Not al the Ievves vvere reprobate, but some electe: and they by grace obtained iustice, the rest (according to the Prophets) being excecated. 11. Against vvhom not vvithstanding the Christian Gentils (to vvhom by that occasion Christ is come) must not insult: but rather feare euery man him self to be likevvise cut of the tree (vvhich is the Catholike Church) 25 and knovv that vvhen al the Gentils are brought into the Church, then (about the end of the vvorld) shal the multitude of the Ievves also come in: 33 according to the disposition of the vvonderful vvisedom of God.
1I say then: Hath God cast away his people? God forbid! For I also am an Israelite of the seed of Abraham, of the tribe of Benjamin.Adunque io dico: forse che ha Iddio rigettato il suo popolo? Mai no. Conciossiachè io pure sono Israelita, del seme di Abramo, della tribù di Beniamino:I Say then: Hath god reiected his people? God forbid for I also am an Israëlite, of the seede of Abraham, of the tribe of Ben-iamin.Dico ergo: Numquid Deus repulit populum suum ? Absit. Nam et ego Israëlita sum ex semine Abraham, de tribu Benjamin: 2God hath not cast away his people which he foreknew. Know you not what the scripture saith of Elias, how he calleth on God against Israel?Non ha rigettato Dio quel popolo, che egli ha preveduto. Non sapete voi quel, che dice la Scrittura in persona di Elia: e come egli sollecita Dio contro Israele?God hath not reiected his people vvhich he foreknevve. Or knovv you not in Elias vvhat the Scripture saith: hovv he requesteth God against Israël?non repulit Deus plebem suam, quam præscivit. An nescitis in Elia quid dicit Scriptura ? quemadmodum interpellat Deum adversum Israël: 3Lord, they have slain thy prophets, they have dug down thy altars. And I am left alone: and they seek my life.Signore, hanno uccisi i tuoi Profeti, han rovinati i tuoi altari: e io son rimasto solo, e vogliono la mia vita.Lord, they haue slaine thy Prophets, they haue digged dovvne thine altares: and I am left alone, and they seeke my life.Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt: et ego relictus sum solus, et quærunt animam meam. 4But what saith the divine answer to him? I have left me seven thousand men that have not bowed their knees to Baal.Ma che dice a lui la risposta di Dio? Mi son riserbato sette mila uomini, i quali non han piegato il ginocchio dinanzi a Baal.But vvhat saith the diuine ansvver vnto him? I haue left me seuen thousand men, that haue not borred their knees to Baal?Sed quid dicit illi divinum responsum ? Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal. 5Even so then, at this present time also, there is a remnant saved according to the election of grace.Nello stesso modo adunque anche adesso sono stati salvati i riserbati secondo l'elezione della grazia.So therfore at this time also, there are remaines saued according to the election of grace.Sic ergo et in hoc tempore reliquiæ secundum electionem gratiæ salvæ factæ sunt. 6And if by grace, it is not now by works: otherwise grace is no more grace.E se per grazia, dunque non per le opere: altrimenti la grazia non è più grazia.And if by grace: not novv of vvorkes. othervvise grace novv is not grace.Si autem gratia, jam non ex operibus: alioquin gratia jam non est gratia.
7What then? That which Israel sought, he hath not obtained: but the election hath obtained it. And the rest have been blinded.E che adunque? Israele non ha conseguito quel, che cercava: lo hanno conseguito gli eletti: tutti gli altri poi si sono accecati:Vvhat then? that vvhich Israel sought, the same he hath not obtained: but the election hath obtained: and the rest vvere blinded.Quid ergo ? Quod quærebat Israël, hoc non est consecutus: electio autem consecuta est: ceteri vero excæcati sunt: 8As it is written: God hath given them the spirit of insensibility; eyes that they should not see and ears that they should not hear, until this present day.Come sta scritto: Dio diede loro lo spirito di stupidità: occhi, perché non veggano, e orecchi, perché non odano fino al giorno d'oggi.as it is vvritten: God hath giuen them the spirit of compunction: eies, that they may not see: and eares, that they may not heare: vntil this present day.sicut scriptum est: Dedit illis Deus spiritum compunctionis: oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem. 9And David saith: Let their table be made a snare and a trap and a stumbling block and a recompense unto them.E Davidde dice: La loro mensa diventi per essi un lacciuolo, e un cappio, e un inciampo, e ciò per giusta loro punizione.And Dauid saith: Be their table made for a snare and for a trappe and for a scandal and for a retribution vnto them.Et David dicit: Fiat mensa eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum, et in retributionem illis. 10Let their eyes be darkened, that they may not see: and bow down their back always.Si offuschino i loro occhi, sicché non veggano: e aggrava mai sempre il loro dorso.Be their eies darkened, that they may not see: and their backe make thou alvvaies crooked.Obscurentur oculi eorum ne videant: et dorsum eorum semper incurva. 11I say then: Have they so stumbled, that they should fall? God forbid! But by their offence salvation is come to the Gentiles, that they may be emulous of them.Io dico adunque: hanno egli no inciampato in tal guisa (solo) per cadere? Mai no. Ma il loro delitto è salute alle genti, ond'essi prendano ad emularle.I say them, haue they so stombled, that they should fall? God forbid. but by their offence, saluation is to the Gentils, that they may emulate them.Dico ergo: Numquid sic offenderunt ut caderent ? Absit. Sed illorum delicto, salus est gentibus ut illos æmulentur. 12Now if the offence of them be the riches of the world and the diminution of them the riches of the Gentiles: how much more the fulness of them?Che se il loro delitto è la ricchezza del mondo, e la loro scarsezza è ricchezza delle nazioni: quanto più la loro pienezza?And if the offence of them be the riches of the vvorld, and the diminution of them the riches of the Gentils: hovv much more the fulnesse of them?Quod si delictum illorum divitiæ sunt mundi, et diminutio eorum divitiæ gentium: quanto magis plenitudo eorum ?
13For I say to you, Gentiles: As long indeed as I am the apostle of the Gentiles, I will honour my ministry,Imperocché a voi, Gentili, io dico: in quanto io sono Apostolo delle genti, farò onore al mio ministero,For to you Gentils I say, as long verely as I am the Apostle of the Gentils, I vvil honour my ministerie,Vobis enim dico gentibus: Quamdiu quidem ego sum gentium Apostolus, ministerium meum honorificabo, 14If, by any means, I may provoke to emulation them who are my flesh and may save some of them.Se mai provocassi ad emulazione il mio sangue, e salvassi alcuni di loro.if by any meanes I may prouoke my flesh to emulation, and may saue some of them.si quomodo ad æmulandum provocem carnem meam, et salvos faciam aliquos ex illis. 15For if the loss of them be the reconciliation of the world, what shall the receiving of them be, but life from the dead?Imperocché se il loro rigettamento e la riconciliazione del mondo: che sarà il loro ricevimento, se non una risurrezione da morte?For if the losse of them be the reconciliation of the vvorld: vvhat shal the receiuing be, but life from the dead?Si enim amissio eorum, reconciliatio est mundi: quæ assumptio, nisi vita ex mortuis ? 16For if the firstfruit be holy, so is the lump also: and if the root be holy, so are the branches.Che se le primizie sono sante, lo è pur la massa: e se santa la radice, santi anche i rami.And if the first fruite be holy, the masse also: and if the roote be holy, the boughes also.Quod si delibatio sancta est, et massa: et si radix sancta, et rami. 17And if some of the branches be broken and thou, being a wild olive, art ingrafted in them and art made partaker of the root and of the fatness of the olive tree:Che se alcuni de' rami sono stati svelti, e tu essendo un ulivo selvatico, se' stato in loro luogo innestato, e fatto consorte della radice, e del grasso dell'olivo,And if some of the boughes be broken, and thou vvhereas thou vvast a vvilde oliue, art graffed in them, and art made partaker of the roote and of the fatnesse of the oliue,Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum oleaster esses, insertus es in illis, et socius radicis, et pinguedinis olivæ factus es, 18Boast not against the branches. But if thou boast, thou bearest not the root: but the root thee.Non voler vantarti contro a rami. Che se ti vanti: tu non porti già la radice, ma la radice porta te.glorie not against the boughes. And if thou glorie: not thou bearest the roote, but the roote thee.noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris: non tu radicem portas, sed radix te.
19Thou wilt say then: The branches were broken off that I might be grafted in.Dirai però: que' rami furono svelti, perché io fossi innestato.Thou saiest then: The boughes vvere broken, that I might be graffed in.Dices ergo: Fracti sunt rami ut ego inserar. 20Well: because of unbelief they were broken off. But thou standest by faith. Be not highminded, but fear.Bene: sono stati svelti per l'incredulità. E tu stai saldo per la fede: non levarti in superbia, ma temi.Vvel: because of incredulitie they vvere broken, but thou by faith doest stand: be not to highly vvise, but feare.Bene: propter incredulitatem fracti sunt. Tu autem fide stas: noli altum sapere, sed time. 21For if God hath not spared the natural branches, fear lest perhaps also he spare not thee.Imperocché se Dio non perdonò ai rami naturali: non perdonerà neppure a te.For if God hath not spared the natural boughes: lest perhaps he vvil not spare thee neither.Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit: ne forte nec tibi parcat. 22See then the goodness and the severity of God: towards them indeed that are fallen, the severity; but towards thee, the goodness of God, if thou abide in goodness. Otherwise thou also shalt be cut off.Osserva adunque la bontà, e la severità di Dio: la severità verso dì quelli, che caddero: la bontà di Dio verso di te, se ti atterrai alla bontà, altrimenti sarai reciso anche tu.See then the goodnes and the seueritie of God: vpō them surely that are fallen, the seueritie: but vpon thee the goodnes of God, if thou abide in his goodnesse, othervvise thou also shalt be cut of.Vide ergo bonitatem, et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt, severitatem: in te autem bonitatem Dei, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris. 23And they also, if they abide not still in unbelief, shall be grafted in: for God is able to graft them in again.Ed eglino pure, se non resteranno nella incredulità, saranno innestati: conciossiachè potente è Dio per nuovamente innestarli.But they also, if they do not abide in incredulitie, shal be graffed in. for God is able to graffe them in againe,Sed et illi, si non permanserint in incredulitate, inserentur: potens est enim Deus iterum inserere illos. 24For if thou wert cut out of the wild olive tree, which is natural to thee; and, contrary to nature, wert grafted into the good olive tree: how much more shall they that are the natural branches be grafted into their own olive tree?Imperocché se tu sei stato staccato dal naturale ulivastro, e contro natura se' stato innestato al buono ulivo: quanto più quegli, che sono della stessa natura, saranno al proprio ulivo innestati?For if thou vvast cut out of the natural vvild oliue, and contrarie to nature vvast graffed into the good oliue: hovv much more they that are according to nature, shal be graffed into their ovvne oliue?Nam si tu ex naturali excisus es oleastro, et contra naturam insertus es in bonam olivam: quanto magis ii qui secundum naturam inserentur suæ olivæ ?
25For I would not have you ignorant, brethren, of this mystery (lest you should be wise in your own conceits) that blindness in part has happened in Israel, until the fulness of the Gentiles should come in.Imperocché non voglio, che siavi ignoto, o fratelli, questo mistero (affinchè dentro di voi non vi giudichiate sapienti), che l'induramento è avvenuto in una parte ad Israele, perfino a tanto che sia entrata la pienezza delle genti,For I vvil not haue you ignorant, brethren, of this mysterie (that you be not vvise in your selues) that blindnes in part hath chaunced in Israël, vntil the fulnes of the Gentiles might enter:Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc (ut non sitis vobis ipsis sapientes), quia cæcitas ex parte contigit in Israël, donec plenitudo gentium intraret, 26And so all Israel should be saved, as it is written: There shall come out of Sion, he that shall deliver and shall turn away ungodliness from Jacob.E così si salvi tutto Israele, conforme sta scritto: Verrà di Sion il liberatore, e scaccerà la empietà da Giacobbe.and also al Israël might be saued, as it is vvritten: There shal come out of Sion, he that shal deliuer, and shal auert impietie from Iacob.et sic omnis Israël salvus fieret, sicut scriptum est: Veniet ex Sion, qui eripiat, et avertat impietatem a Jacob. 27And this is to them my covenant: when I shall take away their sins.E avranno essi da me questa alleanza, quando avrò tolti via i loro peccati.And this to them the testament from me: vvhen I shal haue taken avvay their sinnes.Et hoc illis a me testamentum: cum abstulero peccata eorum. 28As concerning the gospel, indeed, they are enemies for your sake: but as touching the election, they are most dear for the sake of the fathers.Riguardo al Vangelo, nemici per cagione di voi: riguardo poi alla elezione, carissimi per cagione de' padri.According to the Gospel in deede enemies for you: but according to the election, most deere for the fathers.Secundum Evangelium quidem, inimici propter vos: secundum electionem autem, carissimi propter patres. 29For the gifts and the calling of God are without repentance.Conciossiaché i doni, e la vocazione di Dio non soggiacciono a pentimento.for vvithout repentance are the giftes and the vocation of God.Sine pœnitentia enim sunt dona et vocatio Dei. 30For as you also in times past did not believe God, but now have obtained mercy, through their unbelief:Imperocché siccome anche voi una volta non credeste a Dio, e ora con seguito avete misericordia per la loro incredulità:for as you also sometime did not beleeue God, but novv haue obteined mercie because of their incredulitie:Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis propter incredulitatem illorum:
31So these also now have not believed, for your mercy, that they also may obtain mercy.Così anch'essi adesso non han creduto, affinché per la misericordia fatta a voi conseguivano anch'essi misericordia.so these also novv haue not beleeued, for your mercie, that they also may obteine mercie.ita et isti nunc non crediderunt in vestram misericordiam: ut et ipsi misericordiam consequantur. 32For God hath concluded all in unbelief, that he may have mercy on all.Imperocché restrinse Dio tutti nella incredulità, affin di usare a tutti misericordia.For God hath cōcluded al into incredulitie, that he may haue mercie on al.Conclusit enim Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur. 33O the depth of the riches of the wisdom and of the knowledge of God! How incomprehensible are his judgments, and how unsearchable his ways!O profondità delle ricchezze della sapienza, e della scienza di Dio: quanto incomprensibili sono i suoi giudizj, e imperscrutabili le sue vie!O depth of the riches of the vvisedom and of the knowledge of God: hovv incomprehensible are his iudgements, and his vvaies vnsearcheable?O altitudo divitiarum sapientiæ, et scientiæ Dei: quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viæ ejus ! 34For who hath known the mind of the Lord? Or who hath been his counsellor?Imperocché chi ha conosciuto la mente del Signore? O chi a lui diè consiglio?for vvho hath knovven the minde of our Lord? or vvho hath been his coūseler?Quis enim cognovit sensum Domini ? aut quis consiliarius ejus fuit ? 35Or who hath first given to him, and recompense shall be made him?Ovvero chi è stato il primo a dare a lui, e saragli restituito?Or vvho hath first giuen to him, and retribution shal be made him?aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei ? 36For of him, and by him, and in him, are all things: to him be glory for ever. Amen.Conciossiachè da lui, e per lui, e a lui sono tutte le cose: a lui gloria pe' secoli. Così sia.For of him, and by him, and in him are al things: to him be glorie for euer. Amen.Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi gloria in sæcula. Amen.
11:1
etc. St. Paul in this chapter endeavours to comfort the Jews, though the greatest part of them were rejected for their blindness; and to admonish the Gentiles, not to boast for being called and converted, but to persevere with humility, and the fear of God.
God hath not cast away his people. That is, not all of them, nor hath he cast off those whom he foreknew, and decreed to save.
Witham
The Scripture saith of Elias. He brings the example of Elias living among the ten tribes of Israel, when all the people were forbidden to go and adore in the temple of Jerusalem, when the altars of the true God were destroyed, and almost all in these tribes were fallen into idolatry, and worshipped Baal: he complains as if he were left alone in the worship of the true God. But the divine answer shewed him his mistake. I have reserved to myself seven thousand man, etc. Some take notice that seven is divers times put for a great number, as three and a half for a small number: however, besides these seven thousand, all in the kingdom of Juda remained firm in the worship of the true God. In like manner, a remnant is now saved by the election of grace, by God's free and liberal gift of divine grace. Some pretended reformers of the faith of the Church bring this as an argument, that the Church of God may fail, and fall into errors. It is sufficient to answer, that there is a wide difference betwixt the Jewish synagogue, which brought nothing to perfection, and the Church of Christ, which he built upon a rock, with which he has promised to be to the end of the world, and guide them by the Spirit of Truth. (Witham)
Challoner
This is very ill alleged by some against the perpetual visibility of the Church of Christ: the more, because however the number of the faithful might be abridged by the persecution of Jezebel in the kingdom of the ten tribes; the Church was at the same time in a most flourishing condition (under Asa and Josaphat) in the kingdom of Juda. (Challoner)
Bristow
Our separated brethren add to this text, as in Acts 19:35. the word image. They also cite it in proof of an invisible Church; but with no just grounds: for in Jerusalem the faith and worship were public to the whole world. Besides, the Christian Church rests on better promises than the synagogue. (Bristow)
Estius
The Jews obtain not the justice they sought after, because they did not seek it as they ought; they expected to obtain it by their works, whereas it can only be had from grace. (Estius)
11:6
Witham
It is not now by works: otherwise grace is no more grace. The election of God, and the first grace at least, are always without any merits on our part; but if we speak of works done in a state of grace, and by the assistance of God's grace, we co-operate with the graces given, and by thus co-operating, we deserve and merit a reward in heaven. (Witham)
Challoner
If salvation were to come by works, done by nature, without faith and grace, salvation would not be a grace or favour, but a debt; but such dead works are indeed of no value in the sight of God towards salvation. It is not the same with regard to works done with and by God's grace; for to such works as these he has promised eternal salvation. (Challoner)
11:8
Challoner
God hath given them, etc. Not by his working, or acting in them; but by his permission, and by withdrawing his grace in punishment of their obstinacy. (Challoner)
Permitted them (says St. Chrysostom) to fall into the spirit of insensibility. Literally, the spirit of [Ver. 8. Spiritum compunctionis; pneuma katanuxeos. In the Latin Vulgate, Isaias xxix. 10, the same Greek words are translated, spiritum soporis; the spirit of slumber. See Mr. Legh, Crit. Sacr. on the word katanusso. St. Chrysostom, om. ith. p. 163. katanuxin, entautha ten peri to cheiron exin tes psuches, etc. See Cornelius a Lapide. St. Chrysostom in the same place; katanugenai gar ouden eteron esti to empagenai, kai proselosthai.] compunction. Compunction is not here taken, as in some spiritual writers, for a great sorrow for sins. In the Latin Vulgate (Isaias 6:9.) it is called the spirit of slumber, as in the Protestant translation. We cannot have a better judge of the sense of the word than St. Chrysostom, who tells us, that it signifies a habit of the soul, firmly fixed in evil, and an insensible disposition: as, saith he, persons under a pious compunction are not to be removed from their good resolutions; so the wicked, under a hardened compunction, are nailed, as it were, to vice. And that here this is the true sense, appears by the following words out of Isaias: he hath given them eyes that they should not see, etc. And also out of David, (Psalm 68:23.) let their table be made a snare, etc. We may understand the spiritual food of the word of God, and of the Scriptures; which by the blindness of this people, have served to their great condemnation.
And a recompense, that is, for a just punishment of their obstinacy.
Witham
And bow down their back always, a metaphor to represent the condition of such, as are under heavy oppressions. (Witham)
Although by bending their back is literally understood the yoke of servitude and captivity, with which the Jews were oppressed at the destruction of Jerusalem; yet it seems more conformable to the apostle's meaning, when considered in a spiritual sense, and then it will signify the insensibility of the Jews, as to heavenly things, and their anxious solicitude for the things of the earth. This their avaricious and carnal disposition was so manifest, that the poet said of them
O curvae in terram animae et coelestium inanes.
Estius
(Estius)
11:11
Witham
Have they so stumbled, that they should fall? God forbid. That is, their fall is not irreparable, or so as never to rise again: but by their offending, salvation (through the liberal mercy of God) is come to the Gentiles, that they, the Jews, may be emulous of the Gentiles, and of their happiness, and so may be converted. (Witham)
Challoner
The nation of the Jews is not absolutely and without remedy cast off for ever; but in part only (many thousands of them having been at first converted) and for a time: which fall of theirs God has been pleased to turn to the good of the Gentiles. (Challoner)
How much more the fulness of them? As if he should say, if the obstinacy of so many Jews seem to be an occasion upon which God, whose mercy calls whom he pleaseth, hath bestowed the riches of his grace on other nations; and while the glory of the Jews, the elect people of God, has been diminished, the Gentiles have been made happy: how much more glorious will be the fulness of them? that is, according to the common interpretation, will be the re-establishment and conversion of the Jews hereafter, before the end of the world? See St. Chrysostom, om. ith. p. 164; St. Hilary, in Ps. lviii; St. Jerome, in Romans 3:Osee. Habacuc iii.; St. Augustine, lib. xx. de Civ. Dei. ch. XXIX.
Witham
Then (ver. 15.) the receiving of them into the Church, and their conversion to Christ, shall be like life from the dead, when the Jewish nation in general, shall rise from the death of sin, and their hardened infidelity, to the life of faith and grace. These things I speak to you, Gentiles, to honour and comply with my ministry of being your apostle: yet endeavouring at the same time, if by a pious emulation, or by any other way, I may be able to bring any of my flesh, or of my brethren, the Jews, to be saved by the faith of Christ. (Witham)
11:16
etc. If the first-fruit (see the Greek word) be holy, so also is the mass; so also the rest, the product that follows. He alludes to the offering made by the law of the first-fruit, which was to acknowledge that all good things were from God, and to bring a blessing upon the rest.
Witham
If the root be holy, so are the branches. By the root, says St. Chrysostom, he understands Abraham, and the patriarchs, from whom all the Jewish nation proceeded, as branches from that root: and these branches are to be esteemed holy, not only because of the root they proceeded from, but also because they worshipped the true God. And if some, or a great part of these branches, have been broken, they may, as it is said, (ver. 23.) be ingrafted again. And you, Gentiles, ought to remember that, you were of yourselves a wild olive-tree: and it is only by the merciful call of God, that you have the happiness to be ingrafted upon the same root of the patriarchs; and so, by imitating the faith of Abraham, are become his spiritual children, and heirs of the promises, and by that means have been made partakers of the root, and of the sap, and fatness of the sweet olive-tree. Remember that you bear not the root, nor were you the root that was holy; but the root beareth you; and that being branches of a wild olive, you ought naturally still to bear bad fruit, though ingrafted on the root of a sweet olive. It is only by the mercies of God, if you bring forth good fruit. Do not then be high-minded, nor boast, but fear, and endeavour to continue in goodness; lest God also spare not you, but cut you off, as unprofitable branches. And let me tell you, as to the Jews, if they abide not still in unbelief, God is able to ingraft them again into their own olive-tree; and it seems more easy, that they, who are naturally branches of the sweet olive-tree, should bring forth good fruit, when they shall be ingrafted in their own olive-tree, being of the race of Abraham, to whom the promises were made. (Witham)
Challoner
We see here, that he who standeth by faith, may fall from it; and therefore must live in fear, and not in the vain presumption and security of modern sectaries. (Challoner)
Calmet
The apostle here exhorts the converted Gentiles, to fear lest they fall, and bring upon themselves a punishment similar to that of the Jews. The Jews were his chosen people, the children of the alliance; they have now been stripped of all; the same may also happen to you. You may fall into presumption and incredulity; if you remain firm, it is not by your own merits or works, but by faith, the pure gift of God. Neither faith, nor vocation, nor grace, are inadmissible. You may lose all; and therefore ought always to fear and live in humility. If God has not spared the natural branches, fear, lest he should not spare you. (ver. 21.) (Calmet)
Challoner
The Gentiles are here admonished not to be proud, nor to glory over the Jews; but to take occasion rather from their fall to fear and to be humble, lest they be cast off. Not that the whole Church of Christ can ever fall from him; having been secured by so many divine promises in holy writ; but that each one in particular may fall; and therefore all in general are to be admonished to beware of that, which may happen to any one in particular. (Challoner)
11:25
Witham
I would not have you ignorant, brethren, of this mystery, this hidden truth of God's justice and mercy, that blindness in part hath happened in Israel, or to part of them, until the fulness of the Gentiles should come in, by the conversion of all nations: and then all Israel should be saved, when they shall submit to the faith of Christ: as it is written by the prophet Isaias, (lix. 20.) there shall come out of Sion he that shall deliver; that is, their Redeemer, Christ Jesus, who is indeed come already, but who shall then come to them by his powerful grace. This is my covenant with them. (Witham)
11:28
Witham
According to the gospel, indeed, they are enemies for your sake. That is, enemies both to you, because they see the gospel preached and received by you, and enemies to God, because he has rejected them at present for their wilful blindness: yet according to election, God having once made them his elect, and because of their forefathers, the patriarchs, they are most dear for the sake of the fathers: for the gifts and the calling of God are without repentance, in as much as God is unchangeable, and his promises, made absolutely, cannot fail. (Witham)
11:30
etc. As you also in times past did not believe God, but now have obtained mercy through their unbelief, which was an occasion of God's sending his preachers to you: but the cause of your salvation is God's mercy.
That they also may obtain mercy. That is, God has permitted their incredulity, that being a greater object of pity, he may shew greater mercy in converting them by the free gift of his grace.
Witham
For God hath concluded [Ver. 32. Conclusit omnia. pantas.] all, that is, has permitted at different times, both Gentiles and Jews, to fall into a state of unbelief, that the salvation of all may be known to come, not from themselves, but as an effect of his mercy and grace. (Witham)
Challoner
He hath found all nations, both Jews and Gentiles, in unbelief and sin; not by his causing, but by the abuse of their own free-will; so that their calling and election are purely owing to his mercy. (Challoner)
11:33
O the depth, etc. After he hath spoken of the mysteries of God's grace and predestination, of his mercy and justice, which we must not pretend to dive into, he concludes this part of his epistle, by an exclamation, to teach us submission of our judgment, as to the secrets of his providence, which we cannot comprehend.
How incomprehensible are his judgments, etc.
Who hath first given to him, and recompense shall be made him? That is, no one, by any merit on his part, can first deserve God's favours and mercy, by which he prevents us.
Witham
For of him, from God, or from Jesus Christ, as God, and by him, who made, preserves, and governs all things, and in him, is our continual dependance: for in him we live, we move, and exist. In the Greek, it is unto him,[Ver. 36. Et in ipso, kai eis auton.] to signify he is also our last end. See the notes, John Romans 1:(Witham)
Psalm xvi
All things are from God, as their first cause and creator; all things are by God, as the ruler and governor of the universe; and all things are in God, or (as the Greek has it) for God, because they are all directed to his honour and glory. For he hath made all things for himself. (Psalm xvi; St. Basil, lib. de Spiritu sto. Romans 5.)
11:4
Seven thousand, etc.... This is very ill alleged by some, against the perpetual visibility of the church of Christ; the more, because however the number of the faithful might be abridged by the persecution of Jezabel in the kingdom of the ten tribes, the church was at the same time in a most flourishing condition (under Asa and Josaphat) in the kingdom of Judah.
11:6
It is not now by works, etc.... If salvation were to come by works, done by nature, without faith and grace, salvation would not be a grace or favour, but a debt; but such dead works are indeed of no value in the sight of God towards salvation. It is not the same with regard to works done with, and by, God’s grace; for to such works as these, he has promised eternal salvation.
11:8
God hath given them, etc.... Not by his working or acting in them; but by his permission, and by withdrawing his grace in punishment of their obstinacy.
11:11
11:20
Thou standest by faith: be not highminded, but fear.... We see here that he who standeth by faith may fall from it; and therefore must live in fear, and not in the vain presumption and security of modern sectaries.
11:22
Otherwise thou also shalt be cut off.... The Gentiles are here admonished not to be proud, nor to glory against the Jews: but to take occasion rather from their fall to fear and to be humble, lest they be cast off. Not that the whole church of Christ can ever fall from him; having been secured by so many divine promises in holy writ; but that each one in particular may fall; and therefore all in general are to be admonished to beware of that, which may happen to any one in particular.
11:29
For the gifts and the calling of God are without.... his repenting himself of them; for the promises of God are unchangeable, nor can he repent of conferring his gifts.
11:32
Concluded all in unbelief.... He hath found all nations, both Jews and Gentiles, in unbelief and sin; not by his causing, but by the abuse of their own free will; so that their calling and election is purely owing to his mercy.
11:3
3. reg. 19. 20.
11:4
4. Seuen thousand.] The Heretikes alleage this place and example very impertinently to proue that the Church may be vvholy secrete, Gods answer to Elias of 7000, maketh nothīg for the Protestants Inuisible Church, hid, or, vnknovven. for though the faithful vvere forced to keepe close in that persecution of Achab and Iezabel, vvhich vvas onely in the kingdom of the ten tribes, that is, of Isaael: yet at the very same time, in Hierusalem and al the kingdom of Iuda, the external vvorship and profession of faith vvas open to al the vvorld, 2 Par. 17. and vvel knovven to Elias & the faithful, so many, that the very souldiars only vvere numbered aboue ten hundred thousand. besides that there is a great difference betvvene the Christian Church and the Ievves, ours resting vpon better promisses then theirs. And vve vvil not put the Protestants to proue that there vvere 7000 of their Sect, vvhen their nevv Elias Luther began: but let them proue that there were seuē, or any one, either then or in al ages before him, that vvas in al pointes of his beleefe. Heretikes there vvere before him, as Iouinian, Vigilantius, Heluidius, Vvicleffe &c. and vvith him, Zuinglius, Caluin, &c. Vvho beleeued as he did in some things, but not in al.
The Heretikes adde here also, Image, to the text, as Act: 19, •5.
11:6
6. Not novv of vvorkes.] If saluation be attributed to good vvorkes done of nature vvithout faith & Gods helpe, What workes are not, & what are the cause of saluation. the same can not be of grace. for such vvorkes exclude grace, fauour, and mercie: and chalenge onely of dette, and not of gift. Therfore take heede here of the Heretikes exposition, that vntruely exclude Christian mens vvorkes from necessity or merite of saluation, vvhich are done vvith and by Gods grace, and therfore euidētly consist vvith the same, and be ioyned vvith Gods grace as causes of our saluation. Our Aduersaries are like if Potecaries, euer taking quid pro quo, either of ignorance, or of intent to deceiue the simple.
•. God hath giuen.] God is not anthor of sinne. It doth not signifie his vvorking or action, but his permission. Chris. ho. 19 in ep. Ro. And S. Augustine saith, Aug. Ep. 105. ad Sixtum. not by putting malice into them, but by not imparting his grace vnto them, and that through their ovvne deserts alvvaies, and their ovvne willes euer properly working the same. See Annot. Mat. c. 13, 14. Ro. c. 1, 24.
11:7
Concordanza Es. 6, 9.
11:8
Concordanza Ps. 68, 23
11:11
The Ievves are not relected vvholy & incurably for euer: but for a part, and for a time suffered to fall. Which God did turne to the Gentils general good.
11:12
If God could and did turne their fall and sinne into the good of the Gentils, much more vvil he vvorke good of their general conuersion, vvhich shalbe at length the accomplishmēt of the Church consisting of both the Nations.
11:20
20. Because of incredulity.] A paraphrastical explication of the text, conceruing the Iewes and Gentils, their standing, falling, rising againe, &c. He represseth the pride of the Gentils vaunting them selues of their receiuing, and of the Ievves reiection, namely in that they thought the Ievves to be forsaken for no other cause, but that they might come into their roomes: declaring that the direct and proper cause of their forsaking, vvas their incredulity, exhorting the Gentiles to bevvare of the same, because they may fall as vvel as the other, and that God is as like to execute iustice against them as against the Ievves, as he hath done in many nations falling to heresie.
We see that he vvhich standeth by faith, may fall from it, and therfore must liue in feare, and not in the vaine presumption and securitie of the Heretikes.
11:26
Concordanza Esa. 59, 20.
11:28
28. According to the Gospel.] In respect, or as concerning beleefe in Christ and receiuing the Gospel, they are Gods enemies: by occasion of vvhich their incredulity, the Gentiles found mercie: othervvise in respect of his special election of that nation, and the promisses made to the Patriarches, the Ievves are deere to him still. for God neuer promiseth but he performeth, nor repenteth him self of the priuileges giuen to that nation.
11:30
30. For as you.] As the Gentiles vvhich before beleeued not, found mercie and came to faith, vvhen the Ievves did fall: so the Ievves not novv beleeuing, vvhen al the Gentils haue obtained mercie, shal in the end of the vvorld by Gods disposition obtaine grace and pardon as the Gentiles haue done.
11:32
32. Concluded al.] That so God taking al Nations and al men in sinne (vvhich they fell into, not by his drift or causing, but of their ovvne free vvil) may of his mercie call and conuert vvhom and in vvhat order he vvill: and the parties haue no cause to bragge of their deseruings: but both countries and particular men may referre their eternal election and their first calling and conuersion to Christ, and to his mercie only: no vvorkes vvhich they had before in their incredulity, deseruing any such thing, though their vvorkes aftervvard proceding of faith and grace doe merite heauen.
11:33
33. O depth.] How far to deale and to know, in the doctrine of predestination. The Apostle concludeth that no man ought to search further into Gods secrete and vnsearcheable counsels of the vocation of the Gentils, and reiecting the Ievves, othervvise then this, that al vvhich be reiected, for their sinnes be iustly reiected: and al that be saued, by Gods great mercie and Christs grace be saued. And vvhosoeuer seeketh among the people to spred contagion of curiosity by seeking further after things 〈◊〉 mans & Angels reache, they ouerreache & ouerthrovv them selues. If thou vvilt be saued, beleeue, obey the Church, feare God and keepe his commaundements: that is thy part and euery mans els. Thou maist not examine vvhether thou be predestinate or reprobate, nor seeke to knovv the vvaies of Gods secrete iudgement tovvard thy self or other men. It is the common enemy of our soules, The Heretikes writings of predestination. that in this vnhappy time hath opened blasphemous tongues, and directed the proude pennes of Caluin, Beza, Verone, and such reprobates to the discussing of such particulars, to the perdition of many a simple man, and specially of young Scholers in Vniuersities, which with lesse studie may learne to be provvd and curious, then to be humble, wise, and obedient.
Liturgia The Epistle vpō Trinitie Sunday.
Concordanza Esa. 40, 13.
11:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
Chap. xi. ver. 1 . “I say then, Hath God cast away His people whom He foreknew? God forbid.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.14
… How then does the people of Israel, not now in figure but in verity, pass over unto Babylon? Whence came the Apostles? Were they not of the nation of the Jews? Whence came Paul himself? for he saith, “I also am an Israelite, of the seed of Abraham, of the tribe of Benjamin.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 74.1
… But let us understand here the voice of the Israelites in the same manner as the Apostle saith, “For I also am an Israelite, of the seed of Abraham, of the tribe of Benjamin.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 89.3
… see how He cast not off His people, whom He foreknew. For while the Apostle is treating of the fall of the Jews, to prevent any from believing them so far disowned of God, that no wheat from that floor’s fanning could reach the granary, he saith, “God hath not cast away His people, whom He foreknew; for I also am an Israelite.”
11:2
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Funeral Oration on Meletius 1
… He has left behind him the curtain of the flesh. No longer does he pray to the type or shadow of the things in heaven, but he looks upon the very embodiment of these realities. No longer through a glass darkly does he intercede with God, but face to face he intercedes with Him: and he intercedes for us
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 29
… And he does not say, They made a complaint (against Him), ( ἐνέτυχον , al. ἐντυγχάνει ) but, “They desired, though having found no cause of death” (in Him), “that He should be slain. ( e ) Who appeared,” he says, “for many days to them that came up with Him from Galilee to Jerusalem.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
Ver. 2 . “He hath not cast off His people, whom He foreknew.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… But his meaning is nearly this, and he had said it before, that the unbelief is not universal, but only “in part.” As when he says, “But if any hath caused grief, he hath not grieved me, but in part” ( 2 Cor. ii. 5 ): And, so here too he says what he had said above, “God hath not cast off His people whom He foreknew” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 60
… Then because He said above “And the sheep hear his voice, and follow him,” lest any should say, “What then is this to those who believe not?” hear what He addeth, “And I know My sheep, and am known of Mine.” As Paul declared when he said, “God hath not rejected His people whom He foreknew” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.47
… But they are foreknown. This, therefore, is the predestination which I maintain. [XVIII.] Consequently sometimes the same predestination is signified also under the name of foreknowledge; as says the apostle, “God has not rejected His people whom He foreknew.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 15.26
… “For God hath not rejected His people which He foreknew.”
11:3
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 50.3
… For such are the words of the Apostle; “Attend,” he says, “to what Elias saith: Lord, they have killed Thy Prophets, they have overthrown Thine altars, and I am left alone, and they seek my life. But what saith the answer of God to him? I have reserved to Myself seven thousand men, who have not bowed the knee before Baal.”
11:4
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1.13
… those events which are contained in it should be considered as having happened for an ensample to those of whom they are written, we have observed that this also has been stated in the Epistle to the Romans, where the apostle adduces an instance from the third book of Kings, saying, “I have left me seven thousand men who have not bowed the knee to Baal;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1-2.13
… but do you wish to know, with regard to the rest of the history, if it also happened as a pattern? We must note, then, the expression in the Epistle to the Romans, “I have left to myself seven thousand men, who have not bowed the knee to Baal,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 2
… Why then did the Angel say, “Behold, I bring you good tidings of great joy, for unto you is born a Saviour”? ( Luke ii. 10 .) Because He was born to be their Saviour, though His miracles did not commence from His birth. “According to the Gospel,” he saith, “of the blessed God.” The glory
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
For what does he say? “By faith being warned of God.” What is “being warned of God”? It is, “It having been foretold to him.” But why is the expression “divine communication” ( Luke ii. 26 ) used? for in another place also it is said, “and it was communicated to him by the Spirit,” and again, “and what saith the divine communication?” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.47
… “God hath not cast away His people whom He foreknew.” And in order to show that the remnant had been left by God’s grace, not by any merits of their works, he went on to add, “Know ye not what the Scripture saith in Elias, in what way he maketh intercession with God against Israel?”
11:5
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.17
… But since the lost sheep of the house of Israel, with the exception of “the remnant according to the election of grace,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 17.5
… Therefore, if it is of these the predestinated remnant, about whom another prophet has said, “The remnant shall be saved;” whence the apostle also says, “Even so then at this time also the remnant according to the election of grace is saved;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Patience 17
17. Now this election the Apostle demonstrating to be, not of merits going before in good works, but election of grace, saith thus: “And in this time a remnant by election of grace is saved. But if by grace, then is it no more of works, otherwise grace is no more grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.33
… In the separation of the ten tribes from the temple while two were left, is there not a figure of what the apostle asserts of the whole nation: "A remnant is saved by the election of grace."?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 2.15
… just as it is written of the remnant of Israel: “There is made a remnant by the election of grace; but if by grace, then it is no more of works, otherwise grace is no more grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 19
… “To him that worketh is the reward not reckoned of grace, but of debt;” and again: “There is a remnant saved according to the election of grace;” with these words immediately subjoined: “And if of grace, then is it no more of works; otherwise grace is no more grace”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.7
… choose that very person whom He foreknew would believe on Him,—to whom He would give the Holy Spirit, so that by doing good works he might obtain eternal life also.’ I had not yet very carefully sought, nor had I as yet found, what is the nature of the election of grace, of which the apostle says, ‘A remnant are saved according to the election of grace.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.11
… Therefore mercy and judgment were manifested in the very wills themselves. Certainly such an election is of grace, not at all of merits. For he had before said, “So, therefore, even at this present time, the remnant has been saved by the election of grace. And if by grace, now it is no more of works; otherwise grace is no more grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.33
… because “the promises were made to Abraham and his seed,” whence also in that olive-tree is grafted the wild olive-tree of the Gentiles. Now subsequently we certainly ought to fall in with the election, of which he says that it is according to grace, not according to debt, because “there was made a remnant by the election of grace”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.47
… “But what,” says he, “saith the answer of God unto him? ‘I have reserved to myself seven thousand men, who have not bowed the knee before Baal.’”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 50.4
… But if by grace,” says he, “then is it no more of works” (that is, “be now no more lifted up upon thine own deserts”); “otherwise grace is no more grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 81.8
… For thou hadst no worthiness that He should call thee, and being called should justify thee, being justified glorify thee. “The remnant is saved by the election of grace. But if by grace, then is it no more of works; otherwise grace is no more grace. For to him that worketh, the reward shall not be reckoned according to grace, but according to debt.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 86.2
… Otherwise grace is no more grace, if we maintain the priority of merit. Such, certainly, is the election of grace, whereof the apostle says: “Even so then at this present time also there is a remnant saved according to the election of grace.” To which he adds: “And if by grace, then is it no more of works; otherwise grace is no more grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 87.3
… but gratuitously, that is, of actual grace. For He who chose the world out of the world, effected for Himself, instead of finding, what He should choose: for “there is a remnant saved according to the election of grace. And if by grace,” he adds, “then is it no more of works: otherwise grace is no more grace.”
11:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 9.10
… Meanwhile, it is necessary farther to say this to your Charity. Even as God hath given us glory by means of this great creation, so let us also glorify Him by a pure conversation! “The heavens declare the glory of God,” though only seen; and we therefore should declare God’s glory
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
Ver. 6 . “And if by grace, then it is no more of works, otherwise grace is no more grace: but if it be of works, then is it no more grace, otherwise work is no more work.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 25
… And let us be continually in mind of the awful judgment-seat, of the stream of fire, of the chains never to be loosed, of the darkness with no light, the gnashing of teeth, and the venomous worm. “Ah, but God is merciful!” Are these then mere words? and was not that rich man punished for despising Lazarus? Are not the foolish
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 6
… And often not only from a bad life, but from one defect, we enter into Hell, where there are not good qualities to counterbalance it, since the virgins were not accused of fornication or adultery, nor of envy or ill-will, nor of drunkenness, nor of unsound faith, but of a failure of oil, that is, they failed in almsgiving, for that is the oil meant.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 24.2
… And I say nothing of her consecration to the blessed life of virginity, a ceremony which took place when she was hardly more than ten years old, a mere babe still wrapped in swaddling clothes. For all that comes before works should be counted of grace;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 107
… but the gift of God is eternal life through Jesus Christ our Lord.” Wages ( stipendium ) is paid as a recompense for military service; it is not a gift: wherefore he says, “the wages of sin is death,” to show that death was not inflicted undeservedly, but as the due recompense of sin. But a gift, unless it is wholly unearned, is not a gift at all.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 16
… Now it is freely that he is justified thereby,—that is, on account of no antecedent merits of his own works; “otherwise grace is no more grace,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 45
… since he declares that a man is justified freely by His grace without the works of the law, intending by the term “ freely ” nothing else than that works do not precede justification. For in another passage he expressly says, “If by grace, then is it no more of works; otherwise grace is no longer grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 33
… Nay, I should indeed rather do him wrong, and bring on myself a punishment, if I refused to believe what he himself says. Well, now, has he not pointedly so defined grace as to show that it is so called because it is bestowed gratuitously? These are his own very words: “And if by grace, then is it no more of works; otherwise grace is no more grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 1.24
… Well, now, how is that grace which is not gratuitously conferred? How can it be grace, if it is given in payment of a debt? How can that be true which the apostle says, “It is not of yourselves, but it is the gift of God; not of works, lest any man should boast;” and again, “If it is of grace, then is it no more of works, otherwise grace is no more grace:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.9
… But from this punishment the free grace of God delivers the souls of such infants as are regenerated in Christ, with no previous merits of their own—otherwise grace is no grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.37
… so that grace is rendered as due,—not given as not due,—and thus grace is made no more grace.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.42
… But against the Pelagians also, not without reason, we pronounce an anathema, for that they are so hostile to God’s grace, which comes through Jesus Christ our Lord, as to say that it is given not freely, but according to our merits, and thus grace is no more grace;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 43
… Thus you will not run counter to that proverb of Solomon: “The foolishness of a man perverteth his ways, yet he blameth God in his heart.” Grace, however, is not bestowed according to men’s deserts; otherwise grace would be no longer grace.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 13
… For He worketh all these things in them who made them vessels of mercy, who also elected them in His Son before the foundation of the world by the election of grace: “And if by grace, then is it no more of works, otherwise grace is no more grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 44.13
… that it may be seen whether it worships Him “freely” from whom it received salvation “freely.”…What hast thou given unto God? Thou wert wicked, and thou wert redeemed! What hast thou given unto God? What is there that thou hast not “received” from Him “freely”? With reason is it named “grace,” because it is bestowed ( gratis , i.e.) freely.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.10
… which seemeth to me more to approve itself. For much more in accordance with the context, grace itself is understood to be the voluntary rain, because with no preceding merits of works it is given gratis. “For if grace, no longer of works: otherwise grace no longer is grace.”
11:7
san Pietro I di Alessandria † 311 d.C. Fragments from the Writings of Peter 5.1
… But after the destruction of the city it was mocked at by some hardening of heart, which we observing, according to the law, with sincerity have received; and in this, according to the Word, when he speaks of the day of our holy festivity, which the election hath attained: but the rest have become hardened,
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 1.13.9
9. “Blessed art thou who hast believed in me without having seen me. For it is written concerning me, that they who have seen me will not believe in me, and that they who have not seen me will believe and be saved.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.15
… For Isaac said ‘Become’ and ‘I have made,’ signifying neither the coming into being nor the essence of Jacob (for after thirty years and more from his birth he said this); but his authority over his brother, which came to pass subsequently.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 9
… lii. 15 ); “I was made manifest unto them that asked not after me.” ( Isa. xlv. 1, as quoted Rom. x. 20 .) And Paul, in his Epistles to the Romans, has said, “What then? Israel hath not obtained that which he seeketh for: but the election hath obtained it.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.11
… and the rest were blinded, as it is written, God gave to them the spirit of compunction,—eyes that they should not see, and ears that they should not hear, even to this day. And David said, Let their table be made a snare, a retribution, and a stumblingblock to them; let their eyes be darkened, that they may not see; and bow down their back always.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.33
… For the apostle previously explained this meaning more clearly when he said, “That which lsrael wrought for, he hath not obtained; but the election hath obtained it, and the rest were blinded?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.47
… And if of grace, then it is no more by works; otherwise grace is no more grace.” And connecting this with what I have above quoted, “What then?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 53.5
… “Israel hath not obtained that which he seeketh for; but the election hath obtained it, and the rest were blinded, according as it is written, God hath given them the spirit of remorse, eyes that they should not see, and ears that they should not hear, unto this day”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 79.2
… This remnant out of that nation doth belong to the inheritance of God: not those concerning whom a little below he saith, “But the rest have been blinded.” For thus he saith. “What then? That which Israel sought, this he hath not obtained: but the election hath obtained it: but the rest have been blinded.”
11:8
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 35
Yet was it not He that did this: of course not: but the wickedness of the other sort: nevertheless He saith it is His own doing. For such is the custom of the Scripture. Yea, and elsewhere also He saith, “God hath given them eyes that they should not see:”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 8 . “According as it is written, God hath given them the spirit of slumber.” ( Is. xxix. 10 .)
11:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 9 . “Let their table be made a snare, and a trap, and a stumbling-block.” ( Ps. lxix. 22, 23 .)
11:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 10 . “Let their eyes be darkened that they may not see, and bow Thou down their back alway.”
11:11
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 8
… only that (in that case) the concluding paragraph would oppose them; for it will be fitting for the Christian to rejoice, and not to grieve, at the restoration of Israel, if it be true, (as it is), that the whole of our hope is intimately united with the remaining expectation of Israel.
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.80
… and that it is by their fall that salvation has come to the Gentiles, and that “their fall is the riches of the world, and the diminishing of them the riches of the Gentiles,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
Chap. xi. ver. 1 . “I say then, Hath God cast away His people whom He foreknew? God forbid.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 11 . “I say then, Have they stumbled, that they should fall? God forbid.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 7
… For He surely did say, “Forgive them.” ( Luke xxiii. 34 .) If they repented, it was forgiven. For even he who set countless assailants on Stephen and persecuted the Church, even Paul, became the champion of the Church. Just so then, those others also who chose to repent, had forgiveness: and this indeed Paul himself meant, when he exclaims, (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.46
… My God hath shown me concerning mine enemies, that Thou shalt not slay them, lest they should at last forget Thy law: disperse them in Thy might.” Therefore God has shown the Church in her enemies the Jews the grace of His compassion, since, as saith the apostle, “their offence is the salvation of the Gentiles.”
11:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 12 . “Now if the fall of them be the riches of the world, and the diminishing of them the riches of the Gentiles, how much more their fulness?”
11:13
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… True; but he persuaded the Gentiles through the Jews, and from the things which he discoursed of to the Jews. And he knew, that this was most suitable for the Gentiles, and most conducive to belief. Therefore he says: “Inasmuch as I am the “Apostle of the Gentiles.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 29
He had said, “Inasmuch as I am the Apostle of the Gentiles, I magnify mine office.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 29
“And what,” saith one, “is a working?” and what “a gift?” and what “a ministration?” They are mere differences of names, since the things are the same. For what “a gift” is, that is “a ministration,” that he calls “an operation” also. Thus fulfil thy ministry; ( 2 Tim. iv. 5 . ministry .) and, “I magnify my ministration:” (
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Letters of Sulpitius Severus 1
… I see, indeed, Peter strong in faith, walking over the waves of the sea, in opposition to the nature of things, and that he pressed the unstable waters with his footprints. But not on that account does the preacher of the Gentiles
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.14
Chapter 14.— 16. Accordingly we find the apostles using the expressions, "My glorying," though it was certainly in the Lord; and "Mine office,"
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.43
When the excellent preacher says, As long as I am the apostle of the Gentiles I will honour my ministry (
11:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 41
( a ) See him in every place forcing his way into the synagogue, and in this manner departing thence. For in every place, he wished to have the occasion given him by them.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 31
… Thus also Paul used to guide those of Jewish origin unto the faith, saying, “If by any means I may provoke to emulation them which are my flesh, and may save some of them.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 33
Such a person was Paul. Wherefore also he said, “If by any means I may provoke to emulation them which are my flesh;” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 2.12
… Whence, I think, that expression of the apostle, when he says, “If by any means I may provoke to emulation them which are my flesh, and might save some of them;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 88.9
… there is no absurdity in styling these same great and mighty men physicians. Whence saith the Apostle, “if by any means I may provoke to emulation them which are my flesh, and might save some of them.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 4.10
… “Behold we are thy bone and thy flesh,” and the Apostle says: “If by any means I may provoke to emulation them who are my flesh, and save some of them.”
11:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
11:16
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.8.3
… And that the Saviour received first-fruits of those whom He was to save, Paul declared when he said, “And if the first-fruits be holy, the lump is also holy,”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 21.6
… So also the High-priest, in advancing Solomon to the kingdom, anointed him after he had bathed in Gihon . To them however these things happened in a figure, but to you not in a figure, but in truth; because ye were truly anointed by the Holy Ghost. Christ is the beginning of your salvation; for He is truly the First-fruit, and ye the mass
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 7.4
4. His mother was consecrated to God by virtue of her descent from a saintly family, and was possessed of piety as a necessary inheritance, not only for herself, but also for her children—being indeed a holy lump from a holy firstfruits.
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.12
… Lord of the creature calls back to Him His own creature, and becomes Man while still remaining God, being both God and Man in the entirety of the two several natures, and thus humanity was indissolubly united to God, the Man that is in Christ conducting the work of mediation, to Whom, by the first-fruits assumed for us, all the lump is potentially united
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 4.3
… Of this new creation therefore in Christ, which He Himself began, He was called the first-born, being the first-fruits of all, both of those begotten into life, and of those quickened by resurrection of the dead, “that He might be Lord both of the dead and of the living ,” and might sanctify the whole lump
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.1
… the woman, not to those disciples only, but also to all who up to the present day become disciples of the Word,—the tidings, namely, that man is no longer outlawed, nor cast out of the kingdom of God, but is once more a son, once more in the station assigned to him by his God, inasmuch as along with the first-fruits of humanity the lump also is hallowed
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 17
… “This is he that was in the Church in the wilderness, and, that said unto the children of Israel.” ( v. 38 .) Do you mark that thence comes the root, and that “salvation is from the Jews?” ( John iv. 22 .) “With the Angel,” it says, “which spake unto him.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 9
… how much more shall these, which be the natural branches, be grafted into their own olive tree? For I would not, brethren, that ye should be ignorant of this mystery (lest ye should be wise in your own conceits), that blindness in part is happened to Israel, until the fullness of the Gentiles be come in; and so all Israel shall be saved."
11:17
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.27.2
… And therefore it was that Paul said, “For if [God] spared not the natural branches, [take heed] lest He also spare not thee, who, when thou wert a wild olive tree, wert grafted into the fatness of the olive tree, and wert made a partaker of its fatness.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.10
1. This truth, therefore, [he declares], in order that we may not reject the engrafting of the Spirit while pampering the flesh. “But thou, being a wild olive-tree,” he says, “hast been grafted into the good olive-tree, and been made a partaker of the fatness of the olive-tree.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 35
So also, when he was admonishing those of the Gentiles, in his Epistle to the Romans, not to be highminded against the Jews, he brought forward also the wild olive, and he seems to be saying one thing to these, another to those.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 21.3
… Does not the apostle, in reference to this, say of this one God: "Thou seest, then, the goodness and severity of God: to them which were broken off, severity; but toward thee, goodness, if thou continue in His goodness?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.14
… and whose severity as being so great as His, who spared not the natural branches, but broke them off because of unbelief?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 27.12
… in other words, the Jews are for their punishment justly barren through the spirit of pride; and the wild olive is grafted into that olive tree. The wild olive tree is the people of the Gentiles. So says the Apostle, “that the wild olive tree is grafted into the good olive tree, but the natural branches are broken off.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 42.5
… It was not of Abraham’s flesh that God made any co-heirs with him. He disinherited the former, He adopted the latter; and from that olive tree whose root is in the patriarchs, He cut off the proud natural branches, and engrafted the lowly wild olive.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 93.2
… For certainly, as there was no other people of God than that seed of Abraham, they would, had they only acknowledged and received Christ, have remained as the natural branches in the olive tree;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 117.5
… For this reason, because it was the wild olive tree that was made partaker of the fatness of the olive tree, and not the olive tree that was made partaker of the bitterness of the wild olive tree.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 47.11
… They then, “the mighty gods of the earth, were greatly lifted up,” that is, greatly prided themselves: they thought no physician necessary for themselves, and therefore remained in their sickness, and by their sickness were brought down even to death. The natural branches were broken off that the humble wild olive tree might be grafted in.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 52.11
… dost hope for thyself what? “But I;” now at length hear that body: “But I am like an olive, fruit-bearing in the house of God” ( ver. 9 ). Not one man speaketh, but that olive fruit-bearing, whence have been pruned the proud branches, and the humble wild olive graffed in.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 73.2
… when, I say, the nations were lifting up themselves, he doth thus depress them. “For if thou,” he saith, “being cut out of the natural wild olive, hast been graffed in among them, do not boast against the branches: for if thou boastest, thou dost not bear the root, but the root thee.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 96.13
13. “The plains shall be joyful, and all things that are in them” ( ver. 12 ). All the meek, all the gentle, all the righteous, are the “plains” of God. “Then shall all the trees of the woods rejoice.” The trees of the woods are the heathen. Why do they rejoice? Because they were cut off from the wild olive, and engraffed into the good olive.
11:18
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And this is why he says not, “boast not,” but, “boast not against” do not boast against them so as to sunder them. For it is into their place that ye have been set, and their goods that ye enjoy. Do you observe how he seems to be rebuking the one, while he is sharp upon the other?
11:19
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 50.7
… now let there be repentance, while there is fruit of repentance; now let there be applied to the roots of the tree a basket of dung, sorrow of heart, and tears; lest He come and pluck up by the roots. For when He shall have plucked up, then the fire is to be looked for. Now, even if the branches have been broken, they can again be grafted in:
11:20
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 6.4
… I hear that some are puffed up and are arrogant, although it is written, “Be not high-minded, but fear: for if God spared not the natural branches, take heed lest He also spare not thee.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.6
… “He that shall be least among you all, the same shall be great.” Also in the same place: “Whosoever exalteth himself shall be made low, and whosoever abaseth himself shall be exalted.” Of this same thing to the Romans: “Be not high-minded, but fear; for if God spared not the natural branches, (take heed) lest He also spare not thee.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.35
35. Beware lest ever like Simon thou come to the dispensers of Baptism in hypocrisy, thy heart the while not seeking the truth. It is ours to protest, but it is thine to secure thyself. If thou standest in faith
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.17
… lest the day of the Lord should come upon us in the midst of our wickedness. For it is not to our advantage to know but rather to fear the future; for it is written: “Be not high-minded but fear.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 30
… Thou gavest for thyself, Christ (not for Himself, but) for thee: thou didst but pay a debt, Christ owed thee not.—See the uncertainty of the future, and “be not high-minded, but fear” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.3
3. I would have you draw from your monastic vow not pride but fear.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.7
… But joy is used in a good sense: “Be glad in the Lord, and rejoice, ye righteous.” And, “Thou hast put gladness in my heart.” And, “Thou wilt fill me with joy with Thy countenance.” Fear is used in a good sense by the apostle when he says, “Work out your salvation with fear and trembling.” And, “Be not high-minded, but fear.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 39
… “Fear,” indeed, “there is not in charity, but perfect charity,” as it is written, “casteth out fear:” but fear of men, not of God: fear of temporal evils, not of the Divine Judgment at the last. “Be not thou high-minded, but fear.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 43
… How “wise,” save “not having high thoughts, but consenting unto the lowly.” For Wisdom Itself hath said unto man, “Lo, piety is wisdom!” If therefore thou hast nothing, which thou hast not received, “Be not high-minded, but fear.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 24
… that is, “not to be high-minded, but to fear”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 40
But, moreover, that such things as these are so spoken to saints who will persevere, as if it were reckoned uncertain whether they will persevere, is a reason that they ought not otherwise to hear these things, since it is well for them “not to be high-minded, but to fear.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.4
… The fear of God corresponds to the humble, of whom it is here said, “Blessed are the poor in spirit,” i.e. those not puffed up, not proud: to whom the apostle says, “Be not high-minded, but fear;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 81.3
… Low grounds are filled, high grounds are dried up. Grace is rain. Why dost thou marvel then, if “God resist the proud, and giveth grace unto the lowly”? Therefore, “with fear and trembling;” that is, with humility. “Be not high-minded, but fear.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 85.3
… There is a fear, which perfect love casteth out; and there is another fear, which is clean, and endureth for ever. The fear that lies not in love, the apostle pointed to when he said, “For ye have not received the spirit of service again to fear.” But he referred to the clean fear when he said, “Be not high-minded, but fear.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 106
… and each individual’s chief honour is his own integrity. And since that does not lose its proper worth in any place, how much more glorious must it be when placed in the magnificence of the city of Constantinople, where many priests may find both a defence of the Fathers’ canons and an example of uprightness in observing you?
Anonymous A Treatise on Re-Baptism by an Anonymous Writer 9
… and for the third time, cursing and swearing, he affirmed that he knew not the man, and not once, but frequently, denied Him.
11:21
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.4.1
1. Further, also, concerning Jerusalem and the Lord, they venture to assert that, if it had been “the city of the great King,” it would not have been deserted.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 21
Since then he had sufficiently comforted them, he wishes also to make them vie with each other,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 29
He had said, “Inasmuch as I am the Apostle of the Gentiles, I magnify mine office.” ( Rom. xi. 13 .) He had said, “Take heed lest He also spare not thee.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 89.34
… “Thou hast broken down all his hedges,” with which Thou hast entrenched him: for how could he have been spoiled unless his hedges had been broken down? “Thou hast made his strongholds a terror.” Why terror? That it should be said to the sinners, “For if God spared not the natural branches, take heed lest He also spare not thee.”
11:22
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 2
… thou, to judge another’s servant?’ ‘Remit, and remission shall be made to thee.’” Such and so great futilities of theirs wherewith they flatter God and pander to themselves, effeminating rather than invigorating discipline, with how cogent and contrary (arguments) are we for our part able to rebut,—(arguments) which set before us warningly the “severity”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning the Nature of Good, Against the Manichæans 31
… "What shall we say? Is God unrighteous who visiteth with wrath?" But in one place he has briefly admonished that goodness and severity are alike from Him, saying: "Thou seest then the goodness and severity of God; toward them that have fallen, severity, but towards thee goodness, if thou shouldst continue in goodness."
11:23
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… For He did not curse the root, but [said], that no man should eat fruit of it thenceforth. When He did this, He abolished the shadow, causing it to wither; but preserved the root, so that we might [not] be grafted upon it; ‘they too, if they abide not in unbelief, may attain to be grafted into their own olive tree
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
… finds no way out, and no halting place in the ascent, and moreover, since the earnest searching of his mind after knowledge does not end in any definite conclusion, because some fresh unattained point is being continually disclosed to him (O marvel, that I have a like experience), he closes his discourse with astonishment, and calls this the riches of God,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 61
… The branches ought not to boast that their wood is the wood of the vine, not of the thorn; for if they do not live by union to the root, they shall, notwithstanding their outward appearance, be cast into the fire. But of some branches which were broken off the apostle says that “God is able to graft them in again.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 87.9
… For when you join yourselves to us, i.e. to the Church of God, the heritage of Christ, who has the ends of the earth as his possession, you are restored so that you live in vital union with the Root. For the apostle says of the branches which were broken off: “God is able to graft them in again.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 66.4
… lest perchance he deserve to be cut off, that delighteth to revile them that are cut off. My brethren, a bishop’s voice, however unworthy, hath sounded to you: we pray you to beware, whosoever ye are in the Church, do not revile them that are not within; but pray ye rather, that they too may be within. For God is able again to graft them in.
11:24
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 1.4
… Henceforth thou art planted in the invisible Paradise. Thou receivest a new name, which thou hadst not before. Heretofore thou wast a Catechumen, but now thou wilt be called a Believer. Thou art transplanted henceforth among the spiritual olive-trees, being grafted from the wild into the good olive-tree
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… And consider the judgment of Paul. The accusation he had introduced from the prophets, but the allayment he makes come from himself. For that they had sinned greatly, he would say, none will gainsay. But let us see if the fall is of such kind as to be incurable, and quite preclude their being set up again. But of such kind it is not.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
… Hear his own words. “My heart’s desire and my supplication to God is for them that they may be saved.” ( Rom. x. 1, 2 .) And again; “For I bear them witness that they have a zeal for God.” And again; “If thou, being a wild olive tree wast grafted in, how much more shall these be grafted into their own olive tree?” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 26.3
… People in error, as you are, are unfit to decide what is natural, and what contrary to nature. We admit that what is contrary to the ordinary course of human experience is commonly spoken of as contrary to nature. Thus the apostle uses the words, "If thou art cut out of the wild olive, and engrafted contrary to nature in the good olive."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 46
… like the Jews, through a precedent law,—there is no good reason why we should endeavour to distinguish them from those to whom the Lord by the prophet promises the new covenant, telling them that He will write His laws in their hearts, inasmuch as they too, by the grafting which he says had been made of the wild olive, belong to the self-same olive-tree,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 73.2
… by His Omnipotence, namely, that the wild olive should be graffed into the root of the olive, and should not bear wild berries, but olive—ascribing it to the Omnipotence of God, the Apostle saith this, “If thou hast been cut out of the natural wild olive and against nature hast been graffed into a good olive, do not boast,” he saith, “against the branches.”
11:25
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.20
… latter to the wife, the former husband, it says, who sent her away, will not he able to turn back and take her to be a wife to himself after she has been defiled, since “it is abomination,” it says, “before the Lord thy God.” But these things will not seem to be consistent with this, “If the fulness of the Gentiles be come in, all Israel shall be saved.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.34
… and this is the covenant firm Me to them, when I have taken away their sins
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.24
… “blindness in part has happened unto Israel, until the fulness of the Gentiles be come in, and so all Israel shall be saved.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 63
… But because our acceptance provoked them also to emulation, therefore the ass appears following the colt. For after Christ hath sat on the Gentiles, then shall they also come moving us to emulation. And Paul declaring this, said, “That blindness in part is happened to Israel, until the fullness of the Gentiles be come in; and so all Israel shall be saved.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
Chap. xi. ver. 1 . “I say then, Hath God cast away His people whom He foreknew? God forbid.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 25 . “For I would not, brethren, that ye should be ignorant of this mystery, lest ye should be wise your own conceits.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 6
… First, because “to dwell,” cannot strictly be said of God: next, because the “fullness” is not that which receives, for “the earth is the Lord’s, and the fullness thereof” ( Ps. xxiv. 1 .); and again the Apostle, “until the fullness of the Gentiles be come in.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 3
… xv. 10 .) And again, “It is He that worketh in us both to will and to do.” ( Philip. ii. 13 .) Thus in acknowledging that he “obtained mercy,” he owns that he deserved pun ishment, since mercy is for such. And again in another place he says of the Jews, “Blindness in part is happened to Israel.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 123.13
… First adopted from among the idolaters by Abraham and Moses, this has now denied the Saviour and proved unfaithful to Him. Therefore it has long been deprived of its altar, priests, and prophets and has to abide many days for its first husband. For when the fulness of the Gentiles shall have come in, all Israel shall be saved.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.33
… as it is written, There shall come out of Sion one who shall deliver, and turn away impiety from Jacob: and this is the covenant to them from me, when I shall take away their sins;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 86.4
… And, in fact, “That they which see may be made blind,” has been fulfilled; the defenders of the Law, Doctors of the Law, the teachers of the Law, the understanders of the Law, crucified the Author of the Law. O blindness, this is that which “in part hath happened to Israel.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 88.6
… He saved others, Himself He cannot save.” And smiting Him on the head with a reed, they said, “Prophesy unto us, thou Christ, who smote Thee?” Because “He had neither beauty nor comeliness.” As such did ye Jews see Him. For “blindness hath happened in part to Israel, until the fulness of the Gentiles enter in,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 51.8
… Such is not the case. But He saw the Gentiles themselves in all nations coming to the faith after His own passion and resurrection, because, as the apostle says, “Blindness in part has happened to Israel, until the fullness of the Gentiles should be come in.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 93.4
… Accursed blindness! But it is in part that it has happened to Israel, that the fullness of the Gentiles might come in: in part, I say, and not totally, has it happened. For not all, but only some of the branches have been broken off, that the wild olive might be ingrafted.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 7.1
… Now as to Chusi, from the interpretation of silence, it is rightly understood that our Lord contended against that guile in silence, that is, in that most deep secret, whereby “blindness happened in part to Israel,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 7.6
… concerning which it is said, “Why have the heathen raged, and the people meditated vain things?” But of them that believe through His humiliation the multitude so surrounded Him, that it could be said with the greatest truth, “blindness in part is happened unto Israel, that the fulness of the Gentiles might come in:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.1
… the other future, which we both hope for; and since the one which the Jews understood not, profited the Gentiles; “For the hidden things of the Son” is not unsuitably understood to be spoken of this advent, in which “blindness in part is happened to Israel, that the fulness of the Gentiles might come in.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 14.8
8. “Who will give salvation to Israel out of Sion?” ( ver. 7 ). Who but He whose humiliation ye have despised? is understood. For He will come in glory to the judgment of the quick and the dead, and the kingdom of the just: that, forasmuch as in that humble coming “blindness hath happened in part unto Israel, that the fulness of the Gentiles might enter in,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 20.5
… “And fulfil all Thy counsel.” “And fulfil all Thy counsel,” not only that whereby Thou didst lay down Thy life for Thy friends, that the corrupted grain might rise again to more abundance; but that also whereby “blindness in part hath happened unto Israel, that the fulness of the Gentiles might enter in, and so all Israel might be saved.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 20.9
… to whom the blindness in part of Israel hath happened, being ignorant of God’s righteousness, and wishing to establish their own.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 46.13
… Still are they, in tranquillity of heart, to acknowledge God the Author of all their gifts. And after this glorifying, doth He yet desert the people of the Jews? of which saith the Apostle, “I say unto you, lest ye should be wise in your own conceits; that blindness in part is happened unto Israel, until the fulness of the Gentiles be come in.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 47.2
… No, but blindness in part is happened to Israel, that senseless children might cry, “Calve,” “Calve;” and so the Lord might be crucified in the place of Calvary, that by His Blood shed He might redeem the Gentiles, and that might be fulfilled which saith the Apostle, “Blindness in part is happened unto Israel, until the fulness of the Gentiles be come in.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 59.2.5
… 13 ). For before they thought themselves just men, because the Jewish nation had received the Law, because it had kept the commandments of God: it is proved to them that it hath not kept them, since in the very commandments of God Christ it perceived not, because “blindness in part has happened to Israel.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 66.1
… and they hoped that themselves alone would rise again to a blessed life because of the work of the Law, and because of the justifications of the Scriptures, which the Jews alone had, and the Gentiles had not. Crucified was Christ, “blindness in part happened unto Israel, in order that the fulness of the Gentiles might enter in:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 66.8
… to blind proud men, to save humble men: but to blind those same proud men, to the end that, being blinded they might be humbled, being humbled might confess, having confessed might be enlightened. “Terrible in counsels above the sons of men.” Terrible indeed. Behold blindness in part to Israel hath happened:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 74.10
… “Wherefore dost thou turn away Thine hand, and Thy right hand from the midst of Thy bosom unto the end?” These words he crieth, being blind, not understanding, and God doeth what He doeth. For wherefore came Christ? “Blindness in part happened unto Israel, in order that the fulness of the Gentiles might enter in, and so all Israel might be saved.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 89.35
… the Prophet addresses Him in these words, “Lord, how long wilt Thou hide Thyself unto the end?” ( ver. 46 ). For possibly it was not from them and to the end; because “blindness in part is happened to Israel, until the fulness of the Gentiles be come in, and so all Israel shall be saved.”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 3.20
… Even a third miracle which afterwards happened failed to lead them to a belief of the truth. For the next night luminous impressions of a cross appeared imprinted on their garments, which at daybreak they in vain attempted to rub or wash out. They were therefore ‘blinded’ as the apostle says,
11:26
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.2.8
… have perished.” And many more Samaritans, it is said, when the Lord had tarried among them, two days, “believed because of His words, and said to the woman, Now we believe, not because of thy saying, for we ourselves have heard [Him], and know that this man is truly the Saviour of the world.” And Paul likewise declares, “And so all Israel shall be saved;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 26 . “There shall come out of Sion the Deliverer, and shall turn away ungodliness from Jacob.” ( Is. lix. 20 .)
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 7
Ver. 16 . “Nevertheless when [one] shall turn to the Lord,” which is, to forsake the Law, “the veil is taken away
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 5
… For he says, “God is faithful, by whom ye were called unto the fellowship of His Son” ( 1 Cor. i. 9 ): and again, “By His will” ( 1 Cor. i. 1 , &c.); and in another place, “For of Him, and through Him, and to Him, are all things.” (
11:27
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 27 . “For this is my covenant unto them, when I shall take away their sins.”
11:28
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.34
34. When authorities and powers are abolished, His enemies shall be subjected under His feet. The same Apostle tells who are these enemies, As touching the Gospel they are enemies for your sakes, but as touching the election they are beloved for the fathers’ sake
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 9
“But yet Paul,” one may say, “allows them, saying on this wise, ‘As touching the election, they are beloved for the fathers’ sake.’”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 28 . “As concerning the Gospel, they are enemies for your sakes: but as touching the election, they are beloved for the fathers’ sakes.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.33
… and this is the covenant to them from me, when I shall take away their sins;” he immediately added, what is to be very carefully understood, “As concerning the gospel, indeed, they are enemies for your sakes: but as concerning the election, they are beloved for their fathers’ sakes.”
11:29
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 58
And yet, “The graces and the gifts are without repentance,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
… these were remitted through Baptism. For there is no sin, no impiety, which does not yield and give place to this gift; for the Grace is Divine. A man has again committed adultery and murder; the former adultery is indeed done away, the murder forgiven, and not brought up again to his charge, “for the gifts and calling of God are without repentance” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 29 . “For the gifts and calling of God are without repentance.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 2
… Then, because it was a great thing which He had said, he adds an argument fraught with unanswerable conviction; for, saith he, “God is faithful,” i.e. “true.” Now if “true,” what things He hath promised He will also perform. And He hath promised that He will make us partakers of His only-begotten Son; for to this end also did He call us. For (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 34
… For when Christ thus ordained them that they should go and bring forth fruit, and that their fruit should remain, who would dare to say, It shall not remain? Who would dare to say, Perchance it will not remain? “For the gifts and calling of God are without repentance;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.33
Moreover, it was this that he had in view when he said, “The gifts and calling of God are without repentance.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.37
… Out of this, His purpose, is that special calling of the elect for whom He co-worketh with all things for good, because they are called according to His purpose, and “the gifts and calling of God are without repentance.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.38
… because faith itself does not precede that calling of which it is said: “For the gifts and calling of God are without repentance;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.33
… since those whom He predestinated, them He also called, with that calling of which it is said, “The gifts and calling of God are without repentance.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.36
… Nor is it so to be called our own, as if it were not given to us from above. And, therefore, it is God’s gift, which, by the confession of all Christians, God foreknew that He would give to His people, who were called by that calling whereof it was said, “The gifts and calling of God are without repentance.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.41
… Therefore, those whom He predestinated, them He also called with that calling which I am not reluctant often to make mention of, of which it is said, “The gifts and calling of God are without repentance.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 84.16
16. Wherefore did he choose?…“Because God loveth mercy and truth” ( ver. 12 ). The Lord loveth mercy, by which He first came to my help: He loveth truth, so as to give to him that believeth what He has promised.
11:30
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 30–32 . “For as ye in times past have not believed God, yet have now obtained mercy through their unbelief; even so have these also now not believed, that through your mercy they may also obtain mercy. For God hath concluded them all in unbelief, that He might have mercy upon all.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 44
… “For as ye, in times past, have not believed God, yet have now obtained mercy through their unbelief; even so have these also now not believed, that through your mercy they also may obtain mercy; for God hath concluded them all in unbelief, that He might have mercy upon all.”
11:32
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.10.3
… and understand for what reason God, though invisible, manifested Himself to the prophets not under one form, but differently to different individuals; and show why it was that more covenants than one were given to mankind; and teach what was the special character of each of these covenants; and search out for what reason “God
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.20.2
… For the glory of man [is] God, but [His] works [are the glory] of God; and the receptacle of all His wisdom and power [is] man. Just as the physician is proved by his patients, so is God also revealed through men. And therefore Paul declares, “For God hath concluded all in unbelief, that He may have mercy upon all;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.14.1
… Were it otherwise, they would not have shut themselves up in the unbelief
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.1
… In the gospel he who envies another’s salvation is thus addressed: “Friend, is thine eye evil because I am good?” “God hath concluded them all in sin that he might have mercy upon all.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 122.3
… For I acknowledge my transgressions: and my sin is ever before me. Against thee, thee only have I sinned”—as a king he had no one to fear but God—“and done this evil in thy sight; that thou mightest be justified when thou speakest and be clear when thou judgest.” For “God hath concluded all in unbelief, that he might have mercy upon all.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 133.2
… Many of our writers, it is true, unwisely, take this course; however, a few sentences of scripture will dispose alike of the heretics and the philosophers. What says the chosen vessel? “God had concluded all in unbelief that he might have mercy upon all;”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.3
… for he beholdeth himself, and goeth away, and straightway forgetteth what manner of man he was.” It was useless to warn them to add works to faith, if they could not sin after baptism. He tells us that “whosoever shall keep the whole law, and yet stumble in one point, he is become guilty of all.” Which of us is without sin?
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.13
… forgive us our sins, and to cleanse us from all unrighteousness.” We are then righteous when we confess that we are sinners, and our righteousness depends not upon our own merits, but on the mercy of God, as the Holy Scripture says, “The righteous man accuseth himself when he beginneth to speak,” and elsewhere, “Tell thy sins that thou mayest be justified.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 21.18
… To the same purpose they think the apostle said, “For God hath concluded all men in unbelief, that He may have mercy upon all,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 21.24
Then, as to that saying of the apostle, “For God hath concluded all in unbelief, that He may have mercy upon all,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.29
… “O the depth of the riches both of the wisdom and the knowledge of God!” He had indeed previously pointed out the meaning of this marvellous depth, when he said: “For God hath concluded them all in unbelief, that He might have mercy upon all.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.19
… for if a man , he saith, purge himself. And the consequent antistrophe responds, “If a man purge not himself he will be a vessel to dishonour, unmeet for the master’s use and fit only to be broken in pieces.” Wherefore this passage that we have quoted and this, God hath concluded them all in unbelief
11:33
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.10.3
… “Oh! the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God; how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out!”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.2
… For who hath been His counsellor? With whom took He counsel?…or who taught Him knowledge, and showed to Him the way of understanding?” With whom the apostle agreeing exclaims, “Oh the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God! how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out!”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.14
… For where had been their sin, if they only maintained the righteousness of their own God against one of whom they were ignorant? But he exclaims: “O the depth of the riches and the wisdom of God; how unsearchable also are His ways!”
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 45
… “For who hath known the mind of the Lord,” of which (the apostle) exclaims: “O the depth of the riches both of His wisdom and knowledge! how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out!”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.section24
… ourselves, how the Apostle Paul, seeking to penetrate by help of the Holy Spirit, who searches even the “deep things” of God, into the depths of divine wisdom and knowledge, and yet, unable to reach the end, so to speak, and to come to a thorough knowledge, exclaims in despair and amazement, “Oh the depth of the riches of the knowledge and wisdom of God!”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.1
… for wisdom, it says, is justified of her children. Thus he who by the divine spirit searches all things, and even the deep things of God, so that he can exclaim,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.54
… How incomprehensible are His judgments, and how unsearchable are His ways! For who has known the mind of the Lord? or who has been His counsellor? or who has first given to Him, and it shall be recompensed to him again? Because from Him, and through Him, and in Him, are all things: to Him be glory for ever and ever.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 3
… Of whom the same apostle, “Now unto the King eternal, immortal, invisible, the only God, be honour and glory.” For He has gone beyond the contemplation of the eyes who has surpassed the greatness of thought. “For,” it is said, “of Him, and through Him, and in Him are all things.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 8
… so that rightly we also are now disposed to exclaim with the apostle, as he admires both the Architect and His works: “Oh the depth of the riches of the wisdom and knowledge of God! how inscrutable are His judgments, and His ways past finding out!” And the rest.
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… “O the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God!”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.45
… How unsearchable are His judgments, and His ways past tracing out! For who hath known the mind of the Lord? Or who hath been His counsellor? Or who hath first given to Him, and it shall be recompensed unto him? For of Him, and through Him, and in Him are all things. To Him be the glory for ever and ever
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 52.1
… And I thought it needful to represent to your Piety what pains the writing of these things has cost me, in order that you may understand thereby how truly the blessed Apostle has said, ‘O the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 14
… For He spares our weakness, and in the depth of the riches
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 6.9
… If the things which God hath prepared are incomprehensible to our thoughts, how can we comprehend with our mind Himself who hath prepared them? O the depth of the riches, and wisdom, and knowledge of God! How unsearchable are His judgments, and His ways past finding out
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.107
… for it was not likely that such a prophet should be ignorant of the design of God, viz., to bring about, by means of the threat, the escape of the Ninevites from the threatened doom, according to His great wisdom, and unsearchable judgments, and according to His ways which are beyond our tracing and finding out;
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
XII. But whether there be other causes for it also, let them see who are nearer God, and are eye witnesses and spectators of His unsearchable judgments;
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
XIII. Thus then and for this cause the written Law came in, gathering us into Christ; and this is the account of the Sacrifices as I account for them. And that you may not be ignorant of the depth of His Wisdom and the riches of His unsearchable judgments,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 3.5
… reproach of fools , nor be led by their reviling to talk boldly of things unspeakable, making that unpractised speaker Paul our teacher in the mysteries that transcend knowledge, who is so far from thinking that the Divine nature is within the reach of human perception, that he calls even the judgments of God “unsearchable,” and His ways “past finding out
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Infants' Early Deaths 1
… “O the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God! how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out! For who hath known the mind of the Lord
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.11
… For Who hath known the mind of the Lord, or who hath been His counsellor? Or who hath been first to give unto Him, and shall be recompensed? For of Him and through Him and in Him are all things. To Him be glory for ever!”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Three Homilies Concerning the Power of Demons 1
… For if it is not possible for one not conversant with it to understand a man’s art, much rather is it impossible for the human understanding to comprehend the infinity of the providence of God. “For his judgments are unsearchable and his ways past finding out.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Two Homilies on Eutropius 2.9
… He threatened the sea and dried it up: he brought rivers out of the desert: He weighed the mountains in scales, and the valleys in a balance. How shall I express myself? how shall I present the truth? His greatness hath no bounds, His wisdom is beyond reckoning, His judgments are untraceable, His ways unsearchable.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 58
Wherefore it were even seasonable now to say, “O the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God!”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 33 . “Oh, the depth of the riches, both of the wisdom and knowledge of God! How unsearchable are His judgments!”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 2
Paul earnestly endeavors on all occasions to display the unspeakable loving-kindness of God towards us, to the utmost of his power. For that it is impossible to do so adequately, hear his own words. “O! the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God; how unsearchable are His judgments, and His ways past tracing out.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 4
… Think, where He sitteth? above all principality and power. And with whom it is that thou sittest? With Him. And who thou art? One dead, by nature a child of wrath. And what good hast thou done? None. Truly now it is high time to exclaim, “Oh the depth of the riches both of the wisdom and the knowledge of God!” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 26
… In the first things we were found unfaithful, and He hath committed to us greater; we could not refrain from a single tree, and He hath provided for us the delights above; we kept not our place in Paradise, and He hath opened to us the doors of heaven. Well said Paul, “O the depth of the riches, both of the wisdom and knowledge of God!” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 39.2
… “When I thought to know this, it was too painful for me; until I went into the sanctuary of God; then understood I their end.” Truly the judgments of the Lord are a great deep. “O the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God! How unsearchable are His judgments, and His ways past finding out!”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.25
… my only answer—an unwelcome one, I fancy—will be in the words of scripture: “The judgments of God are a great deep,” and “O the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God! how unsearchable are his judgments, and his ways past finding out! For who hath known the mind of the Lord? or who hath been his counsellor?”
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 10
… What shall we say of the ancient writers of the Church, who were scarce able to explain single difficulties in many volumes? What of the vessel of election, the Gospel trumpet, the roaring of our lion, the thunderer of the Gentiles, the river of Christian eloquence, who, when confronted by the mystery concealed from ages and generations, and by
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.28
… “Look not into things above thee, and search not things too mighty for thee.” And elsewhere, “Make not thyself overwise, and argue not more than is fitting.” And in the same place, “In wisdom and simplicity of heart seek God.” You will perhaps deny the authority of this book; listen then to the Apostle blowing the Gospel trumpet:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 4.4
8. “Who can show forth all Thy praise” which he hath experienced in himself alone? What was it that Thou didst then, O my God, and how unsearchable are the depths of Thy judgments!
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 1.28
… And if you should ask why this permission was granted, indeed it is a deep providence of the Creator and Governor of the world; and “unsearchable are His judgments, and His ways past finding out.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.1
… and no man or devil acts unrighteously save by the permission of the divine and most just judgment. For, as the apostle says, “There is no unrighteousness with God;” and as he elsewhere says, “His judgments are inscrutable, and His ways past finding out.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.6
… For who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor? Or who hath first given to Him and it shall be recompensed unto him again? For of Him, and through Him, and in Him, are all things: to whom be glory for ever. Amen.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 21.2
… Regarding this, it is well said of God, "Thy judgments are a great deep." The apostle, in admiration of the unfathomable depth of this abyss, exclaims: "O the depth of the riches both of the wisdom and of the knowledge of God! How unsearchable are His judgments, and His ways past finding out!"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning the Nature of Good, Against the Manichæans 31
Likewise because it belongs to divine judgment, not human, what sort of punishment and how great is due to every fault, it is thus written: "O the height of the riches of the wisdom and the knowledge of God! how inscrutable are His judgments and his ways past finding out!"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.29
… how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out! For who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor?or who hath first given to Him, and it shall be recompensed unto him again? For of Him, and through Him, and in Him, are all things: to whom be glory for ever. Amen.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 60
… Now, should any man be for constraining us to examine into this profound mystery, why this person is so per suaded as to yield, and that person is not, there are only two things occurring to me, which I should like to advance as my answer: “O the depth of the riches!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 66
… So “unsearchable are His judgments, and His ways past finding out! For who hath known the mind of the Lord? or who hath been his counsellor? or who hath first given to Him, and it shall be recompensed unto him again? For of Him, and through Him, and to Him, are all things: to whom be glory for ever. Amen.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.16
… how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out! For who has known the mind of the Lord? or who has been His counsellor? Or who has first given to Him, that it should be recompensed to Him again? Because of Him, and through Him, and in Him, are all things: to Him be glory for ages of ages.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 44
… how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 17
… For I do not speak arrogantly, but with acknowledgment of my small measure, when I hear the apostle saying, “O man, who art thou that repliest against God?” and, “O the depth of the riches of the wisdom and knowledge of God! how unsearchable are His judgments, and His ways untraceable!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 18
… Certainly, in this case the judgments of God, because they are righteous and deep, may neither be blamed nor penetrated. Among these also is that concerning perseverance, of which we are now discoursing. Of both, therefore, we may exclaim, “O the depth of the riches of the wisdom and knowledge of God! how unsearchable are His judgments!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 19
… Had He not this in His power, or was He ignorant of their future sinfulness? Assuredly, nothing of this kind is said, except most perversely and insanely. Why, then, did He not do this? Let them reply who mock at us when in such matters we exclaim, “How inscrutable are His judgments, and His ways past finding out!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.16
… so that he that glorieth may glory not in his own merits, which he sees to be equalled in those that are condemned, but in the Lord. But why He delivers one rather than another,—“His judgments are unsearchable, and His ways past finding out.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.30
… But why some rather than others? Again and again we say, and do not shrink from it, “O man, who art thou that repliest against God?” “His judgments are unsearchable, and His ways past finding out.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 52.6
… as it is written, “Judge me, O God, and plead [discern, discriminate] my cause against an unholy nation.” And many are the judgments of God; as it is said in the psalm, “Thy judgments are a great deep.” And the apostle also says, “O the depth of the riches of the wisdom and the knowledge of God! how unsearchable are His judgments!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 53.6
… let us not take upon ourselves to pass judgment on the judgment of so mighty a judge, but tremblingly exclaim with the apostle, “O the depth of the riches both of the wisdom and knowledge of God! how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 7.1
… how unsearchable are His judgments, and His ways past finding out! For who hath known the wind of the Lord, or who hath been His counsellor?”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.15
And by this it is clearly shown that God’s “judgments are inscrutable and His ways past finding out,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.17
… “O the depth of the riches of the wisdom and knowledge of God! How inscrutable are the judgments of God and His ways past finding out! For who hath known the mind of the Lord?”
11:34
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.1.1
1. For in no other way could we have learned the things of God, unless our Master, existing as the Word, had become man. For no other being had the power of revealing to us the things of the Father, except His own proper Word. For what other person “knew the mind of the Lord,” or who else “has become His counsellor?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.14
… This is the purport of what Isaiah said, and of (the apostle’s own) subsequent quotation of the self-same passage, of the prophet: “Who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor? Who hath first given to Him, and it shall be recompensed to him again?”
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 17
… and all things are by Him, because they are of nothing: so that reason coincides with the Scripture, which says: “Who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor? or with whom took He counsel? or who hath shown to Him the way of wisdom and knowledge? Who hath first given to Him, and it shall be recompensed to him again?”
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 45
… They are, however, His “invisible things,” which, according to the apostle, “are from the creation of the world clearly seen by the things that are made;” they are no parts of a nondescript Matter, but they are the sensible evidences of Himself. “For who hath known the mind of the Lord,”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 19
… now, it is in this sense that He stretches out the heavens alone, how is it that these heretics assume their position so perversely, as to render inadmissible the singleness of that Wisdom which says, “When He prepared the heaven, I was present with Him?” —even though the apostle asks, “Who hath known the mind of the Lord, or who hath been His counsellor?”
Tertulliano † 220 d.C. Scorpiace 7
… although for him also who does not understand, an announcement has been made to restrain his harshness in understanding otherwise than aright . “For who,” says the apostle , “has known the mind of the Lord? or who has been His counsellor, to teach Him? or who has pointed out to Him the way of understanding?”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.8
… And if they curiously inquire why God, though always with the power to make, does not always make (though this also be the presumption of madmen, for ‘who hath known the mind of the Lord, or who hath been His Counsellor?’ or how ‘shall the thing formed say to’ the potter, ‘why didst thou make me thus
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.28
43. Now why it was that, though He knew, He did not tell His disciples plainly at that time, no one may be curious where He has been silent; for ‘Who hath known the mind of the Lord, or who hath been His counsellor
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 5
… The apostle has just quoted from the prophecy of Isaiah, “Who hath known the mind of the Lord, or who hath been his counsellor,”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 11.2
… “It is manifold and much compounded.” How then can that which is intelligible be composite? or what is the mode of mixture of things that differ in kind? Or, “It is simple, and incomposite.” How then is it dispersed into the manifold divisions of the senses? how is there diversity in unity? how is unity maintained in diversity?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
Ver. 34, 35 . “For who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor? Or who hath first given to Him, and it shall be recompensed unto him again?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.71
… There may also have been mysterious reasons for what God said to the people on this matter. At any rate, God’s commands are to be submissively received, not to be argued against. The apostle says, "Who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 3.13
… And to flesh and blood it is said, “O man, who art thou that repliest against God?” Who, then, knows the mind of the Lord in the matter now under consideration? or who hath been His counsellor,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 3.15
… For by doing good works thou hadst as it were the “breadth,” by persevering in them thou hadst as it were the “length;” but by seeking earthly things thou hast not had the “height.” Now observe the “depth;” it is the grace of God in the secret dispensation of His will. “For who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor?”
Pseudo-Clement The Recognitions of Clement 5.25
“But you say: Then those who adore what ought not to be adored, should be immediately destroyed by God, to prevent others doing the like. But are you wiser than God, that you should offer Him counsel?
11:35
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.14
… and to measure his success by the commandment and not by his neighbours, whether they be evil, or to some extent proficient in virtue: and to weigh virtue in no small scales, inasmuch as it is due to the Most High, “from Whom are all things, and to Whom are all things.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.4
But why do we not in opposition to this, rather hear the words, “Who hath first given to Him and it shall be recompensed to him again? since of Him, and through Him, and in Him, are all things.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 60.4
… He hath given us a bond of His promises. For God hath made Himself a debtor, not by owing ought, that is, not by borrowing; but by promising. We cannot therefore say to Him, “Give back what Thou hast received.” Since “who hath first given to Him, and it shall be recompensed unto him again?”
11:36
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.3.4
… This they also style the second Ogdoad, of which we shall speak presently. And they state that it was clearly on this account that Paul said, “And He Himself is all things;” and again, “All things are to Him, and of Him are all things;”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.65
Celsus proceeds to say of God that “of Him are all things,” abandoning (in so speaking), I know not how, all his principles; while our Paul declares, that “of Him, and through Him, and to Him are all things,”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Oration of Eusebius 12.1
… but entirely independent of all things else, he pervades the depths of unexplored and secret wisdom. The sacred oracles teach us to acknowledge him as the only true God, apart from all corporeal essence, distinct from all subordinate ministration. Hence it is said that all things are from him, but not through him.
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 8.38
… of God, and after asserting the mystery of His inscrutable judgments and avowing our ignorance of His ways past finding out, he has yet made use of the exercise of human faith, and rendered this homage to the depth of the unsearchable and inscrutable mysteries of heaven, For of Him and through Him and in Him are all things: to Him be glory for ever. Amen
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of Arian Opinions 1
… So far then as from God He has being, and glories, and life, and all things are delivered unto Him, in such sense is God His origin. For He is above Him, as being His God and before Him. But if the terms ‘from Him,’ and ‘from the womb,’ and ‘I came forth from the Father, and I am come ’ (
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 5
… The blessed Paul brings both phrases to bear upon one and the same subject, in the words “of him and through him and to him are all things.”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 8
… doeth the Son likewise;” but He enjoys our wonder at all that comes to pass out of the glory which comes to Him from the Only Begotten, rejoicing in the Doer Himself as well as in the greatness of the deeds, and exalted by all who acknowledge Him as Father of our Lord Jesus Christ, “through whom [by whom, A.V.] are all things, and for whom are all things.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 7.23
… to raise our flesh, and recover His image, and remodel man, that we might all be made one in Christ, who was perfectly made in all of us all that He Himself is, that we might no longer be male and female, barbarian, Scythian, bond or free (which are badges of the flesh), but might bear in ourselves only the stamp of God, by Whom and for Whom we were made,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 34
… and at times he separates the Persons saying, “One God, of whom are all things, and we in Him; and one Lord Jesus Christ, by whom are all things, and we by Him;” at other times he brings together the one Godhead, “For of Him and through Him and in Him are all things;”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 39.5
… And this is proved by the fact that They are again collected into one, if you will read—not carelessly—this other passage of the same Apostle, “Of Him and through Him and to Him are all things; to Him be glory forever, Amen.”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.12
… God the Word, Who was in the beginning, is “the seal of the energy”:—the Only-begotten God, Who is contemplated in the eternity of the Beginning of existent things, Who is in the bosom of the Father , Who sustains all things, by the word of His power , the creator of the ages, from Whom and through Whom and in Whom are all things
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.9
… Those particles, then, are not as it were in opposition to each other, but are as it were allied and agreed, so as often to suit even one Person, as it is written: “For of Him, and through Him, and in Him are all things.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.11
141. Certain it is, then, that between Father and Son there can be no difference of Power. Nay, so far is such difference from being present, that the same Apostle has said that all things are “of” Him, by Whom are all things, as followeth: “For of Him and through Him and in Him are all things.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.2
… wherefore also when we speak of the Creator, we own both the Father and the Son. For assuredly when Paul said, “Who served the creature more than the Creator,” he neither denied the Father to be the Creator, from Whom are all these things, nor yet the Son, through Whom are all things.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 1.5
… For it is not easy to find a name that will suitably express so great excellence, unless it is better to speak in this way: The Trinity, one God, of whom are all things, through whom are all things, in whom are all things.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.6
… and one Lord Jesus Christ, by whom are all things, and we by Him,” who can doubt that he speaks of all things which are created; as does John, when he says, “All things were made by Him”? I ask, therefore, of whom he speaks in another place: “For of Him, and through Him, and in Him, are all things: to whom be glory for ever. Amen.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 2.15
… faithful ones from such thoughts!) But indeed all these visible and sensible things are, as we have often said, exhibited through the creature made subject in order to signify the invisible and intelligible God, not only the Father, but also the Son and the Holy Spirit, “of whom are all things, and through whom are all things, and in whom are all things;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 5.8
… Nor is He liable to passions as far as belongs to that substance whereby He is God. So the Father is omnipotent, the Son omnipotent, and the Holy Spirit is omnipotent; yet not three omnipotents, but one omnipotent: “For of Him are all things, and through Him are all things, and in Him are all things; to whom be glory.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 6.10
… Since God is one, but yet is a Trinity. Neither are we to take the words, “of whom, and through whom, and to whom are all things,” as used indiscriminately [ i.e., to denote a unity without distinctions]; nor yet to denote many gods, for “to Him , be glory for ever and ever. Amen.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.12
… And therefore it ought to be taken in a more excellent way, and one that is spiritual, not visible, in respect to the mind, which is made after His image. For what is there that is not in Him, of whom it is divinely written, “For of Him, and through Him, and in Him, are all things”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 9
… For it is this same Trinity that is signified when an apostle says, “For of Him, and in Him, and through Him, are all things.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 14
24. We ought then to love God, the Trinity in unity, Father, Son, and Holy Spirit; for this must be said to be God Himself, for it is said of God, truly and in the most exalted sense, "Of whom are all things, by whom are all things, in whom are all things." Those are Paul’s words. And what does he add? "To Him be glory."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 16
… and the prophet says, "Thou sendest Thy Spirit from the higher." For God alone is the highest, than whom nothing is higher. Paul shows that the Trinity is one God, when he says, "To Him be glory;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Two Souls, Against the Manichæans 7
… "All things were made by Him and without Him was not anything made," and this of the Apostle: "One God of whom are all things, and one Lord Jesus Christ through whom are all things," and again from the same Apostle: "Of whom are all things, through whom are all things, in whom are all things, to Him be glory."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning the Nature of Good, Against the Manichæans 26
… "He spake, and they were made." It is manifest, that not of Himself He begat these things, but that He made them by word and command. But what is not of Himself is assuredly of nothing. For there was not anything of which he should make them, concerning which the apostle says most openly: "For from Him, and through Him, and in Him are all things."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.24
… “We firmly maintain that the soul comes from the breath of God, not from natural generation, because it is given from God”? As if, forsooth, the body could be given from another, than from Him by whom it is created, “Of whom are all things, through whom are all things, in whom are all things;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.27
… For the apostle’s statement, “We are His offspring,” this man supposes must not be referred to the body, but only to the soul and spirit. If, indeed, our human bodies are not of God, then that is false which the Scripture says: “For of Him are all things, through Him are all things, and in Him are all things.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 5.3
… but that the Father must be none but the Father, and the Son none but the Son, and the Holy Ghost none but the Holy Ghost, and this Trinity but One God. Hence when the Apostle had said, “Of whom are all things, by whom are all things, in whom are all things,”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 3.10
… And this becomes clear from the fact that they are once more gathered into one, if only one reads with care these words of the same Apostle, Of Him and through Him and in Him are all things: to Him be the glory for ever and ever. Amen
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.13
… next the visible and sensible universe: next man with his spiritual and sentient nature. All things, therefore, which he made, share in His goodness in respect of their existence. For He Himself is existence to all, since all things that are, are in Him
11:1
1. DICO DUNQUE: NUMQUID DEUS REPULIT POPULUM SUUM. — Nota: La locuzione dico ergo è una frase dell'Apostolo, che usa quando si muove un'obiezione a se stesso, come fa qui. Il senso dunque è, q.d. Ho detto al cap. IX e X, che i Giudei sono stati rigettati da Dio e dalla giustizia, i Gentili invece sono stati chiamati a essa; ma è vero che Dio ha completamente rigettato il suo popolo, cioè tutti i Giudei? Risponde, Niente affatto. Infatti io stesso sono Giudeo e Israelita, fedele però e Cristiano; tali sono anche gli Apostoli, e molti altri, credenti tra i Giudei. Non ha dunque rigettato Dio assolutamente il suo popolo, ma soltanto coloro che non vogliono credere a Cristo.
