntelUge propheticas et reliquas veteris testamenti. Nam aliene quidam huc adscribunt ex Evangeliis et epistola Petri priore testimonia. Referendum est autem hoc: secundum Scripturas, non ad solam Christi mortem, sed ad totum illud: mortuus est pro peccatis nostris. De quo luculenta prophetia est apud Jesaiam toto fere cap. 53. Eandemque fidem nobis praenuntiarunt sacrificia legis.
15:4
4. Et quia sepultus est. Sepulturae meminit, vel ut doceat, etiam sepultos resurrecturos, vel ideo potius, ut declaret veritatem resurrectionis. Non enim sepelitur, nisi qui vere mortuus sit. Pendet autem fides resurrectionis a veritate mortis, quia resurrectio non est, ubi mors non praecessit. Hic non additur secundum Scripturas, quia fides sepulturae Christi, supposita morte, non habet difficultatem, nec ab infidelibus oppugnata fuit. Alioquin ex Scripturis facile est eam probare, ut Jes. 11, 10. et 53, 9., et Jonae 2, 1.
Et quia resurrexit tertia die. Hujus articuli studiose meminit eo, quod Christi resurrectio fundamentum sit nostrae resurrectionis, uti postea docet; ideoque et ad hunc probandum mox adducit testimonia. Resurrexit, Graece ayTjyspTai^ excitatus est, scilicet a morte. Similiter in sequentibus. Quod tertia die resurrexit, secundum Evangelia scrupulum non habet. Sed illud quaeri solet, quomodo cum eo non pugnet ipsius praedictio Marc. 8., quod oporteat Filium hominis occidi, et post tres dies resurgere; ac rursus Matth. 12., quod, sicuti Jonas in ventre ceti, sic et Filius hominis futurus sit in corde terrae tribus diebus et noctibus. Verum haec per synecdochen esse dicta, nec aliter a Christi discipuHs, et ab ipsis etiam adversariis intellecta, quam quod tertia die resurrecturus esset, ex collatione diversorum locorum facile potest intelligi, nominatim Matth. 27, 63.
Secundum Scripturas. Haec particula: secundwn Scripturas, etiam a patribus addita fuit in symbolo Constantinopolitano. Additionis ratio manifesta est, quia resurrectio Christi, et consequenter reliquorum mortuorum, creditu perdifficilis est, utpote sensui humano et philosophiae naturali in speciem vehementer repugnans, adeo, ut et inter ipsos fideles adversus hunc articulum jam tunc haereses exorirentur, vel dicentium: Quoniam resurrectio mortuorum non est, infra vers. 12., vel eorum, qui dicebant, resurrectionem esse jam factam, 2 1 im. 2., ubi et ipsum Timotheum admonet his verbis: Memor esto, Dominum Jesum Christum resurrexisse a mortuis, ex semine David, secundum Evangelium meum. Quare ad hunc articulum resurrectionis Christi, ex qua resurrectio caeterorum dependet, bene stabiliendum opus fuit allegatione Scripturarum, cujusmodi sunt Psalm. 2. et 15., et Jonae 2., quarum primam ad probationem Dominicae resurrectionis adduxit Paulus Act. 13., secundam Petrus Act. 2., necnon Pauhxs Act. 13., tertiam Christus ipse semel et iterum, ut Matth. 12. et 16. Quamvis autem illud: secundum Scripturas, referri possit ad hoc totum: resurrexit tertia die (nam tertia die se resurrecturum, ostendit Christus in locis memoratis ex figura Jonae Prophetae, de quo jam dictum est); quamvis insuper referri possit etiam ad particulam praecedentem: sepultus est, quam ex Scripturis probari posse jam monstravimus; attamen videtur Apostolus vel solum, vel praecipue propter ipsam resurrectionem hoc addidisse. Nam resurrectione Christi constituta, facile constare potuit, etiam ex solis Apostolorum testimoniis, quo die facta esset.
15:5
5. Et quia visus est Cephae. Quoniam fides nostra fundata est in doctrina Prophetarum et Apostolorum, idcirco post Scripturas Prophetarum dicit, se etiam adduxisse pro suae doctrinae confirmatione testimonia Apostolorum; ut qui fuissent oculati testes Dominicae resurrectionis. Jam enim autoritatem apud fideles obtinuerant Apostoli, qui cum Christo ante et post ejus resurrectionem fuerant conversati. Notandum autem, hic a Paulo recenseri Christi post resurrectionem apparitiones, nec omnes eas, nec solas, quas Evangelistae commemorant. Non omnes, quia non meminit earum, quae f actae siiut mulieribus; eo, quod (ut plerique annotant) muliebre testimonium in re tam ardua parum ponderis esset habiturum apud contradicentes et ad credendum tardiores. Forte etiam idcirco, ne facere videretur contra suum ipsius praeceptum paulo ante datum de silentio mulierum in Ecclesia, si earum testimonia velut authentica referret in scriptum, publice in Ecclesia legendum. Sed nec illius meminit apparitionis, quae facta est Cleophae et socio ejus, euntibus in Emmaus. Non enim erant isti tantae autoritatis, ut hic nominandi viderentur. Deinde nec solas illas recenset. Nam quod Jacobo, quodque ipsimet Paulo Christus apparuerit, in Evangeliis omnino non legitur; quod quingentis fratribus, non est expressum. Primo autem loco dicit, Christum visum esse Cephae, id est, Petro; vel quia Petri tamquam Apostolorum principis prima erat autoritas, qui proinde primo nominandus erat; vel quia inter vires primus revera fuerit Petrus, cui Christus a morte redivivus apparuit. Utraque ratio legitur apud expositores, tam Graecos, quam Latinos. Et utramque breviter Oecumenius est complexus, dicens: Quod inter viros primum apparuit Petro, tamquam primario duci venerandi discipulorum chori. Nam quod primum Petro, colligi potest ex eo, quod Lucas cap. 24. narrat, undecim Apostolos duobus discipulis ex Emmaus, ubi Dominum cognoverant, redeuntibus dixisse: Surrexit Dominus vere, et apparuit Simoni; tamquam dicerent: Non est incredibile, quod narratis, Dominum a vobis visum et cognitum: jam ante enim Simoni Petro visus est. Quod quidem verisimile est mane contigisse, post apparitionem mulieribus factam. Loquitur autem Apostolus de apparitione, quae Petro singulariter facta fuit. Nam postea Petro simul cum aliis frequenter apparuit Dominus, uti constat ex Evangeliis.
Et post hoc undecim. Graece: sita ToTg diiid&'/.a, deinde duodecim. Consentit in numero Syra versio. Graecum articulum TQ^^z, expressit textus Ambrosii, qui habet: illis undecim; nec non Augustini citatio, quaest. 117. super Genesin, quae habet: illis duodecim. Caeterum utriusque lectionis Latinae meminit idem Augustinus lib. 3. de consens. Evangelist,, cap. ult.; tametsi putat eam veriorem, quae habet duodecim. Id enim a nonnullis mutatum in undecim, quod duodenario Apostolum numero Judas jam esset subtractus. Ejusdem lectionis ex Augustino mentionem faciunt post glossam ordinariam Lombardus et S. Thomas. Sed et Beda utrumque locum Augustini in sua collectanea compegit. Laborant autem Graeci commentatnres in eo, quod Paulus dicit dwot/eciw, quum Judas proditor ab illo numero jam defecisset, nec in eum cooptatus adhuc esset Matthias. Certe ipso resurrectionis die tantum decem Apostolis apparuit Dominus. Aberat enim Thomas, quo post octo dies praesente apparuit undecim, uti patet ex Joannis narratione, cap. 20. At de utraque hac apparitione, aut saltem de posteriori praesens locus omnino intelligendus est. Adferunt ad hunc nodum solvendum Graeci responsiones quasdam parum probabiles, quas videre est apud Theophylactum et Oecumenium. Vera responsio est, quam ex S. Augustino B. Thomas explicat, majorem numerum, eumque consuetum et ordinarium, synecdochice positum esse pro minori non ordinario; velut si dicas decemviros aliquid statuisse, quum forte unus aut alter abfuisset a collegio. Recidit huc solutio Cajetani dicentis, duodecim non esse hic nomen numeri, sed ordinis Apostolici, quem in numero duodenario Christus instituerat. Quam ob causam etiam Joannes ita loquitur cap. 20.: Thomas, unus ex duodecim, non erat cum eis. Quod si legas: undecim, quomodo legit etiam Hieronymus in epist. ad Fabiolam, mansione sexta, dicendum erit undecim vocari, quod Apostolorum tunc numerus in undecim consistebat; etiamsi forte contingeret, aliquem abesse. Sic enim Marcus et Lucas scribunt, Christum ipso die, quo resurrexit, undecim discipulis apparuisse, quum utique, Thoma absente, decem tantum fuisse constet.
15:6
6. Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul. Simul, Graece itpaTiaZ, sed eodem sensu. Fratres vocat fideles. Haec apparitio vel praetermissa est ab Evangelistis, vel potius eadem dicenda oum illa, quam Matth. cap. 28. commemorat factam discipulis in monte Galilaeae, ubi constituerat illis Jesus; ut illos fratres hic intelligamus, de quibus ibidem Dominus ait mulieribus: Ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam. Ibi me videbunt. Nam quod quidam intelligunt de ea, qua discipulis apparuit in monte Oliveti, inde ascensurus in coelum, de qua Luc. 24. et Act. L, non solum cx eo refellitur, quod duas adhuc posteriores apparitiones Apostolus enumerat, ante ascensionem ejus factas; verum etiam quia tanto numero circa Hierosolymam congregari Christi fideles minime fuissent ausi propter metum Judaeorum. Eandem vero hanc esse apparitioaem cum illa, quam in Galilaea factam scribit Matthaeus, omnium fere consensus est; idque ea probabili ratione Cajetanus ostendit, quod illa fuerit generalis ac solemnis apparitio, ab ipso Domino, quemadmodum Evangelistae testantur, ante passionem, et rursus ipso resurrectionis die promissa, Matth. 26. et 28., Marci 14. et 16. Videtur enim Christus locum illum ab Hierosolyma remotum apparitioni suae J designasse, ut ad eum disoipuli, seu fide- " les, quicumque vellent, libere ac sine periculo congregarentur, Dominum suum, qui mortuus fuerat, viventem conspecturi. Nec sane dubitandum, quin inter hos quingentos fratres, praeter undecim Apostolos, quorum expresse Matthaeus meminit, etiam fuerint septuaginta discipuli, et in horum numero Matthias et Barsabas, de quibus Actorum. 1. testatur Petrus, eos ex illis viris fuisse, qui cum Apostolis fuerant conversati toto tempore, quo a Christus inter eos intravit et exivit, a * baptismate Joannis usque in diem, qua assumptus fuit in coelum; et proinde idoneos esse, qui una cum Apostolis testes fiant resurrectionis Dominicae. Quamquam, etsi extra numerum septuaginta discipulorum fuissent, Petri tamen de his duobus narratio non sinit nos dubitare, quin et ipsi, inter tam multos alios, Christum post resurrectionem viderint. Hoc specialiter aunotandum duxi propter Graecos, qui, de Matthia quaestionem moventes, nihil certi statuunt, an et quando Christus illi visus fuerit, magisque verisimile putant, visum ab eo fuisse, postquam ascendit in coelum, quemadmodum et Paulo post ascensionem visus fuit. Qaod profecto nulla necessitate ac sine probabili ratione de Matthia dicitur. Admonet Chrysostomus, et post eum Theophylactus et Oecumenius, q\iosdam adverbium.7iavu>^ quod noster interpres dixit plus quam, interpretari desuper^ e superiore loco, id est, coeMtus, ut secun- - dura bos facta sit ista Christi apparitio 1 post ascensionem ejus in coelum, ipso desuper in sublimi conspicuum se tot fratribus exhibente, videlicet ad firraaudam fidem suae in coelum assumptionis. Si quidem et alias in Scripturis e7iay(i> pro supra accipitur, ut Matth. 5.: Non potest civitas abscondi supra montem posita, et Luc. 10.: Dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones, et Joann. 3.: Qui desursum venit, supra nos est, et iterum: Qui de coelo venit, supra omnes est. Nec obstat huic acceptioni scrupulus, quem movet Erasmus de casu; quod nimirum ETravoj genitivum postulet, ut patet in exemplis allatis; hic vero dativus ei adjungatur: Trsvxaxootot? a^s^^^oTg. Non enim STiava) praepositio est hoc loco, sed adverbium; regiturque casus sequens a praecedenti verbo: wqjOrj, visus est. Nam et alibi capitur adverbialiter, ut Matth. 2.: JJsquedum veniens (stella) staret supra, ubi erat puer. Quare si quis hujus loci sensum esse putet, Christum quingentis fratribus e loco sublimi visum fuisse, nempe quo facilius a tam multis conspiceretur, nihil sentiet improbabile; modo locum sublimem intelligat aereum, et de tempore loquatur, quod adscensionem Domini praecessit. Nam qui refeiunt ad Christum jam in coelos sublatum, velut illi, quorum opinionem, Graecis narrantibus, audivimus, rem certe dicunt parum consonam iis, quae Lucas memorat gesta circa Domini adscensionem Actor. 1. Deinde nec ordinem servant apparitionum, quas Paulus enumerat; quum duae sequentes, altera, quando Jacobo visus est Dominus, altera, quando Apostolis omnibus, ante ejus adscensionem contigerint. Verumtamen arbitror, retinendam potius esse communem omnium paene Graecorum et Latinoram interpretationem, quam et Syriacus textus exhibet, ut adverbium eTiavo) numerum respiciat, non locum; ac si dicat Apostolus: supra quam quingentis fratribus, uti vertit Faber, id est, amplius quingentis; quemadmodum et alibi sumitur, ut Marci 14,: Poterat unguentum istud venundari plus quam trecentis denariis, et apud LXX. saepissime, ut passim in Numeris: a viginti annis et supra. Porro cum tam multis post suam resurrectionem Christus Dominus apparuit, illud notandum est, de nullo eorum auditum aliquando, quod postea defecerit a fide Christi, dicens sibi caeterisque vana et phantastica apparitione fuisse illusum, ut esse videretur, qui non erat. Nec vero, si qui illorum defecissent, Paulus eos integro numero testes huc adduceret. Quod profecto magnum e.st argumentum verae et indubitatae resurrectionis Christi.
Ex quibus multi manent usque adhuc. Multi, Graece plures. Quorum, inquit, major pars adhuc superest, ut ab aliis peti possit testimonium. Alii comparativum per positivum exponunt, plures, id est, multi, complures. Verum pars sequens indicat, comparative dictum esse.
Quidam autem dormierunt. Graece: Quidam autem et dormierunt. Ac si dicat: Etsi quidam eorum dormierunt, ut jam testes audiri nequeant, alii tamen plures adhuc in vivis sunt, ut interrogari possint. Sed et qui dormierunt, in hoc testimonio ad finem usque perseverarunt, Dormierunt, id est, obdormierunt, quomodo vertunt alii hoc loco, et ipse noster interpres Actor. 7.: Et cum hoc dixisset (Stephanus)^ obdormivit. Non enim significatur soranus praeteritus, sed praesens. Similis iu Scripturis usus est verbi sederunt pro consederunt, ut et de iis dicatur, qui adhuc sedent, velut Matth. 23.: Super cathedram Moysi sederunt scribae et Pharisaei; Marci 16. de Christo: Sedit a dextris Dei, juxta codices emendatiores. Itaque sensus Apostoli est: Mortui sunt, jamque dormiunt in spe resurrectionis. Sic autem loquitur, ut ipso vocabulo resurrectionis fidem confirmet. Neque enim mors bestiarum, sed hominum in sacris Hteris somnus appellatur. De eo diximus ad cap. 7. hujus epist., vers. 39.
15:7
7. Deinde visus est Jncobo. Sunt, qui Jacobum hunc faciant socium Cleophae, de quo Luc. 24.: sed nulla fulti ratione, et praeter ordinem temporis in recensendis apparitionibus caeteroquin a Paulo servatum. Nam Cleophae ejusque socio prius apparuit Dominus, quam fratribus illis quingentis; imo et prius, quam Apostolorum collegio. Deinde cur ex duobus, quibus simul apparuit, alterum solum nominaret Apostolus? Porro doctorum omnium sententia est, eademque verissima, Paulum loqui de Jacobo, fratre Domini, primo Hierosolymorum episcopo, qui cognominatus est Justus, et cujus apud fideles, praesertim Judaeos, erat permagna autoritas. Quae causa est, cur apparitionem illi factam Paulus non putaverit praetermittendam. Erat enim testis omni exceptione major. At vero consequens ex hoc loco non est (quod nonnulli consequens esse volunt), Jacobum, fratrem Domini, non fuisse ex Apostolorum numero, de quibus jam dictum est: Et post hoc undecim sive duodecim; nihilo magis, quam si inde colligas, Petrum ex eo numero non fuisse, quoniam et de illo seorsum ait: Visus est Cephae. Tantum ergo significare voluit, Christum his duobus, Petro et Jacobo, singulariter, hoc est, utrique soli visum fuisse. Caeterum pleniorem refutationem eorum, qui Jacobum himc expungunt e catalogo duodecim Apostolorum, diversum facientes ab utroque Jacobo Apostolo, rejicimus in alium locum opportuniorem, qui est Gal. 1. Illud hoc loco quaerendum, quando contigerit ista apparitio Jacobo facta. Est, cui videatur probabile, contigisse post ascensionem Domini. Sed rationem non adfert, et, si ita sit, ultimo loco ponenda erat cum ea, qua Paulo visus fuit. Exstat apud Hieronymum in catal. scriptorum ecclesiast. de Jacobo post resurrectionem Salvatoris hujusmodi narratio, ex Evangelio secundum Hebraeos, quod etNazaraeorum vocatur, deprompta: Dominus autem, cum dedisset sindonem servo sacerdotis, ivit ad Jacobum et appnruit ei. Juraverat enim Jacobus, se non comesturum patiem ab illa hora, qua biberat calicem Domini, donec videret eum resurgentem a mortuis. Rursusque post pauhtlum: Afferte, ait Dominus, mensam, et panem. Statimque additur: Tulit panem et benedixit ac fregit, et dedit Jacobo Justo, et dixit ei: Frater mi, comede panem tuum, < quia resurrexit Filius a dormientibus. t Haec apud Hieronymum; quae eadem * ex illo referunt Sedulius et Hervaeus, meminei-unt etiam Haimo, S. Thomas, Liranus et alii. Quae si vera sunt, dicendum crit, Dominum apparuisse Jacobo statim a resurrectione, saltem ipso die, quo resurrexit; non autem demum post alias jam memoratas apparitiones, quarum postremalonge postdiem resurrectionis contigit; maxime quod media Jacobi, de qua Hieronymus, non debuerit, nec vero naturaliter potuerit extendi ultra tempus praedictarum apparitionum. Verum istam de Jacobo narrationem, ut fabulosam et fidei sacrorum Evangeliorum contrariam, rejicit Joannes Hesselius in explicatione resurrect. Domin.; nec id immerito, quantum arbitror. Pugnat enim cum eo, quod hoc loco scribit Apostolus, Dominum Jacobo visum, posteaquam visus est quingentis fratribus. Nec est, quod dicas, illud deinde non ordinem temporis significare, sed narrationis; nam temporis ordinem hic ab Apostolo servari, vel ex co satis apparet, quod Dominum sibi omnium novissime visum fuisse referat; utique juxta seriem temporis. Alii, ut Paulum cum Evangelio Nazaraeorum concilient, fingunt duas apparitiones Jacobo factas. Sed inepte. Quorsum enim Paulus, omissa priore, tantum commemoraret posteriorem, ac non potius utramque? Deinde refellitur illa narratio, quia clarum est ex Evangeliis, omnes Apostolos in Christi passione et morte fuisse scandalizatos, nec quidquam sibi promisisse de ejus resurrectione post triduum fatum. Propter quod Augustinus in euarr. Psalmi 74. ad illud: Liquefacta est terra etc., non dubitavit affirmare, quod in passione Domini omties Apostoli desperaverunt. Unde et ad credendam ejus resurrectionem sibi nuntiatam tardi difficilesque fuere. Nam et qui primi erant inter illos, Petrus et Joannes, ipso Joanne teste cap. 20., nondum sciebant Scripturam, quia oportebat eum a mortuis resurgere. Atqui juramentum illud Jacobi certo fuisse persuasum arguit de Christo paulo post resurrecturo. Jam si Christus resurgens, ut habet narratio, sindonem secum abstulit, et dedit servo sacerdotis, quomodo verum est secundum Joannem cap. 20. et Lucam cap. 24., resurgente Domino, linteamina relicta fuisse in sepulcro, videlicet in argumentum resurrectionis? Nam lintea cum sindone, cui involutum fuit corpus Dominimortuum, Evangelistis eadem esse (excepto forte sudario capitis integumento, de quo Joannes ibidem, et institis seu fasciis, quibus manus et pedes mortuorum ligari solent, ut de Lazaro refertur Joan. 11., quae cuncta generali nomine linteaminum comprehendi poterant), ex historia sepulturae Dominicae satis evidenter apparet, in qua Joannes lintea vocat, quam tres caeteri sindonem. Denique nulla est autoritas illius evangelii, quod constat apocryphum esse, et propter quaedam etiam alia ab Evangeliis dissona fidem non mereri, licet eo Hieronymus interdum utatur, ubi commodum est. Igitur ea narratione repudiata, quam nec ipse Hieronymus approbare se declarat, teneamus, hanc apparitionem, de qua Paulus, Jacobo factam fuisse multis diebus post Domini resurrectionem; eo scilicet ordine temporis, quo facta recensetur a Paulo. Quod et Aquinas sentit, eodem argumento, a ratione temporis sumpto, suspectam reddens illam de voto Jacobi fabulam. Annotavit hoc ipsum etiam Lo-
Deinde ApostoHs omnibus. Non dicit undecim, aut duodecim, sicut supra, sed omnibus Apostolis. Quo nomine etiam alios quosdam extra duodecim illos Scriptura subinde comprehendit. Chrysostomus et Theophylactus ad LXX. discipulos extendunt, quod et Cajetano placet. Eadem fere sententia est Hieronymi scribentis ad Fabiolam, mansione sexta. Disserens enim de LXX. Christi discipulis per LXX. palmas significatis, ita subjungit: De quibus et Paulus refert, quod apparuerit Dominus primum undecim, deinde Apostolis omnibus; alios volens intelligi primos, et alios secundos Christi discipulos. Sic ille, subindicans, solos LXX. discipulos hoc loco significatos esse, cum verius sit, quod alii sentiunt, hic etiam primi ordinis Apostolos comprehendi. Est autem sermo, non de manifestatione facta in monte Galilaeae, uti sentit Ambrosii commentator; nam de ea tertio loco dictum est; sed de postrema, quae facta fuit ipso die Dominicae adscensionis, sive Hierosolymis, sive in monte Oliveti. Quae duae pro una supputantur propter continuationem, quia, sicut ait Lucas: Eduxit eos foras in Bethaniam, id est, ex Hierosolymis ad montem Oliveti, in cujus latere Bethania sita erat. Multos autem illic adfuisse praeterundecim Apostolos, satis colligitur ex historia Actor. 1. Quod vero Oecumenius extra duodecim Apostolos Thaddaeum nominat, quum a Matthaeo cap. 10. et Marco cap. 3. Thaddaeus inter duodecim recenseatur; idem nempe, quem Lucas Evangelii cap. 6. et Actor. 1. Judam Jacobi vocat; id ne quem moveat, sciendum est, Oecumenium in ea re sequi Graecos quosdam autores, qui praeter Thaddaeum Apostolum jam dictum commemorant et alterum ejusdem nominis, e LXX. discipulis unum, quem ferunt ad Abagarum regem missum, ut Christi fidem ei annuntiaret. Unde et in Graecorum menologio duo Thaddaei collocati sunt; Apostolus quidem ille ad diem 19. Junii, sub nomine Judae Apostoli, fratris Domini; discipulus autem ad 21. Augusti, sub nomine Thaddaei Apostoli. Sed haec Graecorum de duobus Thaddaeis opinio, a quibusdam etiam Latinis recepta, num veritate subnixa sit, non est hujus loci disquirere. Vide, quae ad eara rem sedulo collegit Lorinus super
15:8
8. Novissitne autem omnium tamquam abortivo visus est et mihi. Onimwm velApostolorum, vel potiusuniverse eorum, quibus visus est. Nam praeter Apostolos etiam aliis visum, jam ante memoravit. Cur autem dicat: tamquam abortivo, (Gnosticorum omisso commento, quod refert Irenaeus lib. 1. cap. 1.) ratio quaerenda est. Et quidem a multis haec ratio redditur, quia, sicuti foetus abortivus extra tempus nascitur, ita Paulus extra tempus aliorum Apostolorum Christo renatus est. Nam illi renati ante Spiritus sancti adventum; iste post. Atqui id non est renasci extra tempus, nisi fateamur omnes fideles, quicumque post adventum Spiritus sancti Christo renati sunt, extra tempus esse renatos, et per hoc abortivos censeri; quod nemo dixerit. Quin etsi rationem hanc ad Apostolos restringas, constare non poterit, nisi et Barnabam abortivum agnoscamus; quod non credimus esse ex sententia Pauli. Certe natum esse post alios, patre jam ex humanis sublato, non abortivum facit, sed posthumum, de quo locum hunc parum apposite quidam interpretantur; nam Graecum exTptojia posthumum nullo modo significat. Ab aliis haec adfertur ratib, quia, sicut abortivum violente educitur, ita Paulus, vi forinsecus adhibita, compulsus est ad Christum venire, eique renasci; quemadmodum docet historia conversionis ejus, Actor. 9. Verum nec ista ratio congruit. Nam sive violente ejiciatur foetus, sive, quod saepe fit, ex aliqua causa sponte prorumpat, ordinarium nascendi tempus praeveniens, ut immaturi fructus arborum aliquando sponte decidunt, abortivus vocatur, velut ad ortum intempestivus, ideoque imperfectus. Quare potius hac imperfecti ratione putandus est Paulus abortivum se vocare, tamquam Apostolum caeteris imperfectiorem atque minorem, nec cum illis conferendum, adeoque et Apostoli nomine indignum. Hanc enim rationem ipsemet allegat verbis consequentibus; eandemque Graeci tractatores attendunt, et Aquinas post duas priores adfert tertio loco sic, ut aliis praeferre videatur. Hoc autem Apostolus Paulus humiliter de se scribit; nec minus tamen veraciter, ut infra docebimus. Non hic praeteribo opinionem, quam tradunt recentiores quidam, ut Cardinalis Baronius ad aimum Domini 44., et Lorinus super Actus Apost. cap. 9, 3.; nempe Paulum inter Apostolos abortivum se vocare, quia supernumerarius erat, id est, extra numerum duodenarium ad Apostolatum adscitus una cum Barnaba; quemadmodum legitur Actor. 13. Nam, ut refert Suetonius in Octavio, cap. 35., senatores illi vulgo vocabantur apudRomanos abortivi, qui supra justum numerum per gratiam et praemium in senatum allegebantur, alioquin indigni. Verum ingenue fateor, hanc rationem -i mihi non posse probari; tum quod verisi- 7 mile non sit, Paulum, qui Graece scripsit, nec adhuc Romam viderat, usum Romani vocabuli tam rarum ac remotum prae oculis habuisse; tum quia non respicit hoc loco ad determinatum numerum Apostolorum, sed generatim ad eos, de quibus dixerat: deinde Apostolis omnibus. Nec vero Barnabam una secum putaret conferendum cum senatoribus indignis, et, quod deterius est, dignitatem per ambitum consecutis. Jam quod ad hanc apparitionem Dominicam Paulo factam attinet (quae sine dnbiopost adscensionem Domini contigit), illud etiam iudubitate tenendum est, talem fuis.se, qua Christus semet ipsum corporaliter atque oculis corporeis videndum Paulo ostenderet; ad quem modum et aliis omnibus supra memoratis visus est. Nam nisi talis visio fuisset ^tiam haec, de qua mmc Paulus loquitur, quomodo se perinde, ut caeteros, testem adduceret oculatum ad probandam veritatem resurrectionis Christi? Quocirca rejiciendum omnino, quod scribit Ansbertus Ambrosius, et ex eo verbatim refert Haimo lib. 1. comm. in Apocal., exponens illud capitis 1.: Mittens per Angelum suum servo suo Joanni; nempe: Credi posse, quod B. Paulo Apostolo Dominus post suam adsccnsionem non in sua natura apparuerit, sed potius per Angelum in ea forma, in qua recognosci ab hominibus solet. Deinde prosequitur Haimo vel suis, vel Ansberti verbis: Quod hinc etiam probcri potest, quia, si B. Paulus, nuper conversus, in sua eum substantia vidisset, consequens esset, ut prae omnibus dilecto discipulo, sibique ab adolescentia dicato, non per Angelum, sed per semet ipsum appareret. Hoc, inquam, recipiendum non est. Nam visio corporis ab Angelo formati et assumpti, quod Christi hominis speciem repraesentaret, Jiaudquaquam Paulo sufficeret ad ferendum oculare testimonium resurrectionis ejus, quo post alios testes adhibitos, qui Dominum viderant, ipse etiam dicere posset: Visus est et mihi. Neque si tale corpus Apostolorum oculis oblatum fuisset, idcirco credidissent, eum resurrexisse; quod satis ex evangelica patet historia. Quanto minus id credidissent ex Apostolorum testimonio caeteri homines, si scirent, tUos non aliud vidisse. Nec valet argumentum de Joanne, ut qui Christum ipsum post ejus resurrectionem una cum Petro caeterisque Apostolis viderit saepenumero. Quamquam et hujusmodi beneficia non semper exhibentur melioribus, magisve dilectis; sed ptout expedit, ac plurimum ob rationes nobis occultas, solique Deo cognitas. Certe congruens erat, ac quodammodo necessarium, ut Paulus, portaturus Christi nomen coram gentibus et regibus, et fiUis Israel, Act. 9., plusque omnibus laboraturus, infra versu 10., similiter ut caeteri Apostoli, quibus dictum erat: Eritis mihi testis, Actor. 2., Christum Dominum a morte redivivum facie ad faciem videret. Unde cum illis sese conferens supra cap. 9. dixit: Non sum Apostolusi^ Nonne Christum Jesum Dominum nostrum vidi? Sed quando et ubi viderit, quaeritur. Id enim ibi rejiciebamus ad hunc locum. Et quidem Cajetanus id nesciri putat. Nam, inquit, in Actis Apostolorum, quamvis narretur, Jesum allocutum fuisse Paulum et auditum a Paulo, nusquam tamen narratur Jesus visus a PauJo; sed potius oppositum significa- 0 iiil. Es tii Comm. Toni. I. tur narrando, quod lux tanta Paulum invaserit, ut eum privaverit actu videndi. Ita Cajetanus hoc loco. Sed manifeste fallitur, haud memor ejus, quod prius alibi scripserat, ut in commentariis super summam theologicam S. Thomae, 3. quaest. 57. art. 6. ad 3., ubi cum suo doctore plane contrarium affirmat, non sine gravi reprehensione eorum, qui in dubium revocant, an tunc, quando Paulo dictum est a Domino: Quid me persequeris? Act. 9., Dominus ei corporaliter visus fuerit. Quos merito sane reprehendit. Nam Paulum illo tempore suae conversiunis, quum iret Damascum, non tantum audivisse Dominum sibi loquentem, sed etiam vidisse, ex subsequenti narratione clarum est. Dicit enim ad eum Ananias: Dominus misit me Jesus, qui apparuit (Graece 6 ocpdslg, qui visus estj tibi in via. Et cap. 22.: Deus praeordinavit te, ut videres Justum, et audires vocem ex ore ejus. Rursum cap. 9. Barnabas de eo narrat Apostolis, quomodo in via vidisset Dominum, et quia locutus est ei. Sed et Dominus ad Saulum prostratum, ipso referente cap. 26., sic ait: Ad hoc enim apparui (Graece wcp&rjv, visus sumj tibi, ut constituam te ministrum et testem eorum, quae vidisti. Moxque ibidem Paulus ad Agrippam: Non fui, inquit, incredulus coelesti visioni. Satis igitur constat, de eadem illa visione Paulum hic loqui. Quod etsi Graeci tiactatores silentio praetermiserint, a Latinis tamen Primasio, Haimone, Lirano et aliis Pauli interpretibus expressum fuit. Quod et Tertullianus asserit in libro adversus Praxeam, cap. 15. Nec his obstat argumentum Cajetani de caecitate Pauli. Nam prius Dominum vidit, mox aTitem prae vehementia lucis, quae eum circumfulserat, offusa est oculis ejus caligo, ut videre non posset; uti contingit iis, qui directis oculis solem intuentur. Nam et solis spleadorem illa lux superabat. Act. 26. Videtur autem hoc ordine et modo res contigis.se: Saulus, visa tanta luce statim in terram cadens, oculos clausit, ut solent homines ad ingentia fulgura. Sed simulatque vocem audivit dicentis sibi: Saule, Saule, quid me persequeris? ad loquentem conversus, oculos aperuit, et Dominum vidit in maxima illa luminis claritate; qua perstiictos et oflfensos oculos iterum clausit, et clausos tenuit, usquedum sermo Domini secum loquentis finiretur. Tum surgens apertis oculis nihil vidit. Duravitque ea caecilas per triduum. Itaque Cajetani argumentum bene concludit, visionem istam non fuisse factam (ut quidam opinati sunt) intra triduum illud, quo, usu privatus oculorum, erat intentus orationi. Quod vero multi praeter visionem, quae in via Damascena contigit, etiam mentionem huc ingerunt illius visionis, quam Paulus sibi, Hierosolymam reverso et in templo oranti, narrat oblatam fuisse, Act. 22., tamquam illuc fortasse respiciat hoc loco; satis id refellitur ex eo, quod, ipso Paulo teste, ecstatica fuerit illa visio, sive, ut interpres noster vertit, in stupore mentis facta. Jam autem ostendimus, visionem corporalem hic intelligi debere. Sed neque ad raptum in tertium coelum atque in paradisum, de quo scribit 2 Cor. 12., referenda est haec visio. Nam etsi, etiam in illo raptu visionem quandam fuisse, non sit negandum (sic enim ait: Veniam autem ad visiones et revelationes Domini, id est, mihi a Domino factas), non tamen ibi scribit, seDomiuum vidisse. Et ut vidisset, nescire tamen se dicit, utrum in corpore, an extra corpus ipsi raptus ille et visio contigerit; et ut in corpore contigerit, quod est probabilius, ecstaticam tamen fuisse, mente videlicet a sensibus corporeis abstracta, convenit inter Theologos. Nec, si per sensum oculorum facta fuisset ea visio, Paulus id nescire potuisset. Hic vero certum perhibet testimonium, se corporaliter, ut alios Apostolos, Christum vidisse. Colligit ex hac apparitione S. Thomas loco superius citato, Christum post adcensionem in coelum aliquando corporaliter ad terram descendisse. Quippe verisimile non est, Christi vocem, qua Paulum allocutus est, e coelo empyreo demissam fuisse usque ad terram. Quamvis enim potuerit Christus se conspiciendum praebere Paulo, et audiendum e supremo coelo, sicut Stephano conspiciendum se praebuit (scribit enim de eo Lucas Actor. 7., quod intendens in coelum vidit gloriam Dei, et Jesum stantem a dextris Dei; et ait: Ecce, video coelos apertos et Filium hominis stantem a dextris Dei), contextus tamen et series historiae Apostolicae Act. 9. prorsus intelligi vult, e propinquo rem gestam esse, quemadmodum bene declarat Lorinus in ejus loci comment.; praesertim quum non dicatur, nec ibi, nec alibi, sicut de Stephano, Paulum vidisse coelos apertos, et Jesum stantem a dextris Dei, aut aliquid tale, ex quo colligi posset, quod eum videt'it et audierit e summo coelo loquentem. Habet etiam vetus traditio, Christum Petro corporaliter apparuisse, quando Roma fugienti obvium se dedit, et, quonam iret, interrogatus, respondit: Eo Romam iterum crucifigi. Cujus rei meminerunt Hegesippus junior lib. 3. excidii Hierosol., cap. 2., et Ambrosius orat. in Auxent. invect.; necnon Gregorius, seu quisquis autor, in expos. Psalmi quinti poenit. Sed haec, et si qua sunt his similia, quomodo facta sint, utrumne per descensum Christi motumque localem e coelo in terram ita, ut tantisper in coelo esse desineret; quod sentit, nec absurdum putat Aquinas; an vero sic, ut in coelo manens, nec inde recedens, simul etiam in terra se praesentem localiter exhiberet; quod multis videtur non impossible; id, inquam, disquirere, prolixioris opei-ae est, nec loci praesentis. Egimus ea de re pridem in oratione quadam publice recitata.
15:9
9. Ego enim sum minimus Apostolorum. Declarat, qua ratione se dixerit abortivum, simulque gloriam apparitionis Dominicae sibi factae humilitate comprimit, dicens, se esse minimum Apostolorum; eo nimirum sensu, quo Eph. 3. se vocat minimum omnium sanctorum, id est, Christianorum. Respicit enim ad statum vitae suae praeteritae, quando persecutus fuit Ecclesiam Dei. Si considerentur, inquit, merita vitae meae praecedentis vocationem meam ad Apostolatum, talia sunt, xxt causam habeam nemini Apostolorum me praeferendi, sed omnibus postponendi. Ubi nomine Apostolorum Chrysostomus etiam LXX. discipulos, uti paulo aute, vult comprehendi. Quae res ad majorem facit humilitatis Paulinae commendationem.
Qui non sum dignus vocari Apostolus. Dignus, Graece ixavoc;^ idoneus, quomodo vertunt Erasmus et alii quidam. Sed Apostolus usus est Graeca voce pro digno, quemadmodum et Evangelistae, Matthaeus cap. 3., Marcus 1. et Lucas 3., referentes verba Joannis de Christo: Cujus non sum (t/avog) dignus solvere corrigiam calceamentorum. Pro quo Joannis 1. et Actor. 13. legitur a^iOQ, quod proprie dignum significat. Ita rursum Matth. 8. et Lucae 7.: Domine non swm (txavoc) dignus, utiniressub tectum meum. Quamquam utrumvis hoc loco legatur (nam et Augustinus legit idoneus locis a Beda collectis), sensus eodem recidit. Nonsolum, inquit, sum minimus Apostolorum, sed nec idoneus sum ad Apostolatum, et proinde nec dignus eo munere ac nomine, siquidem merita vitae meae prioris spectentur. Nam sequitur:
Quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Quoniam, Graece diozi, propterea quod. En manifestam rationem indignitatis, etiam prae caeteris Apostolis. Eo quod, inquit, persecutus fuerim (et quidem supra modum, Gal. 1., et usque ad mortem, Actor. 22.) Ecclesiam Dei, id est, fideles Christi, viros oc mulieres, Actor. 9. et 22., qui sunt Ecclesiae Dei membra. Hocautem aliorum Apostolorum nemo fecisse legitur. Laudanda Pauli humilitas, aperte confitentis tam grande peccatum vitae praeteritae, quo commendatiorem reddat gratiam a Deo sibi impensam. Quod et alibi facit, ut Gal. 1,
15:10
10. Gratia uutem Dei sum id, quod sum. Autem pro sed adversante particula posuit: Sed gratia Dei sum id, quod sum. Sensus: Quod sum Apostolus, et quidem idoneus, eoque nomine non indignus, id totum acceptum refero gratiae, id est, gratuitae beneficentiae Dei. B. Ambrosius lib. 1. de Abel et Cain, cap. 7., generaliter accepit hanc sententiam de omni bono, quod in Paulo erat: Bene, inquit, Apostolus non gloriabatur in virtute sua, sed minimum Apostolorum se esse dicebat, et quidquid esset, gratiae divinae esse, non meriti sui, nihilque nos habere, quod non acceperimus. Sic ille.
Et gratia ejus in me vacua non fuit. Illud in me cohaeret ei, quod praecedit. Nam Graeca sic habent: Et gratia ejus, quae in me, sive ad me, non inanis fuit, aut facta est. Ac sensus est: Grotia ejus in me collata (reddit Erasmus: in me profectaj, hoc est, gratia Apostolatus, seu muneris Apostolici, ad quod me vocavit, et cui me aptavit, dignumque reddidit, non fuit inanis. Tantum beneficium non sum passus apud me residere otiosum ac inutile. Observanda est hic diversa gratiae Dei acceptio. Nam in parte praecedenti gratiam Dei dixit gratuitam ejus beneficentiam seu beneficam operationem; quemadmodum et infra, cum ait: No7i ego, sed gratia Dei mecum. Hic autem ilHus gratiae significat quendam in se effectum, id est, gratiam functionis Apostolicae bene et cum fructu exercendae, de qua Eph. 3.: Mihi, inquit, omnium sanctorum minimo data est gratia haec, in gentibus evangelizare etc. Quamquam nolim sane negare, gratiam hoc etiam loco recte intelligi gratuitam Dei beneficentiam, ne cogamur gratiam in una eademque periodo varie accipere; praesertim quum in eo, quod statim sequitur: Non ego autem, sed gratia Dei mecum, intelligatur benigna et gratuita Dei operatio. Ita sensus erit: Beneficentia Dei, qua erga me usus est, vocando me ad munus Apostolicum, non fuit fructu vacua, sed fecit, me plus caetoris laborare; sicut sequitur:
Sed abundantius illis omnibus labo- 46 * ravi. Scilicet iu ea gratia muneris Apostolici, vel per illam gratiam, qua me ad Apostolatum vocavit. Quod posterius consonum est parti sequenti: Non ego autem, sed gratia Dei mecum. Dicens: illis omnibus, respicit ad Apostolos generaliter acceptos, uti supra semel et iterum. Neque tamen sensus est: abundantius seu copiosius, quam omnes illi simul, sed quam singuli, id est, unusquisque illorum. Igitur plus illis omnibus laboravit, quia nullus illorum tot loca percurrit, totque ac tantas tulit adversitates ac molestias Evangelii causa, atque Paulus. De quo specialiter praedixerat Dominus ad Ananiam: Ego ostendam illi, quanta oporteat eum pro nomine meo pati, Actor. 9. Kam et illius libri magna portio consumitur in unius Pauli laboribus commemorandis, etsi quibusdam hac epistola posterioribus; ubi tamen non omnes commemorati sunt, sed multi praetermissi, quod palam est ex ejus epistola ad Corinthios 2. cap. 11., quo in loco brevem texit catalogum laborum et afflictionum suarum pro Christo. Pertinet eodem, quod non multo post banc epistolam scripsit Rom. 15., sese ah Hierusalem per circuitum usque ad Illyricum replevisse Evangelium Christi. Porro locum hunc ita quidam accipisse videntur, quasi charitatis ac meritorum ratione Paulus sese caeteris anteponat. Sic enim de eo loquitur Ambrosius lib. de Noe et arca, cap. 8.: Quoniam plus ei dimissum est, plus coepit diligere, abundantius caeteris Apostolis laborare. Et Hieronymus in epistola 13., quae est ad Paulinum: Paulus novissimus in ordine, primus in meritis est, quia, extremus licet, plus omnibus laboravit. Verum Paulus labores comparat, non merita, sciens, merita non semper aestimari secundum labores. Et tamen hcc ipsum, quod se plus omnibus laborasse dicit, non arroganter dicit, sed ad stabiliendam sui lestimonii autoritatem utiliter ac necessario, prius quoque suam ipsius indignitatem simul et Dei gratiam professus, moxque eandem gratiae professionem repetiturus. De qua sic Augustinus in enarratione Psalmi 130.: Paulus Apostolus, inquit, ex persecutore factus praedicator, abundantiorem gratiam consecutus est in oynni labore Apostolico, quam caeteri Apostoli, ut magis Deus ostenderet, suum esse, quod dat, non hominis; quomodo solent medici potentiam suae artis in desperatis ostendere etc. Ubi et hoc ad laborem ejus abundantiorem refert, quod plures scripsit epistolas, quam omnes caeteri.
Non ego autem, sed gratia Dei mecum. Graece r\ auv IjJiol, quae mecum est. Quomodo semel ac iterum allegat Hieronymus lib. 2. dial. contra Pelag., cap. 3., ac rursum in epist. ad Principiam, qua exponit Psalmum 44. Erasmus vertit: quae mihi adest, id est, quae mihi auxilio est. Solet enim auxilium ejusmodi locutione significari in Scripturis, ut Psalmo 22.: Non timebo mala, quoniam tu mecum es; Jeremiae 20.: Dominus mecum est, quasi bellator fortis; 4 Reg. 6.: Plures nobiscum sunt, quam cum illis. Auxilium autem non est, nisi agente etiam eo, qui adjuvatur. Igitur hic insinuatur cooperatio gratiae et liberi arbitrii; sic tamen, ut gratia principalius operetur. Nam gratia, voluntatem adjuvans, non ab ea vicissim adjuvatur; et quidem sic adjuvat voluntatem, ut faciat eam operari, movens ad operandum, uti loquitur S. Thomas in commentario, citans etiam Scripturas Jesaiae 26.: Omnia opera nostra operatus es nobis; etPbilipp. 2.: Dei:s est, qui operatur in vobis et velle et perficere. Eandem ob causam utitur Apostolus correctione quadam, dicens: Non ego, sed gratia Dei; quasi dicat: Non ego principaliter; aut non tam ego, quam gratia Dei. Sic Dominus in Evangelio: Non vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis, Matth. 10., cum ante dixisset, ipsos locuturos. Non sufficit autem hic sensus, quem adferunt nonnulli: Non ego solus, sed gratia Dei mecum. Sic enim sermo converti posset: Non gratia Dei, sed et ego; quia aec gratia sola facit. Quae res etiam exemplo alterius sententiae jam allatae facile declaratur. Itaque more Scripturae negatur, quod minus est, dum prae illo commendatur, quod majus est aut principalius, velut ibi: Misericordiam volo, et non sacrificium, Hoseae 6. et Matth. 9. Annotat hoc loco Primasius, flieronymum alicubi sic ponere praesens testimonium: Non autem ego, sed gratia Dei, qui in me est. Ubi legendum arbitror: quae in me est. Nam et Catharinus affirmat, se legisse in quibusdam Graecis codicibus, y\ sic \^l, quae in me. Sed verisimile est, mutationem factam imitatione ejus, quod paulo ante praecessit.
15:11
11. Sive enim ego, sive illi, sic praedicamus, et sic credidistis. In Graeco non est yap, enim, sed ouv_, igitur, quemadmodum et in textu Ambrosii legitur. Non enim probat Apostolus; sed a digressione, qua jjer occasionem apparitionis Dominicae, quam sibi factam narravit, de suo Apostolatu quaedam interlocutus est, redit ad prius institutum, in summam coUigens testimonia resurrectionis Christi. Igitur, inquit, sive ego, Apostolorum minimus, sive illi, id est, alii Apostoli, quibus Christus post resurrectionem visus est, omnes uno ore, tamquam testes oculati, sic praedicamus, ut dixi, nempe Chri-.stum a morte resurrexisse; et vos quoque per nostram praedicationem sic credidistis, id est, ea fide estis imbuti.
15:12
12. Si autem Christus praedicatur, quod resurrexit a mortuis. Adde ex parte praecedenti: Et si sic creditur. Id enim supplendum relinquit Apostolus, ac si dicat: Hoc jam et praedicatum est, et creditum etiam a vobis.
Quomodo quidam dicunt in vobis: Quoniam resurrectio mortuorum non est? In vobis ad quidam referendum. Hic enim ordo est in Graeco et apud Ambrosium: Quomodo dicunt quidam in vobis, sive inter vos? id est, quidam vestrum, veluti supra capit. 11.: In vobis, sive inter vos multi, id est, multi vestrum. Si quis malit in vobis referre ad dicunt, non repugno. Nam et ita sensus erit haud incommodus: dicunt in vobis, id est, ferunt iuter vos hujusmodi sermonem. Et hoc nimirum voluit noster interpres, quando verbum dicunt retraxit ad particulam in vobis. Concludit Apostolus ex resurrectione Christi resurrectionem aliorum mortuorum in genere. Quod si, inquit, Christus a mortuis resurrexerit, erit igitur et aliorum mortuorum resurrectio; et proinde male ei a quibusdam vestrum contradicitur. Sed quaeritur, quo argumento ex Christi resurrectione seq natur caeterorum mortuorum resurrectio, cum non oporteat beneficium, Christo omnium dignissimo praestitum, omnibus hominibus esse commune, etiam reprobis. Quidam faciunt argumentum a simili, quale est illud: Anima Petri immortalis est; ergo omnes animae sunt immortales. At istud merito rejicit Thomas. Nam rationem similitudinis in Christo et caeteris hominibus, quoad resurrectionem, non est facile assignare; et certe negaretur illa ab adversariis. Alii dicunt, esse argumentum a causa meritoria, quia Christus omnium meruit resurrectionem. Verum et hoc aeque vel magis ignotum erat ipso consequente. Et, si hunc modum causae significare voluisset Apostolus, non resurrectionem Christi, sed passionem pro argumento adduxisset. Per hanc enim Christus meruit, non per illam. Rectius igitur S. Thomas ac plerique, tam Graeci, quam Latini commentatores, explicant argumentum Pauli de causa exemplari; differenter tamen. Nam alii Christum resurgentem volunt esse causam exemplarem resurrectionis omnium hominum, etiam impiorum, alii vero tantum electorum. Quae posterior sententia nobis omnino vera videtur, eademque vel maxime contirmatur ex iis, quae deinceps hoc capite Paulu? disserit. Agit enim toto capite de sola resiu-rectione bonorum, id est, ea, quae bonis in praemium promittitur, et ab iis exspectatur atque speratur juxta syraboliim Constantinopolitanum, in quo dicitur: Et exspecto resurrectionem mortuorum. Nam et hujus spei paulo post ex consequenti meminit, dicens: Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus etc. Deinde et Christum primitias dormientium vocat, reliquum autem fructum eos, qui sunt Christi, id est, electos ejus et membra. Ac denique resurrectionem gloriosam a Christi exemplo nobis describit, non eam, quae malis commiiuis est. Unde idem Apostolus Rom. 8. de solis electis consimili modo ratiocinatur his verbis: Quod si Spiritus Ejus, qui suscitavit Christum a mortuis, habitat in vobis; qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum Ejus in vobis. Nam si quis Spiritum Christi non habet, ut ibidem dicitur, hic non est ejus, et per hoc non deputandus in numero eorum, de quibus hic ait: Deinde ii, qui sunt Christi. Verum ista res ex sequentibus atque eorum declaratione magis elucescet. Est autem Christus resurgens exemplar resurrectionis hominum electorum, quatenus gloria resurrectionis ac beatae immortalitatis, in Christo tamquam capite perfectissime declarata, suo qiuodam modo et ordine declaranda est in omnibus ejus membris, id est, electis. Nam resurrectionis tempore membra ejus soli erunt electi. Innititur ergo ratio exemplaris, quam Apostolus considerat, unitati et conformitati totius corporis mystici, quod est Ecclesia, cujus caput Christus est. Quae conformitas exigit, ut omnia membra participent de vita et gloria capitis. Valde; siquidem inconveniens foret, ipsique capiti dedecorosum, sub capite vivo reliquum corpus mortuum remanere, totumque curpus ex capite vivo et membris mortuis constare; ex quo jam nec corporis appellationem mereatur, cujus membra cum capite vitalem connexionem nec habeant, nec amplius habitura sint, sed in perpetua morte mansura. Est igitur optima Pauli ratiocinatio, si Christus resurrexit, alios quoque mortuos, qui suntEjus, resurrecturos esse. Porro non recte dici, quod Christus resurgens sit exemplaris causa resurrectionis etiam impiorum hominum, nos rationibus aliquot demonstravimus ad dist. 43. lib. 4. sent. Idque profecto satis aperte significat Apostolus Rom. 8, 28. et 29., ubi conformitatem imaginis Filii Dei solis promittit iis, qui secundum propositum A^ocati sunt sancti. Neque vero propterea disputatio Pauli imperfecta videri debet, quod solam hic probet electorum resurrectionem; quomodo nec fuit imperfecta ai'gumentatio Christi, qua contra Sadducaeos resurrectionem probavit eorum tantum, qui congregandi sunt cum Abraham, Isaac et Jacob, quique futuri sunt aequales angelis Dei, Lucae 20. Nam resurrectio, quae est ad vitam beatam, proprie consolatio est fidelium, quam praecipue spectarunt Christus et Paulus; et ea constituta fideque recepta, non difficile est credere, etiam impios ad supplicium resurrecturos, ut et ipsi plenam recipiant suorum operum retributionem.
15:13
13. Si autem resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit. Argumentatur a negato consequente ad negationem antecedentis. Quo etiam negato, quae incommoda sequantur, deinceps ostendit.
15:14
14. Si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo praedicatic nostra, inanis est et fides vestra. Ergo, Graece d^a, certe, videlicet, utique, particula vehementiam addens illationi. Praedicationem dicit, vel eam specialiter, de qua dixit: Sic praedicamus, ut intonigatur praedicatio resurrectionis Christi; vel in genere p.'aedicationem Evangelii de Christo. Consimiliter fidem significat, vel eam specialiter, de qua dixit: Sic credidistis, id est, fidem resurrectionis Christi; vel in genere fidem Evangelii de Christo sibi praedicati. Porro utraque inanis, praedicatio nimirum et fides, vel quia falsa et veritatis vacua juxta priorem utriusque intellectum, vel quia inutilis et frustranea juxta sensum posteriorem; ac si dicat Apostolus, exponente Oecumenio: Omnia perierunt, et vana facta sunt, tam praedicatio nostra, quam fides vestra, si Christus non resurrexit. Etenim sublata articulo resurrectionis Christi, tota spes, quam in Christo habemus, concidit, quemadmodum in sequentibus declaratur, ubi repetit hoc argumentum: Si Christus non resurrexit, vana est fides vestra. Proinde posterior hic sensus magis probabilis est. Nam a falsitate praedicationis speciale est argumentum hoc, quod sequitur:
15:15
15. Invenimur autem et falsi testes Dei. Falsi testes, Graece ^audondpTuptz. Hic duo significantur absurda: dedecus Apostolorum, et injuria Dei. Si Christus non resurrexit, invenimur, inquit, hoc est, arguimur, deprehendimur (quod in Apostolo turpissimum est), falsi testes Dei. Nam testes Dei sunt, quorum est, veritatem Dei nuntiare hominibus; falsi testes Dei, qui pro veritate Dei falsa praedicant. Injuriam Dei probatio sequens exaggerat.
Quoniam testimonium diximus adversus Deum, quod suscitaverit Christum. Dicit: adversus Deum, qitia, quicumquefalsum aliquid annuntiat tamquam Dei verbum, facit Deum mendacem. Et hujusmodi testes sunt omnes, qui falsas revelationes et falsa miracula pro veris evulgant. In quos competit illud Job 13.: Numquid Deus indiget vestro mendacio, ut pro eo loquamini dolos? Atque hujus peccati, imo sceleris gravitatem docto expendit Aquinas in commentariis. Caeterum Erasmus pro: adversus Deum, vertere maluit: de Deo. Quod et alii quidam sequuntur; eaque versio facilem habet sensum, ac patrocinatur ei textus Syriacus. Verum Graeca praepositio xaxa cum genitivo, addita verbo testificandi, ut hoc loco xata xoD ^tau, nescio, num uspiam aliud significet, quam adversus, seu contra. Et quidem hujus significationis exempla passim obvia sunt, utMatth. 26, 59. et 62., et27, 13., Marc. Graeci interpretes uno consensu de calumnia Deo impacta locum hunc exponunt. Textus item Ambrosii habet: adversus Deum. Nec secus legit Tertullianus lib. de resurr. carnis, cap. 48. Quiddam simile est apud Jeremiam cap. 28., ubi ad Hananiam, qui falsa, licet felicia, tamquam a Domino missus praedixerat, ait Propheta: Hoc anno morieris. Adversum enim Dominum locutus es.
