S. Iohn measuring the Temple, 3 heareth of tvvo vvitnesses that shal preache: 7 vvhom the beast cōming vp from the sea shal kil, 12 but they rising againe ascend into heauen, 13 and seuen thousand persons are slaine vvith an earthquake: 15 and as the sound of the seuenth Angel, the soure and tvventie seniors giue praise, and thankes to God.
1And there was given me a reed, like unto a rod. And it was said to me: Arise, and measure the temple of God and the altar and them that adore therein.E fummi data una canna come una verga, e fummi detto: sorgi, e misura il tempio di Dio, e l'altare, e quegli, che in esso adorano.AND there vvas giuen me a reede like vnto a rodde: and it vvas said to me, Arise, and measure the temple of God, and the altar, and them that adore in it.Et datus est mihi calamus similis virgæ, et dictum est mihi: Surge, et metire templum Dei, et altare, et adorantes in eo: 2But the court which is without the temple, cast out and measure it not: because it is given unto the Gentiles. And the holy city they shall tread under foot, two and forty months:Ma l'atrio, che è fuora del tempio, lascialo da parte, e nol misurare: imperocché è stato dato alle genti, e calpesteranno la città santa per quarantadue mesi:but the court vvhich is vvithout the temple, cast forth, & measure not that: because it is giuen to the Gentiles, & they shal treade vnder foote the holy citie two and fourtie monethes:atrium autem, quod est foris templum, ejice foras, et ne metiaris illud: quoniam datum est gentibus, et civitatem sanctam calcabunt mensibus quadraginta duobus: 3And I will give unto my two witnesses: and they shall prophesy, a thousand two hundred sixty days, clothed in sackcloth.Ma darò ai due miei testimoni, che per mille dugento sessanta giorni profetino vestiti di sacco.and I vvil giue to my tvvo vvitnesses, and they shal prophecie a thousand tvvo hundred sixtie daies, clothed vvith facke-clothes.et dabo duobus testibus meis, et prophetabunt diebus mille ducentis sexaginta, amicti saccis. 4These are the two olive trees and the two candlesticks that stand before the Lord of the earth.Questi sono i due ulivi, e i due cancellieri posti davanti al Signore della terra.These are the two oliue trees and the tvvo candlestickes that stand in the sight of the Lord of the earth.Hi sunt duæ olivæ et duo candelabra in conspectu Domini terræ stantes. 5And if any man will hurt them, fire shall come out of their mouths and shall devour their enemies. And if any man will hurt them, in this manner must he be slain.E se alcuno vorrà offenderli, uscirà fuoco dalle loro bocche, che divorerà i lor nemici: imperocché in tal guisa fa d'uopo, che sia ucciso chi vorrà far loro alcun male.And if any man vvil hurt them, fire shal come forth out of their mouthes, and shal deuoure their enemies. and if any man vvil hurt them: so must he be slaine.Et si quis voluerit eos nocere, ignis exiet de ore eorum, et devorabit inimicos eorum: et si quis voluerit eos lædere, sic oportet eum occidi.
6These have power to shut heaven, that it rain not in the days of their prophecy: And they have power over waters, to turn them into blood and to strike the earth with all plagues, as often as they will.Questi hanno potestà di chiudere il cielo, sicché non piova nel tempo del lor profetare: e hanno potestà sopra le acque, per cangiarle in sangue, e di percuoter la terra con qualunque piaga, ogni volta che vogliano.These haue power to shut heauen, that it raine not in the daies of their prophecie: and they haue povver ouer the vvaters to turne them into bloud, and to strike the earth vvith al plague as often as they vvil.Hi habent potestatem claudendi cælum, ne pluat diebus prophetiæ ipsorum: et potestatem habent super aquas convertendi eas in sanguinem, et percutere terram omni plaga quotiescumque voluerint. 7And when they shall have finished their testimony, the beast that ascendeth out of the abyss shall make war against them and shall overcome them and kill them.Finito poi che abbian di rendere testimonianza, la bestia, che vien su dall'abisso, muoverà ad essi guerra, e gli supererà, e gli ucciderà.And vvhen they shal haue finished their testimonie: the beast vvhich ascended from the depth, shal make vvarre against them, and shal ouercome them, and kil them.Et cum finierint testimonium suum, bestia, quæ ascendit de abysso, faciet adversum eos bellum, et vincet illos, et occidet eos. 8And their bodies shall lie in the streets of the great city which is called spiritually, Sodom and Egypt: where their Lord also was crucified.E i corpi loro giaceranno nella piazza della città grande, che si chiama spiritualmente Sodoma, ed Egitto, dove anche il Signore di essi fu crocifisso.And their bodies shal lie in the streates of the great citie, vvhich is called spiritually Sodom and Aegypt, vvhere their Lord also vvas crucified.Et corpora eorum jacebunt in plateis civitatis magnæ, quæ vocatur spiritualiter Sodoma, et Ægyptus, ubi et Dominus eorum crucifixus est. 9And they of the tribes and peoples and tongues and nations shall see their bodies for three days and a half: and they shall not suffer their bodies to be laid in sepulchres.E gente di ogni tribù, popolo, lingua, nazione vedranno i loro corpi per tre dì e mezzo: e non permetteranno, che i loro corpi siano seppelliti.And there shal of tribes, and peoples, and tonges, and Gentiles, see their bodies for three daies and a halfe: and they shal not suffer their bodies to be laid in monuments.Et videbunt de tribubus, et populis, et linguis, et gentibus corpora eorum per tres dies et dimidium: et corpora eorum non sinent poni in monumentis:
10And they that dwell upon the earth shall rejoice over them and make merry: and shall send gifts one to another, because these two prophets tormented them that dwelt upon the earth.E gli abitanti della terra goderanno, e si rallegreranno sopra di essi: e sì manderanno vicendevolmente de' presenti, perché questi due profeti hanno dato tormento agli abitatori della terra.and the inhabitants of the earth shal be glad vpon them, and make merie: and shal send giftes one to an other, because these tvvo prophets tormented them that dvvelt vpon the earth.et inhabitantes terram gaudebunt super illos, et jucundabuntur: et munera mittent invicem, quoniam hi duo prophetæ cruciaverunt eos, qui habitabant super terram. 11And after three days and a half, the spirit of life from God entered into them. And they stood upon their feet: and great fear fell upon them that saw them.Ma dopo tre giorni, e mezzo lo spirito di vita, che vien da Dio, entrò in essi. E si alzarono in piedi, e un timore gagliardo cadde sopra chi gli vide.And after three daies and a halfe, the spirit of life from God entred into them. And they stoode vpon their seete, and great feare fel vpon them that savv them.Et post dies tres et dimidium, spiritus vitæ a Deo intravit in eos. Et steterunt super pedes suos, et timor magnus cecidit super eos qui viderunt eos. 12And they heard a great voice from heaven, saying to them: Come up hither. And they went up to heaven in a cloud: and their enemies saw them.E udirono una gran voce dal cielo, che disse loro: salite quassù. E salirono in una nuvola al cielo: e gli videro i loro nemici.And they heard a loud voice from heauen saying to them, Come vp hither. And they vvent vp into heauen in a cloude: and their enemies savv them.Et audierunt vocem magnam de cælo, dicentem eis: Ascendite huc. Et ascenderunt in cælum in nube: et viderunt illos inimici eorum. 13And at that hour there was made a great earthquake: and the tenth part of the city fell. And there were slain in the earthquake, names of men, seven thousand: and the rest were cast into a fear and gave glory to the God of heaven.E in quel punto accadde un gran tremuoto, e rovesciò la decima parte della città: e furono uccisi nel tremuoto settemila capi d'uomini: e il restante furono spaventati, e dettero gloria al Dio del cielo.And in that houre there vvas made a great earthquake: and the tenth part of the citie fel: and there vvere slaine in the earthquake names of men seuen thousand: and the rest vvere cast into a feare, and gaue glorie to the God of heauen.Et in illa hora factus est terræmotus magnus, et decima pars civitatis cecidit: et occisa sunt in terræmotu nomina hominum septem millia: et reliqui in timorem sunt missi, et dederunt gloriam Deo cæli.
14The second woe is past: and behold the third woe will come quickly.Il secondo guai è passato: ed ecco che tosto verrà il terzo guai.The second vvoe is gone: and behold the third vvoe vvil come quickly.Væ secundum abiit: et ecce væ tertium veniet cito. 15And the seventh angel sounded the trumpet: and there were great voices in heaven, saying: The kingdom of this world is become our Lord’s and his Christ’s, and he shall reign for ever and ever. Amen.E il settimo Angelo diè fiato alla tromba: e grandi voci si alzarono in cielo, che dicevano: il regno di questo mondo è diventato (regno) del Signor nostro, e del suo Cristo, e regnerà pe' secoli de' secoli: così sia.And the seuenth Angel sounded with a trompet: and there vvere made loude voices in heauen saying, The kingdom of this vvorld is made our Lords & his Christs, and he shal reigne for euer and euer. Amen.Et septimus angelus tuba cecinit: et factæ sunt voces magnæ in cælo dicentes: Factum est regnum hujus mundi, Domini nostri et Christi ejus, et regnabit in sæcula sæculorum. Amen. 16And the four and twenty ancients who sit on their seats in the sight of God, fell on their faces and adored God, saying:E ventiquattro seniori, i quali seggono ne' troni loro nel cospetto dì Dio, si prostraron bocconi, e adorarono Dio, dicendo:And the foure and tvventie seniours vvhich sitte on their seates in the sight of God, fel on their faces, and adored God,Et viginti quatuor seniores, qui in conspectu Dei sedent in sedibus suis, ceciderunt in facies suas, et adoraverunt Deum, dicentes: 17We give thee thanks, O Lord God Almighty, who art and who wast and who art to come: because thou hast taken to thee thy great power, and thou hast reigned.Grazie rendiamo a te. Signore Dio onnipotente, che sei, e che eri, e che verrai: perché hai fatto uso della potenza tua grande, ed hai acquistato il regno.saying: Vve thanke thee Lord God omnipotent, vvhich art, and vvhich vvast, and vvhich shalt come: because thou hast receiued thy great povver, and hast reigned.Gratias agimus tibi, Domine Deus omnipotens, qui es, et qui eras, et qui venturus es: quia accepisti virtutem tuam magnam, et regnasti. 18And the nations were angry: and thy wrath is come. And the time of the dead, that they should be judged and that thou shouldest render reward to thy servants the prophets and the saints, and to them that fear thy name, little and great: and shouldest destroy them who have corrupted the earth.E le genti si sono adirate, ed è comparsa l'ira tua, e il tempo de' morti, perché sian giudicati, e di render mercede ai profeti tuoi servi, e a' santi, e a quei, che temono il nome tuo, piccoli, e grandi, e di mandare in perdizione quegli, che mandan in perdizione la terra.And the Gentiles vvere angrie, and thy vvrath is come, and the time of the dead, to be iudged, and to tender revvard to thy seruants the prophets and sainctes, and to them that feare thy name, litle and great, and to destroy them that haue corrupted the earth.Et iratæ sunt gentes, et advenit ira tua et tempus mortuorum judicari, et reddere mercedem servis tuis prophetis, et sanctis, et timentibus nomen tuum pusillis et magnis, et exterminandi eos qui corruperunt terram.
19And the temple of God was opened in heaven: and the ark of his testament was seen in his temple. And there were lightnings and voices and an earthquake and great hail.Ed aprissi il tempio di Dio nel cielo: e vide si l'arca del suo testamento nel suo tempio, e v'avvennero folgori, e grida, e tremuoti, e grandine molta.And the temple of God vvas opened in heauen: and the arke of his testament vvas seen in his temple, and there vvere made lightenings, and voices, and an earthquake and greate haile.Et apertum est templum Dei in cælo: et visa est arca testamenti ejus in templo ejus, et facta sunt fulgura, et voces, et terræmotus, et grando magna.
11:1
The apostle is ordered to measure the temple. Two prophets are promised, to teach mankind. They are put to death, and in three days and a half after they are raised to life, and ascend to heaven. A great earthquake follows. The seventh Angel sounds the trumpet. The elders give thanks to God.