11:2
2. NON REPULIT DEUS PLEBEM SUAM, QUAM PRAESCIVIT. — Nota su praescivit, che primo, san Crisostomo così spiega, q.d. Dio non ha rigettato tutto il popolo dei Giudei, ma ha chiamato alla Chiesa coloro che ha previsto sarebbero stati degni. Se questo si intenda della prima vocazione alla fede e alla grazia, è pelagiano; se invece si intenda della seconda vocazione alla giustizia, è sano e ortodosso: della seconda dunque vocazione deve spiegarsi san Crisostomo. Secondo, Ecumenio: Ha preconosciuto, dice, Dio i Giudei prima dei Gentili, perché i Giudei prima dei Gentili furono chiamati a Cristo, e credettero in lui. Questi dunque Dio ha preconosciuto, cioè ha saputo essere suoi e suo popolo, prima che chiamasse i Gentili, e sapesse che fossero suoi. Terzo, sant'Agostino, lib. II De Bono perseverantiae, cap. XVIII: « Non ha rigettato Dio il suo popolo, che aveva preconosciuto: » cioè, dice, che aveva predestinato, che cioè dall'eternità aveva decretato di attirare a sé, e di fare suo. Onde altri così spiegano: « che aveva preconosciuto, » cioè, che aveva prediletto, e che aveva colmato di molti benefici un tempo. Quarto, più chiaramente e semplicemente, « non ha rigettato Dio il suo popolo, che aveva preconosciuto, » cioè, che aveva previsto avrebbe abbracciato spontaneamente la fede e la grazia di Cristo, e sarebbe stato fedele, e perciò sarebbe stato suo popolo. Vedi i detti al cap. VIII, vers. 29. AN NESCITIS IN ELIA QUID DICIT SCRIPTURA? — « In Elia, » cioè di Elia. È un ebraismo: infatti bet si pone per di; oppure in Elia, cioè nella storia di Elia, III Reg. XIX, dove Elia presso Dio si lamenta, e lo supplica contro gli Israeliti, cioè contro Acab, re di Israele, e sua moglie Gezabele, e i loro seguaci, dicendo:
11:3
3. SIGNORE, (Israeliti) I TUOI PROFETI HANNO UCCISO, I TUOI ALTARI HANNO SCAVATO. — « Altari, » cioè eretti in luoghi elevati e colline a Dio vero. Donde questi altari sono chiamati Alture nella Scrittura. I quali benché fossero vietati dalla legge Deut. XVI, 2, e perciò piamente da Ezechia e Giosia rovesciati, tuttavia era empio rovesciarli per odio del culto divino e del vero Dio, come fecero Acab e Gezabele idolatri. [La Chiesa] era visibile e fiorente in Giuda, cioè nelle due tribù, dove sotto Giosafat, re fedele e pio, pubblicamente nel tempio, nei sacrifici e nelle cerimonie il Dio vero era venerato, dove coloro che erano veramente fedeli si ritiravano, come all'oracolo e all'asilo della fede e della religione, e questo è ciò che il Signore dice: « Mi sono riservato settemila uomini, che non hanno piegato il ginocchio davanti a Baal, » significa, quando aggiunge: « In Israele, » cioè in Samaria, non però in Giuda; di essa infatti non parla. Benché dunque concedessimo che in Israele allora la Chiesa fosse venuta meno, non ne segue tuttavia che fosse venuta meno del tutto, perché perseverò in Giuda. Dica ora Lutero, se prima dei suoi tempi i Luterani fossero stati e si fossero nascosti in Sassonia, Germania, Francia, dove dei Gentili o delle terre visibili e visibili fossero stati, affinché potessero ritirarsi coloro che la vera fede, religione e Chiesa o seguivano, o cercavano? Dov'era la Chiesa di Lutero prima di Lutero, che da Lutero ha preso nome e inizio? certo là dove fu Lutero prima che nascesse. Terzo, nello stesso Israele, cioè Samaria, la Chiesa al tempo di Elia non era venuta meno, ma aveva avuto molti cultori del vero Dio, è evidente da ciò che poco prima da essi Gezabele aveva ucciso molti Profeti, dei quali erano ancora superstiti Elia, Eliseo, Michea, Abdia, dispensiere dello stesso Acab e Gezabele, e altri cento Profeti, che nascose Abdia già detto, affinché non fossero uccisi da Gezabele, come è evidente III Reg. XVIII, 4, e inoltre altri Profeti, dei quali si fa menzione III Reg. XX, 22, 28 e 35. Che dunque dice Elia a Dio: « I tuoi Profeti hanno ucciso, e io sono rimasto solo; » intendi, solo che pubblicamente e intrepidamente mi oppongo a Baal e a Gezabele: gli altri infatti Profeti, affinché non fossero uccisi, si nascondevano, come si nascondevano i pontefici e i sacerdoti al tempo di Decio e Diocleziano. Dai laici poi molti più allora furono fedeli in Israele, è evidente dalle parole del Signore: « Mi sono riservato, dice, settemila uomini, che non hanno piegato il ginocchio davanti a Baal. » Infine tutto Israele poco prima sotto Davide e Salomone era stato cultore della vera fede e di Dio, ma sotto Geroboamo molti con lui all'idolatria dei vitelli si allontanarono. Nota contro i Novaziani di recente nati dalle tenebre, questo luogo per la conservazione e la durata della Chiesa. Infatti gravemente qui errano, primo, Melantone, il quale nei Loci communes, cap. Sulla Chiesa, insegna che al tempo di Elia la Chiesa consistette nei soli Elia, Eliseo e pochi sacerdoti. Secondo, Calvino, il quale nella prefazione delle Istituzioni da questo luogo di Elia si sforza di provare che la Chiesa può venir meno. Terzo, altri Novaziani, i quali questi della Chiesa loro invisibile, cioè non esistente prima di Lutero e Calvino, adattano, quasi fossero stati prima di essi alcuni Luterani, che insegnassero la medesima fede, che poi Lutero e Calvino insegnarono; ma pochi, quali furono al tempo di Elia, sconosciuti e nascosti. Primo infatti questo dicono gratuitamente. Bisogna infatti loro provare che tali veramente fossero. Dicano, ti prego, dove, quando, sotto quale re o Pontefice esistettero? Li nominino almeno col nome comune della loro setta, o producano storici che attestino che essi esistettero: così infatti nella Scrittura sacra attesta che in Israele furono veri cultori di Dio al tempo di Elia, benché sconosciuti a Elia, lib. III Reg. XIX, che qui Paolo cita. Secondo, benché la Chiesa di Dio, quando soffrisse persecuzione da Gezabele in Israele, cioè in Samaria, avesse ivi pochi fedeli, e questi nascosti o celati; allora tuttavia la medesima Chiesa era visibile e fiorente in Giuda... Mostri ora Lutero, mostri Calvino chi prima dei suoi tempi insegnò con lui la medesima fede in tutto; mostri la continuazione della sua fede, la discendenza e la derivazione per i singoli secoli; mostri chi nei singoli secoli di anni insegnò nell'Eucaristia non essere il vero corpo, ma solo il segno del corpo di Cristo, il Pontefice Romano essere l'Anticristo, i Santi non essere invocabili, non essere libero arbitrio, non essere merito delle opere, sola la fede giustificare, Dio essere autore di tutte le opere tanto cattive, quanto buone. Fino a qui nessuno ha osato compiere, anzi promettere una tale cosa, nemmeno i Centuriatori di Magdeburgo: certamente questa è la causa che li costringe in queste angustie, e li obbliga a ricorrere a dire che la Chiesa può errare e venir meno, anzi che è venuta meno per tanti secoli di anni, quanti ne scorsero da san Gregorio (allora infatti dicono che la Chiesa è venuta meno, e l'Anticristo ha cominciato a presiedere in essa) fino a Lutero. La necessità è un'arma dura. Dunque Cristo per tanti secoli ha abbandonato la sua sposa Chiesa? Dunque ha ingannato la sua promessa data in Matteo XVI: « Tu sei Pietro, e su questa pietra (cioè su questo Pietro, come ha il Siro, e sui successori di Pietro nella cattedra romana) edificherò la mia Chiesa, e le porte dell'inferno non prevarranno contro di essa? » Dunque è crollata la Chiesa, tempio e casa di Dio, che l'Apostolo, I Tim. cap. III, dice essere « colonna e fondamento della verità; » che i Profeti insegnano essere il regno eterno di Cristo? Dunque per tanti secoli si è nascosta la Chiesa invisibile, che è maestra della fede, dottrice della verità; che Isaia, cap. II, insegna essere un monte sulla vetta dei monti, ed elevato sopra tutti i colli; che Cristo nelle cose dubbie e difficili ordina che sia consultata e ascoltata, Matteo XVIII: « Di', dice, alla Chiesa: se poi non ascolterà la Chiesa, sia per te come il pagano e il pubblicano? » Dio con la sua bontà apra gli occhi a tutti gli erranti e ai miseri, che da Lutero e da Calvino, e dai loro seguaci ingannati, come pecore erranti si sono separati dal recinto della Chiesa, affinché vedano, riconoscano e a essa come a madre amorosissima ritornino con diritto di postliminio, e con essa tornino in grazia e in mutuo abbraccio. Amen. Disse questo Elia addolorato, afflitto e dalla tristezza pusillanime, stimando che tutto fosse perduto e di gran lunga peggiore di quanto realmente era: onde il Signore qui corregge parimente la sua pusillanimità e il suo errore, dicendo: ED IO SONO RIMASTO SOLO, E CERCANO L'ANIMA MIA.
11:4
4. MI HO LASCIATO SETTEMILA UOMINI, CHE NON HANNO PIEGATO LE GINOCCHIA DAVANTI A BAAL. — Cioè: Non pensare, o Elia, che tu solo rimanga cultore di Dio; gli altri o siano stati uccisi, o si siano piegati a Baal. Ecco che settemila miei, per mia provvidenza e grazia, ho conservato, e dalla morte e dall'idolatria; che mi adorano egualmente come te. Così anche in questo tempo di Cristo e di Paolo, le reliquie dei Giudei a me e al mio culto, e alla Chiesa ho conservato, cioè coloro che hanno abbracciato la fede di Cristo. Pertanto la parola mi ho lasciato propriamente significa, mi ho riservato come servi, cultori e amici, cioè coloro che non hanno voluto adorare Baal. Infatti questa antitesi si adatta ottimamente allo scopo dell'Apostolo, che è mostrare che, sebbene Dio abbia respinto dalla giustizia e dalla grazia la maggior parte dei Giudei, perché increduli in Cristo, tuttavia pochi di essi a sé, al suo culto e all'amicizia ha conservato, cioè coloro che hanno creduto in Cristo. Di nuovo per mezzo della parola mi ho lasciato Dio mostra e accenna la virtù della sua grazia. Non dice infatti: Essi si sono lasciati, ma, Io ho lasciato, in greco kateleipsa, in ebraico hisharti, cioè mi ho riservato; perché sebbene essi stessi si siano conservati, tuttavia piuttosto sono stati conservati dalla grazia di Dio; infatti la virtù della grazia nell'opera buona è più potente del concorso del libero arbitrio. Così sant'Agostino, lib. Del Bene della perseveranza, cap. XI. SETTEMILA. — Cioè molte migliaia: il numero sette infatti significa moltitudine, ed è familiare agli Ebrei, a causa del sabato; come il sette e il dieci a causa del decalogo, dice san Girolamo nel cap. IV e LIV di Isaia. Così Eccl. XI, 2, si dice: « Dà parte a sette, » cioè a molti poveri, « e anche a otto, » cioè a molti più. Così I Re II, 5, nell'ebraico si trova: « Finché la sterile partorì sette, » che il nostro Interprete traduce, « finché la sterile partorì molti. » CHE NON HANNO PIEGATO LE GINOCCHIA DAVANTI A BAAL. — In greco è femminile tê Báal, cioè all'immagine, cioè all'immagine di Baal. Se non preferisci dire che da Gezabele, donna tiria, l'Astarte, dea dei Tiri, sia stata proposta agli Israeliti per il culto, quasi Baal femmina. Infatti Baal per gli Ebrei è nome generale dei dei. Tuttavia molto facilmente e solidissimamente si può dire che qui, come altrove, un errore si è insinuato nel testo greco, e al posto di tê si deve restituire il maschile tô. Così infatti il nostro Interprete e gli antichi sembrano aver letto. Qui bestemmia Beza, quando dice che i Cattolici piegano le ginocchia davanti a Baal, quando invocano la B. Vergine e i Santi, e la chiamano con la voce comune di tutti i popoli « Nostra Signora: » infatti Baal in ebraico significa signore; ma per uso dei popoli significa Dio, che è il signore supremo di tutti. Nessuno però invoca la B. Vergine come Dio: perché dunque non è lecito chiamarla « Nostra Signora, » quando i cittadini così chiamano i re e i principi, i servi i loro eroi, anzi Beza chiama Calvino suo signore e maestro?
11:5
5. COSÌ DUNQUE ANCHE IN QUESTO TEMPO RIMANGONO RELIQUIE (cioè pochi Giudei, credenti in Cristo; pochi, dico, in confronto agli innumerevoli increduli, così che da tanta incredulità e disastro questi pochi sembrano essere soltanto reliquie, e il resto), SECONDO L'ELEZIONE DELLA GRAZIA (cioè gratuita), SONO STATI SALVATI, — cioè sono stati giustificati. Non tratta infatti qui Paolo dell'elezione immediata alla gloria, o alla prima grazia e fede, ma dell'elezione alla giustizia, come mostrai all'inizio del cap. IX. La giustizia infatti è salvezza dal peccato, ed è salvezza iniziata, che si perfezionerà nella gloria celeste. L'elezione dunque di Dio, è amore di Dio, di cui dissi al cap. IX: « Ho amato Giacobbe, » che anche con altro nome in quel luogo chiamò misericordia, dicendo: « Non di chi vuole, né di chi corre, ma di Dio che ha misericordia. » Nota, a questa elezione della grazia non ripugna il consenso del libero arbitrio, e la sua libera accettazione della grazia, né anche la fede, la penitenza e altre libere disposizioni dell'uomo verso la giustizia: tutte queste infatti non attribuiscono alcun merito, alcuna efficacia, alcun diritto propriamente detto all'uomo verso la giustizia. Ma con tutte queste poste, è pura elezione di Dio e grazia, che giustifichi questi, non altri che ne sono privi, come chiaramente dice l'Apostolo al cap. IV, vers. 5, e da ciò il Concilio di Trento, sess. V e VI. Entrambe le cose dunque sono vere, e entrambe possono veramente rispondersi, se domandi, perché il fedele penitente sia giustificato piuttosto che l'infedele penitente? Risponderò prima, perché egli stesso si dispose, questi no. Risponderò secondo, perché gratuitamente Dio volle giustificare quello e accettare le sue disposizioni; non però questo, che ne è privo. La fede infatti è disposizione alla giustizia, non per sua natura o per virtù naturale ed efficacia, ma perché Dio così volle e costituì. E secondo la prima risposta sembra parlare san Crisostomo, quando dice che Dio elegge questo piuttosto che quello alla giustizia e salvezza, perché previde che questi consentirebbe alla sua grazia, non quello. Al contrario sant'Agostino, secondo il secondo senso, a chi domanda perché questo sia eletto da Dio piuttosto che quello, risponde che la causa non è il merito umano, ma l'elezione e la grazia divina. Entrambe le cose infatti sono vere, nel senso che ho detto. Infine l'Apostolo qui oppone soltanto l'elezione della grazia all'elezione dalle opere della legge, o della natura, come è evidente dai seguenti e da tutta l'epistola. Sotto la grazia dunque intende l'abbraccio libero della grazia, e coloro che eccitati dalla grazia spontaneamente obbediscono e si sottomettono alla grazia. L'abbraccio libero della grazia è infatti una certa grazia: avviene infatti dalla grazia preveniente e cooperante. Onde anche gli stessi fedeli e Santi che obbediscono alla grazia, sono figli della grazia e così sono chiamati. Più ampiamente insegna la medesima cosa qui Toleto, nota 4. Dirai: tò salvae non legge sant'Agostino, e nel Greco soltanto c'è il lemma gegonen, cioè riserva fu fatta. Rispondo: riserva, sottintendi dei salvati, cioè di coloro che sono stati salvati, come traduce il Nostro, cioè di coloro che sono stati giustificati, fu fatta per mezzo dell'elezione della grazia giustificante. Se però con alcuni da sant'Agostino questa riserva, così come tò reliqui, cioè ho riservato nel vers. precedente, vuoi estendere, e intendere della grazia che chiama e previene, quasi per mezzo di questa sia stata fatta questa riserva dei salvandi, cioè dei giustificandi: rispondo che anche questo può veramente dirsi, cioè che sia dell'elezione divina e della grazia che chiama, che questi si siano convertiti, non quelli: perché benché entrambi fisicamente abbiano avuto eguale grazia che chiama, questa grazia però con il libero arbitrio in questi ha operato la conversione, non in quelli, cioè questi per virtù della grazia si sono convertiti, non quelli; che questi si siano convertiti, fu virtù ed efficacia della grazia, alla quale il libero arbitrio ha usato e cooperato, come esigeva la grazia, e come intendeva Dio dando questa grazia: che invece gli altri non abbiano voluto convertirsi, fu malizia del libero arbitrio. I giustificati dunque la loro giustizia, benché liberamente da loro accettata, devono attribuire alla grazia; proprio come il povero attribuisce alla grazia del ricco, che sia sostenuto dal suo pane, non però se lo arroga, benché egli stesso debba liberamente accettare e mangiare il pane offerto dal ricco, se da esso vuol essere sostenuto. Questa infatti sua accettazione non ha nulla di lode, nulla di illustre, specialmente se paragonata con la liberalità e la donazione liberale del ricco.
11:6
6. SE DUNQUE (questa elezione è di grazia, come ho detto, e perciò essa stessa è) GRAZIA, ORMAI NON DALLE OPERE, — cioè: Se questa elezione alla giustizia, cioè la stessa giustificazione, avviene dalla grazia di Dio, dunque non ci viene dal merito delle nostre opere. Per opere intendo quelle della legge naturale, anzi anche della fede; in quanto cioè tali, non sono opere di questo uomo, perché le disposizioni della fede, della speranza, della penitenza, come atti umani sono, non hanno merito, né efficacia di giustificare; ma soltanto dall'ordinazione gratuita di Dio dispongono l'uomo alla giustizia, come ho detto. Da queste ultime parole male interpretate alcuni, traendo argomento dai contrari, così hanno concluso: Se le disposizioni della fede, della speranza, della penitenza, come atti dell'uomo o umani sono, non hanno merito né efficacia di giustificare, ma soltanto dall'ordinazione gratuita di Dio; dunque questi stessi atti della speranza, ecc., considerati come atti dell'uomo sono, cioè come sono atti della sola natura e del libero arbitrio esclusa la grazia, sebbene da sé non abbiano merito né efficacia di giustificare, tuttavia lo hanno dall'ordinazione gratuita di Dio. Da essa dunque gli atti dell'uomo puramente naturali, senza grazia, meritano almeno di congruo la giustificazione, e a essa dispongono l'uomo. Ma questo è l'errore dei semipelagiani, che ritengono che la sola natura per il buon uso del libero arbitrio ci disponga alla grazia, errore che ho sempre detestato. Spiego dunque il mio pensiero: Quando dico, atti dell'uomo, o atti umani, non escludo, ma includo la grazia. È infatti chiaro che gli atti della fede, della speranza, della penitenza non possono essere eliciti dall'uomo se non per la grazia: ma posto che la grazia, e che l'uomo dalla grazia li eliciti liberamente, dico che questi atti umani né dalla grazia, né dalla cooperazione dell'uomo propriamente meritano la giustificazione, o danno diritto e merito all'uomo per essa; ma che alla giustificazione siano disposizioni, a essa si dirigano e conducano, tutto ciò deve essere attribuito all'ordinazione gratuita di Dio, al suo beneplacito e liberalità, perché cioè Dio così ha stabilito. Avrebbero visto che questo ho voluto, se avessero considerato le mie ultime parole, cioè come ho detto, poiché nel vers. 5, p. 187, col. 2, al contrario delle parole già citate, § Nota, « a questa elezione di grazia non ripugnare, » ecc., così esplicitamente scrivo e spiego il mio pensiero. Dunque gli atti della fede, della speranza, della penitenza pienamente considerati, cioè come scaturiscono tanto dalla grazia quanto dal libero arbitrio, da sé non attribuiscono diritto o merito alla giustizia, ma dall'ordinazione gratuita soltanto di Dio che li accetta, e così gratuitamente stabilisce, dispongono e conducono alla giustizia. Questa è la verità, questo è il mio pensiero. Inoltre, che io lì e altrove distingua la disposizione dal merito, lo faccio dalla comune locuzione e sentenza dei Teologi, i quali dicono e insegnano che gli atti della fede, della speranza, del timore, ecc., sono disposizioni alla giustificazione, non però la meritano, cioè propriamente di condigno. Sebbene infatti di congruo la meritino, tuttavia questo merito è esile e ristretto, né merita il nome di assoluto e rigoroso. Infine, la giustificazione si prende in due modi, cioè primo, formalmente: la giustificazione formale infatti avviene, quando Dio infonde all'uomo la grazia giustificante e la carità; secondo, dispositivamente, quando cioè per gli atti della fede, della speranza, del timore il penitente si prepara e si dispone alla giustizia, alla grazia e alla carità. Ora quando l'Apostolo dice che siamo giustificati gratuitamente senza opere, alcuni con sant'Agostino, epist. 105, il giustificarsi lo intendono nel secondo modo, cioè: Che l'uomo compia gli atti della fede, della speranza, della penitenza, con i quali si dispone alla giustizia, questo lo ha non da sé e dalle forze della sua natura; ma gratuitamente, cioè dalla grazia di Dio preveniente. Né io nego che le parole dell'Apostolo possano estendersi a questo; ma tuttavia affermo che propriamente dall'Apostolo sono dette della giustificazione formale. Che così sia, lo insegna esplicitamente, diffusamente e di proposito il Concilio di Trento, sess. VI, cap. VIII, così che è meraviglia che alcuni abbiano detto che il Concilio parla di una giustificazione, l'Apostolo di un'altra. E lo stesso Apostolo, cap. III, vers. 21: « Ora invece, dice, senza la legge è stata manifestata la giustizia di Dio, ecc. La giustizia di Dio per mezzo della fede in Gesù Cristo. » E vers. 24: « Giustificati gratuitamente per la sua grazia, ecc., per la remissione dei peccati precedenti: a dimostrazione della sua giustizia in questo tempo; affinché egli sia giusto, e giustificante colui » ecc. E cap. IV, 3: « Abramo credette a Dio: e gli fu imputato a giustizia. » E vers. 7: « Beati coloro ai quali sono rimessi i peccati, e ai quali sono coperti i delitti. » Tutte queste cose significano la giustificazione e la giustizia formale. Più cose ho confermato questo all'inizio del cap. IX. ALTRIMENTI LA GRAZIA NON È PIÙ GRAZIA. — Kemnitius calunnia che sia stato tolto nei nostri codici ciò che si trova nei Greci, cioè ei de ex ergôn, ouk eti esti charis, epei to ergon, ouk eti estin ergon, cioè se veramente dalle opere, allora non è più grazia: altrimenti l'opera, non è più opera. E così legge Caietano e Teofilatto, ma questo non leggono Origene, Crisostomo, Ambrogio e altri, anzi Erasmo dice essere superfluo. E certamente la nostra lettura latina è più breve e più vigorosa, e perciò più vera. Nota, tò ex operibus sempre qui significa il merito delle opere: questo infatti solo si oppone alla grazia, cioè alla donazione gratuita e all'elezione.
11:7
7. Che cosa dunque (sottintendi, diremo, e dalle cose dette finora concluderemo? cioè quello che segue) CIÒCHE CERCAVA ISRAELE (cioè di essere giustificato dai meriti delle opere della legge), NON L'HA CONSEGUITO; L'ELEZIONE INVECE L'HA CONSEGUITO, — cioè gli eletti secondo la grazia tra i Giudei, vale a dire i Giudei che hanno abbracciato la fede di Cristo e la grazia, questi sono stati eletti da Dio alla giustizia e l'hanno conseguita. L'astratto è posto per il concreto, cioè elezione per gli eletti, secondo il Can. 30. GLI ALTRI INVECE (cioè i Giudei, non eletti, ma rigettati e respinti da Dio e dalla giustizia, a causa della loro incredulità) FURONO ACCECATI, — propriamente e direttamente da se stessi e dalla loro malvagità, perché ostinatamente si attennero alla legge di Mosè e disprezzarono la fede di Cristo: indirettamente invece da Dio che li abbandonò e li lasciò alla loro infedeltà e ostinazione.
11:8
8. COME È SCRITTO (Isaia VI, 9): DIO DIEDE LORO UNO SPIRITO DI COMPUNZIONE. — Diede, permettendo, abbandonando e fornendo occasioni, buone in sé, ma per le quali essi si indurissero maggiormente per loro vizio e colpa. Così san Agostino, Crisostomo, Teofilatto, Ecumenio. Chiederai, chi qui sia chiamato spirito di compunzione? Primo, Anselmo per spirito di compunzione intende lo spirito che spinge al male, come uno stimolo, che pungendo i buoi li incita alla corsa. Secondo, Ambrogio intende il dolore dei Giudei nato dallo zelo del giudaismo, quando lo vedevano abolito dal Vangelo. Terzo, altri intendono lo spirito di emulazione e invidia dei Giudei verso Cristo e la moltitudine dei Cristiani. Ma nota bene: Paolo qui cita Isaia VI, 10, come vogliono Origene e Crisostomo, o piuttosto e più chiaramente Isaia XXIX, 10, come ritiene Anselmo, dove il nostro Interprete traduce: « Il Signore ha versato su di voi uno spirito di torpore; chiuderà i vostri occhi; i Profeti e i vostri principi, che vedono le visioni, li coprirà. » Il senso di questo passo è questo: Dio a voi, o Giudei, velerà e coprirà Isaia e gli altri Profeti, affinché non li intendiate. Così Girolamo e Cirillo in quel luogo, dove nota: per torpore, l'ebraico è tardema, che Teodozione traduce ekstasin, cioè eccesso di mente; Aquila, karôphorôn, cioè sonno profondo; il Caldeo, spirito di errore; il Siro, spirito di stupidità. L'ebraico tardema significa il torpore più profondo, che toglie all'uomo l'uso degli occhi e delle orecchie e ogni sensazione. Onde i Settanta, che qui segue san Paolo, traducendo katanyxin, sembrano aver posto questo per katanystazein, cioè torpore: nyx infatti è notte, e nystazein significa dormire. Così Esichìo. L'antichità narra di un certo Filosofo sapientissimo, colpito il cervello da una pietra, che dimenticò le lettere, così che neppure seppe leggere. E di un Grammatico, che caduto dall'asino su cui viaggiava, ricevuta una ferita al cervello, dimenticò completamente la Grammatica. E di Ermogene retore, che sebbene da giovane fosse il più dotto della sua età, divenuto vecchio, dimenticò tutto. Un miracolo maggiore accadde qui, quando Dio fece diventare stupidissimi i dottissimi maestri della legge dei Giudei, in punizione della loro ostinazione nel giudaismo. Ma il nostro Interprete, Crisostomo, Teofilatto, Vatablo, Erasmo e altri propriamente traducono katanyxeôs, compunzione. Così negli Atti II, 37, si dice: « Udito questo, furono compunti nel cuore; » dove Luca nel greco pose questo stesso verbo katenygêsan. L'accecamento infatti e l'indurimento, che Isaia significa per mezzo del torpore e del letargo, i Settanta e Paolo per un'altra metafora, cioè per mezzo della compunzione, significarono: la compunzione però qui è lo stesso che la trasforazione, e essere compunto è lo stesso che essere traforato. Questa trasforazione significa l'accecamento dei Giudei. Primo, perché quando l'occhio è traforato da un chiodo o da un coltello, allora è cavato e accecato; e quando l'orecchio è traforato e trapassato da un coltello, l'udito è spento, e l'uomo diventa sordo; così i Giudei hanno la mente traforata, cioè trapassata, tanto dal chiodo dell'invidia verso Cristo e i Cristiani, quanto dal chiodo della perfidia e dell'ostinazione, così che non possono vedere e udire le cose che sono di Cristo, di Dio, della fede cristiana e della salvezza, come se avessero gli occhi e le orecchie della mente traforati e scavati, e in essi fosse spenta ogni forza e sensazione di udire, vedere e intendere. Lo spirito dunque di compunzione, cioè di trasforazione, è l'ostinazione e il livore, ossia il dolore e l'invidia dalla propria malizia e dal demonio inspirati e suggeriti ai Giudei, che come un chiodo ha traforato, trapassato e accecato i loro occhi e la loro mente. Dove nota: Come la veemenza del dolore infine supera e spegne il senso, così che l'uomo dalla forza del dolore cade in deliquio d'animo, diventa stupido, insensibile, anzi talvolta pazzo e demente; così questo livore e dolore di invidia fu così veemente nei Giudei, che stordì i loro sensi, gli occhi, le orecchie e la mente, e li rese insensibili e quasi dementi nelle cose della fede e della salvezza. E questo è quello che dice san Cipriano, lib. I, epist. 3: « I Giudei, dice, con alienazione di mente traforata, dementi, disprezzano i precetti di Dio, trascurano la medicina della ferita, non vogliono fare penitenza, improvvidi prima del misfatto, ostinati dopo il misfatto, » cioè: La veemenza del livore e del dolore e dell'invidia verso Cristo e i Cristiani fu così grande nei Giudei, che li alienò dalla mente, e li rese quasi dementi, così che le cose cristiane e divine non le comprendono più di quanto le comprendano i sassi o le bestie, che sono prive di mente. In secondo luogo, come un vaso o una pentola quando è forata e trapassata non trattiene acqua o altro liquido; e uno specchio quando è forato non trattiene l'immagine della cosa visibile, ma come se fosse bucato la lascia scorrere via: così le orecchie, gli occhi e la mente dei Giudei, trapassati e forati dall'invidia e dall'accecamento, non trattengono nulla di ciò che odono o vedono riguardo a Cristo e ai Cristiani. Da cui: «Hanno occhi e non vedono, hanno orecchi e non odono». E questo è ciò che san Cipriano, nel luogo già citato, aggiunge e dice: «La loro mente è forata, lo spirito è ottuso, e il senso è estraneo a Dio, alla fede, alla penitenza». In terzo luogo, come un chiodo che trapassa una moneta se la fissa e se l'attacca; così questa invidia, la perfidia e l'ostinazione nella loro legge e nel giudaismo hanno così trapassato e penetrato l'animo dei Giudei, che sembrano come conficcati e affissi da chiodi pesanti, al punto che dalla loro perfidia sono immobili, e di conseguenza accecati nella fede del Messia, hanno perso ogni lume delle Scritture, ogni intelligenza delle cose celesti. La compunzione dunque è questa pertinacia nella loro perfidia, che ha penetrato i Giudei, li ha trapassati, e se li ha affissi immobilmente. Così spiegano questa compunzione san Giovanni Crisostomo, Teofilatto, Ecumenio. Vedi dove l'invidia, l'ostinazione, la tenacia del proprio giudizio e la volontà ostinata conducono l'uomo. OCCHI AFFINCHÉ NON VEDANO, E ORECCHI AFFINCHÉ NON ODANO. — Nota qui cinque segni ed effetti della mente ostinata. Il primo è la cecità dell'animo, di cui Giobbe cap. XII, vers. 25: «Dice: Brancolano come nelle tenebre, e non nella luce, e li farà errare come ubriachi». E cap. XXIV, vers. 13: «Essi furono ribelli alla luce, non conobbero le sue vie». Il secondo è la sordità volontaria, Giobbe XXI, 14: «Coloro che dissero a Dio: Allontanati da noi, e non vogliamo conoscere le tue vie». Tale fu il Faraone dicendo, Esodo V, 2: «Chi è il Signore, affinché io ascolti la sua voce? Non conosco il Signore». Di entrambe Isaia XLII, 18: «Sordi, ascoltate, e ciechi, guardate per vedere; chi è cieco, se non il mio servo? e sordo, se non colui al quale ho mandato i miei messaggeri?» Il terzo è il disprezzo di Dio e degli uomini, Proverbi XVIII, 3: «L'empio, quando è giunto nel profondo dei peccati, disprezza: ma lo seguono ignominia e obbrobrio». Viceversa tale è disprezzato e vilipeso da Dio, Proverbi I, 25: «Avete disprezzato ogni mio consiglio: anch'io riderò della vostra rovina, e mi farò beffe quando vi giungerà ciò che temevate». Il quarto è l'incorreggibilità, Ecclesiaste VII, 14: «Considera le opere di Dio, che nessuno può correggere colui che egli ha disprezzato». A questo è connessa l'impudenza e la fronte indurita, Geremia III, 3: «La fronte di una meretrice è diventata tua, non hai voluto arrossire». Proverbi II, 14: «Si rallegrano quando hanno fatto male, e esultano nelle cose peggiori». Il quinto è lo stupore, Proverbi XXIII, 34: «Sarai come chi dorme in mezzo al mare, e come chi dorme al timone, privato del remo, e dirai: Mi hanno percosso, e io non l'ho sentito». A questo è congiunta la difficoltà, e una certa quasi impossibilità di ravvedersi. Geremia XIII, 23: «Se l'Etiope può cambiare la sua pelle, e voi potrete fare il bene, quando avete imparato il male». E cap. XVII, 1: «Il peccato di Giuda è scritto con stilo di ferro, con punta di diamante, inciso sulla larghezza del loro cuore».
11:9
9. E Davide (Salmo LXVIII, 23): LA LORO MENSA DIVENTI UN LACCIO, E IN CATTURA, E IN SCANDALO. — Primo, alcuni lo spiegano così: Mensa, cioè il cibo di fiele e aceto, che i Giudei mi presentarono a me Cristo sulla croce, così anche loro ne godano nell'assedio sotto Tito, e in seguito. Secondo, Teodoreto nel Salmo LXVIII: Mensa, dice, diventi un laccio, cioè la loro letizia si converta in tristezza. Terzo, sant'Agostino: La mensa diventi un laccio, cioè, dice, la loro fede diventi incredulità e perfidia. Quarto, san Ilario nello stesso Salmo LXVIII: La mensa diventi loro un laccio, cioè, dice, i sacrifici antichi rechino loro danno. Quinto, la mensa, cioè l'agnello pasquale, diventi ai Giudei in laccio, affinché cioè per occasione della pasqua tutti si radunino a Gerusalemme, e ivi siano assediati e catturati da Tito: così infatti accadde realmente, come narra Giuseppe, lib. VII della Guerra, cap. XVII. Sesto, il senso più chiaro e più semplice è, come se dicesse: Come gli uccelli e i pesci sono catturati dall'esca dell'amo o della rete: così la mensa dei Giudei, cioè il cibo, la bevanda e ogni abbondanza di cose temporali (spesso acquistate con l'usura) con cui la vita si sostiene e si ricrea, Dio la converta ai Giudei in rovina, affinché se ne insuperbiscano, si abbandonino alla lussuria, e provochino i Romani alla loro depredazione e distruzione; e affinché loro, come acquistata per mezzo dell'usura e incentivi a ogni lusso e superbia, si aprano la strada verso l'inferno. Così san Giovanni Crisostomo. Di nuovo, la mensa spirituale dell'anima, dice Anselmo, Origene e Gaetano, cioè la mensa della legge di Dio e della Sacra Scrittura, che i Giudei reputano come uniche delizie e loro sommo bene — diventi loro in scandalo e in retribuzione, cioè in castigo dei loro demeriti, affinché cioè per il giusto giudizio di Dio, perché ne hanno abusato, e perché da essa non hanno voluto riconoscere Cristo, ormai da essa cerchino la morte e l'accecamento, donde cercavano la vita e la luce.
11:10
10. E la loro schiena sempre ricurva. — cioè: Sempre più, o Dio, gravali, nel modo che puoi, di errori, scandali, calamità, servitù, dice Teodoreto, affinché oppressi dai pesi, come curve verso terra, procedano. Secondamente, « la loro schiena ricurva, » cioè, fa' che la loro volontà e affetto siano ricurvi verso terra e si attacchino al lucro e alla terra, né guardino né cerchino i beni celesti. Così il Poeta dice: O anime curve sulla terra, e vuote dei beni celesti! Tali già vediamo gli Ebrei.
11:11
11. DICO DUNQUE: FORSE COSÌ HANNO PECCATO, CHE CADESSERO? — cioè: Se queste parole di Davide sugli Ebrei sono così funeste e vere; dunque gli Ebrei contro Cristo, come contro una pietra di scandalo, hanno urtato e peccato, « affinché cadessero, » senza alcuna speranza di risorgere: cioè, affinché cadessero in una rovina piena e irreparabile, schiacciati e distrutti? Così san Giovanni Crisostomo e Teofilatto. L'Apostolo a se stesso muove questa obiezione (poiché il « dico dunque » è proprio di chi obietta, come dissi al vers. 1), per mitigare l'invidia e l'asprezza della rovina degli Ebrei. Onde risponde: TUTT'ALTRO. MA PER LA LORO COLPA (mediante il peccato, la rovina e la caduta degli Ebrei) la salvezza è per i Gentili, AFFINCHÉ LI EMULINO. — cioè: Tanto è vero che Dio non ha disprezzato completamente gli Ebrei, che ha voluto servirsi della vocazione dei Gentili per la conversione degli Ebrei; perciò infatti agli Ebrei, che resistevano alla fede, ha chiamato alla giustizia e alla salvezza i Gentili, e gli Apostoli hanno trasferito la loro predicazione ai Gentili, affinché gli Ebrei, vedendo la santità dei Gentili e i doni della fede e della grazia dello Spirito Santo, fossero eccitati da una santa invidia a imitarli e ricevessero la fede di Cristo. E questo è quello che dice, « affinché li emulino, » cioè affinché i Gentili provochino « loro, » cioè gli Ebrei, all'emulazione e all'imitazione di sé. Questo infatti è τὸ παρα, che significa lo stesso dell'ebraico קנא kinna, cioè emulare; e così si usa il greco παραζηλóω, vers. 14. Così Origene, Giovanni Crisostomo, Teodoreto e Ambrogio. Nota: Quando uno cade e viene escluso dalla grazia e dalla gloria, subito un altro è da Dio rialzato e destinato alla corona di colui che è caduto. Così agli angeli che caddero, gli uomini; agli Ebrei increduli, i Gentili; a un popolo che cade, un altro è sostituito e succede. Quindi Apoc. III, 11, ciascuno è ammonito: « Tieni quello che hai, affinché nessuno prenda la tua corona. »
11:12
12. ORA SE LA LORO COLPA È RICCHEZZA PER IL MONDO, E LA LORO DIMINUZIONE RICCHEZZA PER I GENTILI. — cioè: Se l'incredulità degli Ebrei e la loro diminuzione, cioè la scarsità di coloro che credono, è stata occasione per i Gentili di un bene così grande e di tante ricchezze spirituali, cioè della predicazione del Vangelo (questo infatti, respinto dagli Ebrei, si è trasferito ai Gentili), della fede, della giustizia e della salvezza, così che quanto gli Ebrei allora sono stati diminuiti sia nella grazia che nel numero dei credenti, tanto i Gentili sono stati arricchiti e sono cresciuti sia nel numero che nella grazia dei credenti. QUANTO PIÙ LA LORO PIENEZZA, — quando cioè la loro piena moltitudine, e tutto Israele alla fine del mondo crederà in Cristo, supponi, arricchirà e provocherà, confermerà i Gentili a imitare se stessi; massimamente quando molti degli Israeliti, versati nelle Sacre Lettere fin dall'infanzia, con Elia ed Enoc predicheranno per il mondo, e dimostreranno efficacemente e chiaramente Cristo agli Ebrei dalla Scrittura. Nota: L'Apostolo non dice conversione loro, ma pienezza; perché opportunamente la oppone alla loro diminuzione. È un argomento dal minore al maggiore: questo infatti accade e segue per sé, quello invece per accidente. Più verisimile è che accada quello che per sé da una cosa è naturale che segua, che quello che solo per accidente segue, cioè: Se dal male che per sé si oppone al bene, puta dall'incredulità degli Ebrei, la divina sapienza per una occasione accidentale ha tratto un bene così grande, puta la conversione di tutti i Gentili, che sono mille volte più numerosi degli Ebrei; quanto più dal bene, che per sé è ordinato al bene, puta dalla fede e conversione degli Ebrei, lo stesso Dio trarrà un bene immenso, puta la propagazione e il consolidamento della fede dei Gentili, così che per mezzo degli Ebrei tutto il mondo sia condotto a uno stato fiorente e ottimo, e così alla salvezza e alla gloria eterna? Ecco come l'Apostolo rende desiderabile ai Gentili la fede e la conversione degli Ebrei, affinché non insultino agli Ebrei increduli, ma ne abbiano compassione e partecipino ai loro sentimenti, e si sforzino di convertirli con la parola e l'esempio. A questo stesso scopo subito incita i Gentili con il suo esempio, quando aggiunge:
11:13
13. ONORIFICHERÒ IL MIO MINISTERO. — Nota a onorificherò, cioè loderò, eserciterò onorevolmente, illustrerò e adornerò la predicazione del Vangelo presso i Gentili; affinché la Sparta che ho ottenuto, e che mi è stata affidata, questa l'adorni, il che gli Ebrei dicono אכבד acabbed, cioè la glorificherò, la renderò gloriosa sia con le parole che con i fatti. Donde il Siro traduce, חשם mesabbach, cioè la renderò gloriosa, la celebrerò con encomi. Così san Bernardo, epist. 28 ad Arduzone, Vescovo di Ginevra, lo stimola con queste parole: « Paolo, dice, procura di imitare nell'onorare il tuo ministero. Onorificherai dunque con la gravità dei costumi, con la maturità dei consigli, con l'onestà delle azioni. Queste sono le cose che massimamente nobilitano e ornano l'ufficio Episcopale. » E epist. 42 ad Enrico, Arcivescovo di Sens: « Non sii remissivo nel correggere, non severo nel perdonare, non pusillanime nell'aspettare. Non superfluo nel vitto, non notabile nel vestito. Non veloce nel promettere, non tardivo nel mantenere, né prodigo nel donare. Questo consiglio sempre allontanerà da voi il male antico del tempo, ma nuovo alla cupidigia, la simonia e sua madre l'avarizia, che è la servitù degli idoli. E per concludere tutto brevemente in un discorso, se crederete a questi in tutto secondo l'esempio dell'Apostolo, onorificherete il vostro ministero: il ministero, dico, non il dominio. Onorificherete dunque questo, non voi stessi. Poiché chi cerca le cose sue, vuole essere onorato lui, non il ministero. » Poi aggiunge un nuovo modo di onorare: « Onorificherete dunque non con il lusso dei vestiti, non con la pompa dei cavalli, non con ampi edifici, ma con i costumi ornati, con gli studi spirituali, con le opere buone. Quanti altrimenti! Si vede in alcuni sacerdoti moltissimo lusso di vestiti, virtù nulla o scarsissima. » E poco dopo: « Non sono questi i stigmata di Cristo, che questi portano intorno nel corpo secondo l'esempio dei Martiri: piuttosto si riconoscono essere insegne muliebri. »
11:14
14. SE IN QUALCHE MODO PROVOCO AD EMULAZIONE LA MIA CARNE, — cioè i Giudei, che mi sono cognati e consanguinei secondo la carne, q.d. Tanto stimo i Giudei e la loro salvezza, che non tanto mi professo Apostolo dei Gentili, quanto dei Giudei. Poiché sono Apostolo dei Gentili per questo, affinché appunto con questo mio apostolato presso i Gentili, provochi i Giudei a una certa santa emulazione; affinché cioè essi stessi imitino me e i Gentili che converto nella fede e nello zelo di Cristo.
11:15
15. Se infatti la perdita (il rigetto, la riprovazione: in greco infatti è ἀποβολή; sant'Agostino legge, se il rigetto) DI ESSI (dei Giudei) È RICONCILIAZIONE DEL MONDO (cioè occasione è della conversione e riconciliazione di tutti i gentili di tutto il mondo, secondo il senso già dato, vers. 12), QUALE (quale e quanto lieta sarà) ASSUNZIONE (cioè, come il Siro, restituzione e riunione dei Giudei a Cristo? certo non sarà altra), SE NON (tale quale è) VITA DAI MORTI, — se cioè uno morto, o piuttosto molti morti tornino alla vita, q.d. Se l'incredulità e il rigetto dei Giudei ha portato ai Gentili e all'intero orbe l'occasione della riconciliazione, perché cioè la fede respinta dai Giudei è passata ai Gentili: quale cosa sarà da rallegrarsi, se anche gli stessi Giudei di nuovo saranno assunti alla fede? Certo sarà come se uno morto tornasse alla vita: anzi come se il mondo stesso, che consiste di Gentili e di Giudei, da una parte morto, interamente rivivesse; come quando uno morto torna alla vita, tutti si rallegrano, e nessuno si duole, o patisce danno. Così Ambrogio. Secondamente, « se non vita dai morti, » q.d. Assunti e convertiti i Giudei a Cristo, nulla ormai resterà più (poiché tutti i Gentili allora saranno già convertiti a Cristo), se non che venga la fine del mondo, e la risurrezione dei morti, e il compimento della redenzione degli uomini, affinché cioè tutti tanto i Giudei, quanto i Gentili fedeli ed eletti passino con Cristo alla vita e gloria eterna. Così san Giovanni Crisostomo, Teodoreto, Anselmo, Caietano.