Quem non suscitavit, si mortui non resurgunt. Nempe juxta superiorem ratiocinationem. Si, Graece srTisp apa, si videlicet. Quamquam hoc totum: si mortui non resurgunt, in quibusdam Graecis exemplaribus ac nonnullis etiam Latinis abesse, testatur Isidorus Clarius. Et tamen, si scriptum non fuit, intelligi debet.
15:16
16. Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Repetitio est argumenti superioris ducentis ad absurdum. Ratio quoque sequelae patet ex supra dictis. Indecens enim est, caput resurgere sine membris.
15:17
17. Quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra. Repetit argumenti confirmationem ex altero absurdo superius illato, mox et alia subjuncturus ad idem confirmandum pertinentia. Sunt quidem diversa etiam in Graeco vocabula xsvTj xal iiaTaia, inanis et vana, sive supervacanea; res tamen eadem videtur intelligi, ut fides inanis et vana tit fides inutilis ac nullius fructus. Id enim declarant, quae sequuntur:
Adhuc enim estis in peccatis vestris. Causalem particidara Graeca et Syra non addunt. Juxta nostram lectionem probatio est consequentiae praecedentis, ut si dicat Apostolus: Ideo vanam et inutilem arguo fidem vestram, si Christus non resurrexit, quia, si non resurrexit, adhuc estis in peccatis vestris, nempe quoad reatum mortis aeternae; id est, non accepistis remissionem peccatorum, quam fides promittit. Cujus ratio, quia, si Christus non resurrexit, uoudura estis jastificati, cura in fide resurrectionis Christi vobis sita sit justitia; resurrexit enim propter justificationem nostram, Rom. 4. Quod si Graecam lectionem sequamur, poterit haec pars illative deduci vel ex illa praecedente: Christus non resurrexit^ idque per rationem jam datam; vel ex ista: vana est fides vestra. Hinc enim ulterius sequebatur, sic vane credentes adhuc esse in peccatis suis, quia purgatio peccatorum fieri debet per fidem, quae hic ponitur vana, inutilis et inefficax propter falsitatem. Notandum, in textu Ambrosiano secundum priores editiones in hoc versu non repeti: vana est fides vestra. Tantum enim legitur: Quod si Christus non resurrexit, adhuc estis in peccatis vestris. Nec quidem in commentario partis illius uUa mentio fit, ut nec apud Oecumenium. Atque inde est fortasse, quod Graecorum codices in universum careant vocula causali.
15:18
18. Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. Dormierunt, id est, obdormierunt. Vide supra vers. 6. Sequitur hoc absurdum ex praecedentibus, et potissimum ex postremo. Si, inquit, qui in Christum crediderunt, adhuc sunt in peccatis suis, nec ab iis per fidem liberati; igitur et qui mortui sunt in fide Christi cum spe salutis, perierunt, fide et spe sua frustrati, utpote in peccatis mortui. Perierunt autem, sive animae ponantur immortales, sive non. Nam etsi immortales sint animae, perierunt ratione jam dicta, qui mortui sunt in Christo; si mortales, ergo prorsus ac penitus interierunt, instar pecorum mortuorum. Videtur autem Apostolus emphatice dixisse: qui dormierunt in Christo, hoc est, qui nobis Christianis vocantur dormientes in Christo ob spem certam resurrectionis. Quae consideratio auget absurdum, scilicet eos periisse, quos ipsa loquendi Christiana consuetudine vocamus dormientes, et per hcc excitandos aliquando testamur. Quamquam et vocantur mortui in Christo, 1 Thess. 4., et mortui in Domino, Apocal. 14. Porro quia dicere quis poterat, fidem Christi prodesse saltem ad bona hujus vitae, consequenter id etiam removet, dicens:
15:19
19. Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Sperantes sumus, Graece TjA7it./0T£g sofxsv^ pro quo Erasmus: speravimus. Participium est praeteriti temporis, quo Latini carent in participiis activae formae. Diverso verbo reddi posset: confisi sumus. Verum observanda est hujus verbi proprietas ex Hebraeo. Nam in praeterito significat actum, non qui transiit, sed qui ita susceptus et inchoatus est, ut maneat: speravimus, id est, spem nostram posuimus, collocavimus, fixamque habemus, ut quidam vertunt. Ita passim capitur hoc praeteritum in Scripturis: In te Domine speravi, Psalm. 30. et 70. Quoniam in me speravit, liberabo eum, Psalm. 90. Similis observatio in verbo possedi, id est, acquisivi, possidere coepi, ut Genes. 4.: Possedi hominem per Deum. Tale quid annotatum est jam ante in verbis dormierunt et sederunt. Ordo verborum in Graeco est: Si in vita hac sperantes sumus in Christo solum, etc. Sensus tamen postulat ordinem nostrae versionis, ut solum seu tantum referatur non ad Christum, sed ad vitam hanc, quo referunt etiam Graeci commentarii. Constat autem, ad actura sperandi referri non posse, qui revera tantum est hujus vitae, non permansurus in altera, ubi spei res ipsa succedet. Sensus igitur arguraentationis Paulinae est: Si spes nostra, quam defixiraus et habemus in Christo, non extenditur ultra terminum hujus vitae mortalis, id est, si non ab eo exspectamus bona futuri saeculi, sed praesentis tantum, sumus ergo miserabiliores caeteris hominibus; vel, quemadmodum etiam ex Graeco verti potest, sumus omnium hominum miserrimi, maximeque miserabiles, ut sit Atticismus, qualis supra cap. 13.: Major, id est, maxima horum est charitas. Hujus sequelae ratio manifesta est, tum quia Christus praecipit, abstinendum a voluptatibus hujus vitae, et injurias tolerari vult, non vindicari, et multa his similia, secundum vitam carnalem dura et aspera, a suis cultoribus exigit, tum quia constat experientia, pios Christi fideles ob stud*um virtutis et confessionem nominis Christi infidelium et malorum hominum iufestationibus expositos esse. Omnes enim, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur, 2 Tim. 3. Tametsi potest hic locus accipi de solis Apostolis, in quorum persona Paulus loquatur, ut sit probatio ab exemplo xipo stolorum, quos sane perabsurdum sit caeteris omnibus esse miseriores, cum ipsi profiteantur, omnibusque venditent doctrinam salutis. Nota, Apostolum non dicere, pejores sumus omnibus hominibus, sed miserabiliores; nam sublata spe felicitatis futurae post hanc vitam, vana quidem esset fides ac religio Christiana; non tamen cessaret necessitas vivendi secundum rectam rationem, quomodo vivunt boni Christiani. Unde praeclare scribit Augustinus lib. 21. de civit. Dei, cap. 25.: Si, quod absit, illius tanti boni spes nulla esset, malle debuimus in hujus confUctationis molestia remanere, quam vitiis in nos dominationem, 7ion eis resistendo, permittere. Sic ille. Porro contra totam hanc disputationem Pauli, qua ex negata Christi et mortuorum resurrectione colligit, omnem spem nostram inanem esse, nec ulla futuri saeculi bona nobis exspectanda, in promptu objectio est ex animarum immortalitate. Nam Christus non sohim meruit nobis resurrectionem corporum, verum etiam beatitudinem animarum praestandaiu ante resurrectionis diem. Quare, civcumscripta et sechisa corporum re^urrectione, adhuc manebit alterum bonum ex Christi merito nobis exspectandum, scilicet animarum aelerna feUcitas. Respondet Cajetanus, Apostolum in liac sua disputatione, ac speciatim in postrema ratiocinatione: Si in hac vita tantum etc, non aequiparare negationem vesurrectionis negationi alterius vitae simpliciter, sed qunad homines; significanter enim Apostolum dixisse: sperantes sutnus, et miserabiliores sumus nempe nos homines; et significantius addidisse: omnibus hominibus, ut de hominibus, non de hominum animabus, eum loqui intelligamus. Animae autem, quae post mortem corporum supersunt, non sunt homi-nes, neque jam homines constituunt. Verum haec responsio non admodum solida videtur. Est enim usitatissima synecdoche, qua homines vita functos, ac secundum animam solam superstites, ipsorum hominum nominibus appellare solemus, cum in vulgari sermone, tum in litaniis Ecclesiae dicendo: S. Petre, ora pro nobis, etc. Cujus rei nec in Scripturis exempla desunt. Nam juxta hunc tropum Lazarus in sinu Abrahae conspicitur a divite, Luc. 17., Samuel Sauli dat responsa 1 Reg. 28. et Eccles. 46., Onias et Jeremias orant pro populo, 2 Machab. 15., Christus quoque, sicut habet fidei nostrae confessio, descendit ad inferos. Ipse etiam Paulus alibi de se ipso sic loquitur, ut Philipp. 1.: Desiderium habens dissoloi, et esse cum Christo; et 2 Cor. 5.: Bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore, et praesentes esse ad Dominum. Quare non est verisimile, Paulum hoc loco (quod alias non solet) attendere vocabuli proprietatem, de qua Cajetanus, atque ita doctrinam suam restringere ad tempus, quo sumus homines ex anima et corpore compositi, tamquam de animabus separatis earumque statu quaestione dissimulata. Quod si faceret, haudquaquam lectoris animo satisfaceret, nec diflicultatem propositam expediret, quae movetur de spe bonorum futuri saeculi, sive competant homini proprie, sive animae soli, ut quae, etiam separata, beatitudinis capax est, eaque donatur. Neque enim in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, si beatitudinem secundum animas saltem (quae nobilior nostri pars est, qua formaliter homines sumus) post hanc vitam exspectamus. Ahi proinde respoadent, eos, qui tempore Apostolorum negaverunt resuirectioncm mortuorum, negasse etiam, animas post mortem corporum superesse. Hanc enim Sadducaeorum haeresim faisse, docet Lucas Actor. 23.; scilicet non solum resurrectionem non esse, sed negue angelum, neque spiritum, id est, animam humanam a corpore separatam. Quare, secundum illos, sublata resurrectione, nihil restabat exspectandum post hanc vitam. Idque adeo significasse videtur Scriptura 2 Machab. 12., sic loquens de Juda Machabaeo, qui jusserat ofFerri pro peccatis mortuorum sacrificium: Bene et religiose de resurrectione cogitans. Nisi enim eos, qui ceciderunt, resurrecturos speraret, superfluum videretur et vanum orare pro mortuis. Quod utique vanum videri non posset, agnito felici statu animarum post hanc vitam, quamvis exclusa spe resurrectionis corporum. Huic responsioni consona quaedam adfert etiam S. Thomas, dicens: Si negetur resurrectio corporum, difficile sustineri posse immortalitatem animae; videlicet propter naturalem ejus inclinationem ad corpus. Verum obstat, quod haec ab Apostolo scribuntur, non contra Sadducaeos, sed, ut initio diximus, contraphilosophiam humanam, cui probabilis quidem est animarum vita post mortem corporum (multi namque et clari philosophi ita senserunt), improbabilis autem, imo impossibilis resurrectio corporum. Secundum hos igitur remanet nodus quaestionis adhuc insolutus. Quocirca dicendum videtur, Paulum non negare, quin Christus, si ita Patri visum fuisset, per mortem suam genus humanum salvum facere potuisset quoad animas solas ita, ut neque ipse resurgeret, neque quisquam alius ex ejus merito; sed sola post hanc vitam exsisteret felicitas animarum sine fine regnantium cum anima Christi; neque Paulum vokiisse quaestionem ingredi, num ita fieri potuisset; sed loqui ex hypothesi divinae ordinationis de Christo et nostra per eum salute. Deus enim, qui omnia sapienter apteque disponit, non voluit mortem Christi, Filii sui, sine ejus ad vitam resurrectione, qua mortem superaiet; ac con sequenter non voluit, murtem illius quidquam nobis prodesse, nec ad sahxtem corporis, nec animae, si non esset a morte resurrecturus, et per resurrectionem glorificandus; tum quia Christi glorificatio finis erat principalior passionis et mortis ejus, quam salus nostra; tum quia per Christi resurrectionem spes salutis, quam in ipso haberemus, excitanda erat atque erigenda, quae alioqui nulla aut vix ulla futura esset. Quis enim crederet ac speraret in Christum mortuum, nec amplius victurum, de quo deinceps et in aeternum diceretur: Non est Christus! Hinc in ejus persona psahiiistes ait: Quae utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem? J Psalm. 29. Spem vero nostram, et fidem ■ et justificationem ab ejus resurrectione pendere, expresse docet Apostolus Petrus 1. epist. 1., de Deo loquens: Qi^.i regeneravit nos, inquit, in spem vivam per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis. Et iterum: Qui suscitavit eum a mortuis, et dedit ei gloriam, ut fides vestra essetin Deo; et Actor. 5.: Huncprincipem et Salvatorem Deus exaltavit dextera sua, ad dandam poenitentiam Israeli et remissionem peccatorum. Scribit his consentanea S. Thomas 3. quaest. 53. artic. 1., ubi rationes adfert, ob quas necessarium fuit, Christum resurgere., Cum igitur, hac supposita divina or- ■ dinatione, mors Christi sine ejus resurrectione non fuerit nobis ad jugtitiam et peccatorum remissionem profutura, bene colligit Paulus: Si Christus non resurrexit, adhuc estis in peccatis vestris; et bene infert ulterius: Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt; quippe mortui in suis peccatis. Ex quo jam patet, nihil nobis felicitatis a Christo, si non resurrexit, exspectandum in futuro saeculo, ne quidem quoad animam solam; ac multo minus in vita praesenti, in qua miserabiliores sumus omnibus hominibus.
15:20
20. Nunc autem Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium. Hic j;im Apostohis ex absurdis, quae nemo Christianus concesserit, redit ad statuendam suam propositionem, qua negata sequebantur absurditates illae. Ea propositio est, Christum resurrexisse a mortuis. Ex qua deinceps ratiocinatione directa probat institutum principale, id est, aliorum mortuorum reourrectiouem. Ac primum argumento a fructuum primitiis sumpto, quia nimirum Christus resurrexit tamquam primitiae dormientium. Quod in Graeco sic habetur: (SCTiapXT^ Tuiv xsxoifJLrjjjievu)v iysvcxo, primitiae eorum, qui dormierunt, factus est, sive fuit, ut vertit Erasmus. Graecae lectioni Syriaca suffragatur; tametsi verbum syevsto in vetustis quibusdam Graecis non additur. Dormierunt autem, id est, obdormieruut et adhuc dormiunt, ut recte verterit interpres noster in praeseati: dormientium. Nunc autem, inquit Apostolus, quod omnes fatemini, Christus a mortuis resurrexit. Verum, quod scire debetis, ita resurrexit, ut resurgendo factus sit mortuorum ac dormientium primitiae, id est, quasi primitivus fructus, e terra, in quam velut granum frumenti per mortem ceciderat, exortus ac renatus. Dicuntur enim primitiae primi fructus e terra percepti ac Deo offerendi. Cum ergo primitiae referantur ad ea, quorum primitiae sunt, consequitur, et alios mortuos e terra surrecturos esse. Tametsi praeterea videtur Apostolus ad ritum veteris legis alludere, de quo Num. 15., et Deut. 26., ut, quemadmodum illic in primitiis Deo oblatis totius anni proventus quodammodo sanctificabatur, ita sentiat in Christo, qui resurrexit primus, omnium nostrum futuram resurrectionem dedicatam esse. Porro Christum primitias seu primitivum fructum respectu dormientium vocat Apostolus, quod primus mortuorum a morte resurrexerit; primus, inquam, tempore et dignitate. Nam utrumque Latini interpretes urgent. Ac tempore quidem primus, quia ad immortalem vitam nulhis ante eum surrexit, sed omnes alii post eum. Siquidem et illi, de quibus scribit Matthaeus 27.: Multa corpora sanctorum, qui dormierant, surrexerunt (quos omnino verisimile est ad immortalem vitam resurrexisse), juxta sententiam multorum valde probabilem, non ante, sed post Christum resurrexerunt, velut gloriosae ejus resurrectionis comites et asseclae. Quod apud Matthaeum describitur horum resurrectio statim post narrationem mortis Dominicae, non autem resurrectionis, prolepsis est historica, non iufrequens in Scripturis. Etenim occasione prodigiorum, quae narrat Evangelista mortem Domini continuo fuisse consecuta, inter quae erant terrae motus et monumentorum apertio vi terrae motus facta, resurrectionem mortuorum, qui e monumentis illis apertis, etsi tertio demum die, egressi sunt vivi, putavit eadem serie narrationis attexendara. Caeterum dignitate primus dormientium Christus, quia praestantissimus et optimus omnium; ut solent primitiae melioi'es esse reliquo fructu. Q.uaeritur autem, quorum dormientium primitiae Christus, omniumne, an justorum duntaxat. Ambrosius, libro de fide resurrect. post raediura, extendit ad omnes dormientes, sive, ut ille loquitur, quiescentes, id est, ad omnes mortuos, etiam injustos, significans, horum quoque resurrectionem ex merito Christi tamquam cornmuuis benefactoris provenire. Verum, salva tanti doctoris reverentia, videtur id non recte dici. Nam injusti ac reprobi, meritorum Christi post hanc vitam participes fieri nequeunt; ut qui fidem (sine qua Christi merita non possunt eis appii cari ad caetera beneficia per ipsum consequenda) vel numquam habuerunt, vel, si habuerunt, peccando sibi inutilem fecerunt. Dicendum igitur, Apostohim solos in Christo dormientes hic intelligere, sive, queraadraodura loquitur Aquinas, mortuos, qui in spe resurrectionis quiescunt, id est, solos justos atque electos, qui raerabra sunt Christi. Nam ut ex resurrectione capitis Christi non recte ducitur argumentum ad resurrectionem oraniura hominimi, sed eorum tautura, qui membra sunt sub illo capite; sic ex resurrectione Christi, tamquam fructus primitivi, non procedit ratio, njsi ad fructum sequentem. Etenim primitiae tantum ad fructus reforuntur. Fractuum autem nomine nusquam in Scripturis mali ac reprobi significantur, sed soli boni. Nam malos Scriptura paleas appellat, et zizania, et spinas ac tribulos, ut Matth. 3. et 13., Heb. 6. Quare vel ex ipso vocabulo primitiarum satis argumenti est ad excludendum hoc loco malos ac reprol)os. Etobserva, Christum hic ita nuncupari primitias dormientium, quemadmodum alibi primogenitum mortuorum, ut Coloss. 1. et Apoc. 1. Non est autem primogenitus, nisi respectu fratnim ex eodem patre per adoptionem genitorum, quos Deus praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut ipse sit primogenitus in multis fratribus, Rom. 8. Quare nec primitiarum nomen ei competit, nisi respectu eorum, qui fructuum appellationem mereantur, id est, sequeatium Christum, uti bene ratiocinatur Oecumenius super Ephes. 1. Nec pluribus opus, quando Paulus ipse sensum suum aliquanto post aperte declarat, dicens: Primitiae Christus, deinde ii, qui sunt Christi, quorumnemperespectuprimitiaeChristus.
15:21
21. Quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Quoniam quidem, Graece £7icn5rj '(CK.p, quandoquidem enim. Causalem particulam enim habent etiam mss. quaedam Latina et veteres concordantiae. Legunt item Irenaeus Latinus lib. 5. cap. 13., et Hilarius lib. 11. de Trin. Est itaque sententia tota hypothetica causalis, seu rationalis potius (neque enim antecedens ejus proprie causam indicat consequentis), continens ai-gumentum a comparatione, quae fit per antithesin (quo et hoc modo explicanda: Nam quia per vinum quendam hominem mors invecta fuit in genus humanum, consentaneum est, ut et mortuorum resurrectio per unum queudam hominem introuucatur. Qui proinde unus homo, resurgens a morte, primitiae dormientium ad resurrectionem factus est. Quaerunt aliqui, quomodo per hominem mors, cum ea necessaiio consequatur naturam humani corporis, quod, ex contrariis activis et passivis compositum, non potest non tandem corrumpi. Sed breviter respondetur, in hanc ipsam necessitatem ex unius peccato nos omnes incidisse, quum unus ille, transgressus Dei praeceptum, immortalitatiB stola gratuita, quam in creatione supra naturam acceperat, sese nudavit; ut merito jam audit'et: Quia pulvis es, et in pulverem reverteris, Genes. 3. Hinc de eo beatus Augustinus lib. 6. de Genes. ad lit., cap. 25.: Mortalis erat, inquit, conditione corporis animalis, immortaUs autem beneficio conditoris. De eodem disserens Richardus a S. Victore lib. 1. de Emmanuele, cap. 11., mutationem illam hominis, qua mortalis factus est, vocat denudationem immortalitatis, honoris degradationem, dignitatisque detractionem; denique exspoh'ationem incorruptibilitatis. Porro resurrectionem mortuorum hoc loco non pauci, inter quos et Pseudambrosius, generaliter accipiunt, ut ad malos ac reprobos etiam pertineat; quasi illi quoque per unum hominem recipiant vitam, sicuti per unum hominem inciderunt in mortem. Sed id dici non posse, satis, opinor, ex supra dictis ad vers. 12, et 20. manifestum est. Kectius igitur, qui sentiunt, Apostolum loqui de resurrectione, quae est ad vitam beatam, qualis infra describitur, et de qua dicebat unus martyrum Machabaeorum ad Antiochum regem: Rex mundi defunctos nos pro suis legibus in aeternae vitae resurrectione suscitabit. Et alius: Tibi resurrectio ad vitam non erit, 2 Machab. 7. De qua et Dominus apud Joann. cap. 5.: Procedent, qui bona fecerunt, in resurrectionem vitae. Hujus quippe resurrectionis autorem se declarat idem Dominus Joann. 6., dicens: Haec est voluntas ejus, qui misit me, Patris, ut omne, quod dedit mihi, non perdam ex eo, sed resuscitem illud in novissimo die. Quod et identidem repetit in eodem sermone. Et haec est resurrectio, quam filiis Dei propriam facit Lucae 20., ubi Sadducaeis respondens ait: Qui digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubent, etc.; aequales enim Angelis sunt, et filii sunt Dei, cum sint filii resurrectionis. Quapropter et hunc Apostoli locum, dicentis: tt per hominem resurrectio mortuorum, non dubitavit Augustinus de beata resurrectione interpretari in epist. ad Hilar. 89. quaest. 3., quum, recitatis Apostoli verbis, ita prosequitur: Utique resurrectionem dicit justorum, ubi est vita aeterna; non resurrectionem iniquorum, ubi mors erit aeterna. Vide ejusdem et alia loca apud Bedam. Sed et inter recentiores Carthusianus hanc resurrectionem ad eos contrahit, qui immutabuntur. Nam, inquit paulo post, quod imjyii resurgent, non erit merito Christi, sed divina ejus virtute. Similiter et Hofmeisterus studiose monet, Paulum tantum loqui de resurrectione electorum, qui vere in vitam resurgent; nam impios quidem etiam resurrecturos, sed in eam vitam, quae mors secunda dicitur. Jam quos Apostolus duos homines dixerit, alterum mortis, alterum resurrectionis autorem, ipse consequenter exponit.
15:22
22. Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Graece et Syriace: Sicut enim in Adam, etc. Quemadmodum et habet textus Ambrosii, et passim legit Augustinus. Potest autem haec sententia bifariam exponi, vel hoc modo: Sicut omnes, qui moriuntur, per Adam moriuntur, ita etomnes, qui vivificabuntur, per Christum vivificabuntur. Qui sensus ab Augustino traditur non uno loco, ut in epist. 28., quae est ad Hieronymum: Per hanc, inquit, Apostolicam sententiam evidenter elucet, neminem ire in mortem, nisi per Adam; neminem ire in vitam aeternam, nisi per Christum. Unde et colligit, parvulos sine baptismo, quo Christo incorporentur, vivificari nun posse. Et in epist. 157. ad Optatum: Sicut in regno mortis nemo sine Adam, ita et in regno vitae nemo sine Gliristo. Item lib. 13. de civit. Dei, cap. 23., et aliis locis a Beda collectis. Vel isto modo: Sicut per Adam moriuntur omnes, qui sunt Adae, id est, omnes homines, ita per Christum vivificabuntur omnes, qui sunt Christi, idest, omnes electi. Hic sensus est apud Leonem epist. 23., ubi, referens haec verba: Ita et in Christo omnes vivificabuntur: Hi utique omnes, ait, qui, licet in Adam sint nati, in Christo tamen inveniuntur renati. Itemque sermone 15. de pass. Dom., ubi de iis exponit, qui sunt membra Christi. Utrumque enim intellige finaliter. Quin et Augustinus utitur hoc sensu lib. 20. de civit. Dei, cap. 20. Quem et nos ut probabiliorem amplectimur, tum quia plenior est, tum quia convenit cum simili sententia Rom. 5.: Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic qt per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitae. Denique Paulus ipse statim infra declarat, de quibus- omnibus in Christo vivificandis loquatur; nempe de iis, qui Christi sunt. Igitur hi omnes et soli per Christum vivificabuntur, id est, excitabuntur ad vitam beatam. Hanc enim vivificationem electis propriam, non autem eam, quae reprobis communis erit, uterque commentarius jam dictus supponit. De eadem Hervaeus: Haec, inquit, vivificatio proprie ad electos pertinet. Sed et glossa interlinealis eam ad filios adoptivos restringit, ac rursum ad eleotos Carthusianus, eos scilicet, qui merito Christi beatam immortalitatem adipiscentur, de quibus et Christus dixit: Omnia traham ad me ipsum, Joann. 12. Caeterum quo causalitatis modo per Adam mors, et per Christum vita, declaratum est in comm. Rom. 5. Nam quod Pelagius interpretatur, per Adam mortem intrasse, quia primus ipse est mortuus, et per hoc morientium forma, ac similiter de Christo respectu resurgentium; videlicet solum agnoscens in illis moriendi et resurgendi primum exemplum, quasi neque mors sit ex illius peccato, neque resurrectio ex hujus merito; secundum haeresin suam sapit et scribit.
15:23
23. Vnusquisque autem in suo ordine. Graece: m proprio ordine. Subaudi: vivincdbitur; ea nimirum vivificatione, de qua Paulum ostendimus esse locutum. Ordinem intellige dignitatis ac meritorum, ut bene exponit Tertullianus lib. de resurr. carnis, cap. 48.; non autem temporis, ut vult Cajetanus. Certe constat, non inter omnes resurgentes fore temporis ordinem. Et nobiscum sentiunt alii plerique, tam Graeci, quam Latini interpretes; ac favent huic sensui, quae de diversitate gloriae electorum infra dicuntur versu dinem hunc refert ad separationem agnorum ab hoedis, de qua Matth. 25., videlicet accepta vivificatione generaliter, id ex dictis facile refellitur; deinde nec cohaeret cum sequentibus.
Primitiae Christus. Hoc est: Ante omnes in Christo vivificandos ipse Christus tamquam primitiae dormientium, ideoque prunus dignitate, jam vivificatus est.
Deinde ii, qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt. Multi codices pro adventu legunt adventum; minus recte. Utrumvis autem legas, poterit hic sensus dari: Post Christum, cujus resurrectio jam praecessit, vivificabuntur ii, qui ad Christum pertinent, id est, electi, quique adventum ejus secundum et glo riosum crediderunt et credendo exspectarunt; vivicabuntur, inquam, tempore et dignitate Christo posteriores, et ipsorum unusquisque in ordine suo. Sic fere Latini. Nam quod Stapulensis et alii nonnulli sensura esse putant: Qui in priore ejus adventu crediderunt, minus congruit. Non enim in illo adventu, sed post illum Ecclesia fidelium collecta est, et colligitur usque ad finem saeculi. Porro sciendum, in Graeco et Sjriaco tantum haec haberiverba: Deinde, seu postea, qui sunt Christi in adventu ejus. Quae lectio visitur etiam in Latinis quibusdam mss. et in antiquis concordantiis; nisi quod concordantiae legunt adventum quarto casu, mss. vero casum varient. Exhibet eandem Graecam lectionem textus Ambrosiastri et Primasii, commentario utriusque respondente, licet in editione recentiore commentarii Ambrosii legantur verba vulgatae versionis. Ad eundem modum citant Hieronymus in comm. Jesaiae, cap. ult., et RuflSnus in expos. symb. Item Augustinus tract. 68. super Joann., et quaest. 69. lib. 83. quaest., quibus locis ita legit: Deinde, qui sunt Christi, in praesentia ejus. Nam Graecum nomen Tcapoua''a significat etiam praesentiam: tametsi melius huic loco quadrat adventus, estque ea vocabuli significatio frequentior in sacris literis. Lombardus qaoque, glossam ordinariam secutus, annotat, aliam literam sic habere: Deinde, qui sunt Christi in adventu ejus. Et hanc lectionem ita commendat Haimo, ut codices id habentes, quod vulgo legitur, affirmet esse depravatos. Eam porro Graecam lectionem Cajetanus exponit hoc modo: Deinde resurgent, qui erunt Christi in adventu ejus ad judicium venientis, id est, resurgent justi; ut hoc dictum sit ad differentiam eorum, qui sunt Christi duntaxat in hac vita, scilicet professione Christiana, non operum veritate. Sic ille quidem, sed praeter Apostoli mentem; ut qui etiam in hac vita solos justos agnoscit esse Christi. Dicit enim Rom. 8.: Si quis spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Rectius igitur Theophylactus hoc modo: Christus primus resurrexit; postea vero, qui Christi sunt, hoc est, justi, vivificabuntur ac resurgent in adventu ejus, id est, ipso adveniente, quando videlicet ipse Dominus, ut ait Apostolus 1 Thess. 4., in jussu et in voce archangeli et in tuba Dei descendet de coelo; tunc enim mortui, qui in Christo sunt, resurgent. Posset etiam Graeca lectio cum eo, quod praecedit, ordinari et exponi in hunc modum: Unusquisque in ordine suo vivificabitur in adventu Christi, id est, Christo ad judicium veniente; ut illa veiba media (Primitiae Christus; deinde ii, qui sunt Christi) pareuthetica sint. Sed hanc constructionem fateor esse coactiorem, nec difficultate carere. Notandum est autem, Apostolum nullam hic facere mentionem resurrectionis malorum, ut cui propositum sit, de sola beata resurrectione, quao justorum est, disserere.
15:24
24. Deinde finis. Supple: erit. Sed cujus rei finis? Quidam finem hominis intelligunt, eum nempe, cujus gratia conditus est, id est, perfectam felicitatem, qua deinceps et in aeternum homo fruetur. Cajetanus hac parte significari putat tertium ordinem resurgentium, scilicet omnium reproborum, quibus demum post electos suscitatis, finem accipiat universalis hominum resurrectio. Cui commentario favent Theophylactus et Oecumenius. Existimant enim, justos, qui, juxta Apostohim 1 Thess, 4., rapiendi sunt iu aera obviam Domino, prius excitandos esse; deinde peccatores, qui infra positi judicandi sunt. Sed haec opinio Theologis non probatur, neque ex Apostoli verbis elici potest, qui de malorum resurrectione non agit. Sensus itaque simplex et planus est, quem Chrysostomus tradit, post resurrectionem eorum, qui Christi sunt, mox finem, id est, consummationem fore omnium reium, eo, quod nulla sit amplius in exspectatione futura rerum mutatio, nimirara peracto judicio, et eo completo quod sequitur:
Cum tradiderit regnum Deo et Patri. Utique Christus homo, significatus per illum hominem nobilem, qui abiit in regionem longinquam, accipere sibi regnum et reverti, Lucae 19. Hoc autem Christi regnum Ecclesia ejus est, quam acquisivit sanguine suo, Act. 20., et quae dicit in omnibus aanctis agno Christo: Fecisti nos Deo nostro regnum, Apoc. 5. Igitur iis, qui Christi sunt, id est electis omnibus, ad vitam revocatis, in quibus solis Ecclesia tunc consistet, hoc ipsum regnum suum tradet Christus Deo et Patri; non quod ipse tunc non sit amplius regnaturus, de quo praedixit angelus ad virginem, quod regni ejus non erit finis, Lucae 1.; sed quia perfecte regno suo potitus (quod futurum est post omnium resurrectionem, subactis penitus adversariis ita, ut regno ejus nulla jam hostilitas possit vel minimum nocere) non sibi victoriam de tot tantisque hostibus debellatis attribuet homo ille; nec ingentem illam et ineflfabilem gloriam sui regni, jam omni ex parte pacati, sibi vindicabit; ut fere solent reges terrae victorias ac regni felicitatem et gloriam suae virtuti adscribere, quorum unus, referente Daniele cap. 4., magno animi tumore dicebat: Haeccine est illa Babylon magna, quam ego aedificavi in do~ mum regni, in robore fortitudinis meae, et in gloria decoris mei? Non ita Christus Dominus, rex noster; sed tradet regnum Deo et Patri, id est, cum subjectione et gratiarum actione gloriosum illud regnum suum Deo, Patri suo, offeret, proStens, universam regni sui gloriam illi auton se aoceptam referre; eamque professionem suam omnibus tam angelis, quam hominibus, nec electis modo, verum etiam reprobis, faciet manifestam, ut omnes agnoscant, potentiam et gloriam esse solius Dei, denique ad eum, ut principium, et in eum, ut finem, omnia esse conferenda. Qui sensus hujus loci magis etiam ex sequentibus patescet, ubi tandem concludit: JOt sit Deus omnia in omnibus; eundemque sensum prae aliis expressit inscriptus Ambrosio commentarius, et pluribus explicat Cajetanus. Caeterum Hilarius quidem lib. 11. de Trinit., et post eum Augustinus lib. 1. de Trin., cap. 8., et Hugo Vict. in quaest. hujus capitis, censent, ita dictum esse: Cuni tradiderit regnum Deo et Patri, ac si diceretur: Cum ptrduxerit electos suos, in quibus nunc ex fide viventibus regnat, ad contemplationem Dei et Patris. Estque hic etiam sensas doctus et pius, quem et alii Latini suis inseruerunt commentariis. Verum prior intellectus. ut dixi, magis convenit cum iis, quae in Apostolo sequuntur. Dicit autem: Deo et Patri, id est, Deo, qui idem est Pater suus (est enim in Graeco tantum unus articulus, utrumque complectens), quia, sicut Christus ut homo omnia refert in Deum, ita idem ipse ut Dei Filius omnia refert ad Patrem, qui fons est et principium in Deitate. Liquet ex dictis, quam futile sit ex hoc loco petitum argumentum Arianorum, quo regnum futuri saeculi Christo adimebant, quia, si traderet illud Patri, non sibi ipse retineret. Ad quod perapposite respondet Hilarius lib. 11. de Trinit.: Videamus, inquit, an traditio regni defectio sit intelligenda regnandi, ut, quod tradidit Filius Patri, tradendo non teneat. Quod si quis contendet, fateatur necesse est, Patrem, cum tradidit omnia Filio (Lucae 10.), amisisse tradendo, si tradentem traditis egere significet. Haec ille.
Cum evacuaverit omnem 'principatum, et potestatem et virtutem. Li Graeco signum universale secundo loco repetitur: et omnem potestatem et virtutem. Textus Ambrosiauus addit: et dominationem; sed alii non agnoscunt. Evacuaverit, Graece xatapYTJai;^, aboleverit. Virtutem, S6va;jiiv, potentiam. Per haec tria, principatum, et potestatem et virtutem, Cajetanus intelligit omnes magistratus, qui modo constituti sunt ad regimen humani generis, supremos, medios et infimos, tam angelicos, quam ecclesiasticos. Nam post omnium resurrectionem hujusmodi pi-aefecturis jam non erit opus. Licet enim remansuri sint (uti S. Thomas in comm. docet) ordines angelorum distincti, quantum ad eminentiam gloriae, qua aliis alii praecellunt, non tamen, quantum ad exsecutionem potestatis aut officii circa homines. Sensum illum generalem etiam tradit utraque glossa. Sed alii fere Latini, autore S. Augustino lib. 1. de Trinit., cap. 8., restringunt Apostoli verba ad angelicos ordines, quorum haec utique nomina sunt: Principatus, Potestates et Virtutes; ita tamen, ut sub his etiam caeteros coelestium spirituum ordines comprehensos velint. At vero Graeci commentatores, imo et veteres Latini, Ambrosius, Pelagius, Primasius et Sedulius, interpretantur hunc locum de potestatibus adversariis, id est, daemonibus, nomina videlicet ordinum angelicorum, e quibas ejecti sunt, retinentibus: de quibus idem Apostolus Eph. 6.: Non est nobis coUuctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes, sen principatus, et potestates, et Rom. 8.: Neque angeli, neque principatus, neque virtutes poterunt nos separare a charitate Dei. Igitur juxta meraoratos interpretes hic erit sensus: Quod facturus est Christus, id est, regnum Deo et Patri traditurus, postquam adversarias potestates aboleverit, hoc est, debellaverit ac protriverit, et posuerit eas scabellum pedum suorum sic, ut jam nemini, qui sit ex parte ipsius, quidquam mali possint inferre. Sensum hunc exigunt plane ea, quae sequuntur. Patet etiam ex eo, non esse consequens (quod quidam opinati sunt), daemones post tempus extremi judicii nullam amplius potestatem exercituros damnatos. Nam de tali potestatis abolitione non est hic sermo. Quid autem de ea sentiendum sit, disputari solet ad dist. 47. lib. 4. Sentent. Sane constat, impios et judicatos numquam e potestate diaboli Hbernndos esse. Non enim liberat, nisi Christus, cujus beneficiorum illi participes esse non poterunt. Quare sicut ira Dei manebit super eos, ita et diaboli daemonumque I potestas, quibus a Deo judice tradentur. Quod significare videtur Christus, Matth. 18. dicens de quodam: Et iratus domi- | 71US tradidit eum tortoribus, quoad us- | que redderet universum debitum, id est, in aeternum cruciandum. Non enim habebat, unde redderet. Unde B. Augustinus lib. de catech. rudibus, cap. 25.: Fuge, frater, inquit, illa tormenta, ubi nec tortores deficiunt, nec torti moriuntur. Loquitur autem de tormentis gehennae, futuris post resurrectionem corporum. Et in tract. de urbis excidio, cap. 4: Ibi aeternus est, et qui torquet, et qui torquetur. In eandem sententiam pronus est S. Thomas in scripto super dictam dist. quaest. 1. art. 2. q. 4. Porro de nominibus ordinum angelicorum, quae hic et alibi apud Apostolum leguntur, quonam modo differant, difficile est pronuntiare. Disputant ea de re Theologi in sententiis ad dist. 9. libri 2.
15:25
25. Oportet autem illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus. In Graeco sic habetur: Oportet enim eum regnare, donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos. Nam Graeci codices, qui nunc in manibus versantur, Iiabent cndxou cum spiritu denso. Sed sciendum, veteres non solere vocabulis Graecis accentus adscribere, nec spiritus; quomodo nec Hebraei punctis utebantur. Posteriores vero, qui sensum putarunt esse reciprocum, adscripsernnt notam densi spiritus, et hoc secuti interpretes recentiores verterunt: sub pedibus suis, aut sub pedes suos, non satis expensa mente Pauli, et sensu Scripturae, ad quam ille respicit. Arbitrati sunt enim, Paulum velle dicere, quod Christus ipse sibi subjecturus sit inimicos suos. Atqui respicit ad versum Psalmi 109., quo Pater ait ad Filium: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Ubi certe non de Filio dicitur, sed de Patre, quod inimicos Filii sit subjecturus pedibus ejus. Sentit ergo Paulus, Christum regnaturum, donec Deus et Pater (quem nominavit versu proximo) posuerit omnes illius inimicos sub pedes ejus, nempe Christi Filii. Quam rem bene considerans, et ad Psalmi locum referens Apostoli verba Tertullianus lib. 5. advers. Marc., cap. 9., legit: sub pedes ejus. Quo etiam loco (ut id obiter adjiciam) cum Graecis legit: Oportet enim, quemadmodum et commentator Ambrosii, atque Sedulius et Hilarius lib. 11. de Tria., et passim Augustinus. Sensum, quem diximus, praeterea probant, quae hic apud Apostolum sequuntur: Omnia enim subjecit sub pedibus ejus, vel sub pedes ejus, uti vertunt omnes; et paulo post: Praeter eum, qui subjecit ei omnia. Quae quamvis ad alium Psalmum, id est, octavum pertineant, sensum tamen loci praecedentis declarant. Jam regnare quid sit hoc loco, videndum. Regnare, inquit Oecumenius, non vul- Gnil. Kstif Comm. Tom. I. gan modo capitur; sed ut sit regnantis opera exercere, puta inimicos debellare, suis auxiliari, illos quidem eoertere, kos vero liberare. Simili sensu Cajetanus exponit, et apud Theophylactum Gregorius Theologus. Caeterum Primasio regnare est judicare. Movit hos autores, ut ita exponerent, quod Apostolus addendo: donec ponat omnes inimicos etc, significare videatur, Christum, postquam subjectos habuerit inimicos sub pedibus, non amplius regnaturum. Quod verum esse non potest, si regnare consueto more accipiatar. Atqui res nota est, adverbium donec in sacris literis non semper determinare ac praecidere tempus verbi praeeuntis, ut nimirum, quod sequitur, excludatur; sed frequenter indeterminatum relinquere tempus, maxime quando, qui loquitur, intendit illud potissimum affirmare vel negare, de quo posset esse dubium; ut Jesaiae 22.: Si dimittetur iniquitas haec vobis, donec moriamini. Non enim sperare poterant, ut post mortem dimitteretur. Et Matthaei 1.: Non cognoscebat eam, donec peperit filium suum primogenitum. Nam sane post partum minor erat ratio cognoscendi. Et (quod praesenti loco persimile est) Psalm. 111. de homine justo: Non commovebitur, donec despiciat inimicos suos. Numquid enim commovebitur post despectos, id est, depressos inimicos? Imo vero significatur illud, quod in eodem Psalmo praecedit: Quia in aeternum non comtnovebitur. Sic igitur et hoc loco donec inclusive capitur quoad tempus praecedens, non exclusive quoad id quod sequitur. Affirmat enim Apostolus, Christum regnaturum, usque dum Pater omnes inimicos pedibus ejus substi-averit, id est, perfecte ei subjecerit: de quo dubitari poterat, ne forte propter hostium infcstissimorum potentiam ^ac fortitudinem (vocantur enim principatus, et potestates et virtutes) tandem deficeret in pugna adversus eos suscepta, regnumque amitteret. At vero quin, devictis penitusque subactishostibus esset regnaturus, nulli dubium esse potuit. Hunc Bensum bene explicant Theophylactus et Thomas Aquinas, necnon Oecumenius adferens eum secundo loco. Convenit autem optime sensus iste cum Scripturis, quae regnum Dei et Christi praedicant semper duraturum, ut Exodi 15.: Dominus regnabit in aeternum, et ultra; Lucae 1.: Regnabit in domo Jacob in aetemum et regni ejus non erit finis; Apoc. 11.: Factum estregnum hujus mundi Domini nostri et Christi ejus; et regnabit in saecula saeculorum. Denique confirmatur ex ipso Psalmi versiculo, quem Paulus attendit, ubi loco ejus, quod Paulus dicit regnare, Psalmista dixit: Sede a dextris meis. Igitur Christum regnare, secundum Apostolum, ejusdem rationis est cura eo, Christum sedere a dextris Patris. Atqui sedere ad dexteram Patris non desinet, postquam posuerit Pater inimicos sub pedibus ejus. In sempiternum namque sedet in dextera Dei, Heb. 10. Proinde nec regnare tunc desinet. Quin etiam multo perfectius ex illo tempore ei competet utrumque, et sedere ad dexteram Patris, et regnare, videlicet hostibus in plenissimam potestatem redactis. Nam priusquam id factum sit, regnat quidem Christus pugnans et vincens, postea vero regnabit perfectissime triumphans. Porro quod dicit Apostolus: Oportet illum regnare, vel propter aeternum et immutabile Dei decretum dicit, quo regnum hoc Christi, ordo modusque regnandi praedestinatus est; vel quod necesse sit, impleri scripturam Propheticam, quam tacite allegat. luimicorum Christi nomine quidam comprehendunt omnes homines, etiam electos, nam hos ponendos dicunt sub pedibus Christi, quatenus per fidem.et obedientiam ei subjicientur, ex inimicis in amicos conversi. Verum profecto non sic de electis Scriptura loquitur, eos pedibus Christi supponendos esse. Sed de iis tantum hoc dicit, qui inimici permanent, ut sunt adversariae potestates, quarum Apostolus jam meminit, itemque homines reprobi, qui sunt ex parte diaboli, sumpta nimirum metaphora ab hostibus devictis, qui subjiciuntur inviti, et quorum prostratorum colla pedibus suis premere solent victores. De electis vero dicit Apostolus Ephes. 2., quod Deus eos Christo consedere faciet in coelestibus; scilicet ut amicos et filios, et regni consortes. Nam et apud eundem Apostolum fidelis est sermo: Si sustinebimus, et conregnabimus, 2 Timoth. 2.
15:26
26. Novissima autem inimica destruetur mors. Quod in quibusdam libris legitur novissime, pro novissima, mendum est haud dubie. Nomen habent tam Graeci codices et Syri, quam_ Latini quique probati. Nec in Graecis additur conjunctio, nec futurum legunt, sed praesens xaxap- YsTxat^ destruitur, aboletur, tametsi loco futuri positum. Unde et Latini passim citant in futuro: destruetur, evacuabitur. Sciendum autem ex Graeco, ubi ^a'vaTOg masculini generis est, ita verti posse: Vltimus inimicus sive (quod Valla mavult) hostis aboletur mors. Et hoc modo legunt Tertullianus libro de resurrect. carnis, cap. 51., et Hieronymus super Jesaiara cap. 24. et 27. Noster interpres femininum genus reddidit, quod morti responderet. Veruntamen lectio masculina apprime quadrat contextui. Nam quia dixerat Apostolus: donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus, ostendit hac parte, caeteris inimicis subactis, etiam mortem (quam fictione quadam personae hostem nominat, quia revera magnum malum mors est, grassans in universum genus humanum, quae etiam Christo Domino non pepercit) extremo loco destructum atque abolitum iri. Id autem fiet per beatam omnium electorum a morte suscitationem. Ubi interim observa subtilitatem disputationis Paulinae, qua ex perfecto Christi regno, quod omnium hostium ejus interitum ac destructionem exigit, institutum suum probat, id est, mortuorum resurrectionem; quia nimirum non daemones solum, et peccatum foraesque peccati sunt hostes illius regui, verum etiam mors ipsa, quae poena peccati est. Haec autem in electis non destrintur, nisi vita, quam mors ademerat, eis reddatur, et talis vita, quam mors ultra auferre non possit. Consequens igitur est, eos a morte revocandos ad vitam, eamque immortalem. Caeterum in reprobis secundum morem loquendi Scripturis usitatum mors non destruetur. Quamvis enim et ipsi resurrectuvi sint, nec amplius animarum a corporibus separatione morituri, non tamen ea resurrectio erit illorum a morte liberatio, sed ad statum morte deteriorem tianslatio; quomodo, si quis e carcere ducatur ad supplicium, non eum e carcere liberatum dicimus. Satis etiam ex dictis intelligitur, Apostolum non tam velle dicere, quod mors sit hostis novissimus; quasi sensus sit, inter hostes vitae praesentis mortem esse ultimam, ut exponit Cajetanus: quam quod inter hostes electorum mors ultimo loco sit destruenda, videlicet per resurrectionem eorum beatam in fine saeculi; ut hic sit ordo: Mors hostis destruetur novissimus. Miror autem, nonnullos hunc hostem interpretari diabolum, quam Apostolus expresse mortem esse dicat, quo nomine Scripturae non solent diabolum appellare. Destructionem autem diaboli jam ante expedivit Apostolus illis verbis: Cum evacuaverit omnem principatum etc.
Omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Vel: sub pedes ejus, ut est in Graeco. Generali propositione nunc probat, omnes inimicos Christo subjiciendos esse, et proinde mortem ipsam quoque destrueudam. Nam mortis subjectio destructio ejus est. Ea propositio sumptg. est ex Psalmo 8., cujus bonam partem in Christum interpretatur idem ApostolusHeb. 2. Sed quia Psalmus ille non ad literam de Christo scriptus est, sed mystico sensu ad eum refertur vel totus, vel pars ejus, idcirco non est mirum, phrasim illam, subjicere sub pedibus, hic extendi ad subjectionem omnium angelorum et hominum, etiam electorum. Sensus autem est: Deus Pater omnia Christo subjecit, praedictiouo prophetica continente promissionem, quod omnia sit ei subjecturus. Nunc enim necdum videmus omnia subjecta ei, sicut dicit Apostolus eodem loco epist. ad Hebr.; sed id tandem futurum est. Nam electi quidem omnes ei subjicientur per obedientiam et justitiam perfectam. Haec enim subjectio convenit amicis Dei. Reprobi vero, tam daemones, quam homines, intelliguntur Christo subjiciendi, tum quia regno Christi, regnique ejus consortibus, ut erunt omnes electi, nihil amplius incommodi inferre poterunt, ablata penitus ab eis omni potestate nocendi; tum quia meritas hostilitatis suae poenas luent, a quibus eos nemo poterit eripere. In his enim duobus consistit inimicorum perfecta subjectio. Erunt igitur et hi perfecte subjecti Christo; sed ea subjectione, quae inimicis apta est, non quae amicis. Atque eam subjectionem jam ante diximus significatam per illud: donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus. Nec vero solos angelos et homines complexus est Apostolus hoc universali signo: omnia, sed et alia quaecumque, quatenus vel serviunt Ecclesiae, id est, regno Christi, vel ei adversantur; ut sunt peccatum, mors et tota creatura. Horum enim unumquodque suo modo, suoque tempore Christo subjicietur. Et hanc universalem omnium subjectionem probat versus sequens, ubi solus Pater excipitur.
15:27
27. Cum autem dicat. Nempe Scriptura, sive Psalmista loco jam dicto.
Omnia subjecta sunt ei. Graece: quod omnia subjecta sunt, supple: ei. Hoc Scriptura dicit illis verbis: Omnia sub- Jecisti sub pedibus ejus.
Sine dubio praeter Eum, qui subjecit ei omnia. Sine dubio, Graece STf^AovoT'., palam, vel palam guod, tamquam 5^Aov ori; ut hoc modo recte vertas: palam est, quod (hoc dicitur) extra seu praeter Eum, qui subjecii ei omnia. Id autem est praeter Deum Patrem. Nam statim post Filium nominat; tametsi in Patre tota Trinitas intelligitur. Graeci putant, hoc additum ab Apostolo, ne quis gentilium suspicaretur, Christum etiam Patrem sibi subjecturum; quomodo Jupiter olim secundum Graecas fabulas Saturnum patrem sibi subegit, regnoque exuit. Primasius ideo dictum existimat, ut intelligatur, Patrem nullam conditionem assumsisse, qua debeat esse subjectus. Verum magis placet ea ratio, quam S. Thomas et Cajetanus adferunt; scilicet hoc Apostolum addidisse ad significandam universalem subjectionem omnium sub Christo, ut, dum solus excipitur Pater (qui profecto comprehendi non poterat, cum ipse sit omnia Christo subjiciens), intelligamus, omnia caetera sine exceptione Christo fore subjecta; et proinde bene concludi, quod etiam mors ipsa tandem ei subjicienda sit et ab eo destruenda per universalem electorum resuscitationem. Eandem subjectionis omnium generalitatem apertissime expressit Hebr. 2.: I71 eo, inquit, quod omnia ei subjecit, nihil dimisit non subjectwn ei.
15:28
28. Cum autem subjecta fuerint illi omnia. Nimirum morte destructa novissima.
Tunc et ipse Filius subjectus erit ei, qui subjecit sibi omnia. Graece: subjicietur ei, qui subjecit ipsi omnia; ac si dicat: Non Pater Filio subjicietur, sed lilius Patri. Justum est enim, ut, qui omnia Filio subjecit, non solum exceptus sit ab illa subjectione, verum magis e diverso Filius illi subjiciatur, tamquam beneficiarius suo benefactori. Sed quomodo subjectus, cum sit aequalis? Sabelliani et Marcionitae, teste Ambrosio lib. 5. de fide cap. 7., dicebant, futuram hanc Christi ad Deum Patrem subjectionem, ut in Patrem Filius refundatur, quo nimirum Filius esse desinat, in Patrem refusus. Alii, quorum meminit Augustinus libro contra sermonem Arianorum, cap. 37., illam tunc Filii subjectionem ipsius humanae formae in divinam substantiam commutationem intelligendam putaverunt. Sed his omissis, quae sanae fidei repugnant, orthodoxorum sensus adferamus. Chrysostomus dicit, Apostolum his verbis velut per hyperbolen ostendere voluisse magnam Filii cum Patre concordiam; et quod is est principium bonorum et causa prima, qui eum genuit, qui tam multa potest. Subscribunt Chrysostomo Theophylactus et Oecumenius; nec dissentit Ambrosiaster, cujus verba sunt: Tunc et Christus propter univocam autoritatem Patris Deum quidem se ostendet, sed de Deo, ut unius principii sublimis et ineffabilis autoritas maneat. Horum igitur sententia Filius Patri subjectus esse dicitur secundum naturam divinam, eo, quod esse et posse et omnia habeat a Patre gignente, tamquam Deus de Deo. Verum hic sermo, Filium esse subjectum Patri secundum naturam divinam, quamvis catholice exponatur, offendit non minus, quam si secundum divinam uaturamFilius minor Patre dicatur; quod et Hugo Victorinus fatetur in quaestionibus hujus loci. Deinde nec convenit ille sensus instituto. Nam Apostolus agit iu toto contextu de vera proprieque dicta subjectione. Sunt alii, qui de corpore Christi, quod est Ecclesia, locum exponant, hoc sensu: Tunc totum corpus Christi mysticum erit Deo plane subjectum, et per omnia obtemperans. Sic interpretati sunt banc Filii subjectionem Athanasius libro de humana natura suscepta a Verbo, et Theodoretus in commentario; necnon Gregorius Theologus a Theophylacto citatus, et inter Latinos Ambrosius, loco proxime citato. Sed et Augustinus quaest. 69. inter. 83. fatetur, non absurde sic intelligi posse. Quamquam nec iste sensus accommodus est rei praesenti. Nam de eo loquitur Apostolus, cui omnia subjicienda sunt; quod non competit in corpus Christi mysticum, sed in caput Christum. Adde, quod emphatice dicit: Tunc et ipse Filius, ut ipsius Filii singularem personam intelligas. Superest igitur, ut hanc subjectionem accipiamus juxta dispensationem carnis assumtae, quomodo loquitur Hieronymus lib. 1. dial. adv. Pelag., cap. 6., id est, secundum naturam ejus humanam. Quae et Augustini est expositio duobus locis jam allegatis et lib. 3. contra Maxim. cap. 18., eademque Latinorum fere omnium hujus loci interpretum, quae et textui quam optime convenit. Hactenus enim de Christo ut homine Paulus disseruit, eo perducta disputatione, quod ipsi tandem omnia subjicienda sint, excepto Patre, qui subjecit ei onvnia; cui proinde et ipse, videlicet ut homo, subjectus esse debeat. Dicit autem Apostolus, tunc subjectum fore, cum subjecta fuerint ipsi omnia; non quod interim non sit subjectus, sed quia de illo tempore, quo Christus jam perfecte regnabit ac dominabitur, omnibus in potestatem redactis, dubitare quis posset, an ipse Christus universalis Dominus cuiquam alteri tunc subjectus futurus sit. Tale igitur est, quod dicit: Non idcirco desinet Filius esse subjectus Patri, quod subjecta sint ei omnia. Imo justissimum est, ut maneat ei subjectus, qui ipsi omnia subjecit. Porro subjectus erit re et confessione, quia agnoscet et confitebitur Deum Patrem se majorem; sicut in Evangelio dicit: Pnter major me est, Joan. 14.; suumque regnum et omnia bona cum gratiarum actione Patri referet accepta. Convenit enim hic locus cum illo superiore, ubi dixit, Christum traditurum regnum suum Deo et Patri.