Witham
Measure the temple, etc. This is to signify that the divine Providence would always protect his faithful servants, who are called the temple of God; (1 Corinthians 3:17.; 2 Corinthians 6:16.) but by the outward court not to be measured, because it is given to the Gentiles, etc. (Apocalypse11:2) is commonly understood idolaters, infidels, heretics, who are not in the temple of God, nor in his Church. It is an allusion to the Jewish temple, and the different divisions of it, the Gentiles not being permitted to enter into the temple itself, but only into that outward part called the court of the Gentiles. (Witham)
Pastorini
The churches consecrated to the true God, are so much diminished in number, that they are represented by St. John as one church; its ministers officiate at one altar; and all the true faithful are so few, with respect to the bulk of mankind, that the evangelist sees them assembled in one temple, to pay their adorations to the Most High. (Pastorini)
11:2
The holy city they shall tread under foot forty-two months.[Ver. 2, etc. Atrium autem quod est foris, ten aulen exothen, not esothen, as in some manuscripts.
Witham
Dr. Wells, when he tells us, on the third verse of this chapter, that the consent of the primitive Church and their unexceptionable authority, require that by the two witnesses we understand Henoch[Enoch] and Elias[Elijah], seems to be convinced of it by the authority (as he imagines) of Dr. Grabe. This we find by his own words, (p. 79) "I shall hear," saith he, "adjoin a note of the late most learned and pious divine, Dr. Grabe, in reference to this matter, in a passage of St. Irenaeus, lib. v., ch. V. It is note 4, in p. 405, Oxon. Edit. and runs thus in the doctor's own words: Disputationem de loco in quam Deus transtulerit et huc usque viventes conservarit Enochum et Eliam Augustinus indicavit ad fidem non pertinere, at cum hic Irenaeus doceat Apostolorum discipulos et (N. B.[Nota Bene, Note Well?]) auditores dixisse, etc. And the note in Dr. Wells ends with these words: Plures alios legendo notes licet. After this Dr. W.[Wells] adds: I have taken the pains to transcribe all these citations, that the reader may see how generally the Fathers do agree in this matter. And the same Dr. Wells a little after: Whereupon, saith he, the good doctor (Grabe) adds in reference to himself: mihi parum tutum videtur aliter nunc sentire. And had all others the like due esteem for the Fathers, and the like modest opinion of themselves, there would quickly be taken away that great and unhappy difference of opinions, which is now in the Church, as to points of religion." I wish, no less than Dr. Wells, that all others had the like due esteem of the Fathers, and the like modest opinion of themselves as the author of this note, and he who writ, mihi parum tutum videtur aliter nunc sentire. By such dispositions of submission to the doctrine delivered or witnessed by the consent of the primitive Fathers, might be quickly taken away the unhappy differences in points of religion betwixt us, and all pretended reformers, who, by setting up their private judgment against the authority of the Catholic Church, have brought in these differences. Luther led the way: I care not, said he, if a thousand Cyprians, a thousand Augustines, are against me, etc. But I am fully persuaded that Dr. W. did not know that all this Latin note, with the citations of the Fathers, and with those words upon them, (mihi parum tutum videtur aliter nunc sentire) are not the words of the learned and pious divine, Dr. Grabe, but are found word for word in the third note of Franciscus Feuardentius, in his Paris edition of St. Irenaeus, in the year 1576, p. 322, from whence they were taken above a hundred years after by Dr. Grabe. Had Dr. W. taken notice that they were the words of so warm an adversary of the pretended reformation as Feuardentius, I doubt whether he would have given such high commendations of the true author, with an N. B. on those words of Feuardentius, mihi parum tutum videtur, etc. But I am glad that Dr. Grabe and Dr. Wells are of the same judgment with the author of the note.] That is, Gentiles and Jews shall be permitted to persecute the Church and the faithful servants of God; but only for a short time, expressed by forty-two months, as elsewhere by twelve hundred and sixty days, and also by a time, and times, and half a time, which, as St. Jerome observes, is for a year, and two years, and half a year, which three different ways of speaking by years, by months, and by days, are only to signify that God never permits his faithful to be under any violent persecution for any long time. (Witham)
11:3
Witham
My two witnesses....shall prophesy twelve hundred and sixty days. It is a very common interpretation, that by these two witnesses must be understood Henoch[Enoch] and Elias[Elijah], who are to come before the end of the world. It is true this is what we read in several of the ancient Fathers, insomuch, that Dr. Wells, in his paraphrase, calls it the "consent of the primitive fathers," and in his notes says, it is of "unexceptionable authority." This opinion (at least as to Elias) is grounded on those words of the prophet Malachy, (Malachias 4:5.) behold, I will send you Elias, the prophet, before the coming of the great and dreadful day of the Lord; and also on the words of our Saviour, Christ, (Matthew 17:11.) where he tells his disciples: Elias indeed shall come, and restore all things. But I cannot say that the consent of the fathers is so unanimous as to Henoch: for we find by St. Hilary, that some thought Jeremy[Jeremiah] was to come with Elias, and he himself thought that with Elias would come Moses. See his commentary on Matt., p. 710, Nov. edit. Secondly, allowing it a received opinion that Henoch and Elias are again to come before the day of judgment, yet it is not the constant doctrine of the ancient fathers, that by these two witnesses in this place of the Apocalypse, must be understood Henoch and Elias. St. Cyprian expounds it of two sorts of martyrs for the Catholic faith; to wit, they who suffer death, and others who only suffered imprisonment, loss of goods, and the like. Others expound it of the testimonies concerning Christ and his Church, of which some are in the Old Testament, some in the New. To these we must join all those interpreters who expound all the visions and predictions in the Apocalypse, till the 20th chapter, of the persecutions raised by the Jews: or by the heathens against the Church, which have already happened. Of these, both as to ancient fathers and later interpreters, see Alcazar in his Prologomena, note 6, p. 33, and note 12, p. 48. (Witham)
Challoner
Two witnesses. It is commonly understood of Henoch and Elias. (Challoner)
11:4
Witham
These are the two olive-trees, flourishing with works of piety and mercy, and the two candlesticks shining with faith and good works. (Witham)
11:5
Witham
And if any man would hurt them, etc. These two verses seem to signify both the miracles which God many times wrought by the prayers of his martyrs, as he had done formerly in the time of Elias[Elijah] and the exemplary punishments with which from time to time he chastised those by whom they were persecuted, and that he will do the like by Henoch[Enoch] and Elias, when they shall come. (Witham)
Pastorini
In this and the following verse are expressed the miraculous powers with which the two witnesses will be invested. These powers will be necessary to enable them to prove the truth of their doctrine. Every messenger who appears with a commission from God, is always furnished with means to prove it. Thus our Saviour and his apostles worked miracles in testimony of the Christian religion. And in the Old Testament, Elias convicted the false prophets by a miracle. See 3 Kings xviii. Every new teacher consequently, who comes destitute of this sanction, can claim no credit, but is only to be considered as an imposter. (Pastorini)
11:7
Witham
The beast, etc. God, for the greater good and glory of his servants, permits the devil by antichrist, and such like instruments, to torment them, and put them to death; and yet by dying they conquer, to the eternal confusion of their persecutors, who shall behold them going up to heaven, to be there happy with God in his kingdom for ever. (Witham)
Pastorini
Antichrist, impelled by Satan, shall kill them. (Pastorini)
11:8
Their bodies shall lie in the streets. It is what has often happened to the bodies of the martyrs, and may happen to Henoch[Enoch] and Elias[Elijah], for three days and a half, for a short time.
Witham
The great city. Some understand any city where Christians are persecuted. Others by the following words, where also their Lord was crucified, will needs have to be understood Jerusalem, which they hold shall be rebuilt in the time of antichrist, and where by him shall be put to death Henoch and Elias. But others think it may be expounded of heathen Rome, which in a mystical sense might be called Sodom for its infamous crimes, and Egypt for its idolatries and superstitions, where Christ might be said to be crucified, not as to himself, but in his members, according to what he himself said, Matthew 25:40., "inasmuch as you did it to one of these, my least brethren, you did it to me." (Witham)
Menochius
City; Jerusalem, which it is supposed will be the residence of antichrist, and filled with a great concourse of people. (Menochius)
11:10
Witham
The inhabitants of the earth shall rejoice, etc. The persecutors rejoice and make merry for a while, when they seem to get the better of the Christians. Dioclesian caused pillars to be erected to him, as if he had destroyed the Christian religion; and when, by his cruelties he saw the faith of Christ, still increase more and more, he fell into a kind of madness, and laid down his empire. See Baron.[Baronius] ad an. Dni. 304[A.D. 304], p. 771. (Witham)
11:11
Witham
The spirit of life from God entered into them, etc. It is an allusion to a vision in the prophet Ezechiel, Ezechiel xxxvii. (Witham)
11:13
Witham
A great earthquake. By which may be signified the consternation that fell upon the persecutors of Christians, when by God's visible chastisements, seven thousand (that is, many of them) perished miserably; others were struck with fear, others converted. (Witham)
11:14
Witham
These visions belonged to the second woe, and the third woe is at hand. (Witham)
Second woe; the persecution of antichrist.
Pastorini
Third woe, or the day of judgment, is near at hand. (Pastorini)
11:15
Witham
The seventh Angel, etc. The saints and blessed spirits in heaven are represented praising God with loud voices, at the approaching of the kingdom of God; some understand at the end and consummation of the wicked world, after the destruction of antichrist, when the blessed shall reign in heaven: but others expound this of the triumph of the Christian faith and Church, when the providence of God putting an end to the persecutions against the Christian religion, by the miserable end of Dioclesian, Maximian, Maxentius, etc., made the kingdom of this world (the powerful Roman empire) become the kingdom of our Lord, by his raising Constantine the great to the empire, and under him making the faith of Christ triumph over all its persecutors and adversaries. (Witham)
11:19
Witham
The temple of God was opened....the ark of his testament was seen; which P. Alleman applies to the cross that appeared in the air to Constantine. Such applications may be probable, but cannot be called certain. (Witham)
11:3
11:2
Three yeres and a halfe. vvhich is the time of Antichrists reigne and persecution.
11:3
3. My tvvo vvitnesses.] Enoch and Elias, Enoch & Elias yet aliue, shal preach in the time of Antichrist. as it is commonly expounded. for, that Elias shal come againe before the later day, it is a most notorious knovven thing (to vse S. Augustines vvordes) in the mouthes and hartes of faithful men. See li. 20 de Ciuit. Dei c. 29. Tract. 4 in Ioan. and both of Enoch and Elias, Lib. 1 de pec. merit. c. 3. So the rest of the Latin Doctors. as, S. Hierom ad Pāmach ep. 61 c. 11. & in Psal. 20. S. Ambrose in Psal. 45. S. Hilarie 20 can. in Mat. Prospet li. vltim• de Promissionibus c. 13. S Gregorie li. 14. Moral. c. 11. & he. 12 in Ezech. Beda in 9 Marci. The Greeke fathers also, as S. Chrysostom he. 58 in Mat. & ho. 4 in 2 Thessal. & ho. 21 in Genes. & ho. 22 in ep. ad Hebr. Theophylacte and Occumenius in 17 Matthai. S. Damascene li. 4 de Orthodoxa fide c. 27.
Furthermore, that they liue also in Paradise, it is partly gathered out of the Scripture Ecclici 44. 16. vvhere it is plainely said of Enoch, that he is translated into Paradise, as al our Latin exemplars do reade: and of Elias, that he vvas taken vp aliue, it is euident 4 Reg. 2. And S. Irenaeus saith, it is the tradition of the Apostles, that they be both there. li. 5 in initio. Dicunt Presbyteri (saith he) qui sunt Apostolorum Discipuli. So say the Priests or Auncients that are the scholers of the Apostles. See S. Iustine q. 85 ad orthodoxos. Finally, that they shal returne into the companie of men in the end of the vvorld, to preache against Antichrist, and to inutie both Ievves and Gentiles to penance, and so be martyred, as this place of the Apocalypse seemeth plaine, so vve haue in part other testimonies hereof. Malac. 4. Ecclci 44, 16. 48, 10. Mat. 17, 11. See also Hyppolytus booke of Antichrist and the end of the vvorld. Al vvhich being vvel considered, the Heretikes are to contentious and incredulous, to discredite the same, as they commonly doe.
11:7
The great Antichrist.
11:8
He meaneth Hierusalem, named Sodom and Aegypt for the imitatiō of thē in wickednes. So that we see his cheefe reigne shal be there, though his tyrannie may extend to al places of the vvorld.
11:10
The wicked reioyce, vvhen holy men are executed by the tyrants of the vvorld, because their life and doctrine are hurdenous vnto them.
11:15
The kingdō of this world vsurped before by Satan & Antichrist, shal aftervvard be Christes for euer.