11:16
16. CHE SE L'OBLAZIONE PRIMITIVA È SANTA, ANCHE LA MASSA. — cioè « Se l'oblazione primitiva, » ossia le primizie dell'impasto dei cibi e dei pani consacrati a Dio, allora anche tutta la restante massa o pasta è ritenuta quasi consacrata a Dio. L'Apostolo infatti allude a Numeri XV, 29, come risulta evidente se confronti i testi greci in entrambi i luoghi. In entrambi infatti si trova ἀπαρχή e φύραμα, per il quale il nostro interprete traduce lì « pulmenta », qui « massa ». Ora il senso è, cioè: Poiché le primizie dei Giudei, ossia, secondo Crisostomo, i Patriarchi e i Profeti; e, secondo Teodoreto, Cristo; e, come molto opportunamente dicono Ambrogio e Anselmo, gli Apostoli e i primi Cristiani provenienti dai Giudei, come primizie furono offerti a Dio e destinati alla fede e alla santità, anche il resto del corpo dei Giudei è ritenuto offerto a Dio e destinato, e santificato per una certa valutazione morale e per una certa aspersione analogica di santità, quasi in speranza, in preparazione, nel seme e nella famiglia, cioè nei santi progenitori. Questa è una nuova ragione con cui Paolo prova che i Giudei non devono essere rigettati, come se fossero stati respinti e riprovati da Dio, dal fatto che essi sono figli dei santi padri, e perciò santi, secondo il senso già dato. Nulla dunque ha qui Calvino per provare che i figli dei fedeli siano santi, né abbiano bisogno del battesimo per essere santificati: infatti con lo stesso ragionamento proverebbe che i Giudei increduli siano santi, perché i loro genitori furono santi. Infatti l'Apostolo parla di questi alla lettera. Similmente in I Corinzi VII, 14, non solo chiama santi i figli, ma anche il coniuge, se l'altro coniuge sia santo, cioè cristiano; il quale tuttavia nessuno, nemmeno lo stesso Calvino, direbbe essere propriamente santificato per mezzo dell'altro coniuge. E SE LA RADICE È SANTA, ANCHE I RAMI. — Dice la stessa cosa con un'altra metafora, cioè: Se i Patriarchi furono santi e sono santi: dunque i figli loro, cioè i Giudei, non devono essere allontanati dalla santità, dice Teodoreto; anzi essi stessi nei loro genitori per una certa denominazione morale già appaiono santi e santificati, e perciò di fatto sono santi, se aderiscono e si mantengono fedeli alla loro radice, cioè alla fede e alla santità dei loro genitori. Da cui segue:
11:17
17. CHE SE ALCUNI DEI RAMI (dai Giudei) SONO STATI SPEZZATI. — In greco ἐξεκλάσθησαν, sono stati spezzati, cioè dalla loro radice, ossia dalla fede e dalla giustizia dei loro genitori si sono staccati, perché la fede che avevano in Cristo che doveva venire, l'hanno rigettata in lui venuto. Il senso di questa proposizione dipende da quanto segue, e lì si completa. Infatti Paolo aggiunge: TU INVECE (O popolo dei Gentili), MENTRE ERI OLEASTRO (ἀγριέλαιος, oliva selvatica, e sterile di buone opere, a causa dell'infedeltà e dell'empietà, perché Gentile), SEI STATO FATTO PARTECIPE (partecipe) DELLA RADICE E DELLA GRASSEZZA DELL'OLIVO, — cioè della fede, della grazia e della grassezza dello Spirito Santo, che ebbero i genitori dei Giudei, soprattutto Abramo padre dei credenti e i suoi discendenti, che furono la Chiesa di Dio: questo infatti è l'olivo. Il nome di olivo, dice Anselmo, è preso da Geremia XI, 16, dove del popolo d'Israele si dice: « Olivo rigoglioso (in ebraico רענן raanan, cioè verdeggiante), bello, fruttifero, splendido, il Signore ha chiamato il tuo nome, » cioè: O Israele, o Sinagoga, eri al Signore come un olivo verdeggiante e fiorito, quando lo servivi sinceramente e fedelmente, nella massima pace e abbondanza di beni felice, beato e famosissimo tra le Genti. Spesso la Scrittura paragona la Chiesa e i fedeli agli alberi; così Cristo è la vite, noi i tralci, noi in questa vite e in questo olivo siamo a lui innestati, e come piante e rami cresciamo. Vedi quanto detto al cap. VI, vers. 5.
11:18
18. NON TI GLORIFICARE CONTRO I RAMI (già spezzati, cioè contro i Giudei increduli); CHE SE TI GLORIFICHI, NON TU PORTI LA RADICE, MA LA RADICE TE. — cioè: Se tu, o Gentile fedele, insulti il Giudeo infedele, ti sarà risposto e detto, che tu sei soltanto innestato alla radice, cioè alla fede e alla Chiesa dei santi Patriarchi, dei Profeti e degli Apostoli, che furono tutti Giudei, e da essa tu traggi tutta la gloria e l'utilità, e ciò gratuitamente, e perciò puoi essere di nuovo reciso; come anche i rami naturali, cioè i Giudei, per superbia furono spezzati e strappati.
11:19
19. DIRAI DUNQUE: I RAMI SONO STATI SPEZZATI, AFFINCHÉ IO SIA INNESTATO. — Il « affinché » qui e altrove non significa il fine o lo scopo inteso da Dio, ma soltanto l'evento e la conseguenza, cioè: I Giudei sono stati spezzati e rigettati dalla Chiesa: da cui è accaduto e ne è conseguito, che io Gentile sono stato aggregato e innestato al suo posto.
11:20
20. Bene (e giustamente dici; ma sappi che) FURONO SPEZZATI PER L'INCREDULITÀ, TU INVECE STAI SALDO NELLA FEDE (male Erasmo e Caietano pensano debba tradursi, stesti, o ti costituisti; infatti il greco ἵστηκας, benché sia un passato, ha tuttavia il valore del presente. Questo infatti è frequentissimo negli Ebrei. Stai dunque, cioè sei stato innestato nell'olivo per la fede); NON INSUPERBIRE (dunque), MA TEMI. — Il legame infatti con cui sei unito alla radice e all'olivo già detto, cioè la fede, non è così saldo, che da esso non possa cadere, e di conseguenza dalla radice separarti, come già vediamo molte genti separate dalla Chiesa e cadute dalla fede. Nota qui contro Calvino, che l'uomo può cadere dalla fede e dalla grazia; infatti queste genti avevano la vera fede, e tuttavia l'Apostolo minaccia loro la caduta dalla fede e dalla Chiesa. Come i Giudei, avendo la vera fede in Cristo, quando egli venne, la persero. Di nuovo questo luogo intero è morale, eccitando ogni fedele al timore e alla diligenza nei doveri del Cristianesimo, affinché, se in essi fosse negligente, non cada dalla fede o dal suo stato, vocazione e grado, come i Giudei caddero, e i nostri apostati cadono ogni giorno. « Il timore è il migliore custode delle virtù e dei benefici, » dice Anselmo. « Perciò, dice sant'Agostino, epist. 107, i non perseveranti si mescolano con i perseveranti per provvidenza sapientissima di Dio, affinché noi rigenerati e che iniziamo a vivere piamente non insuperbiscamo in cose alte. » Di nuovo da questo luogo insegna san Crisostomo, nel Morale, che i meriti dei padri non giovano ai figli degeneri. Ascolta anche san Bernardo, epist. 42 ad Enrico, Arcivescovo di Sens: « Non insuperbire, dice, ma temi. Per chi è posto in alto non insuperbire è difficile, e del tutto inusitato: ma quanto più inusitato, tanto più glorioso. Il timore di ciò che è già stato ottenuto dall'altezza, fa sì che le cose alte rechino più fastidio che piacere. Non vi ritenete dunque felici perché siete preposti: ma se non giovate, consideratevi infelici. Affinché però possiate presiedere con sicurezza, non disdegnate di essere sottoposti anche voi a qualcuno, se dovete. Il disdegno della sottomissione infatti rende indegno della prelazione. È consiglio del saggio: Quanto più grande sei, tanto più umiliati in tutte le cose. È invece precetto della sapienza: Chi tra voi è il maggiore, sia come il minore. »
11:21
21. SE INFATTI DIO NON HA RISPARMIATO I RAMI NATURALI (i Giudei, espellendoli dalla sua Chiesa, amicizia e salvezza) (temi), AFFINCHÉ FORSE NEPPURE A TE (Gentile innestato, se peccherai nella fede o nella vita cristiana) RISPARMI.
11:22
22. SU COLORO DUNQUE CHE CADDERO, LA SEVERITÀ (perché Dio escluse gli increduli da sé, dalla sua grazia, amicizia e salvezza): SU TE INVECE LA BONTÀ (χρηστότητα, cioè benignità, con la quale cioè ti ha accolto nella sua grazia, amicizia e gloria) DI DIO, SE PERSEVERERAI NELLA BONTÀ. — Questo è, nella fede di Cristo, dice Clemente Alessandrino, lib. I Paedag., cap. VIII. Secondamente, Anselmo: « Nella bontà, » dice, cioè nella grazia e nelle buone opere. Tuttavia queste non sono genuine; infatti questa bontà non è dell'uomo, ma di Dio. È infatti la medesima con quella di cui poco prima disse: « Vedi in te la bontà di Dio. » Infatti in entrambi i luoghi il greco è χρηστότης, cioè bontà, benignità. Il senso dunque è, come se dicesse: Vedi, o fedele, la bontà e la benignità di Dio verso di te, se tu persevererai in questa bontà di Dio, cioè se degnamente vivrai di quella benignità che Dio ti ha concesso, lodandola, rendendo grazie a Dio, servendo e obbedendo a lui, affinché sempre la medesima bontà di Dio ti stringa, tenga, riscaldi e abbracci con le braccia dei suoi favori e della sua cura paterna. Altrimenti infatti, se sarai ingrato a questa bontà di Dio, disobbediente e ribelle, anche tu cadrai da questo olivo di Dio, cioè dalla Chiesa. Nota il « se persevererai ». Da qui infatti risulta primo, che la perseveranza è segno certo e causa dell'elezione e della predestinazione alla salvezza e alla gloria eterna. Da qui risulta secondo, che nessuno sia certo di questa perseveranza. Vedi sant'Agostino, lib. XI De Civitate Dei, cap. XII.
11:23
23. MA ANCHE QUELLI (i Giudei increduli) SE NON PERSEVERERANNO NELL'INCREDULITÀ, SARANNO INNESTATI (in questo olivo della Chiesa, di cui ho parlato vers. 17); INFATTI DIO È POTENTE DI INNESTARLI DI NUOVO. — Nota nella voce « è potente » l'enfasi: il τὸ potens infatti non significa soltanto la nuda potenza di Dio, ma anche l'atto e l'effetto, come se dicesse: Se i Giudei cambieranno la loro perfidia in fede, Dio per sua potenza può innestarli, e così in realtà potentemente li innestarà di nuovo nella sua Chiesa. Una frase simile è in II Corinti IX, 8.
11:24
24. POICHÉ SE TU SEI STATO RECISO DA UN OLEASTRO SELVATICO (cioè dalla gentilità e dal paganesimo, che era sterile, incolto e selvaggio come un oleastro, ossia un'oliva selvatica e silvestre), E CONTRO NATURA (di questo oleastro) SEI STATO INNESTATO IN UN'OLIVA BUONA (della Chiesa, che è coltivata, fertile e dolce, come un'oliva), QUANTO PIÙ COLORO CHE SECONDO NATURA (cioè i Giudei, che secondo la propagazione naturale sono nati da questa oliva, cioè dai fedeli e santi Patriarchi, ai quali fu fatta la promessa del Messia, che perciò erano il popolo e la Chiesa di Dio: infatti ad Abramo furono fatte le promesse e al suo seme: i Giudei, dico, se abbandonassero la loro perfidia e credessero in Cristo, di nuovo) SARANNO INNESTATI NELLA LORO OLIVA, — cioè nella pristina Chiesa di Dio? San Agostino tratta bellamente questo passo nel Salmo LXXII, dove in questo innesto dell'oleastro nell'oliva, cioè del popolo gentile nel popolo giudaico e fedele, ha annotato due miracoli. Il primo è che l'Apostolo dica che l'oleastro è stato innestato nell'oliva, mentre al contrario l'oliva suole essere innestata nell'oleastro. Il secondo è che quell'oleastro innestato nell'oliva ha prodotto frutti non dell'oleastro, ma dell'oliva, mentre nell'innesto naturale accade il contrario: infatti ciò che viene innestato è quello che cresce e produce frutti non dell'albero in cui viene innestato, ma del ramoscello proprio che fu innestato. E per questa ragione Paolo chiama questo innesto « contro natura ».
11:25
25. NON VOGLIO INFATTI CHE IGNORIATE, FRATELLI, QUESTO MISTERO (che segue, cioè), CHE (cioè) CECITÀ IN PARTE ACCADDE IN ISRAELE, FINCHÉ ENTRASSE LA PIENEZZA DELLE GENTI. — Paolo qui prova ciò che ha detto, che i Giudei non sono così esclusi dalla Chiesa e dal regno di Dio, che non possano di nuovo essere innestati, dal fatto che di fatto devono essere di nuovo innestati dopo la conversione e l'innesto delle Genti. E l'Apostolo chiama questo mistero, cioè un giudizio mirabile, arcano e stupendo di Dio, e una disposizione, provvidenza, permissione e ordinazione, per cui è accaduto e si è conseguito, che mandato Cristo prima i Giudei fossero accecati, con questo consiglio, affinché le Genti fossero chiamate alla salvezza, e poi tutti i Giudei fossero illuminati, credessero e si salvassero. AFFFINCHÉ NON SIATE VOSTRI STESSI SAPIENTI. — Affinché voi, ritenendovi prudenti o sapienti, non vi insuperbiate e non vi arroghiate insolentemente qualcosa. Così Teodoreto. Donde alcuni traducono: « Non siate insolenti », o superbi. È dunque una metalessi, « non siate sapienti », cioè superbi. La sapienza infatti genera superbia. L'Apostolo parla ai fedeli Gentili affinché non si insuperbiscano e non si insolentiscano della loro fede, sapienza e prudenza contro i Giudei che rimangono nella loro incredulità e cecità. PERCHÉ CECITÀ IN PARTE (cioè ad alcuni, dice san Giovanni Crisostomo e Teodoreto) ACCADDE IN ISRAELE. — Per cecità, in greco è πώρωσις, cioè indurimento. Ma πώρωσις talvolta è lo stesso che π́ηρωσις, cioè cecità. Così Teodoreto, il Siro e altri. FINCHÉ ENTRASSE LA PIENEZZA DELLE GENTI. — To intraret per enallage è posto qui per intret, come a dire: Cecità sarà in Israele, finché il numero di coloro che dalle Genti dovranno credere sia pienamente completato, ed entri nell'ovile di Cristo. E così dopo di loro tutto Israele sarà salvato, e dalla pienezza di entrambi, delle Genti e dei Giudei, sorgerà e sussisterà una sola Chiesa piena e perfetta.
11:26
26. E COSÌ TUTTO ISRAELE SARÀ SALVATO. — In greco σωθήσεται, cioè sarà salvato, si salverà. Alcuni qui intendono Israele non carnale, ma spirituale, cioè tutti coloro che credono tra i Giudei e i Gentili e devono essere salvati. Così Teodoreto, Agostino, Girolamo, nel cap. XI di Isaia, Cesario presso Nazianzeno, dial. 4. Ma è evidente che l'Apostolo in tutto questo capitolo tratta di Israele carnale, non spirituale. Così insegnano tutti gli altri Padri e interpreti greci e latini. Donde in secondo luogo, più correttamente san Crisostomo, Ambrogio, Origene e Ilario nel Sal. LVIII: « Tutto Israele, » dicono, cioè tutti i Giudei. Perciò da questo luogo san Crisostomo, san Tommaso, Caietano e Soto ritengono che tutti assolutamente i Giudei alla fine del mondo debbano convertirsi e salvarsi. In terzo luogo e più correttamente, « tutto Israele, » cioè quasi tutti, molti da ciascuna tribù di Israele, eccettuata una tribù Dan, alla fine del mondo si convertiranno e si salveranno. Eccettuo la tribù di Dan, perché da questa nessuno è segnato tra i 144 mila segnati dalle XII tribù di Israele, Apoc. VII. Onde molti pensano che i Daniti aderiranno alla tribù loro e all'Anticristo. Certamente san Ippolito, lib. De Consummatione saeculi, e molti altri insegnano che l'Anticristo avrà come seguaci e difensori principali i Giudei. E questo lo significa sufficientemente Cristo in Gv. V, 43, e Paolo in II Tess. II, 10, come dirò lì. Dunque non tutti assolutamente i Giudei alla fine del mondo si convertiranno a Cristo. COME È SCRITTO (Isaia LIX, 20): VERRÀ DA SION CHI LIBERI, E ALLONTANI L'EMPIETA' DA GIACOBBE. — Cioè da Israele; infatti Giacobbe fu chiamato Israele dall'angelo, Gen. XXXII, 28, e da allora tutti i suoi posteri, cioè i Giudei, sono chiamati famiglia di Giacobbe o Israele. Nota, per « da Sion, » in ebraico è לציון letsion, che il nostro interprete in Isaia traduce « verrà a Sion, » cioè a Sioni; i Settanta e da essi Cirillo traducono, come già leggiamo in essi, ἔνεκεν Σιών, a causa di Sion. Ma san Girolamo insegna che essi tradussero, ἐκ Σιών, da Sion: e che ciò sia vero, è evidente qui da san Paolo, e l'ebraico ל talvolta significa da, come è evidente in II Re XV, 19. Ora il senso è, come se Isaia dicesse: Dalla gente e tribù di Giuda, che abita in Sion, nascerà Cristo, che toglierà l'iniquità di Giacobbe, cioè di tutte le tribù di Israele.
11:27
27. E QUESTO PATTO A LORO DA ME, — cioè alleanza (di cui parlerò in I Cor. XI, 23) che io Dio farò con questi Giudei credenti. Questa alleanza Isaia, cap. LIX, spiega con le seguenti parole, dicendo: « Lo Spirito mio che è in te, e le parole mie che ho messo nella tua bocca, non si allontaneranno dalla tua bocca, e dalla bocca della tua discendenza fino in eterno, » come se dicesse « Lo Spirito Santo che è in te, » o Cristo (così Procopio e Cirillo ivi: infatti essi vogliono che queste siano parole del Padre al Figlio); o piuttosto, « che è in te, » o Giacobbe e Sion, cioè o Chiesa da raccogliersi dai Giudei, « e le parole mie, » cioè la mia legge e i miei precetti, « non si allontaneranno dalla tua bocca; » ma li eseguirai e li osserverai, sia con la fede, sia con la professione della fede e con la vita santa, per la grazia e l'aiuto dello stesso Spirito: infatti il nuovo Testamento è alleanza di grazia e di Spirito; come il vecchio Testamento fu alleanza di legge, di minacce e di castighi, come più ampiamente descrive Geremia, cap. XXXI, 33. Aggiunge e spiega non Isaia, ma l'Apostolo, che ciò avverrà quando Dio avrà tolto i loro peccati, alla fine cioè del mondo, come dice san Crisostomo e sant'Agostino, lib. XX De Civitate, cap. XXIX, per la predicazione di Elia e di Enoc, come è evidente in Mal. I, 5, e Apoc. XI, 3. Da questo luogo dunque dell'Apostolo, come anche da Malachia, è stabilito certissimamente dalla tradizione della Chiesa, la conversione dei Giudei a Cristo alla fine del mondo.
11:28
28. SECONDO IL VANGELO (al quale si oppongono i Giudei) SONO NEMICI (di Dio) PER VOI, — affinché voi, o Gentili, per questa occasione riceviate la predicazione e la fede. Così Ambrogio e altri. L'Apostolo insiste, ripete e inculca questo, affinché i Gentili riconoscano il beneficio del Vangelo loro procurato per occasione dei Giudei, e perciò verso di essi, benché increduli, non si indignino, ma li compatiscano. SECONDO L'ELEZIONE INVECE (con la quale Dio un tempo scelse i Giudei come popolo a sé) SONO CARISSIMI (a Dio) PER I PADRI, — cioè per i santi Patriarchi, amici di Dio, ai quali Dio promise che i loro figli alla fine del mondo si sarebbero convertiti a Cristo, scelti per la sua amicizia, Chiesa e salvezza, dopo che fosse entrata la pienezza dei Gentili: ma Dio serberà e compirà le sue promesse, e perciò quando alla fine del mondo i Giudei riceveranno la fede, saranno ricevuti molto lietamente dalla Chiesa per causa dei loro padri. Così Ambrogio, Origene, Agostino.
11:29
29. SENZA PENITENZA SONO I DONI E LA VOCAZIONE DI DIO. — « Senza penitenza, » in greco ἀμεταμέλητα, impenitibili, cioè immutabili. Onde il codice di Basilea legge ἀμετάθετα, e il Siro traduce: Dio non ha mutato il suo dono e la sua vocazione. Il senso è: Benché i Giudei ormai siano increduli, Dio tuttavia non revoca ciò che ha dato assolutamente, o ha promesso, e conseguentemente ciò che ha promesso ai Patriarchi, cioè la vocazione, la protezione e l'amore verso i loro figli, massimamente quelli che si convertiranno alla fine del mondo: questo di fatto presterà, cioè Dio chiama i Giudei, che un tempo ha chiamato a sé per mezzo di Mosè, e ha promesso e decretato di chiamare a Cristo, e di colmarli di doni di grazia e di gloria, questi già di fatto li chiama, e massimamente li chiamerà alla fine del mondo, e concederà loro i beni spirituali che ha promesso: allora infatti i Giudei, stanchi di tanti mali e della loro così lunga cecità e desolazione, per la predicazione e i miracoli di Elia e di Enoc, apriranno gli occhi e crederanno in Cristo. Nota san Tommaso e Caietano che questa proposizione dell'Apostolo: « Senza penitenza sono i doni e la vocazione di Dio, » è vera della vocazione efficace e assoluta, che consegue il suo effetto, quale è quella dei predestinati. Questo è vero, e in questo luogo dalla prescienza della conversione dei Giudei alla fine del mondo tale vocazione efficace di Dio si intende. In generale tuttavia questa proposizione dell'Apostolo è vera anche della vocazione inefficace e della grazia vera, per quanto dipende da parte di Dio. Così Dio ha chiamato gli Ebrei, e ha promesso loro la fertilità della terra di Canaan, sotto la condizione: Se osserverete la mia legge; i Giudei non hanno osservato questa condizione, onde Dio di fatto non ha poi adempiuto questa sua promessa. Ma per quanto dipende da parte sua, ha adempiuto la promessa, perché era disposto a dare, e di fatto avrebbe dato loro questa fertilità, se essi fossero rimasti nella condizione e nei patti, cioè nella sua legge. Secondo, Ambrogio così spiega: « Senza penitenza sono i doni di Dio, » cioè il dono del battesimo non ha bisogno di penitenza, ma soltanto della professione di fede, il che intendi così: Il battesimo non ha bisogno di penitenza, cioè soddisfattoria. Infatti altrimenti chi deve essere battezzato deve pentirsi e dolere dei peccati commessi. Così san Tommaso. Ma questo senso non è secondo il pensiero dell'Apostolo. Nulla dunque hanno qui i Novaziani per la loro certezza della grazia dei singoli fedeli e degli eletti anche secondo la testimonianza di Calvino: perché, come egli stesso confessa, l'Apostolo qui parla dell'elezione, non di chiunque, ma di tutto il genere giudaico. Molto più assurdamente da qui concluderebbe un altro qualsiasi novatore: « Senza penitenza sono i doni di Dio; » dunque senza penitenza, per sola fede Dio dà ai peccatori il perdono e la grazia.
11:30
30. COME ANCHE VOI (O Genti) UN TEMPO NON CREDESTE, ecc., PER L'INCREDULITÀ DI QUELLI (Giudei): 31. COSÌ ANCHE QUESTI (Giudei) ORA NON HANNO CREDUTO NELLA VOSTRA MISERICORDIA (affinché voi, o Genti, per questa occasione riceveste da Dio la misericordia della predicazione, della fede e della grazia): AFFINCHÉ ANCHE ESSI (Giudei) OTTENGANO MISERICORDIA, — affinché cioè, provocati dal vostro esempio, massimamente quando vedranno in voi i doni della grazia e della misericordia di Dio, essi pure infine ottengano misericordia.
11:32
32. DIO HA INFATTI RINCHIUSO TUTTI NELL'INCREDULITÀ, affinché di tutti abbia misericordia. — Ha rinchiuso, cioè, ha convinto Dio successivamente tutti gli uomini di infedeltà, dice san Giovanni Crisostomo e Teodoreto. Secondo e meglio, Origene: Ha rinchiuso, cioè, ha permesso Dio che tutti siano rinchiusi sotto il peccato, e sotto l'incredulità. Il peccatore infatti è rinchiuso dal peccato, quasi da una pietra o da una prigione; perché da esso senza la grazia di Dio non può uscire. L'Apostolo ha concluso tutta questa sua disputa cominciata al cap. IX, con la medesima proposizione che ha proposto al cap. I e II, cioè che tutti gli uomini tanto Giudei quanto Genti sono peccatori, e sono rinchiusi sotto il giogo del peccato, e hanno bisogno della grazia di Dio e di Cristo, affinché in questo modo umili tanto i Genti quanto i Giudei, e così riduca gli uni e gli altri alla concordia, e affinché illustri il dono di Dio e la grazia, e il beneficio di Cristo. Ma ciò che al cap. I e II ha detto e mostrato di vari peccati, questo ormai dimostrata la necessità della fede, conclude di un solo peccato, l'infedeltà, cioè Dio ha permesso che tanto i Giudei quanto i Genti siano rinchiusi successivamente e alternatamente nelle tenebre della lunga infedeltà, affinché li chiamasse alla sua fede e grazia e li liberasse, e così manifestasse a tutti la sua gloriosa misericordia. Nota primo: « Tutti, » cioè tutti gli uomini, come ha il Greco e il Siro, cioè tanto i Giudei quanto i Genti. Nota secondo: Per incredulità, in greco è ἀπείθειαν, che è lo stesso che ostinazione nel non credere, anche udite quali si voglia ragioni, cioè impersuadibilità. Tuttavia l'Apostolo qui attribuisce ἀπείθειαν anche ai Genti: onde sembra che ἀπείθειαν prenda per amicizia, cioè per infedeltà. Nota terzo: Quando dice: « affinché di tutti abbia misericordia, » intendi tutti non degli uomini, ma delle nazioni, cioè tanto dei Gentili quanto dei Giudei. È infatti una distribuzione per generi dei singoli, non però per i singoli dei generi. Che nessuno dunque da qui con Origene concluda che i demoni e i dannati alcuna volta saranno salvati. Così sant'Agostino, lib. XXI Della Città di Dio, cap. XXIV.
11:33
33. O ALTITUDO DIVITIARUM! (o profonde ricchezze! in greco ὁ βάθος πλούτου, o profondo delle ricchezze, o tesoro! cioè: O alta profondità e profonda altitudine! ὁ βάθος! ὁ ἄβυσσος! o profondo! o abisso! o profondo dell'abisso e abissale profondità delle ricchezze) SAPIENTIAE ET SCIENTIAE DEI! Nota: Altitudo spesso si prende per profondità, perché la profondità, sebbene rispetto al nostro clima scenda, tuttavia rispetto all'altro orbe ed emisfero tende verso l'alto; così un pozzo alto si chiama profondo, e una fossa alta, cioè profonda. Nota secondo: τὸ delle ricchezze sant'Ambrogio e sant'Agostino lo uniscono con la sapienza e la scienza di Dio, cioè: O alte ricchezze! o profondi tesori della sapienza e della scienza di Dio! o abissale e immensa sapienza di Dio! Vedi sant'Agostino, serm. 11 De Verbis Apostoli. Infatti il nome di ricchezze significa abbondanza e sovrabbondanza, come anche il nome altitudo. Veramente san Giovanni Crisostomo, Origene e Teodoreto meglio distinguono queste cose: infatti il greco e il siriaco distinguono questi tre elementi per mezzo della congiunzione e: così infatti hanno, ὁ βάθος πλούτου, καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεου, O profondo delle ricchezze e della sapienza e della scienza di Dio! A questa distinzione sono favorevoli i passi precedenti e seguenti. Primo, perché l'Apostolo qui ammira l'abisso della divina misericordia, di cui ha parlato prima, non meno che della sapienza. Secondo, perché questi tre elementi così distinti li prova distintamente con tre interrogazioni seguenti, cioè, il profondo della sapienza, quando dice: « Chi ha conosciuto il senso del Signore? » il profondo della scienza, quando aggiunge: « O chi è stato suo consigliere? » il profondo delle ricchezze, quando soggiunse: « O chi gli ha dato prima qualcosa? » Dove nota: per ricchezze intende qui Paolo la grandezza della misericordia di Dio, con la quale ci ha resi ricchi in tutti i doni della grazia e della gloria, come è evidente in Efesini I. Il senso dunque è, cioè: O profonda misericordia, sapienza e scienza di Dio! Misericordia, con la quale ha avuto pietà di tutti; sapienza, con la quale, come dice Gregorio, lib. XXIX Moral. XXVIII, ha permesso che tutto fosse concluso sotto il peccato e l'infedeltà, e così ha dispensato tutto, che prima trascurasse i gentili, per così scegliere i Giudei; poi rigettasse i Giudei, per così scegliere i Gentili; infine accogliesse e abbracciasse entrambi alla fine. Scienza, con la quale conosce distintissimamente tutte le cose future prima che accadano, come il rigetto dei Giudei, l'adozione dei Gentili e la giustizia: il che in questo luogo riguarda l'Apostolo. Per questo infatti esclama: « O altitudo delle ricchezze della sapienza e della scienza di Dio! » E questo stesso è quello che dal cap. IX fino a qui intende insegnare e dimostrare per questi tre capitoli. Se infatti Dio avesse mandato il Messia con pompa, ricco, splendido e magnifico come un altro Salomone, i Giudei lo avrebbero ricevuto. Di nuovo Dio aveva mille altri modi, con i quali avrebbe potuto attirare a sé i Giudei: ma non volle mostrare loro questi modi, e volle proporre questo unico modo di giustizia e di salvezza, cioè il Messia povero e crocifisso, il quale sapeva sarebbe stato ripudiato dai Giudei, ma accettato dai Gentili. Se chiedi, perché così ha stabilito, scelto e fatto Dio? non posso rispondere altro, se non quello che Paolo qui risponde: « O altitudo delle ricchezze della sapienza e della scienza di Dio! » Nota in terzo luogo, quanta sia l'altezza della scienza divina: infatti la scienza di Dio eccelle e trascende la scienza angelica e umana in undici modi e ragioni. Primo, per ragione dell'oggetto; Dio infatti con la sua scienza conosce tutte le cose passate, presenti, future, tutte le cose possibili, e se stesso quasi come un pelago di tutte le cose. Secondo, per ragione del modo e della perfezione nel conoscere; Dio infatti conosce tutte le cose perfettissimamente, in ogni modo in cui sono conoscibili, e perciò comprende tutte le cose. Terzo, per ragione del mezzo: Dio infatti non per specie, né per effetti, ma per la sua essenza, quasi per uno specchio chiarissimo conosce tutte le cose. Quarto, per ragione della celerità; in un istante infatti, e in un solo intuito della mente Dio conosce tutte le cose insieme. Quinto, per ragione della certezza; perché tutte le cose, anche le contingenti, per se incerte, le conosce certissimamente. Sesto, per ragione dell'eternità; perché la sua conoscenza non ebbe mai inizio, non avrà mai fine. Settimo, per ragione dell'uniformità; perché la conoscenza di Dio è invariabile, e sempre la medesima, non progredendo, né decadendo. Ottavo, per ragione della semplicità e dell'unità; perché in un atto semplicissimo di intelligenza Dio conosce se stesso e tutte le altre cose. Nono, per ragione dell'entità; la conoscenza di Dio infatti non è accidentaria, come è negli uomini e negli angeli, ma è sostanziale a Dio, ed è Dio stesso. Decimo, per ragione della causalità; perché la conoscenza di Dio è idea e causa di tutte le cose che si fanno. Undecimo, per ragione della fecondità e della comunicazione; perché la sapienza e la scienza di Dio, quasi una luce massima, si diffonde da se stessa agli angeli, agli uomini e a tutti gli animali, e fa che tutte le cose siano conosciute e conoscano. L'Apostolo qui principalmente considera e ammira il primo, il quinto e il decimo. Così Pererio. QUAM INCOMPREHENSIBILIA (Tertulliano, Contro Ermogene, alla fine, legge, ininvenibili) SONO I GIUDIZI DI LUI, E INVESTIGABILI (ἀνεξιχνίαστοι, cioè, non investigabili, imperscrutabili) LE VIE DI LUI (cioè i consigli, i modi, le opere, le ragioni della provvidenza)! 34. Chi infatti ha conosciuto il senso (in greco νουν, cioè la mente, il pensiero) del Signore? — Questi giudizi di Dio abbattono qualsiasi superbia. « Gli dèi (dice il Comico) hanno gli uomini come palle. » E Zenone Imperatore: « L'uomo è uno scherzo di Dio; » affinché la Sapienza di Dio giochi con l'uomo come con una palla sulla terra. Da qui l'abisso della miseria umana invoca l'abisso della misericordia divina, dice sant'Agostino. Parimente l'abisso dell'ignoranza e della stoltezza umana invoca l'abisso della scienza e della sapienza divina. O CHI FU SUO CONSIGLIERE? — Consigliere, non solo colui che dia consiglio a Dio, come spiega Isaia (al quale qui Paolo allude), cap. XL, 13, ma anche colui che sia partecipe e consapevole del consiglio di Dio; questi infatti è σύμβουλος, q.d. Nessuno è consapevole dei consigli e degli arcani divini, e perciò nessuno deve scrutare perché, abbandonati i Giudei, Dio ora ha assunto a sé i Gentili. Bellamente san Bernardo, epist. 107: « Chi, dice, ha conosciuto il senso del Signore, o chi fu suo consigliere? non certo nessuno, ma raro. Solo coloro che veramente possono dire: L'Unigenito che è nel seno del Padre, egli stesso ce l'ha rivelato. Guai al mondo dal rumore. Grida nei popoli lo stesso Unigenito come un angelo di grande consiglio: Chi ha orecchi per udire, oda. E poiché non trovò degni il senso, ai quali il Padre affidasse il suo arcano, coprì di parabole le folle; affinché udendo non udissero, e vedendo non intendessero. Del resto gli amici ascoltano da lassù: A voi è dato di conoscere il mistero del regno di Dio. E a loro parla: Non abbiate paura, piccolo gregge, perché al vostro Padre è piaciuto darvi il regno. Chi sono costoro? certamente coloro che ha preconosciuto conformi all'immagine del Figlio di Dio, affinché egli sia il primogenito tra molti fratelli. Grande e segreto consiglio si è fatto conoscere, il Signore conosce chi sono suoi. Ma ciò che era noto a Dio, è stato manifestato agli uomini. E non ha degnato di altri della partecipazione di tale mistero, se non di coloro che ha preconosciuto e predestinato come suoi. » 35. O CHI GLI HA DATO PRIMA, — che non l'abbia ricevuto da lui. È evidente dalle cose che seguono; con tale titolo di gratitudine veramente e propriamente Dio si obbligherebbe, e dovrebbe rendergli grazie, e rendere pari per pari. Il senso dunque è, q.d. A nessuno Dio si obbliga con alcun diritto o titolo: perché non ha ricevuto nulla da alcuno; che non gli abbia dato prima. A nessuno dunque Dio è debitore; e perciò non è ingiusto, infedele o ingrato, se illumina i Gentili, ma lascia i Giudei nella loro cecità. Da ciò risulta che qui non si dice nulla contro i meriti. Infatti, come giustamente san Agostino, Sulle parole dell'Apostolo, sermone 16: « Dio si è fatto nostro debitore, non ricevendo qualcosa da noi; ma promettendoci ciò che gli piacque, affinché gli diciamo: Restituisci ciò che hai promesso, perché abbiamo fatto ciò che hai comandato; e questo stesso che abbiamo fatto l'hai fatto tu, perché ci hai aiutato mentre lavoravamo. » L'Apostolo sembra aver tratto questa sentenza da Giobbe XLI, 2, dove il Signore dice: « Chi mi ha dato prima, affinché io gli renda? » Ora l'Apostolo prova che nessuno ha dato a Dio qualcosa per primo, che non l'abbia ricevuto da lui, con quella sentenza che aggiunge, dicendo: 36. POICHÉ DA LUI, E PER MEZZO DI LUI, E IN LUI SONO TUTTE LE COSE: A LUI SIA LA GLORIA NEI SECOLI. AMEN. — « Da lui, » cioè come primo fattore, tutte le cose hanno ricevuto l'essere; « per mezzo di lui, » quasi direttore, tutte le cose sono disposte, dirette, perfezionate; « in lui, » cioè per sua virtù, tutte le cose sono conservate, durano, operano. In greco εἰς αὐτόν, in lui, cioè tutte le cose lo riguardano e tendono a lui. Nota: Benché queste tre preposizioni convengano a Dio, cioè alle tre persone della Santissima Trinità; tuttavia, come insegna san Agostino, lib. I Sulla Trinità, cap. VI, e da lui in vari luoghi i dottori, la preposizione « da » si appropria al Padre, e lo insinua come il primo principio di tutte le cose, dal quale tutte le cose emanano, e dal quale scaturisce ogni potenza, azione ed effetto. « Per mezzo di » invece si appropria al Figlio, perché « per mezzo di » significa l'origine dal Padre, e la sapienza per mezzo della quale tutte le cose sono state fatte. Di qui anche i Gentili chiamarono Dio, cioè Giove, Δία, cioè « per mezzo di cui »; su cui ascolta Aristide, nell'inno a Giove: « Giove, dice, è autore e artefice di tutte le cose, e per mezzo di lui tutte le cose celesti e terrestri sono effettuate, come lo stesso nome, non lontano dal vocabolo della causa, dichiara, poiché lo chiamiamo Δία. Ζεύς infatti è chiamato, perché sia autore della vita e dell'essenza di tutti: di nuovo, lo diciamo cognato della causa efficiente, chiamandolo Δία, perché per mezzo di lui tutte le cose sono state fatte e si fanno. » Δία infatti per i Greci è lo stesso che « per mezzo di, » « a causa di »; onde denota la causa efficiente. Di nuovo, « per mezzo di » significa il mediatore, la porta, il pastore e la nostra via verso il Padre: tutte cose che competono al Figlio. Così san Basilio, lib. Sullo Spirito Santo, cap. V e XXVI. « In » infine si appropria allo Spirito Santo, come a colui al quale si attribuisce la bontà, l'amore, l'unione e la perfezione. Infatti lo Spirito Santo è l'amore notazionale del Padre e del Figlio, ed è egli stesso nella Santissima Trinità quasi il fine, dal quale non si fa progresso verso un'altra persona. Infine quando si dice, A lui sia la gloria, si significa l'unità dell'essenza, come insegnano Atanasio, Ilario, Agostino, Origene, Gregorio e altri contro gli Ariani. Da Dio dunque sono tutte le cose, cioè quelle che hanno vero essere, dice san Tommaso. I peccati invece non hanno vero essere, ma piuttosto da esso difettano; onde non sono da Dio. Questa infatti è la ragione formale del peccato, che sia difetto dal bene, e conseguentemente dall'essere: tutto ciò che però di materia e di entità è nei peccati, tutto è da Dio. Così san Tommaso. Questo luogo lo tratta san Basilio, lib. Sullo Spirito Santo contro gli Ariani, i quali, come egli dice, osservano le sillabe. Onde cap. II, per τὸ da cui gli Ariani, dice, vogliono significare il creatore del mondo; per τὸ per mezzo di cui, il ministro dell'opera e lo strumento; per τὸ in cui, il tempo e il luogo dell'opera. Così che il Figlio sia soltanto strumento del Padre: lo Spirito Santo invece abbia fornito soltanto il luogo o il tempo alle cose create. Contro costoro cap. III e segg., mostra san Basilio che la Scrittura usa indifferentemente queste preposizioni, e le attribuisce singolarmente a tutte le persone. Onde cap. V, spiega questo luogo di Dio e di tutte le persone insieme. Da Dio infatti e da tutte le persone tutte le cose create sono state fatte; per mezzo di lui tutte le cose sono conservate; in lui (in greco è εἰς αὐτόν) l'universo si converte con un desiderio invincibile e insaziabile e un affetto arcano, come verso il suo principio e governatore della vita e di tutto l'universo riguardandolo. Di nuovo nel cap. XXVI, mostra come la preposizione « in » sia attribuita allo Spirito Santo, e ciò in vari modi. Primo infatti lo Spirito Santo è in noi come forma nella materia. Egli infatti è in noi quasi forma divina, dalla quale siamo detti spirituali. Secondo, lo Spirito Santo è in noi, quasi abito, o arte nell'artefice; così infatti egli è presente ai Santi per esercitare le opere delle virtù e dei miracoli. Terzo, lo Spirito Santo è in noi, come il tutto nelle parti, perché distribuisce tutte le sue grazie parzialmente nei suoi fedeli. Quarto, lo Spirito Santo è in noi, come il collocato nel luogo: così infatti è nei Santi, quasi nel suo tempio. Queste cose sono vere; ma non convengono a questo luogo: l'Apostolo infatti qui non dice che lo Spirito Santo sia in noi, ma al contrario che noi e tutte le cose siamo in lui, cioè nello Spirito Santo. Parimente san Crisostomo, Teofilatto e Ecumenio non significano qui alcuna distinzione di persone; quasi queste tre cose, da lui, per lui e in lui, convengano propriamente a Dio stesso, e conseguentemente a ciascuna persona; e lo fanno affinché non diano occasione agli Ariani di dire che il Figlio è per, cioè strumento del Padre. Ma veramente i Latini giudicano meglio che, sebbene queste tre cose date separatamente si diano a qualsiasi persona, tuttavia quando sono unite, ciascuna sia appropriata a ciascuna. Così sant'Agostino nel luogo già citato: dove da queste tre preposizioni prova la Trinità e l'uguaglianza in un'unica essenza divina. Così anche sant'Ambrogio, Anselmo e Gregorio, lib. XXIX Moral., cap. XXVIII. Donde lo stesso sant'Agostino, lib. I De Doctrina Christiana, cap. V: « Non facilmente, dice, trovo un nome che convenga a tanta eccellenza, se non che meglio così si dice: Questa Trinità, un solo Dio, da cui, per cui, in cui tutte le cose; la medesima unica sostanza; uno tuttavia non è l'altro; la medesima potenza nei tre, la medesima eternità, la medesima immutabilità, la medesima maestà; nel Padre l'unità, nel Figlio l'uguaglianza, nello Spirito Santo l'armonia dell'unità e dell'uguaglianza. E queste tre cose, tutte una per il Padre, tutte uguali per il Figlio, tutte connesse per lo Spirito Santo, » cioè appropriando a ciascuno queste cose, che tuttavia in realtà sono comuni a tutti. Affinché cioè tutte le cose si dicano uguali per il Figlio, perché il Figlio per primo è uguale al Padre; parimente tutte le cose si dicano connesse per lo Spirito Santo, perché lo Spirito Santo procede, come il vincolo, l'amore e l'armonia del Padre e del Figlio. Eccellentemente e sottilmente san Bernardo, lib. V De Consideratione, cap. VI: « Che cosa è, dice, Dio? non certo mi viene in mente nulla di meglio, che, Colui che è. Questo stesso di sé volle che fosse risposto, questo insegnò, dicendo Mosè al popolo, lui stesso comandando: Colui che è, mi ha mandato a voi. Che cosa è inoltre Dio? Senza il quale nulla è. Che cosa è Dio? Principio. Che cosa è Dio? Al quale i secoli non si sono avvicinati, né allontanati, né tuttavia sono coeterna. Che cosa è Dio? Da cui tutte le cose, per cui tutte le cose, in cui tutte le cose. Da cui tutte le cose, creabilmente, non seminabilmente, » cioè Dio creò tutte le cose non da un seme (così infatti il seme sarebbe increato, né Dio lo avrebbe, e conseguentemente non avrebbe creato tutte le cose); « per cui tutte le cose, affinché non pensi a un altro autore e a un altro artefice; in cui tutte le cose, non quasi in un luogo, ma quasi nella virtù. Da cui tutte le cose, come da un unico principio autore di tutte le cose; per cui tutte le cose, affinché non si introduca un altro principio artefice; in cui tutte le cose, affinché non si introduca un terzo luogo. Da cui tutte le cose, non da cui, perché Dio non è materia. La causa efficiente è causa materiale; invano i Filosofi cercano la materia, Dio non ebbe bisogno di materia. Non cercò infatti un'officina, non un artefice. Egli per se stesso, in se stesso fece tutte le cose. Da dove? dal nulla. Infatti se fece da qualcosa, quello non lo fece, e per questo neppure tutte le cose. » A LUI LA GLORIA. — Di qui dall'istituzione e dall'uso degli Apostoli, come insegna san Basilio, lib. De Spiritu Sancto, cap. VII, XXVII, XXIX, e da lui Baronio, tom. III, anno di Cristo 325, cominciò dal tempo degli Apostoli questa dossologia della SS. Trinità, da frequentarsi dai Cristiani con la mente e con la bocca: « Gloria al Padre, e al Figlio e allo Spirito Santo: » alla quale, come ha il Concilio di Vascone, cap. V, il Concilio di Nicea aggiunse: « Come era nel principio, e ora, e sempre, e nei secoli dei secoli, Amen. » E ciò affinché per questo respingesse gli Ariani, che dicevano: « Era quando non era, » cioè era, cioè il tempo, quando non era il Figlio. San Girolamo, nella lettera a Damaso, lo prega di ordinare che dopo ogni salmo si aggiunga: « Gloria al Padre, e al Figlio e allo Spirito Santo. » Ma questa lettera non sembra essere di San Girolamo, e pare sia stata contraffatta. Infatti questo costume di aggiungere ai salmi « Gloria al Padre, e al Figlio e allo Spirito Santo, » ecc., fu anteriore a San Girolamo, come ho detto da San Basilio. Anzi Cassiano, cap. VIII, lib. I, testimonia che al suo tempo in Occidente dopo i salmi, quasi da un antico uso, tutto il popolo soleva gridare insieme: « Gloria al Padre, e al Figlio e allo Spirito Santo. » Gloria dunque al Padre, da cui tutte le cose; gloria al Figlio, per mezzo del quale tutte le cose; gloria allo Spirito Santo, nel quale tutte le cose. Gloria al Padre, da cui ogni paternità in cielo e in terra; gloria al Figlio, per mezzo del quale ogni filiazione; gloria allo Spirito Santo, nel quale ogni santità e santificazione. Gloria al Padre, da cui l'eternità; gloria al Figlio, per mezzo del quale ogni forma e bellezza; gloria allo Spirito Santo, nel quale ogni felicità e fruizione. Gloria al Padre, da cui ogni unità; gloria al Figlio, per mezzo del quale ogni uguaglianza; gloria allo Spirito Santo, nel quale ogni amore e concordia. Gloria al Padre, da cui ogni potenza; gloria al Figlio, per mezzo del quale ogni sapienza; gloria allo Spirito Santo, nel quale ogni bontà. Gloria al Padre, che mi ha creato, gloria al Figlio, per mezzo del quale sono stato redento; gloria allo Spirito Santo, nel quale sono stato giustificato. Gloria al Padre, che mi ha predestinato; gloria al Figlio, per il cui sangue sono stato lavato; gloria allo Spirito Santo, nel quale sarò glorificato in eterno. Amen.