Ut sit Deus omnia in omnibus. Sensus: Ita denique palam omnibus fiet, Deum esse principem etiam Christi hominis, et autorem omnium bonorum, tam ipsius, quam totius regni ejus, quod est EcClesia, quae tunc omnibus et solis constabit electis. Tunc manifestabitur, ait S. Thomas, quod, quidquid boni habemus, est a Deo. Vel pleniori sensu: Tunc in omnibus Deus erit omnia, quia nihil in electis erit mali, sed omnia bona, ac proinde nihil, quod non sit Dei. Unde Leo serm. 14. de pass. Domini dicit, non istius esse vitae, sed aeternne, ut sit Deus omnia in omnibus. Hunc sensum consequitur, ut in omnibus laudetur et glorificetur solus Deus; quomodo quidam istud Apostoli intellexerunt. Quamvis enim sancti et electi Dei vere sint laudabiles, attamen omnis eorum laus tunc quodammodo resolvetur et colliquescet in laudem unius Dei, qui erit omnia in omnibus; adeo, ut de statu beatorum loquens S. Beroardus sermone 5. de omnibus sanctis dicat, quod ibi non vicissim alter alterum laudat, quia in Inudem conditoris intenti et extenti, in quo tota eis reposita est beatitudo, mutuis numquam vacare laudibus possunt, dicente Propheta: Beati, qui habitant in domo tua, Domine; in saecula saeculorum laudabunt te. Liquet ex his, id, quod dicit Paulus, ut sit Deus omnia in omnibus, etsi de Deo Patre dicatur, ad totum Trinitatem pertinere. Nam Christus homo non tantum Patri, sed et Spiritui sancto, et sibi ipsi ut Verbo subjectus erit. Est enim etiam se ipso minor juxta naturam assumptam, testante Paulo Philip. 2., quod semet ipsum exinanivit formam servi accipiens. Praecipue vero Patrem nominat Apostolus, tum quia de Filii subjectione loquebatur, tum quod a Patre exsistant aliae personae; ut hac etiam altiori consideratione ad unum omnia principium referantur.
15:29
29. Alioquin quid facient, qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgunt? Post demonstratam mortuorum resurrectionem ex Christi resurrectione et regno, subnectit Apostolus ad idem probandum alia quaedam argumenta, quorum istud sumitur ab exemplo eorum, qui baptizantur pro mortuis. Quod utique non facerent, si mortuos non sperarent aliquando resuscitandos ad vitam. Sed quid sit baptizari pro mortuis, obscurum est, et ab autoribus varie exponitur. Tertullianus lib. de resurrect. carnis, cap. 48., et apertius lib. 5. contra Marcion., cap. 10., significat, fuisse tempore Apostolorum, qui, quamvis vane et ex errore, pro amico, qui forte sine baptismo defunctus esset, se baptizandos curarent. Quod sane illi non fecissent, nisi mortuorum corpora, quibus, ut idem TertuUianus scribit, proficere volebant hujusmodi lotionem, aliquando resurrectura credidissent. De his igitur post Tertullianum intellexerunt hunc locum Ambrosiaster, Haimo, Hervaeus, S. Thomas, et in suis paraphrasibus Erasmus et Titelmannus. Annuit et glossa, tam ordinaria, quam interlinealis. Verum hanc expositionem rejiciunt Epiphanius haeresi 28., quae est Cerinthianorum, et Chrysostomus eumque secutus Theophylactus in comment., fatentes quidem, fuisse post Apostolorum tempora, qui tale quid in more haberent, et ex hoc loco Pauli factum suum defenderent; sed falso ejus intellectu. Tribuit iUud Epiphanius Cerinthianis; Chrysostomus vero et Theophylactus adscribunt Marcionitis, ac ritum referunt perquam ridiculum, quo id ab eis fieri soleat. Exstat etiam vetas prohibitio: Ne, mortuos baptizari posse, fratrum infirmitas cre~ dat, canone 6. concilii 3. Carthaginieusis. Merito autem rejicitur sensus ille. Neque enim verisimile est, Apostokim ex facto quorundam graviter errantium voluisse capere argumentum pro resurrectione mortuorum. Qua ratione etiam Liranus eam expositionem improbat. Alii sic exponunt: pro mortuis, id est, pro peccatis abluendis. Nam peccata ab eodem Apostolo vocantur opera mortua, quasi mortifera, quia mortem generant, Heb. 6, 1. et 9, 14. Qiti commentarius est apud Sedulium, Lombardum et Liranum. Refert etiam ex ordinaria glossa S. Thomas, sed minus probat; nec certe probandus est. Nam Apostolus manifeste significat, non de operibus, sed de personis mortuis se loqui, cum addit: si mortui non resurgunt. Item vocabulum mortua nisi quid addatur, ut opera, nusquam peccata significat. Porro Chrysostomus baptizari pro mortuis exponit baptizari pro fide et spe resurrectionis mortuorum, quam ante baptismum profitentur catechumeni, dum symbolum recitant, dicentes post alia, quemadmodum testatur idem Chrysostomus: Credo in resurrectionem mortuorum, et in vitam aeternam. Placet hic commentarius etiam Theophylacto et Oecumenio; sed aliis coactior videtur eo, quod hic seimo: pro mortuis, ad illixm sensum aegre trahi possit. Non multum dissimilis est expositio eorum, qui illud pro mortuis ad hunc modum explicant: Agentes seu repraesentantes moituus, eo, quod immersio et emersio, quae fit in baptismo, sit mortis ac resurrectionis quaedam repraesentatio. Quem sensum tradit Cajetanus hoc loco, latius autem prosequitur in jentaculo sesundo quaest. 3. Eodem alludit Theodoretus. Chrysostomus etiam hunc sensum priori adjungit. Utrique porro affinis est, quem ex commentario Pelagii sumptum adferunt Primasius ac Sedulius, pro mortuis exponentes, in morte Christi, id est, ut Christo commoriantur, cum eo resurrecturi; sicut Apostolus exhortando docet Rom. 6. Sed et hi auo sensus a verbis Pauli longius rec dunt. Denique facit contra jam dictas quatuor expositiones, quod Apostolus vi- ■ detur tantum de quibusdam loqui, non ■ de omnibus fidelibus. At istae quatuor omnibus baptismum suscipientibus accommodantur. Sunt igitur alii quidam recentiores, qui baptizari interpretantur affligi; quomodo sumitur in vei"bis Domini, Lucae 12. dicentis: Baptismo habeo baptizari, et Marci 10.: Potestis baptismo, quo ego baptizor, haptizarl? Quo referunt etiam illud Joannis Baptistae de Domino: Ipse vos haptizahit in Spiritu sancto et igne, Matth. 3. Nam baptismum ignis eo loco Hieronymus intelligit poenam purgatorii. Proinde sensum hunc faciunt: Frustra quidam pro mortuis juvandis orando, jejunando et alia quaedam dura subeundo sese fatigant et affligunt, si mortui non resurgunt. Ita Carthusianus, Catharinus, aliique nonnulli. Gaignaeus quoque baptismum hunc similiter afflictionem interpretatur et supplicium; sed Apostohim exponit de iis, qui affliguntur vel pro spe mortuorum ad vitam non interituram resurgendi, vel pro asserta mortuorum resurrectione. Quod posterius amplectitur Guilhaudus. Verum certe non multum probabilitatis habere videtur istiusmodi commentarius; primum quod illa baptismi significatio valde figurata sit ac rara, nec ab alio, quam a Chriato Domino usurpata. Quod enim ad verba praecursoris attinet, loquentis de baptismo ignie, Matth. 3., melius ea referuntur ad rem gestam in die Pentecostes, quando super Apostolos Spiritus sanctus in igne descendit, Actor. 2., quemadmodum bene probat Jansenius cap. 13. Conc. evang. Nam et Christus illuc refert praedictionem Joannis, Actor. 1., et ipse Hieronymus eum sensum adfert priore loco, quem et alii docti sequuntur. Deinde refellitur ille commentarius, quia baptismus iis duobus locis, qui allegantur, non significat afilictionem seu passionem quamlibet, sed vehementem, eamque forinsecus illatam aut irruentem, ut sunt in Scripturis undae persecutionum ac tribulationum, fjuibus qui merguntur et obruuntur, baptizari videantur. Hoc autem ad voluntarias afflictiones, ut sunt orationes eleemosynae et jejunia, quae pro mortuis adjuvandis suscipiuntur, accommodari non potest. Quas si Paulus omnino significare voluisset, non dixisset: qui baptizantur, tamquam ab aliis, sed: qui baptizant se ipsospro mortuis; quomodo secundum Scripturam, qui voluntaria subeunt jejunia, se ipsos aut animas suas affligere dicuntur, ut Levit. 16. et 23. et alibi. Ne prolixiores simus, omitto novam expositiunem Ariae Montani, qui locum hunc de iis interpretatur, qui Spiritum sanctum accipiunt ante baptismum, veluti Cornelius cum cognatis suis et amicis, Actor. 10. Quos dicit baptizari pro mortuis, quia jam prius mortui peccato, et in vitam justitiae restituti, rationem non habeant, cur baptizentur, nisi ut ipsa susceptione baptismi, qui peragitur immersione et emersione, profiteantur spem futurae resurrectionis ex morte corporis. Viderit autor, qua prubabilitate commentarium hunc suum adstruat Mihi profecto violentus ac longissime petitus videtur. Multo probabilius illi, qui putant, Apostolum argumentari ex facto Judaeorum, quemadmodum et alias ex eo, quod apud Judaeos fiebat, argumentum capere solet, ut supra cap. 9., cum de sustentatione ministrorum Evangelii dissereret, et cap. 10., cum ageret de idolothytis. Videte, inquit, Israel secundum carnem etc. Dicunt igitur, apud Judaeos consuetudine receptum fuisse, ut, si quis legaliter immundus moreretur, priusquam ab ea immunditia secundum legem, Xum. 19., ablutus esset, alius quispiam pro eo baptizaretur, id est, lavaretur, quod existimarent hujusmodi lotionem proficere mortuo ad emundationem. Id vero ita sollicite ab illis solere fieri, ne quid spiritui hominis mortui noceret immunditia, in qua mortuus fuerat, simul ut ea caerimonia protestarentur fidem immortalitatis animarum et resurrectionis mortuorum adversushaeresim Sadducaeorum, per id tempus in populo Judaico multos oecupantem. Ac sane non est incredibile, tale quid a Pharisaeis (de quorum numero Paulus se fuisse te&tatur Actor. 23. et Philipp. 3.) odio sectae Sadducaeorum fuisse factitatum. Nam et ex Evangelio constat, frequentes baptismos seu lotiones Pharisaeis in usu fuisse, ut Matth. 15., Marci 7., Lucae 11. Facit etiam nonnihil pro hoc intellectu, quod Apostolus subjungit: Utquid et nos periclitanmr omni hora? Quasi dicat: Non solum ex eo, quod agunt Judaei, sumitur argumentum pro resurrectione mortuorum-, verum multo magis ex eo, quod nos patimur, qui Christiani sumus. Adfert hanc expositionem Franc. Turrianus lib. 4. pro epist. Pont. cap. 14., eamque confirmat autoritate quorundam veterum, scilicet Ephraim diaccni, qui in testamento suo, sive in sermone de morte sua, locum A])OStoli sic intellexerit; item Apolbnaris, antiqui scriptoris, interpretantis locum memoratum Numerorum; et Eustratii, presbyteri Constantinopolitani, in libro de immort. animae. Quamvis autem haec expositio non sit contemnenda (nititur enim non levibus conjecturis), est tamen et alia merito, ni fallor, huic et caeteris omnibus anteponenda, quam a prioribus acceptam suo calculo probat Epiphanius loco superius citato; nempe eos pro mortuis baptizari, qui, cum nullam spem hujus vitae reliquam habeant, baptismum tamen petunt et suscipiunt, utique re ipsa declarantes, se tantum baptizari pro mortuis, sive pro statu mortuorum, id est, ad hoc, ut baptismus iis prosit eo tempore, quo praesenti vita defuncti erunt, qui est status hominis post mortem. Tales erant, qui infirmi ac moribundi baptismum ministrari sibi volebant, qui, quod lecto decumbentes baptizarentur, olim Graeco vocabulo Clinici dicebantur. Id autem frequens primis Ecclesiae temporibus, quando multi baptismum differebant usque ad extremum vitae. De quibus etiam a baptismo minime repellendis exstant veterum conciliorum et pontificum decreta.
Quidam, Epiphanii sensum non bene capientes, existimant, eum id velle: baptizantur pro mortuis, id est, tamquam mortui; quomodo dicimus aliquem sublatum aut derelictum pro mortuo. Qui sensus quia minus convenit, refellendam sumserunt expositionem Epiphanii. Quod non fecissent, si sensum, quem vult Epiphanius, recte fuigsent assecuti. Nam mortuorum nomine statum mortuorum in Scripturis significari, patet ex usitatissima phrasi, qua quis a mortuis resurgere dicitur. Unde et de solo Christo loquens Apostolus resurrectionem mortuorum nominavit Rom. 1. Illud porro: quid facient? a nonnullis sic exponitur; Quo evadent? quid illis futurum est? plane peribunt, ut supra dixit: Ergo et, qui dormierunt in Christo, perierunt. Verum ipse paulo post in alio versu videtur exponere, dicens: quid mihi prodest? Ita hic: quid facient? ac si dicat: Quid lucrifacient? quid illis prodest? Igitur totum hoc eiotema Apostoli sic explicandum videtur: Alioquin, id est, si omnino non est mortuorum resurrectio, quem fructum reportabunt, qui baptizantur jamjam morituri, et per hoc profitentur, se baptizari propter statum futurum post hanc vitam? Hic sensus apertus ac simplicissimus est, et ad probandum id, quod Apostolus instituit, aptissimus; praesertim si cum Tertulliano, locis antea citatis, urgeamus baptismum corporibus adhiberi, non animabus. Sic enim ille contra Marciduem ratiocinatur: Corpora baptizantur, ergo corpora resurgent. Dum enim sacramentum impenditur corpori, corpus consecratur immortalitati. Spes autem immortalitatis et resurrectionis evidentius apparet in illis, qui tunc baptismum requirunt, quando sunt ex hac luce migraturi. Valet igitur ratio a spe et fide eorum, qui morituri baptismum petebant. Quae eorum pietas merito commendatur. Hanc de baptismo Clinicorum expositionem ab Epiphanio traditam docti quidam libenter approbant, et inter eos Joannes Hesselius in comment. prioris epist. Petri, cap. 4. Eandem, velut antiquitati consonam, explicat Galenus noster, catechesi 111. Praetermisi expositionem Isidori Pehisiotae lib. 1, vers. 221., qui mortuos interpretatur corpora, idque asseveranter,
Utquid et baptizantur pro illis? Utquid hic et statim post interpres suo more posuit pro Graeco ri, quid, cur. Pro illis, Graece et Syriace, pro mortuis? Habet autem haec repetitio vehementiam. Sensus enim est: Quorsum, inquam, aut, quorsum, quaeso, etiam pro statu post mortem futuro baptizantur, si a morte non est reditus ad vitam: Ac si dicat: Si vana est exspectatio resurrectionis, et spes nostra non extenditur ultra terminum hujus vitae, soli ergo victuri deberent baptizari, non qui illico morituri sunt.
15:30
30. Utquid et nos periclitamur omni hora? Aliud argumentum a periculis, quibus se exponebant Apostoli Christum praedicantes. Quorsum, inquit, et nos Apostoli causa Evangfclii versamur in quotidianis et continuis vitae periculis, si pon est mortuorum resurrectio? Nam profecto, qui non sperant aliam vitam, cupiunt istam omni modo producere, vitantque ejus amittendae pericula, quantum possunt. Hujusmodi multa sua pericula recenset Apostolus in 2. epist. cap. 11, ac de iisdem subjungit:
15:31
31. Quotidie morior per vestram gloriam, fratres. Ex Apostolis unum, id est, se ipsum, qui proprie Corinthiorum Apostolus erat, in exemplum adducit. Fratres in Graeco non additur. Caeterum variant Latini codices illa parte: per vestram gloriam. In multis enim legitur: propter vestram gloriam. Apud Ambrosium habet quidem textus: pro vestra gloria; sed commentator exponit: propter gloi'iam promissam a Domino; tamelsi pro vestra gloria legitur etiam in nonnullis mss. Hieronymus in epitaph. Marcellae epist. 16. cap. 3. citat: propter vestram salutem, antiqua quaedam, ut conjicit Erasmus in scholiis illius loci, exemplaria secutus. Utramque lectionem per et propter exponunt, interlinealem glossam secuti, Lombardus, S. Thomas et Carthusianus. Verum in plerisque et probatioribus mss. id habetur, quod nos legimus: per vestram gloriam. Et ita legit et exponit Haimo, qui tamen etiam illius lectionis meminit, quam diximus esse textus Ambrosiani. Idem legit et exponit Hervaeus, licet apud eum temere et repugnante commentario quispiam per in propter mutaverit. Similiter legit Pelagius, sed qui studiose monet juxta suam haeresim, ne quis hinc colligat, Apostolum jurasse. Sedulius utrumque exponit, pro gloria cestra, et per gloriam vestram, in altero Ambrosiastrum, in altero Pelagium secutus. At vero B. Augustinus non solum legit per gloriam vestram, verum etiam ex eo docet, Apostolum Paulum jurasse, et proinde juramentum non esse Christianis simpliciter et universe prohibitum, ut Pelagius volebat. Loca sunt apud Augustinum lib. 1. de serm. Dom. in monte, cap. 17., serm. 28. de verbis Apost., cap, 5., in explanat. epist. ad Galat., cap. 1., et in epist. 89. ad Hilar., quaest. 5. Quibus omnibus locis, ut iudubitate probet, Apostolum jurasse, Graecum textimi allegat, in quo legitur vtj, jurantis adverbium. Rursumque de eodem agens lib. 3. de doctrin. Christ., cap. 4., dicit, quendam interpretem ex Graeco vertisse: Quotidie morior, per vestram juro gloriam. Sic autem et Syrus paraphrastes: Juro per gloriam vestram, fratres mei. Ut jam dubium non sit, hanc, quae in nostris est codicibus, esse germanam lectionem. Chrysostomus quidem et sequax ejus Theophylactus videntur voculam vtj interpretari per Sia^ propter. Et Photius apud Oecumenium adfert eam expositionem secundo loco. Verum fortasse Chrysostomus, cujus studium semper fuit, suos auditores a jurationibus avocare, dissimulandum putavit commentarium de juramento, quum alioqui sensus iste promptissimus sit, ac vt) pro (5[.a vix usquam reperiatur. Neoterici quoque Faber et Catharinus, Graecae lectionis non ignari, juramentum tamen esse negant, non alia ratione ducti, quam qaod absque necessitate non sit jurandum; quasi Paulo non fuerit satis justa causa jurandi in re tanti momenti, quam volebat persuadere; praesertim cum essent inter Corinthios nonnulli, qui suspicarentur ipsum secundum carnem ambulare, 2 Cor. 10. Porro sciendum est, gloriam pro gloriatione positam ab interprete; nam Graeca non habent oo^olv, sed y.mytfiKv. Itaque sensus est: Quotidianis vitae periculis expositus sum, et, ut ita dicam, quotidianas mortes patior; ita juro per gloriam seu gloriationem, qua de vobis glorior tamquam meis in Christo filiis. Nam in hoc et alibi magnifice glorialur; ut cap. 4. et 9. hujus epist. Sic autem dixit gloriam vestram, id est, de vobis, aut in vobis, quomodo dicit Rom. 3. gloriam Dei, id est, in Deo. Et sic per illam gloriam suam jurat, quomodo Jacob per timorem seu reverentiam patris sui Isaac jurasse legitur, Gen. 31. Nam iu hujusmodi locutionibus, quae saepius occurrunt, genitivus est objecti, non subjecti. Jam quod aliqui Graeci codices, quos Laurentius, Faber, Erasmus et Cajetanus sequuntur, habent '^fiSTspav pro Gjjistepav, nostram pro vestram, depravata lectio est ex ignorantia locutionis Apostolicae introducta. NaraqvTe vetusti codices et tractatores Graeci cum Latinis omnes constanter legunt: vestram. Ne vero videatar arroganter ingerere mentionem gloriae suae, quam ex Corinthiis habebat, adjungit:
Quam habeo in Christo Jesu Domino nostro. Id est, qua glorior per Christum Dominum, ex cujus merito et passione mihi provenit omnis gloriandi materia; nempe secundum illud Gal. 6.: Mihi ab~ sit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi.
15:32
32. Si (secundum hominem) ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt? Ad bestias pugnavi, in Graeco unum verbum compositum est: sdyjpiojiaxTjaa^ cum bestiis pugnavi. Interpres ad bestias dixit, locutione tunc, ut arbitror, usitata, propter aliquid subauditum, ac si diceretur: Si ad bestias damnatus pugnavi. Sciendum autem, luisse duas ac diversas poenarum species: bestiis objici, et pugnare cum bestiis. Nam bestiis objecti statim laniabantur; pugnabant autem cum bestiis, qui in arenam armati piocedebant, evasuri et vita donandi, si possent bestiam conficere. Utrique tamen ad bestias damnati dicebantur. Caeterum de Paulo, quod aliquando cum bestiis seu feris commissus fuerit, aut feris objectus, nulla prodit Jiistoria, nisi quod Nicephorus lib. 2. hist. eccl. cap. 25. ex quodam libro profectionura Pauli (verisimile ost eundem esse, quem Origenes lib. 1. periarchon. cap. 2. vocat Actus Pauli) commemorat, eura Ephesi, pi'aeside quodam Hierouyrao, primnra leoni, mox aliis immanibus feris in eum immissis expositura fuisse, quae tamen illum attingere non fuerint ausae; leonem vero procurrisse quidem, sed ad pedes ejus consedisse. Verum Actus illi, non dubium, apocryphi sunt, ipso etiam Nicephoro teste lib. 2., cap. 46. Proprie nibilorainus acceperunt Apostoli verba commentator Ambrosianus, Theodoretus et Cajetanus; scilicet ipsum Ephesi vere bestiis objectum fuiese, et Dei gratia liberatum. Nec abnuit Primasius, Hcet id alibi scriptum nusquam reperiatur; quia, ut ajunt, non omnia scripta sunt, quae passi.sunt Apostoli. Sed hunc istius loci intellectum docte refellit Cardinalis Baronius tomo 1. annal. ad annum Christi 55. Neque enim Paulus dicit, se bestiis objectum fuisse, sed cura bestiis pugnasse. Non est autem credibile, nec ratio dignitatis Apostolicae permisisset, Paulum armatum in arenam aut theatrum prodire, pugnaturum cum bestiis; quod nec de alio quoquam martyre legitur. Nam objici feris solebant martyres, non pugnam cura feris inire. Huc accedit, quod utrumque illud supplicii genus vilium erat personarum, uti constat ex lib. 3. fF. ad legem Corneliam, de sicariis. Quare Paulus, qui civis Romanus erat, eo supplicio damnari non potuit, nisi praerogativam hanc suam tacuisset; quod de eo non est opinandum, qui ad minora quaedam effugienda civem Romanum se protestatus est, Act. 16. et 22. Denique rem tam meraorabilera idem Apostolus in epist. 2. cap. 11., ubi suas afiflictiones et pericula longo ordine recitat, haudquaquam silentio praetermisisset. Quare potius iis accedendum, quimetaphorice bestias seu feras interpretantur homines ferinis animis ac moribus, qui in Paulum insurrexerunt. Sic et Ignatius, vir Apostolicus, in sua ad Romanos epist. scribit: A Syria Romam usque terra marique cum bestiis depugno, cum de militibus, quorum custodiae traditus erat, loqueretur, ut verba ejus sequentia declarant, ubi et leopardos eos appellat; et ipse Paulus 2 Tim. 4.: Liberatus sum, inquit, de ore leonis, quod de Nerone dictum interpretes non dubitant. Nam et alias saepe de saevis hominibus, ut de feris bestiis, Scriptura loquitur, praesertim in Psalmis: Tauri pingues obsederunt me. Salva me ex ore leonis. Ne tradas bestiis animas confitentes tibi, Psalm. 21. et 37. Sic igitur et Paulum hic locutura intellexerunt Chrysostomus, Theophylactus et Oecumenius in commentariis, et ante eos Tertullianus libro de resurr. carnis, cap. 48.; item Latini interpretes Pelagius, Sedulius, Haimo et alii, fere glossam interlinealem secuti. Quam sententiam adfert etiam Primasius priore loco. Minus autem probabile est, tametsi sensu non adeo diversum, quod Hieronymus, in praefat. lib. 3. comment. epist. ad Ephes., bestias hic interpretatur diabolum et satellites ejus, id est, daemones, a doctrina Pauli ex principe Asiae civitate pelli se dolentes, et idcirco Paulum totis viribus opprimere nitentes; nisi potius per agmina satellitum diaboli (sic enim loquitur) homines diaboli ministros intellexit. Nam homines hoc loco rectius intelligi, satis ex dictis apparet. Quaeritur ergo, quaenam fuerit illa Pauli cum hominibus pugna, quam Ephesi sustinuit. TertuUianus et Hieronymus locis jam indicatis referunt ad Asiaticam pressuram, de qua Pauhis ad eosdem Corinth. 2. epistolae 1. ita scribit: Non enim volumus vos ignorare de tribulatione nostra, quae facta est in Asia, quoniam supra modum gravati sumus supra virtutem^ ita, ut taederet nos etiam vivere. Verum illuc referri non posse, vel ex eo liquet, quia Paulus illam pressuiam memorat ut recentem, et quae post scriptam priorem epistolam contigerit. Porro multorum sententia est, hanc Pauli cum bestiis pugnam esse contentionem illam gravem ac ])ericulosam, quae ei fuit cum Uemetrio argentario et sociis artificibus, totam E}diesi civitatem propter Dianae injuriam adversus eum concitantibus, ut habetur Actorum 19. Ita sentiunt Theophylactus, et Oecumenius; item Latini Pelagius, Haimo, Hervaeus, B. Thomas et alii. Sed hi re ipsa abeunt in jiriorem sententiam, quam modo refutavimus. Nam ista contentio non diversa fuit, sed eadem cum iMa pressura Asiatica, cujus meminit in secunda epistola; quemadmodum bene docent ejus loci interpretes. Quamquam et absque eo satis ex ratione temporum constat, Demetrianum tumultum accidisse post hanc epistolam; nimirum, ut ex historia Actorum aperte colligitur, extremo tempore, quo Paulus Ephesi moratus est. Dicendum igitur est, ut bene concludit Baronius, hujus pugnae seu pressurae Lucam in Actis non meminisse. Siquidem et alia multa gestorum et afflictionum Pauli ab eo fuisse praetermissa, vel unum illud cap. 11. epist. 2. ad Corinth. manifeste comprobat. Verisimile est autem, Judaeos fuisse, quos bestiarum nomine denotavit. Nam Judaeos ferarum more passim in Paulum, ubicumque ille per gentes Evangelium praedicabat, impetum fecisse, ex Actis Apostolicis abunde notum est. Ac forlasse commota fuit adversus Pauhim haec pugna ab illis, qui, disputante eo et suadente de regno Dei, indurabantur adversus ejus doctrinam, maledicentes viam Domini coram multitudine; ut eodem cap. refert Lucas. Erant enim Judaei, quorum in synagoga res agebatur; nec id muho post adventum ipsius Pauli in Ephesum civitatem. Jam et ilhid: secundum hominem, varie exponunt interpretes. Quidam hoc sensu: Si humanae vitae respectu, solumque iu hoc mundo praemium exspectans, tanta passus sum. Verum sic frustra adderetur: si mortui non resurgunt. Sive enim mortui resurgant, sive non, nihil prosunt pericula suscepta respectu tantum vitae praesentis. Cajetanus interrogative exponit hoc modo: Numquid secundum hominem, et non secundum Christiun, id est, humana ratione et non divina, pugnavi? etc, quasi dicat: Minime. Glossa ordinariasic habet: Secundum hominem, id est, rationabiliter agens, quia homi- 7iis est credere, non mori hominem ut bestiam. Sequuntur hoc Lombardus et S. Thomas. Caetemm Oecumenius cx Vhoiio secundum hominem interpretatur: quantum erat pdssihile. Sed Gaignaeus cx sententia Photii conjungendum putat hoc totum: secundum hominem ad bestias, ac sensum facit: quantum homini possibile est, usque ad extremum spiritum, more bestiarum scilicet, pugnavi pro defensione Evangelii. Est praeterea, qui sic exponat: secundum hominem, id est, ut mos est hominum dicere. Nam qui patiuntur malos homines vehementer infestos, pugnare cum bestiis dicuntur. Nobis eorum sententia maxime probatur, qui particulam hanc claudunt parenthesi, et dictam accipiunt simili sensu, quo eam alibi Paulus usurpat, nempe Rom. 3, 5. et hujus epist. cap. 3, 8., item Gal. 3, 15., ut opponatur ei, quod est secundum Deum in 2 Cor. 11., ubi sic ait: Quod loquor secundum Deum, sed quasi in insipientia, id est, secundum hominem. Quocirca totus hic locus ad istum modum exponendus videtur: Quod (ut hominum more loquar, qui libenter commemorare solent pugnas suas et pericula, e quibus gloriose evaserunt) cum adversariis meis velut cum feris congressus, depugnavi Ephesi, et impetum eorum sustinui; quid mihi prodest? Grraece: quae mihi utilitas, scilicet ex ea pugna, pressura et tolerantia; si non est mortuorum resurrectio? Quomodo valeat haec sequela, cum objici possit animarum immortalitas et felicitas post hanc vitam, petendum relinquo ex superioribus. Id tamen addo, ex mente Tertulliani Paulum insinuare spem resurrectionis corporis sui, quod in corpore talia passus esset. Namque per martyria passionesque corporales pro Christo susceptas ipsa corpora consecrantur beatae resurrectioni; quemadmodum per alimoniam corporis et sanguinis Domini, juxta doctrinam sanstorum Patrum, etiam corpora nostra spem accipiunt immortab'tatis. Atque haec omnia satis ostendunt, Apostolo tantum sermonem esse de beata meritoque speranda resurrectione. Porro notandum, Graecos, excepto Theodoreto, partem illam: si mortui non resurgunt, abrumpere a superiori sententia, et adjungere subsequenti, quod et Hieronymus facit lib. 5. comm. in Jesaiae 22. Sed nobis Latinorum distinctio magis placet.
Manducemus et bibamus, cras enim moriemur. Graece aTtodvTjoxojJiev, morimur; et ita legi in nonnullis editionibus Latinis, testatur Valla. Mimesis est recitantis verba, quae dicere, saltem apud se et in corde suo, possent homines persuasi, mortuos non resurrecturos; ac si dicat Apostolus: Si non est futura mortuorum resurrectio, reliquum est, ut omnes vitam ducant Epicuraeam, et deliciig ac voluptatibus sese expleant, dicantque: Comedamus et bibamus; genialiter vivamus, dum licet. Nam brevi moriemur, ipsa morte penitus interituri. Verba sunt apud Jesaiam cap. 22., et, ut hic in Graeco leguntur, eadem omnino cum iis, quae reddiderunt LXX. Nam in Hebraeo verbum est futuri temporis. Scribuntur autem a Propheta personam induente Judaeorum, non tam negantium, mortuos aliquando revicturos, quam desperantium, ex obsidione Chaldaica (hanc enim eo loco praedicit) sese evasuros, aut certe suum Prophetam, Jeremiam dico, verbis ejusmodi irridentium; quasi dicerent: Edamus, bibamus, epulemur, quia, ut assidue canit Propheta noster, brevi moriemur. Unde Hieronymus in illius loci commentario dicit, Apostolum hujus testimonii exemplo abusum esse, quando ea verba accommodavit hominibus resurrectionem mortuorum desperantibus, Annotant Oecumenius et Valla, proverbium esse Laconicum. Quod utitasit; nobis certum est, Apostolum ex Josaia sumsisse. Similis est locus in lib. Sapientiae, cap. 3, ubi istiusmodi mul<a dicuntur ex persona impiorum.
15:33
33. Nolite seduci. Nolite decipi. Ne sinatis vos abduci in errorem. Doctrinae subjicit exhortationem occasione verborum, quae proxime dixit ex eorum persona, qui resurrectionem non credunt. Ea namque spectant ad seducendos fideles.
Corrumpunt mores bonos colloquia prava. Sive mala, ut habent plerique nostri codices. Graece ofxtXtat xaxal; pro quo vetus translatio, citaute Hieronymo in epist. ad Nepot., habebat: confabulationes pessimae. Cyprianus recitat hoc modo: corrumpunt ingenic bona confabulationes pessimae, lib. 3. test. cap. 95., lib. de unit. eccles., et in epist. 55. lu Graeco senarius est, quem Menandro, comico poetae, plerique omnes adscribunt. Socrates tamen historicus lib. 3., cap. 14., et ex eo Nicephorus lib. 10, cap. 26., tribuunt Euripidi. Quem versum, verbis vulgatae versionis transpositis, convertit Erasmus iu Latinum senarium: Mores bonos coUoquia corrumpunt mala. Adfert autem et alibi Paulus e scriptoribus ethnicis testimonia, sicubi res postulat; ut Act. 17. et Tit. 1. Ex qua re discimus, non esse vitio dandum doctoribus aut concionatoribus Christianis, si quando scriptis suis aut sermonibus sententias inserant ex autoribus profanis; dum tamen et sobrie, et opportune id faciant, non ut quidam, passim et affectate. Simile quid etiam S. Thomas annotavit, autorem citans Hieronymum, qui cum alibi, tum ex professo in epist. 84., quae est ad Magnum oratorem, ostendit exemplo Pauli et aliorum veterum Ecclesiae scriptorum, recte id fieri, rectoque a se tactum esse. Affirmat idem Hieronymus, scribens ad Demetriadem virginem, epist. 8, cap. 10., quod hunc saecularem Menandri poetae versum assumens Apostolus, fecit ecclesiasticum. Quod et Tertullianus sentit, quum, ad uxorem scribens, lib. 1., cap. 7., eam hortatur his verbis: Convictum atque commercia Deo digna sectare; memor illius versiculi sanctificati per Apostolum: Bonos corrumpunt mores congressus mali. Sic enim ille Graecum versum reddit eodem metro: sed libertate Latinae comoediae. Quod si sanctificatus et ecclesiasticus factus est per Apostolum Menandri versus, igitur, quod, a Menandro scriptum, erat verbum hominis, idem postea, dictante Spiritu sancto, scriptum a Paulo, factum est verbum Dei. Porro Graeci iuteipretes Ty&r^ yprflTa, mores bonos, intelligunt commodos seu placidos, et in quamvis partem duci faciles. Quemadmodum et ex Syriaco legimus mores benignos, aut, alio interpretante, mentes suaves. Nam XPX^^^o^ tale quid etiam significat. Unde et illud: jugum meum suave, o CuYog |i,ou xpigaxog, Matth. 11. Verumtamen ut mores boni, id est, probi intelligantur hoc loco, contextus plane requirit. Estque veritas sententiae nimis quam nota per experientiam. Subindicat autem Apostolus, inter Corinthios fuisse, qui ratiuuculis, uti verisimile est, ex saeculari philophia petitis (ut erant apud eos non pauci sapientiae saecularis amantes), fidem resurrectionis apud fideles iu privatis colloquiis tentarent labefactare.
15:34
34. Evigilate justi. Graece dixaioi^z, adverbium juste, Syro textu annuente. Quaedam etiam Latina mss. Juste legunt, et cura iis veteres concordantiae; necnon Ambrosius iu enarr. Psalm. 118. octon. 10. Nec tara opus erat, ut justos hortaretur Apostolus ad evigilandum, quam illos, de quibus statim sequitur: Ignorantiam enim Dei quidam habent. Non rairura autem, si juste sit mutatum in justi, quod apud plerosque Latinos legitur; facilis enim fuit scribarum lapsus in una litera; cum praesertim, quid sit evigilare juste, non iutelligereut. Pro evigilate quidam legunt: sobrii estote, ut Ambrosius loco jam citato, Augustinus in epist. 137., quae est ad plebem Hippouensem, et in enarr. Psalm. 128., et Sedulius iu hunc locum. At Primasius utrumque conjunxit: Evigilate, sobrii estote. Etenim Graecum verbum Ixvr^tjyaTS utramque significationem complectitur, ut, dum quis, ebrietate digesta, e somno expergiscitur sobrietati redditus. Inde est, quod alii verterunt: evigilate sive expergiscimini, alii: sobrii estote. Legitur idem verbum apud LXX. 1 Reg. 25., ubi ex Hieronymi versione nos legimus de Nabal Carmeli: Diluculo autem, cum digessisset vinum etc. Plenus igitur sensus est: Ab erroris et voluptatum ebrietate experrecti, jaiu sapite, et ad ea, quae justa et recta sunt, animum applicate. Significat, ex illis aliquos jam seductos fuisse pravis colloquiis, quos ad sanam et sobriam mentem revocat.
Et nolite peccare. Hoc duobus modis exponitur. Quidam accipiunt peccare, velut effectum negatae resurrectionis, ut sensus sit: Ne vos tradite voluptatibus desperatione vitae futurae, ad quod incitant vos pravorum hominum colloquia. Graeci vero peccare accipiunt ut causam negaudae resurrectionis, hoc sensu: Ne vos tradite voluptatibus; quia, qui voluptarie et perdite vivunt, libenter ac facile sibi persuadent, non esse futurum, quod non sperant, id est, resurrectionem justorum. Convenit, quod idem Apostolus 1 Tim. 1. dicit de quibusdam, ex quibus erat Hymenaeus, quod, bonam conscientiam repellentes, circa fidem naufragaverunt, resurrectionis videlicet, ut satis colligitur ex epist. 2. ad Tim. 2., ubi idem Hymenaeus est unus eorum qui dixerunt, resurrectionem esse factam.
Ignorantiam enim Dei quidam habent. Haec, inquit, moneo, quia nonnulli vestrum ita affecti sunt animis et studiis, ita vivunt, ac si Deum ignorent, quomodo de Judaeis quibusdam dicit: Confitentur, se nosse Deum; factis autem negant, Tit. 1. Opprobrium hoc in eos maxime quadrat, qui se totos immergunt voluptatibus, ut ne cogitent quidem de Deo. Quod contingebat eis, qui spem resurrectionis amiserant. Quidam interpretantur, Apostolum loqui de ignorantia virtutis divinae, quam Dominus improperat Sadducaeis resurrectionem negantibus, dicens: Erratis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei. Sed quod prius dixi, puto magis Apostolum voluisse.
Ad reverentiam vobis loquor. Graece Tipot; IvTpoTCTjv^ ad pudorem seu verecundiam vobis dico. Verecundiam verpericope legitur. Usurpat interpres vocabulum reverentiae pro pudore etiam alias, ut psalm. 34.: Induantur pudore et reverentia, et68.: Tu scis improperium meum, et confusionem meam, et reverentiam meam. Sensus est: Haec scribo, ut pudorem vobis igeram, inter quos sint tales, id est, Deum ignorantes, utque vel pudore cogente corrigatis tantum malum. Non sibi contrarius est Apostolus, qui supra cap. 4. dixit: Non ut confundam vos, haec scribo. Tum quia de diverso ac graviore eorum peccato agit etiam cap. 6., quod erat velle judicari apud infideles; magis autem hoc loco. Nam multo gravius est, resurrectionem mortuorum negare, quam, fide salva, Apostolo suo neglecto, alios magistros colere, quod cap. 4. reprehendebatur. Tum quia, suam quodammodo causam illic agens, noluit eis aperte pudorem ingerere, quem tamen non exchidit; sed negat, se eos admonentem id per se spectare, ut pudefiant, tamquam in eo gaudeat, ut scient homines, qui non affectu charitatis, sed ut stomacho satisfaciant, iis, a quibus se laesos arbitrantur, exprobrant ipsorum vitia. Nam affectum paternum declarat illud, quod ibidem sequitur: Sed ut filios meos carissimos moneo.
15:35
35. Sed dicet aliquis. Hactenus docuit, mortuos esse resurrecturos. Nunc instituit docere, quomodo resurrecturi sint, et quae resurgentium corporum qualitates; vehit de utroque perlata ad se quaestione.
(^uomodo resurgent mortui? Id est, quis modus erit resurrectionis? Familiare est haereticis ac caeteris infidelibus, rem negare, cujus modum non intelligunt. Unde dicebant Capharnaitae: Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum? Joann. 6. Ad hanc de modo resurrectionis quaestionem infra respondebit Apostohis suo loco. Subjungit autem alteram quaestionem, responsurus ad eam continuo.
Qualive corpore venient? Muhi codices habent, ut est in Graeco: quali autem corpore. Et pro futuro venient, in Graeco et Syriaco verbum est praesentis temporis veniunt, quod et legitur in multis Latinis. Quaraqaam Graecum ^ipyop.a.1 quandam habet etiam futuri significationem in sacris literis, ut Matth. 11.: Tu es, qui venturus es? 6 ip/ojjisvot;. Quare et Erasmus et alii transtulerunt futurum venient. Hac parte quaeritur, qualia futura sint resurgentium corpora^ num, qualia modo sunt, animalia, mortalia, terrena, an vero diversae qualitatis. Nam et Pharisaei", et (Thoma referente) philosophorum quidam sunt opinati, resurrecturos homines ad eadem vitae officia, quae nunc aguntur; ut sunt edere, bibere, conjugibus copulari, et caetera hujusmodi. Quae eadem est doctrina sectae Mahometanae. Solverat quidem hanc quaestionem Dominus in Evangelio, ubi Sadducaeorum objectioni, quam Pharisaei dissolvere non potuerant, respondit Matth. 22. dicens: Tn resurrectione neque nubent, neque nubentur; sed sunt sicut Angeli Dei m coelo. Verum et Apostolus nunc eandem quaestionem pluribus explicat. Ostendit autem haec Apostoli explicatio, sicut et illa Christi responsio, quaestionem praecipue motam fuisse de beata et optabili resurrectione.
15:36
36. Insipiens, tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur. Graece et Syriace: nisi mortuum fuerit, absque prius, quod interpres adjecisse videtur de suo. Pronomen tu sequentibus adhaeret. Sensus enim esl: Homo stulte et insipiens, ut qui carnaliter de mysterio resurrectionis cogitas, neque sensum tuum humanum subjicis sapientiae divinae, et ideo tardus es ad credendum! Disce ex rebus, tibi per experientiam notis, assurgere ad capiendum ea, quae tibi credenda proponuntur. Nam id, quod tu seminas, id est, semen, quod in terram projicis, non fit corpus vivens, quale nasciturum e terra speratur, nisi prius obrutum terra computruerit, et quasi mortuum fuerit. Nam putrefactio rei, licet inanimatae, mors quaedam ejus est. Sic Dominus in Evangelio: Nisi granumfrumenti cadens in terram mortuum fuerit, Joann. 12. Est autem hoc primum simile, quo ad declarandam qualitatem corporum resurgentium utitur Apostolus, prius tamen indicans (quod notandum est propter ea, Cjuae dicentur infra versu 51.), non, nisi morte intercedente, corpora nostra ad vitam esse resurrectura; quomodo semen non exsurgit in corpus vivens, nisi prius moriatur; ut mors corporum nostrorum sit seminatio quaedam eorum ad vitam. Ex quo tamen simili non est consequens, resurrectionem mortuorum fieri virtute naturali; quasi in pulveribus resolutis insint rationes quaedam seminales eflPectivae resurrectionis corporum, ut quidam opinati sunt, referente S. Thoma. Non enim ad id docendum adducit istam similitudinem Apostolus, sed tantum ad hoc, quod diximus; videlicet ostendens, divina virtute futurum in corpoi-ibus nostris, quod in semine fit per naturam.
15:37
37. Et quod seminas, non corpus, quod futurum est, seminas; sed nudum granum, ut puta tritici, aut alicujus caeterorum. Quod futurum est, Graece t6 ysvvrjoojisvov ^ nasciturum, sive quod nascetur. Utputa, Graece sl ruxo'., quod Erasmus vertit: exempli causa, alii: videlicet. Vide, quae de ea voce diximus num ex veteri quadam translatione legisse: fere, epist. 146. ad Consentium, et lib. 5. de Genesi ad literam, cap. 20., nisi mendum est. Nam posteriore loco mss. codices habent: forte, quod Graeco verbo melius respondet: nc si dicas: prout inciderit. Notandum, etiam articulum ib, quod futurum est, non quid, sed quale monstrare. Sensus enim Apostoli est: Id, quod seminas, non tale est, quale nascetur; quia seminatur nudum granum sive tritici, sive alterius cujuspiam seminis; nascetur autem granum herba et aristis ornatum atque vestitum. Ita corpus nostrum seminatur mortale; resurget autem vcstiaim immortalitate et gloria, quemadmodum infra declaratur. Non ergo considerat Apostolus in hac similitudine diversitatem rei, sed qualitatis et conditionis, quod et quaestio requirebat: Quali corpore venient? Itaque falluntur, qui ex his Ajiostoli verbis, corpora non eadem secundum substantiam esse resuscitandn, colligunt. Quod qui dicunt, resurrectionem revera tollunt. Non enim resurgit, nisi id ipsum, quod cecidit.
15:38
38. Deus autem dat illi corpus, sicut vult. Graece ■yj^sXrjos, voluit. Quod et legitur in multis mss. et iu concordantiis, et apud Ambrosiastrum; necnon apud Augustinum duobus locis modo citatis, et in Bedae collectaneis. Quo nimirum praeteriti temporis verbo significatur aeterna et immutabilis Dei deuuaqiiaque re dispositio. Refert autem Apostolus generationes plantarum e seminibus ad Deum ejusque voluntatem, non ad naturam; ut significet, Deum non minus posse mortua nostra corpora revocare ad vitam absque opere naturae, si ita velit, quam possit, interveniente actione naturae, semina putrefacta vivificare. Siquidem utrobique tota causa est in Dei voluntate, a qua ut est tota natura, sic et omnis actio naturae. Deus est enim, qui operatur omnia in omnibus, sapra cap. 12. Ad quam rem urget Augustinus ad Consentium scribens, Apostolum non dixisse: dedit aut disposuit, sed: datilli corpus; sicut et Dominus in Evangelio: Si foenum agri Deus sic vestit, Matth. 6., quemadmodum et de Sapientia dictum est, quod disponit omnia suaviter, Sap. 8. Potest nihilominus hoc, quod ait: sicut voluit, in hunc sensum accipi: sicut initio mundi instituit; ut rsspiciat ad opus primae creationis, qua seminibus indidit proprias virtutes. Ad hunc enim intellectum movet, quod sequitur: Et unicuique seminum proprium corpus. Proprium corpus, Syrus Paraphrastes dixit: corpus naturae suae, id est, quod cujusque naturae convenit. Nam ex semine tritici nascitur triticum, ex semine hyssopi hyssopus, et ita de aliis juxta Scripturam Genes. 1.: Germinet terra herbam virentem, et facientem semen juxta genus suum. Hac parte similitudinis ApostoUis non intendit docere, quod eadem numero corpora sint resurrectura; nam id supponere videbatur quaestio; Quali corpore venient? cui nunc respondet. Neque sane ad hoc probandum, quod resurgent eadem numero, valeret proposita similitudo. Non enim ex semine nascitur corpus idem numero. sed specie tantum. Verum docet, quemadmodum unicuique semini datur a Deo proprium corpus, ita Deum, quod ad qualitates attinet corporum nostrorum resurgentium, redditurum unicuique corpus proprium, id est, tale, quale pro meritis ei conveniat. Quam rem clarius explicat per alias similitudines rfubjuuctas.
15:39
39. Non omnis caro eadem caro. Hoc alterum simile est, quo declarat, quali corpore venturi sint mortui. Sensus est: Non omnis caro ejusdem est naturae, conditionis et praestantiae. Carnem, non corpus nominat, ut insinuet, in vera carne mortuos resurrecturos, non in corpore, quod vel aereae, vel aethereae sit naturae. Ideo confitemur in symbolo fidei carnis resurrectionem.
Sed alia quidem hominum, alia vero pecorum; alia volucrum, alia autem piscium. Plenius in Graeco: Sed alia quidem caro hominum, alia vero caro pecorum, alia vero piscium, alia vero volucrum. Non dubium, quin piscium quoque sit caro, sicut pecorum et volucrum, idque secundum propriam carnis significationem; licet nos Christiani, qui iu diebus edomandae carni destinatis sic a carnibus abstinemus, ut tamen esum piscium nobis permittamus, ita loquamur, ut pisces a carnibus distinguamus. Alioqui piscium carnem legimus Num. 11., ubi filii Israel esum carnium expeteutes dicebant: Recordamur piscium, quos comedebamus in Aegypto. Quando et Moyses Deo promittenti et dicenti: Dabo eis esum carnium mense integro, respouditiuterrogans: Numquid ovium etboum multitudo caedetur? vel omnes pisces maris in unum congregabuntur, ut eos satient? Porro sentit Apostclus, sicut diversorum auimautium diversa caro est, ita diversorum hominum fore diversa iu resurrectione corpora, quoad gradus gloriae respondentes gradibus meritorum. Diversitatem resurgentium hic significatam nonnulli etiam ad malos extendunt, ut per homines quidem boni intelligantur, qui secundum rationem vivunt; per pecora vero luxuriosi, per volucres superbi, per pisces avari. Caeterum Tertullianus libro de resurr. carnis, cap. 52., speculatur ad hunc modum: Alia caro hominis, id est, servi Dei; aliajumenti, id est, ethnici; alia volucrum, idest, martyrum; alia piscium, id est, quibus aqua baptismatis sufficit. In quibus verbis hunc versum, excepto secundo membro, quod interpretatur de eo, qui assimilatus est irrationabilibus jumentis, totum refert ad bonos. Optime vero S. Augustinus in epist. ad Consent. (cujus etiam a Beda, Lombardo et Hervaeo verba repetuntur) totum sine exceptione ad electos retulit, quorum in resurrectione distabit gloria meritorum. Ad quam rem amplius declarandam adducit Apostolus tertium simile.
15:40
40. JEt corpora coelestia, et corpora terrestria. Supple hoc modo, quo vertunt alii: Et sunt corpora coelestia; et sunt corpora terrestria. Coelestia quidem, Graece iTioupavia, quae in coelo sunt, ut sol, luna, stellae; terrestria vero, Graece eTTiyeta, quae in terra sunt, ut arbores ac caetera vegetabilia terrae infixa, quae tamen omnia suam ac propriam habent formam, pulchritudinem et quasi gloriam. Unde sequitur:
Sed alia quidem coelestium gloria, alia autem terrestrium. Ne quis suspi cetur, Apostolum meminisse corporum terrestrium, quod per ea significare voluerit rediviva corpora reproborum, tribuit etiam illis gloriam, etsi multo«iino rem gloria coelestium. Id vero constat ad reproborum corpora accommodari non posse. Facit hoc etiam ad consolationem imperfectorum, ne, dum vident, se longe positos infra perfectos tamquam coelestes, desperent beatam resurrectionem. Est enim et terrestrium gloria. Tantum significat, pro meritorum diversitate, quae ioter bonos fideles maxima est, permagnam quoque futuram in corporibus resurgentium gloriae diversitatem; velut si gloriam coeli*.stiura corporum conferas cum gloria terrestrium. Quod enim quidam per coelestia corpora contemplativos intelligit, qualis Maria describitur Luc. 10., per terrestria activos, qualis Martha, non adeo placet, cum in utroque genere reperiantur perfecti. Minus probandum, per terrena Judaeum, per coelestia Christianum significari, quod vult TertuHianus. Non enim Judaeo gloria, si non sit Christianus. Nam quod Theophylactus et Oecumenius, qui cum Chrysostomo terrestria corpora peccatores interpretantur, dicunt, in illo membro: alia terrestrium, non esse subaudiendum gloria, sed vita aut conversatio, minime quadrat. Quae enim conversatio corporum terrestrium, de quibus hic loquitur Apostolus, id est, arborum aut aliorum hujusmodi? Ti-ibuit autem Apostolus gloriam corporibus coelestibus et terrestribus metaphorice, quatenus habent ejusmodi in se qualitates, ex quibus quodammodo laudentur et glorificentur.
15:41
41. Alia claritas solis, alia claritas lunae. In Graeco conjunctive: et alia claritas lunae. Claritatem vero dicit interpres, quam modo dixit gloriam, cum Graece semper idem sit vocabulum <36$a, gloria. Sensus: Sed et inter ipsa coelestia corpora magna est gloriae diiferentia. Nam solis lumen multis partibus excellentius est lumine lunae. Gloriam et quasi majestatem solis et lunae et stellarum pulchre describit Ecclesiasticus, cap. 43. De gloria lunae loquitur Apostolus, secundum quod hominum adspectibus apparet, et usibus servit; qua ratione et Moyses Gen. 1. stellis eam praeponit, et alteram facit magnorum luminarium. Alioqui constat, juxta veram astronomiam omnibus paene stellis lunam minorem esse.
Et alia claritas stellarum. Non solum alia gloria sellarum a gloria solis et lunae, sed etiam alia ac differens ipsarum inter se. Nam sequitur:
Stella enim a stella differt in claritate. Significat Apostolus, etiam inter electos perfectiores, qui velut luminaria coeli sanctitate vitae fulserint in terris, magnam adhuc fore diversitatem gloriae, pro diversitate meritorum hujus vitae. Porro Tertullianus hanc a coelestibus sumptam similitudinem ad electos ita refertloco superius citato: Alia solis gloria, id est, Christi; et alia lunae, id est, Ecclesiae; et alia stellarum, id est, seminis Abrahae. Liranus vero post Aquinatem per solem dicit intelligi posse Christum, per lunam virginem Mariam, per stellas re%num coetum electorum. Aliter glossator, qui, commentarium Ambrosianum secutus, putat recte sic intelligi, ut claritati solis illorum dignitas exaequetur, qui centesimum numerum habent; lunari claritati, qui sexagesimum; stellis vero, qui tricesimum quaesierunt. Ad hujusmodi sensum alludit illud Augustini serm. 46. de verbis Domini: Aliter ibi lucebit virginitas, aliter castitas conjugaUs, aliter sancta viduitas. Quamquam forte nihil horum specialiter intendit Apostolus, sed tantum in genere, mag-nam in electorum corporibus futuram gloriae diversitatem.
15:42
42. Sic et resurrectio mortuorum. Supple: erit, aut sese habebit. Applicatio est trium similium, quae attulit ad rem propositam. Sicut enim unicuique seminum datur proprium corpus, et sicut aliorum animalium alia caro est, et aliorum corporum alia gloria; sie et resurgentium corpora quibusdam gloriae gradibus different inter se, juxta differentiam meritorum. Quod si in corporibus futurum, certe et in animabus, et consequenter in tcto homine. Totus igitur hic locus ostendit contra novos Jovinianistas, Deum hominibus largiturum praemia beatitudinis pro ratione meritorum diversa; quod Dominus in Evangelio significavit, dicens: In domo Patris mei mansiones multae sunt, Joann. 14.