11:18
To repay the hire or wages (for so both the Greeke vvord and the latin signifie) due to holy men, proueth against the protestāts, that they did truely merite the same in this life.
11:2
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 46.6
… Ten lines earlier in the apocalypse it is written: “Rise and measure the temple of God, and the altar, and them that worship therein. But the court which is without the temple leave out and measure it not; for it is given unto the Gentiles; and the holy city shall they tread under foot forty and two months.”
11:3
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 50
… Such power was not accorded to the great Medea herself—over a human being at any rate, if allowed her over a silly sheep. Enoch no doubt was translated, and so was Elijah; nor did they experience death: it was postponed, (and only postponed,) most certainly: they are reserved for the suffering of death, that by their blood they may extinguish Antichrist.
sant'Ippolito † 235 d.C. On Daniel 2.39
… He shall cut off the two witnesses and forerunners of Christ, who proclaim His glorious kingdom from heaven, as it is said: “And I will give (power) unto my two witnesses, and they shall prophesy a thousand two hundred and threescore days, clothed in sackcloth.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 47
47. For John says, “And I will give power unto my two witnesses, and they shall prophesy a thousand two hundred and threescore days, clothed in sackcloth.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 61
… And to the woman were given two wings of the great eagle, that she might fly into the wilderness, where she is nourished for a time, and times, and half a time, from the face of the serpent.”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 21
… So then His second advent is declared to be in glory; for He comes from heaven with power, and angels, and the glory of His Father. His first advent had John the Baptist as its forerunner; and His second, in which He is to come in glory, will exhibit Enoch, and Elias, and John the Divine.
11:4
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 47
… and have power over waters, to turn them to blood, and to smite the earth with all plagues as often as they will. And when they shall have finished their course and their testimony,” what saith the prophet? “the beast that ascendeth out of the bottomless pit shall make war against them, and shall overcome them, and kill them,”
11:6
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 21
… “And if any man will hurt them, fire will proceed out of their mouth, and devour their enemies. These have power to shut heaven, that it rain not in the days of the advent of Antichrist, and to turn waters into blood, and to smite the earth with all plagues as often as they will.”
11:7
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 46.6
6. How, then, you will say, do we read in the apocalypse written by John: “The beast that ascendeth out of the bottomless pit shall…kill them [that is, obviously, the prophets], and their dead bodies shall lie in the street of the great city which spiritually is called Sodom and Egypt, where also their Lord was crucified?”
11:15
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 20
… And in the former case indeed this name is given with reserve, in the latter lavishly; in the former by measure, in the latter above all kind of measure: “For,” it is said, “the Father giveth not to the Son by measure, for the Father loveth the Son.” In the former for the time, in the latter without reference to time;
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.105
… We read of seven trumpets in the Revelation of John, which seven angels received. And there you read that when the seventh angel sounded his trumpet, there was a great voice from heaven, saying: “The kingdom of this world is become the kingdom of our God and of His Christ, and He shall reign for ever and ever.”
11:16
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.21
… because Thou hast taken Thy great power, and hast reigned. And the nations were angry, and Thy wrath is come, and the time in which it should be judged concerning the dead, and the reward should be given to Thy servants the prophets, and the saints that fear Thy name, small and great; and to disperse those who have corrupted the earth.”
11:19
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.18.6
… thus is it, therefore, also His will that we, too, should offer a gift at the altar, frequently and without intermission. The altar, then, is in heaven (for towards that place are our prayers and oblations directed); the temple likewise [is there], as John says in the Apocalypse, “And the temple of God was opened:”
11:1
Calamus hic non fuit scriptorius, sed mensorius, puta arundo ad dimetiendum templum, qua rursum metitur Jerusalem caelestem cap. XXI, vers. 16 et 17, de eaque dicit, quod sit «mensura hominis,» quod Alcazar sic exponit: Quia, inquit, mensura hominis est calamus. Nam calamus erat sex cubitorum: tot autem cubitorum suorum est quisque homo recte formatus, quia cubitus non est quarta, ut alii volunt, sed sexta pars staturae hominis: ergo sex cubiti sunt mensura staturae hominis. Hippocrates enim, Aristoteles et Galenus πηχύν, id est cubitum, vocant praecipuum brachii os, quod ab ima manu usque ad brachii curvaturam protenditur. Excludit ergo mensura cubiti ipsam manum, et eadem est mensura quae pes, et quae caput; caput enim rite formatum est sexta pars hominis, ac consequenter est cubitus. Hucusque Alcazar. Verum hoc physice dici potest, non geometrice: S. Hieronymus enim et passim veteres cubitum vocant mensuram, quae a curvatura brachii usque ad extremum manus et digitorum protenditur, quae est quarta pars staturae hominis. Rursum, Alcazar per «calamum» sive «virgam percussoriam,» quae fuit mensura vetus veteris Adami, ideoque major calamo posterioris aetatis, accipit passionem et crucem secundi Adami, id est Christi, quae omnes posteriorum Martyrum passiones superavit; quocirca Christus hoc calamo, id est cruce, mensus est et erexit fabricam sui templi, id est Ecclesiae. «Existimo ergo,» inquit ipse, «mensuram illam cap. XI esse mensuram afflictionum quas pro Christo servi ipsius perpetiuntur, ac praesertim quas fideles primitivae Ecclesiae perpessi sunt: mensuram vero cap. XXI esse mensuram gloriae qua Beati fruuntur in patria, quo significatur, ad virtutis et gloriae perfectionem non conscendi, nisi per magnas cruces et ingentium laborum tolerantiam.» Est enim haec mensura viri, ut denotet pueros esse ac quasi pygmaeos, qui alia, puta suaviori et molliori ducuntur via. Unde et de persona illa quae mensuratura erat templum Ezechiel, XL, 3, dicitur: «Vir cujus erat species quasi species aeris.» Vir hic erat Christus, in passione et cruce natura carneus, sed robore aeneus. Altare holocausti tam hic, quam apud Ezechielem, significat devotionem et fervorem primorum Christianorum, offerentium se Deo ad martyrium in persecutione Judaeorum. Sensus ergo est, q. d. Metire, o Joannes, magnitudinem altaris holocausti primitivae Ecclesiae, hoc est, collige et comprehende quantum Ecclesiam auxerit, dilatarit et exaltarit persecutionis magnitudo, ut mysticum illud altare (id est ingens ea devotio ad martyrium) esset numeris omnibus absolutum, ac proinde Deo gratissimum, aeque ac Ecclesiae gloriosissimum. Ita ipse subtiliter et pie juxta suum scopum et propositum. Verum minus solide. Nam primo, a genuino Apocalypsis scopo aberrat, ut saepe dixi. Secundo, calamus non est mensura hominis, sed eam duobus cubitis superat, uti paulo ante ex communi Doctorum sententia docui. Calamus ergo hic mensorius praecise erat sex cubitorum et palmi: palmi, id est, quatuor digitorum transversim positorum, uti diserte asserit Ezech. XL, 3, ad quem locum hic alluditur. Erat hic calamus similis virgae, primo, ut significet divinae mensurae et justitiae aequitatem ac rectitudinem. Secundo, ut metuamus Deum judicem, utpote paratum statim credere eum quem nocentem, vel minus habentem in mensurando reperit, ait Viegas. Tertio, ut Nicolaus Zegerus, calamus hic erat similis virgae, id est sceptro regali, quia ad Deum quasi ad regem orbis pertinet mensurare homines, id est eos dijudicare, et pro meritis vel praemiare vel punire. Et Dictum Est Mihi. — Graece λέγων, id est «dicens,» quasi calamus loqueretur. Verum per hebraismum, id est, antiptosin Hebraeam, ponitur nominativus pro genitivo, «dicentis» pro «dicens.» Unde Vatablus vertit, «a dicente mihi.» Hinc Complutenses legunt: καὶ ἔστη ὁ ἄγγελος λέγων, id est, «et stetit Angelus dicens.» Metire Templum Dei, et Altare, et Adorantes in Eo. — Significat templum vetus Judaicum, sed per hoc intelligit Ecclesiam. Porro templum duas habebat partes, unam quae solis patebat sacerdotibus et Levitis: haec incipiebat ab atrio sacerdotum, quod dicebatur atrium interius, ac porrigebatur per Sanctum, per quod tendebatur ad Sanctum sanctorum. Altera erat atrium exterius, quod erat quasi templum laicorum. Prior pars vocabatur templum Dei, quia in eo erat altare holocaustorum in ipso atrio; in Sancto vero erat altare thymiamatis, in quo incensa, sicut in illa victimae offerebantur. Jam adorantes in eo sunt sacerdotes et Levitae. In hac ergo priori templi parte, et in adorantibus, puta sacerdotibus, symbolice significantur fideles, qui tempore Antichristi in Ecclesia erunt optimi, religiosissimi, Deo conjunctissimi et in ejus cultu solidissimi. Hos jubetur metiri, id est numerare, Joannes, quia hi non cedent Antichristo, sed perstabunt in fide usque in finem, ideoque eligentur ad gloriam. Hos enim tantum significat symbolica et imaginaria haec templi dimensio, quae in visione hic Joanni praescribitur. Templum enim hoc significat Ecclesiam sanctam, quae ita constanter militat Deo, ut mox sit futura triumphans. Ecclesiam ergo militantem in fine mundi, et mox triumphaturam metitur et numerat hic Joannes. Ita Aretas, Richardus et Oecumenius. Porro rursum Aretas per «templum» accipit Ecclesiam veteris Testamenti; per «atrium,» Ecclesiam Christi, quae jubetur projici foras, id est eximi observantiis et oneribus legis veteris. Verum hoc non est litterale, nec ad rem praesentem.
11:2
Intelligit atrium exterius, sive templum laicorum, quod quia remotius erat ab altari utroque, hinc significabat Christianos infirmiores et laxioris vitae, ideoque a Deo remotiores. Hos (ait) «ejice foras,» id est extra Ecclesiam, q. d. Rejice eos inter infideles et apostatas, quia hi cedent Gentibus, id est, Antichristo ejusque asseclis. Unde indigni sunt qui inter fideles mensurentur aut numerentur. Ita Richardus. Alludit ad extimum templi atrium, quod Gentium dicebatur, quia Gentiles in eo versari poterant, q. d. Gentiles non tantum suum atrium, sed et atrium Israelis, id est fidelium, occupabunt et vastabunt. Nota catachresin, «ejice foras,» id est rejice, repudia, contemne, noli illud numerare et metiri. Nam atrium hoc erat foris; ergo proprie foras ejici non poterat. Quocirca nonnulli Graeci codices, quos citant et sequuntur Erasmus et Vatablus pro «foris» legunt ἔσωθεν, id est «intus.» Alii quos sequitur Noster, passim legunt ἔξωθεν, id est «foris»; utrumque est verum. Erat enim hoc atrium Judaeorum foris, respectu atrii sacerdotum; idem erat intus, respectu atrii Gentium. Erat enim in templo populi fidelis, adeoque ipsum erat templum laicorum fidelium. Aliter Ambrosius: atrium enim hoc datum esse Gentibus censet, quia Judaei propter incredulitatem Paganis Gentibus erant conjuncti. «Aut ideo,» inquit, «dicuntur Gentibus traditi, quia traditi sunt Romanis, ut ab eis delerentur.» Sic et Primasius, Pannonius et alii per «atrium» accipiunt haereticos, schismaticos et Judaeos, quos ab Ecclesia expelli jubet Deus. Andreas vero per «templum» accipit fideles, per «atrium» infideles. Tropologice Alcazar (licet ipse putet esse sensum litteralem) atrium exterius, sive quod foris est, significat bona externa fidelium, ut sunt fortunae, honores, magistratus, salus, vita, ac demum quidquid profanae violentiae subjacet. Haec jubentur fideles ejicere foras, id est, abdicare a se, animumque ab eis avellere, eaque in praedam dare infidelibus Ecclesiam et fideles persequentibus. Quo innuitur Gentiles in bona omnia temporalia fidelium invasuros, ipsisque fidelibus eas calamitates inflicturos, ut illis nec reipublicae facies, nec civium commoda, nec domus aut possessiones supersint. Atrium vero interius, id est ipsam Ecclesiam, fidem, religionem et virtutem Christianam in fidelibus mansura illaesa; nec in hostium potestatem ventura; sed potius magis per persecutiones effloritura, ut Ecclesia quasi magnificum Dei templum ad maximam amplitudinem et gloriam assurgat. Ita S. Gregorius, XXVIII Moral., VI: «Quid,» inquit, «aliud atrium quam latitudinem significat vitae praesentis? Et recte foris templum sunt, qui per atrium designantur. Et ideo metiendi non sunt, quia angusta est porta quae ducit ad vitam; et latitudo vitae pravorum non admittitur ad mensuras et regulas electorum.» Et Civitatem Sanctam Calcabunt (Ecclesiam, quam prius vocavit templum et atrium, hic vocat civitatem sanctam, q. d. Antichristus et Antichristiani maximam Ecclesiae partem pervertent, vastabunt et possidebunt) Mensibus Quadraginta Duobus, — id est, tribus annis cum dimidio (si enim cuique anno des menses 12, invenies menses 42 facere tres annos cum dimidio), uti praedixit Daniel cap. VII, vers. 25: «Tradentur,» ait, «in manu ejus (Antichristi) usque ad tempus, et tempora, et dimidium temporis,» id est per annum et duos annos, et dimidium anni. Vide ibi dicta. Aliter Alcazar: putat enim per tres annos cum dimidio, symbolice significari totum tempus, quo Judaei persecuti sunt Christum et primitivam Ecclesiam, quod fuit quadraginta annorum, scilicet a Christo praedicante et a Judaeis crucifixo anno aetatis 34, usque ad excisam Jerusalem a Tito, quod contigit anno Christi 72.