11:1
Postquam apostolus ostendit Iudaeorum casum esse miserandum, non tamen totaliter excusabilem, hic ostendit casum Iudaeorum non esse universalem. Et primo movet quaestionem; secundo solvit, ibi absit, etc.; tertio infert conclusionem, ibi quid ergo, et cetera. Dicit ergo primo: dico, ad haec inquirendo, numquid Deus repulit, totaliter, populum suum? Scilicet Iudaeorum, quia vocat eum non credentem sed contradicentem. Et hoc Psalmista etiam inquirit dicens: ut quid Deus, repulisti in finem? Thr. II, 7: repulit dominus altare suum. Deinde, cum dicit absit, etc., solvit quaestionem ostendens quod Deus non totaliter repulit populum Iudaeorum. Et hoc est quod dicit absit, ut scilicet populus Iudaeorum sit totaliter repulsus. Et hoc quidem, primo, probat quantum ad personam suam, dicens: nam et ego, scilicet in fide Christi existens, Israelita sum, scilicet gente; II Cor. XI, 22: Israelitae sunt et ego. Et quia in populo Israel erant aliqui proselyti, qui non descenderunt secundum carnem ex patriarchis, secundo, hoc de se excludit, subdens ex semine Abrahae. II Cor. c. XI, 22: semen Abrahae sunt, et ego. Erant autem in populo Iudaeorum tribus distinctae secundum filios Iacob, quorum quidam fuerunt filii ancillarum, quidam uxorum. Ioseph autem et Beniamin filii Rachel, praedilectae uxoris. Unde, tertio, suam excellentiam in populo Iudaeorum ostendens dicit ex tribu Beniamin. Phil. III, 5: ex genere Israel, de tribu Beniamin. Unde et de eo exponitur a quibusdam quod legitur Gen. penult.: Beniamin, lupus rapax mane comedet praedam, et vespere dividet spolia. Secundo, ibi: non repulit, etc., ostendit populum illum non esse repulsum a Deo etiam quantum ad multos electos suos.
11:2
Et primo proponit quod intendit; secundo inducit similitudinem, dicens an nescitis; tertio adaptat eam, ibi sic ergo et in hoc tempore, et cetera. Dicit ergo primo: non solum ego non sum repulsus sed Deus non repulit plebem suam, totam, quam praescivit, id est praedestinavit. Supra VIII, 8: quos praescivit, hos et praedestinavit. Ps. XCIII, 14: non repellet dominus plebem suam. Quod apostolus hic exponit quantum ad praedestinatos. Deinde, cum dicit an nescitis, etc., inducit similitudinem de his quae contigerunt tempore Eliae, quando etiam totus populus videbatur a cultu unius Dei aberrasse. Ubi primo ponit interpellationem Eliae; secundo responsionem domini, ibi sed quid dicit Scriptura divina, et cetera. Dicit ergo primo an nescitis quid Scriptura sacra dicat in Elia, id est de Elia III Reg. XIX, 10. Vel, in Elia id est in libro de Elia scripto. Totus enim liber regum est principaliter scriptus ad notificandum dicta et facta prophetarum. Unde et inter libros propheticos computatur, ut Hieron. dicit in prologo libri regum. Quemadmodum, scilicet ipse Elias, interpellat Deum adversus Israel. Contra quod videtur esse verbum Samuelis dicentis I Reg. XII, 23: absit hoc peccatum a me in domino, ut cessem orare pro vobis. Multo ergo minus est contra populum interpellandum. Sed intelligendum est quod prophetae contra populum aliquem interpellant tripliciter. Uno modo conformando voluntatem suam voluntati divinae eis revelatae, sicut et in Ps. LVII, 11 dicitur: laetabitur iustus, cum viderit vindictam. Alio modo interpellando contra regnum peccati, ut scilicet non homines, sed peccata hominum destruantur. Tertio modo ut interpellatio, vel oratio est interpretanda per modum denuntiationis, secundum illud Ier. XVII, 18: confundantur qui me persequuntur, id est confundentur. Duo autem in hac sua interpellatione contra eos allegat.
11:3
Primo quidem impietatem quam commiserant contra cultum Dei, uno quidem modo persequendo ministros eius, quod tangit dicens domine, prophetas tuos occiderunt. III Reg. XVIII, 13: numquid non indicatum est tibi domino meo quid fecerim, cum interficeret Iezabel prophetas domini? Act. VII, v. 52: quem prophetarum non sunt persecuti patres vestri? Alio modo quantum ad loca Deo sanctificata, secundum illud Ps. LXXIII, 7: incenderunt igni sanctuarium tuum. Et quantum ad hoc dicit: altaria tua suffoderunt. Unde notandum est quod, Deut. c. XII, 5, dominus mandavit dicens: ad locum quem elegerit dominus Deus vester de cunctis tribubus vestris, ut ponat nomen suum ibi et habitet in eo, venietis et offeretis in illo loco holocausta et victimas vestras. Tamen ante aedificationem templi permittebatur populo, ut in diversis locis altaria construeret ad cultum divinum; quod quia erat contra legem, aedificato iam templo, Ezechias rex piissimus omnia huiusmodi altaria destrui fecit. Et hoc est quod dicitur IV Reg. c. XVIII, 22: nonne iste est Ezechias, qui abstulit excelsa et altaria, et praecepit Iudae et Ierusalem: ante altare hoc adorabitis in Ierusalem? Quod ergo Ezechias fecit ex pietate, hoc fecit Achab et Iezabel ex impietate, volentes cultum Dei totaliter extirpare. Tertio, allegat contra eos impietatem quam facere intendebant, dicens et relictus sum ego solus, scilicet in cultu unius Dei; quod quidem dixit Elias, eo quod alii non ita aperte manifestabant se esse Dei cultores. Dicitur enim de eo Eccli. c. XLVIII, 1: surrexit Elias propheta quasi ignis, et verbum illius quasi facula ardebat. Et quaerunt animam meam, scilicet ut auferant eam. Miserat enim Iezabel ad Eliam, IV Reg. XIX, 2, dicens: haec mihi faciant dii, et haec addant, nisi hac hora cras posuero animam tuam sicut animam unius ex illis, scilicet prophetis Baal, quos occiderat Elias.
11:4
Deinde, cum dicit sed quid dicit, etc., ponit divinum responsum, dicens: sed quid dicit Scriptura ibidem, scilicet dixisse, illi, scilicet Eliae, responsum divinum? Hoc inquam, quod sequitur: reliqui mihi, id est in cultu meo non permittendo eos cadere in peccatum, septem millia virorum, ponitur certum pro incerto propter perfectionem septenarii et miliarii, qui non curvaverunt genua ante Baal id est qui cultum Dei non deseruerunt. Is. XLVII, v. 7: omnem qui invocat nomen meum, in gloriam meam creavi, et cetera. Deinde, cum dicit sic ergo, etc., adaptat quod dixerat ad propositum.
11:5
Et primo ponit adaptationem, dicens sic ergo et in hoc tempore, in quo videtur multitudo populi deviasse, reliquiae, id est multi qui sunt relicti ab illo excidio, salvae fient, vel salvae factae sunt secundum electionem gratiae Dei, id est secundum gratuitam electionem Dei. Io. XV, 16: non me elegistis, sed ego elegi vos. Secundo ex hoc infert conclusionem, dicens si autem gratia, salvi facti sunt, iam non ex operibus eorum. Tit. III, 5: non ex operibus iustitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit. Tertio ostendit sequi conclusionem ex praemissis, dicens alioquin, scilicet si gratia est ex operibus, iam non est gratia, quae dicitur ex eo quod gratis datur. Supra III, 24: iustificati gratis per gratiam ipsius. Deinde, cum dicit quid ergo, etc., infert conclusionem intentam. Et, primo ponit eam, dicens quid ergo secundum praemissa dicemus? Hoc scilicet, quod Israel, quantum ad maiorem multitudinem populi, non est consecutus quod quaerebat, scilicet iustitiam. Et hoc modo intelligendum est quod supra IX, 31 dictum est Israel sectando legem iustitiae, in legem iustitiae non pervenit. Io. VII, 34: quaeretis me, et non invenietis. Ita tamen quod electio, id est electi ex Iudaeis, consecuta est iustitiam, Eph.
11:7
I, 4: elegit nos in ipso, ut essemus sancti, caeteri vero, id est alia pars populi, excaecati sunt propter suam malitiam. Sap. II, 21: excaecavit eos malitia eorum. Secundo, ibi sicut scriptum est, etc., manifestat conclusionem quantum ad ultimam partem. Et primo per auctoritatem Isaiae; secundo, per auctoritatem David, ibi et David dicit. Circa primum notandum quod apostolus componit auctoritatem ex duabus. Legitur enim Is. XIX, 10: miscui vobis spiritum soporis. Et quantum ad hoc dicit dedit Deus illis spiritum compunctionis, quod pertinet ad perversitatem affectus. Compunctio enim importat quamdam cordis punctionem sive dolorem. Est ergo quaedam bona compunctio qua quis dolet de propriis peccatis, secundum illud Ps. LIX, 5: potasti nos vino compunctionis. Est autem et mala compunctio, scilicet invidiae, qua quis dolet de bonis aliorum. Hunc ergo compunctionis, id est invidiae, spiritum eis dedit Deus, non quidem immittendo malitiam sed subtrahendo gratiam, sicut supra dictum est X, 10: ego ad aemulationem adducam vos in non gentem. Item legitur Is. VI, 10: excaeca cor populi huius, et aures eius aggrava, et oculos eius claude: ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat.
11:8
Et quantum ad hoc designans defectum cognitivae virtutis, subdit oculos, ut non videant, scilicet per seipsos quantum ad miracula, quae Christus, eis videntibus, fecit, et aures, ut non audiant, scilicet fructuose doctrinam Christi et apostolorum. Is. XLII, 20: qui vides multa, nonne custodies? Qui apertas aures habes, nonne audies? Addit autem apostolus de suo usque in hodiernum diem, quia in fine mundi videbunt et audient, quando convertentur corda filiorum ad patres eorum, ut dicitur Malach. ult. Deinde cum dicit et David dicit, etc., ponit ad idem auctoritatem David.
11:9
In qua, primo, tangit occasionem defectus Iudaeorum, dicens fiat mensa eorum, id est malitia qua peccatores reficiuntur. Iob XX, v. 12: cum dulce fuerit in ore eius malum, abscondet illud sub lingua sua. Quae quidem mensa est coram ipsis quando ex certa malitia peccant. Hoc quidem fit in laqueum quando ex ea paratur tentatio ad peccandum, Is. XXIV, 18: qui explicaverit se de fovea, tenebitur laqueo, et in captionem, quando delectationi succumbit per consensum, Is. c. VIII, 15: capientur et irretientur, et in scandalum, id est in pactionem casus quando ruunt de peccato in peccatum, Ps. CXVIII, v. 165: pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum, et in retributionem illis quando scilicet punientur pro suis peccatis. Vel quia hoc ipsum est retributio delictorum, quia Deus eos permittit sic cadere. Ps. XCIII, 2: redde retributionem superbis. Vel mensa est sacra Scriptura Iudaeis apposita. Prov. IX, 2: proposuit mensam suam. Quae quidem fit in laqueum, quando occurrit aliquod ambiguum, in captionem, quando male intelligitur, in scandalum, quando ruit in pertinaciam erroris, et retributionem, ut supra.
11:10
Secundo ponit ipsum defectum quantum ad cognitivam virtutem, cum dicit obscurentur oculi eorum ne videant, quod magis praenuntiando quam optando dicitur. Eph. IV, 18: tenebris obscuratum habentes intellectum. Et quantum ad effectum cum dicit et dorsum eorum, id est liberum arbitrium quod portat ad bona et ad mala, semper incurva, id est incurvari permitte ab aeternis ad temporalia, a rectitudine iustitiae ad iniquitatem. Is. LI, 23: incurvare ut transeamus.
11:11
Postquam apostolus ostendit quod casus Iudaeorum non est universalis, hic incipit ostendere quod casus eorum non est inutilis neque irreparabilis. Et circa hoc duo facit. Primo ostendit casum Iudaeorum esse utilem et reparabilem; secundo excludit gloriam gentilium Iudaeis insultantium, ibi quod si aliqui ex ramis, et cetera. Circa primum duo facit. Primo proponit quaestionem; secundo solvit, ibi absit, et cetera. Dicit ergo primo: dictum est et probatum, quod caeteri Iudaei praeter electos sunt excaecati. Dicit ergo, quaestionem movens, numquid sic offenderunt ut caderent? Quod potest dupliciter intelligi. Uno modo sic: numquid Deus permisit eos offendere solum ut caderent, id est propter nullam aliam utilitatem inde consequentem, sed solum volens eos cadere? Quod quidem esset contra bonitatem divinam, quae tanta est, ut Augustinus dicit in Enchiridion, quod numquam permitteret aliquid mali fieri nisi propter bonum, quod ex malo elicit. Unde et Iob XXXIV, 24 dicitur: conteret multos et innumerabiles, et stare faciet alios pro eis. Et Apoc. III, 11 dicitur: tene quod habes, ne alter accipiat coronam tuam, quia scilicet Deus aliquos sic permittit cadere, ut quorumdam casus sit aliorum salutis occasio. Alio modo potest intelligi sic: numquid sic offenderunt ut caderent? Id est perpetuo in casu remanerent? Ps. XL, 9: numquid qui dormit non adiiciet ut resurgat? Deinde cum dicit absit, etc., solvit quaestionem. Et primo secundum primum intellectum ostendens casum Iudaeorum fuisse utilem; secundo solvit quaestionem quantum ad secundum intellectum, ostendens casum Iudaeorum esse reparabilem, ibi quod si delictum illorum, et cetera. Dicit ergo primo absit, ut scilicet inutiliter caderent. Sed, magis, illorum, scilicet Iudaeorum, delicto, salus gentibus facta est occasionaliter. Unde et dominus dicit Io. IV, 22: salus ex Iudaeis est. Quod quidem potest intelligi tripliciter. Primo modo, quia per delictum quod in occisione Christi commiserunt, est subsecuta salus gentium per redemptionem sanguinis Christi. I Petr. I, 18: non enim corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine agni immaculati. Secundo modo potest intelligi de delicto quo doctrinam apostolorum repulerunt, ex quo confectum est ut apostoli gentibus praedicarent, secundum illud Act. XIII, 46: vobis oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repulistis illud, ecce convertimur ad gentes, et cetera. Tertio modo potest intelligi de hoc quod propter suam impoenitentiam sunt in omnes gentes dispersi. Et sic Christus et Ecclesia ubique a libris Iudaeorum testimonium habuit fidei Christianae, ad convertendos gentiles qui suspicari potuissent prophetias de Christo, quas praedicatores fidei inducebant, esse confictas, nisi probarentur testimonio Iudaeorum; unde in Ps. LVIII, 12 dicitur: ostendit mihi super inimicos meos, scilicet Iudaeos, ne occidas eos, ne quando obliviscantur populi mei: disperge illos in virtute tua. Sequitur ut illos aemulentur. Et quia non dicit qui vel quos, cum etiam sit duplex aemulatio, scilicet indignationis et imitationis, potest hoc quatuor modis exponi. Primo modo ut intelligatur sic ut, gentiles, illos, scilicet Iudaeos, aemulentur, id est imitentur in cultu unius Dei. Eph. II, 12: eratis in illo tempore sine Christo alienati a conversatione Israel, et postea subdit: nunc autem vos, qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. I Thess. II, v. 14: vos imitatores facti estis Ecclesiarum Dei, quae sunt in Iudaea. Vel ut gentiles aemulentur Iudaeos, id est indignentur contra eos propter incredulitatem eorum. Ps. CXVIII, 158: vidi praevaricantes et tabescebam, quia eloquia tua non custodierunt. Tertio modo potest intelligi sic: ut Iudaei aemulentur, id est imitentur gentiles quando ubique et nunc aliqui eorum particulariter convertuntur ad fidem, imitantes fidem gentium et finaliter omnis Israel salvus fiet cum plenitudo gentium intraverit et sic impleatur quod dicitur Deut. XXVIII, 44: ille erit in caput, et tu eris in caudam. Quarto modo potest exponi sic: ut Iudaei aemulentur gentiles, id est contra eos ex invidia turbentur dum vident ad eos eorum gloriam translatam. Deut. XXXII, 21: ego provocabo eos in eo qui non est populus. Deinde cum dicit quod si delictum eorum, etc., solvit quaestionem quantum ad secundum intellectum, ostendens casum Iudaeorum esse reparabilem, quod quidem ostendit tripliciter. Primo ex utilitate; secundo ex apostoli intentione, ibi vobis enim dico, etc., tertio ex conditione illius populi, ibi quod si delibatio sancta, et cetera. Circa primum ponit talem rationem: bonum est potentius ad utilitatem inferendam quam malum; sed malum Iudaeorum magnam utilitatem gentibus contulit, ergo multo maiorem confert mundo eorum bonum. Hoc est ergo quod dicit: dictum est quod eorum delicto salus gentibus facta est, quod, pro sed, illorum, scilicet Iudaeorum, delictum divitiae sunt mundi, id est, gentilium, quia scilicet delictum Iudaeorum redundavit in spirituales divitias gentilium, de quibus dicitur Is. XXXIII, 6: divitiae salutis sapientia et scientia, quod quidem refert ad eorum culpam. Et diminutio eorum, qua scilicet decreverunt ab illa celsitudine gloriae quam habebant, quod pertinet ad poenam. Dan. III, 37: imminuti sumus plusquam omnes gentes, sumusque humiles in universa terra hodie propter peccata nostra. Sunt autem divitiae gentium per occasionem, ut dictum est. Vel diminutio eorum, id est, aliqui minimi et abiecti ex Iudaeis gentes spiritualiter ditaverunt, scilicet apostoli, de quibus I Cor. I, 27: infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia.
11:12
Quanto magis plenitudo eorum, id est abundantia eorum spiritualis, vel multitudo eorum ad Deum conversa in divitias gentium redundabit? Eccli. c. XXIV, 16: in plenitudine sanctorum detentio mea. Et sic, si Deus propter utilitatem totius mundi permisit Iudaeos delinquere et diminui, multo magis implebit ruinas eorum propter totius mundi utilitatem.
11:13
Deinde cum dicit vobis enim dico gentilibus, etc., ostendit idem ex sua intentione quam primo proponit; secundo eius rationem assignat, ibi si enim amissio, et cetera. Circa primum considerandum est, quod cum in superioribus huius epistolae partibus locutus fuerit omnibus fidelibus existentibus Romae, sive fuerint ex gentibus, sive ex Iudaeis, nunc specialiter sermonem suum dirigit ad gentiles conversos. Dicit ergo: dixi quod plenitudo eorum divitiae mundi essent. In huius enim signum dico vobis gentibus, scilicet gentibus ad fidem conversis. Is. LXV, 1: dixi, ecce ego ad gentes, et cetera. Hoc, inquam, vobis dico quamdiu ego sum gentium apostolus, quarum cura specialiter mihi incumbit ex iniuncto officio. Gal. II, 9: dextras dederunt mihi et Barnabae societatis, ut nos in gentes, ipsi autem in circumcisionem. I Tim. I, 7: in quo positus sum ego praedicator et apostolus, veritatem enim dico in Christo Iesu, non mentior, doctor gentium in fide et veritate. Ministerium meum honorificabo, non quidem his quae ad saecularem honorem pertinent sed primo quidem ornando ipsum bonis moribus. II Cor. VI, 4: in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros in multa patientia. Secundo per supererogationem operum, ad quae non tenebatur. I Cor. IX, 18: quae est ergo merces mea ut Evangelium Christi praedicans sine sumptu, et cetera. Tertio ampliando sollicitudinem ad omnium salutem. II Cor. XI, 28: praeter illa quae extrinsecus sunt instantia mea quotidiana sollicitudo omnium Ecclesiarum.
11:14
Unde et hic subdit si quo modo ad aemulandum provocem carnem meam, id est Iudaeos, qui sunt mihi cognati secundum carnem, ut supra IX, 3 dictum est. Is. LVIII, v. 7: carnem tuam ne despexeris. Et hoc ad aemulandum bona aemulatione, secundum illud I Cor. XII, 31: aemulamini charismata meliora. Et per hunc modum ut salvos faciam aliquos ex illis, scilicet ex Iudaeis I Cor. X, 33: non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant. Sed contra est quod ipse dicit II Cor. X, 13: nos autem non in immensum gloriamur, sed secundum mensuram regulae, qua mensus est nobis Deus, mensuram pertingendi usque ad vos. Non autem acceperat mensuram sui ministerii, nisi super gentes. Non ergo debebat se intromittere de Iudaeis. Dicunt autem quidam quod Iudaei in Iudaea habitantes non pertinebant ad eius apostolatum, sed Petri, Iacobi et Ioannis, ut dicitur Gal. II, 7. Sed Iudaei inter gentes habitantes, ad eius apostolatum pertinebant, et eorum saluti insistebat. Sed hoc videtur contra intentionem litterae. Si enim illi Iudaei ad eius apostolatum pertinebant in hoc quod eorum conversioni intendebat, non honorificasset suum ministerium. Et ideo dicendum est quod sic erat sibi commissa praedicatio gentilium, ut ad eam ex necessitate teneretur, sicut ipse dicit I Cor. c. IX, 16: si non evangelizavero, vae mihi; necessitas enim mihi incumbit; nec tamen erat ei prohibitum Iudaeis praedicare, quamvis ad hoc non teneretur. Et secundum hoc eorum saluti insistendo, ministerium suum honorificabat; quod quidem non faceret, si casum eorum irreparabilem reputaret. Unde ipsum apostoli studium quod adhibebat ad conversionem Iudaeorum, inducit pro signo quod casus Iudaeorum sit reparabilis. Deinde cum dicit si enim, etc. assignat rationem suae intentionis, quia scilicet videbat quod conversio Iudaeorum proveniebat in salutem gentium. Unde dicit si enim amissio eorum, id est incredulitas et inobedientia eorum, sicut dicitur servus amissus quando sub cura et obedientia domini refugit esse. Ier. l, 6: grex perditus factus est populus meus. Si, inquam, ista Iudaeorum amissio est occasionaliter reconciliatio mundi, inquantum per mortem Christi sumus reconciliati Deo, quae assumptio nisi vita ex mortuis? Id est, quod Iudaei reassumantur a Deo, secundum illud Zach. XI, 7: sumpsi mihi duas virgas.
11:15
Quid, inquam, faciet talis assumptio, nisi quod gentiles resurgere faciat ad vitam? Gentiles enim sunt fideles qui tepescent. Matth. XXIV, 12: quoniam abundavit iniquitas refrigescet charitas multorum. Vel etiam qui totaliter cadent decepti ab Antichristo, Iudaeis conversis in pristinum fervorem restituentur. Et etiam sicut Iudaeis cadentibus, gentiles post inimicitias sunt reconciliati, ita post conversionem Iudaeorum, imminente iam fine mundi, erit resurrectio generalis, per quam homines ex mortuis ad vitam immortalem redibunt. Deinde cum dicit quod si delibatio, etc. ostendit idem ex conditione ipsius gentis Iudaeorum. Et hoc quidem dupliciter.
11:16
Primo, ex parte apostolorum cum dicit quod si delibatio sancta est, et massa. Dicitur autem delibatio id quod ex massa pastae sumitur, quasi ad probandum. Sunt autem apostoli ex gente Iudaeorum assumpti a Deo, sicut delibatio ex massa. Et ideo si apostoli sunt sancti, consequens est quod gens Iudaeorum sit sancta. I Petr. II, 9: gens sancta, populus acquisitionis et cetera. Secundo probat idem ex parte patriarcharum, qui comparantur ad Iudaeos, sicut radix ad ramos, unde et Is. XI, 1 dicitur: egredietur virga de radice Iesse. Si ergo patriarchae, qui sunt radix, sunt sancti, et Iudaei, qui ex eis processerunt sicut rami, sunt sancti. Os. XIV, 6: erumpet radix eius, ut Libani, ibunt rami, et cetera. Sed contra est quod dicitur Ezech. c. XVIII, 5 s.: vir si fuerit iustus, vita vivet. Sic ergo non sequitur quod si radix est sancta, et rami. Ibidem etiam subditur quod si filius videns peccata patris sui timuerit et non fecerit simile, non morietur, sed vita vivet; unde etiam videtur non sequi quod si delibatio sancta est et massa. Sed dicendum quod apostolus hic non loquitur de actuali sanctitate; non enim intendit ostendere Iudaeos incredulos esse sanctos sed de sanctitate potentiali. Nihil enim prohibet eos reparari in sanctitate, quorum patres et quorum filii sunt sancti. Vel potest dici quod illi sunt specialiter rami patriarcharum, qui eos imitantur, secundum illud Io. VIII, 39: si filii estis Abrahae, opera Abrahae facite.
Postquam apostolus ostendit casum Iudaeorum fuisse utilem et reparabilem, hic excludit gloriationem gentilium contra Iudaeos. Et circa hoc duo facit. Primo ostendit gentilibus conversis, non esse gloriandum contra Iudaeos; secundo respondet obiectioni gentilium, ibi dices ergo: fracti sunt, et cetera. Circa primum duo facit. Primo prohibet gentiles contra Iudaeos gloriari; secundo rationem prohibitionis assignat, ibi quod si gloriaris, et cetera. Videbatur autem ex duabus partibus imminere gentilibus gloriandi occasio contra Iudaeos. Primo quidem ex defectu Iudaeorum, dicens: dictum est, quod si radix est sancta, et rami, sed si aliqui ex ramis, id est Iudaeis, non omnes tamen, sunt fracti, id est, divisi a fide patrum qui comparantur radici, noli scilicet gloriari. Iob XV, 30: ramos eius arefacit flamma. Sap. IV, 5: confringentur rami inconsumpti. Secundo videtur eis imminere materia gloriandi ex parte promotionis eorum. Promotio autem alicuius tanto magis consuevit eum extollere in vanam gloriam, quanto ex viliori statu elevatur, secundum illud Prov. XXX, 21: propter tria movetur terra, et quartum non poterit sustinere. Per servum cum regnaverit, et cetera. Et ideo praemittit abiectum statum, de quo assumpti erant, dicens tu autem gentilis, cum in statu gentilitatis oleaster esses, id est arbor infructuosa. Ier. XVII, 6: erunt quasi myricae in deserto. Matth. III, 10: omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et cetera. Deinde ponit eorum promotionem.
11:17
Et primo quidem quantum ad hoc quod sunt assumpti in dignitatem illius gentis, unde dicit insertus es in illis, id est loco illorum. Iob XXXIV, 24: conteret multos et innumerabiles, et stare faciet alios pro eis. Secundo per hoc quod sunt consociati patriarchis, quos supra radici comparaverat unde dicit et socius radicis factus es, id est, consociatus es patriarchis et prophetis. Matth. VIII, 11: multi venient ab oriente, et recumbent cum Abraham, Isaac et Iacob in regno caelorum. Tertio per comparationem ad gloriam apostolorum, cum dicit et socius pinguedinis olivae factus es. Oliva quidem dicitur ipsa gens Iudaeorum propter uberes fructus spirituales, quos attulit. Ier. XI, 6: olivam uberem, pulchram, fructiferam, speciosam vocavit Deus nomen tuum; Ps. LI, 10: ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei. Sicut autem huius olivae radix sunt patriarchae et prophetae, ita etiam pinguedo huius olivae est abundantia gratiae spiritus sancti, quam prae omnibus apostoli habuerunt, ut Glossa dicit. Unde Iud. IX, 9 oliva dixisse inducitur: numquid possum deserere pinguedinem meam? Ps. LXII, 6: sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea. Sic ergo promoti sunt gentiles ad societatem illius populi, scilicet patriarcharum et apostolorum et prophetarum. Eph. II, 19 s.: estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum. Et licet has occasiones gloriandi habere videaris, gentilis, noli tamen gloriari adversus ramos, id est adversus Iudaeos. I Cor. c. V, 6: non est bona gloriatio vestra.
11:18
Deinde cum dicit quod si gloriaris, etc., assignat rationem suae admonitionis, dicens, quod si, non obstante hac admonitione, gloriaris, insultando Iudaeis stantibus vel excisis, hoc consideres, ad repressionem gloriae tuae, quod tu radicem non portas, sed radix te, id est Iudaea non accepit a gentilitate salutem sed potius e converso. Io. IV, 22: salus ex Iudaeis est. Unde et Abrahae promissum est Gen. XXII, 18, quod in ipso benedicentur omnes cognationes terrae. Deinde cum dicit dicis ergo, etc., excludit obiectionem gentilium. Et primo proponit obiectionem; secundo excludit eam ex consideratione divini iudicii, ibi bene, etc.; tertio inducit eos in diligentem considerationem divinorum iudiciorum, ibi vide ergo bonitatem, et cetera.
11:19
Dicit ergo primo: ergo tu gentilis, qui gloriaris contra Iudaeos, forte dicis: fracti sunt rami ut ego inserar, id est ad hoc Deus permisit Iudaeos a fide excidere, ut ego ad fidem intrarem. Nullus autem sustinet detrimentum unius rei, nisi propter rem pretiosiorem et magis dilectam, sicut medicus permittit infirmitatem esse in pede ut sanet oculum. Sic igitur ex hoc ipso videtur gentilitas esse pretiosior et magis Deo accepta, quam Iudaea. Unde Mal. I, 10 s. dicitur: non est mihi voluntas in vobis, dicit dominus Deus, et munus non accipiam de manu vestra. Ab ortu autem solis usque ad occasum, magnum est nomen meum in gentibus. Et Is. XLIX, 6: parum est ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Iacob. Dedi te in lucem gentium. Deinde cum dicit bene, etc., excludit obiectionem. Et primo assignat causam defectus Iudaeorum et promotionis gentilium, dicens: bene in hoc dicis quod Deus permisit frangi ramos ut tu inseraris, sed considera causam fractionis ramorum: propter incredulitatem, inquam, fracti sunt, quia scilicet in Christum credere noluerunt. Ez. II, 6: increduli et subversores sunt tecum. Io. VIII, 46: si veritatem dico vobis, quare non creditis mihi? Tu autem, scilicet gentilis, stas in fide, id est credendo in Christum, in quo gratiam consecutus es. II Cor. I, 23: nam fide statis. I Cor. XV, 1: notum facio vobis Evangelium, in quo statis, per quod et salvamini.
11:20
Secundo inducit admonitionem, dicens noli altum sapere, id est noli de te ultra teipsum praesumere. Infra XII, 16: non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Ps. CXXX, 1: domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei. Sed time, ne scilicet etiam tu frangaris per incredulitatem, quod pertinet ad timorem castum. Prov. c. XXVIII, 14: beatus homo qui semper est pavidus, qui vero mentis est durae, corruet in malum. Eccli. I, 27: timor domini expellit peccatum.
11:21
Tertio assignat rationem suae admonitionis, dicens si enim naturalibus ramis, id est Iudaeis, qui ex naturali origine ex patriarchis descenderunt, non pepercit Deus, quin eos frangi permitteret, time ne forte nec tibi parcat, quin, scilicet te permittat per incredulitatem excidere. Prov. VI, v. 34: zelus et furor viri non parcet in die vindictae. Ier. XIII, 14: non parcam, neque miserebor, ut non dispergam eos. In hoc ergo consistit solutio apostoli quod cum aliquis videt se gratiam adeptum, alio cadente, non debet extolli contra cadentem, sed magis timere sibi ipsi, quia ipsa superbia est causa praecipitii et timor est causa custodiae et cautelae.
11:22
Deinde cum dicit vide ergo bonitatem et severitatem, etc., inducit eos in diligentem considerationem divinorum iudiciorum. Et primo inducit eos ad considerandum; secundo instruit eos quasi per se considerare non valentes, ibi nolo enim vos ignorare, fratres, etc.; tertio quasi nec ipse perfecte sufficeret ad istorum investigationem, exclamat admirando divinam sapientiam ibi o altitudo divitiarum, et cetera. Circa primum tria facit. Primo ostendit quid considerari oporteat dicens vide ergo, idest diligenter considera, bonitatem Dei, miserentis; Ps. LXXII, 1: quam bonus Israel Deus, his qui recto sunt corde; supra II, 4: an divitias bonitatis eius contemnis? Et severitatem, ipsius punientis; Ps. XCIII, 1: Deus ultionum dominus. Nah. c. I, 2: Deus aemulator et ulciscens dominus. Prima enim consideratio tribuit spem; secunda timorem, ut vitetur desperatio et praesumptio. Secundo ostendit in quibus utrumque dictorum sit considerandum quantum ad praedicta, dicens in eos quidem, scilicet Iudaeos, qui ceciderunt severitatem Thr. II 2, praecipitavit dominus, nec pepercit, omnia speciosa Iacob destruxit, in te autem, scilicet gentilem qui insertus es, bonitatem. Ps. CXVIII, 65: bonitatem fecisti cum servo tuo, domine. Tertio ostendit quo tenore possint in praedictis haec considerari, quia non immobiliter sicut quod potest mutari in futurum. Et primo ostendit quantum ad gentiles, dicens: in te, dico, vide bonitatem Dei operantem, eo tamen tenore, si permanseris in bonitate. Io. XV, 9: manete in dilectione mea. Alioquin, si tu non dederis operam ad permanendum per timorem et humilitatem, et tu excideris. Matth. III, 10: omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur.
11:23
Secundo ostendit idem quantum ad Iudaeos, et, primo, proponit quod intendit, dicens sed et illi, scilicet Iudaei, si non permanserint in incredulitate, inserentur, id est, in suum statum restituentur. Ier. III, 1: fornicata es cum amatoribus multis, tamen revertere ad me, dicit dominus. Secundo probat quod dixerat, et primo, ex divina potentia, dicens potens est enim dominus Deus iterum inserere illos; et ideo non est de eorum salute desperandum. Is. LIX, 1: ecce non est abbreviata manus domini, ut salvare non possit. Secundo probat idem per locum a minori, dicens nam si tu, gentilis, excisus es ex naturali oleastro, id est ex gentilitate quae naturaliter erat infructuosa, non quidem, prout dominus fecit naturam, sed secundum quod corrupta est per peccatum. Sap. XII, 10: iniqua est natio eorum, et naturalis malitia ipsorum. Eph. II, 3: eramus natura filii irae.
11:24
Et insertus in bonam olivam id est, in fide Iudaeorum, contra naturam, id est contra communem cursum naturae. Non enim consuevit ramus arboris malae inseri in bonam arborem, sed potius e converso. Id autem quod Deus facit, non est contra naturam, sed simpliciter est naturale. Dicimus enim esse naturale, quod fit ab agente, cui naturaliter subditur patiens, quamvis etiam non sit secundum propriam naturam patientis; sicut enim fluxus et refluxus maris est naturalis, propter hoc quod causatur ex motu lunae, cui naturaliter subditur aqua, quamvis non sit naturalis secundum formam aquae. Ita etiam cum omnis creatura sit naturaliter Deo subiecta, quicquid Deus facit in creatura, est simpliciter naturale, licet forte non sit naturale secundum propriam et particularem naturam rei in qua fit, puta cum caecus illuminatur et mortuus resuscitatur. Si, inquam, hoc factum est contra naturam, quanto magis hi qui sunt secundum naturam, id est qui naturali origine pertinent ad gentem Iudaeorum, inserentur suae olivae, id est reducentur ad dignitatem gentis suae, Mal. ult.: convertet corda patrum ad filios, et corda filiorum ad patres eorum.
11:25
Postquam apostolus induxit gentiles in cognitionem divinorum iudiciorum, in quibus divina bonitas et severitas manifestatur, hic quasi eis adhuc non sufficientibus considerare praedicta, exponit quid sibi circa haec videatur. Et primo proponit factum; secundo probat, ibi sicut scriptum est, etc.; tertio rationem assignat, ibi si enim, et cetera. Circa primum tria facit. Primo proponit suam intentionem, dicens: ideo induxi vos ad considerandum bonitatem et severitatem Dei, nolo enim, o fratres, ignorare vos mysterium hoc, non enim omnia mysteria capere potestis. Hoc est enim perfectorum, quibus dominus dicit Lc. VIII, v. 10: vobis datum est nosse mysterium regni Dei. Sap. VI, 24: non abscondam a vobis sacramenta Dei. Sed ignorantia huius mysterii esset vobis damnosa. I Cor. XIV, v. 38: si quis ignorat, ignorabitur. Secundo assignat suae intentionis rationem, ut non sitis vobismetipsis sapientes, id est non de sensu vestro praesumatis et ex vestro sensu alios condemnantes, vos eis praeferatis. Infra XII, 16: nolite esse prudentes apud vosmetipsos. Is. V, 21: vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes. Tertio proponit quod intendit. Primo quidem quantum ad casum particularium Iudaeorum, cum dicit quia caecitas contingit in Israel, non universaliter sed ex aliqua parte ut supra ostensum est. Is. VI, v. 10: excaeca cor populi huius. Secundo ponit terminum huius caecitatis, dicens donec intraret, ad fidem, plenitudo gentium, id est non solum aliqui particulariter ex gentibus, sicut tunc convertebantur sed, vel pro toto vel pro maiori parte, in omnibus gentibus Ecclesia fundaretur. Ps. XXIII, 1: domini est terra et plenitudo eius. Dicuntur autem gentiles ad fidem conversi intrare, quasi ex exterioribus et visibilibus rebus quae venerabantur, in spirituali et voluntate divina. Ps. XCIX, 2: introite in conspectu eius in exultatione. Et est notandum quod hoc adverbium donec potest designare causam excaecationis Iudaeorum. Propter hoc enim permisit Deus eos excaecari, ut plenitudo gentium intraret, sicut patet ex supradictis. Potest etiam designare terminum, quia videlicet usque tunc caecitas Iudaeorum durabit, quousque plenitudo gentium ad fidem intrabit. Et huic concordat quod infra subdit de futuro remedio Iudaeorum, cum dicit et tunc, scilicet cum plenitudo gentium intraverit, omnis Israel salvus fiet, non particulariter sicut modo, sed universaliter omnes. Os. I, 7: salvabo eos in domino Deo suo. Mich. ult.: revertetur et miserebitur nostri. Deinde cum dicit sicut scriptum est, etc., probat quod dixerat de futura salute Iudaeorum. Et primo probat hoc per auctoritatem; secundo per rationem, ibi secundum Evangelium meum, et cetera. Dicit ergo primo: dico quod omnis Israel salvus fiet, sicut scriptum est Is. LVI, 20 ubi nostra littera sic habet: veniet ex Sion redemptor, et eis qui redeunt ad Iacob, hoc foedus meum cum eis, dicit dominus. Sed apostolus hoc inducit secundum litteram Lxx et tangit tria verba hic posita. Primo salvatoris adventum, cum dicit veniet, Deus scilicet humanatus ad salvandum nos, ex Sion, id est ex populo Iudaeorum, qui significatur per Sion, quae erat arx Ierusalem, quae est metropolis Iudaeae. Unde dicitur Zachariae IX, 9: exulta satis, filia Sion, iubila, filia Ierusalem, ecce rex tuus venit tibi, et cetera. Io. IV, 22: salus ex Iudaeis est. Vel dicit, ex Sion eum venire, non quia sit ibi natus sed quia inde doctrina eius exivit in universum mundum, per hoc quod apostoli in coenaculo Sion spiritum sanctum receperunt. Is. II, 3: de Sion exibit lex.
11:26
Secundo ponit salutem per Christum Iudaeis oblatam, dicens qui eripiat, et avertat impietatem a Iacob. Et potest ereptio referri ad liberationem a poena. Ps. CXIV, 8: eripiet animam meam de morte. Quod vero dicit avertet impietatem a Iacob, potest referri ad liberationem a culpa. Ps. XIII, 7: avertet dominus captivitatem plebi suae. Vel utrumque refertur ad liberationem a culpa sed dicit qui eripiat, propter paucos, qui nunc difficulter quasi cum quadam violentia convertuntur. Amos III 12: quomodo si eruat pastor de ore leonis duo crura, aut extremum auriculae, sic eruentur filii Israel. Dicit autem avertet impietatem a Iacob, ad ostendendum facilitatem conversionis Iudaeorum in fine mundi. Mich. ult.: quis Deus similis tui, qui aufers iniquitatem, et transfers peccatum reliquiarum haereditatis tuae?
11:27
Tertio ostendit modum salutis, cum dicit et hoc testamentum, scilicet novum, erit illis a me cum abstulero peccata eorum. Vetus enim testamentum peccata non auferebat, quia, ut dicitur Hebr. X, 4: impossibile est sanguine taurorum et hircorum auferri peccata. Et ideo propter imperfectionem veteris testamenti promittitur eis novum testamentum. Ier. XXXI, 31: feriam domui Israel, et domui Iuda foedus novum. Quod quidem habebit efficaciam ad remissionem peccati per sanguinem Christi. Matth. c. XXVI, 28: hic sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Mich. ult.: deponet iniquitates nostras, et proiiciet in profundum maris omnia peccata nostra.
11:28
Deinde, cum dicit secundum Evangelium meum, etc., probat propositum per rationem. Et primo inducit probationem; secundo removet obiectionem, ibi sine poenitentia enim. Dicit ergo primo quod eorum peccata auferentur et quod postquam peccata habent, manifestum est quod sunt inimici Christi. Secundum Evangelium quidem inimici, id est quantum ad doctrinam Evangelii pertinet, quam impugnant, propter vos, id est ad utilitatem vestri cedit, ut supra dictum est. Unde dicitur Lc. XIX, 27: verumtamen inimicos meos illos qui noluerunt me regnare super se, adducite huc, et interficite ante me. Io. XV, 24: nunc autem et viderunt, et oderunt me, et patrem meum. Vel secundum Evangelium dicit, quod eorum inimicitia ad utilitatem Evangelii pertinet, cuius praedicatio, occasione talis inimicitiae, ubique diffunditur. Col. I, 5 s.: in verbo veritatis Evangelii, quod pervenit ad vos, sicut et in universo mundo est, fructificat et crescit. Sed sunt charissimi Deo propter patres, et hoc secundum electionem, quia scilicet ob gratiam patrum eorum semen elegit. Deut. IV, 37: dilexit patres tuos, et elegit semen eorum post eos. Quod non est sic intelligendum quasi merita praestita patribus fuerint causa aeternae electionis filiorum sed quia Deus ab aeterno elegit gratis et patres et filios, hoc tamen ordine ut filii propter patres consequerentur salutem, non quasi merita patrum sufficerent ad filiorum salutem, sed per quamdam abundantiam divinae gratiae et misericordiae hoc dicit, quae intantum patribus est exhibita, ut propter promissiones eis factas, etiam filii salvarentur. Vel intelligendum est secundum electionem, id est quantum ad electos ex illo populo, sicut supra dictum est, electio consecuta est. Si autem sunt domino charissimi, rationabile est quod a Deo salventur, secundum illud Is. LXIV, 4: oculus non vidit, Deus, absque te quae praeparasti, et cetera. Deinde cum dicit sine poenitentia enim sunt, etc., excludit obviationem. Posset enim aliquis obviando dicere quod Iudaei, et si olim fuerint charissimi propter patres, tamen inimicitia, quam contra Evangelium exercent, prohibet ne in futurum salventur. Sed hoc apostolus falsum esse asserit, dicens sine poenitentia enim sunt, scilicet dona et vocatio Dei, quasi dicat: quod Deus aliquid aliquibus donet, vel aliquos vocet, hoc est sine poenitentia, quia de hoc Deum non poenitet, secundum illud I Reg. c. XV, 29: triumphator in Israel non parcet, nec poenitudine flectetur. Ps. CIX, 5: iuravit dominus, et non poenitebit eum. Sed videtur falsum. Dicit enim dominus Gen. VI, 6: poenitet me fecisse hominem. Et Ier. XVIII, 9 s.: loquar de gente et de regno, ut aedificem et plantem illud. Si fecerit malum in oculis meis, poenitentiam agam super bonum quod locutus sum ut facerem ei. Sed dicendum est quod sicut dominus irasci dicitur, non propter hoc quod in eo sit commotio irae sed quia ad modum irati se habet quantum ad punitionis effectum, ita quandoque poenitere dicitur, non quasi in eo sit poenitentiae commutatio sed quia ad modum poenitentis se habet dum mutat quod fecerat.
11:29
Sed adhuc videtur hoc quod dona et vocatio non sint sine poenitentia, quia dona divinitus concessa, frequenter amittuntur, secundum illud Matth. XXV, 28: tollite itaque ab eo talentum, et date ei qui habet decem talenta. Vocatio enim Dei etiam quandoque mutari videtur, cum scriptum sit Matth. XXII, 14: multi sunt vocati, pauci vero electi. Sed dicendum est quod donum hic accipitur pro promissione, quae fit secundum Dei praescientiam vel praedestinationem. Vocatio autem hic accipitur pro electione, quia propter certitudinem utriusque, quod Deus promittit, iam quodammodo dat: et quos elegit, iam quodammodo vocat. Et tamen ipsum temporale Dei donum et temporalis vocatio, non irritatur per mutationem Dei quasi poenitentis sed per mutationem hominis, qui gratiam Dei abiicit, secundum illud Hebr. XII, v. 15: contemplantes ne quis desit gratiae Dei. Potest etiam quod hic dicitur aliter intelligi, ut dicamus quod dona Dei quae dantur in Baptismo et vocatio qua baptizatus vocatur ad gratiam, sunt sine poenitentia hominis baptizati, quod quidem hic inducitur, ne aliquis desperet de futura Iudaeorum salute, propter hoc quod non videntur de peccato suo poenitere. Sed contra hoc quod dicitur, est quod Petrus dicit Act. II, 38: poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum. Sed dicendum est quod duplex est poenitentia: interior et exterior. Interior quidem consistit in contritione cordis, qua quis dolet de peccatis praeteritis, et talis poenitentia requiritur a baptizato, quia, ut Augustinus dicit in libro de poenitentia: nemo suae voluntatis arbiter constitutus, potest novam vitam inchoare, nisi poeniteat eum veteris vitae, alioquin fictus ad Baptismum accedit. Exterior vero poenitentia consistit in exteriori satisfactione quae a baptizato non requiritur, quia per gratiam baptismalem liberatur homo non solum a culpa sed etiam a tota poena per virtutem passionis Christi, qui pro peccatis omnium satisfecit, sicut supra VI, 3 dictum est: quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus. Unde dicitur Tit. III, 5 s.: per lavacrum regenerationis et renovationis spiritus sancti, quem effudit in nos abunde. Sed cum claves Ecclesiae et omnia alia sacramenta in virtute passionis Christi operentur, videtur quod pari ratione omnia alia sacramenta liberent hominem a culpa et a tota poena. Sed dicendum est, quod passio Christi operatur in Baptismo per modum cuiusdam generationis, quae requirit ut homo totaliter priori vitae moriatur, ad hoc ut novam vitam accipiat. Et ideo tollitur in Baptismo totus reatus poenae, qui pertinet ad vetustatem prioris vitae. Sed in aliis sacramentis operatur virtus passionis Christi per modum sanationis ut in poenitentia. Sanatio autem non requirit, ut statim omnes infirmitatis reliquiae auferantur. Et eadem ratio est in aliis sacramentis. Sed cum confessio peccatorum pertineat ad exteriorem poenitentiam, quaeri potest utrum a baptizato confessio peccatorum requiratur: et videtur quod sic. Dicitur enim Matth. III, 6, quod baptizabantur homines a Ioanne, confitentes peccata sua. Sed dicendum est quod Baptismus Ioannis erat Baptismus poenitentiae, quia scilicet accipiendo illum Baptismum quodammodo se profitebantur poenitentiam accepturos de peccato suo et ideo conveniens erat ut confiterentur, ut secundum modum peccati eis poenitentia statueretur. Sed Baptismus Christi est Baptismus remissionis omnium peccatorum, ita quod non restat baptizato aliqua satisfactio pro peccatis praeteritis, propter quod nulla est confessionis vocalis necessitas. Ad hoc enim necessaria est confessio in sacramento poenitentiae, ut sacerdos per potestatem clavium convenienter poenitentem solvat vel liget. Deinde cum dicit sicut enim aliquando, etc., assignat rationem futurae salutis Iudaeorum post eorum incredulitatem. Et primo ponit similitudinem inter utriusque populi salutem; secundo huius similitudinis causam ostendit, ibi conclusit enim Deus, et cetera. Dicit ergo primo: ita dico quod omnis Israel salvus fiet, quamvis nunc sint inimici. Sicut enim et vos, gentiles, aliquando non credidistis Deo. Eph.
11:30
II, 12: eratis illo tempore sine Deo in hoc mundo; nunc autem misericordiam consecuti estis, infra c. XV, 9: gentes autem super misericordia honorare Deum. Os. II, 23: miserebor eius quae fuit absque misericordia. Et hoc propter eorum incredulitatem, quae scilicet fuit occasio vestrae salutis, ut supra dictum est. Ita et isti, scilicet Iudaei, nunc, scilicet tempore gratiae, non crediderunt, scilicet Christo. Io. VIII, 43: quare non creditis mihi?