Seminatur in corruptione, surget in incorruptione. Jam deinceps ostendit Apostolus, quas dotes communiter habitura sint omnium ad vitam aeternam resurgentium corpora. Facit autem id jucundo schemate sermonis, quam epanaphoram vocantRhetores, quartum repetitis iisdem verbis seminatur et surget sive surgit. Nam pro futuro surget hoc loco et in tribus membris sequentibus Graece et Syriace verbum est praesentis temporis, aurgit, resurgit, suscitatur. Quaedam etiam mss. Latina et veteres concordantiae legunt in praesenti surgit. Quod et Irenaei dedit interpres lib. 5. cap. 7. Tertullianus quoque lib. de rusurr. carnis, cap. 52., resurgit identidem legit, nec non libro 5. contra Marcion., cap. ■. 10.; et post eum Cjprianus lib. 3. ad Quirinum, testim. 58., tametsi nuUam id parit in sensu diversitatem. Nam prae- ' sens verbum more Hebraeis familiari absolvitur a tempore. Subauditur autem corpus, quod quarto demum membro exprimitur. Seminari vocat mori instar seminis, quod ut tale sic moritur in terram projectum, ut etiam meliori modo vitam recipiat; quemadmodum superius est declaratum. Non quod in humano corpore mortuo et in cineres resohito vis aliqua naturalis insit ad resurrectionem, sicut inest seminibus ad generationem; sed quia Deus sic ordinavit, ut corpora nostra non reformentur ad vitam gloriosam, nisi per mortem; quemadmodum rursus hoc loco studiose S. Thomas annotavit. Breviter ergo sensus est: Moritur corpus corruptibile; resurget incorruptibile. Ubi incorruptionem sive incorruptibilitatem, Graece acp&apotav, non eam oportet intelligi, quae omnium resurgentiuro, etiam malorum, corporibus erit communis, qua nimirum fiat, ne corpora mori possint amplius, aut aliquatenus ad mortem disponi; sed quae praeter hujusmodi corruptionem etiam excludat quamlibet noxiam passionem, sive ab interna causa, sive ab externa proficiscentem. Quam impassibilitatis dotem appellant Theologi. Agit enim Apostolus, ut saepe monui, de resurrectione justispropria. Quod quidem manifeste patet ex iis, quae sequuntur; idque adeo diserte S. Thomas admonet, cujus in totum hunc locum commentarius illustris est, lectuque dignus.
15:43
43. Seminatur in ignobilitate, surget in gloria. Ignobilitatem pro ignominia posuit interpres. Hanc enim proprie significat Graecum nomen ci.xiiiia, sicque legunt Ambrosiaster et Sedulius. Nam quod apud Augustinum in epistola ad Consent. et alibi legitur: m contumelia, minus placet. Sensus: Moritur corpus multis ante mortem miseriis et foeditatibus obnoxixTm; suscitabitur idem corpus omni ex parte gloriosum. Ubi S. Thomas specialiter significari putat dotem claritatis, de qua etiam Primasius hanc partem exponit, ita scribens: Surget in gloriam splendoris, sicut sol, videlicet alludens ad verba Salvatoris, Matth. 13.: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum.
Seminatur in infirmitate, surget in virtute. Virtute, Graece §uva|jisi, potentia. Sensus: Moritur corpus infirmitatibus subjectum; resurget autem valentissimum, id est, in quo perfectus sit vigor omnium potentiarum atque membrorum. Virtutem hanc S. Thomas interpretatur dotem agilitatis, cujus beneficio tauta virtute corpus ab anima moveri possit secundum quamlibet loci differentiam, ut nullum prorsus ei difficultatem ad motum exhibeat, sicut nunc exhibet corpus infirmum et invalidum, etiam ad motus naturales. Porro Graeci commentatores, et inter Latinos Haimo, glossam secutus interlinealem, illa superiora: In corruptione, et in ignobilitate sive ignominia, referunt ad corpora jam mortua, quae seminantur, id est, putrescunt in corruptione, foeditate ac deformitate. Eodem referunt hoc tertium: in infirmitate, dicentes, corpus in infirmitate seminari, quia non potest mortuum corpus vel ad paucos dies resi&tere corruptioni. Verum coactior est haec interpretatio. Quis enim cadaveri tribuat infirmitatem, Graece aa^evsiav? nihilo magis, quam mortuos vocet infirmos. Manifestius autem redarguit eos illud, quodproxime sequitur, simile tamen superioribus, quod nullo modo potest de corpore mortuo intelligi. Quare et in eo coguntur mutare expositionem.
15:44
44. Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. Corpus animale, Graece ^oy^ixo'^, ab anima dictum. Hoc autem quidam inteUiguut corpus obnoxium passionibus ac necessitatibus, nec omnino spiritui subjectum. Non dissimiUter Photius apud Oecumenium, animale corpus definiens, quod animalibus subservit affectionibus, idem videlicet cum eo, quod prioribus membris dictum est seminari in corruptione, ignominia, infirmitate. Verum repugnat huic intellectui probatio, quam mox subjicit Apostolus ex Genesi: Factus est primus homo in animam viventem. Nam primus homo non sic conditus est, ut corpus haberet, quomodo isti describunt, animale. Rectius igitur S. Thomas, Cajetanus et alii, corpus animale dicunt ab Apostolo vocari, quod sustentatur actionibus animae, quatenus ipsum animat, id est, vegetat; hoc est, actionibus potentiae vegetativae, quarum praecipua est nutritio, quae quidem absque alimento fieri non potest. Itaque corpus animale idem est, quod corpus ad sui conservationem indigens alimenti subsidio. Cujusmodi fuere etiam corpora primorum parentum ante peccatum. Corpus autem spirituale secundum eosdem vocat Apostolus, cui spiritus ita dominatur, ut ei ad perpetuam vitam et omnem actionem solus sufficiat, absque ulla alimenti necessitate. Est autem, ut iidem autores bene tradunt, res eadem in nobis anima, a qua dicitur corpus animale, et spiritus, a quo spirituale; sed in anima, secundum morem Scripturae, solet intelligi vita vegetabilis, in spiritu nuda vis operativa; ut videlicet anima recipiat appellationem spiritus, quatenus per se et sine externo subsidio conservat, movet ac regit corpus vivens, habens ilhid sibi perfecte subditum ad omnem, quam voluerit operationem. Hoc fere modo distinguit animale et spirituale corpus Augustinus compluribus kicis, ut enchiridii cap. 91., lib. 12. de Genesi ad lit., cap. 7., et lib. 13. de civ. sentit in epist. ad Consentium, ubi corpus animale per mortale exponit. Nani et ante peccatum mortalis erat homo quodam sensu, quia sic conditus, ut mori posset, ac moreretur, si peccaret. Alioqui diserte eodem loco vocat Augustinus corpus animale, quale animatum est Dei flatu, cum factus est homo in animam viventem; quando certe nondum erat ita mortale, ut mori deberet. Porro Graeci fere eandem cum Augustino di£ferentiam tradunt corporis animalis et spiritualis, nisi quod spirituale dictum putant, non ab humano spiritu, qui sit eadem res cum anima, sed a Spiritu sancto. Quem intelligi volunt in eo, quod statim sequitur: Novissimus Adam in spiritum vivificantem, ut corpus spirituale dicatur, cui perpetuam vitam et operationem absque ciborum adminiculo Spiritus sanctus subministrat. Verum de illius loci intelligentia paulo post agemus. Illud constat, ex hac voce spirituale consequens non esse, quod per resurrectionem corpora nostra vertentur in spiritus, ut quidam errantes opinati sunt, quorum meminit Augustinus in epist. memorata ad Consentium. Nam praeterquam quod illa non esset resurrectio corporum, sed abolitio, satis evidenter eum falsum intellectum exclusit Apostolus, dum expresse repetivit vocabulum corporis, dicendo: Surget corpus spirituale. Neque rursum sequitur, corpora nostra tore similia aeri aut vento, qui spiritus dicitur; tamquam spiritualia futura sint eo, quod aerea, quod sensit Origenes. Non enim ab hujusmodi spiritu spirituale corpus vocat Apostolus, sed a spiritu vivificante, quemadmodum ipse mox declarat. Igitur in resurrectione spirituale erit, non spiritus, inquit Thomas; sicuti nunc est animale, non anima. Accommodat autem hoc membrum idem doctor ad dotem subtilitatis, qua videlicet corpus ut instrumentum expedite et perfecte subjicietur animae ad quamvis actionem organicam. Nam per agilitatem subjicietur ut mobile ad quemlibet motura. Sic enim recte distinguuntur hae duae dotes. Verumtamen, ut idem doctor erudite demonstrat, ex hac dote subtilitatis non id consequetur corpus gloriosum, ut alia corpora queat penetrare; sed id ei competet ex virtute divinitatis in eo exsistentis; quomodo nec Christi corpus eam vim habuit ex gloria resurrectionis, sed ex virtute divinitatis sibi unitae.
Si est corpus animale, est et spiritale. Voculam si Graeca et Syriaca non habent. Sic autem Graeca legunt: Est corpus animale, et est corpus spirituale, quasi dicat Apostolus: Non absurde nominavi corpus animale et corpus spirituale. Nam utraque haec differentia corporis reperitur atque exsistit. Hoc autem probat verbis sequentibus, et priorem quidem partem ex Scriptura, dicens:
Sicut scriptum est. Graece et Syriace: Sic et scriptum est. Lombardus meminit alterius lectionis: Sic enim scriptum est.
15:45
45. Factus est primus homo Adam in animam viventem. In quibusdam Graecis homo non additur. Legunt enim: Factus est primus Adam in etc. Et quadrat, quod sequitur: Novissimus Adam etc. Potest additum videri homo ex Scriptura Gen. 2., quam Paulus allegat: Et factus est homo in animam viventem. Qui quidem homo erat Adam, idemque omnium hominum primus, ex quo caeteri omnes orti secundum carnem. Dicitur autem factus in animam viventem Hebraea phrasi, id est, factus anima vivens; quo locutionis modo dictum est: Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium, 2 Reg. 7., id est, ego futurus sum illi pater, et ille mihi filius. Factus autem anima vivens synecdochice, id est, animal vivens. Vel fortasse rectius secundum alios intelligitur factus in animam viventem, id est, habens animam viventem, donatus anima vivente. Sic enim commodius etiam exponetur secundum membrum. Animam viventem appellat, qua corpus vivit vita vegetativa, quod proinde necesse sit alimentis foveri et conservari in vita, alioqui moriturum. Hoc autem est corpus animale. Bene igitur per hanc scripturam probat Apostolus, esse recteque dici corpus animale; scilicet ab anima vivente. Cum autem illud a Moyse dictum fuerit de primo homine nondum lapso in peccatum, consequens est, eum, quod ante diximus, eodem tempore innocentiae habuisse corpus animale.
Novissimus Adam in spiritum vivificantem. Hoc scriptum non erat, neque ut scriptum ab Apostolo citatur; sed adjungitur, ut priori membro respondens, idque ad perficiendam probationem, quod, sicut est corpus animale, ita est et spirituale. Novissimum Adam Christum intelligit, qui quidem vocatur Adam, quia primus Adam hujus figura quaedam fait per comparationem a contrario; quemadmodum de eo Paulus testatur, Rom. 5. dicens: qui est forma futuri. Nam ut illc fuit humani generis princeps secundum carnalem propagationem, sic iste princeps est secundum regenerationem spiritualem; ille princeps secundum esse naturae, iste secundum esse gratiae et gloriae. Novissimus autem dicitur, quia tempore posterior, et post eum nemo alius in alterutro genere princeps. Nam et Ueus vocatur non solum primus, sed et novissimus, Apoc. 1. et ult., quod nihil post eum sit futurum. Quamquam et novissimum, laxaTOV, more Scripturae dicitur, quod tempore, loco vel hocore postei-ius est, etsi non ultimum; quemadmodum et primum accipitur comparative pro priore, ut Luc. 14.: Non discumbas in primo loco, id est, priore, honoratiore, et tunc incipias cum rubore ncvissimum locum tenere, id est, inferiorem, minus hcnoratum. Etiterum: Recumbe in novissimo loco. Sic et Matth. 12.: Fiunt novissiiyia hominis illius pejora prioribus, Graece primis, et cap. 27,: Erit novissimus error pejor priore; et Apostolus 2 Tim. 3.: 7n novissimis diebus instabunt tempora periculosa, cum te tempore proxime futuro loqueretur. Ita novissimum hoc loco sumi, probabile fit ex eo, quod pro novissimo statim dicit secundum: Secundus, inquit, homo de coelo, coelestis. Quem vero spiritum vivificantem dicat Apostolus, non Uquet. Graecorum, ut dixi, sententia est, Spiritum sanctum intelligi, de quo nimirum ita scribit Rom. 8.: Si Spiritus tjus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis; qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem spiritum Ejus in vobis. Dicitur autem hic spiritus vivificans, vel quia vitam corporibus, quae resuscitavetit, incorruptibilem tribuit; vel quia ab eo corpora resuscitata, tamquam ipso repleta, omnem suam accipiunt operationem. Ita sentiunt Chrysostomus, Theophylactus et, autore Methodio, Oecumenius, atque inter Latinos Tertullianus lib. de resurr. carnis, cap. 53., et commentator Ambrosii. Quibus et aliae Scripturae favere videntur, quae vivificationem Spiritui sancto attribuunt, ut Job 33.: Spiritus Deifecitme, et spiraculum omnipotentis vivificavit me. Joann. 6. et 2 Cor. 3.; Spiritus vivificat. Nec dubium, quin ad hujusmodi Scripturas respexerint autores symboli Constantinopolitani, quandoSpiritui sancto adscripserunt pro epitheto vivificantem. At vero Latini plerique spiritum intelligunt animam humanam, quae spiritus dicitur, vel quatenus intellectualis est ordinis, et supernis communicat, uti post D. Thomam explicat Cajetanus; vel hac potius ratione, quia per se valet ac sufiiciens est ad conservandum, movendum et regendum corpus, ita ut alimentis corporalibus illi non sit opus; quemadmodum ex mente S. Augustini, quem Beda, Lombardus, Hervaeus et alii sequuntur, supra declaratum est. Qui sensus etiam ab Hilario significatur sub finem expositionis Psalmi 67. in eo, quod dicit, beatis fore naturam, quae se ipsam alat conservetque. Quo denique spectat illa ab Aquinate et aliis huc allegata B. Augustini sententia, scribentis ad Dioscoram, epist. 56.: Tam potenti natura Deus fecit animam, ut ex ejus plenissima beatitudine, quae in fine temporum sanctis promittitur, redundet etiam in inferiorem naturam, quod est corpus, non beatitudo, quae fruentis et inteUigentis est propria, sed plenitudo sanitatis, id est, incorruptionis vigor. Haec lUe. Consonat huic intelligentiae alius Scripturae locnc;, qui est 1 Petri 3., ubi Christus dicitur mortificatus quidem carne, vivificatus autem spiritu. In quibus utique verbis antithesis inter carnem et spiritum postulat, ut spiritu humano vivificatus intelligatur; quare et hoc loco spiritum humanum convenit accipere. Utrovis tamen modo spiritum accipias, phrasis Apostoli sic explicanda videtur, ut factus dicatur Christus in spiritum vivificantem, quia factus est habens, id est, incepit habere spiritum vivificantem; non quidem, ut aliqui volunt, quando conceptus est in utero materno; tunc enim factus est in animam viventem, ad exemplum primi Adam, ex quo nascebatur secundum carnem. Sunt autem secundum Apostolum oppo.=;ita, factum esse in animam viventem, et in spiritum vivificantem, quemadmodum opposita sunt corpus animale et corpus spirituale, sic, ut eidem simul competere nequeant. Sed talis factus est, quando resurrexit a mortuis. Nam tunc demum incepit spiritus ejus absque subsidio alimenti perpetuam vitam corpori subministrare. Quamvis enim spiritus Christi semper beatus vitam hujusmodi corpori ipsius praestare potuerit ab initio, quo conceptus est, non tamen ab initio praestitit; ideoque nondum erat spiritus actu vivificans, donec id actu praestaret. Atque hunc sensum exigit consequentia textus. Docet enim Apostolus, nos per resurrectionem Christo futuros iu 60 similes, ut et ipsi simus in spiritum vivificantem, corpora spiritualia accepturi.
15:46
46. Sed non prius, quod spifitale est, sed quod animale; deinde quod spiritale. Graece: Sed non primum spirituale, sed animale; deinde spirituale. Supplendum verbum: est, ex illa parte praecedenti: Est corpus animale, et est corpus spiritale. Nam haec duo nunc ordinat, dicens, noncorpus spiritualeprius esse tempore, sed animale, tam in Christo, quam in nobis, ut postea fiat spiriti;ale; sane convenienter. Nam et in natura videmus, inquit S. Thomas, quod in uno et eodem prius est imperfectum, quam perfectum. Et alioqui spirituale corpus absolute perfectum non esset, si postea commutandum foret in animale, id est, imperfectum. Simul innuit Apostohis hac parte, non ideo Christum vocari novissimum Adam, quod primo Adam aliqua parte sit inferior; sed potius eo nomine significari majoremprae illo perfectionem, siquidem ordine generationis perfectum est imperfecto posterius.
15:47
47. Primus homo de terra, terrenus. G-raece j^or/.bQ, id est, limaceas, uti citat TertuUianus libro de resurrectione carnis, cap. 49. Rationem adfert Apostokis congruentiae, cur Adam factus sit corpore animali, Christus corpore spirituali. Nam quia primus homo de limo terrae formatus est, ideo conveniebat, eum fieri terreaum, id est, habentem corpus, quod mori posset et in terram resolvi. Quamvis enim corpus primi hominis ab initio non fuerit mortale, sic, ut necesse esset, ipsum mori, tale tamen erat, ut mori posset; adeoque necessario moriturum, si externa ciborum subsidia deessent. Ita partem hanc exponit Augustinus Hb. 13. de civit. Dei, cap. 23. et 24. Nec aliter intellexerunt D. Thomas, Liranus et Carthusianus, dum terrenum interpretanturanimalem; nempe qualis etiam ante peccatum fuit, ut expresse Carthusianus declarat. Quidam, praesertim Graeci, terrenum intelHgunt factum primum hominem, non de conditione naturae, sed peccati merito, terrenum interpretantes mortalem, quia post transgressionem audivit: Pulvis es, et in pulverem reverteris, Gen. 3., sive secundum LXX.: Terra es, et in terram redibis. Et huic sensui accommodate etiam sequentia exponunt; quod diHgenter a Chrysostomo factum videre est. Admiscet et alterum sensum, ut terrenus dicatur homo carnaHs et terrena sapiens; quaHs quidem non a Deo factus est primus homo, sed a se ipso per recessum a Deo. Verum juxta has expositiones non idem erit homo corpus habens animale, et homo terrenus; sicut eundem e diverso facit Apostolus hominem corpus habentem spirituale, et hominem coelestem.
Secundus homo de coelo, coelestis. Graeca constanter ad hunc modum legunt: secundus homo Dominus, e coelo, eamque lectionem edisserunt omnes Graeci tractatores. Nam et Theodoretus, omnium brevissimus, ita se legisse subindicat in transcursu dicens: Erimus etiam participes gloriae Domini coelestis, id est, Domini, qui e coelo est. Syra quoque versio sic habet: Filius hominis secundus Dominus e coeJo. At aeque constanter Latini legunt id, quod habet nostra vulgata versio; quam lectionem Erasmus quoque censet veriorem, ut quae magis respondeat ei, quod praecessit: de terra terrenus. Imo Tertullianus Marcionis haeretici falsitatem traducit, lib. 5. adversus eum scripto, cap. 10., quod et superius pro novissimo Adam Dominum posuerit novissimum; et hic, nomine hominis suppresso, scripserit secundus Dominus de coelo. Ex quo loco Tertulliani quidam conjiciunt adjectionem vocis Dominus iu Graecis codicibus reliquam esse ex corruptelis Marcionis. Quamquam nos Graecam lectionem minime rejicimus, ut quae nihil habeat periculi-, distinguenda est autem et supplenda hoc modo: Secundus homo, nempe Christus Dominus, e coelo est, ideoque iTioupavioc, coelestis. Porro Christum Dominum Apostolus secundum hominem vocat ea ratione, qua prius appellavit novissimum Adam. Cur autem dicat, eum esse de coelo, quaerenda ratio est. Ac primum constat, non ideo Christum dici de coelo, quod corpus e locis coelestibus attulerit, ut veteres haeretici Valentinus, Marcion et ApoUinaris docuerunt, et nostro saeculo docent Anabaptistae. Namque secundum fidem catholicam Christus de terra corpus assumpsit, id est, de corpore B. Virginis, quod de terra erat. Unde S. Augustinus ait in enarr. Psalm. 56.: Portabat terram Jesus, carnem, quam acceperat de terra, videlicet matre sua. Sed de coelo esse dicitur juxta quorundam expositionem, quia divino prorsus ac coelesti miraculi) conceptus est de Spiritu sancto, et natus ex Virgine. Quo sensu Prudentius in hymno Epiphaniae Christum canit coelitus incorporatum, quem tamen eundem statim post cum carne terrestri venisse testatur. Verum hac ratione fuit etiam primus homo de coelo, quia, licet factus sit de limo terrae, non tamen sine grandi miraculo divinae virtutis, ut de eo peculiai*iter scriptum sit Luc. 3.: qui fuit Dei. Quin eadem ratione dicemus, etiam Isaac Patriarcham de coelo fuisse, quem, quia supra facultatem naturae conceptus fuit ex matre sterili, scribit Apostolus Gah 4.: natum fuisse secundum spiritum; idemque fatendum erit de omnibus, quibus conceptus aut nativitas supra naturam contigit. Atqui de coelo esse ex mente Pauli ita proprium est Christo, ut non solum a primo homine, qui solus immediate de ten-a formatus est, eum discernat, verum etiam ab omnibus aliis. Rectius igitur illi, qui sentiunt, secundum hominem Christum dici de coelo esse propter originem coelestem, quia, licet corpus habeat e terra, verusque sit homo ex homine natus, idem ipse tamen per unionem personalem humanae naturae cum divina vere Dei Filius est, ut qui natus sit ex Patre coelesti, id est, exDeo. Sic exponunt plerique interpretes, tam Graeci, quam Latini, tametsi quidam eorum etiam priorem sensum adjungant. Exio-unt autem hujusmodi intellectum et aliae Scripturae, similiter de Christo loquentes, ut Joann. 3.: Nemo adscendit in coelum, nisi qui descendit de coelo; et iterum: Qui de coelo venit, super omnes est. Qui et cap. 6. dicit, ac subinde repetit, se descendisse de coelo. Nec ob aliud ibidem se vocat panem, qui de coelo descendit, quam ut eo sermone, coelitus, id est, a Deo Patre naturam se accepisse, doceret. Ejusdem mysterii significatio est in illa parte symboli ecclesiastici: Qui propter nus homines descendit de coelis. Generaliori quidem ratione de coelo est omne bonum, quatenus Deum habet autorem. Quo sensu baptismus Joannis erat de coelo, Matth. 21., sicut et ipse confitetur hac generali sententia: non potest homo accipere quidquam, nisi fuerit ei datum de coelo, Joann. 3. Testatur etiam Jacobus Apostolus cap. 1., omne bomim esse desursum, descendens a Patre luminum. Et unus septem martyrum, de quibvis 2 Machab. 7., linguam et manus amputandas proferens, ajebat: E coelo ista possideo. Sed hic intellectus praesenti loco non convenit. Hac enim ratione etiam primus hcmo de coelo erat, et caeteri omnes de coelo sunt. Sensusigitur est: Secundus homo Christus Dominus, qui de coelo est, id est, divinam habens originem, utpote natus ex Deo, per resurrectionem factus est etiam corpore coelestis, id esf, qualitates suae dignitati congruentes etiam secundum corpus accspit, factus scilicet immortalis, impassibilis, et omni ex parte gloriosus.
15:48
48. Qualis terrenus, tales et terreni. Quae dicit de duobus hominibus, primo et secundo, nunc ad caeteros applicat, quorum illi sunt principes. Irenaei interpres lib. 1. cap. 1., et Tertullianus de resurrect. carnis, cap. 49., Graeca voce retenta, legunt: Qualis cJwicus, taJes et choici. Cyprianus vero sic legit: Qualis ille de limo, taJes et qui de limo, lib. de zelo et livore, et de disciplina virginum, et ad Quirinum lib. 2. testim. 10., et lib. 3. testim. 11. Potest autem Apostoli sermo sic explicari: Qualis fuit pri mus homo, nempe terrenus, tales et nos sumus ejtts posteri, scilicet terreni; vel quia corpus habemus, quod in terram solvi possit per mortem; vel, exponente B. Thoma quia mortalitatem, qua relabimur in terram, ex primo parente contraximus; vel denique, secundum alios, quia carnales sumus ac terrena sapimus. Quarum trium rationum prima maxime contextui inhaeret. Nam terrenum interpretatur eodem modo in nobis et in primo homine, secundum illud, quod dictum est supra: Primus homo de terra terrenus, id est, habens corpus, quod ratione suae materiae esset in terram resolubile, et quidem subtractis alimentis necessario resolvendum. Non enim hic considerat Apostolus eam mortalitatem, quae eflt poena peccati, sed illam, quae erat hominis facti in animam viventem; tametsi utrumque, et mori posse, quod erat ante peccatum, et oportere mori, quod est ex peccato, sub uno nomine mortalitatis continelur, et prius in posteriori includitur.
Et qualis coeJestis, tales et coeJestes. Hoc est: Qualis est secundus homo, nempe coelestis, tales et nos, qui ad illum pertinemus, et quorum ille princeps est, erimus, id est, coelestes; utique secundum corpus per resurrectionem, uti superius expositum est, et alibi declarat Apostolus, ita de Christo loquens: Qui reformabit corpus humiJitatis nostrae, configuratum corpori cJaritatis suae, Philipp. 3.
15:49
49. Igitur, sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coeJestis. Graeci codices sic habent: Et sicut portavimus sive gestavimus imaginem terreni, portabimus, sive gestabimus imaginem coeJestis. Nam vox Graeca cpopeTv proprie significat gestare, quomodo vestem, annulum, sceptrum gestare quis dicitur. Graecis Syra consonant: Et quemndmodum induimus imaginem iJJius, qui ex terra, sive ex puJvere, sic induemus imaginem iJJius, qui e coeJo. Atqui lectio noslra portemus apud omnes Latinos est, non solum expositores hujus epistolae, verum et alios. Sic enim legunt Tertullianus adversus Marcion. lib. 5. cap. 10., et de resurr. carnis, cap. 49., et Cyprianus omnibus locis supra citatis. Item Hieronymus, enarrans Jesaiae caput 52. et alibi, et Augustinus passim; imo et Irenaeus ejusve interpres lib. 5. cap. 9. Qui tamen omnes in eo cum Graecis conveniunt, quod illativam voculam: igitur non agnoscunt, ut nec Ambrosia.ster, nec Sedulius, nec Haimo. Et quidem Tertullianus ita contendit pro sua lectione, ut diversam rejiciat. Portemus enim, inquit, ait priore loco, non portalnmus; praeceptive, non promissive. Etinaltero: Portemus enim praeceptivo modo dicens, huic tempori loquitur, etc. Juxta banc ergo lectionem Apostolus doctrinae exhortationem intermiscet, ad monens, ut, sicut in nobis peccando ex hibuimus imaginem, id est, expressam valde similitudinem terreni Adam, qui primus peccavit, ita deinceps exhibeamus in nobis imaginem hominis coelestis, id est, Christi, per sanctam conversationem ac vitae novitatem eum imitantes, ut ad similem cum eo gloriam pervenire possimus. Porro juxta lectionem Graecam continuatio doctrinae est de resurrectione, seu quaedam explicatio sententiae praecedentis, ut sensus sit: Et sicut gestaviraus in nobis imaginem terreni Adam, quatenus etiam ipsi terreni facti sumus, et per hoc ei similes; ita quoque gestabimus in nonobis imaginem hominis coelestis, scilicet Christi, quatenus et ipsi secundum corpora coelestes erimus per beatam resurrectionem, proindeque futuri quaedam illius imagines. Sensus hic Graecorum interpretum est, Theodoreti, Theophylacti et Oecumenii, quorum duo priores earalectionem, quaeLatinorum est, aperte rejiciunt. Graece enim, inquit Theodoretus, ^oprjOOjisv, per praedicationem, non ^opiijacD^cVj admonitorie, ah eo dictum est. Similiter Theophylactus, posthabito sensu Chrysostomi exhortatorio (qui tamen utro modo legerit, non liquet), studiose monet, Apostolum indicative loqui de re futura; quale scilicet in resurrectione corpus accepturi simus. Pro quo sensu Oecumenius etiam Methodium testem adducit ex l'b. de resurrectione. Mihi certe, scopum ac progressum disputationis Paulinae consideranti, Graeca vulgata lectio (licet in nonnullis exemplaribus Graecis, quae hodie exstant, diversum legatur) sincerior ac germanior apparet, nec solum praecedentibus consentanea, sed et his, quae proxime sequuntur.
15:50
50. Hoc autem dico, fratres. Hoc est, inquit, quod volo dicere.
Quia caro et sanguis regnum Dei possidere nonpossunt, neque corruptio incorruptelam possidebit. Possidere, Graece x}.Tf]povo|i^aai, /laeret/ifare, haereditate consequi. Et pro possidebit praesentis temporis verbum est xAT^povofisT, haereditat, haereditate consequitur. Juxta duplicem lectionem ejus, quod praecessit, variatur etiam hujus sententiae commentarius. Per hanc enim exponere vult Apostolus id, quod proxime dixit. Itaque priori lectioni, quae Latinorum erat, et exhortationem continebat, respondebit hic sensus: Caro et sanguis, id est, opera carnis, quae utique peccata sunt, Gal. 5, 19., non assequentur haereditatem regni Dei; neque corruptio, id est, peccatum, assequetur statum incorruptionis seu beatae immortalitatis. Nam corruptionis nomine peccatum aliquando significari, probat illud 2 Pet.: Libertatem illis promittentes, cum ipsi sint servi corruptionis; etsi verisimiliter eo loco non omne peccatum nomine corruptionis significetur. In hoc sensu metonymia est, qua opera carnis accipiuntur pro hominibus, qui carnis operibus addicti sunt, et corruptio, id est, peccatum, pro homine peccatore. Caeterum posteriori lectioni, quae Graecorum erat, iste sensus respondet: Caro et sanguis, id est, homines ex carne et sanguine constantes, ideoque natura mortales, ut tales sunt, habere locum non poterunt in regno Dei; quasi dicat: In illa regni felicitate corpora jam non erunt, ut in hoc saeculo, quae mori et corrumpi possint. Qui sensus explicatur per id, quod sequitur: Neque corruptio incorruptelam possidebit, eint possidet, hoc est, nulla corruptibilitas erit in illo statu perfectae incorruptionis. Hunc intellectum confirmant aliae Scripturae, quibus caro et sanguis accipitur pro homine mortali; ut Matth. 16.: Caro et sanguis non revelavit tibi, id est, nemo murtalium. Eph. 6.: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, id est, adversus homines mortales. Heb. 2.: Quia pueri communicaverunt carni etsanguini, et ipse communicavit iisdem, id est, humanam naturam assumsit mortalem. Item Eccles. 14.: Generatio carnis et sanguinis, id est, hominum mortalium, alia finitur, et alia nascitur. Nec secus accipitur Galat. 1., dicente Paulo: Non acquievi carni et sanguini; quemadmodum illic ostendemus. Haec autem mortalitas et corruptibilitas ea debet intelligi, quae sit etiam communis homini, ut primum factus est iu animam viventem, corpus habens ani male, id est, posse mori, posse corrumpi. Porro meminerunt utriusque sensus expositores, tam Graeci, quam Latini paene omnes, ac praeterea Augustinus in Epist. 146. ad Consentium, ubi praesentem locum Apostoli totum diligenter excutit, et hunc posteriorem sensum potiorem esse docet: Quia, inquit, non de operibus, sed de modo resurrectionis loquebatur Apostolus, cum haec scriberet. Rursusque eundem sensura probat lib. 1. retract. cap. 17., et lib. 2. cap. 3. Est apud Latinos interpretes praeter hos duos et alius sensus non admodum alienus, ut per carnem et sanguinem intelligatur vita animalis, quae requirit usum ciborum et procreationem filiorum. Cujusmodi vitam post resurrectionem exspectant Judaei et Saraceni, et in universum Mahometani. Quem sensum amplectitur Cajetanus, qui etiam corruptionem interpretatur defluxum interni ac naturalis humidi. Cum autem sensus omnes praedicti probabiles sint et Catholici, perperam sane veteres quidam haeretici istis Apostoli verbis significatum putarunt, quod non resurgent caro et sanguis secundum substantiam, sed in spiritum, vel aerem, vel in aethereum corpus transmutata. Non de substantia, sed de qualitate carnis et sanguinis Apostolo sermo est. Atque eum sensum erroneum refellit Augustinus in plerisque locis ante citatis. Valet autem in primis ad istum errorem elidendum id, quod Christus post resurrectionem de suo corpore dixit ad discipulos: Palpate, et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me vi~ detis habere, Luc. 24.; et quod in symbolo nos credere confitemur carnis resurrectionem.
15:51
51. Ecce, mysterium vobis dico. Hic jam alterius quaestionis, quae de modo et ordine resurgendi mota fuerat, explicationem aggreditur Apostolus. Praefatur autem, aperire se mysterium, id est, magnum aliquod arcanum religionis Christianae, quod ante eum a nemine fuisset ita clare explicatum. De hujus mysterii intellectu deinceps amplius aliquid dicemus.
Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. Hujus loci variae fuerunt olim et etiamnum exstant lectiones, de qua varietate consulendus est in primis Hieronymus in Epistola ad Minerium et Alexandrinum num. 152., ubi ad eam rem Graecos citat autores, quorum alii aliter legunt hunc locum, alii varietatem ipsam indicant. Legendus item Augustinus lib. 20. de civit. Dei, cap. 20., et ad Dulcitiam quaest. 3., et Epistol. saepe citata ad Consentium; itemque Pelagius et Oecumenius in commentariis. Ex quibus colligere est tres diversas lectiones, quarum una est haec nostra vulgatae versionis. Secunda: Omnesquidem non dormiemus, omnes autem immutabimur. Tertia secundae ex diametro opposita: Omnes quidem dormiemus, non omnes autem immutabimur. Quas omnes tres referunt Hieronymus et Pelagias, primam et tertiam Augustinua tribus locis memoratis, secundam et tertiam Oecumenius. Harum lectionum prima frequentior erat in Latinis codicibus, in quibus et hodie sola reperitur; in nonnuUis autem erat Graecis, Hieronymo teste in calce dictae epistolae. Sed nec hodie in ullis Graecis habetur. Tertia in paucioribus erat Latinis. Secunda et tertia ferebatur in Graecis, ut Hieronymus, Pelagius et Oecumenius testantur. Verum hodie Graeci codices plerique omnes, adstipulante Syriaco textu, secundam exhibent lectionem; certe Robertini nuUam aliam annotant. Ea vero, quae scripta est ad marginem Complutensium, et ex iis Regiorum: IlavTSc; /isv ouv xoi- |jLr^i}7ja6|ji£da, a>X' ou 7io'vis(; aXXa^Tjaop.£da, hoc est, omnet quidem igitur dormiemus, sed non omnes immutabimur, mutato videlicet ou in ouv, merito suspecta est. Nam post illa verba: Ecce, mysterium vobis dico, nullo modo convenit illativus sermo: Omnes quidem igitur dormiemus. Eadem porro secunda lectio Chrysostomi est et Theophylacti; imo et Theodoreti, quod ex ejus expositione facile est conjectare, licet textum nescio quis apposuerit nostrae vulgatae versionis, non eo tantum loco, sed per totum commentarium. Adeoque miror, Acacium Caesariensem, cujus verba recitat Hieronymus, affirmare, lectionem, quae habet: Omnes quidem dormiemus etc., in pluribus Graecorum codicibus inveniri; praesertim cum isti jam memorati, quos fere solos habemus e Graecis antiquioribus Epistolarum Pauli interpretes, illius lectionis omnino non meminerint. Sed et alii Graeci his anteriores eadem cum ipsis usi sunt lectione. Primum Origines semel et iterum in 3. vol. enarrationis ep. 1. ad Thess. (cujus verba sunt apud Hieronymum in epist. antedicta), ac rursus in lib. advers. Marcion. scripto, qui in Vaticano exstat nondum typis excusus. Item Theodorus et Apollinarius, ibidem ab Hieronymo allegati; necnon Justinus, seu quisquis autor (fuit enim Origine posterior), ad Orthodoxos quaest. 61. et 109. Inter Latinos quoque legit ad eundem modum ipse Hieronymus in comment. Jesai. 31., nisi quod pro dormiemus dixit resurgemus. De Sanctis, inquit, scriptum est: Non omnes quidem resurgemus, sed omnes immutabimur. Idque consonat iis, quae scribit idem Hieronymus in epist. ad Marcell. num. 148, simpliciter asserens, immutationem sanctorum, qui reperiuntur vivi iu adventu Domini, futuram sine morte, qua corpus ab anima deseratur. Sed nunc breviter sensum reddamus singularum lectionum. Prima, quae Latinorum est codicum, facilem et obvium habet sensum, omnes quidem homines (licet hoc Tertullianus et alii quidam specialiter restringant ad mortuos), tam malos, quam bonos, resurrecturos esse, sed non omnes immutandos in statum beatae ac gloriosae immortalitatis. Tertia quoque lectio non dissimilem habet sensum, omnes homines dormituros esse somnum mortis, et inde suscitandos, sed non omnes immutandos; ut dictum est. Ad secundam lectionem quod attinet, scito, sensum non mutari, sive legas: Omnes quidem non dormiemus, qui ordo verborum in Graeco est; sive (quomodo legit Hieronymus et plerique Latine vertunt): Non omnes quidem dormiemus. Sensum autem Graeci interpretes reddunt hujusmodi: Non omnes quidem nos fideles et sancti dormiemus, id est, moriemur; non enim illi dormient, qui in adventu Domini superstites invenientur; sed tamen omnes sine exceptione immutabimur in statum beatae immortalitatis; omnes, inquam, fideles et sancti Hanc autem esse veram et germanam Apostoli scripturam (ut, salvo meliore judicio, dicam, quod mihi videtur), his rationibus suaderi posse puto. Primum, quia de sola bonorum resurrectione Paubis agit hoc capite, quemadmodum et Christus in Evangelio, Sadducaeorum haeresin refellens; quod et in praecedentibus non semel admonui. Nam quaecumque disseruit hactenus, et quae deinceps dicturus est usque ad finem capitis, ad spem resurrectionis confirmandam pertinent, qua futurum sit, ut mors penitus aboleatur. At secundum reliquas duas lectiones praeter illud suum institutum, vehit ex abrupto, mentionem huc interserit de resurrectione, quae etiam malis est communis. Quam tamen si vellet significare, non omnino de malis et impiis, deque aeterno supplicio, quod eos manet, aliquid expresse dicere praetermisisset, ut alibi Scriptura solet exprimere, quum de resurrectione et judicio omnibus commimi loquitur, velut Dan. 12., Matth. 13. et 25., Joann. 5., velut etiam ipse Paulus expressit R(m. 2. et 2 Cor. 5. Secundo, quia juxta Latinorum sensum potius dixisset in tertia persona: Omnes quidem resurgent, sed non omnes immutabuntur. Nam satis incongruens atque extra morem Apostolici sermonis id esse videtur, ut, de reprobis agens, utatur verbo primae personae; quale est illud: Non omnes immutabimur, id est, aliqui nostrum non immutabuntur, sed in aeterna manebunt corruptione; cum utique soleat Apostolus ubique electis suam personam adjungere. Quod inter alia argumentum est Cajetani, Graecam lectionem probantis. Tertio, quia non cohaeret hic sermo: Ko7i omnes immutabimur in momento, in ictu oculi, etc Oportet enim hyperbaton facere, ut illud: Omnes quidem resurgemus, referatur ad hanc partem: inmomento, etc, sitque media parenthesis: sed non omnes immutabimur. Atqui secundum lectionem Graecorum optime sententia cohaeret: Omnes immutabimur, in momento, in ictu oculi. Quarto, quia cum hujus lectionis sententia valde convenit id, quod statim post subjicit: Mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur, utique significans, diversos fore eos, qui ex mortuis resurgent ad incorruptionem, ab illis, qui vivi reperientur, ac nihilominus immutabuntur. Nam incorruptionem beatam illic omuiuo intelligendam esse, eo loco docebimus. Quinto, quia post illud: et nos immutabimur, continuo subjuDgit Apostolus: Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, etc, quod certe magis ad eos videtur pertinere, qui vivi tunc reperientur, nec morte consumpti corruptique erunt, etsi corruptibiles, quam ad eos, qui jam ante mortui in corruptionem devenerunt; quemadmodum illic ex alterius loci collatione monstrabimus. Denique plurimum facit ad hanc lectionem stabiliendam ejusdem Apostoli locus 1 Thess. 4., qui sic habet: Hoc enim cobis dicimus in cerbo Domini, quia nos, qui vivimus, qui residui sumus in adventum Domini, non praeveniemus eos, qui dormierunt; et iterum: Mortui, qui in Christo sunt, resurgent primi; deinde nos, qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis, etc. Qui quidem locus huic, ut in Graeco legitur, persimilis est, adjunctis simul iis, quae hic sequuntur; cum e diverso perdifHcile sit horum locorum alterum cum altero conciliare, silectionem, quae Latinorum est, hic sequi voluerimus, Sane etiam B. Thomas in fine lect. 8. fatetur, id, quod Graeci legunt, iis consonare, quae scribit Apostolus in epist. ad Thess. Accedit et alius locus ejusdem Apostoli 2 Cor. 5., ubi rursus insinuat, aliquos non dormituros; scilicet eos, qui, veniente Domino, vestiti corpore et non nudi invenientur. nis omnibus adde, quod facilior ac proclivior est mutatio Graecae lectionis in Latinam, velut prima facie magis apparentem ac verisimilem, quam contra Latinae lectionis in Graecam. Fit enim plerumque, ut, ubi variant codices, ea lectio germanior sit, quae specie tenus a vero seu verosimili remotior est, ideoque variationi magis obnoxia. Satis, ut arbitror, ostendunt haec, quae dixi, nequaquam improbabilem esse Graecorum codicum lectionem, imo vero multis modis probabilem; tantum abest, ut temeritatis ac proterviae sit accusandus, qui eam sequatui- aut probet, quemadmodum accusat in suo comment. Catharinus, ipse potius inconsiderati ac temerarii in ea re judicii condemnandus. Sed jam quaeritur, an secundum Graecam lectionem fatendum sit, non omnes homines esse morituros, et proinde nec omnes resurrecturos; utpote eos, quos viventes deprehendet adventus Domini. Fatentur hoc Graeci, Chrysostomus Theophylactus et alii suorum codicum lectionem secuti, quam in eum sensum accipiunt, quem superius attuli, non omnes morituros esse, sed omnes immutandos. Cui sententiae praeter alia Pauli loca superius allegata, 1 Thessal. 4. et 2 Cor. 5., suffi-agari videatur etiam illa fratrum, id est, fidelium opinio, Joannem non moriturum, eo, quod mansurus esset, donec veniat Dominus, Joann. 21., tamquam valeat sequela: Manebit in vita usque ad adventum Domini; ergo non morietuv. Porro eum Graecis sentiunt ex Latinis Tertullianus lib. de resurr. carnis, cap. 41. et 42., et Hieronymus, ut ante dixi, in Epist. ad Marcellam, qui locus totus in glossam ordinariam relatus est, licet idem Hieronymus, ad Minerium et Alexandram scribens, in diversam sententiam magis propendeat. Subscribit eidem sententiae Cajetanus non hoc solum loco, sed et alibi, ut in comment. 2 Cor. 5., 1 Thess. 4., 2 Tim. 4. et Act. 10. Estque notandum, Graecos etiam reprobis facere commune, quod non omnes sint morituri. Quod et Cajetanus sentit, maxime propter symbolum et Scripturas, quae tradunt, Christum judicaturum vivos et mortuos. Porro Latinorum communis in diversum sententia est, eademque multis Scripturarum testimoniis subnixa, quae, sicut a morte nullum excipiunt mortalem, ita nec a resurrectione quemquam excipi sinunt; cum certissime tenendum sit, omnes mortuos ad vitam resuscitandos esse. Sunt autem praecipuae Scripturae, quae moriendi necessitatem referunt ad peccatum originale; quod cum infecerit totum genus humanum, etiam totum in mortem trabi, quae poena est illius peccati, consequenter docent. Hinc est illa primi parentis maledictio tutum genus comprehendens: Pulvis es, et in pulverem reverteris, Gen. 3. Cujus sententiae gencralitatem Paulus exponens, Rom. 5. testatur, mortem in omnes homines pertransiisse per unum hominem, in quo omnes peccaverunt. Quin et superius hoc ipso capite sic loquitur: Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Ex quo consequens videtur juxta sensum, quem illic dedimus, omnes homines morituros esse, et omnes electos resurrecturos. Quod et postea docet comparatione seminis: Tu, inquit, quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur. Quibus argumentis ex hoc capite sumptis utitur Augustinus lib. 20. de civit Dei, cap. 20., ad id probandum, quod ei tunc fortasse videbatur probabilius, a morte neminem exceptum fore. Cum hac autem sententia quemadmodum conciliari possit lectio Graeca praesentis luci, quae videtur Augustino fuisse ignota, conatur ostendere Oecumenius ei quorundam etiam Graecorum interpretatione, scribens in hunc modum: Alii vero dicunt, Apostolum dixisse: Non dormiemus, de longa morte, quasi corruptione ac dissolutione opus sit. Siquidem in puncto temporis subitoque impetu et mori et resurgere, dormitionem esse negant. Ac rursus infra: Istud: Non omnes dormiemus, hoc modo oportet accipere, quod non dormiemus diuturna dormitione, ut opus sit sepulcro ac solutione ad corruptionem; sed brevem mortem sustinebunt, qui tunc reperientur. Haec ille non improbabiliter. Neque enim dixit Apostolus: No7i omnes moriemur, sed: JVoti omnes dormiemus. Atqui dormire in hac phrasi Scripturae non est mori, sed mortis somno teneri, veluti quadam quiete, quae mortem consequatur. Unde fidele^ defuncti in Cbrlsto quiescere dicuntur propter moram et continuationem temporis post mortem. Quare qui reperientur vivontes in adventu Domini, mortem quidem gustabunt; venam quia statim reviviscent, somnum mortis non capient; sed erit eis mors illa momentanea velut nictus dormitantis. Hinc sequitur, et Illam Graecae lectionis expositionem, quam supra diximus a Graecis adferri, non ojnnes dormiemus, id est, moriemur, haud plene reddere, quod ea lectione significatum est. Caeterum putabit aliquis, huic sensui, quem ex Oecumenio retub"mus, illud obstare, quod praefatus est Apostolus dicens: Ecce, mysterium vobis dico. Quid enim mysterii est, si tUi, qui tunc vivi reperientur, dicanturmorituriquidem, sed non detinendi in morte? quum, non detinendos esse, res ipsa aperte loquatur, judicio generali tunc futuro. Respondeo, Paulum non in eo ponere mysterium, quod mortui non sint in morte detinendi; sed quasi interrogatus a Corinthiis dicentibus: Audimus, quae loqueris de resurrectione mortuorum, quod eorum corpora seminata in terra resurgent gloriosa, spiritualia, coelestia. At nobis quid fiet, aut aliis post nos, qui vivi in adventu Domini reperientur quorum proinde corpora non fuerint seminata iu terra? Numquid ea remansura sunt, ut erant, ingloria, animalia, terrestria? Occurrit interrogationi, declarans mysterium ac dicens, illos uibil minus habituros istis, qui dormierunt. Etsi namque eorum corpora non erunt in terra more seminis mortua ac putrefacta, futurum nihilominus, ut una cum aliis, quae e terra surrectura sunt, immutentur, easdem cum illis qualitates acceptura. Breviter ergo sententia Pauli est: Quamvis non omnes dormiemus in terra, praeventi a judice, tnmen omnes immutabimur; et quidem omnes simul i?i momento etc., prout sequitur. Et hoc est mysterium, quod vobis dico. Jam si quaeras, quo loco sit habenda eorum opinio, qui, licet non dubitent, omnes mortuos resurrecturos esse, propter ea tamen, quae hic et ad Thessal. ab Apostolo scribuntur, sentiunt cum Graecis, non omnes homines esse morituros (qua de re ex professo disputavimus ad dist. 43. lib. 4. sent.); paucis hic respondemus, in ea sententia nihil esse periculi. Nam et Latini patres, qui diversum senserunt, nusquam eam damnarunt. Imo Hieronymus in utramque partem scripsit, et quidem magis asseveranter pro ea, quae Graecorum est. Sed et Augustinum nihil hujus quaestionis apud se definitum habuisse, constat tam ex iis, quae scripsit prius ad Mercatorem, postea ad Dulcitium, quam ex lib. 2. retract., cap. 33., ubi repetens ex lib. 2. de baptism. parvul., cap. 31. ista verba: Hoc quibusdam in fine largietur, ut mortem repentina commutatione non sentiant: Haec, inquit, dixi, servans locum diligentiori de hac re inquisitioni. Aut enim non morientur, aut de vita ista in mortem, et de morte in aeternam vitam celerrima commutatione, tamquam in ictu oculi transeundo, mortem non sentient. Sic ille. Nec illud ignotum, quod super hac quaestione scriptum legitur in lib. de Ecclesiasticis dogmat., cap. 7., ubi cum autor communem Latinorum sententiam posuisset, ita subjecit: Veru77i quia sunt et alii aeque catholici et eruditi viri, qui credunt, anima in corpore manente, immutandos ad incorruptionem et immortalitatem eos, qui in adventu Domini vivi invenientur, et hoc eis reputari pro resurrectione ex mortuis, quod mortalitatem immutatione deponant, non morte; quolibet quis acquiescat modo, non est haereticus, nisi ex contentione haereticus fiat. Sufficit enim in Ecclesiae lege, carnis resurrectionem credere futuram de morte. Haec ille, simul indicans, quid ad testimonia partis aflirraantis probabiliter responderi posset ab iis, qui negantem sustinere vellent. Tametsi illum librum non esse B. Augustini, quod a multis creditum est, sed Gennadii presbyteri, pro comperto habemus. Sed quaeret aliquis, si morientur, quos adventus Domini vivos inveniet, quo tandem modo sint morituri. Quidam existimant morituros in ipso raptu, quo, sicut dicitur 1 Thess. 4., rapientur o6fiam Christo in aera, Deo videlicet eos exstinguente eadem virtute, qua statim excitaturus est; quemadmodum indicat Augustinus lib. 20. de civit. Dei, cap. 20. Sed hoc cur minus sit probabile, dicemus in illius Epist. commentario. Quamquam et raptus tantum erit electorum. Verisimilius autem est, modum mortis generalem et omnibus tam electis, quam reprobis communem fore. Nec apparet, quid convenientius et verius dici possit, quam quod ignis conflagratorius, ut eum vocant Theologi, qui secundum Scripturas antecessurus est judicem, omnes viventes comprehendet, crticiatunis malos, purgaturus bonos; qui denique simul omnes, bonos ac malos, exanimaturus sit, illico vitae restituendos ac judicio sistendos. Qua de re pluribus egimus super 4. sentent. dist. 47. Hujus autem modi mentionem apud Augustinum non fieri, nihil mirum est, cum ille mundi conflagrationem ac renovationem ponat extremo judicio ac mortuorum resurrectione posteriorem, in fine lib. 20. de civitate Dei et alibi, contra, quam sentiunt alii plerique. Sed de his sermo nobis redibit, ut ventum erit ad dictum locum Epist. 1. ad Thessal. Illud postremo notandum, cum dicit Apostolus: Non omnes dormiemus, eum non adstringere sermonem ad homines sui temporis, tamquam sentiat, esse ex illis aliquos, qui non sint dormituri, atque per hoc significet, adventum Domini non ultra differendum, quam illi vivant. Etenim hujusmodi intellectum, subortum etiam ex verbis, quae scripsit 1 Thess. 4., excludit ipsemet in 2 Thess. 2., dicens: Ne terreamini, quasi instet dies Domini, quoniam, 7iisi venerit discessio primum, etc. Sed generatim loquitur in persona electorum, comprehensis etiam iis, qui post se futuri essent usque ad tempus adventus Dominici, quod incertum habebat; ac si planis apertisque verbis diceret: Non omnes electi dormient somno mortis; omnes tamen immutabuntur in statum beatae immortalitatis, ut, sicut in superioribus dictum est, corpus ex corruptibili, ingbirio, infirmo et animali, fiat incorruptibile, gloriosum, validum et spirituale, denique ex terreno coeleste.
15:52
52, Tn momento, Graece iv aio.uw, in indivisibili. Tertullianus, Graeca voce retenta, legit: in atomo, locis supra citatis. Id alii punctum temporis vocant.
In ictu oculi, Graece: sv ptrv^ o^i^aAjiou, voce translata ab ictu seu potius jactu, qualis est teli aut fulminis. Nam et ex Syriaco alius ictum, alius jactum transtulit. At olim in quibusdam codicibus, teste Hieronymo etDidymo, cujus verba refert Hieronymus in Epist, ad Minerium et Alexandrum, legebatur iv p'o7r:g, quo vocabulo motus significatur, ut est inclinatio lancis in libra. Unde Tertullianus latine legit: in momentaneo oculi motu. Erasmus, sive hanc, sive illam vocem attendens, vertit: in momento oculi. Suspicantur Laurentius et Faber, interpretem vertisse: in nictu oculi; tamquam sit allusio ad dormitionem, cui nictus opponitur. Porro Chrysostomus et Theophylactus palpebrae motum hic accipiunt, Theodoretus motum pupillae, quod est probabilius, Iste enim proprie est oculi motus, idemque ad denotandum id, quod in tempore minimum est, aptissimus. Igitur haec duo: in momento, et in ictu oculi, Paulo summam celeritatem significant, hoc est, instautaneam. Sunt autem referenda secundum Latinam partis superioris lectionem ad verbum resurgemus. Sed melius atque commodius secundum Graecam lectionem ea referas ad proximum verbum immutabimur. Ut sensus sit, illam immutationem omnium electorum in statura incorruptibilem, non exigere moram temporis, quo fiat ac perficiatur (erit enim opus divinae virtutis, cujus actionem nulla remoratur ineptitudo materiae); proinde posse fieri, imo Dei voluntate futurum, ut peragatur in puncto temporis, id est (ut scholae loquuntur) in instanti. Id vero non tantum de singulis immutandis, id est, electis accipiendum est, sed de omnibus simul. Non enim id solum sentit, uniuscujusque eorum immutationem instantaneam fore sic, ut absque praevia dispositione statim ac perfecte glorificentuv corjiora singulorum; sed omnes electos, tam eos, qui vivi reperientur, quam qui antea mortui fuerint, uno eodemque puncto temporis ad gloriam immutandos. Jam ipsa corporum resurrectio, cui iu omnibus electis resurgentibus conjuncta erit immutatio, num similiter in instanti futura sit, si quaeratur, respondeo cum S. Thoma commentante in hunc locum, eam instantaneam fore quantum ad unionem animarum cum corporibus attinet; non iustantaneam vero, sed subitaneam ac brevissimi temporis, quoad pulverum collectionem; quae cum sine motu locali fieri nequeat, oportere, ut tempus aliquod intercedat. Hic locus satis evidenter ostendit, omnes electos simul eodemque momento gloriam corporum suorum adepturos, et, siquidem omnes morituri sint, omnes simul resurrecturos; proinde, qucd supra vers. 23. dictum est: omnes vivificabuntur, unusquisque in suo ordine, male a quibusdam de ordine temporis exponi. Quod autem dicitur 1 Thess. 4.: Mortui, qui in Christo sunt, resurgent primi, deinde nos, qui vivimus, etc, quomodo non sit huic loco contrarium, ex ejus commentario patebit.