11:3
Et Dabo (scilicet officium prophetandi, et simul cum eo spiritum, animos, ardorem, os et sapientiam cui nemo resistere possit) Duobus Testibus Meis, et Prophetabunt, — id est, ut prophetent. Sic enim saepe vocula «et» cum futuro ponitur pro «ut,» sicut fit Psalm. L, 20: «Benigne fac, Domine, in bona voluntate tua Sion, et aedificentur (id est, ut aedificentur) muri tui, Jerusalem.» Et Psal. LXXIX, vers. 4: «Deus, converte nos, et ostende faciem tuam, et salvi erimus,» id est ut salvi simus. Psalm. LIV, 7: «Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo,» id est, ut volem. Jam «prophetabunt,» id est docebunt, evangelizabunt, disputabunt contra Antichristum ejusque propugnatores: atque ut fidem dictis suis astruant, etiam vere prophetabunt, id est futura praedicent, aliaque miracula patrabunt; haec enim omnia pertinent ad prophetiam, et in Scriptura significantur per «prophetare,» uti dixi prooemio in Prophetas. Duobus Testibus. — Primo, aliqui per hos duos testes non duos singulares viros, sed duo genera testium accipiunt. Unde Pannonius asserit hos duos testes esse Ecclesiae doctores et praedicatores, qui duo Testamenta, scilicet novum et vetus, docent et praedicant. Et Arias Montanus censet hos duos testes esse legem et prophetiam, legem in Mose, prophetiam in Elia denotari. Hoc avide arripiunt Calvinistae, praesertim Angli, qui negant Eliam et Henoch venturos in fine mundi, docentque duos hosce testes esse novum et vetus Testamentum, aut sacras Litteras et coetus fidelium. Alcazar vero per duos testes accipit magnam sapientiam et magnam sanctitatem primitivae Ecclesiae, quae ipsi et Christo testimonium contra Judaeos perhibuerunt; hisce enim per prosopopoeiam dari et affingi personas Mosis et Eliae. Moses enim caelestis sapientiae, Elias zeli et sanctitatis fuit paradigma, ideoque pro Henoch substitui hic Mosen. Fatetur enim ipse alludi hic ad adventum Eliae et Henoch tempore Antichristi, eumque hic quasi praesupponi. Porro Alcazar hic, notat. 7, elegantia viginti symbola recenset, partim naturalia, partim artificialia, quibus ostenditur quantum Ecclesiae et cuilibet fideli conferat conjunctio sapientiae cum sanctitate, quae omnia pulchra sunt, sed mystica et moralia, non litteralia. Secundo, qui haec de temporibus, non futuris, sed jam praeteritis exponunt, uti in sua expositione, ita et hic variant. Nam qui haec de primitiva Ecclesia exponunt, censent duos testes esse Christum Dominum et Joannem Baptistam. Ita Ubertinus et Michael Eitsingerus in Pentaplo, pag. 109. Rursum Lyranus, Aureolus et S. Antoninus duos testes censent esse Sylverium Papam et Mennam Patriarcham Constantinopolitanum, qui contra Eutychetis haeresin decertarunt. Denique sunt qui putent in hisce duobus notari S. Dominicum et S. Franciscum, quod et placuit Ubertino. Tertio, communis sententia aliorum est, haec ad ultima mundi et Antichristi tempora pertinere, ac duos hic testes singulares denotari, qui pro Christo contra Antichristum sint decertaturi. Unum fore Eliam consentiunt omnes. Unde et de eo cecinit Sibylla, lib. II: Tunc quoque caelesti curru devectus inibit Terras de caelo Thesbites. Idque docet Malach. cap. IV, vers. 5; Eccli. cap. XLVIII, vers. 9 et 10, et Christus, Matth. XVII, 10. De altero nonnulli dubitant. Victorinus, ex Jerem. I, 5, ut ibi dixi, opinatus est eum fore Jeremiam, aut certe Eliseum. Sed hoc ab omnibus exploditur. Alii suspicantur eum fore Mosen, tum quia Moses cum Elia interfuit transfigurationi Christi; tum quia Moses videtur notari vers. 6, cum dicitur: «Hi habent potestatem super aquas convertendi eas in sanguinem, et percutere terram omni plaga.» Videtur enim hisce verbis alludere Joannes ad plagas quibus Moses percussit Aegyptum. Ita opinati sunt S. Hilarius, can. 20 in Matth.; S. Ambrosius in cap. IX Lucae, Joachim, Gagneius, Catharinus, et noster Maldonatus in Matth. XVII. Verum ceteri omnes una voce asserunt socium Eliae fore Henoch. Constat enim Mosen esse mortuum; Henoch vero non esse mortuum, sed raptum a Deo, Gen. V, 24, et ad Hebr. XI, 5, idque «ut det Gentibus paenitentiam,» ut ait Eccli. XLIV, 16. Ita censent Ambrosius, Aretas, Ansbertus, Haymo, Richardus, Hugo, Thomas, Dionysius, Vatablus hic, et alii passim, tam veteres quam recentiores, quos citant et sequuntur Franciscus Suarez, III part., tom. II, disp. LV, sect. 2, et fusius lib. V De Antichristo, cap. XII, Viegas et Ribera hic. Mystice Primasius haec accipit de duplici genere testium, puta ordinum, qui confirmati ab Elia et Henoch, Christum contra Antichristum tuebuntur; quos Joachim asserit fore sacerdotes et monachos, ac nuper S. Teresia, spiritu prophetico celebris, asseruit duplicem Ordinem, scilicet S. Dominici et Societatis nostrae, maxime Ecclesiam propugnaturum contra haereticos et Antichristianos, ideoque ex utroque fore illustres tum doctores et praedicatores, tum Martyres. Ita referunt tum alii, tum Franciscus Ribera in ejus Vita, lib. V, cap. V. Porro ubi degant nunc Elias et Henoch, unde vivant, qualem vitam agant, an sint in statu merendi, etc., fuse docui Genes. V, 24. Denique duo erunt hi testes, tum quia jure gentium et divino, «in ore duorum vel trium testium stabit omne verbum,» Deut. XIX, 15; tum quia Christus misit Apostolos binos praedicare: hi autem erunt Apostoli Christi; tum denique quia alludit ad duos Cherubinos positos ad arcam testimonii, sustinentes propitiatorium: pari enim modo hi duo suo testimonio sustinebunt tam arcam, id est Ecclesiam, quam propitiatorium, id est fidem de Christo propitiatore et redemptore mundi. Denique quia Henoch repraesentat statum Patriarcharum et legis naturae, Elias statum Prophetarum et legis Mosaicae, ut significetur legem et prophetiam, omnesque Patriarchas et Prophetas priorum saeculorum testimonium perhibere Christo contra Antichristum. Et Prophetabunt Diebus Mille Ducentis Sexaginta, — hoc est mensibus 42, uti dixi vers. 2. Ita omnes Orthodoxi. Lutherani et Calvinistae in hisce diebus mire variant, seque discruciant. Consentiunt fere in eo, ut dicant designari hic tempus persecutionis Antichristi, id est Pontificis Romani, quo scilicet ipse tyrannice oppressit et occupat Ecclesiam Christi. Verum in diebus hisce laborant et sudant. Aiunt enim Pontificem jam mille et amplius annos tyrannidem suam exercere. Quocirca Henricus Bullingerus Lutheranus hic, serm. 46, putat certum numerum poni pro incerto. Non placet hoc Chytraeo et Illyrico, qui in suis Centuriis censent hos 42 menses et dies 1260 esse angelicos. Oedipo ergo opus est, imo angelo e caelis evocato, qui eos explicet. Rident et merito hoc alii eorum symmystae. Anglo-Calvinista putat diem hic pro anno poni, itaque censet ipse Pontificiam tyrannidem duraturam 1260 annis. Alii alia comminiscuntur. Haeresis enim, utpote falsa et mendax, est hydra, quae nova semper producit errorum et monstrorum capita. Clarum est dies hic veros et proprios intelligi, tum quia dies hi sunt iidem cum 42 mensibus: hi enim praecise continent 1260 dies; tum quia Daniel cap. VII, vers. 25, quo alludit hic Joannes, diserte affirmat Antichristum regnaturum per tempus et tempora et dimidium temporis, id est annum, duos annos et dimidium, hoc est tres annos cum dimidio, uti omnes Orthodoxi exponunt. Idem ergo sunt haec tria, scilicet 1260 dies, 42 menses, et tres anni cum dimidio. Perperam quoque Michael Eitsingerus loco jam citato, censet Joannem hic definire tempus praedicationis Christi: illud enim fuit trium annorum cum dimidio. Certum enim est hic agi de novissimis mundi temporibus, ac definiri hic tempus quo contra Antichristum prophetabunt Elias et Henoch; quod enim superius nominavit 42 menses, hic vocat 1260 dies, ut indicet Eliam et Henoch in illis mensibus non tantum diebus festis, sed omnibus omnino et singulis diebus praedicaturos. Ad hoc enim urgebit eos tum Ecclesiae necessitas, tum Antichristi impius zelus, tum incensus eorum amor in Christum et Christianos, qui eos faciet instar Pauli infatigabiles et igneos. Ubi moraliter nota: Sicut ubi sunt venena, ibi reperiuntur eorum antidota, providente ita natura, uti ait Plinius, lib. XXIX, cap. IV: ita ubi est persecutio, ibi providet Deus de remedio: ubi grassatur haeresis, ibi excitat Doctores antagonistas. Ita oriente Ario excitavit, eique opposuit S. Athanasium: ita Nestorio Cyrillum, Origeni Hieronymum, Pelagio Augustinum, Abailardo S. Bernardum, Albigensibus S. Dominicum, Luthero et Calvino modernos Doctores opposuit: ita in fine mundi Antichristo opponet Eliam et Henoch. Porro censet Ribera hos dies 1260 non plane esse eosdem cum mensibus 42, sive cum annis tribus cum dimidio, sed deficere in 18 diebus, quibus verisimile est Antichristum Eliae et Henoch supervicturum, ut integre regnet tribus annis cum dimidio, uti praedixit Daniel, sive 42 mensibus, uti praedixit Joannes, vers. 3. Nam tres anni cum dimidio praecise continent dies 1278; ergo in 1260 diebus desiderantur dies 18, ut idem tempus expleant. Hic calculus subtilis est et solidus. Alcazar tamen non improbabiliter censet idem prorsus tempus significari per 1260 dies, quod significatur 42 mensibus, et tribus annis cum dimidio. Nam Graeci, Hebraei et Chaldaei communiter cuilibet mensi dabant 30 dies: jam multiplica 42 (qui est numerus mensium Antichristi) per 30, habebis dies 1260, ac consequenter in anno 12 mensium habebis praecise dies 360. Licet enim annus solaris habeat dies 365 (unde tot dierum annum instituit Julius Caesar in reformatione Calendarii, quam etiamnum sequimur), tamen mensis (quem ex lunae per zodiacum discursu describebant) habet tantum dies 30. Unde ut hos dies et menses anno solari aequarent, certis annis interjiciebant mensem unum, quem embolismalem vel embolismum vocabant. Verum hunc mensem, utpote rarum et quasi extraordinarium, negligit hic Joannes, eumque non numerat, sed tantum dies ordinarios mensium 42, qui praecise faciunt dies 1260; Daniel vero cap. XII, vers. 11, hunc embolismalem, qui tunc forte occurret, non negligit, sed numerat; unde recenset dies 1290. Ita Alcazar hic ad vers. 2, notat. 