11:31
Et hoc est quod subdit in vestram misericordiam, id est in gratiam Christi, per quam misericordiam consecuti estis. Tit. III, v. 5: secundum suam misericordiam salvos nos fecit. Vel non crediderunt ut per hoc pervenirent in vestram misericordiam. Vel non crediderunt, quod in vestram misericordiam occasionaliter cessit, ut et ipsi quandoque misericordiam consequantur. Is. XIV, v. 1: miserebitur dominus Iacob. Deinde, cum dicit conclusit enim, etc., assignat rationem huius similitudinis, quia scilicet Deus voluit, ut sua misericordia in omnibus locum haberet.
11:32
Et hoc est quod subdit conclusit enim Deus, id est concludi permisit, omnia, id est omne hominum genus, tam Iudaeos quam gentiles, in incredulitate, sicut in quadam catena erroris. Sap. XVII, 7: una catena tenebrarum omnes erant colligati. Ut omnium misereatur, id est ut in omni genere hominum sua misericordia locum habeat. Sap. XI, 24: misereris omnium, domine. Quod quidem non est extendendum ad Daemones secundum errorem Origenis, nec etiam quantum ad omnes homines singillatim, sed ad omnia genera hominum. Fit enim hic distributio pro generibus singulorum et non pro singulis generum. Ideo autem Deus vult omnes per suam misericordiam salvari, ut ex hoc humilientur et suam salutem non sibi, sed Deo adscribant. Os. c. XIII, 9: perditio tua in te, Israel, tantummodo ex me auxilium tuum. Supra III, 19: ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo.
11:33
Supra apostolus conatus fuit assignare rationem divinorum iudiciorum quibus tam gentes, quam Iudaei post incredulitatem misericordiam consequuntur, nunc, quasi ad haec investiganda se insufficientem recognoscens, exclamando divinam excellentiam admiratur. Et primo admiratur divinam excellentiam; secundo probat quod dixerat, ibi quis enim cognovit, et cetera. Circa primum duo facit. Primo admiratur excellentiam divinae sapientiae secundum se consideratae; secundo per comparationem ad nos, ibi quam incomprehensibilia, et cetera. Excellentiam divinae cognitionis admiratur. Primo quantum ad altitudinem, dicens o altitudo. Eccle. VII, 25: alta profunditas, quis inveniet eam? Ier. XVII, 12: solium gloriae altitudinis a principio. Haec autem altitudo attenditur quantum ad tria. Uno quidem modo quantum ad rem cognitam, inquantum scilicet Deus seipsum perfecte cognoscit. Eccli. XXIV, 5: ego in altissimis habito. Alio modo quantum ad modum cognoscendi, inquantum scilicet per seipsum omnia cognoscit. Ps. ci, 20: prospexit de excelso sancto suo, dominus de caelo in terram aspexit. Tertio quantum ad certitudinem cognitionis. Eccli. XXIII, 28: oculi domini multo plus lucidiores sunt super solem. Secundo admiratur excellentiam divinae cognitionis quantum ad eius plenitudinem, cum dicit divitiarum. Is. XXXIII, 6: divitiae salutis sapientia et scientia. Quae quidem plenitudo attenditur in tribus. Uno modo in multitudine cognitorum, quia scilicet omnia novit. Ioan. ult.: domine, tu omnia scis. Col. II, 3: in ipso sunt omnes thesauri sapientiae Dei absconditi. Alio modo quantum ad facilitatem cognoscendi, quia statim omnia intuetur sine inquisitione et difficultate. Hebr. IV, 13: omnia nuda et aperta sunt oculis eius. Tertio quantum ad copiam cognitionis, quia eam omnibus communicat affluenter. Iac. I, 5: si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter. Tertio admiratur divinam excellentiam quantum ad perfectionem, cum dicit sapientiae et scientiae Dei. Habet enim sapientiam de divinis, Iob XII, 16: apud ipsum est fortitudo et sapientia, et scientiam de rebus creatis, Bar. III, 32: qui scit universa, novit eam. Deinde cum dicit quam incomprehensibilia, etc., ostendit excellentiam divinae sapientiae per comparationem ad nostrum intellectum. Et primo quantum ad sapientiam, ad quam pertinet iudicare et ordinare. Unde dicit quam incomprehensibilia sunt iudicia eius, quia scilicet homo non potest comprehendere rationem divinorum iudiciorum, quia in sapientia Dei latent. Ps. XXXV, 7: iudicia tua abyssus multa. Iob XI, 7: forsitan vestigia Dei comprehendes, et omnipotentem usque ad perfectum reperies. Secundo quantum ad scientiam, per quam in rebus operatur. Unde subdit et investigabiles, id est non perfecte ab homine vestigabiles, viae eius, id est processus eius, quibus in creaturis operatur. Et si ipsae creaturae sint homini notae, tamen modi quibus Deus in creaturis operatur ab homine comprehendi non possunt. Ps. LXXVI, 19: in mari via tua et semitae tuae in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur. Iob XXXVIII, v. 24: per quam viam spargitur lux, et cetera. Deinde cum dicit quis enim, etc., probat quod dixerat, ad quod inducit duas auctoritates, quarum una habetur Isaiae XL, v. 13 ubi secundum litteram nostram sic legitur: quis adiuvit spiritum domini, aut quis consiliarius eius fuit?
11:34
Loco cuius hic dicitur quis enim cognovit sensum domini, aut quis consiliarius eius fuit? Alia auctoritas habetur Iob XLI, 2: quis ante dedit mihi ut, reddam ei? Ex loco cuius hic dicitur aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? In his autem verbis et sequentibus apostolus tria facit. Primo ostendit excellentiam divinae sapientiae per comparationem ad intellectum nostrum, dicens: dictum est quod incomprehensibilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius, quis enim cognovit sensum domini, per quem scilicet iudicat et operando procedit; quasi dicat: nullus, nisi eo revelante. Sap. IX: sensum tuum quis scire poterit, nisi tu dederis sapientiam, et miseris spiritum sanctum tuum de altissimis? Et I Cor. II, 11: quae sunt Dei nemo novit, nisi spiritus Dei, nobis autem revelavit Deus per spiritum suum. Secundo ostendit excellentiam divinae sapientiae, secundum quod in se habet altitudinem, quae quidem est altitudo, quae est supremi principii, ad quod duo pertinent: primo quod non sit ab alio; secundo quod alia sint ab eo, et haec ostendit, ibi quoniam ex ipso. Quod autem sapientia Dei non dependeat ab altiori principio, ostendit dupliciter. Primo quidem per hoc quod non est instructa alieno consilio. Unde dicit aut quis consiliarius eius fuit? Quasi diceret: nullus. Ille enim consilio indiget, qui non plene cognoscit qualiter sit agendum, quod Deo non competit. Iob XXVI, 3: cui dedisti consilium? Forsitan illi qui non habet sapientiam. Ier. c. XXIII, 18: quis affuit in consilio domini? Secundo per hoc quod non est adiuta alieno dono.
11:35
Unde subdit aut quis prior dedit illi, et per hoc retribuetur ei? Quasi prius danti. Quasi dicat: nullus. Non enim potest homo dare Deo, nisi quae a Deo accepit. Par. ult.: tua sunt omnia, et quae de manu tua accepimus, dedimus tibi. Iob XXXV, 7: porro si iuste egeris, quid donabis ei, aut quid de manu tua accipiet? Deinde cum dicit quoniam ex ipso, etc., ostendit altitudinem Dei, quantum ad hoc quod in ipso sunt omnia. Et primo ostendit eius causalitatem; secundo eius dignitatem, ibi ipsi honor et gloria; tertio eius perpetuitatem, ibi in saecula saeculorum, amen. Dicit ergo primo: recte dixi quod nullus prior dedit illi, quia ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Et ita nihil potest esse nisi a Deo acceptum. Ad designandum autem Dei causalitatem utitur tribus praepositionibus, quae sunt, ex, per et in. Haec autem praepositio, ex, denotat principium motus; et hoc tripliciter: primo quidem ipsum principium agens, vel movens; alio modo, ipsam materiam; tertio modo, ipsum contrarium oppositorum, quod est terminus a quo incipit motus. Dicimus enim cultellum fieri ex fabro et ferro et ex infigurato. Universitas autem creaturarum non est facta ex praeexistenti materia, quia et ipsa materia est effectus Dei. Et secundum hoc omnia creata non dicuntur ex aliquo esse sed, sicut ex opposito, dicuntur esse ex nullo, quia nihil erant antequam crearentur ut essent. Sap. II, 2: ex nihilo nati sumus. Ex Deo autem sunt omnia, sicut ex primo agente. I Cor. XI, 12: omnia autem ex Deo. Notandum tamen quod haec praepositio de, easdem habitudines designare videtur, hoc tamen superaddit, quia semper designat causam consubstantialem. Dicimus enim cultellum esse de ferro, non autem de artifice; quia igitur filius procedit a patre ut ei consubstantialis, dicimus filium esse de patre. Creaturae vero non procedunt a Deo tamquam ei consubstantiales; unde non dicuntur esse de ipso, sed solum ex ipso. Haec autem praepositio per, designat causam operationis, sed quia operatio est medium inter faciens et factum, dupliciter haec praepositio per, potest operationis causam designare. Uno modo secundum quod operatio exit ab operante: sicut aliquid dicitur per se operari, quod est sibi causa ut operetur. Hoc autem est uno quidem modo forma, sicut dicimus quod ignis calefacit per calorem. Alio modo aliquid superius agens, puta si dicamus quod homo generat per virtutem solis, vel potius Dei. Sic igitur omnia dicuntur dupliciter esse per ipsum. Uno modo, sicut per primum agens, cuius virtute omnia alia agunt. Prov. c. VIII, 15: per me reges regnant. Alio modo, inquantum eius sapientia, quae est eius essentia, est forma per quam Deus omnia fecit, secundum illud Prov. III, 19: dominus sapientiae fundavit terram. Alio vero modo haec praepositio per, designat causam operationis, non quidem secundum quod exit ab operante sed secundum quod terminatur ad opera, sicut dicimus quod faber facit cultellum per martellum, quod non est sic intelligendum, quod martellus sic cum fabro operetur, sicut in prioribus intelligebatur, sed quia cultellus fit ex operatione fabri per martellum. Et ideo dicitur quod haec praepositio per, quandoque designat auctoritatem in recto, sicut cum dicimus: rex operatur per balivum; quod pertinet ad hoc quod nunc dicitur. Quandoque autem in causali, sicut cum dicitur: balivus per regem operatur; quod pertinet ad praecedentem modum. Hoc autem modo de quo nunc loquimur, dicuntur omnia esse facta a patre per filium, secundum illud Io. I, 3: omnia per ipsum facta sunt: non ita quod pater habeat a filio hoc quod facit res, sed potius, quia virtutem faciendi filius accipit a patre, non tamen instrumentalem, aut diminutam, aut aliam, sed principalem et aequalem, et eamdem. Io. V, v. 19: quaecumque pater facit, haec et filius similiter facit. Unde licet omnia sint facta a patre per filium, non tamen filius est instrumentum vel minister patris. Haec autem praepositio in, designat etiam triplicem habitudinem causae: uno quidem modo designat materiam, sicut dicimus animam esse in corpore et formam in materia, hoc autem modo non dicitur quod omnia sint in Deo, quia ipse non est causa materialis rerum. Alio modo designat habitudinem causae efficientis, in cuius potestate est effectus suos disponere, et secundum hoc dicuntur omnia esse in ipso, secundum quod omnia in eius potestate et dispositione consistunt, secundum illud Ps. XCIV, 4: in manu eius sunt omnes fines terrae. Et Act. XVII, 28: in ipso vivimus, movemur et sumus. Tertio modo designat habitudinem causae finalis, secundum quod totum bonum rei et conservatio ipsius consistit in suo optimo, et secundum hoc dicuntur omnia esse in Deo, sicut in bonitate conservante. Col. I, 17: et omnia in ipso constant. Quod autem dicit omnia, est absolute accipiendum pro omnibus, quae habent verum esse; peccata autem non habent verum esse, sed in quantum sunt peccata, dicuntur per defectum alicuius entis, eo quod malum nihil est nisi privatio boni.
11:36
Et ideo cum dicitur ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, non est intelligendum de peccatis quia, secundum Augustinum, peccatum nihil est, et nihil fiunt homines cum peccant. Quicquid tamen entitatis est in peccato, totum est a Deo. Sic igitur, secundum praemissa, omnia sunt ex ipso, scilicet Deo, sicut ex prima operatrice potentia. Omnia autem sunt per ipsum, inquantum omnia facit per suam sapientiam. Omnia sunt in ipso, sicut in bonitate conservante. Haec autem tria, scilicet potentia, sapientia et bonitas, communia sunt tribus personis. Unde hoc quod dicitur ex ipso, et per ipsum, et in ipso, potest attribui cuilibet trium personarum, sed tamen potentia, quae habet rationem principii, appropriatur patri, qui est principium totius divinitatis; sapientia filio, qui procedit ut verbum, quod nihil aliud est quam sapientia genita; bonitas appropriatur spiritui sancto, qui procedit ut amor, cuius obiectum est bonitas. Et ideo appropriando dicere possumus: ex ipso, scilicet ex patre, per ipsum, scilicet per filium, in ipso, scilicet in spiritu sancto, omnia sunt. Deinde cum dicit ipsi honor et gloria, ostendit Dei dignitatem, quae consistit in duobus quae praemissa sunt. Nam ex eo quod ex ipso et per ipsum, et in ipso sunt omnia, debetur ei honor et reverentia et subiectio a tota creatura. Mal. I, 6: si ego pater, ubi est honor meus? Ex eo vero quod ab alio non accipitur nec consilium, nec donum, debetur ei gloria, sicut e contrario dicitur homini I Cor. IV, 7: si accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Et quia hoc est proprium Dei dicitur Is. XLII, 8: gloriam meam alteri non dabo. Ultimo ponit eius aeternitatem, cum dicit in saecula saeculorum, quia eius gloria non est transitoria, sicut gloria hominis, de qua dicitur Is. XL, 6: omnis gloria eius quasi flos agri, sed durat in saecula saeculorum, id est per omnia saecula succedentia saeculis, prout saeculum dicitur duratio uniuscuiusque rei. Vel saecula saeculorum dicuntur saecula, id est durationes rerum incorruptibilium, quae continent saecula corruptibilium rerum, et praecipue ipsa Dei aeternitas, quae tamen pluraliter dici potest, licet in se sit una et simplex, propter multitudinem et diversitatem contentorum, ut sit sensus: in saecula contentiva saeculorum. Ps. CXLIV, 13: regnum tuum, regnum omnium saeculorum. Addit autem ad confirmationem amen, quasi dicat vere, ita est. Et sic accipitur in Evangeliis, ubi dicitur amen dico vobis. Quandoque tamen accipitur pro fiat. Unde in Psalterio Hieronymi dicitur dicet omnis populus: amen, amen, ubi nos habemus fiat, fiat.
11:1
Dico ergo: Numquid Deus repulit populum suum? Absit. Quamvis testimonia Prophetica superius allata manifeste deuuutiarent reprobationem populi Judaici, non tamen id suis verbis exprimere voluit Apostolus, ut auribus suae gentis parceret. Sed quia tam aperta de eorum reprobatione erant Prophetarum verba, simul ut ostendat, promissiones divinas eidem populo factas haudquaquam excidisse, committere noluit, quin ea de re quaestionem moveret. Quam ita explicat, ut Judaeos quam minime offendat, imo vero etiam consoletur, adductis rationibus, quibus doceat, in negotio salutis priores esse partes populi Judaici. Dico, inquit, et quaero occassione testimonioi-um, quae ex Mose et Jesaia adduxi: Num igitur Deus repulit populum suum Israeliticum, ut non fiat particeps benedictionis promissae in Christo? Absit hoc; non repulit Deus populum suum omnino atque in totum. Quod probat sequentibus verbis ad incommodum deductione, primum ex sua ipsius persona.
Nam et ego Israelita sum, ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Ac si dicat: Si Deus populum suum penitus abjecisset, fateri deberem, me quoque, qui ex illo sum populo, non ut proselytus, sed vere progenitus ex semine Abraham, atque ex illustri tribu Benjamin, rejectitium esse, et alienum a promissione Abrahae facta; eademque ratio de multis aliis Judaeis in Christum credentibus. Unde subdit generali sententia:
11:2
2. Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Plebem, Graece Xaov^ populum, ut supra. Convenit haec responsio cum illa cap. 9.: Non quod exciderit verbum Dei. Non enim omnes, qui ex Israel, ii sunt Israelitae, neque, qui semen sunt Abrahae, omnes filii; sed in Isaac vocabitur tibi semen. Nam illud, quam praescivit, restrictiva determinatio est, nt sit sensus: Non repulit Deus populum suum Israeliticum, qua parte eum praescivit, seu praecognovit, id est, praedilexit, elegit, ac proprie suum esse populum voluit, in quo beneplacitum est ei ab aeterno, secundum illud Psalm. 149.: Beneplacitum est Domino in populo suo, ac si clare dicat Apostolus: quem praeordinavit ab aeterno ad salutem. Hoc enim Apostolo est praescire, ut ostendimus supra ad illud cap. 8.: Nam quos praescivit, etc. Sic et Augustinus interpretatur ac pluribus declarat, lib. de dono persev. cap. 18. Nec secus Aquinas, Liranus, Toletus, et alii. Quam scripturae phrasim quidam non attendentes, minus recte referunt vei-bum praescivit ad beneficia, quondam illi populo cumulate exhibita, velut amoris argumenta. Pejus autem illi, qui ex hoc vocabulo statuere nituntur electionem ex operum praevisione, contra illud, quod paulo post sequitur: Si gratia, jam non ex operibus, ut ex ejus declaratione patebit. Jam etsi major pars Judaici populi repulsa sit, noluit tamen Apostolus absolute f ateri, Deum repulisse populum suum; tum ut invidiam duri sermonis declinaret, tum quia scriptura absoluto sermone id negat, Psalm. 93. dicens: Quia non repellet Dominus plebem suam, et haere- -_ ditatem suam non derelinquet. Huc | enim Apostolum respexisse, verisimile est, ac secundum literam verba, aliorsum dicta, suo accommodasse instituto. Leguntur etiam haec verba: quoniam non repellet Dominus plebem suam in Psalm. 94., duntaxat juxta usum Psalterii, quod Romanum nuncupant. Nam eo loco nec in Hebraeo habentur, nec apud LXX., nec in Psalterio Gallicano, denique nec in Biblis editionis vulgatae.
An nescitis, in Elia quid dicit Scriptura? In Elia, id est, de Elia, vel in gestis Eliae, quae scribuntur 3 Reg. 19., vel potius in Elia, id est, in persona Eliae errantis, non autem ex persona Spiritus sancti. Nam falsum aliquid iu verbis Eliae subjunctis continetur.
Quemadmodum interpellat Deum adversum Israel? Graeca addunt, ^.eycuv, dicens. An nescitis, inquit, quemadmodum Elias, zelo Dei commotus ac cum Deo colloquens, queritur de populo IsraSl decem tribuum, atque adversus eum postulat vel auxilium, vel ultionem, tanquam totus a Dei cultu ad impietatem delapsus esset? His nimirum verbis iisque secundo repetitis:
11:3
3. Domine, prophetas Tuos occiderunt, altaria Tua suffoderunt. Graece: et altaria. Verba Prophetae mutato ordine refert Apostolus. Quod ad historiam attinet, Domini Prophetas in regno decem tribuum, quotquot reperiri poterant, jussu Jezabel, impiissimae mulieris, occisos fuisse, constat ex lib. 3 Reg. 19. De suffossis autem altaribus Domini, nihil ibi legitur extra verba Eliae, quibus sine dubio fides habenda est. Sed quomodo altaria Domini suffossa, quum fas non esset, Domino Deo sacrificium offerre, nisi in uno loco, quem Deus ad hoc delegisset? Qui locus utique erat Jerosolymae. Verisimile est, Eliam loqui de altaribus, quae passim in excelsis studio quodam pietatis Deo vero erecta fuerant; maxime postquam decem tribus regum suorum tyrannide prohibitae fuerunt, ne Jerosolymam adscenderent sacrificii causa. Quamvis enim id lege vetitum esset, ac recte fecerint Ezechias et Josias, reges Juda, etiam ejusmodi aras evertendo, tamen impium erat, eas subvertere odio cultusDeilsrael, uti fecerunt Achab et Jezabel cum suo populo. Tale erat altare, quod instauravit Elias in monte Carmeli, 3 Reg. 18., tametsi de his altaribus aliorum aliae sunt opiniones, at minus probabiles, quas videre licet apud interpretes historiae Regum.
Et ego relictussumsolus. Solus, Graece IJLOVO-;^ quod LXX. per superlativum expressere, jJLOvoxaxoc;^ ac si dicas, omnino solus. Sic enim existimabat Elias, ignarus, quantae laterent in illo populo cultorum Dei reliquiae. Sed quaeritur, num dicere velit, solus Prophetarum, an solus omnium Dei cultorum. Praecedit quidem: Prophetas Tuos occiderunt, et ipse cap. 18. dicit: ego remansi Propheta Domini solus, ut tantum ad Prophetas etiam haec solitudo referenda videatur. Verum quod ei respondetur: Reliqui mihi septem millia virorum, etc., sensum haud dubie exigit generaliorem. Non enim illa septem millia Prophetae erant. Igitur Eliae querimonia videtur esse hujusmodi: Prophetae Tui interfecti sunt, quibus subktis caeteri Tui cultores, horum magisterio et cohortatione destituti, regia autoritate ad cultum Baal attracti sunt, ut proinde ego relictus sim solus. Ita suspicari potuit Elias, quod nuHus jam appareret, qui se veri Dei cultorem palam profiteretur. Ac ne excipias de centum Prophetis, quos in speluncis absconditos pascebat Abdias, dispensator regius, 3 Reg. 18.; poterant illi jam deprehensi esse et occisi. Si quis tamen cum Lirano solum interpretetur paene sohim, ita ut pauci sint excepti, nihil dicet repugnans historiae.
Et quaerunt animam meam. Hebraismus, pro eo, quod est, insidiantur vitae meae, quaerunt me ad perdendum. Hoc dicit de Jezabel et ejus consortibus.
11:4
4. Sed quid dicit illi divinum responsum? Pro divino responso Graecis una dictio est, quae oracuhim significat, o ■/pTjjJiaTiafxoc:. Sensus: Quid Deus oraculo respondit ei?
Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal. Slulti codices praepositionem omittunt. Nec enim est in Graeco, ac videri potest assumpta ex Latino textu historiae Regum. Sic autem habent Graeca hoc loco, atque etiam (juxta quosdam codices) in historia memorata apud LXX., o'Jx 8*/ca}A- 4^av yovu x:^ Ba'aA. Non flexerunt genu Baal. Ubi notandum est articulum foemineum dativi casus non referri ad Baal. Nam Baal mascuhis erat Tyriorum ac Sidoniorum Deus, et articulum masculinum ei passim LXX. praefigunt, et plurale masculinum habet in Hebraeo Q>^TJ3 Bahalim. Sed refertur ad aliquid subintellectum, quod Erasmus esse putat £r/.6vL Vertitenim: Non fiexerunt genuimagini Baal, id est, coram idolo Baal, ut reddit in paraphrasi Verum etsi legamus alicubi imagines Baal, ut 4. Reg. 11., sicut et statuas Baal, ejusdem lib. cap. 3., potius tamen statuam, quam LXX. axTjAT/; vocant, intelligendam censeo, quam imaginem. Nam sermo est de una quapiam insigni statua, nimirum ea, quae in templo Baal collocata fuerat, ut omnes eam adorarent; cujus eversio, postea facta jussu lehu, regis Israel, 4 Reg. 10. describitur his verbis: Et ierunt in civitatem tempU Baal, et protulerunt statuam de fano Baal, et combusserunt et comminuerunt eam. Igitur locus praesens sic videretur accipiendus, ac si scriptum esset: t^ '^'^^^^^ Tou BdaX, statuae Baal. Ex quo etiamapparet, Baal in Graeco genitivum esse, non dativum, nisi dicas Baal hic positum pro ipsa statua, idque foemineo articulo significatum. Quod non est abstimile vero, cum et in Hebraeo dativus sit casus, '^^'2'^ labahal, ipsi Baal ■ quo tamen nomine statuam, sive idolum, significari satis declarat expressio cultus externiper signa corporea,geuuflexionemet osculum. Porro codices, qui vocabulum Baal supprimunt (nam ejusmodi quidam exstant mss.) deffccti sunt. Sed nunc sensum oraculi dicamus: Ex hoc populo, ait Dominus Deus, adversus, quem velut totum impium, me interpellas, servavi mihi ipsi (Graece e/iaurol) septem millia virorum praeter mulieres et parvulos, qui non adoraverunt statuam BaaJ, id est, cultu Baal non sunt contaminati. Nam a negatione cultus externi vult intelligi remotum cultum internum. Quidam, non male, septem millia interpretantur multa millia. Nam septem pro multis, frequens est in sacris literis. Recte quoque annotant August. in lib. de dono persev. cap. 18. et Chrysost. in comment., non dixisse Dominum, relicta sunt, sed reliqui mihi; videlicet ad commendandum gratiae suae beneficium, ac si dicat: Ego per gratiam meam mihi ipsi eos servavi, et, ne caderent, aliis tam multis cadentibus, eflfeci, id est, perseverantiam dedi. Verbis Domini sic explicatis, optime quadrat illatio sequens: Sic ergo et in hoc tempore, etc. Scribit Hieronymus in commentario Zach. cap. 8., numerumseptem millium ad Christianorum nomen pertinere, quia, si supputes Graecis numeris EIITAIill XEIAIOn et XPIITIANOn, eundem mimerumsummamquereperies,idest.mille nongentos quadraginta unum. Sed observa Hieronymum scribere XEIAIOTI Aeolice, pro XIAIOrZ; alioqui summa non respondebit, sed quinque minus erunt in vocabnJo priore. Caeterum de hac arithmulogica speculatione judicet lector, ut volet. secundum electionem gratiae, salvae factae sunt. Salvae neque in Graeco est, neque in Syriaco, nec in omnibus Latinis. Graeci quoque commentatores non agnoscunt, nisi quod Origenis commentario videtur Ruffinus eam vocem admiscuisse. Sed nec Augustinus legit, hanc sententiam citans lib. 2. contra duas epist. Pelag. cap. 7., de praedest. sanct. cap. 16., et de dono persev. cap. 18. Denique nec in tract. 86. in Joan. juxta fidem antiqui codicis mss., qui in operibus Augustini castigandis ante annos 35. nobis ad manum fuit e bibliotheca monasterii Gemblacensis. Aliis quidem in locis, tam apud Augu- £ stinum, quam apud alios patres Latinos, f repetitur vocabulum salvae; sed, ut verisimile est, ac bene conjicit F. Lucas in suis notationibus, adjectum temere a scribis, existimantibus, sententiam aliter non constare. Quod et hoc loco factum est, praesertim accedente recordatione alterius loci, supra cap. 9. citati ex Jesaia: Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiae salvae fient. Atqui Graeca hujus loci non recipiunt additionem vocabuli salvae; cum salvum facere aut salvum fieri Graece apud Apostolum atque alibi semper dicatur uno verbo aojCetv salvare, et awCeaOai salvari, utroque flexo per modos et tempora. Quod hic non legitur, nec legi potest, nisi auferas verbum ysyovsv. Itaque merito Guilliaudus, Sasboldus et Toletus in textu, quem suis commentariis adjunxerunt, eam partem omiserunt. Sensui tamen non adeo repugnat ista additio. Nam sensus est: Sicut olim Deus per suam gratiam sibi servavit septem millia virorum, qui non flecterent genua ante Baal, licet id Eliam, prophetam Domini, lateret; sic et in hoc praesenti tempore (Graece:V tcp vtJv xaipoJ), videlicet promulgati Evangelii, per electionem Dei gratuitam expopulo Judaico, Christum recipere nolente, de quo Joan. 1.: et sui eum nonreceperunt, factae suntreliquiae, id est, reliqui sunt, remanserunt, ac servati sunt multi, qui Christum reciperent.
11:6
6. Si autem gratia, jam non ex operibus. Gratia, ablativus est respondens dativo Graeco '^d^iii, ac subaudiendum ex praecedente sententia, reliquiae factae sunt. Itaquesensusest: Sipergratiam seu gratuitam Dei electionem servatae sunt reliquiae, quae in Christum crederent, non igitur ex operibus, id est, ex aliquo operum merito, id consecutae sunt, scilicet ut tanquam reliquiae servarentur, aliis pereuntibus. Sie interpretatur Augustinus loco memorato libri de dono persev. Probat autem Apostolus eam sequelam necessario argumento, cum addit: Alioqui7i gratia jam non est gratia. Alioquin, Graeci STist, quandoquidem, ut vertit Erasmus. Et sensus est: Nam sequeretur, gratiam non esse gratiam, et falso gratiam vocari. Quamquam clarius id ipsum expressit noster interpres per alioquin. Id, inquam, sequeretur, quia repugnant gratuitum et debitum. Gratia namque sonat aliquid indebitum; meritum autem omne, ut tale, aliquo modo debitum est. Caeterum abutuntur hoc loco sectarii, Calvinus et alii, ad evertenda bonorum operum merita respectu vitae aeternae. Si enim, inquiunt, vita aeterna datur ex gratia, sicut et supra dictum est cap. 6.: Gratia Dei vita aeterna, non ergo comparatur ex operum merito. Sic enim gratia non esset gratia, sed debitum. Quibus respondendum est, Apostolumloquinon de quibuscumque operibus, sed de iis, quae gratiam omnem praeveniant, et proinde ad solas naturae vires referenda sint; quomodo de operibus loquebantur Judaei, suam volentes statuere justitiam, et quomodo postea Pelagiani, docentes gratiam dari secundum merita. Quod si de operibus absolute bjquamur, jam certe non pugnat, dari aliquid ex gratia simul et ex operum merito. Possunt enim ipsa opera, quibus aliquid meremur, esse gi-atuito donata. Atque ita sanc res se Labet in promerenda vita aeterna. Nam opera, quibus eam meremur, a gratia Dei promanant, nec alia sunt nostra bona merita, quam Dei dona; quemadmodum id declarat synodus^ Tridentina sess. 6. cap. 16., verbis desumptis ex epist. CoelestiniPapae ad episcopos Galliae cap. 12. Quantum autem ad totam hominis salvationem attinet, quam electio respicit, uibil boni meriti eam praecedit; sed ipsa electionis gratia omnium bonorum operum ac totius renovationis nostrae causa est. Loquitur autem Apostolus de gratia electionis, ut ex superioribus constat. Unde ex hoc loco rectissime statuitur praedestinatio mere gratuita. Jam quomodo non sit huic doctrinae contrarium, quod Apostolus in superioribus hujus epistolae docuit, justitiam et sakitem nostram esse ex fide, quae utique opus quoddam est, ex iis, quae dicta sunt ad illud cap. 3.: Arbitramur enim, justificarihominemper fidem sineoperibus legis, petendum relinquo. Sequuntur in Graeco textu haec verba: Si vero ex operibus, jam non est gratia. Alioquin opus jam non est opus. Leguntur haec eadem in commentariis Graecorum Theophylacti et Oecumenii, necnon in textu Syriaco. Anautemea germana sitApostolilectio, nihil certum; ac merito dubitatur. Neque enim apud ulhim Latinorum ea verba leguntur, neque in uUis sunt Latinis mss. Imo Graeci vetustiores, Origen., Chrysost. et Theodor. in suis comment. non attingunt, ut satis probabile sit, additamentum esse Graeci cujuspiam ad textum. Quod et suspicatur Erasmus haud levi ratione motus. Nam Paulus, inquit, non hic agit, an opus sit opus, sed gratiam adstruit, quam Judaei conabantur expellere. Quocirca Cajetano non assentior affirmanti, integram hanc sententiam deesso in Latino textu, quum verius existimem, simpliciter eam redundaie. Sensus autem clarus est ex repugnantia gratiae et operum, id est, meritorum, de qua jam dictum est.
11:7
7. Quid ergo? supple dicemus. Vel, sequitur ex dictis?
Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus. Quaerebat, Graece £7itCr^~£ '■, quaerit; nisi quod unus codex a Roberto notatus legit: Ivie^rixei, quaerebat. Sensus est: Judaei justitiam, quam quaerebant et sectabantur, et adhuc quaerunt, non sunt assecuti, quia non eam quaesierunt, nec quaerunt, quemadmodum oportet. Quaerunt enim ex operibus, cum illa solum habeatur ex gratia. Simili prorsus sententia jam supra cap. 9. dixerat, quod Israel sectando legem justitiae in legem justitiae non pervenit, quia non ex fide, sed quasi ex operibus. Et cap. 10., quod ignorantes justitiam Dei, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti.
Electio autem consecuta est. Hebraismus electio pro electis. Sensus: Sed re liquiae illius populi, quas per gratiam suam Deus elegit, consecutae sunt justitiam, videlicet ex fide. Reliquiarum electionem intelligi liquet ex praecedentibus. Maluit autem dicere electionem quam electos, ut vim gratuitae electionis Dei innueret, a qua totum habent electi, quod habent, id est, quidquid in eis esse potest boni meriti.
Caeteri vero excaecati sunt. Graece iTrcopoj&Tjaav, indurati sunt. Ita vertit interpres Joan 12.: induravit cor eorum. De hoc plenius infra ad illud: Caecitas ex parte contigit in Israel. Exceptis, inquit, reliquiis, caeteri Judaei non solum deserti sunt, verum etiam sua malitia excaecati, ut clarum lumen veritatis Evangelii non videant, imo et indurati, ut videre nolint. Cui sensui bene quadrat testimonium sequens:
11:8
8. Sicut scriptum est: Dedit illis Deus spiritum compunctionis. Hic locus est apud Jesaiam cap. 29. juxta versionem LXX. interpretum. Nam ubi nos ex Hebraeo legimus: miscuit vobis Dominus spiritum soporis, apud LXX. legitur: Potavit vos Dominus spiritu compunctionis. Igitur spiritum compunctionis, non ut quidam exponunt, spiritum doloris et invidiae adversus gentiles in Christum credentes, intelligit Apostolus, sed juxta Graecorum Chrysostomi, Theophylacti et Oecumenii interpretationem, spiritum stuporis et pertinaciae, id est, animum in malo constantem et obstinatum, ut inde nequeat dimoveri; quemadmodam quod clavo affixum est, aegre potest avelli. Tale quid enim vox Graeca xaravuCtc significat, pro qua Cyprianus epist. 55., quae est ad Cornelium, transpunctionem legit. Sunt, qui vocem istam graecam idiomate Alexandrino tradant | significare altum soporem ac veternum. Confer indicem ad 70. Lat. et Baron. An. 34. §. 107. Convenit autem haec interpretatio cum eo, quod est in Hebraeo: spiritum soporis. Nam et sopor res tenax est, maxime qualem vox Hebraea significat, id est, somnum arctum et vehementem, cujusmodi legitur a Domino immissus in Adam Gen. 2., in Abraham Gen. 15., in comites Saul 1. Reg. 26. His enim locis eadem est dictio Hebraica n.tDTnn thardemah, quae apud Jesaiam, licet ijXX. non eandem vocem Graecam ubique reddiderint. Nam in Genesi transtulerunt sxoTaotv, id est, mentis excessum; inRegum lib. {^«'/1^0^, id est, stuporem; in Jesaia y.aiaw^iv, ut dixi, id est, tur, ubi nos habemus: Potasti nos vino compunctionis, etsi non ex eadem dictione Hebraica. Significatur ergo tam soporis quam compunctionis vocabulo stupor et immobilitas quaedam, ut est hominis altissimo somno demersi ac nihil sentientis, aut rei certo loco penitus affixae. Dedit autem Deus hunc spiritum Judaeis, non immittendo animis eorum pertinaciam, sed gratiam non apponendo, et insuper pro meritis occasiones et ofi^endicula ponendo; quemadmodum hujusmodi scripturas intelligendas esse, ostendimus ad illud hujus epistolae cap. 1.: Tradidit illos Deus in desideria cordis eorum. Porro sensum, quem dedimus, confirmant ea, quae sequuntur:
Oculos, ut non videant, et aures, ut non audiant, usque in hodiernum diem. Connectit testimonium ex diversis locis, et quidem ejusdem prophetae, juxta sententiam omnium fere expositorum. Hanc enim partem sumptam esse volunt ex Jesaiae cap. 6., quae tamen ansulam habeat a priori, ubi proxime sequebatur: claudet oculos vestros. Quamquam non ipsis omnino Prophetae verbis hic citatur. Sic enim apud Prophetam et ad ipsum de populo Judaico loquitur Dominus: Aures ejus aggrava, et oculos ejus claude; ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, etc. Allegatur idem locus Act. ult. et Matth. 13., sed juxta versionem LXX., verbis nonnihil ab Hebraeo discrepantem. Ad quam etiam Marcus et Lucas accedunt, id ipsum Prophetae testimonium breviter attingentes, ille cap. 4., iste cap. 8. Caeterum illam clausulam, usque in hodierum diem, quae apud Prophetam non legitur, de suo Paulum adjecisse putant, ut significaret id, quodpraedictum est a Propheta, jam impletum esse, et quotidie impleri, quasi dicat: Experientia nunc testatur, ita se rem habere. Sed ut demus, Apostolum aliquo modo respexisse ad memoratum lesaiae locum, veriorem tamen arbitror Hervaei, qui Ansehni titulo citari solitus, sententiam a Toleto probatam, Paulum proprie haec verba desumpsisse ex M<»se Deixt. 29. loquente ad omnem Israel: Et non dedit vobis Dominus cor intelligens (Hebraice ad intelligendum), et oculos videntes (Hebraice ad videndum), et aures, quae possunt audire (Hebraice ad audiendum), usque in praesentem diem. Hic enim vides adjectam clausulam quae apud lesaiam non apparebat; ut nihil opus sit, eam facere Pauli additamentum. Nec refert, quod ad alios Moses, ac de aliis Paulus loquantur, quodque diversum diem indicent hodiernum. Nam illi, ad quos Moses, erant patres istorum, de quibus Paulus, et ad quos Dominus: Jmplete mensuram patrum vestrorum, Matth. 23., ut proinde, quae in illos a Mose dicta sunt, apposite etiam in istos dicantur a PauL.; maxime quod horum etiam typum quendam praeferrent illa sua animi duritia et obstinatione. Ex iisdem Mosi verbis intelligitur, non esse sensum Pauli, Deum dedisse Judaeis oculos et aures ad hunc finem, ut non videant et non audiant, sed non dedisse, ut oculis viderent, et auribus audirent, id est, ut attenderent ad ea, quae viderant et audierant. Igitur, quod de Judaeis dicit Apostolus, hujusmodi est: Ita a Deo derelicti sunt, ut, quod homini soporato contingit in corpore, patiantur in animo; scilicet ut prae stupore nec oculis utantur ad videndum, nec auribus ad audiendum, sic ut attendant animis ad mysteria salutis per Evangelium revelatae, idque ex quo tempore Christus advenit, usque in praesens. Manifeste convincit hic locus, ut et alii similes, ita quosdam a Deo deseri, ut auxilium iis praesto non sit, quo se convertant; sed ad eam rem novo divinae gratiae auxilio opus esse, de quo idem Apostolus 2 Tim. 2.: Si quando Deus det illis poenitentiam ad cognoscendam veritatem.
11:9
9. Et David dicit: (Psalmo 68.)
Fiat mensa eorum in laqueum et in captionem, et in scandalum et in retributionem illis. Hic versus in Hebraeo sic legitur: Erit mensa eorum coram eis in laqueum, et in retributiones, in offendiculum. Sic autem apud LXX.: Fiat mensa eorum coram eis in laqueum, et in retributionem, et in scandalum, sive offendiculum. Ex quo liquet, a Paulo additum esse, quod habet secundo loco xal £•': OVjpav^ et in captionem, seu venationem; nisi forte pro laqueo Paulus captionem scripsit (nam idem fere significant), eam vero partem, £ic Tiar'-^^^ in laqueum, ex interpretibus LXX. in margine scriptam, textui quispiam inseruerit. Porro non est diversum, quod loco verbi enuntiativi erit, Paulus LXX. secutus scripsit imprecandi modo ysvr^^TJTto, f,at. Nam intentio Prophetae est, non nude praedicere hanc poenam, sed eam tanquam justam optare et approbare; utpote cujus sit, suam v(duntatem divinae voluntati sibi certo cognitae conformare. Quod ex eo patet, quia Propheta mox ab enuntiativo modo ad imprecativum (ransit, in illa parte Psalmi etiam hic citata: et dorsum eorum semper incurva. Mensam intellige vel scripturam sacram, vel praedicationem Evangelii. Nam verbum Dei cibus est animae quam maxime salutaris. Quidam referunt ad epulum agni paschalis, eo quod Judaei, quum tempore paschae convenissent Jerosolymam ad comedendum phase, omnes ab exercitu Romano conclusi ac veluti laqueo comprehensi, misere perierint, ut scribit Josephus lib. 7. de bello Jud, cap. 17., tanquam in illis tunc impletum sit, quod hoc versu praedicitur. Verum constat Apostolum hoc loco non de ea poena, nec de eo tempore loqui; sed de spirituali poena caecitatis et surditatis Judaeorum, ac de toto tempore, quod Christi adventum sequitur. Itaque sensus est: Ob praecedentia peccata, in Christum commissa, quae in eodem Psalmo aute hunc versum recensentur, merito hoc patientur, exigente Deijustitia, ut mensa verbi Dei, quam illis Deus paravit, vertatur eis in laqueum, quo capiantur et comprehendantur, et in offendiculum, in quod graviter impiugaut, id est, vertatur eis in perniciem, et ruinam; et hoc totum contingat eis in retributionem, seu justam vindictam, propter ipsorum peccata. Fit autem scriptura sacra in laqueum et scandalum omnibus illis, qui contempto ecclesiae magisterio privatum suum sensum ad eam adferunt. His enim omnibus certus instat interitus. Quales non sohim Judaei, verum etiam omnes haeretici. Sed et Evangelii praedicatio facta fuit Judaeis iu scandalum, quia in hominem crucifixum credere, et ab eo salutem sperare, quae summa est evangelicae praedicationis, indignum judicarunt. Quod hoc loco Chrysost. et ejus sequaces mensam Judaeorum iuterpretautur delicias eorum, mihi videtur instituto Pauli nihilo magis convenire, quam quod de mensa agni paschalis ab aliis adferebatur.
11:10
10. Obscurentur oculi eo7'um, ne videant. Id est, mens eorum sublractione tui luminis ita obtenebretur, ut, recto judicio privati, claram ac praesentem veritatem non agnoscant.
Et dorsum eorum semper incurva. Quamquam hoc ad literam a propheta dictum videri possit de jugo servitutis, quo pressi sunt Judaei a tempore excidii Jerosolymitani (quibus enim magna onera imponuntur, ut servi, incurvato dorso incedunt), attamen ex mente Pauli spiritualis poena potius intelligenda est, ut sit sensus: Nihil coeleste sapiant, sed animo ac desiderio semper terram spectent; res terrenas quaerant ac desiderent; contra quam veri Christiani, quorum conversatio in coelis est, dum ea, quae sursum, quaerunt ac sapiunt, non quae super terram, Phil. 3. Col. 3. Simili tropo sermonis dictum est a poeta: O curvae in terris animae et coelestium inanes. Quam vere autem hoc in Judaeorum gentem competat, avaritia et usuris exercendis infamem, etiam vulgo notum est.
11:11
11. Dico erc/o: Numquid sic offenderunt, ut caderent? Absit. Redit ad id, quod initio hujus capitis instituit, movetque eorum, quae proxime dicta sunt, occasione similem quaestionem cum ea, quam illic sibi fecerat: Num ita Dei judicio sint excaecati Judaei, ut prorsus actum sit de tota natione, nec speranda sit ulla restitutio. Respondet autem negative, quemadmodum supra, dicens: Absit. Particula sic in Graeco et Syriaco non habetur. Et illud, ut caderent, bifariam intelligi potest, vel ut causa finalis significetur, vel ut eventus. Simul observanda metaphora iu verbis offendere sive impingere, et cadere; quorum illud levius est isto. Non enim, qui impingit, continuo cadit. lutelligit autem Apostolus offensionem et casum non in levioribus et gravioribus peccatis, sed offensionem quidem in parte populi, casum autem in toto, ac sine spe reparationis. Censetur enim populus offendisse tantum, si non totus cecidit; maxime si casus sit reparabilis. Igitur priori modo sensus est: Judaeos non idcirco permissos imj)ingere per hoc, quod multi ex eis Christum aversati sunt, ut tandem gens tota a justitia et salute excideret, quasi Deus illam permissionem ordinaverit ad hunc finem; id enim alienum est a Dei bonitate. Sed ordinavit ad eum finem, qui verbis statim sequentibus explicatur. Posteriori modo sensus est: Judaeos non sic ofiendisse, ut penitus caderent, id est, ut casus irreparabilis, et omnium universalis inde sit secuturus. Neque enim omnino populum Judaicum Deus abjecit, sed reliquias sibi inde servavit, ac caeterorum casu ad tempus uti voluit tanquam occassione conversionis et salutis gentium, sicut in sequentibus docetur. Hunc posteriorem sensum attendit Latinus interpres, quando de suo addidit sic. Nec repugnat Graeca conjunctio iva, quod Erasmus putat. Nam ea licet ordinarie finalem causam denotare soleat, interdum tamen adhibetur in Scripturis sacris ad significandum eventum, vel modum cum eventu, velut hujus epistolae cap. 7.: Vt fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. Et Lucae 11.: Ut inquiratur sanguis omnium Prophetarum, etc. Quod Matthaeus cap. 23. expressit per OTctug^ adeo ut veniat super vos omnis sanguis justus, etc. Ita fere, quoties apud Evangelistas dicitur: Ut impleretur, quod dictum est per Prophetam: Ut impleantur Scripturae, etc. Nec solum expositores Latini locum hunc ita sunt interpretati, sed et Graeci Chrysostom. et Theophylactus; quemadmodum ct illum infra: fracti sunt rami, ut ego inserar. Atque hic sensus sufficit instituto Pauli. Non enim quaerit, an Judaeorum casus sit causa, propter quam Deus permiserit eos off^endere, sed an omnino ex hac off"ensione casus ille sit secuturus. Quamquam ad utrumque sensum aptari possunt, quae sequuntur; ut in iis et eventus, et causa finalis significetur. Porro B. Augustinus in expositione praesentis k)ci fatetur quidem, Judaeos cecidisse, de multitudine id intelligens (uam et Apostolus id agnoscit infra, cum dicit: In eos quidem, qui ceciderunt, severitatem); sed non ita deliquerunt, inquit, ut caderent, idest, uttantummodo caderent, quasi ad poenam suam solum, sed ut hoc ipsum, quod ceciderunt, prodesset gentibus ad salutem.