In novissima tuba. Hoc est, ad ultimam tubam, canente ultima tuba, quam 1 Thess. 4. vocat tubam Dei et vocem Archangeli Dei. De qua etiam Dominus, Matth. 24.: Et mittet (Filius hominis) angelos suos cum tuba et voce magyia, et Joann. 5.: Omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem ejus, nempeFilii hominis. Vocatur enim vox Filii hominis, id est, Chrrsti, quod ipsius jussu sit excitanda. Vocatur etiam clamor in parabola decem virginem, Matth. 25. Significatur autem metaphorice signum aliquod universale, evidentissimum et praeclarisiimum (ut vocat Augustinus Epist. 120. ad Honoratum, cap. 34.), quo, velut instrumento quodam divinae virtutis, omnes mortui suscitandi sint ad vitam et convocandi ad tribunal judicis Christi, quomodo tubae sonitu solebat olim populus convocari. Qua de re praeceptum exstat Num. 10. Hinc illud apud Prophetam: Canite tuba in Sion, vocate coetum, congregate populum, Joeh 2. Erit autem hoc signum, ut est verisimile, vehementissimus quidam sonitus, angelorum ministerio per universum orbem terrarum diffusus, qui quidem ad excitandos mortuos ita valeat, quomodo valuit ad excitandum a morte Lazarum vox illa Domini: Lazare, veni foras, Joann. 11. Qua de re phira diximus ad distinct. 43. lib. 4. sent. Theophylactus existimat, tubam Paulo nihil aliud esse, quam jussum et nutum Dei omnia penetrantem. S. Thomas etiam Gregorio adscribit, tubam nihil aliud designare, quam praesentiam Christi mundo manifestatam. Sed cum Scriptura, adventum Domini describens, toties tubae et vocis memineiit, moxque Paulus iterum subjungat: Canet enim tuba, certe videtur, praeter praesentiam ac jussum Domini, externum ac vehemens aliquod signum denotari, quale jam descripsimus. Cur autem novissima tuba vocetur, eam adferunt rationem Didymus apud Hieronymum in epist. ad Minerium et Alexandrum, et Oecumenius et alii, quorum meminit Theophylactus, quia septem tubae commemorantur in Apocal. Joann., cap. 8., quarum sex non excitant mortuos, sed viventes affligunt et interimunt; septima vero tuba, quaeet ultima, de qua Apoc. 11., regnum Christi annuntiat et tempus resurrectionis atque judicii mortuorum. Sed ad Apocalypsim, quae post mortem Pauli scripta est, respicere Paulus hoc loco non potuit. Nec vero septima tuba mortuos excitatum dicitur in Apocalypsi; sed, quid brevi post eam futurum sit, indicatur. Sunt, qui novissimam tubam interpretentur, extremum tubae signum; quasi non plures tubae, sed ejusdem tubae phira sint signa, quorum hoc sit extremum. Nobis eorum expositio magis probatur, qui tubam novissimam intelligunt, non quam aliae tubae aut ejusdem tubae alia signa praocesserint, sed quam alia nulla sequatur; aut potius, quae finem sacculi diemque novissimum adesse nuntiet; ac si dicat: Canente tuba, extremi temporis ac judicii nuntia. Refertur autem et haec pars eodem, quo praecedens, id est, juxta probabiHorem lectionem versus antecedentis ad verbum immutabimur. Porro quae sequuntur, pertinent ad explicationem eorum, quae dicta sunt. Canet enirri tuba. In multis mss. tantum legitur: Canetenim. Pro quoGraece oaX7i''o£t yocp, id est, (ut uno verbo Latine reddatur) huccinahit enim, vel tu- 1 babit enim, quo posteriore modo vertit Origenis interpres tract. 30. super Matth. Ambiguum est autem in nostra lectione, tuba sitne primi casus, ut plerique sumunt, an postremi. Nam utique Graecum verbum oaATziQ&l^ tuba canere significat, et subaudiri potest ex epist. ad Thess. Archangelus. Aut certe impersonaliter, id est, absque personae significatione poterit accipi verbum canet, seu malis clanget, hoc sensu: Tubae cantus seu clangor edetur, perstrepet. Qui loquendi modus non est infrequens in Scripturis. Exempla sunt Luc. 6.: Dabunt in sinum vestrum, et 12.: Animam tuam repetunt a te. Quid vero per tubae cantum intelligatur, jam expositum est. Hanc partem in quibusdam libris videre est inchisam parenthesi, ut ea, quae sequuntur: Etmortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur, superioribus adjungantur, initio periodi facto ab illa parte: In momento etc. Juxta quam distinctionem haec erit sententia: in momento. in ictu oculi, in nooissima tuba, simul haec duo fient: et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Quae quidem distinctio paene necessaria est interpretantibus hunc locum secundum lectionem Latinam illius partis: Omnes quidem etc. At vero secundum quod in Graeco legitur, melius et commodius ei sequens asyntheton annectitur uno contextu, prout nos interpretati sumus. Quocirca nobis hac parenthesi nihil est opus, cum sine ea rite procedat oratio.
Et mortui resurgent incorrupti. Hebraismum observa: Canet tuba, et mortui resurgent, id est, canente tuba, mortui resurgent. Sic in Psalm. 103.: Auferes spiritum eorum, et deficient. Emittes spiritum tuum, et creabuntur, id est, auferente te spiritum eorum, deficient; emittente spiritum tuum, creabuntur seu recreabuntur. Est igitur sensus, eos, qui mortui erunt et in Christo dormientes, ad Bonitum tubae suscitandos ac resurrecturos esse incorruptibiles, hoc est, immortales et impassibiles. Nam significatur incorruptio perfecta, quam dotem impas- Caii. Estll Comm. Tom. I. sibilitatis appellant Theologi, id est, quae omnem oifensivam passionem excludat; eadem scilicet, quae supra vers. 42.: Seminatur in corruptione, surget in incorruptione, et vers. 50.: Neque corruptio incorruptelam possidebit. Atque hunc intellectum praesentis loci palam exigit Apostoli probatio, quam mox adfert ex Propheta dicente: Absorpta est mors in victoria etc. Quibus accedit, quod incorruptionem Scriptura semper accipit in bono, nec usquam reprobis eam attribuit, sed solis electis; ut proinde commentai-ius eorum, qui partem hanc de omnibus mortuis interpretantur, etiam malis, quos incorruptos fore dicunt, quia mori uou potenint, nobis parum probabilis videatur.
Et nos immutabimur. Cohaeret cum praecedentibus hoc modo: Canente tuba, mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Sentit enim, ad cantum tubae futurum simul utrumque. Hujus autem partis sensus est: Et nos, qui in adventu Domini reperiemur viventes, ideoque non resurgemus una cum mortuis (intellige e somno mortis, sicut illi), simul tamen cum illis immutabimur ad eundem statum incorruptionis. Loquitur enim Apostolus, uti superius, in persona justorum atque electorum, quos vivos adventus Domini deprehendet; quemadmodum loquitur, et quidem expressius 1 Thess. 4., dicens: Nos, qui vivimus, qui residui sumus in adventum Domini, non praeveniemus eos, qui dormierunt; et iterum: Deinde nos, qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis etc. Porro Graeci commentatores, adstipulante Cajetano, tam hunc locum, quam eum, qui est ad Thessal., sic accipiunt, tamquam sentiat Apostolus, eos, qui vivi reperientur, absque morte media commutandos in statum incorruptibilem; quasi diceret: Nos, etsi non resurgemus, sicut illi, quia non erimus mortui, immutabimur tamen ut illi. Verum supra docuimue ex Oecumenio, sic Apostolum intelligi posse, ut non a morte, sed a somno mortis excipiat eos, qui in adventu Christi superstites erunt. Denique pitet ex sensu, quem dedimus, id, quod dicit: et nos immutabimur, non dissonare ab eo, quod prius dixit secundum Graecam lectionem; omnes autem immutabimur. Omnes enim electi immutabimur; sed nos, quia non dormiemus, immutabimur tantum.
15:53
53. Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem. Interpretatur immutationem, quam dixit. Ea namque fiet, dum corruptibile hoc corpus, ablata corruptibilitate, induet, id est, assumet et accipiet incorruptibilitatem illam beatis propriam.
Et mortale hoc induere immortalitatem. Repetit idem aliis verbis. Quamvis enim differant corruptibile et mortale, sicut annotat Theophylactus, quod mortale de solis dicatur animatis, curruptibile etiam de inanimatis; hoc tamen loci, ubi de humanis corporibus sermo est, fere pro synonymis usurpantur, nisi quod mors, a qua dicitur mortale, sit terminus corruptionum praecedentium. Alioquin etiam omnis corruptio, quatenus ad imperfectum mutatio, mors quaedam est, Ut autem incorruptio, nominata in priori membro, sic et immortalitas ista solis competet electis. Admonent interpretes, Apostolum cum demonstratione et emphasi dicere: hoc corruptibile, et hoc mortale, ne quis corpora propter qualitates, quas sortientur a prioribus longe diversas, diversa fore suspicetur, et non eadem. Notandum est autem, utrumque membrum peculiariter ad eosreferri, quos dies Domini viventes inveniet, quorum in persona dixit: Et nos immutabimur. Nam de mortuis jam dixerat, quod resurgent incorrupti. De his vero, quasi non morituris, quos tamen immutandos dixit, nunc prosequitur sermonem, dicens, quod in eis corpus hoc corruptibile et mortale, tametsi non corruptum, nec mortuum, induet incorruptionem et immortalitatem, quia videlicet tabernaculum corporis illorum non deponetur in terram, secundum id, q\iod ait Apostolus Petrus 2. epist. 1.: Velox est depodtio tabernacuU mei; sed statim in adventu Domini immortalitatis stola donabitur, ut sic quodammodo fiat, quod Paulus optare nos dicit 2 Corhith. 5., cum ait: In hoc ingemiscimus, habitationem nostram, quae de coelo est, superindui cupientes; ac rursum: Qui sumus in hoc tabernaculo, ingeyniscimus gravati, eo, quod nolumus exspoliari (tabernaculo corporis nostrij sed supervestiri, scilicet immortalitate, ut absorbeatur, quod mortale est, a vita. Qui locus omnino cum isto conferendus est; facit enim ad ejus intelligentiam. Unde et hic de mortalitatis absorptione mox sequitur:
15:54
54. Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem. Graeca et Syriaca repetunt utrumque: Cum autem corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitafem. Atque eo modo citant hunc locum Cyprianus ad Quir. lib. 3. testim. 58., et Augustinus variis locis, quae paulo post indicabimus. Sunt et mss. codices vetusti, quorum unus mihi visus, qui sic legant: Cum autem corruptum hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc etc. Suffragantur item veteres concordantiae.
Tunc fiet sermo, qui scriptus est. Tunc et eo ipso fiet, implebitur, haec Scriptura.
Absorpta est mors in victoria. Graece elc, vTxog, in oictoriam, vel ad victoriam; Augustinus passim legit: in victoriam. Hieronymus alicubi: in contentione, ut in commentario Osee 13., necnon Hilarius lib. 11. de Trinit. Alii: in contentionem, ut Tertullianus lib. de resurrect. carn., cap. 51. et 54., et Cyprianus in test. proxime citato. Sed haec varietas vulgatior est in. parte sequenti. Accidit autem ex variata Graeca voce, quae cum diphthongo scripta vsTxog contentionem significat, sine diphthongo vTxoc victorium. Caeterum ubi scriptus sit ille sermo, statim investigabimus, postea sensum dicturi.
15:55
55. Ubi est mors victoria tua? ubi est mors stimulus tuus? In Graeco legitur hoc ordine et ad hunc modum: Ubi tuus mors stimulus? ubi tua inferne victoria? Legunt eodem ordine Syrus interpres, Irenaeus lib. 5, cap. 13., Tertullianus de resurr. camis, cap. 47. 51. et 54., et Cyprianus loco supra dicto. Sed sciendum, multos pro victoria legere contentionem, cui Graecum vsTxoc; respondeat, ut Teitullianum, Cyprianum et Hilarium locis allegatis: item Hieronymum in comment. Jesaiae 14. et Osee 13., necnon in Epist. 61. scripta adversus errores Joann. Hierosol. cap. 14. Augusdnus etiam tametsi lib. 3. de peccat. mer. et remiss. cap. 11. legisse videtur: ubi est mors victoria tua? (nam id prorsus arguere videntur ejus verba, quae de mortis victoria consequenter subjicit) alibi tamen constanter ei legitur contentio, ut lib. 2. contra Julian. cap. 3., de perfect. justitiae cap. 6., de vera relig. cap. 12., de morib. Eccles. Gatbol. cap. 30., enchir. cap. penult., serm. 43. de verb. Domin., serm. 2. 3. et 6. de verb. Apost., tract. 41. super Joann., in enarrat. Psalm. 64. et quaest. 70. inter. 83. Denique sic legit et exponit Primasius in commentario. Sed jam quaeritur, ubi scripta sint haec, quae citat Apostolus. Plerique totum referunt ad locum Oseae 13. Verum illic habentur verba multum diversa. Sic enim legimus ex Hieronymi translatione: De manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos. Ero mors tua, o mors; ero morsus tuus, itiferne. Sed et Hebraea ad verbum ita sonant: De manu inferni redimam eos, de morte redimam eos. Ero pestes tuae, mors; ero excisio tua, inferne. Dicendum est, posteriorem allegati sermonis partem haberi loco memorato Oseae secundum versionem LXX. Interpretum, nisi quod Paulus scripsit vTxog^ id est, victoriam, vel vsTxog^ id est, contentionem, pro eo, quod apud illos legitur ^txr]^ id est, causa, qualis apud judicem agitur. Sic enim habent nostri codices editionis LXX.: Vbicausatua, mors? ubi stimulus tuus, inferne? Porro vTxog et vixrj idem significant. Ut autem vtxYj fieret dixri, proclive fuit unius literae mutatione. Sedtamen, sive vcxtj, sive di-Kr^ legatur (nam LXX. Sr/.yjv scripsisse, testatur Hieronymus), idem fere sensus accipi poterit. Victoria namque penes eum est, qui causam obtinet. Excidit autem victoria, qui cadit causa. Quod si Paulus scripsit vsTxot;, id est, contentionem, juxta lectionem illam vetustam Latinorum, propius adhuc accessit ad significationem vocabuli, quod legitur apud LXX. Nam causa agitur apud judicem contentione partium. Notandum est autem, Hebraicam vocem "131 fdabar aut deber) pro qua LXX. (3''xrjv^ causam, Hieronymus mortem transtulit, diversis punctis additis nunc verbum, nunc pestem seu mortem significare; ut ptiori modo cum Aquila et quinta editione vertas: JJbi verba tua, o mors? illa scilicet verba, quibus adversus hominem contendebas, et damnatum ac superatum occidebas stimulo tuo, quod est, peccatum, ut infra dicitur. Hoc autem convenit cum eo, quod LXX. dixerunt causam, et Paulus victoriam vel contentionem. Alteram vero significationem attendit Hieronymus, ita vertens: Ero mors tua, 0 mors. Quae eadem hujus vocis ambiguitas etiam in Jesaiae cap. 9. diversas peperit translatioues, Hieronymo vertente: Verbum misit Dominus in Jacob, pro eo, quod LXX. verterant: Mortem misit Dominus etc. Jam et illa diversitas inter Hieronymum vertentem: Ero, etLXX., qui verterant: Ubi, ex simili vocis ambiguitate nata est. Nam ^^^ (ehi), cujus nota significatio est ero, significat etiam ubi, vel ipsius Hieronymi suffragio, qui paulo superius eandem vocem ita vertit in illis verbis: Ubi est rex tuus? Quocirca Leo quidam, Hebraeus interpres, non dubitavit hunc Prophetae versum proxime cum eo, quod est apud LXX., reddere in hunc modum: Ubi causa tua, o mors? Ubi pernicies tua, 0 inferne? Caeterum possunt ambae lectiones, affirmans et interrogans, ita contexi, ut altera sit alteri consequens, hoc pacto: Ero mors tua, vel pestis tua, o mors. Ubi ergo 49 * tunc erit, o mors, stimulus tuus? Ero mors tua vel excisio tua, o inferne. Ubi ergo tunc eiit, o inferne, victoria vel causa tua? Restat quaerendum, ubi scripta sit allegati testimonii pars prior: Absorpta est mors in victoria. Plerique expositores, uti dicebamus, referunt ad eundom Oseae locum; sed alii aliter. Quidam, ut Haimo, Liranus, Carthusianus, dicunt, eam partem a Paulo citari ex Osee juxta versionem LXX. Qua in re manifestum est, eos falli. Nam apud LXX. non magis legitur, quam in Hebraeo. Alii dicunt, eam quoad sensum contineri in verbis illis prioribus: De manu mortis Uherabo eos, de morte redimam eos. Christus enim hoc faciendo mortem devicit ac velut absorpsit. At vero S. Thomas incertum esse dicit, ubi le^-atur; posse tamen referri ad locum Jesaiae 26.: Vivent mortui tui, interfecti mei resurgent; vel ejusdem Prophetae cap. 25.: Praecipitabit mortem in sempiternum. Quod posterius sine dubio verius est. Nam illic in Hebraeo siclegitur: Absorbebit mortem in sempiternum. Pro quo alius quidam nihilominus ex Hebraeo fonte vertit: Mortem absorbet vincendo. Ac rursum alius: Absorbebit ipsam mortem in victoriam. Hoc autem quid aliud est, quam quod Apostolus allegat: Absorpta est mors in victoriam? Sciendum est enim, vocabulum n"i'i (netsahhj, quod in Hebraeo legitur, utrumque significare, victoriam et perpetuum. Porro Franc. Fererius, qui et ipse vertit ex Hebraeo: Praecipitabit mortem victoriose, annotat in ejusdem loci commentario, significari eam praecipitationem, quae fit in absorptionibus et devorationibus. Idem sentit, Apostolum ex illo loco suam, de qua nunc agitur, sententiam depromsisse, adeoque verba Prophetae convertisse ad hunc modum: Absorpta est mors in victoriam. Sed et Hieronymus, eum locum Jesaiae expoaens, hanc Pauli sententiam illuc adducit, tamquam inde desumptam, licet in eo ferte lapsus memoria, quod in perpetuum scribat pro eo, quod Paulus in victoriam. Nec illud praetereundum, apud LXX. interpretes eundem Prophetae locum eic legi: xaxsTitcV 6 {^avaxoc: loyy^jaz, id est, absorpsit mors praevalens, sive ut Hieronymus citat in commentario Oseae: Devoravit mors invalesctns. Quod etsi plane contrarium sensum habeat (ideoque a nonnullis exponatur de morte Christi, quae praevaluit morti introductae per peccatum primi parentis, eamque absorpsit, id est, consumpsit ac perdidit), valet tamen ad id, quod vohimus, ilhistrandum, quatenus in eo singulae dictiones proposito conveniunt; scilicet, absorbere, mors, praevalentia seu victoria. Deinde si conjecturae locus est, videri potest a LXX. scriptum fuisse {^avaiov quarto casu, ut verior ac plenior lectio sit: absorpsit mortem praevalens, scilicet Deus. Nam ct proxime sequentia verba de Deo dicuntur apud LXX. In Hebraeo autem etiam praecedentia. Quamquam Franciscus Ribera, scribens super Osee 13., ubi de hoc Pauli loco prolixe disserit, activum verbum apud Prophetam pro passivo positum putat, absorpsit pro absorpta est, ut fit interdum in verbis praeteritis Hebraicae linguae. Quam rem etiam exemplis declarat. Hinc Paubm, idiomatum suae linguae peritissimum, pro xateTricV, absorpsit, ex mente Prophetae scripsisse xaxcTio^Tjj absorpta est. Quod etiam Athanasii, Eusebii ac Hieronymi testimoniis probare nititur. Quibus addo Tertullianum, passive legentem Prophetae locum lib. de resurr. carnis, cap. 54.: Devorata est, inquit, mors invalescendo. Jam ex his etiam apparet, errore factum esse, ut hoc loco (quem ex Jesaia desumptum ostendimus) Graeca quaedam olim vsTxot;, idest, contentionem habuerint, cum ex eo, quod in Hebraeo et apud LXX. legitur, verti non possit, nisi quod vlxoc, id est, victoriam significet. Postremo satis jam liquet, non ex uno Scripturae loco Paulum haec omnia verba sumsisse, sed apostolico more ex diversis compegisse. Sic enim ipse alias, ut Rom. 3. et 9., et Petrus 1. epist. 2., et Marcus Evangelii sui initio. Nunc verborum sensum reddamus. Est autem hujusmodi: Mors absumta est et abolita usque ad perfectam de ea victoriam, ita prorsus, ut nihil ejus reliquum maneat, sed simul cum ea sublata sit omnis mortalitas et corruptio; nec metus sit, ne vires aliquando resumat. Id plenius significant erotemata sequentia, quae in mortem, cuipersona affingitur, insultatoria sunt, et sarcasmi speciem habent: Ubi est, inquit, o mors (vel secundum Graecos, o inferne) victoria tua? scilicet ea, qua de humano genere per diabolum decepto triumphasti. Nam per peccatum mors in mundum intravit, et in omnes homines pertransiit atque regnavit, Rom. 5. Mors autem inferni janua est. Nam inferni nomine mortuoium status significatur, etiam justorum, in quantum mortui sunt. Item: TJbi est, o mors, stimulus sive aculeus tuus? id est, spiculum, quo pungebas et ad exitium urgebas univer.sum genus humanum. Ac si dicant Apostolus et Propheta: Mors ita penitus et perfecte destruetur atque delebitur, ut nusquam exstent amplius in sempiternum ullae ejus reliquiae. Sed hoc intellige complendum in electis. De iis enim solis Apostolus loquitur. De iisderu et propheta sub typo populi Israelitici. Nam ad reprobos, qui resurgent quidem, sed ut semper moriantur, pertinet illud Joannis 1. epistolae 3.: Qui non diligit, manet in morte. Et illud apud eundem Apoc. 20.: Infernus et mors missi sunt in stagnum ignis. Haec est mors secunda. Atque hoc est, quod secundum Hieronymi interpretationem de Domino dicit Jesaias: Praecipitabit mortem in sempiternum. Porro quem mortis stimulum dixerit Apostohis, exponit sequentibus verbis:
15:56
56. Stimulus autem mortis peccatum est. Stimulum sive aculeum mortis peccatum esse dicit, interpretante Augustino lib. 3. do bapt. parvul. cap. 11., quia peccato velut aculeo mors facta est. Nam, ut ait, peccati punctu mortificatum est genus humanum; quomodo jignum vitae dicitur, quo vita hominis fiat aut conservetur, et poculum mortis, quo quis mortuus sit aut mori possit. His enim similibus rem explicat. Adfertur hic sensus etiam a Fulgentio lib. de incarn. et gratia Christi, cap. 14. Sed considerandum est, ApostoUim de morte h^qui quasi de persona, cui tribuat regnum, imperium, victoriam, quemadmodum et de ea locutus est Rom. 4. Unde et supra vers. 26. mortem vocavit hostem, qui novissimus destruetur (est enim Graece {^avaTog masculi generis), et nunc proxime eidem, velut hosti, prius victori, postea divicto ac prostrato, insultavit, ac stimulum ei adscripsit tamquam telum, quo figat ac perimat homines. Hunc igitur stimulum peccatum esse dicit. Quem sensum luculente tradunt expositores Graeci, Theophylactus et Oecumenius his fere verbis: Per peccatum fortis est mors, utens illo velut armis quibusdam ac stimulo. Nam ut scorpius ipse quidem vile animalculum est, sed vim habet in aculeo, ita et mors per se ac sine peccato, tamquam aculeo, nihil omnino potest.
Virtus vero peccati lex. Legis mentionemobiterinserit, quiamortis etpeccati meminerat, ne quis Judaeus aut Judaizans putaret, haec mala beneficio legis tolli posse, quum lex ea provocet magis ac roboret; ideoque confugiendum ad gratiam Christi, per quam (ut indicat versu sequenti) a peccato simul et morte victoriam rcportamus. Est igitur hic sensus: Peccatum, mortis stimulum, usque adeo lex per Moysen data removere non potuit, ut etiam vires ei majores ex occasione subministraverit. Per legem enim irritatur concupiscentia, et augetur peccatum, si gratia desit. Virtus peccati lex, ait Augustinus lib. de perfectione justit., cap. 6., quoniam lex prohibendo auget peccati cupiditatem, nisi diffundat Spiritus charitatem. Hinc S. Thomas virtu tem interpretatur aw.9nien<u/7? in ct>mmentario, quod exponens 1. 2. quaest. 55. art. 3.: Virtus peccati, inquit, lex dicitur, in quantum per legem occasionaliter est peccatum augmentatum, et quasi ad maximum suum posse pervenit. Haec nimirum ejusdem Apostoli doctrina est aliis locis, ut Rom. 5.: Lex subintravit, ut abundaret delictum, et cap. 7.: Occasione accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Nonnulli legem fomitis significari putant, quae virtus peccati est, quia per se ad peccatum incitat. Verum lex fomitis, ut proprie non est lex, ita nec usquam lex vocatur, nisi cum addito, ut lex mali adjacentis, membrorum, peccati, mortis, Rom. 7. et 8. Quod vero Cajetanus legem interpretatur Apostolo dici potentiam peccandi. \A Q%i, posse peccare: Quoniam, inquit, lex non ponitur, nisi potentibus peccare; unde posse peccare et lex eodem currunt tempore; et caetera, quae huic commentario consectanea philosophatur de vario statu hominis, plane extra metam Apostoli ab eo dicuntur. Sed hominem Graecae linguae ignarum, alias doctissimum, fefellit ambiguitas Latini vocabuli potentia, quod legerat in versione Erasmi; cum dictio Graeca ^wa\}xz, quam noster interpres optime vertit: virtutem, ejusmodi homonymia careat. Ex sensu Cajetani sequitur, etiam in statu innocentiae virtutem peccati legem fuisse. Quod ille quidem concedit ac docet; sed nullus Theologus hoc ei concesserit.
15:57
57. Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam. Gratias, Graece xap^, gratia, id est, gratiarum actio. Subaudi: sit aut referatur. Qui dedit, Graece bibovxi, id est, danti, qui dat; tametsi quidam codices habent: i56vr'. ^ qui dedit. Gratias, inquit, Deo, qui dedit et dat nobis victoriam adversus peccatum, mortis stimulum, ne regnet iu nubis, postea daturus victoriae plenitudinem, quando cum peccato mortem etiam ipsam perfecte superabimus, resurrecturi ad vitam aeternam et incorruptibilem.
Per Dominum 7iostrum Jesum Christum. Per eum nempe, cujus merito redempti sumus a tyrannide peccati et mortis; non autem per ]egem, ut quae peccatum augendo regnum mortis amplius promovit. Continet igitur haec sententia tacitam probationem resurrectionis mortuorum, eamque firmissimam. Si enim per Christum victoria nobis datur de peccato et morte, ergo, sicut peccatum, ita et mortem penitus tandem destrui oportet. Mors autem non destruitur, nisi vita reddatur, et quidem perpetua; quod non contingit, nisi per resurrectionem justis promissam. Ex hoc praeterea loco docent Patres, omnem de peccato victoriam, quae ad salutem veramque justitiam conducat, adscribendam esse gratiae Dei per Christum, sine qua proinde nullam peccati tentationem salutariter et ad veram justitiam utiliter superari posse, fatendum sit.
15:58
58. Itaque, fratres mei dilecti, stabiles estote et immobiles. Et copula non est in Graeco. Doctrinam exhortatione concludit, qua monet, ut in fide resurrectionis mortuorum, juxta doctrinam a se traditam, persistant, nec ab ea pravis quorundam sermonibus sese dimoveii patiantur.
Abundantes in opere Domini semper. In multis codicibus legitur: in omni opere etc., sed probati codices non addunt omni, ut nec habetur in Graecis et Syriacis. Additum arbitror exemplo aliorum locorum, ubi iegitur: in omni opere bono, ut Col. 1, 10. et 2 Thess. 2, 17. Hortatur, ut ad fidem rectam etiam opera bona cumulatius adjungant, a quibus despei'atio resurrectionis quosdam revocare jam coeperat, dicentes: Edamus et bibamus; cras enim moriemur. Bona opera vocat opus Domini, vel quia Dominus ea diligit et exigit a nobis, ut exponit Theophylactus, adstipulante Hervaeo, qui interpretatur opus mandatorum Domini; vel quia Dominus ea in nobis operatur. Deus est enim, ait idem Apostolus, qui operatur in vobis et velle et perficere, Philipp. 2. Alibi Paulus opus Domini vocat illud, quo specialiter quis studet Evangelio Christi Domini provehendo, ut capite sequenti de Timotheo loquens: Opus enim Domini operatur, sicut et ego, et Philipp. 2. de Epaphrodito: Propter opus Christi usque ad mortem accessit. Sed ea strictior acceptio videtur operis Domini, quam quae praesenti loco conveniat, ubi generalis est exhortatio fidelium ad opera bona. Quamquam generaliter intelligi potest opus Domini, quodcumque fit ad Christi Domini gloriam et honorem, quale esse debet omne opus hominis Christiani.
Scientes, quod labor vester non est inanis in Domino. Hocest: Certissime persuasi, quod opera vestra bona non erunt a mercede vacua apud Dominum, uti sunt illis, qui resurrectionem non credunt; sed praemium asseqv,entur immortalitatis et gloriae, idque secundum gradus pro ratione meritorum diversos, prout dictum est in superioribus. Quod totum intellige: Si iu finem usque perseveraveritis. Nam perseverantiam hortabatup verbis praecedentibus. Alioqui laborem fidelium inanem reddi, si non perseverent, alibi docet, ut Gal. 3., dicens: Tanta passi estis sine causa. Laborem vocat opera bona, quod non sine labore et molestia fiant. Nam et corpus, quod corrumpitur, aggravat animam, Sap. 9., et: Caro concupiscit adversus spiritum, Gal. 5., et: Omnes, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur, 2 Tim. 2. Partem illam: in Domino, quidam interpretantur: per Dominum, ut sensus sit, laborem futurum non inanem, sed utilem et fructuosum per meritum Christi. Verum suggerit Oecumenius, per hyperbaton ad laborem referri posse hoc sensu: labor vester propter Dominum susceptus non erit frustraneus. Ostendit autem haecApostolica adhortandi forma, quam falsum sit ac delirio simile, quod docent haeretici, in bonis operibus non esse respiciendum ad retributionem mercedis a Deo propositae.
15:1
1. Notum autem vobis facio (γνωρίζω ὑμῖν) fratres, Evangelium , quod praedicavi vobis, quod et accepistis, in. quo et statis,
15:2
9. per quod et salvamini, qua ratione praedicaverim vobis si tenetis , nist frustra credidistis. In paenultimo membro hyperbaton admittimus, ut coniungendum sit : st tenetts qua ratione praedicaverim vobis etc. (cfr infra). À multis antiquis et recentibus interpretibus verbum γνωρίζω (notum facio) ita explicatur, ut idem fere significet, quod ὑπομιμνήσκω (in memoriam revoco), nam « qui notum facit id, quod notum antea iam fuerat sed in oblhivionem venerat, rursus id in memoriam reducit » (CArys., cfr Theod. Oec. etc., Thom. Lyr. ec., Cai. Est. Iustin. Pic. ec., MEv. Disp. Dr. Ram. — Luth. etc.). Quibus non assentimur; etenim nec usquam hoc sensu vcrbum γνωρίζειν adhibetur, neque Apostolus Corinthios suum Evangelium oblivioni dedisse supponit (in quo et statis), ncc pristinae praedicationis mera repetitio hoc tractatu continetur. Nain dogma resurrectionis, etsi pridem Corinthiis praedicatum iam erat, novo tamen, ampliore et profundiore, modo exponitur novisque argumontis fulcitur; verbum γνωρίζειν ergo consuetam suam annuntiandi et promulgandi significationem hic quoque retinet; de rebus enim novis et gravibus tantum Apostolus istam formulam usurpare solet (cfr 12,3 ; 9 Cor. 8,1; Gal. 1,11). Evangelium igitur, quo nomine in hoc loco doctrinam de resurrectione, quippe quae omnis boni sit annuntiatio quaedam, praecipue (sed non unice) intelligendam esse Cyr. haud incongrue censet, Paulus se promulgaturum promittit; αἴ simul monet, illud, quamvis novo modo proponatur, diversum non esse ab illo, quod olim eis iam tradidit; quatuor enim sententiis, quae arcte inter se connexae gradationem quandam constituunt, summam illius pridem a se praedicatam et ab eis acceptam esse docet. Apostoli praedicationem (quod praedicavi vobis) Corinthiorum secuta est fides (quod et accepistis), in qua usque ad illud tempus constantes perstiterunt (2n quo et statis), quamque vivam retinentes salvari coeperant (per quod et salvamini). Apte in hoc ultimo membro praesens tempus (salvamzni) ponitur, quia salus, quamquam altera in vita perficitur, hac in terra jnchoatur et Christiani in via sunt salutis (cfr ad 1,18); eam vero certissime, quum fides fructu suo carere nequeat, consequentur, dummodo usque in finem acceptam fidem puram integramque sint retenturi. Quem intimum et necessarium fidei salutisque nexum Apostolus duobus ultimis membris exprimit : qua ratzone praedicavertm volis si tenetis, nisi. frustra (sx) credidistis. Prius enim perseverantiam in integra fide accepta velut salutis consequendae conditionem ponit : salvantur, si Evangelium a se praedicatum ea plane ratione, qua illud praedicavit, tenent nihil ab eo detrahentes nec quidquam in eo adulterantes. Sed ut maiore cum vi necessariam hanc fidei integritatem Corinthiis inculcaret, hyperbato usus sententiam dependentem primo in loco posuit. Alterum membrum certitudinem salutis, si integram fidem sint retenturi, asserit; hac enim impleta conditione salus non obtineri non potest, nisi (ἐκτὸς εἰ μιό cfr ad 18,5) forte fides vana et inutilis dicatur, ita ut frustra eam sint amplexi nec ullam ex ea fructum sperare possint. fcrunt; quid enim sententia : nisi síne sufficiente ratione fidem accepistis, hoc in coniextu sibi velit, equidem non perspicio. Longius a vcro recedunt, qui ultimum membrum &solo vcrbo saleamini dopendero censent: « salvamini per fidem, si non frustra credidistis, i. e. si fidel adduntur bona opera, quia fides sino operibus mortua cst » (Thom. otc.), aut « salvamini, nisi solo nominc Christiani estis » (lustin. Jtamb. etc.); ab integra enim sontentia praecedente hoc membrum dependet, ncquo particula εἰχῇ istas significationes usquam admiltit. Ad constructionem pacnultimi membri quod attinet, hyperbaton 8 plerisquo antiquis Latinis (Οἱ ord. Ilerv. Thom. etc. , Cai. Est. Iustin. ctc.), ab omnibus recentibus catholicis (M Ev. Mai. Bisp. etc.) cthaud paucis acatholicis (Mey. Kl Br. Holst. God. ctc.) admittitur; sed dissentit Chrys., qui nescio quam constructionem pracferens ex his vorbis erronee desumit, Corinthi non de resurrectiono ipsa, sed de eius modo tantum dubitatum esso; dissontit quoquc .i/er, qui consuelao lectionis, ut videtur, difficultate pormotus aliam elegit prorsus diversam , quao alio testimonio critico non confirmatur (Notum vobis facio, fratres, quia Evangelium, quod praedicavi vobis... quod et sermone annuntiavi vobis, debetis tenere, nisi fortc sino causa credidistis) ; dissontiunt demum satis multí moderni acath., qui vcrba : qua ratione (cel quo sermono τινί λόγῳ) praedicaverim cobis , intimo cum versus inilio (notum facio Evangelium) ità connectunt, ut illius aut explicationem aut complementum constituant (Bilir. Heinr. Goeb. ctc.; cfr ctiam Est?.); at quid sequentia vcrba (si tenetis etc.) sibi velint οἱ quomodo cum tota sententia cohaereant , apte explicare nequeunt. Iamvero quoniam Corinthii , si salvari velint, integrum Evangelium eis annuntiatum ea prorsus ratione, qua promulgatum est, tenere debent, Apostolus praecipua illius capita, quibus ad argumentationem suam indiget, Christi mortem et resurrectionem testimoniis confirmatam, eis itcrum proponit :
15:3
3. Tradidi enim vobis in primis (i.e. vel inter primaria et praecipua doctrinae capita, vel melius : inter primas, quas proposui, doctrinas; a Domini morte enim et resurrectione Apostoli praedicationem suam inter ludaeos et inter ethnicos inchoare solebant ; cfr Ac/. 2,22 sqq.; 10,50 sqq.; 13,29 sqq.; 17,18. 31), quod et accepi (παρέλαβον sc. immediate a Domino hominis ministerio non interveniente; cfr ad 11,93), quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas , ^. eí quia sepultus est, et quia. resurrexit. tertia die secundum Scripturas,
15:5
5. et quia visus est Cephae et post hoc undecim (lege : duodecim). Duo imprimis, utpoté ad argumentationem suam necessaria, mortem Christi eiusque resurrcctionem, a se tradita Apostolus asserit; mortem commemorat, quia nisi mortuus esset, Christus resurgere non potuisset; resurrectionem quia ex Domini resuscitatione ad nostram concludere vult. Porro utriusque asserti duplicem probationem a se traditam addit : Dominus mortuus est zuria Scripturas et sepultus est, resurrexit zux(a Scripturas et. visus est Cephae etc. Scripturae propheticae Veteris Test., quae non impleri non possunt, mortem et resurrectionem Messiac praedixerant; quare fieri non potuit, ut Christus non moreretur et non resurgeret; Christum autem vere mortuum esse docet eius sepultura , eumque a mortuis vere resurrexisse, docent resuscitati apparitiones. Quae adiungit, Christum pro peccatis nostris mortuum esse et /erta die resurrexisse, ca per se ad argumentationem necessaria non sunt, ad illam tamen aliquid conferunt, quia mortis Christ necessitatem et resurrectionis certitudinem confirmant. Ceterum ad delenda nostra peccata (ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν) Messiam moriturum esse, Jsatas clare praedixerat!; eum resurrecturum csse post breve mortis tempus David iam tam diserte annuntiaverat (Ps. 15,8 sqq.), ut Petrus (Act. 9,25 sqq.) et Paulus (Act. 13,35 sqq.) eius testimonio ad Christi resurrectionem demonstrandam usi sint; quod vero tertia die sit resurrecturus, id literali quidem alicuius vaticinii sensu non continetur, sed ipso Domino teste sensu typico historiae lonae prophetae insinuatur (Math. 19,39. &0). Deinde sicut ex Domini sepultura, de qua omnino constabat, vera Christi mors demonstratur, ita ex apparitionibus resuscilati vera eius resurrectio colligitur. Duas tantum apparitiones Corinthiis a se traditas Paulus commemorat, sed eas elegerat, quae ad fidem neophytorum confirmandam quam maxime erant idoneae. Omissis enim mulierum aliorumque discipulorum testimoniis, Petrum (Cepham) dumtaxat aliosque Apostolos velut testes citaverat; quando enim Christum « Deus suscitavit tertia die, eum manifestum fieri voluit non omni populo, sed testibus praeordinatis a Deo, Apostolis, qui manducaverunt et biberunt cum illo, postquam resurrexit a mortuis » (Act. 10,40. 41). Inter quos testes praeordinatos Petrus, princeps Apostolorum, primum locum occupavit; eius igitur testimonium iure merito ante reliqua allatum est, nam etiam Dominus ipso resurrectionis die Petro soli apparuerat, antequam aliis Apostolis videndum se praebuit (Luc. 25,35); « qui enim primus Christum est confessus, iure etiam dignus est habitus, qui primus videret resuscitatum » (CÀrys.). Petro tamen velut testis eodem iam die accessit Apostolorum collegium (oi δώδεχα, duodecim, Vulg. undecim), quando vespere istius diei Apostolis cum Petro congregatis Iesus apparens ad omnem eorum dubitationem auferendam manus et latus suum ostendit et coram eis etiamtunc dubitan- Gbus partem piscis assi et favum mellis manducavit (loan. 20,19 sqq. ; Luc. 25,836 sqq.). Easdem igitur apparitiones, quas Lucas, Pauli discipulus, Apostolis factas solas narravit, solas quoque Paulus in sua catechesi orali tradidisse Corinthiis videtur. Definitus numerus, quo in secundo membro f'aulus utitur (τοῖς ooésxa duodecim, vel iuxta Vulg. undeciz), nonnullis interpretibus olim creavit difficultatem haud levem, quum non attenderent, ul recte monet Cai., « duodecim hoc in loco non esse nomen numeri, sed nomen ordinis apostolici », qui in numero duodenario erat a Christo institutus, quare post Iudae traditionem cius in locum suffectus est S. Matthias (Act. 1,135 sqq.). A vero igitur abcrravit CArys. (cfr Theoph. Oec. etc.), qui, ut duodenarium numerum expleret , apparitionem quandam , qua Dominus post ascensionem suam S. Matthiae forte sese spectandum oexhibuisset, a Paulo cum apparitione undecim Apostolis facta coniunctam esse putavit. À vero S. Aug. quoque aberravit, quando Paulum non de Apostolis sed de aliis quibusdam duodecim discipulis loqui suspicatus est (de cons. Evang. Ill. 54); at ipse postea errorem correxit : « cum articulo enim, inquit, hoc graeci codices habent , ut non possint intelligi quicumque duodecim , sed illi in eo numero insignes » (Quacst. in Gen. 117,4). Atque etiam librarii nonnulli erraverunt, qui lectione mutata pro τοῖς δώδεκα scripserunt: τοῖς ἕνδεχα ad. difficultatem cvitandam; neque cnim undecim Apostoli aderant, quando prima vice Iesus resuscitatus collegio Apostolorum apparuit, sed absente Thoma decem tantum. Quodsi vero aliqui a Paulo duas apparitiones a Joan. 20,19 sqq. ct 20,24 sqq. relatas in unam coniungi (£st. Mai. ctc.) censent, aut ab eo illam solam commemorari, quae /oan. 20,24 sqq. refertur (M Ev. cic.), id erroneuni esse arbitramur. Quoniam onim J'aulus statim (v. T) cum emphasi quadam Dominum Apostolis omnibus visui. esse asserit, concludamus oportet, hoc in loco (v. 3) de apparitione inaiori dumtaxat Apostolorum numero facta sermonern esse, ut illa sola, de qua 7oan. 20,19 sqq. agit, recte intelligatur; quapropter lectio τοῖς £vàexa , si melioribus fulciretur tcstimoniis criticis et praeferenda essct, eodeni modo, quo lectio τοῖς δώδεκα, deberet explicari ; revera ita explicatur a plerisque apud Zuc. 94,33. Iuxta communem fere sententiam Apostolus in sequentibus constructione mutata illas referre probaliones resurrectionis dominicae pergit, quas Corinthi jam olim tradiderat; sed rectius eum novas nunc addere dicimus. Etenim quum Lucas, quem in suo Evangelio calechesin Pauli scripsisse vix non certum est!, etiam duas tantum, uti iam diximus, apparitiones Domini Petro et collegio Apostolorum factas narret, Paulum non plures in ordinaria sua catechesi attulisse censemus. ltaque ut doctrinae suae de vera Christi resurrectione fidem augeat, nova testimonia prioribus adiungit :
15:6
6. Deinde visus est plus quam quingenüs fratribus simul, ex quibus mulli manent usque adhuc, quidam autem. dormierunt. Vo hac apparitione Evangelistae silent (cfr TAom. etc.); parum recte enim nonnulli illam intelligere volunt, quae Matth. 28,16 sqq. narratur (Cat. Est. Mai. M Ev. elc. — Wolf. etc.); nam illo in loco de solis undecim Apostolis, quibus solis missio in universam terram collata est, sermo est. Multo minus de illa apparitione cogitare licet, quando Dominus in coelum ascendit; ascensioni enim tanta multitudo non adfuit (cfr Luc. 24,50 sqq. et Act. 1,6- 14) et Paulus in tota hac apparitionum enumeratione , uti ex v. 8 (novisstme) satis apparet, chronologicum ordinem omnino tenet; eae autem, quae v. 7. sequuntur, procul dubio ante ascensionem ponantur oportet. Quod demum eorum opinio, qui particulam ἐπάνω pro adverbio locali sumentes Christum iam in coelis glorificatum « superne et supra caput quingentis visum esse » putarunt (cfr CArys. TheophA.), erronea sit, id demonstratione non indiget. Moderni rationalistae quidam (Baur. Zell.) numero quingentorum abusi sunt, ut historicam Actuum Apost. impugnarent auctoritatem, iuxta quos discipulorum numerus ad centum viginti dumtaxat ascendit (Ac. 1,15); verum difficultatis solutionem iam praeoccupaverat 7/iom. : nam « licet illi, Inquit, qui erant Ierosolymis (tempore ascensionis dominicae) essent centum viginti, tamen in Galilaea erant multi discipuli et forte omnes (ad pascha celebrandum) congregati sunt simul, quando apparuit ». Ceterum utrum quingentis his Iesus uno alterove die post resurrectionem, antequam Galilaei, qui ad festum convenerant, discesserunt, lerosolymis apparuerit, an postea in Galilaea, ignoramus. Paulus vero eam hoc in loco affert, quia testium multitudine erat insignis atque ad fidem neophytorum confirmandam aptissima ; tanla enim hominum multitudo, qui simul (ἐφάπαξ) eodem momento Christum resuscitatum viderunt, fallaci visione decepta dici non potuit. Quia multi (ot πλείονες, maior numerus) eorum etiamtunc erant superstites, corum testimonium exquiri et examinari non admodum erat difficile; et apposite monet CArys., Apostolum non dixisse, aliquos ex eis mortuos esse, sed oódormivisse, ut hac quoque dictione resurrectionem futuram insinuaret. Ab hac apparitione, cuius testis integra, quae tunc fuit, Ecclesia fuerat, ad eos revertitur Paulus, qui iuxta Domini voluntatem testes resurrectionis (Ac/. 1,22) erant constituti : T. deinde visus est Iacobo, deinde Apostolis omnibus. lacobum hunc non esse Zebedaei, sed Alphaei filium, qui quia ex consanguineis Domini erat, ctiam frater Domini (Gal. 1,19), et quia homonymo suo erat iunior, ὁ μιχρύς (Minor) appellabatur (Marc. 15,50) , certum est!. Satis diu enim ante Corinthiorum conversionem lacobus Zebedaei ab Herode Agrippa erat occisus (Act. 12,2), et Paulus, si eum intelligi voluisset, epitheto addito 1. De Iacobo, fratre Doinini, eiusque apostolica dignitate, cfr «d 9.5. 6. eum ab homonymo filio Alphaei et fratre Domini tunc superstite distinxisset. Quando autem Dominus lacobo visus sit , ignoratur, quoniam reliqui sacri scriptores de hac apparitione silent. Quod enim aliquibus placet, Paulum loqui de duobus discipulis in Emmaus euntibus, quorum unus Cleophas appellabatur (Zuc. 24,18), alter Cleophae (Alphaei) filius, lacobus Minor, fuerit (cfr Est. Mai.), id omni vcri similitudine caret. Iacobi enim pater non Cleophas (Κλεόπας i. q.. Κλεότπα- τρος) sed Clopas (Joan. 19,25 Ἀλωπᾶ, '"5»n, apud Syn. ᾿Αλφαῖος) appellabatur, quae nomina omnino sunt diversa. Porro apparitio haec, quum Paulus ordinem chronologicum servet, iam v. 5. commemoranda fuisset ; siquidem ipso resurrectionis die Iesus discipulis euntibus in Emmaus sese ostendit, antequam collegio Apostolorum apparuit. Ob eandem quoque rationem, ordinem sc. chronologicum a Paulo observatum, eorum opinio, qui apparitionem quandam a S. Hieronymo ex Evangelio secundum llebraeos relaiam huc trahunt, respuenda esset, nisi ipsa iam narratiuncula aliquid ficti et commenticii haberct!. Porro cadem ratione , qua supra (v. 3) Petro, principi Apostolorum, collegium Apostolorum adiungitur, hic Iacobo, qui ex columnis erat Ecclesiae (Ga. 2,9) atque inter Iudaeochristianos summa pollebat auctoritate, idem collegium apostolicum additur. Quodsi ergo acatholici multi censent, Iacobum Apostolis opponi et ex eorum numero excludi (Mey. Schn. ctc.), etiam Petrum (v. $) a Paulo pro genuino Apostolo agnosci negent. Neque ulla est ratio, cur cum CArys. aliisque haud paucis interpretibus cathol. (Cai. Est. etc., M. Ev. Bisp. Dr.) et acath. (KI Br. Heinr. etc.) nomen Apostolorum hoc in loco sensu latiore usurpatum censeamus, ut septuaginta discipulos aliosve operarios apostolicos includat. Apostolis omnibus enim Dominum apparuisse asserens Paulus alios discipulos collegio Apostolorum non adiungit, sed in priore apparitione (v. 5) non omnes , quibus nomen Apostoli stricto sensu competit, adfuisse docet. Itaque prae oculis habuit aut illam apparitionem, quac 7oan. 20,26 sqq. narratur, aut illam , de qua agit Matth. 238,16-20, aut illam, quae cum ascensione coniuncta erat (Luc. 24,44 sqq.), aut similem, quam Evangelistae silentio praetermiserunt. Ultimo in loco suo ipsius testimonio resurrectionem Domini confirmai; nam Iesum. resuscitatum et glorificatum ipse quoque oculis suis viderat :
15:8
8. Novissime autem omnium (ἔσχατον δὲ πάντων sc. ἀπο- στόλων, post reliquos omnes Apostolos, de quibus immediate antea locutus erat) tamquam abortivo visus est et mihi. Quin visionem intelligat, qua in via damascena ad fidem conversus est (Act. 9,1 sqq.), dubium non est, quidquid contra hanc sententiam Ca. cum paucis aliis obiicit. Etenim Ananias diserte ait, Iesum Paulo visum esse in via (Ἰησοῦς ὁ ὀφθείς σοι ἐν τῇ ὁδῷ c£. 9,17); Barnabas Apostolis narravit, quomodo Paulus in via vidisset Dominum et Dominus locutus esset cum eo (πῶς ἐν τῇ ὁδῷ εἶδεν τὸν Κύριον Act. 9,27); Dominus ipse Paulo dixit, se ideo ei eistum 6556, ut eum ministrum constitueret et testem eorum quae vid?sset (εἰς τοῦτο γὰρ ὥφθην cot χτλ Act. 26,16); magna igitur luce cireumfulgente caecus factus est Paulus, postquam Dominum iam spectavit cum eoque collocutus est. lam vero animadvertamus oportet, Paulum Domini apparitiones, quibus sese Apostolis ante ascensionem videndum praebuit, suamque visionem eodem prorsus in ordine ponere, ut omnes eiusdem gencris fuisse concludere debeamus. Non imaginaria ergo visione quadam, sicut Dominus glorificatus aliis sanctis interdum apparuisse legitur, Dominus ab eo visus est; corpus Christi ἃ mortuis resuscitatum suis oculis vidit Paulus (cfr ad 9,1) : secus enim , uti recte argumentatur S. TÀom., testimonio suo Christi resurrectionem confirmare non potuit (Summa theol. III. qu. 57.8. 6 ad 3.). Utrum vero Christus glorificatus, ut sese Paulo videndum exhiberet, relicto coelo proxime ad eum accesserit, id quod S. Thom. (l.c.) innuit, an per bilocationem in coelo simul ct in terra corpus eius adfuerit, id quod cum aliis praefert Lap., an demum in coelo residens visus sit Paulo, id quod vult Just. , aliis relinquimus discutiendum ; nobis adnotasse sufficit, Christi glorificati corpus verum et proprium a Paulo visum esse, ut testis resurrectionis fieret; de visionis modo nihil tradit Scriptura. Cuius beneficii recordatione in Paulo simul memoria resuscitatur pristinae vitae, unde magna cum humilitate, quam indignus tanta fuerit gratia, profitetur : tamquam foctui a6ortivo (τῷ ἐκτρώ- ματι) enim sibi visum esse Dominum asserit. De genuina huius appellationis hoc in loco significatione controversia est. Solo graeco iam vocabulo sententia paucorum (Baron. Lorin.) refutatur, qui quum a Romanis senatores supernumerarios imperatorisque ex gratia admissos aborlivos vocari viderent (cfr Sueton. Octav. 35), Paulum utpote lertum decimum, supernumerarium ac proin aborlivum esse coniecerunt. Neque graeco nec latino vocabulo explicatio congruit, quam &b A'r^ haud pauci transumserunt, Paulum scse abortivum dicere, « quia extra tempus natus sit in Christo apostolatumque acceperit Christo iam in coelum recepto cum carne » (TAhom!. Lyr!. Lap?. etc., llamó. — Schn. etc.). Neque eorum nobis probatur sententia, qui ad violentum modum, quo abortivus foetus eiicitur, attendentes Paulum quoque violento modo Christo natum esse dicunt (Herv. Thom?. Lyr?. Cai. Lap?. etc. , Bisp!. Grot. — Hofm. etc.). Aptior est nonnullorum interpretatio, abortivum foetum sine connaturali ac debita praeparatione in vitam ingredi ac Paulum quoque subito in Apostolorum numerum esse receptum , quamvis ad hoc munus eadem ratione, qua reliqui Apostoli, non fuerit praeparatus (Sabn. etc.). Rectius tamen, opinor, contextuique conformius plerique moderni cum 7Λδοά. monent , abortivum foetum 6556 imperfectum nec dignum, qui in hominum numero recenseatur; simili rationc etiam Paulum sese imperfectum proclamare, qui inter Apostolos connumerari non meruerit (Thom?. Lyr?. Dion. etc. ; Est. Iust. Pic. ctc., Mai. Bisp?. LR. M Ev. ete. — Beng. Mey. etc.) Quam explicationem Paulus ipse insinuat pergens:
15:9
9. Ego enim sum minimus. Apostolorum, qui non sum dignus vocari Apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. « At. o Apostole, inquit Thom. , propter humilitatem nullus debet dicere falsum; quum ergo tu sis magnus, quomodo te vocas minimum? » Quid vero cum eodem Thom. huic interrogationi respondealur oportcat, manifestum est. Vitae enim suae in ludaeismo peractae continuo memor Paulus ipso nomine Apostoli indignum se cesse reperit seseque minimum inter Apostolos proclamat; nam « blasphemus fuit et persecutor et contumeliosus » (1 Tem. 1,13) ct « supra modum Ecclesiam Dei persecutus est et devastavit » (Gal. 1.13 cfr Ac. 9,1 sqq.). Quae continua pristinae vitae memoria non impedit, quominus illud quoque, quod per infinitam Dei gratiam nunc est, agnoscat eaquc. quae sine veritatis dispendio de se negare non potest, ad Dei gloriam aperte proclamet :
15:10
10. (7ratza autem Dei sum id quod sum, et gratia. eius in me (lege : gratia ezus inihi. collata , ἡ χάρις αὐτοῦ ἡ εἰς ἐμέ) vacua non fuit, sed abundanttus illis omnibus laboravi : non ego (utem , sed gratia Dei mecum (lege : quae mecum est.) Gratiam Dei sibi collatam Apostolus hoc loco non illam intelligit, qua ad fidem conversus internam iustitiam ipse adeptus est, sed gratiam, « quae data est ei ἃ Deo, ut esset minister Iesu in gentibus » (Hom. 15,15), qua Deus « revelavit Filium suum in eo, ut evangelizaret illum in gentibus » (Gal. 1,16), qua igitur ad munus apostolicum clectus vocatusque est et idoneus redditus, «qui « in gentibus cvangelizaret investigabiles divitias Christi » (EpA. 3,8 sqq.); id enim et praecedentia docent ct sequentia, in quibus de solo apostolico munere agitur (cfr Est. etc.). Tamquam Ecclesiae persecutor ad hoc munus gerendum prorsus ineptus et indignus videbatur; itaque solo gratuito Dci beneficio est id, quod est, scilicet Apostolus gentium ; atque haec gratia, qua ad munus apostolicum inter geutes oheundum vocatus et informatus est, vacua (xev) i. e. inanis fructibusque carens non fuit. Id labores eius evincunt, quum « verbo el factis, in virtute signorum et prodigiorum , in virtute Spiritus Sancti ab lerusalem per circuitum usque ad Illyricum repleverit Evangelium Christi » (Hom. 15,18 sq.) et quam plurima et gravissima per multos annos, ut gentibus Evangelium annuntiaret, sit perpessus « in laboribus plurimis, in carccribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus frequenter » (2 Cor. 11,93 sqq.). Tot tantaque reliqui Apostoli, ut inter gentes Evangelium propagarent, nec laborarant nec perpessi erant, ita ut veritati sit consonuin, quod Paulus se aliis omnibus Apostolis abundantius laborasse asserit, sivc cum antiquis plerisque de aliis Apostolis singulis, sive cum nonnullis modernis de omnibus Apostolis simul sumtis haec verba intelligere malueris, Sed prima usus persona (/a/oravi), quum tcrtia potius exspectaretur (gratia vacua nou fuit, sed laborav:/) iustos modestiae ct humilitatis limites transgressus esse sibi videbatur, quatenus sibi ipsi praecipuas partes laborum attribuit; quapropter ultimo sententiae membro sese quasi corvrigens primas partes οἱ potiores adscribit gratiae, quac cum eo fuerit : non ego autem, sed gratia Dei, quae mecum est. Quibus verbis non omnia tamen gratiae ita attribuit, ut se cum ea collaborasse neget; iuxta notissimum enim lIlebraeorum loquendi modum phrasis explicetur oportet, « quo solent, quum unum alteri praeferunt, non illad magis, hoc minus affirmare, sed illud affirmare omnino, hoc omuino negare » (Ma/don. in Malth. 9,13); verborum igitur sensus est : « neque tamen /am ego, quam gratia , quae mecum est » (cfr ad 1,1). spectato homo gratia adiutus opponatur. Animadverte quoque, Apostolum de beneficio divino, quo ad munus apostolicum gerendum instructus est, loqui sesequc aliis Apostolis non caritatis vel meritorum, sed laborum aposLolicorum ratione anteponere, de interna ergo gratia gratum faciente proxime et diserte non agere; nequc tamen negamus, per sensum consequentem ea, quae vult S. Aug., aliaque ad gratiam internam spectantia ex illis derivari possc. DE FUTURA IUSTORUM RESURRECTIONE (13, 1-38). Ultimi duo versus (9. 10) digressionem quandam constituunt, qua Apostolus, cur sese foetum abortivum vocaverit ac nihilominus sese testibus adnumeraverit, paucis explicat; iam ad thema suum reversurus unanimitatem testimoniorum apostolicorum asserit, quibus neophytorum fides innititur :
15:11
11. Sive enim (lege : 1gztur, οὖν) ego (Apostolorum ultimus), s?ve i/E (primi Apostoli), sc praedicamus (sicut supra v. 3 sqq. expositum est) et sic credidistis, sicut a nobis Apostolis eadem ubique praedicantibus audistis. Minus apte alii alterum membrum explicant : « et sic nobis resurrectionem praedicantibus vos ad fidem pervenistis ». 9.) Negatae dominicae resurrectionis consectaria absurda veritatem etus demonstrant (15,19-90). Argumentationem suam, qua ex resurrectione Christi ad iustorum resuscitationem concludeve vult (cfr. v. 91 sqq), quasi praeoccupans (12. 13) Paulus praedicationem Apostolorum et neophytorum fidem negata Christi resurrectione inanem reddi asserit (v. 14) idque uberius exponens (16. 16 et 11-19) Dominum vere resurrexisse, quum nihil istius resurrectionis negatione sit absurdius, concludit (v. 90). Cum Apostolorum igitur praedicatione, qui unanimes (c/» v. 11) resurrectionem Domini annuntiant, nova nonnullorum doctrina, quae futuram resurrectionem negat, stare nequaquam potest : v. 11 : stc praedicamus et sic. credidis££s) : utraque, si Christus non resurrexit, fundamento suo caret ideoque inanis (κεν) i. e. vana est. Iudaeis enim signum, quo divinam eius missionem cognoscerent , postulantibus Doininus sese resurrecturum praedicens resurrectionem suam velut sigillum quoddam et argumentum irrefutabile messianitatis et divinitatis suae indicaverat (loan. 9,18 sqq.; Mat/A. 19,38 sqq. cte.); quare negata Christi resurrectione totum Evangelium vacillat et ruit, quum Christus, si non rcsurrexit, pro pseudopropheta sit habendus, atque praedicatio fidesque firmitate carent et ex vano sunt; resuscitans autem Iesum a mortuis Deus omnibus fidem praebuit (Ac/. 17,31; cfr Hom. 1,5) securamque reddidit praedicationem. Quae duo absurda Apostolus accuratius exponit a praedicatione exorsus :
15:12
19. δὲ autem (id quod ex dietis constat) Christus praedicatur, quod. resurrexit a mortuts, quomodo quidum dicunt 1n υοδὲς (in vestra ecclesia), quo-- niam. resurrectio mortuorum non est? Tam arcte iuxta Apostolum Christi resurrectio et futura iustorum resurrectio cohaerent et connectuntur, ut una sine altera non possit negari; qui fidelium resurrectionem negat, is Christi quoque resurrectionem negare debet:
15:13
13. δὲ autem resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit. « Sed videtur, inquit 7Aom., quod haec argumentatio non valeat, quum sit locus a maiori affirmando : quia licet Christus resurrexit specialiter ex virtute divinitatis suae, non sequitur quod alii homines resurgant ». Ad quam difficultatem removendam aliqui de sola resurrectionis possibilitate hoc in loco agi atque Paulum resuscitatione Christi demonstrata Corinthiis, qui resurrectionem ob cius impossibilitatem negabant, omne argumentum abstulisse putant (Theod. etc. — Mey. Heinr. Kl. Br.). Attamen verba apostolica de possibilitate resurrectionis non recte explicantur, quum eius certitudinem et veritatem clare exprimant ; infra utique (v. 36 sqq.), ubi de resurrectionis modo agitur, eius possibilitas atüngitur. Haud melior est similis solutio aliorum, quos 7Àom. commemorat; iuxta illos enim « locus non est a maiore sed a simili; mori enim et resurgere competit Christo secundum humanam naturam : quare dicunt, quod est simile argumentum, sicut si dicerem : anima Socratis est immortalis, ergo omnes hominum animae sunt immortales ». Quae solutio sufficeret quidem, si corpori resurrectionem non minus quam animo immortalitatem essentialem esse, iam antea constaret; at hoc non est demonstratum; quae vero per accidens uni homini sunt propria, ea non iam toti humano generi competunt. Longius quaerunt solutionem, qui Christi resurrectione proxime eius messianitatem et divinitatem , messianitate autem eius et divinitate vcritatem doctrinarum ab eo traditarum ac proin etiam universalis resurrectionis ab eo annuntiatae demonstrari volunt (Ma?) ; eiusmodi enim longam argumentationem, si intelligi voluit, paucis istis verbis Apostolus non potuit comprehendere. Itaque nobis quoque cum 770m. « melius videtur dicendum , quod sit locus ἃ causa , quia resurrectio Christi est causa resurrectionis nostrae ». Neque tamen est eius causa meritoria ((zLord. etc.), ac si Christus resurrectione sua nostram resuscitationem meruisset ; nam « iu statu resurrectionis non erat viator sed comprehensor » (TÀom.) ac proin merere non amplius potuit; omnia vero nobis meruit passione sua. Sed resurrectio Christi recte dicitur nostrae resurrectionis causa exemplaris, atque fundamentum apostolicae argumentationis etiam in hoc loco, ut saepissime, est corporis mystici Christi, i. e. Ecclesiae , unitas, quae postulat , ut membra capiti conformentur eiusque vitam et gloriam parlicipent. Rectissime enim CArys. : « Si corpus nostrum est membrum Christi, Christus autem resurrexit, etiam nostrum corpus caput sequetur ». Ac profecto « inconveniens foret ipsique capiti indecorum, sub capite vivo reliquum corpus manere mortuum totumque corpus ex capite vivo e& membris mortuis constare; ex quo iam nec corporis appellationem mereretur (ens compositum), cuius membra cum capite vitalem connexionem non haberent nec amplius habitura essent » (Est.). Solorum quidem iustorum resurgentium exemplar est Christus resurgens, utpote primitiae dormientium (v. 20 cfr ad 11,30) ; apostolicum ergo argumentum de sola iustorum resurrectione valet; neque tamen ideo argumentationem ipsam imperfectam aut mancam dicere licet. Namque ad errorem Corinthiorum refutandum opus non erat universalem omnium hominum resurrectionem demonstrare, sed plane sufficiebat demonstratio resurrectionis illius, quam velut praemium Apostoli in suis praedicationibus annuntiaverunt, i. e. resurrectionis gloriosae. | Postquam hac ratione intimum nexum insinuavit, qui inter Domini resurrectionem nostramque futuram resuscitationem intercedit, Paulus, ut totius argumentationis suae fundamentum confirmet , absurda ostendit, quae admittenda essent, si Christum resurrexisse negaretur.