3. Verius est et certius praedicaturos Eliam et Henoch praecise per 1260 dies, uti hic ait Joannes; Antichristum vero ut monarcham regnaturum menses 42 scilicet Julianos, qui tunc Romae et in Graecia (ubi vixit Joannes) erant usitati, hoc est tres annos Julianos cum dimidio, uti asseruit Daniel. Jam tres anni Juliani cum dimidio faciunt dies 1278; sed paulo ulterius Antichristi monarchia excurret, scilicet adhuc per 12 dies, ita ut praecise daret dies 1290, uti expresse asserit Daniel, cap. XII, vers. 11. Verum hos dies 12, quasi minutias numeri integri, neglexit hic Joannes, tantumque expressit integros menses 42, uti fecit etiam, dum numerat annos tres cum dimidio. Verum non varia, ergo est quod dixit Ribera Antichristum Eliae et Henoch supervicturum, non tantum ad octodecim, sed ad ipsos triginta dies. Nam illi pervenient ad dies 1260; Antichristus vero ad dies 1290, ut ait Daniel. Et hac chronotaxi annorum monarchiae Antichristi et praedicationis Eliae et Henoch, «verisimile est,» inquit Suarez, disp. LV jam citata, sect. 2, «Eliam et Henoch venturos, postquam Antichristus jam monarchiam rerum omnium potitus fuerit, ut significat S. Augustinus, lib. I Quaestionum Evang., Quaest. XXI, dicens venturum Eliam ut restituat eos, quos persecutio Antichristi conturbaverat, clariusque id docet Anselmus in Elucid. Et ratio adhiberi potest, quia hi sanctissimi viri venient, ut Antichristo resistant; ergo tunc venient, quando persecutio Antichristi apertior erit et potentior. Item, quia (ut ex eodem loco Apocal. colligitur) paulo post mortem horum praecursorum peribit Antichristus, et cessabit persecutio ejus: ergo cum haec sit duratura mille ducentis sexaginta diebus, simul fere cum illa, vel paulo post illam incipiet praecursorum praedicatio. Dices: Quomodo poterunt tam brevi tempore per universum mundum praedicare? Respondetur primo, non oportet ut ubique doceant, sed praecipue ea circuibunt loca, in quibus vel Antichristus ipse, vel potentiores ejus ministri versabuntur. Deinde non est credendum Henoch et Eliam semper simul incessuros; sed verisimilius est eos seorsim diversas regiones peragraturos, donec divino nutu in eum locum conveniant, ubi simul trucidandi sunt. Denique credibile est non solum verbo, sed et scriptis consolaturos, et confirmaturos fidelium animos; quos etiam plurimum eriget fama virtutis eorum, et potentia adversus Antichristum. Addunt quoque aliqui habituros discipulos, quos per universum mundum mittant.» Dices secundo: Quomodo Antichristus, qui capitali eos odio prosequetur, non statim occidet ipsos, sed permittet ut contra se praedicent per 42 menses? Respondeo, id fiet, partim quia Deus eos tutabitur, partim ob admirandam eorum virtutem et potentiam, cui nullus praevalere poterit; nam ignis de ore eorum exibit, et devorabit inimicos eorum, ut dicitur vers. 5. Exacto vero praedicationis tempore sibi a Deo praestituto, cessabunt facere miracula, et tum Antichristus occidet eos. Denique ex verbis S. Joannis colligitur eos subito et inopinato mundo apparituros. Quomodo autem venturi sint, an visibiliter per aera transferendi in curru igneo vel in nube, illove simili modo, an vero imperceptibiliter subito apparituri sint Hierosolymis, aut alio in loco, nec Scriptura, nec Patres dicunt. Porro, ex Paradiso egredientur, vel per aerem dimissi, incipient in regionibus illis vicinis praedicare; itaque pergent regiones peragrando, donec Hierosolymam ad ipsum Antichristum perveniant. Amicti Saccis — id est, amicti ciliciis: saccus, ut hic Galatinus et alii, et S. Gregorius, hom. 12 in Ezech., Ribera in Zachar. 19, et alii. Hi ergo «assistunt Dominatori universae terrae» quasi legati et Apostoli, ut scilicet ejus fidem et Evangelium toto orbe propagent, ac contra Antichristum tueantur.
11:4
Alludit ad duos Cherubinos, quos ex ligno olivarum fabricavit Salomon, lib. III Reg. cap. vi, vers. 32. Sicut enim illi propitiatorium et arcam, ita Elias et Henoch Ecclesiam et fidem Christi sustentabunt. Recte vocantur Cherubini, ob Angelicam vitam et sapientiam. Porro, oleum et oliva notat eorum splendorem et misericordiam, qua miserati animarum pereuntium stragem, se suaque omnia cum vita pro Judaeis ac hominum salute, eaque ac pro Dei Christique gloria propugnanda impendent, quibus competit illud Eccli. cap. xLIV, vers. 10: «Illi viri misericordiae sunt, quorum pietates non defuerunt.» Unde moraliter nota: Oliva symbolum est sanctitatis et Sanctorum; idque primo, quia oliva lignum solidum est, non sentit cariem, ventos aut vetustatem: hinc est victoriae, felicitatis et aeternitatis symbolum. Unde Cicero, lib. I De Legibus: «Sempiternam,» inquit, «oleam in arce tenere potuerunt Athenae.» Hinc et in triumphis ministri triumphantium oleagineis coronis coronabantur, ait Festus, quod Minerva oleae inventrix, praeses et dea belli esse putaretur: unde et pugiles et athletae certaturi oleo se perungebant, atque oleum certaminis erat symbolum. Tales autem per assiduam luctam, fortitudinem, constantiam et victoriam evadunt Sancti, praesertim Elias et Henoch, qui per tot annorum millia viventes et vegeti, merito a Tertulliano vocantur aeternitatis candidati. Secundo, quia oliva est symbolum misericordiae, quae propria est Sanctorum virtus, dicente Salomone: «Novit justus jumentorum suorum animas, viscera autem impiorum crudelia,» Prov. cap. xII, vers. 10. Quocirca, ut recte advertit Philippus Episcopus Eystettensis in Vita S. Wilibaldi, cap. xxxvi, ex Sanctorum illorum, qui valde misericordes et pii fuerunt (uti S. Catharina, S. Nicolaus, S. Walburga) ossibus scaturit oleum, quia oleum symbolum est misericordiae et pietatis; ut, sicut in vita eam exercuerunt, ita et post mortem eamdem exercere non cessent, oleo hoc sanando miseros et infirmos. Fuerunt enim viri misericordiae, et jam in caelo sunt amplius. Tertio, quia oliva est symbolum pacis. Unde Genes. viii, 11, columba ad Noe in arcam attulit ramum virentis olivae, in signum cessantis diluvii et siccatae terrae, quasi cum oliva simul securitatem ab aquis, pacemque et reconciliationem Dei orbi afferret. Talis est pax Sanctorum in terra, magisque erit in caelo, quam instare denuntiabunt Elias et Henoch. Vulgo dicitur: «Oleo tranquillior»; quod maxime Sanctis convenit, qui mites sunt et pacifici; oleum enim ita tranquillum est, ut etiam mare rem saevissimam tranquillet, atque ob id urinantes aiunt oleum ore spargere, quod mitiget elementi naturam asperam fluctuantem, deportet, ait Plinius, lib. II, cap. CIII, penes quem sit fides. Quarto, quia olivae folia nunquam defluunt: sic Sanctorum virtus et species nunquam marcescit. Quocirca de S. Oliva virgine, cujus meminit Romanum Martyrologium die 3 junii, ita apposite canit poeta Christianus: «Posse tuum ne, virgo, time marcescere nomen: Et caelo, et terris semper Oliva viret.» Rursum: «Oleam si lambendo capra lingua contigerit, depaveritque primo germinatu, sterilescere auctor est M. Varro,» ait Plinius, lib. XV, cap. LXXXII. Ita gula et libido, quarum symbolum est capra, sanctitatis vigorem et vitam arefaciunt et enecant. Quinto, quia oliva pinguis significat pinguedinem spiritus et gratiae, qua delibuti sunt Sancti. Denique olea fertilis est et frugifera, praesertim si mas seratur juxta feminam: oleae enim sexu discriminantur. Unde Ovidius lib. IV. Fastor.: «Ure mares oleas, taedamque herbasque Sabinas.» Rursum, olea frondes habet viles et flaccidas, fructum vero praestantem. Sic et Sancti pompam et ostentationem spernunt, sed fructus bonorum operum pretiosos producunt. Quocirca, Jeremiae cap. xI, vers. 16, Ecclesiae suae ait Deus: «Olivam uberem, pulchram, fructiferam, speciosam vocavit Dominus nomen tuum.» Vide ibi dicta. Tales olivae fuerunt S. Joannes et Paulus Martyres sub Juliano Apostata, anno Christi 362, die 26 junii; quia sua sanctitate et zelo, Constantiae, Constantini Magni filiae, virginitatem et studium perfectionis persuaserunt; ac Gallicanum exercitus ducem ad Christianismum, ad mundi contemptum, ad martyrium provexerunt; atque tandem contra Julianum fortiter decertantes, gloriosum pro Christo martyrium obierunt. Unde de iis canit Ecclesia: «Isti sunt duae olivae et duo candelabra lucentia ante Dominum; habent potestatem claudere caelum nubibus, et aperire portas ejus (gloriosam enim e caelo victoriam contra Scythas Gallicano impetrarunt), quia linguae eorum claves caeli factae sunt.» Ita Sixtus V Pontifex in Bulla edita anno Domini 1588, qui S. Bonaventuram canonizavit, retulitque inter sanctos Ecclesiae Doctores, aeque ac S. Thomam Aquinatem retulerat Pius V, de utroque loquens: «Hi,» inquit, «sunt duae olivae et duo candelabra in domo Dei lucentia, qui et charitatis pinguedine, et scientiae luce totam Ecclesiam collustrant. Hi singulari Dei providentia eodem tempore tanquam duae stellae exorientes, ex duabus clarissimis Regularium Ordinum familiis prodierunt. Hi duo Sancti, cum essent coaevi, iisdemque studiis dediti, condiscipuli, simul magistri, pari ratione a Gregorio X Summo Pontifice eum ambo ad concilium evocarentur, honorati, et in hujus vitae peregrinatione fraterna charitate, spirituali familiaritate, sanctorum laborum societate valde conjuncti fuerunt: et denique pari gressu ad caelestem patriam commigrantes, pariter felices et gloriosi illa sempiterna beatitudine perfruuntur; ubi eodem charitatis affectu, ut pie credimus, pro nobis in hac lacrymarum valle laborantibus orant, divinamque opem implorant.» Et Duo Candelabra in Conspectu Domini Terrae Stantes. — «stantes,» id est, «stantia.» Ita Arabicus. Graecizat Interpres hic, uti et alibi subinde; Graeca enim habent λυχνίαι ἑστῶσαι. Imitatur ergo Interpres genus Graecum: λυχνίαι enim, id est candelabra, est feminini generis. Sensus est, q. d. Hi duo, Elias scilicet et Henoch, quasi candelabra Christum, qui est verum lumen, toti mundo praeferent et ostendent. Aliter Alcazar: nam το «stantes» refert ad «hi,» non ad «candelabra,» sicque sententiam ordinat: «Hi stantes coram Domino sunt veluti duae olivae et duo candelabra.» Unde Syrus vertit, hi qui coram Domino terrae stant. Nota: Zacharias, cap. IV, tantum unum vidit candelabrum, et ad latus ejus utrimque duas olivas. Joannes vero hic audit: «Hi sunt duae olivae et duo candelabra,» ut sciat Eliam et Henoch non tantum fore olivas, quae oleum copiose suggerant candelabro, id est Ecclesiae, ad ignem et lucem, sed etiam ipsosmet fore candelabra, qui coram Deo et mundo mire ardebunt et fulgebunt. Alludit ad candelabrum quod erat in Sancto septiceps, ideoque totum Sanctum varia et multa luce collustrabat. Hoc enim significabat lucem Evangelii, atque Evangelicos doctores. Sic de Joanne Baptista ait Christus: «Ille erat lucerna ardens et lucens,» Joann. v, 35, ubi vide Pererium, qui multas analogias affert lucernae et Sancti. Et de primitivis fidelibus ait S. Paulus, Philipp. II, vers. 15: «Inter quos lucetis sicut luminaria in mundo.»