Sed illorum delicto salus est gentibus, ut illos aemulentur. Responsionem suam negativam declarando prosequitur, ostendens aliquot rationibus, Judaeorum salutem, quamvis ofi^enderint, non esse desperandam. Quarum haec est prima, sumpta ab ipsarum gentium salute divinitus ordinata ad bonum Judaeorum. Quae ratio ut intelligatur, sciendum est verbum aemulari hic positum esse ab interprete in significatione activa, pro eo, quod est provocare ad aemulationem, quemadmodum et usurpavit 1 Corinth 10.: An aemulamur Dominum? Nam ea Graeci verbi ixapaCTjXujaai, significatio est, et in eum sensum interpres noster alibi illud exponit, ut in hoc ipso capite post paucula: Si quo modo ad aemulandum provocem carnem meam. Et capite superiori: Ego ad aemulationem vos ad ducam. Denique et ex Syriaco sic habemus interpretatum: ad provocandum eos ad aemulationem. Potest autem tam Graeca quam Syriaca lectio duobus modis exponi, ut vel ad gentes verbum referatur, vel ad Deum. Ad gentes quidem hoc modo, ut gentes salutem adeptae provocent ad aemulationem Judaeos. Quod intellige, non studio, sed exemplo. Et hoc vohiisse videtur noster interpres, quando Graecum infinitivum plurali numero vertit: aemulentur. Ad Deum autem hoc pacto, ut Deus ad aemulationem gentium provocet Judaeos. Id voluerunt alii translatores, qui singularem numerum reddiderunt: provocet, ant provocaret, secuti Graecorum commentarios, qui provocationem hanc Deo videntur adscribere; idque rectius, ut existimo. Nam Deo Moses adscripsit in illo versu, quem praecedenti capite Paulus ex ejus cantico citavit, et ex quo praesentem rationem excerpsit. Praeterea notandum, pro delicto Graece legi 7:apa7CTtG|JLaTi^ quod etiam lapsum significat, ut a casu distinguitur. Est enim levius labi, quam cadere. Atque hoc reddiderunt alii interpretes, idemque volunt commentarii Graecorum. Sed et Syriaca dictio lapsum denotat. Pertinet autem hoc ad metaphoram superiorem, ut medium quiddam inter offensionem et casum, quo significatur, Judaeos non quidem sic offendisse, ut caderent, sic tamen, ut laberentur; ne quis offensionem eorum plus satis extenuet. Quamquam sunt, qui 7rapa7iTa)|jia interpretentur offensam, id est, impactionem, ut idem significatum sit hoc nomine, quod prius verbo STCxaioav^, offenderunt. Estque id contextui Paulino consentaneum. Igitur sensus Apostoli est: Quin potius deliclo seu lapsu sive offensa Judaeorum usus est Deus ad magnum quoddam bonum, scilicet ad vocationem et sahitem gentium; vicissim usurus gentium conversione ad salutem Judaeorum. Dum enim gentes ad fidem vocat, Judaeos (sicut per Mosen praedixit) ad aemulationem provocat; ut qui videant promissa, patribus suis facta, et a se neglecta, transferri ad gentes. Hac igitur aemulatione perciti, velut ex contentione et ipsi Christum salvatorem recepturi sunt, quem praedicantibus ApostoHs recipere noluerant. Ad hunc sensum collimant Graeca, ab Erasmo paulo clarius si reddita: Sed per lapsum illorum salus contigit gentibus in hoc, ut eos ad aemulandum provocaret. Jam quomodo Judaeorum lapsus et infidelitas fuerit occasio sahitis gentilium, docent non uno loco Acta Apost., ubi Judaeis Evangelium repellentibus ad gentes transiisse leguntur; nominatim cap. 13. et ultimo. Porro quamvis aemulatio jam dicta non in omnibus efficiat Judaeis, ut Evangelio credant (multi enim zelo commoti fuerunt ob fidem gentium, nec eam sunt imitati, ut Act. 13. 17. et alibi), non tamen existimandum est, solum in fine saeculi Judaeos hac aemulatione adducendos ad fidem, verum etiam alias, Deo miserante, id contingere et contigisse, licet non tanto numero. Certe legimus ante ducentos annos unius Vincentii Ferrerii, viri sancti, concionibus supra viginti quinque millia Judaeorum adducta fuisse ad Christum. Et scimus, adhuc Romae singulis annis aliquot Judaeos baptizari. Dicet aliquis: Quid? si Judaei Christum recepissent, an non contigisset salus gentibus? Respondeo: Contigissetutique, quia pro mundi salute passus erat Christus. Verum nec tam cito perlatum ad eas Evangelium fuisset, nec eodem ordine, quo nunc, salus earum fuisset procurata.
11:12
12. Quod si delictum illorum divitiae sunt mundi. Secunda ratio sumpta ab eo, quod gentibus utile est, et proinde optabile, ac merito a Dei misericordia sperandum. Si, inquit, delictum, sive lapsus Judaeorum per occasionem cessit ac redundavit in spirituales mundi divitias, hoc est, in salutem copiose praestitam gentibus toto orbe diffusis. Sequitur:
Etdiminutio eorum divitiae gentium. Id est, si cessit ad multitudinem gentium convertendam Judaeorum abjectio, qua factum est, ut tam pauci ex iUis fidem susciperent, caeteris infidelitate excaecatis. Sequitur:
Quanto magis plenitudo eorum? Supple, divitiae gentium erunt? id est, quanto magis valebit ad confirmandam et dilatandam in gentibus fidem conversio populi ipsius Judaici, id est, maximae mul* titudinis eorum? Quam conversionem futuram in fine saeculi, infra docet. Argumentum est a minori. Si enim Judaei credere nolentes occasionem dederunt multitudinis gentium convertendae ad fidem, muho magis consentaneum est, ut iidem credentes causa sint amplificandae fidei in gentibus. Hoc enim per se est, illud accidens. Jam ulterius collige: Si Deus propter utilitatem totius mundi, id est, populi gentilis, permisit Judaeos labi ac diminui, multo magis eos restaurabit et ruinas eorum implebit pro mundi utilitate. Non igitur desperanda nobis est eorum conversio. Rationem hanc docte et dilucide explicatam habes apud S. Thumam. Caeterum observa pulcherrimam metaphoram in nomine divitiarum, quas ad fidei transfert incrementa. Sic Jac. 2.: Deus elegit pauperes in hoc mundo, divites in fide.
11:13
13. Vobis enim dico gentibus: Quamdiu quidem ego mm gentium Apostolus, ministerium meum honorificabo. Pro quamdiu Graece est l<p' oaov^ quod interdum quidem temporis significationem habet, ut Matth. 9.: Quamdiu cum illis est sponsus. Atque ita accepit Origenes hoc loco. Sic enim interpretatur: quamdiu sum Apostolus, id est, semper ac sine fine. Quod etiam ad futurum saeculum extendit, non sine erroris suspicione. Verum usitatius ad rationem refertur, Latine in quantum, quatenus, qua ratione. Et ita accipiendum hoc loco arguit praesentis temporis verbum ^olaCw gioriftco, quomodo et Augustinus legit lib. 9. contra Faustum c. 2., pro quo noster interpres futurum reddidit honorificabo, quoniam hoc magis quadrabat cum adverbio quamdiu; nisi forte legit futurum 6o$aoco; tametsi ad sensum non multum interest, utrum legas. Est autem haec tertia ratio a signis, hoc est, ab ipsius Pauli conatu in adducendis ad Christum Judaeis. Quod quidem non faceret, inquit Thomas banc rationem explicans, si casum Judaeorum irreparabilem putaret. Unde suum ipsius studium, quod adhibebat ad conversionem Judaeorum, inducit pro signo, quod eorum casus sit reparabilis. Sic ille. Gentes autem alloquitur Paulus, earum Apostolum se nominans, ne, dicturus de suo erga Judaeos convertendos studio, videatur oblitus officii peculiariter sibi demandati in gentes. Vos, inquit, o gentes, appello. Quandoquidem sum vester Apostolus, ministerium hoc meum non desero, sed gnaviter obeo, atque illustre et celebre reddo; quod probat multitudo eorum, qui passim ex gentibus mea praedicatione ad fidem convertuntur. Vocat se gentium Apostolum hic et alibi, quia praecipuum ejus officium, divinitus injunctum, erat cu-ca salutem gentium; quemadmodum ex hi- storia Actorum apostolicorum constat. Nec tamen negandum est, etiam missum fuisse, ut Judaeis praedicaret. Sic enim dicit de eo Dominus Actor. 9.: Vas electionis est mihi iste, ut portet nomen meum coram gentibus, et regibus, et filiis Israel. Unde patet, verum non esse, quod quidam hoc loco annotant, Paulum praedicantem Judaeis fecisse opus supererogationis: quasi per hoc suum ministerium, quod in gentes acceperat, honorificare se dicat. Qui commentarius legitur apud Hugonem, Hervaeum et Aquinatem, sumptusque est ex Ambrosiastro. Nec enim Paulus bis verbis significat, sepraedicasse Evangelium Judaeis (quamquam id saepe fecerat); sed se, praedicantem gentibus, etiam Judaeorum saluti consulere. Hoc enim est, quod sequitur:
11:14
14. Si quo modo ad aemulandum prooocem carnem meam. Quod, inquit, tam diligenter exerceo munus apostolicum inter gentes, non solum id facio pro salute gentium, verum etiam Judaeorum; ut scilicet hi, zelotypia quadam incitati, dum vident gentes per fidem adjungi Deo patris sui Abraham, et promissiones Abrahae seminique ejus factas a gentibus occupari, accedant etiam ipsi ad fidem, studeantque cum illis saltem, si non prae illis, benedictionis patribus suis promissae participes fieri. Camem suam vocat Judaeos propter cognationem carnis. Quod expressius dixit cap. 9.: Qui sunt cognati mei secundum carnem. Sic autem loquitur, ut quodam naturae vinculo obstrictum se significet ad promovendam Judaeonun salutem, de qua subjungit:
Et salvos faciam aliquos ex iUis. Dicit: aliquos, sciens, suo tempore non futurum, ut admodum multi ex eis ad salutem adducantur, plenitudine videlicet in aliud tempus reservata. Illud in bis verbis observa, quamvis humanam sahitem totam ab initio fidei usque ad consummationem gloriae Deus principaliter operetur, ministros tamen Evangelii et sacra- mentorum etiam suo modo salvos facere homines; nimirum ut viva quaedam in- strumenta, quibus ad peragendam eorum sahitera Deus utitur. Sic idem Apostolus ad Timoth. 1 epistolae, 4.: Hoc enim faciens et te ipsum salvum facies, et eos, qui te audiunt. Et Jacobus in fine suae epistolae: Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte. Et Dominus ipse Matth. 18.: Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum.
11:15
15. Si enim amissio eorum reconciliatio est mundi; quae assumptio, nisi vita ex mortuis? Studium illud suum rursus comprobat ex eo, quod utile futurum sit ipsis gentibus. Probat autem sententia simili cum illa praecedente: Quod si delictum illorum divitiae sunt mundi etc. Amissio, Graece aTzo^oXy}, abjectio, quam opponit assumptioni. Rejectionem legit August. loco supra cit. Caeterum assumptionem intellige non adjunctionem Judaeorum ad gentes, ut quidam volunt; sed qua assumendi sunt a Deo, qui prius abjecti erant. Hunc enim intellectum postulat antithesis inter abjectionem et assumptionem. Nec secus accipitur infra cap. 14.: Deus enim illum assumpsit. Si, inquit Apostohis, Judaeorum abjectio per occasionem valuit ad reconci- Hationem gentium cum Deo, quid dicemus de assumptione Judaeorum, qua nimirum assumentur a Deo ad gratiam Evangelii et ad salutem iu fine saeculi, nisi quod ea multo magis sit profutura gentibus ac toti mundo, ad novitatem vitae ex morte peccati? Vel simpliciter hoc pacto: Si Judaeorum abjectio cessit mundo ad peccatorum remissionem, quid mundo conferet eorum assumptio, nisi justificationem, quae est vita ex mortuis? Solet enim Apostolus ratione distinguere haec duo, mori peccatis, et vivere Deo per justitiam, atque hoc prae illo vehit aliquid majus commendare; uti videre est supra cap. 6. per aliquot versus. Quo pertinet etiam illud cap. 4.: Traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram. Aliter tamen Graeci Origenes, Chrysostom. et Theodor., quos multi sequuntur. Intelligunt enim vitam ex mortuis, universalem mortuorum resurrectionem, quae Judaeorum assumptionem est consecutura. Neque enim prius mortui resurgent ad vitam, quam Judaicus populus receperit fidem Christi. Rursus ahi vitam ex mortuis figunate interpretantur cumuhim bonorum, et, ut Oecum. loquitur, perfectum integrumque gaudium, quale erit in perfecta communique vita ac resurrectione ex mortuis. Quae omnes expositiones probabiles sunt. Porro quam non sit desperanda Judaeorum salus, licet ad tempus amissi et abjecti sint, pergit adhuc docere duabus metaphoris subjunctis. Et hanc ponimus quartam rationem Apostoli, sumptam ex qualitate majorum, ut patebit.
11:16
16. Quod si delibatio sancta est, et massa. Graece: Si autem primitiae sanctae, et conspersio. Nam massa nomen est ad multa generale; cpupoc^a vero Graecum, ac Latinum conspersio, proprie significant farinam aqua, vino aut oleo temperatam ad pinsendum. Conspersionem legit etiam Hilarius enarrans Psalm. 58. Prior itaque haec metaphora desumitur ab eo, quod in lege fiebat; ubi Deo oblatis et per hoc sanctificatis frumenti primitiis, ut praecipitur Num. 15., quaecumque massa postea fieret ex eo frumento, reputabatur sancta. Sic igitur si patriarchae, qui sunt velut primitiae populi Judaici, sancti fuerunt, etiam populus ipse ex illis progenitus, reputabitur sanctus. Ita Chrysost., Oecum., Gaignaeus et alii, primitias, aeque ut mox radicem, interpretantes Judaeorum patriarchas. Noster interpres primitias delibationem vocat, quod primitiae pruno delibentur, id est, ut portio quaedam exigua desumantur ex reliquo corpore seu frumenti, seu aliarum rerum, Deo offerendae. Nisi forte significare voluit fermentum, quomodo Theophyl oiTzapyriv interpretatus est. At nescio, quam recte; quum usus loquendi, praesertim Scripturae sacrae, non habeat, ut fermento nomen ctTcapx^C attribuatur, ac vix soleat fermentum in Scripturishaberebonaereisignificationem. Fortasse Theophyl., ut homo Graecus posterioris aetatis, panem femientatum, quo Graeci in mysteriis utuntur, hac sua expositione commendare voluil. Sunt, qui delibationem interpretentur id, quod ex massa farinacea sumitur ad probandum, et per eam significari putent vel Apostolos, vel primos fideles; quos ex gente Judaeorum assumptos a Deo dicunt, velut delibationem ex massa. Sed hoc glossema, quod Latinorum tantum est, nec Graeco textui, nec intentioni Paulinae existimo convenire.
Et si radix sancta, et rami. Id est: Si patriarchae, ex quibus velut radice processit arbor Judaici populi, sancti sunt, ipsa etiam arbor cum ramis suis, id est, populus Judaicus sanctus erit. Origenes tam primitias, quam radicem, non alium, quam Christum vult intelligi; quoniam, inquit, huic radici omnis, qui scdvatur, inseritur, et ex hac delibatione sancta omnis massa humani generis sanctificatur. Sed et hic commentarius recedit a mente Apostoli, qui non intendit hoc loco docere, quis sit autor sanctificationis tam Judaeis, quam gentibus, sed peculiari de Judaeis ratione suadere, quod in negotio sanctificationis non debeant comtemni; videlicet ex eo, quod sanctos habuerunt progenitores. Ad quam rem mox etiam adducit similitudinem olivae. Porro ex duabus jam dictis Pauli probationibus quidam haereticorum docere conati sunt, Christianorum filiis, ut sanctificentur, non esse necessarium baptismi sacramentum, quod eo ipso, quo Christianos habent parentes, sancti sint, et, ut ajunt, promissionis ad Abraham factae participes. Quod argumentum, si valeret, multo magis ostenderet omnes Judaeos, utpote ex sanctissimis patriarchis prognatos, sine exceptione sanctos esse, nec uUo sacramento ad sanctificationem indigere. Quod falsissimum esse constat. Quare dicendum est, Apostolum uti his comparationibus, velut argumento probabili, ad docendum, Judaeos potiori ratione participes fieri posse gratiae Dei, quam gentiles, eo quod nati sint ex patribus, quibus factae sunt promissiones, quique sancti fuerunt et acceptiDeo. Cum enim per institutionem plerumque fiat, ut posteri teneant eandem cum suis majoribus religionem et pietatem, quod et futurum in posteritate Abrahae per sanctam filiorum ejus educationem Dominus ipse testatus est Gen. 18., consentaneum est, Judaicum populum, e sanctis patribus ortum, sanctitatem illam velut quodammodo hereditariam retinere. Sed etsi multi e populo sua malitia a sanctitate majorum deflexerint, futurum tamen, ut facilius ad id, quod eis naturale quodammodo est, revocentur, et fiat, quod dicitur Malach. ultimo: Convertet cor filiorum ad patres eorum. Non ergo sanctum vocat Judaicum populum Faulus, quod sanctitatem in se habeat; sed quia habet, unde sanctificetur, tanquam massa ex primitiis, et rami ex radice, ut proinde sanctus dici possit in spe et causa probabili, et in quadam praeparatione, quam Scriptura non raro sanctificationem vocat. Quae praeparatio et causa est, habere sanctos progenitores. Nam et simili sensu 1 Corinth. 7. idem Apostolus sanctos vocat filios, propter alterum parentem sanctum, id est, Christianum; tametsi is locus etiam aliter intelligi potest, ut ibi videbitur.
11:17
17. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt. Graece, defracti sunt, scilicet ab arbore. Reprimit gloriationem et fastum gentilium adversus Judaeos, persistens in metaphora radicis, arboris, et ramorum; et Judaicum quidem populum, quatenus instar arboris surrexerat ex sancta radice majorum, eamque generis nobilitatem retinebat, olivam vocat; gentilem vero popuhim oleastrum, id est, oleam silvestrem et infructuosam, quod ortus ex profana radice, scilicet eorum, qui verum Deum ignorantes idola coluerant, eorumque instituta sequens, nulhim ferret fructum pietatis. Quod si, inquit, aliqui Judaeorum recesserunt a sancta societate sui populi, tanquam rami fracti ab arbore bona, cujusmodi est oliva.
Tu autem cum oleaster esses, insertus es in ilUs. Hic rursus sennonem ad eos convertit, qui ex gentibus crediderant; hancque suam apostrophen continuat paene usque ad finem capitis. Insertus dixit interpres pro insitus. Tu autem, ait Apostolus, o popule gentilis, cum prius esses oleaster, id est, populus profanus et infidelis, exprofanis etinfidelibus oriundus, nuper insitus es olivae in illis, id est, inter illos, scilicet olivae ramos, in arbore manentes. Hoc est, per fidem, spem et caritatem adjunctus es et unitus sanctae societati eorum, qui descenderant ex patriarchis. Nam oves, quae sunt ex gentibus, adducuntur ad ovile electorum ex Judaeis, Joan. 10. Quidam £V auxolg interpretantur in truncum, alii in locum ramorum defractorum. Sed utrumque minus recte. Nam Graeca praepositio non eum usum habet. Ostendit autem manifeste hic locus, eadem fide, eodemque spiritu gratiae donatos esse utriusque temporis justos, et qui Christi adventum praecesserunt, et qui sequuntur.
Et socius radicis et pinguedinis olivae factus es. Socius, Graece, auyxoivu)vog^ comparticeps, consors. Sensus: Et una cum ramis olivae naturalibus factus es particeps ejusdem radicis, ejusdemque pinguedinis, quam radix toti arbori subministrat. Hoc est, tanquam et ipse ex patriarchis ortus esses, eandem Dei notitiam ac multiplicem gratiam simul cum Judaeis illorum posteris, velut Judaeorum coheres, ex communi radice suxisti. Hoc nimirum est, quod idem Apostolus dicit ad Ephes. 3., gentes esse coheredes et concorporales et comparticipes promissionis; scilicet una cum Judaeis, quorum majoribus promissio de Christo facta fuerat. Admonet Origenes, olivae et oleastri similitudinem ab Apostolo non eo ordine positam esse, qud apud agricolas habetur. llli enim, inquit, magis olivam oleastro inserere, et non olivae oleastrum solent; Paulus vero, Apostolica autoritate ordine commutato, res magis causis, quam causas rebus aptavit. Sic ille. Quod et ab aliis annotatum invenio. Nam in universum insitiones fieri solent, quum ex arbore foecunda surculus inseritur insterili, non contra; sive fisso ramo insitio fiat, sive terebrato, quod genus inoculationem vocant. Sed de ea re viderint agricolae. Nihil absurdum, si similitudinem quis assumat ab eo, quod in natura non eo fit ordine, quo ad institutum applicatur. Tale enim est, quod gentili populo Paulus dicit: Ita tecum actum est, ut si ex oleastro surculum quis inserat olivae, fructum inde vel praeter naturam consecuturus. An atitem hoc significetur ilHs verbis infra positis: et contra naturam insertus es in bonam olivam, illic expendemus.
11:18
18. Noli gloriari adversus ramos. Hic absolvit periodum coeptam ab eo loco: Quod si aliqui etc. Quamvis, inquit, illa ad eum modum se habeant, non tamen est, quod glorieris adversus ramos. Nam iniquum et improbum est, ramos insiticios jactitare sese contra naturales, iisque se anteferri velle. Sed quia dicere poterant gentiles, se esse ramos et plures, et fructuosiores naturalibus, ideo subjungit Apostolus aliam rationem fortiorem, qua gloriationem eorum inhibeat.
Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Quod si, inquit, adhuc existimes tibi gloriandum esse contra ramos alios, ob causam modo dictam illud saltem cogitare debes, quod etiam radix ipsa (quae te sustinet, non tu illam) in populo Judaico est. Nam patriarchae et prophetae, qui fuerunt ex illo populo, sunt loco radicis olivae. Unde idem Apostolus Eph. 2. scribit, superaedificatos esse gentiles super fundamentum non solum Apostolorum, sed etiam Prophetarum. Proinde, inquit, sicut ramus habet omnem suam viriditatem et fructum ex radice, ita omnis salus tua referenda est ad illum populum propter eorum majores, ipso etiam salvatore attestante Joan. 4.: quod salus ex Judaeis est.
11:19
19. Dices ergo. Bene restitutum futurum pro praesenti, dicis, quod erat in multis codicibus. Nam Graece est: ipsTc ouv. Cui consonat textus Syriacus, nec non Latina vetustiora. Conjunctionem ergo, cave, hinc abstrahas et adjungas Bequentibus: ergo fracti, etc. Nam eam collocationem ouv Graecum minime recipit.
Fracti sunt rami, ut ego inserar. Fracti, Graece defracti. Sensus: Tu, popule gentilis, forte ex iis ipsis, quae dixi, arripies tibi argumentum gloriandi adversum Judaeos, et dices: fracti sunt ab arbore rami naturales, atque ita factum, ut eorum loco ego insererer. Quapropter haud immerito gloriabor ramus insiticius, inhaerens arbori, contra ramos fractos. Potest nihilominus etiam causaliter accipi vocula ut, quae Graecis est Tva, quemadmodum accepit Thomas, ita partem hanc exponens: Fracti sunt rami, ut ego inserar; id est, ad hoc Deus permisit Judaeos a fide excidere, ut ego ad fidem intrarem. Qui sensus etiam auget gloriationem gentilis adversus Judaeum.
11:20
20. Bene. Graece xaAdig, bene, recte, pulchre; Erasmus supplet: bene dicis. Quamquam per se positum approbantis et laudantis adverbium est, ita Luc. 6.: oxav xaXuic: ujjiac; crTtiuat^ cum bene vobis dixerint, id est, cum ad quaeque verba et facta vestra dixerint, bene, quod solent assentatores; videri cuipiam posset jungendum cum sequentibus: Bene, id est, merito propterincredulitatemfractisunt. Verum sic loquens videretur insultare lapsui Judaeorum, quod hic unice cavet. Itaque sensus est: Probo, quod dicis, illos fractos, et te insitum esse; imo fractos illos ad hoc, ut tu inseraris. Sed, ne vel ob id tibi adversus eos gloriandum existimes, audi, quae sequuntur:
Propter incredulitatem fracti sunt. Propter incredulitatem, Graece if^ aTcta- Tia, increduHtate, quemadmodum et legit Amb. commentator; hoc est, interpretante Ruffino, per incredulitatem, ut non tam causa meritorin, quam formalis significetur. Nam eo ipso, quo credere in Christum noluerunt, ab arbore fidelis et sancti populi revulsi sunt.
Tu autem fide stas. Male Erasmus et eum secutus Cajetanus putant vertendum ftiisse in praeterito: stetisti, \e\ consti- enil. Ettii Comm. Tom. I. tisti. Nam Graecum praeteritum f OTYjxaq significationem habet praeseatis. Sicque vertit ipse Erasmus superius cap. 5.: in qua stamus, Graece eaTvjxajJisv. Hic quoque formalis ratio significatur; et sensus est: Tu autem non tuo opere, sed per fidem insitus in sacram olivam, eadem fide adhuc in illa stas, id est, manes et consistis, sicut illi, contra quos gloriaris, aliquando steterunt. Fidem intellige, quam in superioribus hujus epistolae toties commendavit.
Noli altum sapere, sed time. Altum sapere, Graecis unum verbum G^^tjAocppovsTv^ quod Latini dicunt, tollere spiritus, hoc est, de se magnifice sentire. Caveto, inquit, ne superbias, ne animo efferaris propter hoc, quia fide stas in oliva; sed time, ne aliquando per infidelitatem ab ea excidas, sicut illi exciderunt. Locus apertissimus adversus haereticos negantes, fidem semel habitam amitti posse. Nam quod eorum quidam timorem hic interpretantur cultum religiosum, plane redarguunt eos verba sequentia, quae metum excisionis exigunt, ab exemplo Judaeorum, qui per incredulitatem fracti et excisi fuerant.
11:21
21. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat. Argumentatur a majori. Nam si Leus, inquit, etiam naturales ramos, id est, Judaeos, quibus videbatur plus aliquid deberi, permisit excidere per infidelitatem, fieri potest, adeoque, ne fiat, metuendum, ut nec tibi parcat, sed te quoque excidere permittat. Metuendum id sane, si non toti populo gentili, certe singulis non solum hominibus, verum etiam nationibus. Id quod jam dudum multis contigisse videmus, ac deploramus. Haec ratio solidissima est, et irretragabilis, ad comprimendam omnem gloriationem gentilium adversus Judaeos; nec minus valebit etiam si non a majori, sed a pari procedat, de quocumque homine gloriante adversus alterum. Cum enim omne bonum a Deo sit, et ipse nemini quidquam debeat, nisi quantum vult debere per spontaneas promissiones et pacta, tam potest libera sua voluntate permittere casum ac defectionem gentilium, quam permisit Judaeorum; tam casum hujus hominis, quam illius. Quod enim stat quisque, totum ad gratuitam Dei misericordiam referre debet. Igiturostendithiclocus, ne reprobationem quidem esse ex meritis, sed ex sola Dei voluntate.
11:22
22. Vide ergo bonitatem, et severitatem Dei. Bonitatem, Graece xP^OTOTrjxa, benignitatem. Significatur enim ea voce facilitas ac promptitudo praestandi beneficia. Sensus: Ut intelligas, te nihil habere, unde glorieris adversum Judaeos, considera bonitatem seu benignitatem gratuitam Dei vocantis atque eligentis, et severitatem seu rigorem Dei rejicientis ac reprobantis, et misereri nolentis. Quae duo membra consequenter explicat. Rhetores hoc schema sermonis dialysin vocant.
In eos quidem, qui ceciderunt, severitatem. In eos pendet a dictione, severitatem. Vide, inquit, Dei severitatem, qua utitur in Judaeos, quos cadere permisit. Quae permissio ad severitatem pertinet, tanquam divinae reprobationis efifectus.
In te autem bonitatem Dei. In te, uTio ok, erga te, quarto casu, sicut dixerat in eos; et dependet a vocabulo bonitatem seu benignitatem. Nec in Graecis aut Syriacis exprimitur genitivus Dei. Satis enim intelligitur. Vide, inquit, Dei erga te benignitatem, qua scilicet te populum gentilem sine ullis tuis meritis ad Evangelii gratiam efficaciter vocavit.
Si permanseris in bonitate. In bonitate, non tua, ut quidam exponunt, sed Dei, hoc est, in eo, ad quod Dei bonitate seu benignitate vocatus es atque adductus; quasi dicat: si perseveraveris in fide et justitia. Non hoc addit, tanquam ex conditione permansionis, id est, perseverantiae dependeat electio divina, cum et ipsa perseverantia sit electionis effectus; sed quia permansio haec certissimum est ipsius electionis argumentum, ac si diceret: Si non permanseris in eo, ad quod Dei bonitate vocatus es, certissime noveris, te non esse in eorum numero, ad quos eligentis Dei bonitas pertineat.
Alioquin et tu excideris. Id est: Tu, qui modo ramus es olivae per Dei vocantis bonitatem, si in ea bonitate non permanseris, sed per infidelitatem recesseris, eo ipso excideris, amputaberis, ac decides ab arbore societatis electae.
11:23
23. Sed et illi, si non permanserint in increduUtate, inserentur. Hoc est: Atque e diverso Judaei, si, relicta infidelitate,fidem susceperint, eo ipso rursus inserentur arbori olivae. Non enim significatur, quod recessus ab incredulitate praecedat eam insitionem, quae fit a Deo; sed loquitur ad hunc modum Apostolus, ut ostendat, ne primam quidem gratiam Dei, moventis hominem, esse sine cooperatione liberi arbitrii; quemadmodum et superiori membro; quo dixit: Alioquin, id est, si non permanseris in bonitate, excideris, significare voluit, nec desertionem, seu gratiae subtractionem, esse sine motu voluntatis, sponte ac Ubere recedentis a bono. Rursus ostendit etiam hic locus, hominem semel justificatum excidere posse a gratia Dei et justitia; nec quemquam esse certum, quod in ea sit usque ad finem permansurus. Quae doctrina cum sit in verbo Dei contcstatissima, mirum est, qua fronte ab adversariis oppugnetur.
Potens est enim Deus, iterum inserere illos. Ne, quod dictum est: si non permanserint in incredulitate, inserentur, ita tribuatur hominis voluntati, tanquam illius sit aliquid proprium, Apostolus hac sententia totum revocat ad potentiam et efficaciam gratiae Dei. Simul innuit, hoc, quod dicit Deum posse, ab eo sperandum esse; sicut et alibi Dei potentiam allegat ad spem excitandam, ut infra cap. 16.: Qui potens est, vos confirmare, et 2 Cor. 9.: Potens est Deus, omnem gratiam abundare facere in vobis. Quo magis autem id a Deo speretur, argumento subjuncto probabile id ipsum reddit, ducto videlicet a minori, id est, ab gratia, quam ipsi gentiles experti jam fuerant.
11:24
24. Nam si tu ex naturali excisus es oleastro, et contra naturam insertus es in bonam olivam. Contra, Graece Tzapa, praeter • quamquam non aliud est Apostolo praeter naturam, quam contra naturam; quemadmodum et scriptoribus profanis. Porro contra naturam Thomas interpretatur contra communem cursum naturae, addita hac ratione: non enim consuevit ramus arboris malae inseri in bonam arborem, sed potius e converso. 3imiliter Haimo, Rickeliiis, aliique nonnulli. At vero plerique, maxime veteres, hoc, quod dicitur contra naturam, de sola interpretantur originis contrarietate seu diversitate, ut sensus sit: Nam si tu homo gentilis, excisus es ex oleastro, cujus erasramus naturalis; utpote secundum carnem ex ejus radice propagatus, et tamen contra naturam hujus tuae originis, per Dei potentiam insitus es in bonam, pulchram et veram olivam (id enim significat Graecum nomen compositum xaA- AieAaiov); sequitur:
Quanto magis ii, qui secundum naturam, inserentur suae olivae? Graece propriae olivae. Quanto magis, inquit, per eandem Dei potentiam Judaei, qui secundum naturam sunt, id est, qui sunt rami naturales olivae, iterum eidem suae olivae inserentur, sic ut insiti coalescant? Hoc enim secundum rationem magis consentaneum videtur; tametsi Deo omnia sunt aeque facilia. In nonnullis codicibus Graecis abest articulus ul, et tantum legitur, OUTO', xaTa cpuaiv^ etc. Quae si non mendosa lectio est, vertendum esset: Quanto magis hi, scilicet Judaei, secundum naturam inserentur suae olivae? utperantithesinsibirespondeant haec duo, contra naturam inseri, et secundum naturam inseri. Idque secutus videtur Syrus interpres.
11:25
25. Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc. Quod probabile et a Deo sperandum esse, docuit superiori argumento; nunc tandem, ut vehementius retundat fastum gentilium (nam eos adhuc alloquitur rursum mutato numero), docet, aliquando vere futurum esse, aperiens mysterium (Latine sacramentum vertunt quidam), id est, rem eatenus arcanam et paucis cognitam. Aperit autem ob eam causam, quam continuo subjungit. Quod ait, nolo vos ignorare, pro eo, quod diceret, scire vos volo, Paulini moris est. Ita loquitur cap. 1, hujus epist., item 1 Cor. 10. et 12., 2 Cor. 1., et 1 Thess. 4. Nolo, Graece quidem semper est ou biAOi, non volo; sed sensu eodem. Nam Graecis nolle uno verbo non dicitur, ut nec in aliis linguis extra Latinam. Itaque perinde est, ac si diceret: volo vos non ignorare, id est, volo vos scire. Id vero semel annotasse sufficiat.
(Ut non sitis vobis ipsis sapientes). Graece, apud vosmet ipsos prudentes, quemadmodum interpres ipse vertit capite sequenti. Sensus: Hoc dico ad deprimendam arrogantiam vestram ut ne insolescatis, placentes vobis ipsis. Ratio phraseos est, quia, qui sibi placent, prudentiam sibi tribuunt.
Quia caecitas ex parte contigit in Israel. Graece: quod obduratio ex parte Israeli facta est. Nam Ttwpwoig proprie callum significat, a verbo Tiojpoco caUum obduco, cujus passivum TiwpoDfia'. callum contraho. Et quia, quod callum contrahit, indurescit, transferuntur haec in Scripturis ad cordis duritiem; licet interpretes fere caecitatem vertant, eo quod caecitas et duritia cum de corde dicuntur, ita conjuncta sint, ut unum idemque videri possint. Ita supra hoc eodem capite: Caeteri vero excaecati sunt. Et Marc. 3.: Contristatus estsuper caecitate cordis eorum. Et Eph. 4.: Propter caecitatem cordis ipsorum. Verum Joannes aperte distinguit Evangelii sui cap. duodecimo, et cum eo interpretes omnes, in illis verbis: Excaecavit (xcTucpAcoxcv) oculos eorum et induravit (TXSTrtupwxsv) cor eorum. Sed quoniam, ut dixi, caecitas et durities ad cor translata prope eadem sunt, quatenus et cordis vocabulum ad utrumque transferri solet, intellectum et voluntatem, idcirco non multum refert, an caecitatem hic et in similibus vertas, an duritiem; maxime cum fides, cui vitium hic sisrnificatum opponitur, partim sit intellectus, 17 * partim voluntatis, nt nonint theologi. Interpres, quo usus est Ambros. commentator, vocabulum utrique commune elegisse videtur, quod et de hebetudine mentis et de duritia cordis intelligi possit, dum ita vertit: Quia obtusio quaedam ex parte Israel (id est Israeli) facta est. Jam illud, ex parte, quidam referunt ad caecitatem; quasi sentiat Apostolus, Judaeos non simpliciter, sed quodammodo excaecatos esse. Qui sensus falsus est, et ad rem non facit. Quocirca non dubitamus, ad Israelem referri oportere, ut planus Apostoli sensus sit: Israelem, id est, populum Israeliticum non totum excaecatum et obduratum esse, sed partem ejus tantum. Contigit autem Israeli caecitas ex parte non exigua, vel mediocri, sed multo maxima. Verum tacet hoc et dissimulat Apostolus, sui memor instituti; ne vel Judaeos ofiPendat, vel gentilibus ullam praebeat ansam efferendi sese adversus eos. Porro non solum ex parte, verum nec in perpetuum, sed ad tempus Israeli caecitatem contigisse, docet verbis sequentibus, quibus jam exponit mysterium.
Donec plenitudo gentium intraret. Potius, intret, aut intraverit. Potest etiam verti advenerit. Sensus: Donec maltitudo gentilis populi ex omnibusmundi partibus, secundum praedictiones propheticas, collecta fuerit ad fidem, vel intraverit in ecclesiam fidelium. Qui donec per ut exponunt hoc sensu: Propter hoc permisit Deus excaecari Judaeos, ut plenitudo gentium fidem reciperet, vocabulum detorquent ad alienum significatum.
11:26
26. Et sic omnis Israel salvus fieret. Graece acoQ^Tjosxat ^ salvabitur, vel salvus fiet, uti legit August. lib. 20. de civit. Dei cap. 29., pro quo Syrus interpres: vivet. Sensus est: Postquam plenitudo gentium intraverit, tunc Israel jam non ex parte credet, ex parte non credet, sicut nunc, sed omnis, id est, totus Israel fidem Christi suscipiendo sahitem adipiscetur; non quod nullus tunc ex illo populo in infidelitate sit permansurus, quod sentire videntur Chrysostom., Aquinas, Cajetanus, et Sotus; sed quia tam multi convertentur, ut merito censeatur totus populus converti, quae plurium sententia est, eademque multo probabilior. Nam omnem Israelem vocat, quam supra plenitudinem eorum. Atqui sicut plenitudo gentium hoc loco non significat omnes gentiles i^ine exceptione, ita nec plenitudo Judaeorum omnes sine exceptione Judaeos, sed ex eis quam plurimos, sicut expositum est suo loco. Quocirca Gregorius Papa homih 12. super Ezech. non omnes, sed multos ex Judaeis, qui tunc in infidelitate remanserint, ad cognitionem veritatis redituros affirmat. Quanta autem juxta proportionem futura sit multitudo credentium, et quanta non credentium, id aeque de Judaeis ignotum nobis est, atque degentibus. Et hoc arbitror Origenem velle, quando dicit, Deum solum novisse, et unigenitum ejus, et si qui forte amici ejus sunt, secretorum ejus conscii, quis sit iste omnis Israel, qui salvus fiet, vel quae sit ista plenitudo gentium, quae dicitur intratura. Porro sententiam hanc Apostoli, qua dicit omnem Israel salvatum iri, sunt, qui interpretentur de toto Israele spirituali, qui constat ex Judaeis et gentilibus electis, quasi sensus sit: Intrante gentium plenitudine complebitur salus totius Israelis. Prius enim credidit Israel carnalis ex parte aliqua, scilicet in Apostolis et aliis ecclesiae primitivae fidelibus. Deinde per illorum praedicationem credidit gentium multitudo. Et ita salus totius Israelis sphitualis completa est. Pro qua interpretatione facere videtur, quod conchisive dicitur: et sic omnis Israel salvus fiet, ac si dicdt: per hoc, quod gentium plenitudo intrabit, fiet, ut totus Israel salvetur. Et quidem sic intellexisse putatur hunc locum Hieron. in comm. super Jesaiae cap. 11. Sic enim habet: Ut nequaquam, juxta nostros Judaizantes, in fine saeculi, cum intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel saltus fiat; sed haec omnia in primo inteUigamus adventu, Similiter exponit autor libri de praedestinatione et gratia (qui habetur tomo septimo operum sancti Augustini) capite ultimo; necnon Pelagius in hujus loci commentario. Inter Graecos autem Caesarius dialogo 4. apud Gregorium Nazian. Qui omnes ea, quae hic dicuntur, volunt jam olim esse completa, et adhuc impleri in gentium conversione. At vero pro Israele carnali facit totus hujus loci contextus; primum ibi: quanto magis plenitudo eorum?, ubi significat Apostolus, futurum aliquando, ut plenitudo Judaeorum intret, sicut nunc intrat plenitudo gentium. Quod iterum vult intelligi iis verbis: Quae assumptio, nisi vita ex mortuis? Idem postea, quum, addita conditione, dixisset: Sed et illi, si non permanserint in incredulitate, inserentur, hoc ipsum ut absolute fiat, aliquando a Dei bonitate exspectandum esse docet, cum in eo, quod subjungit: Potens est enim Deus, iterum inserere illos; tum verbis sequentibus: Nam si tu contra naturam insertus es in bonam olivam, quanto magis ii, qui secundum naturam inserentur suae olivae? Denique rem aperte declarat, cum ait: Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc, etc. Quae verba non aliter accipi oportere, quam de Israele secundum carnem, non modo probat consequentia sermonis, et quia toto hoc capite, atque etiam superiori, de Israele secundum carnem, non de alio hjcutus fuerat; vei'um etiam plane arguit antithesis, quam facit inter haec duo, nunc caecitas ex parte contigit in Israel, tunc totus Israel salvus fiet. Neque enim constare poterit ea antithesis, si Israelem aliter et aliter accipias. Sed nec mysterium, id est, rem arcanam hoc, quod dicit, vocaret, si de Israele spirituali loqueretur. Quis enim fidelis umquam dubitare potuit, num totus Israel spiritualis, id est, omnium electorum numerus, sit salutem adepturus? Jam et subjunctum testimonium prophetae, et caetera, quae sequuntur, hunc intellectum de carnali Israele, tandem misericordiam consecuturo, confirmant, uti mox patebit. Accedit paene concors omnium, tam Graecorum, quam Latinorum, expositio in hunc locum, etiam Primasii, licet multa superiora aliter interpretur; atque insuper Augustini compluribus in locis, ut lib. 20. de civit. Dei cap. 29., lib. 2. quaestion. evang. quaest. 33., ad Dulcit. quaest. ult., et serm. 40. de verb. Dom. cap. 5. Item Basilii scribentis in Psalm. 32., et Hilarii in Psalm. 58., et, ut alios praetermittam, etiam ipsius Hieronymi, qui diversum sentire videbatur. Is enim enarrans illud Hosee 3.: Dies tnultos exspectabis me, non fornicaberis, et non eris viro; sed et ego exspectabo te, sic post multa scribit: Vir quoque sedet, imo exspectat adulterae poenitentiam; ut, postquam plenitudo gentium subintraverit, et novissimus crediderit Israel (ita ut, qui fuerat caput, vertatur in caudam, et cauda vertatur in caput), tunc flat unus grex et unus pastor. Deinde sequentia exponens, quum dixisset, post passionem Domini salvatoris usque in diem praesentem paene quadringentesimum annum expleri, atque lios esse multos dies, quibus Judaei sunt sine rege et principe, et sacrificio et altari; tandem, repetens ApoKtoli verba, ait: Haec est caecitas, quae ex parte accidit Israeli, ut subintraret plenitudo gentium, et sic omnis Israel salvus fieret; et multo post tempore revertentur, et quaerent Dominum Deum suum, et David regem suum. Et ad extremum, cum diceret aliquos Judaeorum vaticiniumHoseereferre ad tempus Babylonicae captivitatis: Alii tamen, inquit, ut nos, in futurum deferunt tempus, et quae sit causa tam grandis offensae, ut tanto tempore relicti sint, maxime cum idola non colant, praeter interfectionem Salvatoris aliam non valent invenire. Ex his S. Hieronymi verbis liquido ejus sententia cognoscitur, quemadmodum et ex altero loco, qui est in expositione Habacuc, ad iUud cap. 3.: Ficus enim non florebit. Ubi citans illa Domini verba, quibue maledixit ficui: Non afferes fructum usque in saeculum, Matth. 21.: Diligenter, inquit, considera, quid dixerit: Non afferes fructum in saeculum; non ait, usque in saecula saeculorum, sed cum saeculum istud pertransierit, et intraverit plenitudo gentium, tunc etiam haec ficus afferet fructus suos, et omnis Israel salvabitur. Haec ibi. Quibus similia reperies in ejus commentario super dictum locum Matthaei. Cum igitur de Judaici populi conversione aliquando futura Paulum loqui perspicuum sit, adeo ut nec sectarii id negare possint, lii tamen in eum sensum trahere conantur Apostoli verba, quo significatum sit, non in fine saeculi Judaeos Christum fide recepturos, sed toto saeculi decursu ititurum, ac fieri subinde, ut aliqui ex illis fidem Christi amplect.antur, simulque cum gentilibus, aemulatione provocati, evangelicarum promissionum participes fiant. Verum hic sensus refellitur bifariam. Primum, quia conversio haec adeo paucorum est, ut vix mereantur nomen reliquiarum comparatione totius populi pertinaciter in infidelitate permanentis. At Paulus hic jam non agit de reliquiarum conversione, sed plenitudinis, hoc est, ipsius populi. Deinde etiam istis obviat mysterii vocabulum. Nam quomodo mysterium vocat Paulus, quod palam incipiebat impleri, etiam ante hanc epistolam scriptam, et in ipsis fidelibus, ad quos scribebat? qui utique magna parte Judaei erant. Certe non magis hodie dici potest, Judaicam nationem converti ad Christum, quam id dici potuit Apostolorum tempore; imo vero minus. Si igitur tunc populus ipse, licet paucis ex eo credentibus, erat incredulus et excaecatus, quanto magis exinde toto decursu temporis usque ad nos? Quare necesse est, tempus conversionis illius populi, quod sub mysterio Paulus annuntiat aliquando venturum, adhuc exspectari. Quod adeo clarum apparet e serie sermonis Apostoli, ut etiam sectariorum quidam non infimi nominis Theologus, Benedictus Aretius, evidentia hujus loci convictus, apertissime fateatur ac doceat in suo commentario, generalem futuram Judaeorum in fine mundi conyersioncm, ita ut major pars eorum tunc viventium agnitum sit Christum suum. Quam rem etiam subjuncta ad Deum precatione prosequitur. Sed haec satis sint ad comprobandum veriorem intellectum loci praesentis. Nec vero ad alium sensum nos invitat, quod hic dicitur: Et sic omnis Israel salvus fiet. Nam rfensus est, quem dedimus. Sic, id est, tunc demum, cum gentium intraverit plenitudo, futurum, ut etiam Israelis plenitudo, gentium fide provocata, salvetur. Porro quid sibi velit Hieron. verbis in contrarium allegatis, et quo loco aliorum, qui in diversa sunt sententia, autoritas sit habenda, diximus ad dist. 47. lib. 4. sent., ubi de Judaici populi futura in fine saeculi conversione ex professo agebamus.
Sicut scriptum est: Veniet ex Sion, qui eripiat, et avertat impietatem a Jacob. Graece: veniet ex Sion liberans (id est, ille, qui liberat, seu libet-ator), et avertet impietates a Jacob. Impietates plurali numero legunt etiam Prosper lib. 1. de voc. gent. cap. 13., et Primasius in comment.; Sedulius iniquitates. Sumptum est hoc testimonium ex Jesaiae cap. 59. juxta versionem LXX. interpretum, nisi quod apud illos non ex Sion legitur, sed svexa oid)\, id est, propter Sion, quod et Hebraicae veritati consonum est, quae habet?V^^ lehsion, ipsi Sion. Sic enim etiam Hieronymus transtulit; cum venerit Sion (id est Sioni) redemptor. Nam quod affirmat Leo Castrensis, ex Hebraeo verti posse de Sion, adducto exemplo ex lib. 2 Regum cap. 15.: Egressus es de loco tuo, non persuadet; quum Hebraeorum doctissimi, ad quos lectorem remitto, illic interpretentur motum ad locum: migrans, seu migraturus in locum tuum. Malim suspicari pro svexa apud Pauhim abbreviate scripto ad hunc forte modum, sxa^ negligentem librarium transscripsisse £x, omisso a velut superfluo; nisi magis placeat, Paulum, qui miscere solet ex variis locis testimonia, scribentem ex Sion, ad alias Scripturas respexisse, quae salvatorem promittunt oriturum ex Sion, ut Psalm. 13. et 52. et 109. Quod sequitur; et avertet impietates a Jacob, Hieronjmus ex Hebraeo sic reddidit: et eis, qui redeunt ab iniquitate in Jacob. Verum Fr. Forerius ita vertit: et captivitati transgressionis in Jacob, eamque versionem in commentario defendit, quod, abrasis punctis, quorum interpreti non sit habenda ratio, nihil commodius ex Hebraeo reddi possit. Atqui haec versio sensu plane convenit cum eo, quod hic legimus. Nam redemptor ille captivitati transgressionis, sive captivis peccati, qui sunt in Jacob, idcirco venturus est, ut eos a jugo peccati liberet. Id autem est avertere impietates a Jacob. Quamquam et id, quod Hieronymus transtulit, ad eandem sententiam aptari potest, si sic exjjonas: redemptorem venturum Sioni, et eis, qui iu Jacob ab iniquitate redeunt, hoc ipso nimirum, quo ab iniquitate redeunt; ut significetur, hanc ab iniquitate reversionem esse formalem illius redemptionis eflPectum. Igitur sensus testimonii, ut a Paulo citatur, iste est: E gente Judaica, atque ex ipsa regia stirpe Davidis (nam Sion erat civitas David, ac sedes regni) nascetur liberator ac salvator, scilicet Christus, qui auferat et aboleat peccata populi progeniti ex Patriarcha Jacob, qui alio nomine dictus est Israel. Quae peccatorum illius populi abolitio, cum peracta non sit in primo Christi adventu per ipsius et Apostolorum ejus praedicationem (tunc enim solae reliquiae servatae sunt, caeteri excaecati), relinquitur, introducta gentium plenitudine, exspectanda.