15:14
1&4. δὲ autem Christus non. resurrexit , fnanis cst ergo praedicatio nostra, inanis est et fides vestra. Praedicationem et fidem non eam solam, quae est de Christi resurrectione sed integram Evangelii annuntiationem ex parte Apostolorum integramque eius acceptionem ex parte fidelium intelligit (cfr
15:15
15. /nvenztmur autem (nos Apostoli) e/ falsi testes Dei, quoniam testimonium dixunus adversus Deum , quod suscitaverit Christum , quem non suscitarit , si (εἴπερ ἄρα si igitur, uti asserunt adversarii) mortui non resurgunt;
15:16
16. nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrezit. Non tantum inanis et vana, utpote fundamento carens, sed et falsa esset apostolica praedicatio veritateque careret, ita ut Apostoli essent. fais? testes. contra Deum (ψευδομάρτυρες τοῦ Θεοῦ, genitivus τοῦ Θεοῦ est ohiectivus, uti explicatio addita docet), quippe qui testimonium contra Deum! dicerent, quum οἱ aliquid attribuerent, quod ei non competit, resuscitationem scilicet Christi, quae iuxta adversariorum hypothesin admitti non posset; nam, uti antea (v. 13) iisdem fere verbis iam dictum erat, qui futuram mortuorum resurrectionem negat, is Christi resurrcctionem neget necesse est. Jam vero « pessimum est, inquit 770m. nliquid attribuere Deo, quod non fecit, et illum laudare in eo, quod non est. Unde dicit Aug. : Non minore sed maiore fortassis scelere laudatur in Deo falsitas, quam vituperatur veritas. Cuius ratio est, quia intellectus noster numquam potest tantum laudare Deum, quin deficiat ἃ perfectione eius; et ideo si intcllectus noster non totaliter omnem veritatem de Deo potest intelligere, hoc pertinet ad exccllentiam Dei. Sed si Deo aliquid attribuitur, quod non habet vel non facit, videtur quod intellectus noster est maior Deo et intelligit aliquid maius eo, quod ei false attribuat; et hoc est contra illud : Deus maior est corde nostro (1 Ioan. 3,20) ». Itaque caveant sibi, ne falsi testes contra Deum inveniantur, qui gloriam Dei promovere sibi videntur, si nullis aut levissimis rationibus nixi nescio quae miracula et vaticinia conficta iactant; « numquid Deus indiget mendacio vestro, ut pro eo loquamini dolos » (loo 13,7 Vulg.)? Ad alterum deinde quod sequeretur absurdum transiens :
15:17
17. Quodsi Christus non resurrezit , vana est et fides vestra, Paulus expressionem aliquantulum mutat; fidem enim, quam antea dixerat χενήν, i. e. inanem et vanam, nunc dicit ματαίαν, i. e. cassam et inutilem. Triplici autem ratione explicat, quomodo fides fructu careret, si Christus non resurrexisset : adhuc (entm) estis tn peccatis vestris. Nam si Christus non resurrexit, non est verus Messias, qui secundum Scripturas resurgere debuit ; si non est verus Messias, non est ille, qui secundum Scripturas morte sua pro peccatis nostris satisfacere debuit; remissioigitur peccatorum nondum est (CArys. etc.). Alio modo cum aliis Thom. : « Falsitas non habet virtutem purgandi, sed constat quod fides purgat peccata. Si ergo fides nostra est inanis, id quod locum haberet, si Christus non resurrexisset, nos autem eius resurrectionem crederemus, peccata nostra nobis non sunt dimissa ». Tertio modo cum aliis Est. : « Si Christus non resurrexit, nondum estis iustificati, quum in fide resurrectionis Christi vobis sita sit iustitia : resurrexit enim propter iustificationem nostram (Ftom. &,25) ». Alii alio modo, sed prima (CArys.) explicatio reliquis omnibus merito praefertur. Alterum damnum sua sponte ex primo profluit :
15:18
18. Ergo et qut dormierunt in. Christo, perierunt. Arctius verba haec de solis martyribus, qui pro Christo mortem subierunt, intelligunt aliqui (Theod. l'heoph. A'*", Pel. ec. — Grot. etc.); omnes enim fideles qui in fide Christi mortui sunt, designantur, quoniam iuxta hypothesin hi omnes, quum in Christo se salutem habere putarent, erraverunt; et peccatis suis onusti in alteram vitam transeuntes praeda poenae aeternae facti perierunt. Erroneam esse eorum explicationem, qui verbo pereundi omnimodum interitum animae, « quae in aeternum sine corpore manere nequeat » , significatum vident (Lap. Men. etc. — Heydenr. etc.), demonstratione non indiget. Ad salutem igitur fides, si Christus non resurrexit, nec vivis prodest, nec defunctis profuit; hinc tertio sequitur, fidem hominibus nocivam potius quam utilem esse :
15:19
19. δὲ 1n Aac vitta tantum in Christo sperantes sumus (ἠλπιχότες ἐσμέν confisi sumus, vel spem nostram ita posuimus, ut etiam nunc eam retineamus), »iiserabiltores sumus omnihus hominibus. Seclusa iam spe aeternae salutis, quae, quum in adversariorum hypothesi peccata fide non remittantur, obtineri non potest, nihil restat, nisi ut saltem hac in vita fides nos beatos felicesque reddat; at tantum abest, ut id praestet, ut miseriam et infelicitatem nostram augeat. Quin etiam omnibus hominibus miserabiliores erimus, quum ob hanc fidem tot rebus, quibus alii fruuntur, renuntiare, tot alias res difficiles et molestas in nos suscipere, innumeras persecutiones tolerare ipsamque interdum mortem subire cogamur. Verum absurdas cunctas consequentias, quae ex negata Christi resurrectione derivantur, Apostolus uno verbo reiicit cum iubilo exclamans :
15:20
20. Nunc autem Christus resurrezit a mortuis, primitiae dormientium , ac proin nec inanis est praedicatio apostolica nec inutilis fides neophytorum : tamquam veri testes Dei Apostoli annuntiarunt Christi resurrectionem, ac fides in Christum resuscitatum neophytos purgavit ab eorum peccatis, dormientes in Christo perduxit ad aeternam salutem, molestiis, laboribus, tribulationibus huius vitae omnem ademit amaritudinem difficultatemque, neque omnibus hominibus miserabiliores, sed feliciores etiam in hac iam vita sunt Christiani. Ultimis verbis, quibus Christum resuscitatum dicit przmitias dormienttum Apostolus Minori suae argumentationis praeludit; quare illa statim explicabimus. extra illam beatitudinem, quae est in coelis »*. Parum aptum .quoque est responsum Cas.: « Paulus non loquitur absolute, sed relative ad AÁomines. Significanter enim dicit : sperantes sumus, miscrabiliores sumus, procul dubio nos homines. Et significantius explicat : omnibus Aominibus, ut de ipsis hominibus verba intelligamus, non de an?mabus hominum : ego enim non sum anima mea. Constat autem relative ad homines ipsos loquendo idem essc : non resurgere Aomines, et non esse aliam vitam Aominum nisi hanc » (cfr etiam 7AÀom?.). Lusu igitur verborum, ne dicam sophismate, usus esset Paulus, ut rem aggravaret. Nam Paulus et Corinthii, opinor, subtilem illam distinctionem, iuxta quam pronomine personali integer homo corpore et animo constans designatur, aeque parum ac nos in quotidiana vita adhibuerunt; sicut omnes Christum ad inferos descendisse in symbolo profitemur, quamvis eius anima sola descenderit, ita nemo nostrum dicere vcretur : ego iam ante univcrsaleni resurrectionem in coelis beatus ero. De reliquo cfr 14,4 et 14, ac infra ad v. 30 sqq. 9. Christus resurrexit primitiae dormtentium (15,91-98). Velut rem, quae allatis argumentis extra omnem dubitationem erat posita, Paulus asseruit : 20. Nunc autem Christus resurrezit a mortuis, simulque addidit, eum resurrexisse primitias dormientium, quibus verbis themg sequentis sectionis indicans « nos in resurrectione Christi pignus nostrae resurrectionis possidere » docuit (TAheod.). Etenim primitiae sunt primae fruges, quae ut Deo consecrentur ex agro desumuntur ad aliasque eiusdem agri fruges ita referuntur, ut primitiae non essent, nisi alii eiusdem agri essent fructus, qui in illarum oblatione simul Deo offerrentur. Terram itaque integram Paulus velut agrum considerat, in quo corpora mortuorum quasi semina sunt deposita, ut divitem messem producant; ager vero fructus suos dare iam coepit ; quandoquidem ex eo ad aeternam gloriosamque vitam resurrexit Christus, ad cuius similitudinem alii dormientes, i. e. iusti qui in eius fide mortui sunt , resurgant necesse est, ut ipse corum primitiae recte appellari possit. Porro « resurrectio Christi se habet ad resurrectionem aliorum , sicut primitiae fructuum ad sequentes fructus, quos superant tempore et dignitate » (Thom.). Dignitate Christum resuscitatum omnes iustos, qui resurrecturi sunt, superare, evidens est; de tempore autem dubitari potest , quia saltem illi, de quibus Mat. 27,581 sq. loquitur, non ad mortalem iterum vitam (sicut Lazarus etc.) sed ad gloriosam aeternamque vitam iam ante Domini resurrectionem esse resuscilati videntur; at recte plerique interpretes censent, Matthaeum illo in loco, uti saepe, ad temporis ordinem non attendisse ac resuscitationem illam, quamquam resurrectione Christi posteriorem , cum aliis signis, quae tempore mortis Christi facta sunt, coniunxisse (Orig. Hier. Beda. Thom. Maid. etc.); alii tamen mortuos illos ad aeternam vitam resurrexisse negare malunt (Euthym. Theoph. etc.). Quidquid de hac quaestiuncula est, certum est, Christum esse primitias dormientium, « primum ex resurrectione mortuorum » (Act. 26,23), « primogenitum mortuorum » (Col. 1,18), eumque in sua resurrectione futuram omnium eorum, qui eius sunt, resurrectionem iam sanxisse , sicut in agri primitiis omnes eius fruges Deo consecrantur : « homo factus naturam sanam reddidit eam totam suscitans a mortuis in se ipso » (Cyr. in Joan. 2,11 sq.). Per se vero patet, Christum resuscitatum non esse primitias nisi iustorum resurrecturorum; inter peccatores mortuos enim et Christum ea similitudinis ratio deest, quae ut eorum primitiae dicatur requiritur; quam ob causam in sequentibus quoque Paulus non de universali omnium hominum resurrectione agit, sed de sola iustorum resuscitatione gloriosa. Namque qua ratione Christus resuscitatus primitiae dormientium sit, Paulus explicat et probat, eandem ostendens esse relationem inter Christi et iustorum resurrectionem, quae est inter Adami et omnium hominum mortem :
15:21
21. Quoniam quidem (lege : quoniam enim) per hominem mors (est), et (etiam) per hominem resurrectio mortuorum (est); 99. et sicut (lege: sicut enim) tn Adam omnes moriuntur, tta et in. Christo omnes vivificabuntur. Per hominem quendam corrupta est humana natura immortalitaüsque dono, quo Deus eam praeter eius exigentiam ditaverat, privata; ad humanae ergo naturae dignitatem servandam conveniens erat, ut per hominem quoque aliquem redintegraretur donumque amissum immortalitatis recuperaret ; quia igitur per hominem aliquem (δι᾽ ἀνθρώπου) mors in genus humanum intravit, ideo per hominem aliquem (δι᾽ ἀνθρώπου), qui a mortuis resurgens factus est primitiae dormientium, introducta cst resurrectio mortuorum. Quae accuratius explanans Apostolus similem rationem, quae Adamum inter eiusque posteros fuit, etiam inter Christum , secundum Adamum, eiusque posteros intercedere monet; sicut enim in vita mortali Adam, ita in vita spirituali Christus est parens noster; sicut in Adam omnes peccavimus et in co mortis poenam contraximus, ita in Christo iustificali ad novam vitam revertimur. Haud sine ratione porro Apostolus aliam praepositionem (διὰ) in praecedente versu, aliam (iv) in hoc versu adhibuit. In utroque enim versu causalitatem quidem exprimere voluit, sed in secundo praepositionem ἐν elegit, ut nexum simul indicaret, qui una ex parte inter Adamum eiusque posteros , altera ex parte Christum inter eiusque membra invenitur; nam in illo nexu ratio causalitatis fundatur : quoniam filii sumus Adami, morimur, et quoniam membra Christi sumus , vivificabimur. Unde elucet, verbo vivificandi non nudam carnis resuscitationem , sed resurrectionem ad. vitam gloriosam designari, cuius participes iisolifient, quorum primitiae est Christus. Christum resurgentem enim dormzenttum, i. e. iustorum mortuorum, primitias esse his duobus verbis Paulus explicare et probare voluit. Rom. 5,18 sq. nostroque loco adductis velut explicationem addit : « ili utique omnes, qui, licet in Adam sint nali, in Christo tamen inveniuntur renati, habentes fidei testimonium et de iustificatione gratiae et de communione naturae » (ad pop. et cler. Constant. ep. ὅθ al. 46,4; sorm. 63 al. 64 de pass. 14,4). Ex nostrae epistolae interpretibus hanc explicationem iure adoptarunt haud pauci antiqui (Cyr. Pel. Dion. Carth. Est. Nat. etc.) et moderni plerique (Mai. Disp. M Ev. Dr. etc. — Rück. Mey. God. etc.). — Quod inoderni quidam acath. (d W. Kr. etc.), quamvis verbum vivificandi de resurrectione δὰ vitam gloriosam intelligant, vocabulum omnes tamen latissime de toto genere humano explicare volunt, ut ex nostro loco finalem beatitudinem etiam peccatoribus praedictam esse demonstrent, id plane absurdum est; eiusmodi enim restitutionem omnium rerum (ἀποχατάστασιν πάντων Act. 3,21), quae poenarum aeternitatem negat, Origenem quidem docuisse non diffiteor, sed S. Scripturae non docent (cfr ad v. 28). Apostolus, postquam Christum resuscitatum, primitias dormientium, causam et exemplar resurrectionis iustorum esse ostendit, ad resurrectionis ordinem transit, ut novo argumento corpora iustorum ad novam vitam esse reditura confirmet : finem enim huius saeculi non adventurum esse docet, antequam cum reliquis regni messianici adversariis mors quoque, quae ultima futura sit inimica, per Christum sit devicta regnoque privata.
15:23
, 93. Unusquisque autem in suo ordine : primitiae Christus; deinde t qui sunt Christi (qui) 1n adventu etus (crediderunt). Graecum vocabulum τάγματος de militum agminibus ordine dispositis a profanis scriptoribus plerumque adhibetur; num haec significatio, quae a S. Clem. Rom. (1 Cor. 37) ita usurpatur, ut singuli duces soli iam τάγμα constituant, animo Pauli obversata sit, non plane constat; certum est, eum in resurrectione varios ordines variasve classes non sola dignitatis et meritorum (Tert. Est. etc.) ratione, nec sola ratione temporis (CArys. Theoph. etc.), sed dignitate et tempore (Pel. Thom. etc.) distinguere. Quarum primam Cristus, primitiae dormientium , solus constituit; alteram componunt z qui sunt CAristi, i. e. electi omnes, sive ante primum Christi adventum sive post illum obdormierunt : eodem enim modo, quo primitiae tempore et pretio reliquos agri fructus praecedunt, resurrectio Christi resurrectionem electorum praecedat necesse est tempore ac dignitate. luxta Vulgatae. Clem. lectionem ἐξ qui sunt Christi appositione quadam accuratius definiuntur vel describuntur; dicuntur enim ii, qui in adventu (adventum) Cristi crediderunt, i. e. gloriosum Christi iudicis reditum crediderunt et credendo exspectarunt. Quae appositio satis otiosa et superflua merito habetur; quare cum multis antiquis Patribus. et codicibus latinis (cfr VV. LL.) et plerisque modernis interpretibus lectionem graecam praeferimus : deinde $2, qui sunt Christi, in adventu etus, ut tempus quo secunda classis resutrectura sit, definiatur. Qui enim in Christo obdormierunt, ii in secundo Domini adventu, quando « in iussu et in voce archangeli et in tuba Dei descendet de coelo » , statim resurgent ei « in nubibus rapientur obviam Christo in aóra et sic semper cum Domino.erunt » (1 TAess. &,15 sq.). Minus recte Cat. ei pauci moderni acath. (v. Heng. etc.) verba οἱ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ in unam phrasin coalescere volunt (qui Christi τη eius adventu sunt, vel : fuerunt); eos enim designari putant, qui adveniente Christo iusti invenientur, in oppositione ad eos, qui in hac vita professione christiana Christi quidem esse videbantur, sed non erant, aut etiam eos, qui Domini sectatores in primo eius adventu fuerunt, in oppositione ad alios Christianos; neutra enim explicatio grammaticae graecae et contextui satis consonat. Iustorum resurrectionem , qua mors destruetur, sequetur finis :
15:24
24. Deinde finis , quum tradiderit (lege : quando tradit , ὅταν παραδιδοῖ vel παραδιδῷ cfr VV. LL.) regnum Deo et Patri, quum evacuaverit omnem principatum et potestatem et virtutem. Duae sententiae temporales, quamvis eadem coniunctione ὅταν (quum vel quando) introducantur, inter se non sunt parallelae, sed altera priori est subiuncta : finis erit, quando Christus regnum Deo Patri tradet, sed antequam illud tradere possit, illud omnibus evacuatis adversariis pacatum possidere debet; quapropter praeferenda est antiquiorum codicum graec. et Patrum lectio, quae, quum in priore membro coniunctivum praesentis, in altero coniunctivum aoristi habeat, hanc relationem exprimit. Cuius rei /inzs (τὸ τέλος) ἃ Paulo intelligitur? Haud pauci interpretes antiqui et moderni (Cyr. Theod. Oec. ec., Cat. Lap*?. etc. — Mey. Kl Bir. etc.), quum explicent : deznde ertt resurrectionis finis , tertiam resurgentium classem innui arbitrantur. Atque Cyr. quidem secundam classem iis solis iustis, qui post Verbi incarnationem obdormierint, tertiam iis, qui iam ante Christum defuncti sint, constare putat; hos enim prioribus dignitate esse inferiores ideoque tardius ad vitam gloriosam esse perventuros. Qua sententia, quae nemini probatur, praetermissa reliqui tertiae, quam hic indicatam vident, classi attribuunt eos, qui Christi non sunt, i. e. reprobos, quorum resurrectionem intervallo temporis a iustorum resurrectione separari arbitrantur : uti Christi nimirum resurrectio sit initium resurrectionis universalis (ἡ ἀπαρχή), ita reproborum resuscitationem volunt fore eiusdem finem (τὸ τέλος) ; tripartitionem enim vocabulis 224677, ἔπειτα, εἶτα clare indicari existimant. Utrum sententia , quae iustorum inter et reproborum resurrectionem brevius longiusve temporis intervallum statuit, alicubi in Scriptura doceatur aut aliunde probabilis sit necne, opus non est inquirere, quum certum sit, eam hoc saltem loco ab Apostolo nec tradi nec insinuari. Etenim dubium quidem non est, quin impiorum quoque resuscitatio traditionem regni, de qua loquitur Paulus, sit praecessura, siquidem Christi regnum perfectum et absolutum non erit, antequam morti integra praeda est erepta; at hinc non sequitur, Paulum, qui errorem de resurrectione inter neophytos exortum refutare vult, eam commemorare debuisse, sive iusti et reprobi eodem temporis momento, sive diversis temporibus resurrecturi sint. Nam de sola eorum futura sorte , qui sunt Christi quorumque primitiae Christus resurgens est, quaestio agitabatur; de illa sola igitur agit futuram impiorum sortem silentio praetermittens. Quapropter particula εἶτα, nisi Christum reproborum quoque resurgentium primitias dicere stulte velimus, enumerationem versus praecedentis, quae a primitiis resurgentium inchoatur, non continuat nec tertiam classem addit, sed quid Christus relate ad secundam classem post eius resurrectionem facturus sit introducit. Praeterea si vera esset sententia, quam impugnamus, sequeretur, impiorum resurrectionem et traditionem regni in idem temporis momentum incidere, id quod admitti nequit. Demum Apostolus, si genitivum resurrectionis suppleri voluisset, parum accurate esset locutus, quum in immediate praecedentibus de v?vificatione, i. e. de resurrectione gloriosa , egisset !. Quae quum ita sint, cum CArys. et plerisque antiquis recentibusque interpretibus finem intelligimus huius saeculi consummationemque omnium rerum (Math. 95,6. 13. 1*5; Luc. 21,9 eic.) , qua « status huius mundi commutabitur » (Dion.), ut « novum coelum novaque terra » (Apoc. 21,1) exoriatur. Nec dissentit S. Hi., si paulinum hune textum contra Arianos uberius explicans finem dict « indemutandae constitutionis mansuram perfectionem, quae et beatitudini reservata et impietati sit praeparata » (de Trin. XI. 28); finito enim hoc saeculo militans regnum Christi terminatur, inchoaturque perfectum illud et immutabile regnum, in quo Deus omnia est in omnibus (v. 28). Saeculi vero finem destructio omnium adversariorum Christi praecedet. Parum recte S. Aug. (de Trin. I. 8), quem antiquiores nonnulli (Thom. eic.) sequuntur, nominibus principatus, potestatis, virtutis ordines intelligit angelicos, quorum ministerium, quippe quod finito hoc saeculo non amplius sit necessarium, aboleatur; nec rectius Cai. alique antiquiores (G/ ord. Lyr. etc.) et acath. pauci (Calv. Beng. Olsh. etc.) « magistratus angelicos et humanos, qui nunc sint ad humani generis regimen » quum bonos tum malos intelligunt ; de adversariis enim regni Christi , inter quos ultima inimica mors destruetur; solis agi, totus contextus clare docet. Itaque cum Chrys. et reliquis graecis, cum S. HZ. (dec Trin. XI. 32), A^», Pel. modernisque interpretibus tantum non omnibus daemones maxime intelligamus oportet, qui angelicorum ordinum, ad quos olim perlinuerant, nomina retinent (cfr EpA. 6,19; Hom. 8,38). lisdem tamen nominibus simul innui arbitramur peccatum, quod in hominem dominatur (r. 56; cfr Hom. 6,12 etc.), mortemque, cuius stimulus est peccatum (v. 26. 56); immo iisdem homines quoque illi comprehendi possunt, qui velut daemonum instrumenta Ecclesiam Christi impugnant. Qui adversarii omnes evacuabuntur, quando « ius potestatis eorum auferetur et per potestatis evacuationem eorum delebitur dominatus » (S. 1 |..]. c.). Omnibus itaque adversariis potestatibus devictis et evacuatis finis huius saeculi erit, et Christus regnum tradet Deo et Patri, τῷ θεῷ xal Πατρί, i. e. Deo, qui idem est Pater Christi (cfr Rom. 15, 6; 2 Cor. 1,3 etc.).. Sed quodnam regnum Christus Patri tradet et quomodo illud tradet? Duo regna Christi multi interpretes (cfr Theoph. Oecum. Iustin. ec.) haud inepte cum CArys. distinguunt (cfr etiam S. Aug. Qu. 69,4 inter Quaest. 83) : creationis enim ratione Christus, Deus homo, in omnes creaturas, in angelos et in daemones, in iustos et in reprobos, imperium exercet; redemtíionis ratione in omnes iustos et electos, qui sponte se ei subiecerunt, dominatur; de altero solo regno Paulum loqui, est manifestum. Etenim tamquam semen mulieris, quod serpentis caput esset contriturum , et tamquam rex, qui a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos terrae esset regnaturus, Christus hunc mundum , quem post protoparentum peccatum satanas velut regnum suum occuparat, ingressus morte sua cruenta pro omnium hominum peccatis satisfaciens « principem huius terrae » devicit mortemque conculcavit e sepulcro velut dormientium primitiae gloriose resurgens. Gratias quoque abundantissimas in cruce meruit, quibus adiuti et confortati homines bellum contra satanam eiusque socios gererent eosque superarent; itaque eandem victoriam, quam ipse olim in se retulit, nunc in suis membris, quae gratiis oblatis utuntur, reportat et reportabit, donec omnes electi in regnum sint ingressi. Quando autem in suis membris quoque omnem principatum et potestatem et virtutem destruxerit eisque ad gloriosam vitam resuscitatis mortem, ultimam inimicam, devicerit, regnum suum jam pacatum cum subiectione et gratiarum actione Patri offeret. Sicut belli dux re feliciter gesta hostibusque subiectis bellum regi suo tradit profitens opus sibi demandatum ad felicem exitum esse perductum (cfr TAeoph.), sic Christus destructis adversariis omnes suos ad Patrem quodammodo perducet dicens : « En omnia subiecta sunt (v. 27); ego te clarificavi super terram; opus consummavi, quod dedisti mihi, ut faciam illud ; ct nunc clarifica me, tu Pater apud temet ipsum claritate, quam habui, priusquam mundus esset, apud te. Manifestavi nomen tuum hominibus, quos dedisti mihi de mundo : tui erant, οἱ mihi eos dedisti, e£ sermonem tuum servaverunt. Pater, quos dedisti mihi, volo, ut, ubi ego sum, et illi sint mecum, ut videant claritatem mean, quam dedisti mihi, quia dilexisti meante constitutionem mundi (Joan. 17,& sqq. 24) ». Tunc regnum Christi, quatenus est militans, finem habebit; potestatem, qua ad regnum suum fundandum et augendum, suos adiuvans οἱ corroborans, adversarios impugnans et de- Struens, usus est, Christus non amplius exercebit; atin sua unitate cum Patre et S. Spiritu caput erit Ecclesiae glorificatae; et tunc Deus erit omnia in omnibus. strat.
15:25
265. Oportet autem (lege : enim cfr VV. LL.) illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus eius;
15:26
26. novissima autem inimica destruetur mors; omnia enim subiecit sub pedibus eius. Ad divinum consilium illo Psalmi loco, quem prae oculis habet (Ps. 109, 1), clarissime expressum provocat, ut Christo resuscitato regnum competere ostendat; namque ut illud consilium impleatur, oportet illum regnare. « Regnare autem, inquit Oec.; hoc in loco non vulgari sensu sumitur, sed idem est, quod regnantis opera exercere, puta inimicos debellare, suos adiuvare, illos quidem destruere, hos vero liberare ». Iuxta hanc explicationem, quam utpote contextui magis consentaneam cum haud paucis interpretibus (S. Greg. Nyss. Or. in illud « Quando sibi subiecerit omnia » M. 44,1395 S. Greg. Naz. Or. 30. al. 36,54, TÀheoph. S. Aug. Quaest. 69,8 inter Quaest. 83, Przm. Gl ord. Herv. Thom ?. Caiet. Iustin?. Nat. Pic. Mai. Bisp. eic.; — acath. multi) amplectimur, Paulus de militantis Ecclesiae gubernatione loquitur, ac particula donec temporis momentum indicat , quo gubernatio illa terminabitur. Propter contextum quoque subiectum verbi ponat (θῇ posuerit) non est Deus Pater, sed Christus. Verum quidem est, in Psalmo Patrem dicere : « Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum »; attamen Apostolus Psalmi verba non tam allegat, quam libere, sensu tamen non mutato, adhibet, ut duo, quae praecedenti in versu asseruerat, probet (Christum esse traditurum regnum, idque postquam adversarios evacuaverit); ut eius igitur argumentum concludat, idem sit subiectum oportet et verhi evacuaverit (κατηργήσῃ) et verbi ponat (85); subiectum autem Psalmi Paulus legitime mutavit, quia ea, quae facit Pater, etiam Filius facit !. Quum omnes inimici ante regni traditionem sint subiiciendi, tempus traditionis accuratius definit ultimo, qui destruetur, hoste nominato, sc. morte, quam velut personam inducens reliquis adversariis Christi, daemonibus etc., assimilat et adnumerat. Ac profecto inimica regni Christi est mors, «quia contra voluntatem Dei, qui hominem inexterminabilem creavit, per diaboli invidiam tamquam peccati ultrix genus humanum invasit (Sap. 2,23 sq.; Rom. 5,19 etc.), Christum ipsum occidit, eius membra omnia pro viribus infestat et destruere conatur. Novisstma vero vcl ultima inimica nominatur non tam, quia « post diaboli consilium et primi hominis inobedientiam » homines est aggressa (cfr CÀrys.), quam quia praedam suam, i. e. corpora defunctorum, retinens etiam tunc singulis Christi membris nocere pergit, quando eis in alteram vitam translatis reliqui hostes nocere amplius non possunt, et quia non nisi post reliquos plane devincetur. In se ipso quidem Christus gloriosa sua resurrectione imperium mortis confregit; sed ut Christi regnum sit perfectum et absolutum, etiam in meinbris eius mors devincatur et evacuetur necesse est; nec peccatum enim nec peccati poena in eius regno ullam partem habent. Quapropter antequam regnum Patri tradere possit, requiritur, ut corpora membrorum suorum ad aeternam vitam suscitans morti ultimam praedam eripiat eique nocendi facultatem adimat !. Egregie igitur ex perfecto Christi regno, quod omnium hostium exinanitionem et destructionem postulat , Paulus ad mortuorum resurrectionem concludit; nisi enim vita, quam mors ultra non potest auferre, electis reddatur (aut detur), mors in membris Christi non destruitur. Ne quis huius argumentationis vim universalitate negata regni Christi infringat, Apostolus Scripturae verbis (Ps. 8,7) allatis omnia Christo esse a Patre subiecta monet. Quam late illud o»i2ia sit sumendum, alibi docet asserens : « in eo, quod omnia ei subiecit, nihil dimisit non subiectum ei » (Hebr. 2,8) , illo uno utique, uti hoc in loco statim addet, excepto, qui ei omnia subiecit (cfr v. 27.). Vocabulo omnta igitur non ii soli, qui sponte se ei submittentes membra eius fiunt, sed ii quoque comprehenduntur, qui vi ab eo subiugari et evacuari debent, ac proin etiam mors; omnis enim potestas in coelo et in terra Christo resuscitato data est (Matth. 98,18). Rectissime quoque Apostolus verba illa pro argumento adhibuit; licet enim Psalmista in isto carmine sensu literali divinam bonitatem et magnitudinem celebret a pulchritudine terrae coelique, quae ipsos pueros ad Dei laudem excitet, ad destinationem hominis ascendens, quem Deus regem visibilis huius creationis constituit, eius tamen verba sensu eminentiore de Messia intelligantur oportet, qui ad breve quidem tempus, quum passioni et morti sese subiiceret, infra angelos minoratus est, sed hac exinanitione nomen sibi acquisivit, quod est supra omne nomen; itaque gloria, qua homo propter suam similitudinem cum Deo coronatus est, in Christo summa est propter hypostaticam unionem, atque dominium, quod in homine non est nisi imperfectum et in solas creaturas inferiores exercetur, in Christo est perfectissimum οἱ universalissimum. Ceterum attende, in verbis : omnia enim subiecit sub pedibus etus velut subiectum supplendum esse : « Deus et Pater », id quod non tantum ex Psalmi textu allegato sed etiam ex sequentibus elucet, in quibus subiiciens a Christo, cui omnia subiiciuntur, distinguitur. Attende quoque, verbis illis divinam voluntatem, ut omnia Christo subiiciantur, exprimi, ac proin praedictionem et promissionem contineri, quae tempore procedente paullatim ita impletur, ut non nisi in fine huius saeculi plenam suam impletionem inveniat : nam « nunc necdum videmus omnia subiecta ei » (Hebr. 2,8). Patres et antiquiores interpretes plerique, ne regnum Christi finitum iri Arianis concederent, alteram versus 25. explicationem praetulerunt. Aegnandi enim verbo consuetum sensum tribuentes, ut sit idem quod regnum tenere, monent « adverbium donec in sacris literis non semper determinare et praecidere tempus verbi praecedentis, ut nimirum tempus, quod sequitur, excludatur ; sed frequenter indeterminatum relinquere tempus, maxime quando loquens intendit illud potissimum affirmare vel negare, de quo possit esse dubium... Sic igitur hoc loco donec inclusive capitur quoad tempus praecedens, non exclusive quoad tempus sequens. Affirmat enim Apostolus, Ghristum regnaturum, usque dum Pater omnes inimicos pedibus eius subiecerit; de quo dubitari poterat, ne forte propter hostium po - Lenliam tandem deficeret in pugna regnumque amitteret. At vero quin devictis penitusque subiectis hostibus esset regnalurus , nulli dubium esse potuit » (Zst.; cfr Chrys. Theod. etc., S. Hil. Ater etc., Thom!. Lyr. etc., Iustin!. Lap. etc., M Ev. Dr. cic.). Quam explicationem, si haec sententia sola absque suo contextu consideratur, aptam esse non negamus , siquidem particula donec (ἄχρις οὗ, ἕως) tempus sequens non semper excludi constat (οἷν Matth. 4,25; Ioan. 21,22 sq. ; 4 Tim. 4,13 ctc.); sed contextui integraeque Apostoli argumentationi non est consentanea ncc ad Arianorum obieclionem eludendam necessaria , quippe quae explicatione nostra clarius ct efficacius refutetur. Psalmistae verbis allatis Paulus expositionem brevem (27. 28) addit, ut quae Christi glorificati regnique traditi futura sit ad Patrem relatio innuat. 97. Quum autem dicat (εἴπη dixerit) : Omnia subiecta sunt (ei), sine dubio (δῆλον ὅτι) praeter eum qui subiecit ei omnia. Quam sententiam S. Aug. (Quaest. 69,9 inter Quaest. 83) clarius et accuratius in suo codice expressam legit : « Quum autem dixerit, quod omnia subiecta sunt, manifestum est, quia praeter eum, qui subiecit illi omnia » , omnia subiecta sunt ; haud infrequens nimirum est ellipsis, qua post δῆλον ὅτι (1manifestum est, quod) verbum ex praecedente membro suppleri debet (δῆλον ὅτι [πάντα ὑποτέταχται) ἐχτὸς τοῦ ὑποτά- ξαντος αὐτῷ χτλ). Verbi dicat (dixerit) subiectum Scripturam esse, non recte plerique censent, quia Scripturarum sententiae futuro exacto (ὅταν εἴπη i. q. quando dixerit) nullibi allegantur nec apte allegari queunt; sed Christus regnum tradens verbis : omnza. subtecta sunt se opus sibi commissum terminasse profitetur; quodsi latina lectio (omnia subiecta sunt ei) retinenda esset, verbi drerit subiectum esset Pater, qui regnum a Filio traditum accipiens munus Christo impositum ad felicem exitum essc perductum testatur. De tempore enim futuro, quo regnum tradetur, Paulus loquitur regnique, ut ita dicam, ambitum describit. Iuxta Graecos quidem hanc explicationem, quam ipse manifestam esse asserit (sc. Patrem Filio non fore subiectum), addidit ad errorem illorum neophytorum praccavendum, qui deos parricidas patribusque suis regna eripientes antea adoraverant (TAeoph. Theod. eic.); sed eum haec adiecisse ad regni universalitatem declarandam rectius dicemus; ubi enim solus Pater subiectus esse negatur, reliqua omnia Filio subiecta esse affirmantur (cfr Herv. Thom. Cai. eítc.). Usque ad illud tempus ergo, quo omnia erunt subiecta, oportet Christum regnare et tamquam militantis Ecclesiae regem hostes debellare, suos tueri, adiuvare, ad salutem adducore ;
15:28
28. quum autem subiecta fuerint illi omnia, atque in resurrectione electi quoque corpora sua, quae ultima inimica, mors, velut praedam retinuit, recuperaverint, tunc et ipse Filius, Verbum sc. in humana natura subsistens, regnum ab hostium incursibus liberatum Patri tradens subtectus erit ei, qui subiecit sibi (sc. Christo) omnia, ut sit Deus omnia in omnibus. Quando enim Ecclesia militans omnibus electis iam ad salutem adductis omnibusque eius hostibus evacuatis finem habuerit, unicum erit unius Dei regnum, in quo Deus trinus et unus ab omnibus ceu supremus dominus agnitus electos perfecte beabit suisque donis ditabit, et « omnis lingua confitebitur, quia Dominus Iesus Christus in gloria est Dei Patris » (PAil. 2,11). « Dicit autem, inquit Justin., Filium Deo subiectum iri. quum omnia ei fuerint subiecta, propterea quod paullo ante dixerat, illum rvegnaturum , donec ponat inimicos suos sub pedibus suis, insinuans regnum illud, quod Chrysostomus vocat regnum coniunctionis (sc. Ecclesiam militantem), finem habiturum; neque enim tunc Christus quemquam amplius ad fidem aut gratiam adducet. Posito igitur regno tunc Filius tamquam sanctorum omnium caput Patri dicitur subiici, non quod alia ratione subdendus sit, quam nunc Patri subiiciatur; sed quod regio veluti munere deposito, illo quidem nomine privatus aget ». Quibus verbis id unum addamus oportet, procul quidem dubio etiam nunc Filium, i. e. Verbum incarnatum , secundum humanam naturam subiectum esse Patri, sed eum tunc, quando regnum Patri tradet, novo quasi modo subiectum iri; nunc enim tamquam rex mz/itantis Ecclesiae est subiectus, tunc autem tamquam caput et rex Ecclesiae glortficatae et iam ad perfectionem adductae erit subiectus Patri de perfecto regno continuas gratias agens (cfr Catet.). Quo sensu Paulus dicat Filium tunc Patri subiectum iri, in controversia est, atque Pel. iam duabus vel tribus explicationibus addit : « Multi etiam alia et diversa dicunt, quae inserere et enumerare prolixum est ». Antiquorum haereticorum praetermissis sententiis, quas Patres merito respuerunt (« Filium in Patrem refundi » cfr S. Ambr. de fide V. 13 a1. 6, aut « hbumanam Chrisli naturam in deitatis substantiam mutari et converti » cfr S. Aug. de Trin. I. 8 etc.) praecipuas tantum Patrum et cathol. interpretum explicaliones adnotamus. Haud pauci Patres nomine Filii hic corpus mysticum vel etiam singula membra Christi, quae Patri subiiciantur, designari putant (cfr Orig. in Ps. 36. hom. 2,1; S. Greg. JVaz. or. 30. al. 36,5; S. Gregor. Nyss. Or. in illud « Quando sibi subiecerit omnia » M. 44,1317; S. Cyr. Alex. Thesaur. Ass. 29., Theodor. etc.; S. Hil. de Trin. Xl. 36 sqq., S. Ambr. De fide V. 14 al. 7, S. Hier. ad Amand. ep 53,35, Herv. etc.); quae explicatio, quamvis tanta auctoritate commendetur atque etiam Augustino probabilis visa sit (Qu. 69,10 inter Qu. 83), a iunioribus tamen paucissimis est recepta (/Vat. Pic. Ramb. ctc.), a plerisque vero recie praetermissa; nam nusquam corpus Christi mysticum et multo minus singula eius membra vocantur Filius, nec corpori Christi mystico omnia subiicientur, neque cum emphasi verba « ef ipse Filius », si corpus mysticum designaretur, aliis omnibus, quae subiecta sunt, posset addi, quia illis omuibus corpus mysticum iam comprehenditur. Iuxta Chrys., quocum consentiunt ZAÀeopÀ. Dam. Oec. Atc" etc., nominc Filii Christus secundum divinam suam naturam intelligitur ; ne vero Filium Patre minorem faciant, in subiectione, quae asseritur, nihil vident nisi miram Patris et Filii consensionem, qua Filius se Deum quidem esse ostendet, sed Deum de Deo; hyperbolice scilicet locutum esse Paulum. At haec quoque explicatio non multis probatur, quia in toto contextu Apostolus de vera subiectione loquitur neque in solo ultimo membro verbuni subiiciendi hyperbolice aut metaphorice adhibere potuit. Cum δ. Aug. igitur (de Trin. I. 8. 10; Qu. 69,9 inter Qu. 83 etc.) plerique Latini nomine Filii Verbum in humana natura subsistens recte intelligunt, siquidem de Verbo secundum quod homo factus est totus contextus agil; « nam secundum id quod Verbum Dei est, tam sine fine quam sine initio et sine intermissione est regnum eius; secundum id autem quod Verbum caro factum ost, coepit regnare » etc. (S. Aug. l. c.). Minus recte tamen haud pauci proprium verhi subiiciendi sensum retinentes subiectionem ita explicanl ac si idem esset, quod manifestatio suhiectionis : « subiectus est nunc etiam Christus secundum quod homo Patri , sed hoc tunc manifcstius erit » (TAom., cfr Haym. Dion. Est. Dr. ctc.; — Flatt ctc.). In ultimis verbis (ut sit Deus omnia in omnibus) aliqui moderni acath. (Olsh. de W.etc.) praeeunto Origene (Do princ. III. 5,7; 6,1. 2) doctrinam do omnium rerum restitutione atque futura dacnionum quoquo salute invenire volunt (cfr ad v. 22). At illud in omnibus non est neutrum, ut omnos rcs croatas complectatur, sod masculinum, ut de solis creaturis rationc praeditis intelligi possit ; toto dcinde contextu ad eos solos et omnes restringilur, qui sunt Christi; cadom ratione Paulus omnes in Christo vivificatum iri dixit (r. 22). Ita tantum non omnes interpretcs, antiqui et moderni, cath. et acath., locutionem hanc explicant; pauci alii, qui omnos creaturas ratione praoditas, quum bonas tum malas, comprehendi censent, gloriam Doi in beatorum fclicitate et ín reproborum exitio conspicuam manifestamquo esse monent ; quod quamvis sit verum, hic ab Apostolo non docetur. 3. Confirmatio doctrinae de futura resurrectione (15,29-34). Duobus argumentis Apostolus doctrinam de resurrectione confirmat, quorum prius ex baptismo pro mortuis (v. 29) , alterum ex Apostolorum laboribus et tribulationibus desumit (30-32) ; totam demum suam argumentationem brevi exhortatione terminat (33. 35). Ad ea, quae de futura iustorum vivificatione mortisque destructione docuerat (21-98) respiciens eaque confirmaturus Apostolus interrogat, quid, si haec vera non essent, de baptismo pro mortuis iudicari deberet, atque repetita interrogatione insinuat, eos qui pro mortuis baptizantur ipsa sua agendi ratione fidem futurae resurrectionis profiteri.