11:5
Et Si Quis Voluerit Eos (id est «eis,» est graecismus; sic in Evangelio et alibi legimus: «Non nocuit eum,» id est «ei») Nocere. — Graece ἀδικῆσαι, id est «injuriam inferre,» nocere, laedere, ut paulo post vertit Noster. Ignis Exiet De Ore Eorum. — Hoc erit primum miraculum, vel potius miraculi genus (illud enim facient crebro), quod patrabunt Elias et Henoch. Alludit ad zelum et ignem Eliae, qui IV Reg. 1, 10, Pentacontarcho ab Achab misso ut Eliam caperet, dixit: «Si homo Dei sum, descendat ignis de caelo, et devoret te»; mox ignis de caelo descendens devoravit eum cum omnibus suis. Unde Eccli. xLVIII, 3, de eo dicit: «Dejecit de caelo ignem ter,» scilicet bis in quinquagenarios, loco jam dicto, et tertio in suum sacrificium, cum eo certaret contra prophetas Baal, III Regum cap. xviii. Videbatur enim Elias non tam precibus, quam imperio, puta ore suo jubendo, ignem de caelo devocare, et in hostes Dei immittere: ac consequenter ignis hic de ore ipsius exire et prodire videbatur. Idem faciet in fine mundi. Inseret enim se in coetus hominum per pagos et urbes, imo in ipsam Jerusalem et regiam Antichristi, ibique libere et audacter praedicabit Christum crucifixum esse redemptorem orbis; hunc vero fictum esse Christum, imo esse Antichristum. Quocirca magistratus et duces, Antichristo subditi, volent manus injicere in Eliam et Henoch, eosque capere et occidere; sed illi mox imperabunt, edicentque: Veniat ignis de caelo, et perdat hosce Antichristianos; ac dicto ocius ignis descendet et perdet eos. Sic S. Hilarius et Athanasius et Lucifer Calaritanus Constantio Ariano Imperatore, Antichristi prodromo, in faciem exprobrarunt: Tu es Arianus, tu es Antichristus. Audi eorum verba aeternitate digna, Hilarius lib. Contra Constantium Imperatorem: «Proclamo,» ait, «tibi, Constanti, quod Neroni locuturus fuissem, quod ex me Decius Maximianus audirent: contra Deum pugnas, contra Ecclesiam saevis, Sanctos persequeris, religionem tollis, tyrannus non jam humanorum, sed divinorum. Christianum te mentiris, Christi novus hostis es, Antichristum praevenis.» Et rursum: «Tu, Constanti, omnium crudelitatum crudelissime, et mortalium scelestissime, magis in nos, quam Pagani desaevis.» S. Athanasius in epist. ad solitariam vitam agentes: «Quis,» ait, «ausit Constantium Christianum appellare, ac non potius Antichristi imaginem? Quid enim ex notis Antichristi huic deest? aut quid est cur non omnibus modis Constantius Antichristus, et vicissim Antichristus Constantius habeatur?» ac mox nuncupat eum apostatam, fidei desertorem, canem, carnificem, filium perditionis, pestem, belluam, malorum omnium voraginem. Hosce zelo et acrimonia superavit Lucifer Episcopus Calaritanus, quem S. Athanasius sui aevi Eliam vocat, qui in libro De moriendo pro Filio Dei, ita Constantium Imperatorem alloquitur: «Mactasti plurimos, laniasti, dispersisti; sed hi omnes Martyres sunt. Crede mihi quod a te statuerimus interfici: quia et melius esse videmus, in omnia saecula Deum habere amatorem, quam tecum Juda Iscarioth, Judaeorum imitatore, puniri: subire parati sumus omnes exitium.» Et inferius: «Indigne fers, Arii vermis, quod defendamus Filium Dei. Si tandem oculos serpentis morsibus confossos aperias, invenies, stolidissime Imperator, ubique Christianos, sicut nos credere, ac pro Dei Filio, ut nos, mori cupere: at tua novella praedicatio et recens religio blasphemia est.» Titulis vero et nominibus acrioribus quam Athanasius et Hilarius deinceps eumdem compellat.
11:6
Hoc erit secundum miraculum quod facient Elias et Henoch tempore Antichristi, nimirum ut prophetia et imperio suo pluviam prohibeant, et caelo, quasi justitium indicant, aut quasi claustrum inducant, itaque sterilitatem, famem et pestem Antichristianis accersant. Idem fecit Elias, III Reg. xvii, 1, ut scilicet per tres annos cum dimidio non plueret. Mystice, ignis hic significat libertatem, fervorem, audaciam et efficaciam praedicandi Eliae et Henoch, ita ut libere in faciem dicant Antichristo: Tu non es Christus, sed Antichristus; atque assedis ejus: Vos non estis Christiani, sed Antichristiani; atque hac de causa ab eis tandem occidentur et martyrium obibunt. Sic olim Elias dixit Achab: «Non ego turbavi Israel, sed tu,» III Reg. cap. xviii, vers. 18. Et Potestatem Habent Super Aquas Convertendi Eas in Sanguinem. — Tertium hoc erit Eliae et Henoch miraculum. Idem fecit Moses (unde aliqui putarunt Mosen hic notari, eumque venturum cum Elia), Exodi VII, 20. Dicit ergo eamdem potestatem dandam Eliae et Henoch certantibus contra Antichristum, quae olim data est Mosi certanti contra Pharaonem Antichristi praecursorem. Unde subdit: Et Percutere Terram Omni Plaga Quotiescumque Voluerint. — Quartum erit hoc Eliae et Henoch miraculum, non simplex, sed multiplex: multa enim, imo omnia in se complectitur. Erunt ergo plane thaumaturgi, ut ad libitum caelo, terrae, aeri, ventis, fulminibus, etc., imperent, indeque plagas quaslibet in impios evocent et emittant. Alludit ad Mosen, qui sua virga minans et feriens Aegyptum, decem plagas partim e terra, partim e caelo, partim ex aquis, partim ex igne in Aegyptios immisit. Unde audivit a Deo, Exodi VII, 1: «Constitui te Deum Pharaonis.» Nam, ut ait Philo, lib. III De Vita Mosis: «Cum amicorum omnia sint communia, idcirco Deus potestatem et opes suas cum Sanctis communicat.» Nota: Decem plagae Aegypti fuerunt hae: prima, aquae conversio in sanguinem; secunda, ranae; tertia, ciniphes; quarta, muscae caninae, imo omne genus muscarum; quinta, pestis animalium; sexta, ulcera vesicarum; septima, grando; octava, locustae; nona, tenebrae; decima, caedes primogenitorum. Has ergo et plures plagas immittendi potestatem habebunt quoque Elias et Henoch, quasi novi et Christiani Moses. Alcazar haec omnia mystice exponit. Nam per primam plagam sanguinis, accipit Judaeorum infidelium, tempore Titi, discordiam: per secundam ranarum, eorumdem rixas et tumultus: per tertiam ciniphum, curas et sollicitudines quae eos discruciarunt: per quartam muscarum, iras et odia quibus aestuarunt: per quintam pestis, rerum et opum temporalium, quas ambierunt, vanitatem et privationem: per sextam ulcerum, conscientiae stimulos et morsus: per septimam grandinis, obstinationem in Judaismo: per octavam locustarum, concupiscentiarum tyrannidem eis dominantem: per nonam tenebrarum, miserandam caecitatem in qua jacent: per decimam caedis primogenitorum, suarum animarum damnationem. Verum haec mystica esse, non litteralia, nemo non videt.
11:7
Fient hoc post dies 1260, uti dixi vers. 3; eousque ergo erunt invincibiles, imo omnes et omnia vincent suo igne et plagis; sed peracto suo officio et temporis spatio a Deo sibi decreto, sinent se vinci et occidi, ut morte et martyrio obsignent suum de veritate et Christo testimonium. Bestia Quae Ascendit De Abysso. — Bestia haec est Antichristus, quia saevus erit et ferus ut bestia, non terrena, sed infernalis, quasi ascenderet de abysso. Daemones enim eum agent et possidebunt, ac per eum omnem suam truculentiam in Eliam et Henoch, aliosque sanctos eorum asseclas exercebunt. Ita communiter Interpretes. Antichristus ergo per suos ministros occidet Eliam et Henoch, ideoque erit parricida: occidet enim parentem suum, puta Henoch; ab Henoch enim descendit Noe, omnesque homines post diluvium, ac consequenter et Antichristus. Alcazar per bestiam hanc accipit locustas, quae cap. ix, vers. 1, 2, visae sunt Joanni exire ex abysso; per locustas autem ipse intelligit concupiscentias, quibus in poenam scelerum traditi sunt Judaei, ac propter eas occiderunt Eliam et Henoch, id est sapientiam et sanctitatem, puta sanctos et sapientes Christi Apostolos, Diaconos, aliosque primitivos Christianos; sed hi post tres dies, id est, post breve tempus, Ecclesia inclarescente, quasi resurrexerunt, et ad majorem gloriam tam in terra quam in caelo ascenderunt; tumque septem, id est multa, Judaeorum millia occisa, id est, ad Christum conversa sunt: occisa est enim in eis perfidia, ut quasi novi homines Christiani resurgerent in vitam fidei et gratiae Dei; reliqui perculsi gloriam dederunt Deo, qui excidium Hierosolymae attribuerunt caedi S. Jacobi Minoris a Judaeis occisi, ac consequenter et Christi; hunc enim praedicabat Jacobus: ita narrat ex Josepho Eusebius, lib. II, cap. xxiii. Verum haec mystica sunt. Adde locustas non ad haec tempora, sed ad praecedentia, scilicet ad tubam quinti Angeli pertinere, jamque pertransiisse, uti dictum est cap. ix.
11:8
Arabicus, «quae vocatur spiritualiter Sodoma Aegypti, locus in quo crucifixerunt Dominum suum,» hoc est in Jerusalem; ibi enim Dominus Eliae et Henoch, puta Christus, crucifixus est. Videtur id negare S. Hieronymus, epist. 17, quam nomine S. Paulae et Eustochii scribit ad Marcellam, ac per civitatem hanc accipere Romam Ethnicam et impiam. Verum hoc feminis condonandum est, quae suam Jerusalem (commigrarunt enim in Judaeam, ac in Bethlehem vixerunt et mortuae sunt, uti et S. Hieronymus) commendare, et ab omni infamiae nota vindicare volunt. Conantur enim Marcellam pellicere, ut e Roma commigret in Jerusalem, ibique secum vitam monasticam agat. Porro, Jerusalem spiritualiter, id est mystice et symbolice, vocatur Sodoma, ob sodomiticas libidines et peccata, quae in ea viguerunt, et vigebunt magis tempore Antichristi in ea dominantis. Ita Isaias in Hierosolymitas detonat, dicens cap. I, vers. 10: «Audite verbum Domini, principes Sodomorum.» Vide ibi dicta. Et cap. III, vers. 9: «Peccatum suum quasi Sodoma praedicaverunt.» Ezechiel quoque cap. xvi, vers. 49, Sodomam vocat sororem Hierosolymae, quia in sceleribus illi erat similis. «Haec,» inquit, «fuit iniquitas Sodomae sororis tuae, superbia, saturitas panis, et abundantia, et otium; et manum egeno et pauperi non porrigebant.» Rursum, Jerusalem symbolice vocatur Aegyptus, ob idololatriam et superstitiones, quae regnabunt in Jerusalem, quando Antichristus quasi Messias Judaeis promissus, in ea ut regia sua dominabitur. Secundo, sicut Aegyptus et Pharao persecuti sunt Mosen ejusque populum fidelem: ita Antichristus cum suis Hierosolymitis persequetur Eliam, Henoch aliosque Christianos, qui sunt veri Israelitae Dei: qua de re plura cap. xiv. Hinc patet Antichristi sedem et regiam non fore Romam, sed Jerusalem. Volet enim ipse haberi Christus, id est Messias Judaeis promissus, haeres solii Davidis et Salomonis: ita passim interpretes novi et veteres. Vide Cardinalem Bellarminum, lib. III De Romanis Pontif., cap. xiii: Ergo, ut alia omittam, Romanus Pontifex non est Antichristus, uti ex Apocalypsi probare contendunt haeretici; sed quantum Roma distat a Jerusalem, et Christianismus a Judaismo, tantum Romanus Pontifex differt et distat ab Antichristo. Ubi et Dominus Eorum Crucifixus Est. — q. d. Sicut Hierosolymitae occiderunt Christum, ita et occident ejus Prophetas, Eliam et Henoch; quia non capit Prophetam perire extra Jerusalem, ut ei objicit Christus, Lucae XIII, 33. Jam corpora Eliae et Henoch jacebunt tres dies cum dimidio in plateis Hierosolymae, dum tribus, populi, linguae et gentes ex toto orbe inspectabunt, neque sinentur poni in monumentis: ita hostes eorum etiam mortuis insultabunt; sed animavit Orthodoxos, dicens: «State, nubecula est quae cito transit.» Quam brevis erit afflictio et opprobrium Eliae et Henoch prae aeternitate praemiorum! quam brevis gloria Antichristi et impiorum prae aeternitate poenarum!