15:29
29. Aitoquin (si ves ita. sese non habet) quid facient , qui baptizantur pro mortuis? δὲ omnino mortui non resurqunt, ut quid et baptizantur pro illis? Sententia est generalis; futurum enim (faczent ποιήσουσιν) omnes, qui ita agunt, complectitur, atque sensus duarum interrogationum est, nullam istius baptismi rationem praeter fidem resurrectionis posse excogitari. De reliquo quid significet expressio baptizari pro mortuis , notum quidem erat Corinthiis, quibus epistola destinabatur, sed nobis atque ipsis Patribus ignotum, ut magna sit in ea explicanda sententiarum varielas. Si propriam verborum significationem retinemus, fatendum est, apostolico tempore aliquos fuisse, qui pro consanguineis aut amicis sine baptismo defunctis baptizabantur, ut illos fructuum baptismi participes gloriosaeque resurrectionis capaces redderent; Apostolum ergo ex eorum usu, quamvis erroneae sentenliae de vicarii baptismatis efficacia inniteretur, argumentum ad hominem desumsisse. lam vero hunc esse difficilis nostri loci sensum, haud obscure innuit Tert. (c. Marc. V. 10; de res. carn. 28) et clare docet A'*" ; « In tantum stabilem et ratam vult ostendere resurrectionem mortuorum, ut exemplum det eorum, qui tam securi erant de futura resurrectione, ut etiam pro mortuis baptizarentur, si quem mors praevenisset; timentes ne aut male aut non resurgeret, qui baplizatus non fuerat, vivus nomine mortui tingebatur... Exemplo hoc non factum illorum probat, sed fixam fidem in resurrectionem ostendit »; eandem explicationem velut certam aut probabiliorem tradunt antiquiores multi (Haym. Gl ord. et interl. Herv. Thom. etc., Pic. etc) et moderni plerique (Mai. Bisp. LR. Dr. etc.; — Grot. Billr. Mey. Heinr. Kl Br. Schn. etc.). Contra quam interpretationem multi quidem cum CArys. obiiciunt, ex usu nonnullorum graviter errantium Paulum argumentum capere non potuisse; atque mirum profecto est, quod errorem saltem, cui usus ille innitebatur, nec carpat nec corrigal; at nescio annon explicatio ita possit corrigi, ut obiectio locum non amplius habeat. Nam foedus quidem est error, baptismum vicarium mortuo prodesse, neque nisi apud haereticos antiquiores, Cerinthianos, Marcionitas, qui ipsa quoque cadavera eorum, qui sine baptismo erant defuncti, interdum baptizabant, cum invenimus (cfr S. Epiph. haer. 28,6; S. Chrys. i. h. 1. etc.); attamen nonne coniicere licet, inter neopliytos apostolico tempore usum invaluisse, ut pro catechumeno, quein mors ante baptismi receptionem abripuerat, amicus in se bapüismi ceremonias ipsamque etiam ablutionem eum :solum in finem supplerct, ut hac symbolica actione, cum in fide Christi defunctum ac proin fidelium suffragiis dignuin esse, coram Ecclesia testaretur? Eiusmodi ritus, quum nihil superstitiosi habere videatur, ab Apostolis tolerari potuit, postea tamen, quando ab haereticis genuino baptismo aequari et pro efficaci salutis medio haberi coeptus est, ab Ecclesia iure est sublatus!. propter Christum mortem oppetere. Alii exprossionom pro mortuis explicant : pro snortuorum statu; dc clinicorum enim baptismo Apostolum loqui, í. c. de iis, qui jamiam morituri baptisma oxpetoebant, ut sibi mortuis prodesset, atque ita profitebantur, 80 baptizari proptor statum futurum post hanc vitam (S. Epiph. Est. Nat. M Ec?. etc.; — Calr. Goeb. ctc.); at quomodo ὑπὲρ τῶν νεχρῶν significare potest : propter statum inortuorum? : Monens catechumcenos ante baptismi rocoptionem recitato fidci symbolo fidem suam in mortuorum resurroctionem profiteri, Chrys. verba ita explicat, ut pro mortuis baptizari Bit idem quod pro fide et spe resurrectionis mortuorum baptizari (cfr Orc. Theoph. MEv!. ctc.); quomodo vero hic sensus ex Apostoli verbis eruatur, equidcm non perspicio. Neque mihi probatur similis nonnullorum modernorum explicatio, quibus baptizari pro mortuis cst idem quod baptizari habita mortuorum ratione, quibuscum in unum corpus baptixemur (12,13) eandemque resurrectionis spem habeamus (cfr Τὴ. Quartalschr. 1875 p. 685); nequo enim tantum longissime quae- Situs cst hio sensus et per se parum aptus, sed etiam tam miro modo enuntiatus, ut fatendum esset, Paulum intelligi noluisse, si oum hac locutione expressisset illa omittens , quae praecipua sunt, nimirum eorum tantum mortuorum rationem haberi, quibus gloriosae rcsurrectionis spos remanet ct qui ad mysticum corpus Christi pertinent; cur non dixit saltem : pro dormientibus seu dormientium ratione habita baptizari? Neque ex Pauli verbis eruitur sententia Theod., quocum Cai. aliique consentientes allusioncm ad symbolicam baptismi significationem deprchendunt : « Qui baptizatur, Domino consepelitur, ut quuin mortis fuerit particeps, etiam sit particcps resurrectionis. Si autem corpus est mortuum et non resurgit, cur etiam baptizatur? » (Theod.). Sed haec exempla sufficiunt; aliac, quae propositae sunt, oxplicationcs hisce minus sunt probabiles. Quia intcr omnes sententias, quae in his Pauli vorbis metaphoram quandam admittunt, nulla est, quae gravibus difficultatibus non prematur, literali apostolicorum verborum cxplicationi inhaerere atquo baptismum ct mortuos scnsu proprio intelligero malumus, quamvis hanc quoque interpretationem omni difficultate non carere fateamur. Argumentum alterum, quo doctrinam de futura resurrectione confirmat, Apostolus ex vitae periculis laboribusque ἃ se aliisque Apostolis ad propagandum Evangelium exantlatis desumit; sine ulla utilitate enim se illa suscepisse monet, si mortui non resurgant. Cum quadam hyperbola igitur interrogat :
15:30
30. Ut quid et nos (ego et reliqui Apostoli) pericittamur omni hora? Si mortui non resurgunt, cavere sibi quisque debet, ne vitae huius amittendae periculo sese exponat; Apostoli igitur, qui non uni alterive tantum periculo sese exponunt, sed continuis in mortis periculis versantur, ipsa sua agendi ratione fidem in futuram resurrectionem profitentur. lam ex Apostolis omnibus se unum, quia Corinthiis magis erat notus, in exemplum adducit :
15:31
31. Quotidie morior 1. e. « morti obnoxius dego eosque labores et molestias continuo perfero, quae ipsam prope mortem allaturae videntur » (Just.); quae, ne veritatis fidem excedere putentur, iuramento confirmat : per vestram gloriam , fratres, quam habeo in Christo Iesu Domno nostro. Contra Pel.!, qui omne iuramentum prohibitum esse putavit, S. Aug. (de serm. in monte 1,51) recte iam ad graecum huius versus textum provocavit : « Quod ne quis dictum existimet, tamquam $i diceretur : vestra gloria me facit quotidie mori,... graeca exemplaria diiudicant, in quibus scriptum est và τὴν ὑμετέραν χαύχησιν, quod non nisi a iurante dicitur »?. Quum g$loria graece sit χαύχησις, i. e. gloriatio, sententiam apte exponimus : « Ita de vobis in Christo Iesu glorier, ut quotidie morior »; male enim Iustzn. cum nonnullis pronomen ὑμετέραν sensu subiectivo sumit, ac si per Corinthios gloriantes Paulus iurasset. In Christo Iesu autem sese gloriationem habere seu gloriari dicit, quia Domino soli debetur Corinthiorum conversio et progressus, de quibus gloriatur. Jam unum ex mortis periculis, quibus haud diu ante hanc epistolam scriptam expositus fuit, confirmationis gratia addit :
15:32
32. δὲ secundum hominem ad bestias pugnavi (ἐθηριομάχησα, cum bestiis pugnavi) Ephesi, quid mihi prodest? Utrum proprio an metaphorico sensu verbum θηριομαχεῖν sumendum sit, dissentiunt interpretes. Inter antiquos TAeod et A'*", quibuscum iuniores nonnulli consentiunt (Cai. Lap. etc., Ramb. etc. ; — Flatt, Billr. etc.) Paulum Ephesi ad bestias damnatum eisque in amphitheatro obiectum sed miraculo servatum esse putant. At nec Lucas, etsi res Pauli ephesias uberius narrat (Act. 19,1-20,1), nec Paulus ipse, qui varia sua mortis pericula aerumnasque suas accurate enumerat (2 Cor. 11,93 sqq.), huius pugnae mentionem faciunt; nec crcdi potest, civem romanum co iam tempore ad bestias damnari potuisse. Cum CArys. igitur et Tert. (de resurr. carn. 48) antiquiores plerique (Pel. GJ ord. Haym. Herv. Thom. etc.) et recentiores tantum non omnes locutionem metaphorice de certamine aliquo intelligunt, quod contra adversarios accrbissimos subiit ; simili enim metaphora alibi quoque utitur Paulus (2 Tzm. 4,17), atque iam S. Ign. M. eandem metaphoram adhibens nostrum locum metaphorice intellexisse videtur ?. Quodnam vero certamen hoc fuerit et qui eius adversarii, ignoramus; seditionem enim ab argentario Demetrio excitatam (Act. 19,23 sqq.) cum Pe/. Theoph. aliüsque intelligere non licet utpote epistola nostra recentiorem. Ceterum Lucae narratio (cfr Act. 19,9) Apostolo Ephesi adversarios non defuisse docet, quos « feris forma humana indutis « comparare potuit. Quare eius verba de daemonibus, qui ne princeps Asiae civitas sibi eriperetur Paulum opprimere conati sint, cum S. Hier. (in ep. ad Eph. 1. 3. Praef.) explicare non cogimur ; tribulatio vero in altera epistola commemorata (2 Cor. 1,8), quam S. Hier. aliique huc trahunt, Demetrii seditio fuisse rectius censetur. Porro secundum hominem pugnat, qui « humano sensu ductus videns, hoc in rerum naturam non cadere, ut caro iam soluta reformetur ad vitam, minime credit futuram resurrectionem » (4457) vel potius qui nihil praeter caduca huius terrae bona in suis actionibus prae oculis habet; Aomo enim, uti saepe (9,8; Rom. 3,5; Gal. 3,15 cfr ad 3,3) intelligitur naturalis, qui supranaturalia aut ignorat aut ad ea non attendit. His igitur verbis (secundum hominem) conditio indicatur, qua posita certamen illud fructu careat necesse est : « si ob humanas tantum rationes nec in spe certa resurrectionis futurae periculum . istud subii, nihil concertatio mea profuit ». Minus apte alii cum Est. incisum illud parenthesi includentes additoque verbo d?co supplentes explicant : « ut hominum more loquar, qui pericula, e quibus gloriose evaserunt, libenter commemorant »; id enim si dicere voluisset, Paulus verbum λέγω non omisisset (cfr Hom. 3,5; Gal. 3,15). Multo minus apte alii explicant verba, ac si Paulus dixisset, se pro viribus Ephesi pugnasse (Oecum. Haym. etc. — Hitck etc.); sensum autem plane pervertere σέ ord. videtur (cfr etiam Lomó. Thom. etc.) exponens : « secundum hominem , i. e. agens rationabiliter, quia hominis est credere, non mori hominem ut bestiam , pugnavi i. e. disputavi ». Itaque si negatur resurrectio, Apostolorum agendi ratio, qua continuis vitae discriminibus sese obiiciebant, explicari non potest; oppositam potius viam eligere debuerunt, ut quadam saltem in hoc mundo fruerentur felicitate : SZ mortui non resurgunt, « Manducemus et bibamus, cras enim moriemur ». Conditionem (s mortui non resurgunt) Vulgata praecedenti sententiae minus recte adiungit, quippe quae eandem verbis secundum hominem iam contineat; sententia conditionata verbis ludaeorum exprimitur apud /s. 22,13 Deum blasphemantium et irridentium. Per prophetam enim de instante calamitate moniti Israelitae verbis ac minis divinis se fidem adhibere fingunt quidem dicentes : cras moriemur; sed acerrima irrisione aliam prorsus, atque debuerunt, inde inferunt conclusionem : Manducemus οἱ bibamus (cfr Knabenbauer Comm. in Is. I. p. 426). Quae vero Iudaei irridentes ex Dei verbis colligunt, ea per accommodationem quandam Paulus ad le;itimum corollarium negatae resurrectionis exprimendum adhibet, ut conclusionis absurditate et impietate absurditatem demonstret et impietatem hypotheseos, a qua dependet. Pessimo illo negatae resurrectionis consectario Apostolus commotus neophytos monet, ne a resurrectionis adversariis sese seduci sinant :
15:33
33. Nolite seduci : corrumpunt mores bonos colloquia. mala. Sententia haec, quae in proverbio videtur fuisse, desumta est ex Menandri comoedia, cui titulus Thais (Menandri fragm. ed. Meinecke p. 73 : φθείρου- σιν Tn χρησθ᾽ ὁμιλίαι καχαί Trimeter iamb. acatal.), et per se non sola colloquia mala sed omnem pravorum hominum usum consuetudinemque prohibet; quoniam vero hic non tam, ut supra (5,6 sqq.), de pravo exemplo, quam de erroneis sententiis aliorum agitur, Vulgata arctiorem significationem vocabuli ὁμιλίχι recte praetulit. Sed sicut fideles cavere debent, ne corrumpantur, ita illi, qui se seduci iam siverunt, ad bonam frugem revertantur oportet : 1. De corporis resuscitati novis qualitatibus (15,36-45). Ut quaestioni propositae, quali cum corpore mortui sint resurrecturi, respondeat, Apostolus primo in loco nonnullas analogias colligit ex rebus naturalibus, quibus unam eandemque rem plane diversas habere posse qualitates figurasque ostendat (36-41), idemque deinde obtenturum esse docet in resurrectione (52-44). Tacitam obiectionem, quae interrogationibus v. 35 continetur, cum indignatione velut stultam reiicit monens :
15:34
354. evigtlate ?ustt (lege : tuste δικαίως ; iusti enim iam vigilant) e£ nolíte peccare; ignorantiam. enim. Dei quidam habent; ad veverentiam vobis loquor. Graecum verbum, quo utitur Paulus (ixvzoew), latino (evig/lare) significantius est; proprie enim est idem quod ex ebrietate ad sanam mentem redire (κνήφειν sobrium esse) !. Illos igitur alloquitur Paulus, qui colloquiis adversariorum resurrectionis quasi erant incbriati, eosque δικαίως, fuste 1. e. vere, torporem ebrietatis istius spiritualis excutere iubet atque peccata cavere, in quae homo, si resurrectionem negat, facillime labitur. Eo magis autem evigilare debent, quia seducti sunt a quibusdam ignorantiam (ἀγνωσίαν) Dei habentibus , ab illis nimirum, qui quia virtutem Dei ignorant (cfr MattA. 92,99) dicunt, resurrectionem mortuorum non esse (v. 129). Eiusmodi vero homines inter neophytos inveniri, toti ecclesiae corinthiae dedecori est; quare Paulus magna cum severitate et gravitate de iis loquitur, ut omnibus ecclesiae membris pudorem incutiat : πρὸς ἐντροπὴν ὑμῖν λαλῶ, quae verba Vulg. supra (6,5) clarius accuratiusque reddidit : ad verecundiam vestram dico. Certitudine resurrectionis iustorum demonstrata Apostolus ad eius modum exponendum transit. Quia enim fieri solet, ut ea negemus fieri, quae quomodo fiant ignoramus, sibi ipse hanc obiectionem proponi fingit :
15:35
35. Sed dicet aliquis : Quomodo resurgunt mortui? qualive corpore venient (lege cum Amiat. antiquioribusque PP. : venzunt)? Quibus duabus interrogationibus una sola difficultas continetur; nam altera (quait corpore veniunt) priorem (quomodo resurgunt) explicat. Duas vero difficultates graecus textus, quem cum aliis versionibus etiam cod. Amiat. aliique codd. latini exprimunt inultique antiqui Latini (Pe/. Herv. Thom. etc.) sequuntur, complectere videtur : ᾿Αλλὰ ἐρεῖ τις Πῶς ἐγείρονται οἱ vexgot; ποίῳ δὲ σώματι ἔρχονται; Amat. : quali autem corpore veniunt? Hinc cum aliis TAom. secundam difficultatem de corporis resuscitati qualitate priore in loco (36-50), priorem vero de resurrectionis modo altero in loco (v. 51 sqq.) tractari censet, atque utramque quaestionem separatim explicari, etiam moderni nonnulli arbitrantur (Mat. etc.; — God. etc.). At de una sola re Apostolus in reliqua tractatus parte loquitur, de qualitate sc. corporum resuscitatorum; quare etiam in graeco textu priorem interrogationem in altera accuratius definiri dicamus oporlet. Uli enim olim iam Sadducaei, quia corpora resuscitata iisdem , quibus nostra mortalia corpora, necessitatibus desideriisque subiici putabant, resurrectionis possibilitatem negarunt (cfr Matt^. 92,30), ita Pauli quoque adversarii similem difficultatem movisse videntur. Quamobrem primum quidem analogiis ex rerum natura desumtis corpus resuscitatum idem quidem esse ac corpus, quod sepultum est, docet, licet ab illo novis, quas accipit, qualitatibus plane differat (36-544). Corpus enim animale (ψυχικόν) mutatum iri in spirituale {πνευματιχόν), mutationemque hanc et possibilem (45-49) et tam necessariam esse ostendit, ut illi quoque, qui non sint morituri, eandem subire debeant, antequam in regnum Dei intrare queant, quia hac sola ratione Christus completam «de morte victoriam sit reportaturus (50-577). Brevi demuin exhortatione integrum suum de resurrectione tractatum concludit (v. 58).
15:36
36. Instiptens, tu quod seminas, non vivtficatur, nisi prius moriatur (vel potius : nisi mortuum fuerit, ἐὰν μὴ ἀποθάνη). Utrum nominativus ἄφρων pro vocativo positus credatur, id quod antiquioribus omnibus et modernis plerisque (cfr Mai. Bisp. οἷο. — Goeb. etc.) praeplacet, an enuntiative positus dicatur (ἄφρων sc. εἶ, stultus es), id quod nonnulli moderni volunt (Mey. Heinr. etc.), nihil plane interest; ceterum non contumeliae (cfr MattA. 5,22) sed correctionis mauifestandaeque ignorantiae causa Paulum adversarium suum appellare insipientem , recte addunt antiqui. Insipientiam vero obiectionis magna cum vi (£4 quod seminas) ex quotidiana obiicientis experientia deducit; semen, quod tu, infirmus homo, in terram abiicis, moritur quidem, sed haec eius mors initium est novae vitae eius. « Vide, inquit CÀxys., quomodo vocabulis argumento suo congruentibus utatur : non vivificatur, nisi mortuum fuerit. Propriis enim seminum dictionibus, nempe germznat , pullulat, putrescit, dissolvitur, relictis illa assumsit vocabula, quae carni nostrae conveniunt : vivificatur, moritur ». Ipsis igitur vocabulis comparationis suae applicationem iam insinuat : illud idem semen, quod putrescit, iterum germinat et pullulat; ergo etiam illud idem corpus, quod mortuum et velut semen in sepulcro depositum ibi putrescit et dissolvitur, ad vitam reverti potest. At congruane est haec comparatio, quam simili quidem sed non eodem in argumento Dominus adhibuerat (Ioan. 19,24)? Semen scilicet cum corpore mortuo comparatur; sed semen a cadavere in eo differt, quod prius in se habet principium vitale, alterum a suo principio vitali est separatum. At animadverte. Paulum certitudinem resurrectionis futurae iía iam demonstrasse, ut etiam cadaveri principium quoddam vitale attribuere possit. non intrinsecum , sed extrinsecum ; principium enim hoc est ipsa Dei ordinatio, qua hoc ipsum cadaver ad vitam reverli vult; « differunt, inquit Thom., pulveres, in quos humana corpora resolvuntur, ab aliis pulveribus secundum ordinationem divinam, prout huiusmodi pulveres sunt ex divina sapientia ordinati, ut iterum ex eis humana corpora redintegrentur ». Porro eandem similitudinem retinens corpus resuscitatum a prae- . Ssente nostro corpore diversum fore innuit : semen enim, etsi idem ad vitam revertitur, in nova tamen sua vita aliis omnino qualitatibus erit exornatum :
15:37
37. Et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, ut puta (i. e. exempli gratia) (rztiez aut alicuius ceterorum (sc. seminum).
15:38
38. Deus autem dat sli. corpus, sicut vult (lege : voluit), el unicutque seminum proprium corpus. Absolute praemittens : et quod seminas (i. e. quod ad illud attinet, quod seminas) ipsa constructione attentionem nostram ad semen illud convertit, ut quam diversum illud in nova sua vita sit consideremus. Neque enim planta, quae postea ex semine exorictur, scd nudum quoddam et exile granum in terram proiicitur, quod, postquam putruit, germinans illo corpore circumvestitur, quod se daturum ab aeterno Deus decreverat; pro seminum autem varietate ita varia forc corpora decreverat, ut singula semina semper eandem producerent plantam. Unde concludamus oportet, corpus hominis quoque ad novam vitam revertens novis exornatum iri qualitatibus, quae tamen variae in variis resurgentibus cerunt pro Doi voluntate. allioribus qualitatibus exornabitur; c.) sicut novarum plantarum qualitates a natura seminum iuxta sapientissimum Doi consilium dependent, ita corporum resuscitatorum qualitates a natura cadaverum iuxta Dei consilium dependebunt, prout nimirum haec tamquam animorum instrumenta maiore minoreve honore sese digna reddiderint. Cum 7Àom. quidem nonnulli (cfr Zaym. Est. etc.) illam intercedere differentiam putant, quod in semine non idem numero corpus, sed idem specie tantum exoriatur, in resurrectione autem idem numero corpus reviviscat; ideo Paulum quasi a minore ad maius argumentari volunt : « Si natura ex eo, quod mortuum est, potest reparare idem specie, multo magis Deus potest reparare idom numero, quia et hoc ipsum, quod natura facit , Dei opus est » (TÀhom.) . Num haec conclusio sit legitima , opus non est inquirere, quum certum sit, Paulum non ita argumentari. Melius utique S. Aug. (ad Cosent. ep. 203 al. 146,2) Paulum ostendere voluisse arbitratur, « quia si Deus potest addere quod non erat in nudo semine, multo magis potest reparare , quod erat in hominis corpore », at ne haec quidem explicatio verbis paulinis congruit ; iuxta Apostolum enim idem semen, quod putrescit, germinat, et illud, quod exoritur, externo solo habitu a nudo grano seminis differt. Egregie Tert. (de resur. carn. 52) : « Deus autem dat illi corpus, prout vult : certe ci grano, quod nudum seminari ait? Certe, inquis. Ergo salvum est, cui Deus habet dare corpus... Ad quid igitur dabit illi Deus corpus, habenti utique proprium corpus illud nudum, nisi ut iam non nudum resurgat? Ergo additum*erit, quod corpori superstruitur, nec exterminatur illud, cui superstruitur, sed augetur. Salvum est autem quod augetur. Seritur enim solummodo granum sinc folliculi veste, sine fundamento spicae , sine munimento aristae, sine superbia culmi ; exsurgit autem copia foeneratum , compagine aedificatum, ordine structum, cultu munitum et usquequaque vestitum. Haec sunt ei corpus a Deo aliud, ἐπ quod non abolilione sed ampliatione mutatur. Et unicuique seminum suum (i. e. proprium) corpus deputavit, non pristinum, ut illud suum (i. e. ei proprium) sit, quod extrinsecus a Deo acquirit. Servi igitur exemplo et conserva speculum eius (i. e. similitudinem exempli de semine propositi) carni, candem credens fructificaturam, quae sit seminata; ipsam, etsi pleniorem, non aliam, etsi aliter revertentem; accipiet enim οἱ ipsa suggestum ot ornatum , qualem illi Deus voluerit superducere secundum merita ». Similiter Chrys. (« est enim idem οἱ non idem; idem quidem, quoniam eadem est cssentia [ἢ οὐσία], non idem, quoniam haec [nova planta| est melior, manente quidem eadem essentia, decore autem aucto »), Cyr. Theod. etc., A'er, Gl ord. etc., Caiet. Iustin. Nat. etc.). Itaque Deus, sicut vo/uit et ab aeterno decrevit, in tempore nunc dat singulis seminibus corpora propria, i. e. eorum naturis convenientia, diversa igitur pro naturarum diversitate; atque eodem modo corpora iustorum resuscitata illas recipient qualitates, quas Deus illis, utique pro meritorum diversitate, se daturum statuit. Omnia quidem glorificabuntur, sed non omnia eadem ratione graduque eodem ; novis vero his qualitatibus earumque diversitate natura pristini corporis non destruitur. Hanc sententiam novis similitudinibus ex regno animali et ex siderum agmine desumtis (39-41) illustrat.
15:39
39. Non omnis caro eadem caro; sed alia quidem hominum , alia vero pecorum (κτηνῶν hoc loc. melius : quadrupedum) aa volucrum, alia autem. piscium. Exemplum hoc « non ad denegandam substantiae communionem, sed praerogativae peraequationem, corpus honoris, non generis in differentiam redigens » afferri, recte monet Te»rt.! (1. c.) et clarius CArys. : « quod corpora resurgant , ostendit per frumentum, quod autem non omnia in eadem gloria, hoc exemplo docet ». Porro nomine σαρκός (carnis) hoc loco non tam pars corporis distincta ab ossibus et sanguine, sed integra membrorum οἱ totius corporis animati figura et natura rectius intelligitur; id enim quum praecedentia, in quibus de integris plantarum corporibus sermo est, tum sequentia suadent ; pergit enim Apostolus :
15:40
40. Et corpora coelestia, et corpora terrestria; sed alia quidem coelestium gloria (δόξα), alia autem terrestrium; inmo inter ipsa corpora coelestia invenitur differentia, siquidem A41. a/za claritas (δόξα) solis, alia claritas lunae, et alia claritas stellarum ; stella enim a stella differt claritate. Quia eodem vocabulo (3624) Paulus utitur in utraque sententia, etiam in latina versione idem debuit retineri, et pro gloria et claritate melius eligi potuit fulgor vel splendor. Inter modernos pauci acath. (de W. Mey. Kl Br. etc.) nomine corporum coelestium corpora angelorum intelligi arbitrantur, qui& antiqui de corporibus coelestibus hodierno nostro sensu loqui non sint soliti et vocabulum σώματος animatum corpus plerumque significet, supponi autem nequeat, Paulum solem , lunam, stellas pro entibus vivis et animatis habuisse. At num forte supponi potest, eum angelis corpora tribuisse? Vox σώματος iam ab Aristotele de corporibus coelestibus nostro sensu adhibetur et Plato (Tim. 39 c.) τὸ τοῦ χόσμου σῶμα rerum universitatem nominat; immo tantum abest, ut hic loquendi usus antiquis fuerit incognitus, ut nullus Pater aut antiquus interpres in hoc loco interpretando haesitaverit. Neque id mirum, quum ex rebus cognitis et visibilibus Apo- Sstolus similitudines ad incognita necdum visibilia explicanda desumit ideoque de angelis, si quis eis corpora tribuere stulte velit, cogitare non potuit. lam vero tres hos versus (39-&1) breviter sed praeclare exponit S. Aug. (ad Consent. ep. 205 al. 156,2) : « In his omnibus isto sensus est : Si genera carnis, quum sint omnia mortalia, differunt tamen inter se pro diversitatibus animantium; et si corpora, quum sint omnia visibilia, differunt tamen pro diversitatibus locorum, unde alia est coelestium gloria, alia terrestrium ; ct si in locis sublimioribus, quum sint cuncta coelestia, differunt etiam ipsa claritatibus luminum : non mirum est, quod in resurrectione mortuorum distabit gloria meritorum ». Quorsum similitudines allatae pertineant, Apostolus paucissimis quidem verbis ostendit :
15:42
42. Stc et resurrectio mortuorum (erit), sed singula earum membra non cxponit; quin etiam illis, quae de diversitate inter corpora resuscitata intercedente innuerat , prorsus relictis « venit ad illud, quod communiter habet omnis caro, quae resurgit ad vitam aeternam » (S. Aug. l. c.). Ad seminis enim similitudinem (31 sq.) revertens, ita ut sententiae interiectae (38'-41) quasi digressio quaedam sint, qualitates nonnullas enumerat (52-45), quas, ntpote omnibus glorificatis communes, corpori resuscitato simpliciter attribuit. Seminatur in corruptione , surget (ἐγείρεται surgit) Zn incorruptione. Seminationem plerique cum 7t. (1. c.) de morte et sepultura recte intelligunt, qua corpus corruptioni quasi traditur; traditur autem corruptioni, quia natura sua corruptibile est, i. e. in suas partes resolvi potest et certo quodam modo per totam hanc vitam semper paullatim resolvitur. Atqui corpus, si resurgit in incorruptione (iv ἀφθαρσίᾳ), a servitute corruptionis prorsus liberatur (Rom. 8,91). nec a morte sola, sed etiam a quacumque noxia passione, quae ad mortem magis minusve ducit, plane liberum erit. His igitur verbis tamquam prima ex dotibus corporis gloriosi asseritur ànpassibihtas, qua. efficitur, ut beati « non esuriant, neque sitiant amplius, nec cadat super illos sol neque ullus aestus » (Apoc. 1,16) cfr Thom. Cum corruptione porro cohaeret foeditas, ἃ qua etiam alienum erit corpus gloriosum :
15:43
43. seminatur n. 1gnobilitate , surget (surgit) n gloria. Ignobilitas seu vilitas vel, ut legit Tert. « dedecoratio » (ἀτιμία) ἃ nonnullis arctius intelligitur foeditas cadaveris : « quid, inquit CA»ys., visu turpius, quam cadaver dissolutum? » (cfr Theod. Theoph. A'e, Pel. etc. Lap. Pic. M Ev. etc. — Grot. Mey. etc.); attamen per totam hanc vitam corpus nostrum est vile, utpote multis miseriis et foeditatibus obnoxium, licet haec vilitas et foeditas post mortem in eius dissolutione maxime appareat. Describit autem Apostolus conditionem corporis nostri, quod tamquam semen moritur, ut ei conditionem corporis nostri futuri opponat, quod erit £n gloria (ἐν δόξῃ) i. e. glorificatum; in eo enim resplendebit quasi ipsa Dei gloria, quam unima beata immediate contemplabitur. Secundam corporis resuscitati dotem, c/arttatem, Thom. hac expressione indicatam videt (« erunt enim corpora sanctorum clara et fulgida iusta illud : Fulgebunt iusti sicut sol in regno Patris eorum ». Matth. 13,53), atque tertiam, agzlitatem tertio membro doceri censet : seminatur tn tnfirmitate, surget (surgit) in virtute. Infirmitatem Chrys. Theod. aliique nonnulli iterum de cadaveris imbecillitate intelligunt, quippe quod brevissimo tempore dissolvatur (« nondum enim sunt triginta dies et iam periit totum » Chrys.); sed arctior est haec quoque explicatio; nam corpus nostrum praesens, quo hac in terra anima cireumvestitur, futuro Apostolus opponit. Iam vero iuxta. nonnullos (Ma:. etc.) infirmum dicitur, quia corruptionem impedire causasque corruptionis (morbos etc.) a se arcere nequit; sed in primo membro de corruptione jam dictum est. Ne igitur tautologiam admittamus, virium potius omuium intelligamus oportet imbecillitatem, qua corpus instrumentum imperfectum animae redditur : tarda sunt omnia nostra membra et facile fatiyantur; hebetes sunt ' nostri sensus et cito deficiunt; requie et somno indiget corpus, ut lassas vires reficiat, nec continuo in labore versari potest. In corpore autem resuscitato perfectus aderit omnium virium et membrorum et sensuum vigor : itaque agilitas, qua dote efficitur, ut corpus sit « expeditum οἱ habile ad obediendum spiritui in omnibus motibus et actionibus animae » (S. Thom. Sum. theol. Suppl. qu. 85. a. 1), hoc membro asseri recte dicitur. Tria praecedentia Apostolus quarto membro complectitur : ἀξ. seminatur corpus animale (Voywxóv), surget (surgit) corpus spiritale (πνευματιχόν). Paucorum acath. recentium sententia, corpus spiritale intelligi aethereum vel aérium vel lucis substantia constitutum (Zell. Holst. Koestl.), Origeni et Eutychio iam a Patribus attribuitur, sed velut absurda ab iis iure respuitur; nam si alterius naturae futurum esset corpus gloriosum, non iam corpus quod seminatur resurgeret (cfr Theoph. S. Greg. M. Moral. XIV. 56). Animale ergo a spirituali corpore Paulus distinguit pro duobus principiis, anima {ψυχή) et spiritu (πνεῦμα), quae corpori vitam praestant illiusque. dominium tenent; anima vero et spiritus ei non sunt duae res distinctae , quarum una (sc. anima) perire possit manente altera (sc. spiritu), uti aliqui acath. censent (Rück. Mey. Herznr. etc.), sed una eademque res, quae quidem, quatenus est vitae vegetativae principium corpusque animat et perficit, vocatur anima, spiritus autem appellatur, quatenus est principium vitae intellectualis spirituulibusque operationibus sese manifestat. « Nanc autem in praesente statu corpus nostrum, proutgeneratur et generat, nutritur, crescit et decrescit, subiectum est operationibus, quae pertinent ad animam, in quantum est anima ; sed in spiritualibus operationibus corpus, licet aliquo modo subserviat, tamen multum impedimentum affert, quia corpus quod corrumpitur aggravat animam (Sap. 6,15). At in statu resurrectionis cessabunt operationes animales ἐν corpore, quia non erit generatio nec augmentum aut nutrimentum, et corpus absque ullo impedimento et fatigatione incessanter serviet animae ad spirituales eius operationes. Sicut ergo nunc est corpus animale(animae vegetativae subiectum), tunc erit spiritui soli subserviens » (Thom.). Eadem ratione corpus animale a spiritali plerique Latini distinguunt (A'*r, αἱ ord. Herv. Dion. Cai. Est. Nat. Pic. MEv. etc.), licet de sola nutritione, utpote praecipua vegetativae potentiac operatione, loquantur : « vivimus enim nutritione : unde idem est dicere corpus animale et corpus indigens alimento » (Ca?.). Qua in explicatione S. Aug. sequuntur, qui nostrum textum saepe attingens alimentorum indigentiam semper velut animalis et spiritalis corporis differentiam ponit. Spiritale enim corpus vocat illud, « quod miris modis ad omnem facilitatem et incorruptionem spiritui subditur et sinc ulla indigentia corporalium alimentorum solo vivificatur spiritu » (de Gen. ad lit. XII. 7; cfr Enchir. 91.), atque illud etiam a corporc differre monet, « quale fuit in primis parentibus ante peccatum ; qui licet morituri non essent, nisi peccassent, alimentis tamen ut homines utebantur, nondum spiritualia, sed adhuc animalia corpora terrena gestantes » (Dc civ. Dei XIII. 20). De reliquo spiritum, cuius virtute vivet et cui subdetur corpus gloriosum , fore « Spiritus S. operatione praedivitem » (CÀrys. eic. cfr ad 2,13), per se clarum est, quum de beatis agatur, et ex sequentibus clarius elucebit. Cum Oec. Atro, Cai. Iustin. aliisque quarto hoc membro tria praecedentia contineri censemus, quia constructio quoque mutata aliam huius, aliam priorum membrorum esse rationem suadet. Alii tamen quartum prioribus parallelum ponunt atque sicuti illis impassibilitatem, claritatem, agilitatem, ita hoc subtilitatem velut quartam dotem corporis gloriosi exprimi existimant (cfr Est. Disp. M Ev. ctc.). Subtilitatem quidem in hac sententia corpori resuscitato attribui non negamus, at cam non dicimus dotem , qua corpus expeditum ad omnem actionem reddatur, dum agilitate ad omnem motum habile fiat (Est. etc.). Cum TÀom. potius corpora gloriosa vocamus subtilia « propter completissimam eorum perfectionem » ; quae « completio erit ex dominio animae glorificatae, quae est forma corporis, super ipsum, ratione cuius corpus gloriosum spirituale dicitur, quasi omnino spiritui subiectum. Prima autem subiectio, qua corpus animae subiicitur, est ad participandum esse specificum, prout subiicitur ipsi, ut materia formae , et deinde subiicitur ei ad alia opera animae, prout anima est motor: - et ideo prima ratio spiritualitatis in corpore est ex subtilitate, et deinde ex agilitate et aliis proprietatibus corporis gloriosi : et propter hoc Apostolus in spiritualitate fetigit donum subtilitatis, ut Magisiri exponunt » (Summ. theol. Suppl. qu. 83. a. 1). Itaque corpus spiritui glorificato, cuius virtute vivit, in suo esse et in suo agere tam simile redditur, quam simile divina potentia corpus spiritui facere potest. Sicut corpus in praesente statu ab anima habet exsistentiam, conservationem, pulchritudinem, motum, ita in altera vita corpus a spiritu glorificato habebit subtilitatem , impassibilitatem et immortalitatem, claritatem, agilitatem ἢ, neque legibus materiae ea ralione, qua nunc, erit subiectum, uti in apparitionibus resuscitati Domini iam clare conspicitur. 2. Corporis animalis mutatio in spiritale est possibilis (15,&5-49). Corpus spiritale suvrecturum esse, Apostolus dixerat; quae expressio, utpote inusitata, difficultatem creabat, quia non constare videbatur, essetne eiusmodi corpus; ideo ut corpus nostrum praesens in gloriosum mutari possc ostendat, sc recte de corpore spiritali loqui demonstrat :
15:44
&&. δὲ est corpus animale, est et spiritale, Argumentatio Apostoli est a pari : qui corpus esse animale (ψυχικόν) concedit, si ab anima (ψυχή) informetur, concedat necesse est corpus esse spiritale (πνευματικόν), si ἃ spiritu (πνεῦα) informetur. Eadem enim ratione, qua anima cum corpore vitam suam naturalem, spiritus cum eo altiorem suam vitam communicat, eademque ralione, qua anima ad inferiores suas operationes vegetativas, spiritus ad altiores suas operationes intellectuales corpus sibi subiectum adhibet. Iam vero in hac plena subiectione, qua corpus a spiritu vitam accipit et in operationibus regitur, sita est corporis gloriosi spiritualitas, quum spiritus ipse intelligatur Spiritui S. perfecte subditus cum eoque intime unitus. lam quod posuerat, Paulus ex Scriptura (Gen. 2,7) probat :
15:45
45. Sécut (lege : sc et, οὕτως xat) scriptum est: Factus est primus homo, Adam , in animam viventem , novissimus Adam in spiritum vivificantem. Sola prioris membri verba scripta sunt, sed alterius simul membri sensum insinuant, si ad typicam primi hominis rationem (cfr Rom. 5,15 sqq.) attenditur; ad eam vero Apostolus attentionem nostram convertit duobus vocabulis (πρῶτος et 'Aózu) priori membro alexandrinae versionis, quam sequitur, insertis. Primo enim homini w/&- mum , post quem alius eiusdem ordinis non esset venturus, vel secuadum (v. 1), qui in eodem esset ordine , opponere voluit; qua vero ratione eos inter se opponat, nomine Ada» docet, quod ambobus utpote generis humani parentibus competit; velut pater enim generis lapsi primus Adam posteris suis corpus animale, velut pater generis regenerati Christus suis posteris corpus spiritale transmittit (v. 4f sq.). Porro primo Adamo corpus animale fuisse, iuxta mentem Apostoli verbis allegatis diserte exprimitur. Quando enim Deus corpori ex terrae pulveribus formato inspiravit spiraculum vitae {πνοὴν ζωῆς Qn nzvz), Adam factus est anima vivens (ψυχὴ ζῶσα rni 732); qua in sententia anima vivens {ψυχὴ ζῶσα), quum ab inspirato principio vitae (πνοὴ ζωῆς, spiraculum vitae) distinguatur, tropice, uti saepe (Gen. 1,22. 98 etc.), ens vivum, in quo anima inest, vel potius ens, quod animae virtute vivit, ergo hoc in loco corpts animale (cya Vy vov) designet necesse est. Primus quidem homo in ipsa sua creatione animam gratia. habituali aliisque Spiritus S. donis ornatam {πνεῦμα spiritum cfr ad 2,13) accepit, ac dona haec quoque una cum vita naturali posteris suis, nisi peccasset, transmisissct; at eius naturae non erant debita, amitti potuerunt et iam mox primo peccato amissa sunt; iure merito igitur Paulus ea praetermittens in verbis, prout scripta sunt, nihil aliud videt indicatum, nisi illud, quod primus homo in sua creatione velut sibi debitum et essentiale accepit aliisque donis altioribus amissis solum ad filios suos transmittere potuit. Errant enim, uti recte inonct Thom., qui spiraculum vitae (Gen. 2,1) de Spiritu S. interpretantur. Atqui si anima vtvens in verbis allegatis ens significat, quod anzmae virtute vivit, consequens est, ut in membro parallelo spirztus vivtficaus intelligatur ens, quod spirztus virtute vivit et vitam praestat. Ac profecto propter hypostaticam Verbi cum natura humana unionem anima Christi habituali gratia donisque Spiritus S. carere omnino non potuit : & prinio igitur incarnationis momento plenitudine gratiarum inamissibili erat ornata, quin ctiam ad visionem beatificam elevata, ideoque rectius appellatur spiritus (πνεῦμα). Iuxta naturalem porro, quac inter animam et inter corpus intercedit, habitudinem hic spiritus Christi corpus suum sibi reddidisset simile illudque inde ἃ primo incarnationis momento dotibus corporis gloriosi exornans fecisset spiritale, nisi spccialis dispensatio divina, iuxta quam Filius Dei nobis in omnibus, excepto peccato, assimilari ct in corpore passibili mysteria redemtionisnostrae explere debuit, impedivisset, quominus iam tunc gloria spiritus eius in corpus redundaret; at coinpleta redeintione in resurrectione beatitudo spiritus etiam corpus transfiguravit ct glorificavit; ideoque in resurrectione Christum factum esse in spiritum vivificantem, plerique recte dicunt (A'er, Herv. Dion. Est. Lap. Pic. Nat. Bisp. etc.). Ad significationem demum vocabuli viv?/icans quod attinet, animadvertamus oportet, animam cventem et spiritum vivificantem inter se opponi; atqui anima quoque dici potest vivificans, quatenus corpori quod informat vitam praestat; oppositio igitur nulla adesset, si spiritus quoque illud solum corpus, cuius forma est, vivificare intelligeretur, id quod nonnulli volunt ( A'e" etc., Est. etc.). Ex mente Apostoli spiritus Christi non tantum cius corpus glorificavit, sed aliis quoque per ipsuin resurrccturis est auctor et principium vitae incorruptibilis et gloriosae; transfigurabit enim corpus humilitatis no- Strae, ut fiat conforme corpori gloriae suae (Co/. 3,91) atque eatenus Christus factus est in spiritum vivificanteim , quatenus « 2n Christo omnes vivificabuntur » (cfr ad v. 22). Similiter Thom. : « Primus homo factus cst in animam, novissimus in spiritum; ille autem in animam viventem tantum, iste vero in spiritum viventem et vivificantem. Cuius ratio est, quia sicut Adam consecutus est perfectionem sui esse por animam , ita et Christus perfectionem sui esse, in quantum est homo, per Spiritum 8. (8c. per plenitudinem donorum Spiritus S.). Et ideo quum anima non possit nisi proprium corpus vivificare, ideo Adam factus est in animam non vivificantem, sed viveniem tantum; Christus autem factus est in spiritum viventem et vivificantem , et ideo Christus habuit potestatem vivificandi » illos nimirum, qui cius sunt. Minus nobis eorum interpretatio probatur, qui cum Est. in definitione spiritus vivificantis dona gratiarum praetermittentes animam viventem appellari putant, qua corpus vivat vita vegetativa indigens alimentis, spiritum autem vivificantem, qui per se sufficiens sit ad conservandum movendum regendum corpus, ita ut alimentis corporalibus illi non sit opus. Quae explicatio , etsi erronca non sit, non minus tamen est incompleta, quam interpretatio Graecorum (Chrys. Theod. ctoc.), qui de solo Spiritu 8. loquuntur, per quem sibi substantialiter unitum Chrístus et propriam carnem vivificat et nobis incorruptibilitatem donabit (cf. Rom. 8,11). Interrogantibus vero, cur primus Adam non statim factus sit in spiritum vivificantem, Apostolus axioma proponit :
15:46
46. Sed non prius quod spiritale est, sed quod animale; deinde quod spiritale. « Non dicit Apostolus, cur res ita se habeat, sed contentus est Dei ordinatione, quum res ipsae testimonium ferant optimae Dei administrationi nostraque semper ad melius et praestantius progredi ostendant » (Chrys.). « Nam etiam in ordine naturae videmus, quod in uno et eodem prius est imperfectum, quam perfectum » (TÀom.); itaque mirum videri non debet, quod animale, utpote imperfectum, spiritali, utpote perfecto, antecedat. lam secundum hoc axioma
15:47
47. primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo (coelestis) est. Ad eadem Seripturae verba, quae v. &5. prae oculis habuit, respiciens Paulus ex primi hominis formatione eius naturam animalem colligit. Deus enim sumsit χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς pulverem (s. limum) de terra ad corpus hominis formandum, ideoque Adam ἐκ γῆς χοῖχός de terra pulvereus est s. limaceus, uti Tert. (de res. carn. 49) legit. Quo epitheto satis indicatur, Adami corpus creatum esse animale eique proprietates corporis animalis, quas supra (52. 43) enumeravit, competiisse. Etenim quamquam per peccatum mors in mundum intravit, non intratura si homo non peccasset, Adami tamen corpus etiam ante peccatum, uti uberrime in huius loci explicatione docet S. Awg. (de civ. Dei XIII. 23. 94), ex conditione suae naturae mortale fuit obnoxiumque corruptioni, ita ut mori posset atque necessario moriturum fuisset, nisi Deus externo remedio, arbore vitac data, mortem retinuisset. Namque « corpus Adami, inquit, quod cibo potuque egebat, ne fame afficeretur ac siti, et non immortalitate illa absoluta atque indissolubili, sed ligno vitae a mortis necessitate prohibebatur atque in iuventutis flore tenebatur, non spirituale sed animale fuisse, non dubium est, nequaquam tamen moriturum, nisi in Dei praedicentis miuantisque sententiam delinquendo corruisset. Kt alimentis quidem etiam extra paradisum non negatis, a ligno tamen vitae prohibitus, traditus esset tempori votustatique finiendus in ea dumtaxat vita, quam in corpore, licet animali donec spirituale obedientiae merito fieret, posset in paradiso, nisi peccasset, habere perpetuam » (l. c. 93; cfr TÀom. Lyr. Dion. Est. Nat. Pic. Bisp. eic. — Mey. Kl Br. etc.). Secundus homo autem, i. e. Christus, uti inserta appositione (ὁ K3pto;) textus receptus rccte explicat, de coelo est ideoque coelestis, uti Vulgata optimo suo glossemate membrum hoc parallelum complet. Secundus homo enim Christus appellatur, quia alterum est generis humani caput et principium, utpote omnium regeneratorum electorumque parens. De coelo autem esse non dicitur, «quia corpus suum de coelo secum attulerit , id quod antiqui aliqui haeretici, Valentinus, Marcion etc., docuisse feruntur, neque quia vclut « coeleste hominis prototypon » (himmlischer Urmensch) in histerris apparuerit, id quod aliqui recentes haeretici (Baur, Hilgenf. Holst. ctc.) somniant; corpus enim suum de terra, sc. de corpore B. Virginis, assumsit; quid vero coeleste illud prototypou hominis sitet quomodo illud, quamvis fuerit Spiritale, tamen iam ante animalem Adamum exstiterit (cfr v. 4&6), nemo prudens intellexerit. Neque Christus de coelo csse satis recte dicitur, quia ex obumbratione Spiritus S. conceptus et ex Virgine natus est ( A'tr, Sed. Oec. etc.); incompleta enim est haec explicatio : propter originem suam Adam de terra esse dicitur, et simili modo propter originem suam Christus de coelo sit oportet, ut parallelismum membrorum habeamus. Ac rcvera Iesus Christus vere Filius Dei unigenitus est, qui propter nos homines descendit de coelis ct incarnatus est de Spiritu S. ex Maria virgine et homo factus est. Coelestem igitur, utpote de Deo natus, habens originem etiam coelestis est homo, quum corpore sit instructus, quod non tantum ab incarnationis primo momento capax fuit glorificationis a spiritu accipiendae sed etiam ad illam assumendam ius habuit, illamque quoque iuxta divinum consilium in resurrec- Parum rocto Chrys. aliique. Graeci rationc morum potissimum primum hominem dici terrenum existimant : « neque cnim ox tcrra genitum esso facit absolute Lorrenum, nam Dominus quoque erat ex cadcm massa ct conspersione, sed terrena arorc, sicut otiam coclestis est, qui ea agit, quac sunt digna coelis ». Cai. quoque tecerenum fuissc hominem putat «et natura corporis ct affectibus ct cognitionis modo », Jlerv. autcm vult hominem dici terrenum « propter peccatiun, quia quum iam reus íactus essct el mortis supplicio destinatus, audivit : Terra es et in tcrram ibis ». Sed haec omnia aliena sunta contextu. Iuxta nonnullos Christus dicitur de coclo, quia nunc tamquam parens goneris humani in coelo residens de coelo nobis morita sua applicat; sicut Adam utpote tcrrenus in torra egit, ita Christus utpote coclestis in coclo ct de coclo agit (Kn.) : attamen licet appellatione 6 ἐπουράνιος (v. 48) per so ille significatur, qui in ooelo residet (Math. 18,35 etc.), in nostro tamen loco, ubi τῷ χοϊχῷ (limaoco, pulvereo) opponitur, vocabulum hanc significationem non admittit; neque ulla ratione de modo aut loco actionis intelligi possunt, quac dc terrenis et coelestibus v. 48. dicuntur. À duobus generis humani parentibus Apostolus ad eorum posteros iam transit : A8. Qualis terrenus (ὁ χοϊχὸς sc. ille, de quo sermo erat), tales et terreni, et qualis coelestis (o ἐπουράνιος sc. Christus), tales et coelestes. Sicut nos omnes, utpote a terreno Adamo generatione naturali exorti, ei assimilati corpus animale, i. e. mortale et corruptibile, accepimus, ita omnes quoque, qui a coelesti Adamo regenerantur, ei assimilati corpus spiritale, i. e. immortale ct glorificatum, accipient. Unde merito practicam deducit conclusionem :
15:49
49. Igztur sicut portavimus imaginem (terreni, portemus et imaginem coelestis. Illativam particulam (igitur) codices graeci quidem non exhibent, qui simplici copula (xat) v v. &8. et 49. connectunt, nec eam agnoscunt antiquiores Latini; sed apte est addita, si quidem exhortativus portemus, quem cum Latinis omnibus plures et meliores codd. graeci tuentur, Paulum ex praecedente expositione conclusionem deducere voluisse docet. Naturae necessitate imaginem, i. e. similitudinem expressam, primi nostri parentis in corpore nostro animali portavimus; sed assimilatio nostra ad secundum Adamum coelestem dependet a nostro libero arbitrio. In nostra enim potestate est positum, utrum divinam invitationem ad regenerationem sequi volimus necne. Baptismo autem regenerati deposuimus quidem imaginem terreni Adami (cfr Rom. 6,3 sqq.), nam Spiritum iam accepimus, propter quem in nobis inhabitantem Deus vivificabit corpora nostra mortalia (Rom. 8,11) ; at iterum in nostri liberi arbitrii potestate est, utrum cum divina gratia cooperantes inchoatam hanc cum secundo Adamo similitudinem usque in finem conservémus, necne; quodsi perseveraverimus, Dominus in resurrectione transfigurabit corpus humilitatis nostrae assimilabitque corpori glorioso suo (Phil. 3,21). Aptissima igitur et pulcherrima est brevis haec exhortatio; beneficium iam acceptum nobis in memoriam revocat, ut nos ad illud conservandum excitet; utens enim aoristo indic. in priore membro (ioρέσαμεεν, portavimus) nos imaginem animalis hominis iam deposuisse insinuat ; illud autem in baptismo dcposuimus, quando vetere nostro homine crucifixo destructum est corpus peccati (Rom. 6,6); porro in baptismo inchoatam quoque cum secundo Adamo glorificato accepimus similitudinem non fantum «quatenus anima gratia sanctificante est instructa, sed etiam quatenus integri, secundum animam et corpus, membra Christi glorificati , templa Spiritus S. in nobis inhabitantis facti sumus (cfr 6,15. 19). Alteram. quoque lectionem secundi membri (φορέσομεν portabimus), quam cum Theod. ct Theoph. etiam Est. οἱ nonnulli modorni (Mai. etc. — Mey. oto.) praeferunt, contextul congruero non negamus. Praoeccedentem enim sententiam quasi explicans Apostolus « non exhortans scd prophelans » (Theod.) diccre potuit : sicut gostavimus in nobis terreni Adami imaginem, utpote ipsi terreni, ita in futura resurrcctione imaginem coelestis Adami gostabimus. Attamen si hunc sensum cxprimcre voluissct, in priore membro tempore pracsente (φοροῦμεν, poriumus) roclius essct usus. Utralibet autem explicatio oligitur, cavendum est, no expressioncm £magínem alicuius portare de moribus explicomus ( « sicut iu nobis peccando exhibuimus imaginem terreni Adami, qui primus peccavit, ita deinceps exhibcamus in nobis imaginem Christi per sanctam conversationem eum imitantes » cfr Tert. do rcs, carn. 49. elc.); eiusmodi enim interpretatio contextui vix ac no vix quidem respondet. 9. Corporis animalis mutatio 1n spiritale est necessaria. (15,50-58). De corpore spiritali se iure merito locutum esse ac proinde corpus animale in spiritale mutari posse, Paulus hucusque ostendit; ulterius progrediens tam necessariam esse hanc mutationem nunc docet, ut illi ipsi, qui ante Domini adventum non sint morituri, eam subire debeant (50-53), ut hac ratione victoria plenissima de morte et peccato reportetur (55-31). Praecedentem suum exhortationem confirmaturus Apostolus mutationem corporis animalis in spiritale, quam descripserat, absolute necessariam proclamat, quia sine eiusmodi mutatione nemo in regnum promissum intrare possit :
15:50
50. Hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis regnum Dei possidere (χλτρονομῆσαι haereditare) non possunt, neque corruptio incorruptelam possidebit (χλτρονομεῖ haereditat; praesens fortius, quam futurum, universalem sententiae veritatem exprimit). Coniunctio ὅτι (quia) hoc in loco non est causalis (id quod pauci acath. censent : Beza, Hofm. etc.) ac si sensus esset : « praecedens praeceptum tradidi, propterea quod caro » etc. ; sed eadem ratione, qua in similibus locis (10,19 etc.) pronomen τοῦτο explicat : « hoc autem dico, sc. carnem et sanguinem regnum Dei possidere non posse ». Contra Valentinianos, Marcionitas, Origenianos, quibuscum moderni aliqui haeretici consentiunt?, Patres iam monuerunt, erronee ex his Apostoli verbis colligi, quod caro et sanguis secundum suam substantiam non sint resurrectura (cfr Tert. de res. carn. 48 Sqq.; S. Aug. ad Cons. cp. 205 al. 136,2 ctc.); neque enim de carnis substantia, sed de eius qualitate est sermo. Nam ex toto contextu patet, carnem etsanguinem hoc inlocodesignare corpus quod seminatur (v. 42 Sq.), corpusanimale (v. 4 sqq.), terrenum (v. 41 sqq.), illud ipsum quod in altero huius sententiae membro abstracte vocatur ἡ φθορά (corruptio) etstatim (v. 53) concrete τὸ φθαρτόν (corruptibile); quibus expressionibus omnibus describitur corpus tale, quale ab Adamo haereditavimus et hacin terra gerimus. Rectissime et brevissime S. Aug. (1. c.) : « hoc ergo loco, inquit, nomine carnis et sanguinis corruptionem mortalitatis intelligi voluit »; neque minus recte TAeod. : « carnem et sanguinem, inquit, mortalem naturam appellat; fieri autem non potest, ut dum adhuc est mortale regnum coeleste assequatur ». Egregie Patres (Tert. SS. Aug. Hir. Thom. eic.) cum plerisque iunioribus interpretibus ad Christi vesurrectionem provocant, ut carnem secundum suam substantiam resurrecturam cesse demonstrent : pro omnibus audiatur S. A25. (Retract. I. 17. cfr II. 3; de civ. Dei XXII. 5. 91; ad Consent. ep. 205,9 ete.) : « Quisquis existimat, ita corpus terrenum , quale nunc habemus, in corpus coeleste resurrectione mutari, ut nec membra ista. nec carnis sit futura substantia, procul dubio corrigendus est, commonitus de corpore Christi, qui post resurrectionem in iisdem membris non solum conspiciendus oculis, verum etiam manibus tractandus apparuit carnemque se habere etiam sermone firmavit dicens : l'alpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. 25,39). Unde constat, Apostolum non carnis substantiam negasse in regno Dei futuram, sed... ipsam carnis corruptionem, quae tunc utique nulla erit ». Genuinam huius loci interpretationem, qua corpus et sanguis de animali corpore corruptibili, morituro , alimentis indigente intelligitur, inde a Tert. aetate plerique tradunt expositores; verum haud pauci ex iis cum aliis interdum quoque integrum locum ad mores transferunt, atque carne ei sanguine aut opera carnis, quae Gal. 5,19 sqq. homines a regno Dei excludere dicuntur (Chrys. Theoph. etc., Tert. c. Marc. V. 10, A'er, Pel, etc. MEv!. ete.), aut homines, qui secundum carnem vivunt (S. Aug. Retr. 1. 17, Dion. etc., MEv!. etc.) intelligi volunt; quae haud inepta quidem est verborum accommodatio , attamen a literali sensu longe aberrat. Sed si fieri non potest, ut corpus nostrum mortale particeps fiat regni coelestis, quid de iis erit, quos in secundo suo adventu Christus superstites inventurus sit? Huic quaestioni respondet Apostolus proponens doctrinam, quam mysterium appellat, non tantum quia ad recondita et difficiliora religionis capita pertinet solaque revelatione innotuit, sed etiam quia ipse de hac docirina revelatione speciali edoctus esse videtur; eodem modo de simili doctrina loquens se eam ἐν λόγῳ Κυρίου, 1. e. « in verbo Domini sibi manifestato », proferre asserit (1 Thess. &,15).
15:51
51. Ecce mysterium vobis dico. Ut autem hoc mysterium cognoscamus, praepriniis in genuinam huius versus lectionem inquiramus oportet. versus lectionem planc ignoravit; id quod satis est mirum, siquidem tLestc S. Hieronymo etiam in lalinis codicibus eo tempore aliquoties inveniebatur (cfr S. Aug. de civ. Dei XX. 20; Itetract. II. 33; ad Merc. et ad Dulc. ll. cc. etc.). Porro magna S. Augustini auctoritas effecit, ut iuniores Latini in eam sententiam, quam praetulerat, inclinarent, immo aliqui eo usque progrederentur, ut eam de fide tenendam aut tam certam, ut opposita sit temeraria, proclamarent. Tantum vero abest, ut certa sit, ut inter summos theologos aliqui eam dumtaxat « probabilius et convenientiusteneri», « securiorem et communiorem » (S. Thom. Summ. theol. lI. 1. qu. 81. a. 3; Suppl. qu. 78. a. 1.), « probabiliorem » esse (Suar. in Summ. III. qu. 56. Disp. ὅθ. sect. 2) dicant, alii eam sine ullo scrupulo plane reiiciant (Cai. in h. l., in 1 Thess. 4. etc.) Graecorumque sententiam, quae nobis quoque veritati magis consentire videtur, amplectatnur ". Quae quum ita sint, nihil obstat, quominus lectionem, quam testium criticorum auctoritas commendat et contextus omnino postulat, cum ploerisque modernis interprelibus (Est. Mai. Bisp. Dr. Rumb. etc.) adoptemus ; neque enim Tridentino decreto de Vulgatae authentia nos hoc in loco, quamvis textus sit dogmaticus , ad amplectendam Vulgatae lectionem cogi, alibi demonstravimus (/ntrod. gen. in libr. sacr. p. 436 sqq.; Compend. Introd. p. 114 sq.). Itaque magnum mysterium , quod Apostolus neophytis revelat, est hoc : Omnes quidem non dormiemus, sed omnes àmmutabimur
15:52
352. tn momento, in ictu oculi, in novissima tuba. Magnum profecto hoc est divinae misericordiae mysterium, quod Deus tot millibus iustorum (de reprobis Apostolus non loquitur) poenam mortis condonare eosque sine media morte ita ad gloriam perducere velit, « ut absorbeatur, quod mortale est, a vita » (2 Cor. 5,5). Haud inepte autem censet Tert. iustis illis hoc privilegium, ut « compendio mortis per demutationem expunctae concurrant cum resurgentibus », propter duritias temporum Antichristi esse reservatum (de resurr. carn. ^1). Non desunt interpretes, qui tertiam hanc lectionem praeferentes atque nibilominus iuniorum Latinorum opinionem, iuxta quam a mortis poena subeunda nemo excipietur, retinere volentes verbum dormzendi cum Oec. de diuturna mortis dormitione explicant, ita ut iusti illi gustaturi quidem sint mortem , sed statim ad vitam redeuntes somnum ortis non sint capturi (Est. etc.); cui explicationi coniectura S. Augustini consonat, superstites eo ipso tempore, quo obviam Christo in nubibus rapiantur (4 Thess. 5,16), et morituros et mutatos resurrecturos esse (de civ. Dei XX. 90). At non tantum nulla est ratio, quae hanc explicationem probabilem reddat, sed in ipso nostro loco non desunt momenta, quae eam plane excludant. Neque enim ullum in eo est mysterium, quod illi, qui non nisi adveniente iudice sint morituri , diuturno mortis somno uon delineantur, quum hoc per se sit clarum. Porro Apostolus, si omnes morituros credidisset, interrogantibus neophytis, quid sibi in adventu Domini superstitibus eventurum esset, sinc ulla verborum ambagine aut mysterii iactatione respondere potuit ac debuit : « vos quoque moriemini, sed mos cum fratribus vestris antea defunctis incorrupti resurgetis »; verum haec non respondet, sed « mortu? resurgent incorrupti, e£ 20s immutabimur » (r. 52). Demum ad omnem quasi intermediae mortis cogitationem auferendam describit celeritatem futurae immutationis : 2) »nomoento , ἢ 1ctu oculi , atque expressius in graeco : iv ἀτόμῳ, ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ, 1. e. in puncto temporis, quod dividi non potest (cfr S. Aug. ad Cons. ep. 205,2); dividi autem potest istud punctum, si in illo prius habetur mors ac deinde immutatio et resurrectio. Nullo igitur modo nobis ista explicatio probatur, sed cum CArys. aliisque Graecis, cum Tert. S. Hrer. Cai. plurimisque modernis adinittimus , superstites ita mutatum iri , ut « corpusab anima non deseratur, sed anima habitante in corpore fiat inclytum, quod antea inglorium fuit » (S. Her. ad Marc. ep. 59,3). Ad subiectum huius sententiae quod attinet, Paulusprimam personam plur. adhibens sese eis, quos adveniens Dominus vivos sit reperturus, accensere videtur; haec fuit ratio, qua permotus S. Hier. lectionem nostram antea a se adoptatam reiecit, ne Apostolum, qui cum omnibus suis aequalibus ante adventum Domini mortuus esset, erroris incusare cogeretur (ad Minerv. et Alex. ep. 119,7 sqq.). Revera moderni nonnulli (Mai. Disp. — Mey. ct multi acath.) ex hac sententia. colligunt, Paulum erronee putasse suo iam tempore Dominum esse adventurum seseque inter eos fore, qui absque morte ad gloriam perveniant. Verumtamen Apostolus, qui in praecedente quadam epistolae parte eodem loquendi modo usus se iis accenset , quos Deus a mortuis sit resuscitaturus(6,15), variasque periodos forc aetatis messianicae insinuat (10,11), qui deinde paucis mensibus postea se ignorare insinuat, utrum Dominus ipsum corpore vestitum an eo despoliatum sit inventurus (2 Cor. 5,3), quin etiam se iterum iis accenset, qui sint resurrecturi (2 Cor. κε, 1), profecto hoc in loco iis, qui resuscitatione non indigeant, sese adnumerare non potuit (cf" ad 7,26). Primam personam plur. igitur hic, uti in reliquis istis locis, sensu qui vocatur communicativo adhibitam esse, iure monuerunt Patres (S. Aug. de civ. Dei XX. 20; S. CÀrys. i. h. 1. etin 1 Thess. &). Tempus enim, quo venturus sit Dominus, plane jgnorans integram omnium temporum Ecclesiam uno quasi conspectu complectitur atque « illorum, quos viventes inventurus est Christus, personam in se atque illos qui tune vivebant (iustos) transfigurabat Apostolus » (S. Aug. 1. c.). Cunctos autem iustos in fine mundi superstites Paulus suo omnes bis repetito comprehendit eosque omnes non esse morituros sed omnes mutatum iri asserit. Immerito igitur cum CÀrys. haud pauci interpretes negationem transponentes explicant, ac si scriptum esset : « non omnes moriemur, sed omnes transmutabimur »; neque rectius moderni aliqui nescio quam constructionis implicationem admittentes ad eundem sensum pervenire conantur : « nos omnes — non moriemur quidem omnes, sed — omnes immutabimur » (cfr Mai. — Billr. Olsh. ctc.). Verbum immutandi enim hac in sententia sensu latiore, quam in sequente, explicare non licet; itaque quia in sequente de iis solis, qui non resurgent, adhibetur, in liac sententia simul de resurgentium οἱ de non resurgentium immutatione intelligi nequit, quamvis non sit dubium, quin etiam corpora mortuorum, quum incorrupta ct gloriosa resurgant, mutationem sint subitura. lam vero immutatio iustorum superstitum eodem tempore fiet, quo mortuorum resurrectio, sc. 2» novissima tuba ; canet enim tuba (czπίσει γάρ, tuba est nominat. non ablat.) δέ mortutresurgent incorrupti et nos immutabimur. « ''abae nomine, inquit S. Awgy. (ad Honor. ep. 150, al. 120,35) aliquod evidentissimum et praeclarissimum signum vult intelligi, quam vocem archangeli et tubam Dei alio loco dicit (1 TAess. ^, 15), quae etiam vox ipsius Domini Iesu Christi in Evangelio dicitur, quam audient ii, qui in monumentis sunt et procedent (Joan. 5,28) ». Antiqui plerique metaphoricum esse hoc tubae nomen recte statuunt, ct metaphoram desumtam putant ab usu tubarum ad integrum populum convocandum et ad castra movenda praescripto (Nwin.90,1 sq«.); nescio tamen, annon in hac imagine tuba, quae populum ad audiendam [6gem convocavit (Exod. 19,13. 16), Apostolo prae oculis versata sit. Quodnam porro evidentissimum signum intelligatur, non liquet; iusta aliquos ipsum iussum Dei (τὸ χέλευσμα τοῦ Θεοῦ cfr 1 TÀess. *,16) intelligi oportet (TAeod.), iuxta alios vocem Christi (TAom !.) vel alicuius archangeli (Dion?. ), iuxta alios solam « praesentiam Christi mundo manifestam » (S. Greg. M. cfr Thom. 5), iuxta alios magnam animorum commotionem subito exortam (Ma. — OfÍsA.) etc. ; quibus coniecturis inhaerere, quia certi nihil definiri potest , superfluum est. Novzssima &utem videtur vocari tuba, quia ultimum erit signum, quod in praesente hoc saeculo dabitur; adventu enim Christi hoc saeculum terminabitur novaque regni messianici periodus in nova terra et in novo coelo inchoabitur. Inter Graecos tamen aliqui de septima et ultima tuba Apocalypseos (Apoc. 11,16 sqq.) cogitarunt (efe 7AeopA.), et inter modernos quoque nonnulli varia tubae signa distinguenda censent, de quorum ultimo Apostolus loquatur (Maz. etc.); at S. loannis visio huc trahi nequit, quia ad septimam eius tubam nondum habetur finis mundi nec resurrectio, S. Paulus vero finem describens de una tantum tuba semper loquitur (cfr 1 7.685. 4,15). Multo minus insanas iuniorum rabbinorum fabulas conferre licet de septem tubis, quae singulae singulos resurrectionis actus regant !. Ad certum igitur signum, quo Christus integro mundo adventum suum tam clare et evidenter manifestabit, ut ignorantiae aut dubitationi non relinquatur locus, eodem brevissimo temporis momento resurgent mortui incorrupti, i. c. gloriosis corporibus induti, et vivi superstites in eandem gloriam immutabuntur, ut deinde simul omnes, nullo alterum praeveniente, Christo de coelis descendenti obviam rapiantur (1 TAess. &,16). Utrumque enim absolute necessarium esse iterum Apostolus inculcat :
15:53
53. Oportet entm corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere immortalitatem. Quamquam ambo membra quum de mortuorum resurrectione tum de vivorum immutatione apte intelligi possunt et a nonnullis intelliguntur, nexus tamen huius sententiae cum praecedente omnino suadet, ut in priore membro Apostolum de resurrectione, in altero de immutatione loqui dicamus. Simili autem modo, quo 2 Cor. 5,2 sq., hic quoque corpus gloriosum velut vestem considerat, quod mortui induturi, vivi superinduturi sint; cur vero utrique incorruptibili et immortali corpore induantur oporteat, clarum est; nam caro et sanguts regnum Dei possidere nequeunt (v. 50). Quo mysterio de vivorum superstitum futura immutatione revelato et explicato clarius iam apparet, quam completa futura sit Christi victoria de morte :
15:54
5&. Quum autem (corruptibile hoc induerit incorruptionem et) mortale hoc znduerit àmmortalitatem , tunc. fiet sermo, qui scriptus est : Absorpta est mors in victoria (lege : in victoriam, εἰς νῖχος). Sollemnior est graviorque sententia, si cum communiore lectione graeca, quam antiqui quoque Latini sequuntur (cfr VV. LL.) ambo praecedentis versus membra repetuntur. Tunc utique, quando moriui resurrexerint incorrupti et vivi erunt transmutati, victoria Christi erit completissima ; neque enim tantum omnis praeda, quam retinuit, sed etiam omnis nocendi potestas morti erit erepta, quum nihil amplius inventura sit, quod sibi subiiciat autin quod dominium exerceat. Tunc igitur a beatis triumphantibus iure merito usurpabuntur verba prophetae, mortem in victoriam esse absorptam, i. e. ita , devictam ac profligatam, ut ἃ victorioso suo adversario quasi absumta ei devorata esse videatur. Verba fiet sermo a plerisque interpretibus de impletione vaticinii haud inepte intelliguntur (tunc implebitur sermo); at aptior videtur esse explicatio, quam insinuavimus (sermo fiet, i. e. dicetur vel pronuntiabitur ; cfr Ioan. 10,35) ut Apostolus sese in illud tempus mente transponens beatos verbis prophetae victoriam Christi celebrantes audiat. Huic enim explicationi sequentia magis consonant, quae beatorum iubilum continuant :
15:55
55. Ubi est, mors, victoria tua? ubi est mors, stimulus tuus? Mortem sc., quae persona fingitur, insultantes beati per ironiam interrogant, ubi demum sit - victoria, quam de mortuis iam reportasse sibi videbatur, et stimulus vel aculeus, quo vivos persequebatur sibique subiicere conabatur (cfr S. Cyr. in 2 Cor. 5,3). Significatur autem, uti patet, omnem potestatem dominationemque morti ita esse ablatam, ut plane disparuerit. vel : ubi sit sententia, quam contra oinnes homines pronuntiabat quaque eos subiootos tenebat. Sensu igilur non mutato Apostolus pro vocabulo illo forenst aliud elegit, quod cum imagine antea adhibita (v. 26) magis congruoret. Eundem fere sensum quoque praebet toxtus massorethius : ubi pestes (uae, o. mors? wbi lues tua, inferne? Pestibus cnim et lue mors homines impugnat; quae arma si ei eripiuntur, nihil amplius habot, quo vincat aut quo vulneret adversarios suos. Atquo S. Hioronymi quoque versio, quamvis minus accurala sit ct interrogationis forma sublata omnem vim enorgiamquo sententiae enervet, sensum generalem attingit !. Iam vero propheta illo in loco proxime et directe quidem Israelitis promittit foro, ut corum rognum rostauretur ipsique ἃ morlis faucibus erlpianltur; sed iuro merito plerique interpretes redemtionem per Messiam afferondam iisdem verbis typico praedictam vident; etenim « verba ita sunt conformata, ut plenissimam victoriam, plenissimam malorum restaurationem, morlis abolitionem cnuntient » ideoquo in sola Messiae victoria omnimodam suam impletionem invenire potuerint (cfr Knabenbauer Comm. in proph. minor. I. p. 173 sq.). Quis vero mortis sit stimulus ct quam infestus sit, Apostolus breviter explicat, ut Deo de completa victoria, quam nobis in Christo dedit, gratias agal : ὅθ. Sttmulus autem mortis peccatum est; virtus vero peccati lex. luxta S. Aug. (de peccat. merit. et remiss. III. 11 etc.), quem Thom. Caz. aliique sequuntur, in expressione stimulus mortis geniüvus est obiectivus, uti moderni grammatici loquuntur, non subiectivus; aculeum enim intelligit, quo mors producatur, non vero aculeum, quo mors ipsa ad nocendum utatur : etenim « sic dictum est aculeus mortis, inquit, quomodo lignum vitae, non quod hominis vita faceret, sed quo hominis vita fieret; et quomodo lignum scientiae, per quod scientia fieret hominis, non quod per suam scientiam fecerit homo. Sic ergo et aculeus mortis, quo mors facta est, non quem mors fecit. Sic enim dicimus et poculum mortis, quo aliquis mortuus sit vel mori possit, non quod mortuus moriensve fecerit ». At salva tantorum doctorum auctoritate ahi interpretes genitivum esse subiectivum rectius statuunt, et uti per se patet non « aculeum, quem mors fecit », sed aculeum, quo velut telo mors utitur, intelligunt. Namque Apostolus de gloriosa mortuorum resurrectione et vivorum immutatione, qua iusti dominio mortis eripiuntur, agens mortem ceu periculosum hostem depingit, qui genus humanum armis suis invadit. Ex peccato autem mors totum suum habet robur vel « suam naturam » (TAeod.), siquidem per peccatum mors in mundum intravit et in omnes, quia peccato 1. S. Hieronymus Aquilam et Theodotionem, ut videlur, secutus vocabulum ΠΝ, quod duobus versibus antea pro particula interrogativa recte habuit et latino «ubi vertit, hoc in loco pro forma verbali sumsit (YN i. q. YN, uti ὙΠῸ b q. 7151); hinc minus accurata eius versio : ero mors (ua, o mors, ero morsus (utis, inferne. Ceterum ex parallelismo elucet, OWÜ et dy (infernus et ?iors) heic codem sensu usurpari. infecti sunt, pertransiit (Rom. 5,12). Quamobrem Paulus peccatum velut instrumentum, quo mors homines occidit, considerare potuit illudque eius κέντρον appellat de letifero scorpionis aculeo (Apoc. 9,10) procul dubio cogitans, minime vero de stimulo ferreo, quo boves concitantur (Act. 9,5; 26,15). Aptissime igitur Cyr. aliique mortem scorpioni comparari censent, qui ipse quidem vile sit animalculum, sed aculeo suo, quo adversarium vulnerat eique venenum inspergit, fortissimos quosque vincat; per se enim et absque peccato mors quoque nihil est nec quidquam potest, at per peccatum dominium in totum genus humanum acquisivit. Peccatum porro, quod mortis aculeus vel stimulus vocatur, est originale (ἡ ἁμαρτία), quo omnes homines sunt infecti quodque occasionem et incitamentum ἃ lege accipiens in ijs operatur omnem concupiscentiam ; sine lege enim peccatum mortuum est (Rom. 7,8). Quam ob causam Apostolus, ne quis putaret, peccatum lege data esse ablatum ac proin mortem iam amplius non possidere aculeum suum, addere voluit, virtutem peccati esse legem ; quae in verba optime S. Thom. (Summ. theol. II. 1. qu. 55 a. 3. ad 2) : « virtus peccati dicitur lex, inquantum sc. per legem occasionaliter est peccatum augmentatum et quasi ad maximum suum posse pervenit » f. Legeigitur mosaica (hanc enim addito articulo designat Paulus : ὁ νόμος) tantum abest, ut peccatum, mortis aculeus, sit sublatum, ut veram suam virtutem aquisiverit. Quae vero lex praestare non potuit, ea praestitit Christus, uti in brevi gratiarum actione Paulus innuit :
15:57
58. Deo autem gratias , qui dedit (lege : qui dat, διδόντι) nobis victoriam per Dominum N. Iesum Christum. Morte enim sua Christus legem abolevit et maledictum legis auferens peccato virtutem ademit; pro peccato ipso satisfecit nosque a peccato redimens morti aculeum abstulit; hac igitur ratione mortem ipsam plane devicit et destruxit. Praesente autem tempore (διδόντι) utitur Apostolus, ut victoriam hanc, quam Dominus gloriosa sua resurrectione in se iam reportavit, quae autem nobis adhuc futura est, velut certissimam designet. Perbene (Ps.) Athan. (de pass. et cruce Dom. 96. M. 98,229) : « Sicut animalculum quoddam, cui nomen vespa, si cum petra congreditur, nihil illam impetu suo laedit, sed potius suum aculeum amittit : ita et mors congrediens cum vita. quae est Christus, multum frustrata est; neque enim potuit eum morte detinere, sed potius aculeum perdidit, ita ut qui olim aculeum reformidabant, iam irrideant illam dicentes : Ubi est, mors, victoria tua? ubi, mors, aculeus tuus »? Nonnulli ex hoc loco per sensum consequentem, ut videtur, deducunt, omnem de peccato victoriam, quae ad salutem conducat, adscribendam esse gratiae Dei per Christum, sine qua proinde nulla peccati tentatio salutariter vinci possit (cfr Est.); num vero haec doctrina aliunde certa ex his verbis, si in suo considerantur contextu, recte comprobetur, mihi valde est dubium. Terminato tractatui de resurrectione exhortatiunculam quandam addit, in qua proxime quidem ad victoriam , quam nobis certam esse dixit, sed simul ad totam suam argumentationem respicit, qua victoriae certitudinem demonstravit :
15:58
58. Itaque, fratres mei dilecti, stabiles estote et immobiles , abundantes in opere Domini semper, scientes quod labor vester non est tnanis in Domino. Quia Deus nobis dat victoriam: de morte et peccato per Christum, ideo possunt ac debent firmi stare in fide futurae resurrectionis, ita ut ab ea amoveri se non sinant : neque hac fidelitate contenti abundare quoque semper debent in opere Domini; qua appellatione hoc in loco non designatur solum ministerium in propagando Evangelio (cfr 16,10; PA. 2,30 etc.), sed omne opus bonum, quod Domini csse recte dicitur, et quia ab eo praeceptum est (TheopA. eic., Herv. etc.) , ct maxime quia non nisi eius gratia adiuvante impleri potest. In certa demum futuri praemii persuasione hic ardor fundatur ; scimus enim, laborem vel potius defatigationem nostram (χόπος labor cum fatigatione) non esse xevóv, i. e. fructu suo non carere, quia nobis merebitur gloriosam resurrectionem. Ultima verba zn Domino non minus ad subiectum quam ad praedicatum pertinere videntur. Labor enim noster, ne fructu suo careat, in Christo fieri debet, atque fructum, qui speratur, Christus nobis largietur. Clarissime hac sententia docetur, in operibus nostris bonis omnino licere nobis ad retributionem mercedis a Deo propositae attendere (cfr ad 9,23). In epistolarum suarum epilogis Apostolus haud raro salutationibus, quas fere numquam omittit , benedictionique apostolicae nonnulla minora praemittit, quae neophytis aut commendare aut cum iis communicare voluit. Eadem ratione in hoc epilogo Corinthios primum de modo edocet, quo collecta quaedam pro pauperibus fratribus ierosolymitanis sit instituenda promittitque se mox ad eos esse venturum et diutius apud eos permansurum (16,1-9), deinde Timotheum, quem Corinthum ablegaverat eis commendat nonnullisque de Apollo insertis legatos Corinthiorum laudibus exornat (16,10-18), demum salutationes varias benedictionemque suam addit (16,19-94). 1. De collecta instituenda et de prozimo Pauli adventu (16,1-9). Ad opera Domini, in quibus Corinthios abundare vult Apostolus (15,58), etiam pertinet misericordia erga pauperes; apte igitur praecedenti exhortationi adnectitur monitum de eleemosynis pro ecclesia ierosolymitana colligendis. In concilio apostolico, quum Apostoli inter 86 provincias distribuissent, Paulus et Barnabas ad ethnicos convertendos proficiscentes se pauperum ierosolymitanorum memores fore promiserant (Gal. 9,9 sq.). Cuius promissi ut sollicitus fidem praestaret, Apostolum magnus, quo erga populum suum flagrabat, amor impulit; quodsi enim pro infidelibus Iudaeis, qui cognati eius erant secundum carnem, ut eos ad fidem adduceret, optabat anathema esse ἃ Christo (Rom. 9,3), maiore dilectione procul dubio fideles fratres suos secundum carnem amplectens miseriam eorum sublevare omni quo potuit modo conabatur. Itaque in tertio suo itinere apostolico illas ecclesias, quas in primo iam itinere in meridionalibus provinciae Galatiae partibus fundaverat, peragrans (Act. 18,23) collectas fieri iussit, quibus pauperes ierosolymitani sustentarentur ; Ephesum deinde advectus ibique residens Corinthiis, antequam hanc epistolam scripsit, easdem collectas commendavit (2 Cor. 8,10), atque Epheso profectus Corinthiorum exemplum, qui ab anno priorc iam promptum suum animum manifestaverant, Macedonibus proposuit, ut eos quoque ad liberalitatem erga fratres suos palaestinenses incitaret (2 Cor. 9,2); de iisdem enim collectis et hoc in loco agit et in 9 Cor. (8,1-9, 15), uti etiam in ep. ad Hom. (15,93 sqq.). Quoniam iam anno praecedente Corinthios ad bonum hoc opus exhortatus erat, probabile est, eos in sua epistola aut per legatos suos ihterrogasse, qua ratione collectae faciendae essent; nam simili loquendi forma responsa sua reliqua introducit (7,1; 8,1; 12,1). Respondet enim :
15:1
nell'epistolario paolino (I Cor. 11, 23; 15, 1-3; Gal.
… Dopo apparve a Giacomo, poi agli Apostoli insieme; e in ultimo di tutti quasi all'abortivo, apparve anche a me » (I Cor. 15, 1-8).
15:3
La terza prova scritturistica è tolta da alcuni testi paolini presi globalmente, i quali, da una parte, stabiliscono per il cristiano i titoli per la resurrezione (I Cor. 15, 20-23) e dall'altra parte presentano la morte come conseguenza del peccato (Rom. 4, 25; 5, 12-21; 6, 23; 8, 19-23; I Cor. 15, 3; 15, 56). Alla luce di questi testi e del dogma dell'Immacolata Concezione, non pochi ragionano così: il differimento della glorificazione finale, anche corporea, dei figli di Dio, …
… A. Seeberg ha tentato di ricostruire partendo da I Cor. 15, 3, questo « credo » rudimentale, che comprenderebbe in sostanza i seguenti punti: Dio creatore di tutte le cose mandò suo Figlio, nato dalla stirpe di David, Gesù Cristo, il quale morì …
… La più antica formola conosciuta è quella usata dall'eunuco della Regina di Etiopia: « Io credo che Gesù Cristo è il Figlio di Dio » (Act. 8, 37). Fin dal tempo apostolico però si conobbero altre formole più diffuse che contenevano le verità più importanti della Redenzione, come quella in I Cor. 15, 3-4: « Vi trasmisi fra le cose primarie, ciò che io pure ricevetti, che Cristo morì per i nostri peccati secondo le Scritture e che fu sepolto, e che è stato resuscitato al terzo giorno, …
… fratelli, state saldi e tenetevi forte alle t. (κρατειτε τὰς παραδόσεις), in cui foste ammaestrati sia a voce, sia per mezzo di nostra lettera » (II Thess. 2, 15). Anzi, prima che allo scritto, si appella alla sua viva voce (cf. I Cor. 10, 2; 11, 23; 15, 3; I Thess. 4, 2), e ammonisce i cristiani a guardarsi bene da coloro che insegnano diversamente « dalla dottrina, in cui foste ammaestrati » (Rom. 16, 17). Nelle lettere pastorali …
15:4
… è apparso col suo corpo reale (I Cor. 9, 1), «corporaliter praesente» e non soltanto «aliqualiter apparente» (s. Tommaso, Sum. Theol., 3ª, 9, 57, a. 6 ad 3). Altrimenti l'apostolo non avrebbe potuto, da tali a., provare la verità della risurrezione (I Cor. 15, 4-13).
15:5
APOSTOLI (GR. ἈΠΌΣΤΟΛΟΣ «INVIATO», DA ἈΠΟΣΤΈΛΛΩ)
… 16). Così Gesù chiamò «i dodici» (Mc. 3, 14; Mt. 10, 1), che scelse tra un numero imprecisato di discepoli (Lc. 6, 13). I «dodici» era una denominazione fissa: Mc. 6, 7 (Lc. 9, 1); Mt. 10, 5; 20, 17; 26, 14, ecc.; Act. 6, 2; ciò è provato soprattutto da I Cor. 15, 5, dove Paolo parla delle apparizioni del Risorto ai «dodici».
testi lo ritengono uno dei 12 Apostoli, identificandolo con Giacomo figlio d'Alfeo (cf. I Cor. 15, 5-7; Gal. 1, 19).
PRIMATO DI SAN PIETRO E DEL ROMANO PONTEFICE
… «perché una volta convertito confermi i fratelli nella fede» (Lc. 22, 21 sg.), mentre non gli risparmiò i rimproveri (Mt. 16, 23; 14, 31; Mc. 14, 37; Mt. 26, 31, 34; cf. Lc. 22, 61). Il giorno della sua Risurrezione gli apparve singolarmente (Lc. 24, 34; I Cor. 15, 5) e prima di salire al cielo a lui solo predisse il modo della morte (Io. 21, 18). Più importante, in un ambiente orientale ed ebraico, fu il gesto compiuto al primo incontro: il cambiamento …
15:6
… Certo a questi d. appartenevano molti dei «500 fratelli» (I Cor. 15, 6) cui apparve il Risorto.
15:7
Giacomo, f. di G., fu il primo vescovo di Gerusalemme; cf. Act. 15, 13; 21, 18; Gal. 1, 19; I Cor. 15, 7; di lui narra molte cose Egasippo (Eusebio, Hist. eccl., II, 4-6; PG 20, 197 sg.).
… quando salì a Gerusalemme per fare visita d'omaggio a Cefa: «altro degli Apostoli non vidi, se non G., il fratello del Signore» (Gal. 1, 19). S. Paolo informa pure che G. (probabilmente il nostro) fu favorito da una visione speciale di Cristo risorto (1 Cor. 15, 7).
15:8
APOSTOLI (GR. ἈΠΌΣΤΟΛΟΣ «INVIATO», DA ἈΠΟΣΤΈΛΛΩ)
… Gli a. diventano testimoni della risurrezione di Cristo (Lc. 24, 49 e 46; I Cor. 15, 8 sg.), ma non tutti i testimoni della risurrezione diventano a., né i 500 fratelli, né le donne. …
Eccl. 51, 13 sgg.; I Cor. 15, 8-10 = Eccl. 53, 16 sg.;
15:11
… Del resto Paolo sa bene che la sua predicazione è identica a quella dei Dodici; tanto che a conclusione del racconto delle apparizioni può scrivere: « Dunque tanto io quanto essi predichiamo così, e questa è la vostra fede » (I Cor. 15, 11).
… Infatti, egli afferma e non cessa di affermare che il suo insegnamento non differisce da quello di essi: «Sive ego, sive illi, sic praedicamus» (I Cor. 15, 11). Lo prova, rallegrandosi con i Romani per la loro fede esemplare: «(quae) annuntiatur in universo mundo»; fede, che è pure la sua: «fidem vestram atque meam» (Rom. 1, 5-12). Quantunque …
15:12
… Il Cristo presenterà al Padre gli eletti, rimettendo tutto nelle sue mani (I Thess. 4, 14-17; I Cor. 15, 12-28, 50-57; cf. E. B. Allo, Ep. I Cor., pp. 387-454; Bonsirven, pp. 315-26). Anche qui, come nel Vecchio Testamento, nessuna
… Ma ecco che C. è risorto da morte, primizia degli addormentati » (I Cor. 15, 12-20).
… osservanza, la libertà dei figli di Dio, al dominio della carne e della concupiscenza la possibilità di vivere « secondo lo spirito » con la capacità di produrre frutti di giustizia: al regno della morte succede quello della vita e della Risurrezione (cf. I Cor. 15, 12 sgg.). …
… rivendicò il significato somatico contro Imeneo e Fileto (II Tim. 2, 18); se ne servì come verità indiscutibile per consolare i Tessalonicesi rattristati per la morte dei loro cari (I Thess. 4, 13); ne dimostrò la credibilità dalla Risurrezione di Gesù (I Cor. 15, 12-19).
15:13
ICONOGRAFIA. - Essa trasse ben presto dal Vangelo di s. Giovanni la rappresentazione del miracolo della risurrezione di L. a dimostrare la fede nella onnipotenza di Gesù Cristo, nella morte e nella certezza della risurrezione (I Cor. 15, 13 sgg.). …
15:18
il corpo si addormenta, non l'anima (cf. Deut. 31, 16; Io. 11, 11-12; I Cor. 7, 39; 11, 30; 15, 18; I Thess. 4, 12 sg.; II Pt. 3, 4).
15:20
… Con tale nome il Redentore è ricordato specialmente da s. Paolo in I Cor. 15, 20-22 e 45-49, e in Rom. 5, 12-21.
Un secondo argomento biblico tolto dal Nuovo Testamento in favore dell'A. viene desunto da I Cor. 15, 20-23, ove si dice: «Ora poi Cristo è risorto, primizia di quelli i quali già riposano. …
… Cor. 15, 36). E tutto il cap. 15 di I Cor. è l'applicazione di questo fondamentale assioma; la risurrezione, che suppone la morte, è la verità somma per ogni cristiano: poggia sul principio del doppio Adamo, essendo Gesù « la primizia dei dormienti » (I Cor. 15, 20-22, 45-49), e tutta la vita di s. Paolo si basa sull'attesa della risurrezione dei morti (ibid. 30-32, cf. 58); è impossibile che « la corruzione (il corpo terrestre) possa creditare …
In senso traslato, Israele è detto «p. di Jahweh» (Ier. 2, 3). Nel Nuovo Testamento, son detti p. i primi convertiti (Rom. 16, 5; I Cor. 16, 15; Jac. 1, 18); i vergini che seguono l'agnello (Apoc. 14, 4). Lo stesso Cristo è «p. dei dormienti» (I Cor. 15, 20, 23). I cristiani possiedono «le p. dello Spirito» (Rom. 8, 23), in quanto la vita della Grazia è la stessa vita della gloria incominciata qui in terra, per perpetuarsi in cielo.
… L'espulsione del peccatore dal paradiso protettore (Gen. 3, 22) corrisponde all'intrinseca esigenza del peccato, che pone sotto la sovranità di Satana; il ritorno al paradiso (Lc. 24, 43) sarà il termine della Redenzione, descritto spesso come risurrezione alla vita spirituale-celeste (I Cor. 15, 20-54). Poiché in realtà non si dà un ordine del mondo naturalmente buono, privo del Cristo l'uomo è preda di Satana. …
15:21
… «Perché come in A. tutti muoiono, così anche in Cristo tutti rivivranno» (I Cor. 15, 21 sg.). …
… La m. fu minacciata ai progenitori come pena alla trasgressione di un precetto divino, e poiché la trasgressione avvenne, la minaccia ebbe il suo effetto (Gen. 2, 17; 3, 3). Così la m. entrò nel mondo per causa del peccato (Sap. 2, 23-24; Io. 8, 44; Rom. 5, 12; I Cor. 15, 21-22; Hebr. 9, 27). Non che la m. non sia naturale all'uomo, creatura complessa nel suo organismo corporeo, naturalmente soggetto a corrompersi; ma ne sarebbe stato preservato mediante …
… L'ultimo fondamento di questa fede oggi universale, che lentamente si esplicitò e fu chiarita dai Padri e dai teologi, è la S. Scrittura, nella quale è adombrata la vittoria totale di Cristo e di Maria sul peccato e sulle sue conseguenze morali e fisiche (cf. Gen. 3, 15; Rom. 4, 12; 5, 14; 6, 8; I Cor. 15, 21-26. 54-57). Pertanto il Pontefice ritiene venuto il momento di definire quanto è così largamente documentato e così profondamente radicato nella coscienza cristiana, tanto più che quest'atto …
Vi fa eco tutto l'insegnamento del Vecchio e Nuovo Testamento (Apoc. 2, 7; Prov. 3, 18; 11, 30; ecc.; Sap. 2, 23 sg.; Io. 8, 44; Rom. 5, 12.14; I Cor. 15, 21 sg., ecc.). …
… I testi del Nuovo Testamento: Rom. 5, 12, 19; I Cor. 15, 21. 22. 45-49; Act. 17, 26 dipendono dal Genesi e sono più esplicitamente contrari al p. (su ciò v. B. Mariani, art. cit., pp. 137-46, 1932; F. Ceuppens, Le p. et la Bible, in Angelicum, 24 [1947], …
15:22
S. Paolo insegnò sempre l'universalità della morte (Rom. 5, 12-21; I Cor. 15, 22; Hebr. 9,27; cf. Gen. 3,19; Eccle. 12, 7; Ps. 88, 49). Tutta l'economia redentiva da lui illustrata si compendia nell'antitesi morte-vita, nel susseguirsi di due eoni: la tribolazione …
… la R. del genere umano per mezzo del suo Figliuolo incarnato e attua il suo disegno nella pienezza dei tempi (Gal. 4, 4). Gesù Cristo è così il secondo Adamo, che darà risurrezione e vita agli uomini, come il primo Adamo aveva loro procurato la morte (I Cor. 15, 22; Rom. passim). …
… La Redenzione è perciò un dramma cosmico (Rom. 8, 19-23; Apoc. 12-13), che si risolverà con il trionfo della sovranità assoluta di Dio sull'impero satanico spezzato (I Cor. 15, 22-57; Apoc. 20, 1-21, 4). La diacesa agli inferi (regno della morte), la risurrezione dai morti e l'ascensione al cielo furono tappe con cui il Verbo Incarnato dovè redimere l'uomo dal …
15:23
Nel Nuovo Testamento si suol vedere contenuta implicitamente l'A. corporea in quattro luoghi: nel saluto dell'angelo (Lc. 1, 28), nei testi in cui s. Paolo insegna la precedenza di Cristo nella resurrezione (I Cor. 15, 23) o la connessione tra il peccato e la morte (Rom. 5, 12 ecc.), e nella donna dell'Apoc. …
… La « venuta con potenza e gloria » (Mt. 24, 30) di Gesù è detta p. da s. Paolo 7 volte (I Cor. 15, 23 e 6 volte in I-II Thess., oltre la p. dell'Anticristo in II Thess. 2, 9), da Iac. 5, 7, 8, da II Pt. 1, 16; 3, 4, 12, da I Is. 2, 28, e da Mt. 24, 3, 27, 37, 39. Vi equivalgono …
15:24
1. TEMA E ANALISI. - L'argomento generale è formulato al suono della 7ª tromba (11, 15-18): «Il regno del mondo è passato al Signore nostro e al suo Cristo, e regnerà nei secoli dei secoli»; e nei vv. 17-18 è spiegato questo «mistero di Dio» (10, 7) equivalente a quello rivelato da s. Paolo, I Cor. 15, 24-28. Questa proclamazione tematica, intorno a cui si svolge tutta la complessa sceneggiatura simbolica, riecheggia lungo tutto il libro (1, 5-8; 4, 8-11; 5, 9-13; 7, 9-12; 12, 10; 14, …
… Diversi testi scritturistici (Ez. 28, 14-16; Rom. 8, 38; Eph. 6, 12; I Cor. 15, 24) portano alla conclusione che i ribelli appartenevano a diversi ordini nella gerarchia celeste. …
… Protagonista di questi ultimi avvenimenti sarà ancora il Cristo, che, terminata infine la sua opera, « consegnerà il regno a Dio Padre » (I Cor. 15, 24-28).
… terra » (Mt. 28, 18-19) e s. Paolo spiegò il loro comune pensiero scrivendo che il Regno di Cristo, estendendosi a tutte le autorità e a tutte le virtù, non avrebbe fine sulla terra se non quando tutto, compresa la morte, gli sarebbe stato assoggettato (I Cor. 15, 24-28). Da quel tempo la Chiesa canta nel suo Credo: « Il suo regno non avrà mai fine » (cuius regni non erit finis).
… Lo stesso pensiero e le stesse esortazioni si trovano negli Apostoli (cf. Gal. 6, 9-10; I Cor. 9, 24 sgg.; II Cor. 5, 1-10; I Thess. 5, 2-3; I Pt. 1, 3-8; II Pt. 3,10; Iac. 4, 13-15; Apoc. 11, 10-11; 16, 15). Specialmente s. Paolo insegna chiaramente (I Cor. 15, 24-28) che con il giudizio si chiude per tutti l'economia della salvezza, senza alcuna possibilità di un « eterno ritorno » o di una universale apostatastasi. …
… (Eph. 2, 1). La sua innumere schiera include «i comandi (al āp̄zā), le potenze (al ēbōnōn), i dominatori di questo mondo di tenebre, gli spiriti della malvagità (che volano) nell'atmosfera inferiore (ἐν τοῖς ἐσονρανίοις)» (Eph. 6, 12; cf. Rom. 8, 38; I Cor. 15, 24), i quali governano quanti non appartengono a Dio (Io. 15, 19; 17, 14; I Io. 4, 4-5). Reggitore di questo mondo, S. non ha nulla in Gesù, che non è del mondo (Io. 8, 23; 12, 31; 14, …
segnerà il regno a Dio Padre « dopo aver annientato ogni principato e ogni autorità e potenza... tutti i nemici » (I Cor. 15, 24). Pur rispettando l'ordine romano (Io. 19, 11), Gesù e i suoi sono in lotta con il mondo della potenza e della ricchezza, che li odia e perseguita (Io. 15, 18-25); nonostante l'infinito …
15:25
… Gesù esprime questa a. con la parola palingenesia (Mt. 19, 21). S. Paolo vi fa allusione quando parla della liberazione del creato dalla servitù della corruzione (Rom. 8, 19-22) e specialmente della distruzione degli effetti del peccato e dell'ultima nemica, la morte, «quando Dio sarà in tutti» (I Cor. 15, 25-28.54-57). S. Pietro (II Petr. 3, 13) e S. Giovanni (Apoc. 21, 1) fanno allusioni a «nuovi cieli e nuova terra» in cui la giustizia abiterà. …
… Il Regno di Dio è già inaugurato (Mt. 11, 12-15; 12, 28; Lc. 16, 16; 17, 20 sg.; I Cor. 15, 25); deve crescere (Mt. 13, 31 sg.), per tutto il mondo (Mc. 3, 13-19; 6, 7-13; 13, 9 sg.; 16, 15 sg. 20; Act. 1, 8; ecc.), passare ai gentili (Mt. 8, 10 sgg.; 21, 33-46; 22, 2-10 ecc.); …
15:26
… L'ultimo atto della p. è costituito dalla risurrezione dei morti (I Cor. 15, 26,54-57); i risorti compariranno davanti al trono del Messia « che viene sulle nubi del cielo ». Gesù giudicherà « i vivi ed i morti », cioè i passati, i presenti, i futuri, « i terrestri …
15:28
… Alla fine del mondo quella forza operatrice che si è estesa dall'unica Monade, si riassorbirà nuovamente in essa, e così avrà fine il regno, non del Logos, ma di Cristo (I Cor. 15, 28) e dello Spirito. È contro questo ultimo punto di dottrina che le professioni di fede antimarcelliane e i simboli aggiunsero esplicitamente il concetto di Lc. 1, 33: cuius regni non erit finis.
… L'interpretazione piena è quella che non esclude ma unifica i molteplici aspetti particolari nella unitaria visione spirituale: ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. 15, 28).
… Pertanto Gesù Cristo professa di averla ricevuta dal Padre: « E gli ha dato il potere di giudicare, perché è il figlio dell'uomo » (Io. 5, 27); s. Paolo ricorda che « Dio gli ha assoggettato tutto » (I Cor. 15, 28). Propriamente parlando, la r., di cui si tratta, risiede nella natura umana di Cristo; in caso contrario non si potrebbe spiegare perché egli se l'attribuisca a titolo personale e …
… 18; Rom. 8, 16). 6. Il compimento del Regno di Dio con giudizio finale alla fine del mondo quando Cristo, Figlio di Dio e Salvatore del Mondo, farà il giudizio della storia che così finirà e stabilirà il Regno definitivo di Dio per tutti i secoli (I Cor. 15, 28). L'originalità della concezione rivelata della storia è nella liberazione dell'uomo dal dominio delle forze cosmiche e dal peccato così ch'egli ottiene l'esercizio della sua libertà …
… essenza e nella sua libera volontà, di ogni unità organica esistente; la causa finale è indicata da s. Paolo quando afferma che tutte le cose saranno soggette al Figlio, come il Figlio sarà soggetto al Padre, « onde Dio sia tutto in tutte le cose » (I Cor. 15, 28).
15:29
… Ci sono certamente molti testi di G. che insegnano che alla fine dei tempi il male scomparirà del tutto (PG 46, 526 A) e che sarà ricostituito il pleroma delle creature spirituali (PG 46, 135 A). Questo si fonda per lui e sui testi biblici (particolarmente I Cor. 15, 29) e sulla considerazione filosofica che il male, avendo avuto un inizio, dovrà finire. …
15:30
L'Apostolo era a contatto continuo con la morte, alla quale era sempre pronto, la cui attesa gli era familiare; egli giura che è « ogni ora in pericolo; ogni giorno sono esposto alla morte » e che solo la speranza della risurrezione dopo morte gli dà coraggio (I Cor. 15, 30-32); in continuo pericolo di morte, spera solo « nel Dio che risuscita i morti » (II Cor. 1, 8 sg.), e si gloria di questa sua vita di rischio e di infermità: interi capitoli insistono …
15:32
… Il testo su cui maggiormente s'insiste è I Cor. 15, 32, che, se non si trattasse di una metafora (cf. S. Ignazio M., Rom. 5, 1), supporrebbe un processo e una condanna, e, di conseguenza, una prigionia. …
… degli argentieri provocarono il tumulto, in occasione del quale si adoperarono a favore di Paolo anche alcuni asiatici suoi amici (Act. 19, 31). Per la questione se Paolo abbia subito a E. una prigionia prolungata, seguita da una condanna alla fiere (cf. I Cor. 15, 32), e abbia da questa città scritte le lettere della prigionia, v. PRIGIONIA, EPISTOLE della.
… Theol., 1ᵃ-2ᵃᵉ, q. 34, a. 4; e qq. 31-35). Anche la S. Scrittura condanna apertamente questa teoria (Sap. 2, 1-9; Is. 22, 13; 56, 10 sgg.; I Cor. 15, 32; Lc. 12, 15-21; 16, 19 sgg.).
… della sua predicazione si rileva dall'agitazione dell'argentiere Demetrio, che vide compromesso il suo commercio di statuette della dea Artemide (ibid. 19, 24). Ad Efeso parimenti P. soffrì molto e dirà metaforicamente che ebbe da lottare con le fiere (I Cor. 15, 32); è più che probabile una vera prigionia (v.), rispecchiata forse nella lettera ai Filippesi. …
… Il « combattimento con le fiere » di cui in I Cor. 15, 32 (cf. II Cor. 1, 8 sgg.) sembra metaforico (H. Lietzmann, An die Korinther I-II, 2ª ed., Tubinga 1923, p. 83 sg.), come quello con i dieci leopardi nella lettera di s. Ignazio ai …
15:33
… Mt. 6, 22-23), vuole non solo che si evitino gli sguardi colpevoli o pericolosi, ma in generale che si tengano composti e si mortifichi la curiosità di vedere; quanto all'udito ed alla parola, che nulla si ascolti o si dica di dannoso o di inutile (cf. I Cor. 15, 33; Iac. 1, 26). d) M. nell'ornamento (m. ornatus, cultus, apparatus exterioris), che modera l'uso delle vesti, supplettili, abitazione, conviti e simili, secondo le esigenze delle …
… ricorda il suo zelo quasi fanatico « per le tradizioni paterne » (Gal. 1, 14). È possibile che nell'intellettuale Tarso, P. frequentasse le scuole greche, ma sono quanto mai tenui e discutibili le tracce di una educazione ellenistica (cf. Act. 17, 28; I Cor. 15, 33; Tit. 1, 12), mentre è innegabile la sua formazione rabbinica, per perfezionare la quale egli si recò giovanetto (14-20 d. C.?) a Gerusalemme. …
15:35
… Il c. piuttosto che della platonica immortalità dell'anima parla di risurrezione (I Cor. 15, 35-49), cioè di un rifarsi, sopra la morte, di tutto intero l'uomo come Dio lo ha creato; e ne vede l'esemplare e la causa efficiente nella Risurrezione di Gesù Cristo. È la conclusione …
15:36
… insegnamento, è assurto ad una aderente significazione dell'immortalità dell'anima, della fede nella risurrezione della carne; ad un richiamo palese di avvenimenti ed insegnamenti biblici, già operanti nella tradizione giudaica, come dell'idea del corpo-seme (I Cor. 15, 36-44), della terra-madre (Gen. 3, 19; Iob. 1, 21; Eccl. 40, 1), della morte-riposo e sonno (Dan. 12, 2; Io. 11, 11-39).
… Ciò che tu semini non può raggiungere il rigoglio della vita se prima non muore » (I Cor. 15, 36). E tutto il cap. 15 di I Cor. è l'applicazione di questo fondamentale assioma; la risurrezione, che suppone la morte, è la verità somma per ogni cristiano: poggia sul principio del …
… perfetta del composto umano (Rom. 8, 22-23), dal carattere e dal dono dello Spirito Santo come divina caparra (Eph. 1, 13-14; 4, 30; II Cor. 5, 4-5), dall'inabitazione dello Spirito Santo (Rom. 8, 11); ne illustrò la possibilità dalla analogia del seme (I Cor. 15, 36). Nella lettera agli Ebrei (6, 1-2) pose tra le dottrine fondamentali (βενέλων) del cristianesimo quella della r. dei m. (cf. L. Simeoni, Doctrina resurr. iustoum in ep. s. Pauli, …
15:41
… teoria della giustificazione sola fide, che ugualmente salva tutti, è un dogma di fede definito dal Conc. di Firenze (Denz-U, 693; cf. ibid., 842), e chiaramente affermato dalla Scrittura (Mt. 17, 27; I Cor. 3, 8; II Tim. 4, 8; cf. Io. 14, 2; I Cor. 15, 41) e dai Padri, specialmente in occasione dell'esegesi della parabola degli operai, che ricevono la stessa retribuzione (cf. s. Gregorio Nazianzeno, Oratio 40, 20; PG 36, 384; s. Agostino, …
15:42
I corpi gloriosi inoltre avranno quattro doni totalmente soprannaturali, chiamati dotes, di cui parla s. Paolo in I Cor. 15, 42-44; a) l'impassibilità o incorruttibilità (ἀφταρεία) derivato dalla perfetta sottomissione del corpo all'anima (cf. s. Tommaso, Sum. Theol., suppl., q. 82, a. 1) per cui saranno preservati …
… innalzato alla dignità di tempio di Dio stesso, presente nell'anima, di una presenza tutta particolare, mediante la Grazia soprannaturale, e destinato definitivamente a partecipare alla felicità eterna dell'anima, a cui fu sulla terra unito (I Cor. 6, 13-20; 15,42-43). Tuttavia nel composto umano non ha il primo, ma l'ultimo posto, appartenendo il primato all'anima. …
15:44
… dobbiamo vivere secondo la c., perché se vivete secondo la c., morte; ma se fate morire mediante lo s. le opere del corpo (Volg.: « c. »), vivrete » (Rom. 8, 12-13). La vitalità dello s. si comunicherà nella risurrezione finale anche al corpo dei fedeli (I Cor. 15, 44), i quali sono con Cristo un solo corpo e un solo s. (Eph. 4, 4).
15:45
… del primo Adamo, dell'uomo vecchio, contrapposto a Gesù, l'Adamo novello, come si esprime più volte s. Paolo: «Mortificate le vostre membra terrene, essendovi spogliati dell'uomo vecchio con le sue opere, e rivestitevi del nuovo» (Col. 3, 5, 10; cf. I Cor. 15, 45). 3) Rinnovato in tal modo, il cristiano manifesterà tutte le virtù che sono una conseguenza della vita di Gesù in lui: la sincerità, che rifugge dalla menzogna: «Rigettate la menzogna, …
… e connettono costantemente il loro apostolato con G. risorto: cf. Act. 4, 33; 2, 32; 3, 15; 13, 31; I Cor. 9, 1. Gli Apostoli sentono inoltre che devono il dono dello Spirito Santo all'influsso del Risorto, che essi chiamano « spirito vivificante » (I Cor. 15, 45; cf. Act. 2, 33). La cristologia della prima predicazione apostolica chiama G. il C. e Figlio di Dio (Act. 2, 36; 13, 33; per tutto il contenuto di essa in relazione alla Risur-
… peccati, presa dalla massa dammata e votata alla morte (Gen. 2, 17) : b) con la Passione superò la seconda (infatti, morendo, distrusse la carne di peccato) e fece trionfare la prima (difatti, risorgendo, la sua carne divenne πνεύμα, come dice s. Paolo [I Cor. 15,45], cioè così spiritualizzata da essere capace dell'unione perfetta con Dio, che seguì nell'Ascensione, quando « apparuit vultui Dei » [Hebr. 9, 24]).
… In Act. 17, 26-27 s. Paolo parlando all'areopago affermò: «Da un solo uomo Dio ha tratto tutto il genere umano per popolare la superficie di tutta la terra». I Cor. 15, 45: «Il primo uomo, Adamo, fu fatto anima vivente». …
15:46
… Per es., Clemente Alessandrino, Ippolito, lo Ps.-Dionigi, s. Gregorio Nisseno lo adoperarono nel senso di misterioso, eterno, spirituale (citazioni in De Lubac, op. cit., in nota a p. 341). Del resto anche s. Paolo usa ὑπερκόσιμος a significare l'uomo celeste, spirituale (I Cor. 15, 46 sgg.). …
15:49
… (cf. Gal. 3, 27); ma questa espressione non esclude la realtà e l'interiorità del dono divino della Grazia, ma ne mette in risalto la causa meritoria ed efficiente e il fine, che ha di renderci simili al Cristo e imprimerci la sua fisionomia morale (cf. I Cor. 15, 49; Col. 3, 10; Rom. 8, 29). Il Concilio di Trento definisce: « Chi dice che la Grazia sia soltanto il favore di Dio, senza che questo favore ponga nulla in noi, è anatema » (sess. …
15:50
III. VALUTAZIONE. — Il m. carnale, essendo diametralmente opposto allo spirito cristiano (cf. Mt. 22, 30; Rom. 14, 17; I Cor. 15, 50), fu rigettato fin dal suo nascere come un'eresia. …
mazione (come eredità I Cor. 6, 9-10; 15, 50; Gal. 5,
… « L'uomo esteriore » volge alla corruzione, « l'uomo interiore » all'eternità (II Cor. 4, 16-18); essendo « c. e sangue », l'uomo esteriore è escluso dal Regno di Dio (Mt. 16, 17; I Cor. 15, 50).
15:51
… Se ne vide la prova in: Mt. 10, 2 sgg.; 16, 27 sg.; 19, 28; 24 (specie v. 34); 26, 63 sg., e passi paralleli: Lc. 17, 20-18, 8; cui farebbero riscontro la chiara persuasione di Paolo di assistere con i contemporanei alla parusia (v.) del Cristo (I Thess. 4, 14-17; I Cor. 15, 51) e l'attesa morbosa dei fedeli. …
… Specifica inoltre che s. Paolo ha sempre « insegnato che l'ultima generazione dei giusti sarà rivestita d'immortalità senza attraversare la morte » (p. 90) e invoca a sostegno di ciò « le affermazioni chiare, tre volte ripetute » di I Thess. 4, 15-17; I Cor. 15, 51; II Cor. 5, 3. In massima parte gli autori cattolici seguono oggi questa opinione. …
15:53
II. L'IDENTITÀ DEI CORPI RISORTI. - È esplicitamente rivelata in I Cor. 15, 53 « Oportet enim corruptibile hoc (τοῦτο) induere immortalitatem », ed espressa da Tertulliano: « Resurget caro et quidem omnis, et quidem ipsa, et quidem integra » (De resurrectione …
15:54
… 12-19), poeticamente è raffigurata come mostro insaziabile dalle fauci enormi (Is. 5, 14; Hab. 2, 5; Ps. 141, 7; Prov. 1, 12; 27, 20; 30, 16), dal ventre immane (Ios. 2, 3; Eccli. 51, 5). Frutto della potenza della f.-morte è la distruzione (Os. 13, 14 = I Cor. 15, 54): v. ABADDON. …
15:55
… In Is. 26, 19 è la più antica attestazione esplicita della risurrezione (= « salire » dalla f.: Iob. 7, 9). Le promesse divine di redenzione e di restaurazione spirituale si presentano come liberazione dalla f. (Os. 13, 14 = I Cor. 15, 55; Is. 25, 8; 26, 19, ecc.; Ez. 37, 1 sgg.; Iob. 19, 15 sgg.; Dan. 12, 2) come « risurrezione dai morti » (Rom. 11, 15); il risorgere dall'abisso-necropoli (« dai morti ») …
15:56
… paolini presi globalmente, i quali, da una parte, stabiliscono per il cristiano i titoli per la resurrezione (I Cor. 15, 20-23) e dall'altra parte presentano la morte come conseguenza del peccato (Rom. 4, 25; 5, 12-21; 6, 23; 8, 19-23; I Cor. 15, 3; 15, 56). Alla luce di questi testi e del dogma dell'Immacolata Concezione, non pochi ragionano così: il differimento della glorificazione finale, anche corporea, dei figli di Dio, alla parusia, …
15:58
… Per questo la S. Scrittura insiste sulla necessità, specialmente nella vita spirituale, della c. (Eccli. 2, 16; 27, 12; Ps. 17, 38; Mt. 10, 22; Io. 4, 34; 17, 4; I Cor. 9, 24; 15, 58; II Io. 8, 9, ecc.); che poi, in fondo, si riduce alla massima del buon senso popolare: «chi la dura la vince».
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.