11:10
Et Inhabitantes Terram (tunc enim plerique homines erunt impii, utpote subditi Antichristo, eique quasi domino suo se conformantes) Gaudebunt: Quoniam (supple, occisi sunt) Hi Duo Prophetae (qui) Cruciaverunt Eos, — verbis minacibus, igni et plagis, quas audivimus vers. 5.
11:11
«Spiritus vitae,» id est anima vivificans. Hinc patet quod Elias et Henoch occisi ab Antichristo, post tres dies cum dimidio publice, omnibus Antichristi asseclis ex toto orbe eo confluentibus inspectantibus, resurgent; voxque de caelo delabetur, dicens eis:
11:12
Ac mox ipsi coram omnibus publice in caelum ascendent, ut ibidem fecit Christus: tuncque fiet ingens terrae motus, quo decima pars Hierosolymae corruet, et septem hominum millia occidentur: reliqui timore perculsi laudem et gloriam Deo dabunt. Haec enim omnia et singula ita diserte enarrat Joannes, ut qui alio ea torquere velit, vim verbis ejus faciat necesse sit. Aureolus et Lyranus per hos duos testes accipiunt Sylverium Papam et Mennam Patriarcham Constantinopolit., quos Theodora Augusta, Justiniani Imperatoris uxor, anno Christi 538, relegavit in exilium, quod est quasi mors civilis, itaque quasi occidit eos, eo quod Arthemium Episcopum Eutychianum nollent in gradum pristinum restituere; sed eis Deus mox famam et gloriam in Ecclesia aeternam restituit. Calcationem civitatis referent ad Totilam, regem Gothorum, qui sub idem tempus ob haec scelera Romam cepit, et Romanum Imperium vastavit. Verum haec nec consonant verbis S. Joannis, nec inter se cohaerent. Ait enim S. Joannes Hierosolymae, non Romae, nec Constantinopoli, hos duos testes occisum, non autem in exilium relegatum iri, ac corpora eorum occisa per triduum insepulta in plateis mansura, etc.
11:13
Id est, reliqui hac strage non occisi, sed superstites, timore perculsi, ad Deum et Christum per poenitentiam, sunt conversi. Tunc enim omnis Israel salvus fiet, uti praedixit Apostolus Rom. xi, 26.
11:14
Vae Secundum (ex illis tribus, de quibus dixit cap. viii, vers. ult.) Abiit, — id est, jam inflictum est et pertransiit. Haec enim tria «vae» fuerunt tres plagae trium ultimorum Angelorum tuba canentium, puta Angeli quinti, sexti et septimi. Repetit hoc «vae» Joannes, ut quasi post parenthesin de Elia et Henoch interjectam, redeat ad hasce tres plagas, easque ordine pertexat. Unde sequitur:
11:15
Haec septima tuba denuntiat et affert beatum et gloriosum Christi regnum, quod cum Christo inibunt Elias et Henoch et paulo post omnes Sancti in die resurrectionis et judicii. Hoc enim clare verba sonant: «Tempus,» ait, «mortuorum judicari, et reddere mercedem servis suis. etc., pusillis et magnis, et exterminandi eos qui corruperunt terram»; ita Andreas, Aretas, Primasius, Beda, Albertus, Ribera, Viegas et alii. Hinc sequitur hanc septimam tubam poni hic per anticipationem, ut jungatur sex aliis praecedentibus. Nam ante hanc septimam tubam fient ea, quae de Antichristo, Gog, Magog, etc. (quae sunt materia et scriptura libri septem sigillis signati cap. v) narrantur hoc cap. et seq. Proprius ergo tubae hujus locus est cap. xix ante vers. 11, quo describere incipit bellum Gog et Magog contra Christum et Christianos. Unde de Gog et Magog hic ait: «Et iratae sunt gentes,» etc. Quocirca Elia et Henoch ascendentibus in caelum, eorumque hostibus confusis et de caelo sideratis, incipiet consummari mysterium Dei, uti dixit cap. praec. vers. 7, puta regnum gloriosum Christi et electorum ejus: quocirca tum Angelus hic septimus tuba canet, tumque 24 seniores omnesque Beati collaudabunt Deum, quod regnum peccati et impiorum jam finire et evertere incipiat. Nam paulo post caedetur Antichristus cum Gog, Magog omnibusque eorum asseclis; deinde sequetur mortuorum resurrectio et universale omnium judicium. Hinc sequitur quod haec septem sigilla libri signati, licet majori ex parte contineant praeambula quae futura sunt ante Antichristum, tamen quaedam in fine sui continere, quae futura, aut perfectius futura sunt post Antichristum. Tale enim est quod cap. viii, vers. 12, in tuba quarti Angeli dicitur percussa tertia pars solis, lunae et stellarum. Tale est et id quod cap. vi, vers. 12, in sexto sigillo dicitur de sole denigrato, stellis de caelo cadentibus, caelo recedente. Tale est et id quod hac tuba canitur. Erit enim haec tuba quasi inchoatae victoriae et triumphi Christi praeconium et conclamatio. Quocirca ad librum signatum ejusque finem spectat: refertur tamen ad sigilla, tum quia fuit septima et ultima tuba ex septem septimi Angeli et sigilli; tum quia est clausula omnium tam quae in sigillis, quam quae in libro continentur. Sicut ergo in libris signatis, v. g. in instrumentis testamentorum, praeter sigilla externa, sunt quaedam sigilla interna, quae ipsum eorum finem obsignant et communiunt, ut designent ibi finiri testamentum, ne quid ab aliquo eis addi possit: ita est et de hoc sigillo, hoc est de parte hac ultima ultimi sigilli. Sigilla ergo haec simul juncta amplectuntur non tantum initium, sed et finem libri signati; totum enim eum involutum stringunt et obsignant ante et retro, intus et foris. Licet ergo pleraque contineant ea quae praeibunt regnum Antichristi, quaedam tamen continent ea quae consequentur illud. Hoc enim regnum Antichristi est quasi medium quid, quod anterius regnis impiorum, utpote Antichristi praecursorum: posterius vero regno glorioso Christi et Sanctorum (quod tuba haec septima denuntiat) clauditur et signatur. Tuba ergo haec proclamabit in Eliae et Henoch resurrectione et glorificatione inchoari regnum Christi gloriosum: quod mox post stragem Antichristi et impiorum perficietur in die judicii, quando omnes Sancti hoc regnum cum Christo inibunt. Ipsa ergo apte hoc loco ponitur, quasi in confinio septem sigillorum et ipsius libri signati. Pertinet enim tam ad sigilla, quam ad librum: ad sigilla, quia est clausula et obsignatio libri; ad librum, quia eveniet eo tempore quo mysteria libri pandentur. Non potuit ergo Joannes eam aptiori loco ponere quam hoc, eaque de causa pauloante pertexuit mortem et resurrectionem Eliae et Henoch, ut pariter hac occasione pertexeret septimam tubam septimi sigilli, quae tunc canere incipiet. Mystice Alcazar (licet ipse putet esse litterale) exponit, q. d. Christiana Ecclesia, devictis jam et subactis Judaeis, est Catholica et permanens, id est universas cujusvis saeculi nationes complectens, iisque imperans, et in aeternum permansura. In Ecclesia enim militante inchoatur Christi regnum triumphans et gloriosum. Unde 24 seniores vers. seq. gratias agunt Deo, eamque adorant et celebrant, praesertim in sacrificio Missae. Quocirca «gratias agimus» idem est quod Eucharistiae sacrificium offerimus pro vocatione Gentium. Factum Est Regnum, etc. — q. d. Jam regnare incipit Christus, jam Eliam et Henoch glorificavit, hostesque eorum perdidit, parique modo mox ceteros omnes impios perdet, ac evertet regnum impietatis et peccati, omnesque scelestos in tartara deturbatos pedibus suis premet et calcabit: jamjam regnabit justitia, et justi cum Christo in caelesti et aeterna gloria, ad laudem Dei Domini sui. Hic est quod ait Paulus, I Cor. xv, 24: «Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri.» Vide ibi dicta. Aureolus cum suis haec refert ad libertatem, felixque et pacificum imperium Justini junioris Imperatoris, qui Justiniano avunculo in imperio succedens, per Narsen Romanum Patricium, Totilam, regem Gothorum, repressit, et regnum Italiae restituit. Sed cum Narses ab aemulis accusatus, a Sophia Augusta revocaretur Constantinopolim ut gynaecei curam haberet (erat enim ipse eunuchus) ac regiis puellis lanam et linum distribueret, indignans respondit, «se talem telam orditurum quam ipsa nunquam detexeret.» Ergo vocavit Longobardos ex Pannonia, eisque tradidit Italiam, qui eam et Ecclesiam vexarunt usque ad Carolum Magnum; hic enim eos exterminavit caeso eorum rege. Et hoc est quod hic dicitur: «Et iratae sunt Gentes,» etc. Verum haec exilis et brevis fuit libertas et gaudium. Adde, licet Paulus Diaconus Narsetem proditionis accuset, asserens quod ipse Longobardos in Italiam vocarit, tamen Graeci historici, quos sequitur Baronius, anno Christi 567, hoc refellunt, ac Narsetem a fide et sanctitate commendant; quin et Constantinopolim ad Imperatricem rediisse, ibique honorifice vixisse ac sepultum esse commemorant. Denique acoluthia Apocalypsis exposcit, ut haec ad ultima mundi tempora, et ad regnum Christi gloriosum referantur.
11:16
Quinam hi sint, dixi cap. iv, vers. 4.
11:17
Vide quae de hoc Dei nomine dixi cap. i, vers. 4. Quia Accepisti Virtutem Tuam. — Id est, assumpsisti fortitudinem tuam, induisti te armis tuis fortissimis, dum nimirum usus es fortitudine tua, tuasque vires exseruisti in debellandis tuis hostibus, puta Antichristo et impiis, ideoque jam in plena pace et gloria regnas et triumphas. Alludit ad Psalm. xcii, 1: «Dominus regnavit, decorem indutus est: indutus est Dominus fortitudinem, et praecinxit se.» Et Regnasti. — βασιλεύσας, id est, regnum adeptus es, regnare coepisti.
11:18
Antichristiani, Gog, Magog aliique impii irascentur et frement, videntes tantas sibi a Deo plagas immitti, ne ad proelium contra Christum et Christianos se parabunt, de quo cap. xix, vers. 11. Sed frustra; nam caedentur, indeque rapientur ad tribunal Christi, ut in gehennam deturbentur: quocirca desperabundi maledicent Deo et Christo. Et Advenit Ira Tua et Tempus Mortuorum Judicari. — Et (id est quia) Advenit Ira Tua (ut in extremo judicio iram tuam in reprobos exseras, damnando eos ad tartara) et Tempus Mortuorum Judicari, — q. d. Advenit tempus resurrectionis et judicii, in quo scilicet mortui a morte resurgent «judicari,» id est, ut judicentur, et prout in vita gesserunt, bona vel mala aeterna recipiant a judice Christo; ita Andreas, Aretas, Primasius, Beda et alii.
11:19
Primo, Alcazar ex suis principiis et praemissis, putat hic significari Judaeorum rejectionem et a Deo derelictionem, ideoque fingi parabolice arcam, quae apud eos erat summae venerationis et sanctitatis, e terra translatam in caelum, sicut Ovidius, I Metamorph., fingit virtutes, terris ob scelera relictis, in caelum ascendisse: «Ultima caelestum terras Astraea reliquit.» Hoc est quod ait S. Leo, serm. 8 De Passione: «Traxisti, Domine, omnia ad te, cum in execrationem Judaici sceleris scisso templi velo, Sancta sanctorum ab indignis pontificibus recesserunt, ut figura in veritatem, prophetia in manifestationem, et lex in Evangelium verteretur.» Tunc facta est grando, id est obduratio Judaeorum, viderunt voces, id est tonitrua et fulgura, hoc est miracula, sanctitatem et efficaciam Apostolorum in evangelizando. Nam, ut ait Isidorus, lib. de Mundo, cap. xxxv: «Figuraliter grando perfidiae duritia est, torpore malitiae frigida.» Jam in arca (in qua erant tabulae legis) significatur observatio vera legis secundum spiritum, a Judaeis translata ad Christianos; itidem et propitiatorium, id est, remissio peccatorum per fidem Christi; itidem et duo Cherubini, id est, vera sapientia et sanctitas; itidem et virga Aaron cum manna: virga notat potentiae divinae contra hostes populi sui ostentationem; manna, beneficentiam et alimoniae providentiam; utraque enim a Judaeis translata est ad Christianos, praesertim manna per Eucharistiam. Secundo, Aureolus putat hic praedici institutionem festi Purificationis B. Virginis, quo Christus quasi arca testamenti praesentatus est in templo; quod Constantinopoli institutum est sub Justiniano Imperatore ad sedandam pestilentiam tunc grassantem, uti testatur Sigebertus in Chronico, anno Christi 542, Paulus, vel potius Joannes Diaconus in Hist. Miscell., Nicephorus lib. XVII, cap. xxviii, et ex iis Baronius in Martyr. 2 febr. Unde et in Missa illius festi legitur epist. Malachiae III, 1, in qua Christus vocatur Angelus testamenti: «Statim,» ait, «veniet ad templum suum dominator quem vos quaeritis, et Angelus testamenti quem vos vultis.» Arca enim habebat utrimque Angelum, puta Cherubinum, testamenti. Tertio, multi divellunt haec a tuba septimi Angeli, putantque hanc novam esse visionem et ad cap. seq. pertinere; unde hic inchoant cap. xii. Ita Andreas, Rupertus, Anselmus, Hugo, Joachim, Albertus et Pannonius. Verum dico ad septimam tubam septimi Angeli, de qua vers. 15, pertinere. «Apertum est ergo templum in coelo,» puta habitaculum Beatorum, in quo quasi in templo ipsi semper serviunt et laudant Deum. Hoc ergo mihi Joanni apertum est ad hoc, ut viderem eminus per aliquam speciem, vel potius umbram, Beatorum felicitatem et gloriam. Apertum, inquam, non reipsa, sed per imaginariam, aut mentalem visionem symbolicam. Et Visa Est Arca Testamenti Ejus in Templo Ejus. — Arca haec est corpus sive humanitas Christi. Hanc enim anagogice (quomodo passim hic loquitur S. Joannes) significabat arca veteris Testamenti: idque primo, quia sicut arca facta erat ex lignis setim imputribilibus, ita corpus Christi fuit imputribile, quia nec peccati labe, nec mortis corruptione dissolvi aut putrescere potuit. Secundo, quia arca intrinsecus obducta erat laminis aureis: ita Christus intus est ardentissima et pretiosissima charitate. Tertio, arca habebat supra se propitiatorium quasi operculum; ita Christus secum affert propitiationem et redemptionem mundi. Quarto, supra arcam erant Cherubini duo, se invicem et propitiatorium cum arca obversis vultibus respicientes: sic duo Testamenta, scilicet novum et vetus, unum Christum respiciunt. Quinto, in arca erant tabulae legis: sic Christus legem et voluntatem Patris semper in mente et corde habuit. Sexto, juxta arcam erat virga Aaron, quae fronduerat: sic in Christo est potestas regia, aeque ac pontificia, quam virga haec repraesentabat. Denique juxta arcam erat urna cum manna: sic in Christo est mira dulcedo ac clementia, praesertim quia seipsum quasi manna non tantum in Eucharistia, sed et in coelo Beatis fruendum exhibet, eosque mire pascit, recreat et beat. Per arcam ergo significatur Christi humanitas pulcherrima et gloriosissima, quae in coelo Sanctis se videndam et fruendam exhibet, idque per visionem ostensum est hic S. Joanni, qui sicut in hac vita Christi humanitate mire delectatus est, cum eaque dissuaviatus, ita multo magis in altera illa coelesti mire ea delectatur, cum eaque dissuaviatur: ita Richardus, Victorinus, Beda et Rupertus. Rursum arca testamenti significat gloriosum Christi corpus, non tantum naturale, puta humanitatem Christi jam dictam, sed et mysticum, puta Ecclesiam sive congregationem Sanctorum, qui in corpore et anima sunt beati, et cum Christo in Sancto sanctorum, id est in coelo, regnant. Sicut enim propitiatorium proprie significabat Christum, ita arca illi subjecta significabat Ecclesiam triumphantem: utrique enim super alas Cherubim, quasi in throno insidet et praesidet Deus gloriosus, Christum hominem, ejusque Sanctos beans et glorificans. Vide dicta Exodi cap. xxv, vers. 10 et 17. Hinc consequenter arca testamenti est B. Virgo, quae inter Beatos eminet, estque potior Ecclesiae triumphantis aeque ac militantis pars. Haec enim Christum quasi manna, aeque ac legem Dei in se conclusit. Ita S. Bernardus, serm. De B. Maria, et alii, ac nominatim Franciscus Suarez, III part., Quaest. XXXVII, art. 4, disp. xxi, sect. 2, qui per arcam testamenti accipit corpus B. Virginis, quod resurrexit, et gloriose assumptum in coelum hic Joanni apparuit. Vidit ergo Joannes in coelis per umbram gloriam B. Virginis et Sanctorum. Pulchre S. Ambrosius, sermone 81, B. Virginem arcae foederis comparat. Siquidem, ait, arca intrinsecus portabat testamenti tabulas, Maria autem ipsius testamenti gestabat haeredem. Illa intra se legem, haec Evangelium retinebat. Illa Dei vocem habebat, haec Verbum. Arca intus forisque auri nitore radiabat, B. Maria intus forisque virginitatis splendore refulgebat. Illa terreno ornabatur auro, ista coelesti. Merito ergo Ecclesia in Litaniis Lauretanis B. Virginem nuncupat et invocat dicens: «Foederis arca, ora pro nobis.» Nota: Superius cap. vi, vers. 9, vidit Joannes animas Martyrum sub altari, scilicet ante resurrectionem; hic vero post consummationem et resurrectionem vidit eas translatas ex Sancto (ubi quiescebant sub altari thymiamatis, orantes pro resurrectione sua, et fine ac vindicta peccati et peccatorum) in Sanctum sanctorum, puta in arcam testamenti, id est, in coetum gloriosum plene et perfecte beatorum, ubi jam nil amplius postulant, sed tam in corpore quam in anima beati et divini effecti Dei sunt filii, domestici, haeredes, membra et quasi corpus: vide dicta cap. viii, 3. Et Facta Sunt Fulgura, et Voces, et Terrae Motus, et Grando Magna. — Haec omnia symbolice per visionem vidit S. Joannes: non ergo reipsa facta sunt. Itaque haec omnia significant iram Dei et vindictam, ac poenas impiorum, tum praesentes Gog et Magog, quos Deus igne coelesti perdet cap. xx, vers. 9; tum futuras in inferno. Haec enim ira Dei in reprobos, aeque ac misericordia Dei in electos eodem tempore, puta in die belli contra Gog et Magog, et perfecte in die judicii fiet, ideoque pertinet ad consummationem quam hic inducit septima et ultima tuba septimi Angeli, in qua omnia sigilla et ipse liber, puta Apocalypsis finiri incipiunt: ita Rupertus, Pannonius, Hugo. Alludit ad Psal. cxlviii, 8: «Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, quae faciunt verbum ejus,» ad terrendum et prosternendum impios. Et ad Isaiae xxviii, 2: «Ecce validus et fortis Dominus, sicut impetus grandinis.» Et cap. xxx, vers. 30: «Allidet Dominus in turbine, et in lapide grandinis»; grando enim procellam grandem affert et indicat. Vidi grandinem quae non tantum segetes, sed et animalia sterneret et occideret. Plura de grandine dixi Exod. IX, 18. Aureolus, prosequens seriem suam temporum et historiarum, haec refert ad conversionem Anglorum, quae facta est per miracula et praedicationem S. Augustini, quem eo cum aliis monachis misit S. Gregorius Magnus. Verum haec, ut et caetera ejusdem, Apocalypseos sunt non tam explicationes, quam applicationes et accommodationes.
11:2
ABOMINAZIONE DELLA DESOLAZIONE
… Come Antioco Epifane è il tipo dell'Anticristo (v.), così l'empia profanazione del « devastante », mentre segna la fine del vecchio culto, inaugura l'opposi- zione messianica, aspetto negativo della nuova eco- nomia (cf. Apoc. 11, 2 e Lc. 21, 24). L'intervento del- l'« uomo del peccato » che « s'insedia e si esibisce nel Tempio di Dio » (II Thess. 2, 3-4), accennato dalla forma maschile (ἑατῆκατα), caratterizza …
11:3
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… Satana trionfa, nei suoi satelliti; ma i veri trionfatori sono i martiri; la persecuzione è passata, Nerone è stato ucciso, ma la Chiesa permane, si sviluppa purificandosi, trionfa (Apoc. 11, 3-13; cf. J. Munck, Petrus und Paulus in der Offenbarung Johannis, Copenhagen 1950, recens. in Revue biblique, 58 [1951], p. 627 sgg.; P. Boismard, L'apocalypse ou les apocalypses de St …
11:6
… « L'ostacolo », che sembra essere (come rileva s. Tommaso, seguito da B. Allo e D. Buzy) la vera predicazione evangelica (convergenza di II Thess. 2, 3-12, con Mt. 23, 11 sg. 24; I Tim. 4, 1-2, ove l'« apostasia » è connessa con la falsa predicazione; Apoc. 11, 6-7) operante come « forza di Dio » (I Cor. 1, 18; Rom. 1, 16), è una realtà attuale e duratura che impedisce l'« iniquo » di rivelarsi in tutta l'« attività di Satana », non già di nascere. …
11:7
… Sembra che A. si identifichi colla stella caduta di Apoc. 9, 1, forse anche colla bestia abissale (Apoc. 11, 7), col dragone (Apoc. 12, 3-4) e con Satana (Apoc. 20, 7). Simile personificazione è in Sap. 18, 25 (ὁ Ὀλοβρεών; cf. I Cor. 10, 10).
11:10
… 35-40), poiché dopo la « notte » nessuno può più lavorare (cf. Io. 9,4). Lo stesso pensiero e le stesse esortazioni si trovano negli Apostoli (cf. Gal. 6, 9-10; I Cor. 9, 24 sgg.; II Cor. 5, 1-10; I Thess. 5, 2-3; I Pt. 1, 3-8; II Pt. 3,10; Iac. 4, 13-15; Apoc. 11, 10-11; 16, 15). Specialmente s. Paolo insegna chiaramente (I Cor. 15, 24-28) che con il giudizio si chiude per tutti l'economia della salvezza, senza alcuna possibilità di un « eterno ritorno …
11:13
… Žuvić, De A. taupum prophetico libro, in Bogoslovská Smotná, 22 (1934), pp. 330-46; id., Explicatio A. s. Johannis, ibid., 23 (1935), pp. 17-46; P. Touilleux, L'A. et les cultes de Domitien et de Cybèle, Parigi 1935; D. Haugg, Die zwei Zeugen (Apoc. 11, 13), Münster 1936; J. Schmid, Der Apokalypsetext des Ch. Benty-Papyrus, in Neugriech-Byzant. …
11:18
… compiuto degnamente il loro ministero; la stessa ricompensa attende tutti i fedeli per le loro buone opere (II Pt. 1, 5-6). Secondo s. Giovanni, Dio scruta reni e cuori e darà a ciascuno secondo le sue opere (Apoc. 2, 23) e la mercede ai suoi servi (ibid. 11, 18). «Sii fedele sino alla morte e ti darò la corona della vita» (ibid. 2, 10). La morte per coloro che muoiono nel Signore è riposo dalle fatiche; le buone opere tengono loro dietro (ibid. 13).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.