11:27
27. Et hoc illis a Me testamentum, cum abstulero peccata eorum. Unde sumserit haec verba Paulus, non convenit inter omnes. Sunt, qui referant ad locum Jerem. 31., ubi Dominus praedicit se facturum cum populo suo novum foedus seu testamentum. Cujus promissa consequenter enumerans, illud ponit extremum: propitiabor iniquitati eorum, et peccati eorum non memorabor amplius. Alii sumpta existimant ex ipsius Jesaiae cap. 27., ubi sic legitur: Et iste omnis fructus, ut auferatur peccatum ejus. Verum eo loco nec foedus, nec testamentum legitur, sed in Hebraeo quidem '13 pheri, fructus, in Graeco autem sli/ojia, benedictio, nominatur. Atqui pars ista: et hoc iUis a Me testametitum, totidem verbis juxta versionem septuaginta legitur eodem apad Jesaiam loco, quo versus praecedens, ac post eum proxime, ut dubitari non possit inde cum prioribus sumptam esse; quae multorum est sententia, Graecorum maxime. Caeteram verba sequentia: cum abstulero peccata eorum, quoniam nec in Hebraeo, nec apud LXX. leguntur in Jesaia, hoc quidem loco, nihil probabilius occurrit, quam ut dicamus Apostolum ea vel de suo addidisse, vel potius ex parte praecedenti: avertet impietates a Jacob, repetivisse pro clariori intellectu testamenti, de quo Dom.inus loquitur, ut sensus sit: Et hoc illis erit a Me testamentum, hoc foedus, quod cum eis feriam, haec promissio, quod aboliturus sim peccata eorum; quasi dicat: In eo testamentum hoc implebitur, quod auferam peccata non aliquorum epopulo, sed ipsius populi. Pro eo, quod in Hebraeo est n''"'^ berith, foedus seu pactum, interpretes LXX. assidue verterunt oiaOY/crjv^ id est, testamentum. De qua Graeca voce, ejusque in Scripturis usu et significatione alibi dicemus opportunius, ut Gal. 3. et Heb. 9.
11:28
28. Secundum Evangelium quidem, inimici propter vos. Subaudi sunt. De Judaeis velut in summam colligit ea, quae dixit. Sensus hujus partis: Qui Judaei, sive Israelitae, quantum attinet ad causam Evangelii, cui pertinaciter adversantur, exosi suntDeo; idque propter vos, id est, occasione ejusdem Evangelii vobis gentilibus praedicati; quae res eos magis a fide alienavit. Vel, propter vos, id est, propter vestram salutem, quam Deus operari voluit ex occasione Evangelii a Judaeis rejecti; ut proinde eis insultare non debeatis, quando eorum peccatum vobiscessit in tantum bonum. Prior sensus est Chrjrsostomi et sequacium ejus. Posteriorem tradit et pluribus explicat commentator Ambros., quem multi sequuntur. Ac revera magis convenit hic sensus cum praecedentibus, ubi dixit: Sed illorum delicto salus est gentibus; item, fracti sunt rami, ut ego inserar; et alia hujusmodi. Quamquam, quod idem commentator inimicos interpretatur active, id est, Evangelii persecutores, — quemadmodum et Auguss. in epist. 59. ad Paul. quaest. 6., et lib. de praedest. sanct. cap. 16., inimicitiam exponit, qua Christum occiderunt, — minus probabile est. Opponit enim Apostolus inimicos dilectis, utique a Deo, ut mox videbimus, non autem diligentibus Deum.
Secundum electionem autem, carissimi propter patres. Carissimi, Graece ayaTZTj-zoi, cari, dilecti, ut legit Aagustinus. Sensus est: Quod si vero consideretur electio divina, qua scilicet illum populum, et non solum exiguam populi partem, Deus elegit ad sahitem (quae utique electio aliquando implebitur), hac ratione Deo dilecti sunt; idque propter patres eorum, id est, sanctos Patriarchas, quos supra primitiarum et radicis nomine significavi, quorum fides et pietas ita Deo placuit, ut promiserit, se Deum fore seminis eorum post eos. Gen. 17. et Deut. 4. Ex hoc commentario patet, inimicos et dilectos non eosdem intelligi, sed in eodem populo diversos; ut bene docent et declarant Augustinus duobus locis paulo ante citatis, et Prosper lib. 1. de vocat. gent. cap. 10. Posset etiam, quod dicitur ini?nici et carissimi, referri non ad Deum, sed ad Paulum haec scribentem, tanquam significet, se Judaeos quidem pati inimicos atque infensos, quod ad negotium attinet Evangelicae praedicationis, quam illi recipere nolentes etiam gentibus invidebant, quarum ipse esset Apostolus. Caeterum se eos vehementer diligere, quatenus erant populus electus a Deo; seque paratum, eis impendere dilectionis officia propter patres eorum, quos Deus dilexerat. Quem sensumtradit Theodoritus; meminit etiam Primasius. Verum cum priore sensu magiscohaeret, quodproximesequitur: Sine poenitentia, etc. Hic obiter nota, familiare esse interpreti vulgato, positivi gradus nomina reddere superlative, in quibusdam dumtaxat vocabulis; passim quidem in istis: carissimi, dilectissimi, deinde et in aliis nonnullis, ut optimum, quod Graece est bonum, Luc. 8. et 10., Hebr. 13., Jac. 1., pessimum, nequissimum, quod Graece malum, neguam, Psalm. 33., Matth. 12., Act. 18. et 19., Eph. 6., Apoc. 16., maximum, quod Graece magnum, Psalm. 18., Matth. 22., Joan. 6., Act. 8., Apoc. 2. Item desideratissimi, quod Graece desiderati, Phil. 4. Hac de re semel admonendus fuit lector_, ne in ejusmodi superlativis gradum ponderet extra scripturam originalem; tametsi interpretem non reprehendo, qui secutus videtur in talibus consuetudinem sui temporis. Unde et Ecclesia sic orat: Deus, cujus est totum, quod est optimum, id est, bonum. Et ipse Hieronymus ita vertit interdum ex Hebraeo, ut Prov. 10.: Qui moderatur luhia sua, prudentissimus est, Hebraice prudens, inteUigens, quomodo vertit ejusdem lib. cap. 14. Item Cant. 5.: Inebriamini carissimi, quod in eodem libro toties interpretatur dilectum. Idem in epist. 101., quae est de optimo genere interpretandi, reprehensum se refert a quodam, quod in vertenda Epiphanii epistola ayaTrrjTOv transtulisset dilectissimum; nec tamen adfert rationem, cur ita verterit. Quamquam non negaverim in vocabulo ayaTiTjTOV quiddam esse peculiare, cur merito per superlativum reddi possit, Est enim ejus significatio vehementior, quam apud Latinos dilecti. Quod et Erasmus testatur in annotatione ad illud Matth. 3.: Hic est filius meus dilectus. Nec dubium, quin sic acceperint interpretes LXX.^ quando Zach. 12. pro unigenito, quod in Hebraeo est, ayauTjTOV verterunt, id est, carissimum; ut exponit Hieron. in ejus loci comment. Non enim vulgariter amantur unigeniti. Verum non arbitror, ubicumque vocabulum hoc in Scripturis ponitur, ita semper accipi, ut magnitudo dilectionis significetur, nisi quanta debet esse omnium fidelium inter se. Mos enim erat Apostolorum ac veteris ecclesiae, omnes fideles hoc nomine salutare.
11:29
29. Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei. Sine poenitentia Graece ajiETajJieXyjTa^ quasi dicas, impoenitibilia, id est, talia, quorum nec possit, nec debeat poenitere eum, qui dedit, aut promisit. In quibusdam Graecis, teste Pererio, legitur ajji£Ta'pA'^xa^ id est, immutabilia. Quod secundum rem idem valet. Ambrosius exponens prooemium Evangelii secundum Lucam, citat hoc modo: Sine conatu sunt donationes, etc. Itaque videturlegisse aiJisXrjTa vel a/jisASTr^Ta^ id est, immeditata, sine cura et conatu. Quod Pauli instituto non quadrat, ut duae priores lectiones. Sentit enim electionem Judaeorumfirmamatqueimmobilempermanere, et aliquando complendam esse, quia dona Dei et vocatio, quae ab electione procedunt, mutarinonpossuntpropterhominumpeccata, ut non tandem efi"ectum suum sortiantur. Quidam dona et vocationem per hypallagen exponunt beneficium vocationis. Melius alii distinguunt, dona intelligentes promissa, id est, liberales et gratuitas beneficiorum promissiones, quibus implendis subservit vocatio. Non loquitur autem de quibuslibet donis seu promissionibus, nec de qualibet vocatione. Nam quaedam dona non fuere sine poenitentia, velut ea promissa, quae conditionem habebant annexam, cujusmodi erant de fertilitate terrae, de hostium oppressione, de perpetua possessione terrae Chanaan, et similia Hebraeis facta, si in Dei cultu pennanerent. Haec enim mutata sunt et revocata propter non servatam conditionem; ut de tahbuj dicere potuerit Deus: Poenitet me horum promissorum, quomodo dixit: Poenitet me, quod constituerim Saul regem, 1 Reg. 15. Similiter autem et vocatio seu justificatio hominis non praedestinati non sine poenitentia est, quoties ita subtrahitur donum justitiae semel collatum,utnunquam postea reddatur. Verum loquitur Apostolus, ut dictum est, de promissis et vocatione, quae ex electione procedunt, id est, iis, quae facta sunt absolute et sine conditione. Haec quippe sunt immutabilia; nec fieri potest, utDeus, hominum peccatis offensus, id, quod semel absolute promisit, aliquando retractet. Ejusmodi fuere promissiones Abrahae et Davidi factae de Christo nascituro, et propheticae praedictiones de certo tempore, quo nasciturus esset. Unde falluntur Judaei, dicentes, adventum Messiae ultra, quam praedictum est, differri propter ipsorum peccata. Numquid enim iniquitas illorum fidem Dei evacuabit? supra cap. 3. Ita docet hac sententia Paulus, non obstante pertinaci infidelitate et aliis peccatis populi Judaici, certissime ac suo tempore futurum, ut Deus impleat promissa, servetque testamentum seu pactum, quo pollicitus est, se ablaturum ejusdem populi peccata.
11:30
30. Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo. Confirmat a simili, Judaeorum salutem exspectandam a Deo, quamvis nunc interim credere nolint. Non credidistis, Graece 7j7:£i&7^xaTS, quod significantius redditur, increduli fuistis. Nam plus est incredulum esse, quam non credere. Est autem hoc loco idem credere Deo, quod credere Deum, vel in Deum, id est, credere, Deum esse. Nam gentiles ante Christi adventum erant sine Deo in hoc mundo, Eph. 2.
Nunc autem misericordia^n consecuti estis propter incredulitatem illorum. Graece incredulitate, id est, perincredulitatem. Tale quid etiam supra annotavimus ad illud: propter incredulitatem fracti sunt; tametsi hoc loco non est amozict., sed aTizi^Bia, quo vocabulo significatur pertinacia non credendi, etiam visis vel auditis idoneis documentis, ac si dicas impersuasibilitatem. Quod proprie vitium erat Judaeorum, de quibus ait Dominus: Nunc autem et viderunt, et oderunt, Joan. 15. Tribuit tamen hoc Apostolus etiam gentibus, quia saltem de eo, quod ex creatura mundi Deum non cognoverunt, inexcusabiles erant. Sapient. 13. Nota, Apostolum non dicere: nunc autem credidistis, sed: misericordiam consecuti estis, ut intelligant, quod crediderunt, esse misericordiae Dei, fidem largientis.
11:31
31. Ita et isti nunc non crediderunt in vestram misericordiam. Graece: rfjzei^-qoa.'^ tw u/jiSTepw eXiai, id est, increduli fuerunt vestrae misericordiae. Credere enim noluerunt Judaei, beneficium Dei per Christum ad gentiles pertinere. Nam vestrammisericordiamintelligit misericordiam Dei erga vos. Hanc enim Judaei gentibus invidebant. Minus recte Erasmus ita reddidit: Increduli facti sunt ex €0, quod vos misericordiam estis adepti. Non enim significatur causa incredulitatis Judaeorum, sed objectum: sicut supra de gentilibus: Non credidistis Deo. Proinde melius noster interpres: non crediderunt in vestram misericordiam. Qui vero partem hanc: in vestram misericordiam; retrahunt ad sequentem, eique subjungunt hoc pacto: ut et ipsi misericordiam consequantur per vestram misericordiam, id est, provocati misericordia vobis impensa (quod faciunt Cajetanus et Toletus), ordinem textus perturbant absque necessitate, uti mox patebit.
Ut et ipsi misericordiam consequantur. Ut, Graece Iva, non solum consecutionem, sed et causam finalem hic denotat, sicut et in eo, quod sequitur: ut omnium misereatur. Hoc quidem loco eausara finalem non incredulitatis Judaeorum, sed prommissionis divinae. Sensus igitur totius periodi est: Sicut vos gentiles aliquando increduli Deo, licet nullae vobis factae essent prommissiones, tamen misericordiam consecuti estis et adducti ad fidem occasione incredulitatis Judaeorum, ita vicissim de Judaeis, quibus factae sunt a Deo promissiones^ existimandum est; nempe quod idcirco permissi sunt ad tempus in hanc incredulitatem incidere, qua noluerunt agnoscere misericordiam Dei vobis irapendendam, id est, Evangelium vobis gentibus esse praedicandum, ut et ipsi manifestam et insignem Dei misericordiam, adducentis eos ad fidem, aliquando experiantur, Haec eo dicuntur, ut neutri alteris exprobrent, sed utrique, parem experti misericordiam, unanimes uno ore Deum salutis autorem collaudent. Porro cum Apostolus sine controversia de Judaeis secundum carnem haec scribat, consequens est, etiam superius de Israele secundum carnem eum locutum esse, et proinde ex toto hoc loco (quod dudum ostendimus) admodum solide statuit traditionem ecclesiasticam de conversione Judaeorum in fine saeculi. Sequitur jam ratio similitudinis adductae, quia scilicet Deus voluit, suam misericordiam in omnibus habere locum.
11:32
32. Conclusit enim Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur. Omnia, Graece touc Vidvxaq., id est, omnes, quod et Syrus transtulit. Et ita legunt non solum Graeci commentatores Chrysost. ac caeteri, verum etiam scriptores Latini Hieron. et Augustin.; ille in expositione Michaeae cap, 2., et quaest. 8. ad Algas.; iste lib. 21. de civ. Dei cap. 18., et de grat. et lib. arbit. cap. 22. Videtur et Pelagius omnes legisse; licet textus adjunctus ejus commentario neutrum genus habeat. Occasio mutandae lectionis esse potuit ex simili loco ad Galat. 3., ubi tam Graece, quam Latine legitur: conclusit omnia. Jamillud, quod sequitur: in incredulitate, casu discrepat a Graecis, ubi legitur: zic, ^tTietO^siav, in incredulitatem. Quae etiam multorum ac probatorum codicum Latinorum lectio est. Verum istae varietates facile ad eundem sensum revocantur, qui est hujusmodi: Miro Dei consilio procuratam esse utriusque populi salutem, ut prius concluderet et comprehenderet eos omnes velut captivos ac sibi obnoxios per incredulitatem, in quam permisit omnes incidere, et ex qua nullo modo possent se ipsos suis viribus eximere; ut sic locum haberet excellens ejus misericordia, qua utrumque populum vinculis longae infidelitatis absolutum, ad fidem vocaret, et per Iioc insigne opus suae misericordiae se gloriosum ostenderet. Ex qua declaratione patet^ uuiversal^ signum omnes comprehendere utrumque populum, id est, utriusque populi multitudinem; non autem utriusque singulos, tametsi verum est, omnes et singulos in incredulitatem lapsuros fuisse, nisi Deus aliquos ex utroque populo sua misericordia conservasset. Quod vero dicit: ut omnium misereatur, constat, ad singulos referri non posse. Hic ad extremum, lector, observa, ut connexionem apostolicae disputationis a principio ad finem intelligas, Paulum hac sententia redire ad id, quod initio susceperat demonstrandum, quodque cap. 3. intulerat, omnes et Graecos, et Judaeos peccatores esse, nec habere, quod glorientur; ideoque gratuita Dei justificatione, quae per fidem est, omnes indigere. Sed quod illic ostendit de variis morum vitiis ac peccatis, id, jam fidei necessitate constituta, concludit de peccato infidelitatis.
11:33
33. O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Finem impositurus Apostolus toti superiori disputationi, qua disseruit de electione et reprobatione divina, deque Judaeorum derelictione et gentium vocatione^ exclamationem insignem epilogi loco subjungit. Qua nimirum docet ac profitetur, sese, etsi in genere rationes quasdam adduxerit electionis, reprobationis, vocationis et permissionis divinae, non tamen absolutam et perfectam de his Dei operibus doctrinam tradidisse, aiit, quam tradat, novisse, ut quorum ratio perfecte a nobis comprehendi nequeat. Quare etiam ex hoc loco recte statuitur, neque praedestinationis causam, neque reprobationis, esse quaerendam ex praevisis hominum meritis; sed in sola Dei voluntate positam esse, in qua omnes operum ejus rationes continentur. Altitudo profunditatem hic significat. Nam Graece est ^d%Qc,, id est, profunditas, sive profundum, ut legunt Hilarius in enarratione Psalm. 129. et Hieronym. super Habac. 3. Deinde, in Graeco duae sunt voculae copulantes, hoc modo: divitiarum et sapientiae et scientiae Dei. Quod et in Syriaco videre est. Et ita legisse Originem ac caeteros interpretes Graecos, ex ipsorum commentariis manifestum est. Distinguunt enim et separatim expendunt illatria, altitudinem divitiarum, et altitudinem sapientiae, et altitudinem scientiae; et ita quidem, ut divitias ad Deum Patrem, sapientiam ad Filium, scientiam ad Spiritum Sanctum Origenes referat. Graeco textui Tertullianus eatenus annuit, quod inter divitias et sophiam (sic enim loquitur) conjunctionem interponit, sed scientiam omittit. Sie enim habet: O profundum divitiarum et sophiae Dei. Loca sunt lib. 2. advers. Marcion. cap. 2., et in fine libri advers. Hermog. Verum Graeca lectio, ut sincera sit, videri tamen potest juxta Latinam et vulgatam lectionem exponenda; scilicet ut divitiae sapientiam et scientiam respiciant, ac duo posteriores genitiviregantur a primo, prorsus eo modo, quo apud eundem Apostolum Col. 2. sapientia et scientia ad thesauros referuntur, in his verbis: In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Certe apud Hilarium loco citato, necnon apud Cypriau. lib. 3. test. cap. 53. legitur, ut nos habemus. Et solet Apostolus, divitias Deo adscribens, explicare metaphoram addito genitivo, velut bonitatis, patientiae, longanimitatis, gloriae, gratiae, ut supra cap. 2. et 9., Ephes. 1. 2. et 3., et Coloss. 1. Sit igitur hic sensus: 0 quam profunda et humanis sensibus imperscrutabilis est copia seu magnitudo tam sapientiae, quam scientiae Dei! Sapientiam a scientia Cajetanus distinguit tanquam speciem a genere, ixt sapientiae nomine significetur illa species cognitionis, qua supremum fit de rebus agendis judicium, et ordo earum disponitur, quale est illud de tempore et ordine vocationis gentium et conversionis Judaeorum; scientia vero in genere significet cognitionem. Alii scientiam specialiter accipiunt ut a sapientia distinctam, id est, eam, quae versatur circa causas medias, et omnino circa varios effectus divinae pi-ovideutiae; quum sapientia contempletur causam jprimam atque supremam. Estque hoc magis consentaneum consuetudiniScripturae sacrae, atque ipsius Pauli, qui de sapientia et scientia loqui solet, tanquam de virtutibus distinctis, ut 1 Cor. 12. et Col. 2. Sic etiam Aquinas, sapientiam exponens de divinis, et scientiam de rebus creatis; tametsi utraque in Deo simplex et una notitia est.
Quam incomprehensibilia suntjudicia Ejus I Graece avsispsuvTjxa^, inscrutabilia, quomodo legunt Ambrosius lib. 4. de fide cap. 6., et passim Augustinus. Ininventibilia vocat Tertullianus. Vocem Graecam diligenter urgent Chrysost. et Theophylact. Explicat Apostolus id, quod dixit de profunditate sapientiae divinae. Nam judicia Dei, quibus de rebus statuit et ordinat, actus sunt sapientiae ejus. Ea inscrutabilia sive incomprehensibilia sunt, et ut David ait Psalm. 35: abyssus multa, quia nullus intellectus creatus, nec angelicus quidem, potest ad plenum rationes eorum scrutando comprehendere.
Et investigabiles viae Ejus. Investigabiles negative, id est, non vestigabiles, impervestigabiles. Similiter interpres Eph. 3. dixit: investigabiles divitias Christi. Utitur et Hieron. Proverb. 5.: Vagi sunt gressus ejus et investigabiles. Tertullian. minvestigabiles legit. Hic significatur profunditas scientiae Dei. Nam viae in Scripturis saepe significant opera, sive actiones et studia. Porro viae Dei circa homines in genere sunt misericordia et veritas, Psalm. 24., id est, gratia et justitia; utraque circa electos, altera sola circa reprobos. Sensus est, rationes operum Dei non posse a quoquam penitus cognosci. Partem hanc Hieronymus in commentariis Jesaiae scribit sumptam videri ex ejus dem Prophetae cap. 40., ubi de Deo dicitur: Nec est investigatio sapientiae (Hebraice, intelUgentiae) Ejus, quod LXX. transtulerunt, ouSs soxiv li£psua!,c: T^g 9povT^aECijc: ahioJj, neque est indagatio prudentiae ejus, etsi in aliis codicibus legatur: i^cupeatg^ inventio. Non enim sic indagari potest, ut inveniatur.
11:34
34. Quis enim cognovit sensum Domini? Sensum, Graece vouv^ mentem. Haec pars cum ea, quae sequitur, ad verbum desumpta est ex eodem cap. 40. Jesaiae juxta versionem LXX., quae ab originali non discrepat, nisi quod pro mente, m~| ruah, spiritum, habent Hebraea; et verbum Qn tichchen, pro quo LXX. transtulerunt syvw^ cagnovit, alii varie reddiderint; Theodotion etneoterici quidam paravit, Hieronymus adjuvit, F eLgnmus ponderavit, Forerius metitus est, Tremellius expendit. Quae tria postrema non solum propius accedunt ad id, quod LXX. transtulere cognovit, velut metaphorica ad proprium, verum etiam Hebraea voce magis significantur, ut quae eadem sit cum illa, quam Hieronymus ipse, versu praecedenti, verbo ponderandi reddidit: et coelos palmo ponderavit? Qua de re consule Forerium. Nam quod Leo Castrensis opinatur, interpretes LXX., vertentes ey vto, aliud verbum Hebraeum ante oculos habuisse, scilicet una litera auctum, altera diversum ab eo, quod legit Hieron., quo significetur vidit, seu cognovit, quam sit probabile, examinent alii. Nos illud perfugium hoc loco nobis necessarium non putamus. Sensus autem est, neminem perfecte nosse cogitationes et consilia mentis divinae. Postulant enim hujusmodi interrogationes responsionem negantem. Habetur haec eadem sententia 1 Cor. 2., sed sine eo, quod sequitur:
Aut quis consiliarius Ejus fuit? Non solum ad suggerendum Deo consilium, quomodo intelligitur locus Jesaiae, verum etiam ut tantummodo particeps esset et conscius omnium ejus consiliorum; secundum illud Jerem. 23.: Quis enim adfuit in consilio Domini?
11:35
35. Aut quis prior dedit Illi, et retribuetur ei? Prior dedit, Graece Tcpoidoixev, ante dedit, pro quo S. Ambrosius lib. 4. de fide cap. 6. legisse videtur in Graecis codicibus, TipoceStoxsv vel TipoQi^rixev, id est, addidit. Interpretatur enim, Paulum id velle: cui nihil addi potest. Verum lectio vulgaris, quae omnium est codicum, cujus ipse etiam Ambrosius meminit, haud dubie germanior est; eique magis apposite respondet verbum avxaTio^o^TgasTa^ vicissim reddetur. Quaeritur autem, ex quo loco sententiam hanc desumpserit Apostolus. Nam legitur quidem apud Jesaiam paulo post superiora in quibusdam exemplaribus interpretum LXX., verum in aliis, iisque probatis, nominatim Romanis, non legitur, ut neque exstat apud commentatores Cyrillum et Procopium, neque recitatur a Justino, allegante locum Jesaiae in dialogo cum Tryphone; ut vehemens suspicio sit, illuc ex Paulo adjectam esse, quo praecedentia pertinebant. Verum Paulus more suo Scripturas e diversis locis connectit. Habetur autem haec interrogatio apud Job. cap. 41., Deo loquente, juxta S. Hieronymi ex Hebraeo translationem: Quis ante dedit mihi, ut reddam ei? Nam eo loco diversum quid LXX. transtulerunt. Sensus autem Apostoli est: Neminem ullo suo merito beneficentiam Dei praevenire posse. Siquidem omne bonum hominis meritum, quantumvis exiguum et imperfectum, a praeveniente Dei gratia proficiscitur, ejusque beneficium est. Ostendit hac sententia Paulus id, quod in superioribus egit, nul - lum esse locum justae querelae, si Deus pro arbitrio suae voluntatis alios eligat, alios reprobet, ut qui nulli quidquam debeat. LTnde sequitur, ab electione seu praedestinatione divina omnem meriti opinionem esse excludendam; non autem, ut haeretici volunt, absokxte evanescere omne meritum. Nam ipsa bonorum operum merita data nobis sunt a Deo, qui proinde, dum ea, remunerat, non aliud, quam sua dona coronat. Nec omnino potest quisquam Deo dare, quod Deus prior non dederit. Quid enim habes, ait idem Apostolus, quod non accepisti? 1 Cor. 4. Et David in sua ad Deum eucharistica praecatione: Tua sunt omnia, et quae de manu tua accepimus, dedimus tibi, 1 Paral. ultim. Et Augustinus serm. 16. de verbis Apostoli, cap. 2.: Quid dedimus Deo, quando totum, quod sumus, et quod habemus honi, ab illo habemus? Probat autem hoc, quod dixit, Apostolus universali sententia:
11:36
36. Quonium ex Ipso, et per Ipsum, et in Ipso sunt omnia. — Quod dicit omnia, ait Thomas in commentario, est absolute accipiendum pro omnibus, quae habent verum esse. Peccata autem non habent verum esse, et ideo non est intelligendum de peccatis, quia, secundum Augustinum, peccatum nihil est, et nihil fiunt homines, cum peccant. Quidquid tamen entitatis est in peccato, totum est a Deo. Sic ille. Dicuntur autem omnia esse ex Ipso, scilicet Deo, tanquam prima effectrice causa; et per Ipsum, quatenus per eundem omnia gubernantur et conservantur; et in Ipso, vel ut Graece est, in Ipsum, quia sic Deus omnia agit et gubernat, ut ea in se ipsum tanquam finem ordinet atque dirigat. Universa enim propter semet ipsum operatus est. Proverb. 16. Atque ita Basilius exponit ac distinguit haec tria, in lib. de Spiritu sancto, cap. 5. Quamvis autem tria haec aeque conveniant tribus in Deitate personis, recte tamen Patres et Scholastici Doctores appropriatione quadam ea singula singulis accommodant personis, hoc aut simili modo: Quod ex Patre sint omnia, qua ratione Pater est principium sine principio; per Lilium omnia, quatenus ipse est media persona, per quam quodammodo operatio a Patre accepta transmittitur ad Spiritum sanctum; et sic in Spiritu sancto omnia ut in fine, quia Spiritus sanctus in Trinitate velut finis est, a quo ad aliam personam non fit progressus. Proinde, qua, velut propria, ratione Patri adscribitur potentia, Filio sapientia, Spiritui sancto bonitas, dici potest ex Patre per Filium in Spiritu sancto esse omnia. Sed ea de re plura et ex professo apud Magistrum lib. 1. sent. dist. 36.
Ipsi gloria in saecula. Nempe sit aut est. Finis enim omnium operum Dei est, ut ipse per illa glorificetur in omnem aeternitatem. Quod quoniam omnes velle debemus, adjicit approbationis clausulam.
Amen. Id est, ita fiat. Dignum enim et justum est, ut in omnia saecula glorificetur Deus. De significatione vocabuli Amen egimus in expositione primi capitis.
11:1
1. Dico ergo : Numquid Deus repulit populum suum (o3, àzezxz2 & Oeb; «bv Aaiv aji02)? Absit! nam vet ego Israelita sum, er semine Abraham, de tribu Beniamin. Verba interrogationis, quae ex superiore argumentatione derivatur, cum Psalmistae promissione (Ps. 93,15 22x &xocetat Kóptoz 5v Aabv a5729 non repellet Dominus populum siimn)in ipsa quoque eorum collocatione tam accurate consonant , ut Apostolus illam sibi obiicere voluisse videatur neque ullum sit dubium, quin illam in mente habuerit. Quamobrem verbo zzó2zz2 t'epulit), licet in principio sit positum, tota sententiae vis non continetur neque interrogationem ita interpretari licet, ut cum nonnullis modernis (ScA. etc.) respondeatur : Deus non repulit, sed iuste punirit populum suum. Sensus enim, uti ex sequentibus evidenter apparct, interrogationis est, num Deus populum, qui xz iiz74» populus Dei vocatur, nune iam universum reiecerit, ita ut natio israelitica qua talis non amplius sit populus Dei neque ullum eius membrum vel ulla eius pars promissiones olim populo Dei factas velut sibi factas considerare possit. Hanc vero conclusionem, quam negandam esse forma interrogationis iam indicat, abominatus (v3; 1£vovvo absit) Apostolus suo exemplo plane absurde proponi docet. Neque enim quisquam sibi persuaserit, eum semet ipsum a salute evangelica, quam aliis praedicavit, exclusum proclamasse ; id autem fecisset, si Israelem universum a Deo reiectum declarasset. Magna quippe cum vi se Israelitam et ex genere Abraham progenitum profitetur; quin etiam ne quis has appellationes de Israele atque de semine Abraham spirituali (cfr 9,6; Ga/. 3,29) intelligat, se ex tribu Beniamin esse addit, quae cum tribu luda semper coniuncta ad populum Dei continuo pertinuerat, sed cuius nomen spirituali illo sensu nusquam adhibetur. Suum porro exemplum, uti CArys. adnotat, iure merito velut grave hac in quaestione affert; quia « vocatus Apostolus segregatus in Evangelium Dei » (1,1) erat. Namque Deus, si Israelem reiecisset vel reiicere voluisset, ex illo non elegisset, quos « ministros Christi dispensatoresque mysteriorum suorum » (1 Cor. &,1) constitueret quibusque « gratiam et apostolatum ad obedientiam fidei in gentibus efficiendam » (1,5) concrederet. Postquam primo hoc argumento obiectionem inanem esse iam demonstravit, eam diserte verbis Psalmistae leviter mutatis ita negat, ut simul eam secum ipsam quodammodo pugnare non quidem exponat sed tamen insinuet :
11:2
2. non repulit Deus plebem suam, quam praescivit, vel accuratius : populum suum, quem praecognovit (73» aw a3xo0, &y x pz£vvw), i. e. Israelem, quem velut suum populum ab aeterno cognovit et agnovit. Sententia relativa, qua locutio zzv Aa?» 5:02 (populum suum) non restringitur sed exponitur et confirmatur, satis ostendit, repugnantiam quandam in eo esse, quod Deus populum suum, i. e. illum, quem solum ex omnibus populis terrae sibi in peculium elegit ac velut suum ab aeterno consideravit aliisque omnibus opposuit, nunc repulisse dicatur. Quaenam sit haec repugnantia, hoc quidem in loco non explicat, infra tamen (vv. 28. 29) tam clare docet, ut ibi vix non authenticam nostrae sententiolae interpretationem habeamus. Sine poenitentia enim dona vocationemque Dei esse monet, ut Israelem, non obstantibus magnae immo maximae partis populi infidelitatibus, praeclarum suum privilegium , ut sit populus Dei, retinuisse confirmet. Licet igitur nunc quoque ob Evangelium a longe plerisque ludaeis repudiatum Deo sit exosus, nihilominus, quia semel est electus, Deo semper est et erit carus, neque unquam universus reiicietur; contra in eo, quia ab aeterno a Deo tamquam suus populus est cognitus et agnitus, semper sunt et erunt aliqui fideles eius servi; quin etiam universus aliquando sese fidei obedientia Deo iterum subiiciet (cfr Lap. etc., Reith. Mai. Beel. LR. Weinh. Dr. etc. — God. Goeb. etc.). Eam retinuimus verbi rgoywooxttv significationem, quam solam ei competere supra (ad 8,29 p. 452 sq.) ostendimus, ut proxime ac directe actum intellectus (praescientiam) designet, voluntatis tamen actum (approbationem) connotet (xpoywocxttv. i. q. antea. cognoscere et agnoscere). Eandem cum Chrys. (« quem clare praesciebat idoneum esse fidemque esse recepturum ») alii Graeci (cfr Zheod. Dam. Theoph. Euth. etc.) et nonnulli Latini (cfr A'er. Pel. Sed. etc., Ag. etc.) retinent. Perperam autem sententiola relativa (8v xpofvvo) accusativum «óv Aaüv abtov (populum suum) ita restringi putant, ut Deus eam tantum populi partem, quam bonae indolis fore fidemque recepturam esse praevidisset, non repulisse dicatur. Intima enim nostrae sententiae cum praecedente connexio omnino prohibet, ne locutionem «ov Àaàv aóvoU ( populum suum) arctius in hac quam in illa exponamus, siquidem responsum interrogationi conveniat necesse est. Praeterea ab universae quoque huius pericopes fine et contextu arctior explicatio plane abhorret, quia praeprimis Paulus consilia explanare vult, quae Deus de toto Israel et de salute ei toti concedenda iniit. Longius vero plerique antiquiores Latini a vero recedere videntur, qui non tantum sententiolam relativam pro constrictiva habent, sed etiam cum S. Aug. (de dono persev. 18,47) verbo mopoyweexew (praescire) actum. voluntatis directe ac proxime exprimi arbitrantur (praescivit i. q. praedestinavit), ita ut Deus Israclem spiritualem, quem ad vitam salutemque prae- 'destinasset (vel iuxta aliorum constructionem : Israelem, qua parte seu quatenus eum ad vitam praedestinasset), non repulisse dicatur (cfr Prim. Haym. Herv. Thom. Lyv. etc., Tol. Est. lust. Nat. Picon. Bisp. — Calv. de W. Ew. etc.) Etenim ut omittamus, satis superflue a Paulo asseri, Deum eos quos ad vitam praedestinavit non repulisse, attendatur oportet, sententiam relativam iuxta contextum (uti iam monuimus) sensum non posse coarctare, neque verbum zoorywvooxetv. (praescire) unquam idem esse quod mpooptew. (praedestinare), neque unquam mpoopitewv. (praedestinare), si absolute ponitur, idem valere quod mpoopitew. elc owrnptav (praedestinare ad. salutem). Ad multa quippe potest esse praedestinatio; apud theologos utique usus invaluit, ut nomen praedestinationis absolute positum semper in bonam partem (praedestinatio ad aeternam beatitudinem) sumatur; sed hunc loquendi usum etiam in Scripturis valere temere asseritur. Quam erronee porro ex eo, quod universus fere Israel fidem evangelicam respuere videatur, ad universi populi reiectionem concludatur, Apostolus ostendit similem Israelis conditionem, quae Eliae tempore fuit, lectoribus in memoriam revocans. Tanta scilicet tunc quoque eius fuit defectio ad idololatriam, ut propheta se solum ex omnibus veri Dei cultoribus reliquum esse conquestus timeret, ne totus Israel] interiret, quoniam ipse quoque iam ad mortem quaereretur (v. 3); at divinitus edoctus est, etiam tunc, generali illa defectione non obstante, Deum haud paucos fideles servos sibi servasse (r. 4) sicut autem tunc, ita etiam nunc Deus reliquias sibi elegit, quas.salvas faceret (v. 5). Primo igitur in loco Paulus narrationem indicat, ex qua praecedens suum argumentum confirmare vult : a4 (5 cfr ad 3,29; 6,3; 9,91 etc. melius : aut, si nimirum contenditis, Deum populum, quem praescivit, ob universalem eius infidelitatem repellere) nescitis, in Elia (iv 'Hzia) quid dicit Scriptura, quemadmodum (melius : quomodo à;) interpellat Deum adversum Israel (&zwryavex * Os xazX 29. 'lopzs)? Ab antiquioribus plerisque, qui ad grammaticas rationes haud satis altendere solent, locutio àv 'Hziz (rn Elia) parum recte explicatur de Elia, acsi scriptum esset z:g: 'Hzizo (cfr Thom. Lyr. etc., Tol. Est. [ust. eic.); citationis enim formula quaedam est, quae idem fere valet, quod « in narratione de Elia » seu « illo in Scripturae loco, in quo Eliae res gestae referuntur » (cfr /ntrod. gener. in U. T. libr. sacr. Ed. 2 p. 38; Knabenb. Comment. in Marc. 12,26; in Luc. 20,37). Allegati deinde loci (3 /teg. 19,10 sqq.) sensum generalem indicat altera sententiola (quomodo interpellat etc.), utpote quae priori (/n Elia quid dicit Scriptura) parallela ac similiter a verbo nescitis dependens eam exponat (cfr Luc. 6,3. &; 22,61 etc.). Dictio autem ivzoyz2v:t zwi, quae proprie significat convenzre aliquem sive ad deliberandum de re aliqua (zsof *wz5. Act. 25,94) sive ad precandum pro aliquo (5ziz 2:5 8,27. 34), hoc in loco additis verbis 42:x «23 'Ispas (contra [srael) ad accusandi notionem trahitur (Deum adire contra [srael;. Eandem Vulg. quoque suo Deum interpellare (i. e. precari seu. rogare) adversum Israel exprimere voluit; in tam perverso enim statu Israelitae tunc erant, ut propheta Deum pro eis precari non posset, quin eos idololatriae simul accusaret. Qua brevi indicatione non coutentus Paulus, ut praesentem populi conditionem antiquae illi plane similem esse demonstret, ipsius Eliae verba affert (cfr CArys.), ita tamen ut ea ad compendium conferat universoque eorum sensu retento aliquantulum mutet :
11:3
3. [/7omine, prophetas tuos occiderunt (scil. filii Israel, iubente lezabel, impia Achabi uxore cfr 3 IHteg. 18,5), altaria tua suffoderunt, et ego velictus sum solus et quaerunt animam meam (cfr 3 Reg. 19,10. 1& : « dereliquerunt pactum tuum filii Israel, a/taria tua destrurerunt, prophetas tuos occiderunt gladio, derelictus sum ego solus et quaerunt animam meam, ut auferant eam »). Mutationes haud magni esse momenti patet : compellatio Domine (K2p«) addita videtur, ut lectores statim recordarentur, prophetam Deum alloqui, intelligerentque divinum esse responsum quod sequitur. Duorum autem priorum membrorum quae recepit inversione Apostolus probabiliter praecavere voluit, ne quis sibi persuaderet, Eliam in tertio membro conqueri, quod solus ez prophetis relictus sit; id quod aliquis facilius coniicere potuit, si in membro immediate praecedente de prophetarum occisione sermo erat. Ceterum Eliae verba etiam in genuino suo contextu significare, ipsum ez veri Dei adoratoribus solum superstitem esse, ac proinde Paulum eius verbis alienum sensum non attribuisse (uti aliqui moderni acath. censent cfr Fritzsche, Weiss etc.), ex divino responso evidentissime elucet. Neque enim prophetarum sed fidelium sui nominis cultorum septem millia se servaturum esse Deus promittit (cfr 3 Aeg. 19,18). In eo igitur est similitudinis ratio, quod tunc quoque plane universalis videbatur esse populi defectio a vera fide, ita ut ipse propheta se solum ex toto Israel reliquum esse crederet, qui pactum servasset et in divino cultu permansisset. Quoniam ergo Elias ipse quoque iam vicinus morti esse videbatur, facile aliquis putare potuit, Deum populum, quem in peculium sibi elegerat, universum iam reiecisse et interitui tradidisse. At erroneam esse eiusmodi conclusionem, quia erronea fuerit Eliae persuasio, Apostolus monet :
11:4
&. sed quid dicit illi divinum responsum (5 4proaztsoó:)? Reliqui mihi (vxz£iezzo $yxoz) septem millia virorum, qui (ziwss utpote qui, vel : omnes qui) on curvaverunt genua ante Baal (zt, Dzxx.!). Nomen $ y2r2x2222;, quod in Novo Test. hic tantum legitur (et eodem sensu in Vet. Test. 2 Mach. 2,&), & Chrys. (in ep. ad Hebr. hom. 93,1) prophetia, et a Cyr. Alez. (i. h. 1.) divinus sermo recte explicatur, ita ut antiquiori ac vulgatiori $ yercyi; respondeat (alibi tamen etiam humanum quoddam rescriptum designat cfr 2 Mach. 11,17). A verbo yprgazitsw derivatur, quod iunioribus Graecis proxime quidem significat « consulentibus oraculo respondere », in Novo autem Test. de divina institutione vel admonitione ibi quoque usurpatur, ubi nulla praecessit interrogatio (cfr Mat/A. 2,19. 92; Luc. 2,96; Hebr. 11,7, quibus in locis Vulg. nomine responsi minus apte utitur). lamvero oraculum, quod Apostolus affert, expressis verbis in Scriptura non legitur, ex Dei tamen verbis, quibus Eliam consolatur, legitime colligitur. Morti enim sese filios Israel idololatras traditurum esse annuntians Deus simul promittit, se ab illa clade fideles suos servos protecturum esse (2 E 19 den te et derelinquam mihi (vel melius nudum : : dererum genua non sunt incurvata (x2785 TUN 02721753 mávzx 1à vívx-a & ojx. Éxay'yxv 35vv omnia genua, quae non se incurvarunt) ante Baal, et omne os quod eum non adoravit osculans manus ». Qua ex promissione Paulus iure merito concludit, Deum in magna illa persecutione per Achab eiusque uxorem excitata, quum omnes fere pactum divinum relinquerent, septem millia, i. e. aliquot millia seu magnum numerum (septenarius enim numerus hic pro indefinito poni videtur, uti saepe cfr Gen. &,15; Levit. 26,18. 25. 28 etc.) virorum sibi servasse, i. e. gratiis suis datis eos impedivisse, ne cum reliquis a veri Dei fide deficientes in idololatriam prolaberentur. Attendatur ergo oportet, Apostolum promissionem ipsam, quamvis illius verbissua accommodet, non allegare, sed ex illa consectarium derivare, quod Deo loquenti attribuit!; quare cavendum quoque est, ne similibus verbis utroque in loco eundem sensum declarari censeamus. In libro Regum enim iuxta contextum sermo est de iis, qui Baalem non adorarunt, a morte servandis ; Paulus autem de iisdem loquitur, quatenus eos Deus, ne Baalem adorarent, gratia sua in vero sui nominis cultu, 1. e. sibi, servavit. Bene autem simili modo, quo CArys., etiam S. Aug. (de dono persev. 18,47) attentos nos reddit, dictum non esse « relicta sunt miht aut re- significarelur, deum illum nihil esse nisi idolum quoddam. Dillmann (Monatsber. der Kónigl. Akademie zu Berlin 16. Ian. 1881) coniecit, Iudaeos utpote a nomine Baalis pronunliando abhorrenles pro eo in lectione publica adhibuisse nomen 5$ aicyivr, ignominia) et ad hoc Keri indicandum nomini articulum femin. praefixisse; sed si haec esset ratio. ubique rabbini arliculum femin. scripsissent, uli in aliis Kerian perpetuis, 1. De consectariis ex Scriptura deductis ac Deo loquenti attributis cír in 1 Cor. liquerunt se mihi, sed reliqui mihi »; hoc enim dicendi modo insinuari recte tenent, Israelitarum illorum, qui in communi contribulium suorum defectione fideles in vero cultu perstiterint, conservationem non eis ipsis eorumque operibus sed Deo eiusque gratiae attribui debere. Quam doctrinam Apostolus clarius enuntiat altero in comparationis membro, quod (per particulam cóv ergo, quae exemplis ad rem de qua agitur applicandis accommodandisque interdum inservit cfr /oa7. 3,29; 19,92 etc.) nunc adiungit, ut argumentum suum compleat :
11:5
5. sic ergo (cüxog cóv) et in hoc tempore (xat àv «à vov xaipo, sicut olim Eliae tempore) re/iquiae secundum electionem gratiae (salvae) factae sunt. Adiectivum salvae uncis inclusimus, ut illud rectius omitti significaremus; neque enim in primigenio textu (Actuyux xaz' ixXoyzv yaxputos yéyovev) aut antiquis versionibus (Syr. Copt. Arm. etc.) habet cui respondeat, neque ab ipsius ltalae melioribus testibus (cfr S. Aug. de dono persev. 18,87; c. luliari. V. 4,11; c. duas epp. Pel. II. 7,15; de praed. sanct. 16,33 etc.) accuratioribusque Vulg. codd. (Amiat. etc.) agnoscitur; ex 9,27 autem (reliquiae salvae fient *stypa cubfssso) velut glossa, per se utique non inepta, irrepsisse haud improbabiliter putatur (cfr To/. Est. etc.). Argumentatio porro clara est. Sicut Eliae aetate, quando universus Israel in idololatriam prolapsus a divino pacto defecisse credebatur, Deum tamen populum suum totum non repulisse ex eo apparuit, quod septem millia virorum superessent, qui genua ante Baal non curvantes foederi fideles inhaeserunt, ita apostolica quoque aetate, quum genuinus Israel, cui datae erant promissiones, Iudaeis Messiam suum respuentibus exstinctus esse videretur, Deus universum populum suum non repulerat; illius enim reliquias, aliquos nimirum pios Israelitas qui Messiam suum agnoverunt eiusque Evangelio fide se subiecerunt, superesse voluerat. Quorum numerum, si per se consideratur, haud spernendum quidem fuisse ex Actibus scimus (cfr Act.2,851; 5,4; 6,7; 21,20), Paulus tamen ad infidelium Iudaeorum multitudinem comparatum admodum parvum fuisse nomine Azlppacos (reliquiarum) indicat, quo ad praecedens verbum a:£- zov (reliqui) alludit. Clarius deinde, uti diximus, hic declarat, quod obscurius tantum in priore membro innuit, reliquiarum conservationem Deo eiusque gratiae deberi, quum eas diserte dicat factas esse secundum electionem gratiae. Qua in locutione animadvertatur oportet, genetivum gratiae non esse obiectivum, quasi intelligenda sit electio ad gratiam, uti aliqui theologi interpretantur (contra quos cfr Petav. de Deo IX. 13,5), sed subiectivum, ut designetur electio, quae gratiae debetur, seu quae ex gratia seu gratuita, minime vero ex operibus seu debita est. Hanc enim interpretationem Apostolus ipse postulat, quum explicationis causa addat :
11:6
6. si autem. gratia (yagv« i. e. per gratiam seu ex gratia electio est ac reliquiae supersunt), /am non er operibus; alioguin gratia iam non est (stiszxi fit) gratia. Summae curae ei in tota hac epistola est, ut Iudaeorum errorem refellat, qui suis ipsorum (Legis) operibus sibi iustitiam se acquirere putabant. Quare hic quoque non tantum electionem eorum, qui ad reliquias pertineant, ex gratia fieri monet, sed simul ex ipsa gratiae notione ostendit, opera electionem praecedentia ad electionem nihil conferre. Gratia quippe et debitum, quod ex operibus exoritur, inter se pugnant (cfr ad 4,5. 5); nam « gratia, inquit S. Aug. (Enchir. 107), nisi gratis est, gratia non est », et iterum (de gr. et lib. arbitr. 21,43) « ideo gratia vocatur, quia gratis datur »; gratiae igitur notio omne debitum excludit, ita ut electio, quae ex gratia est, ex operibus esse nequeat. lure merito ergo Patres tridentini nostro loco innixi docent, « nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, neque fidem neque opera, ipsam iustificationis gratiam promereri » (Conc. tri. sess. 6. de iustific. 8). Perverse autem acatholici ex eo inferre volunt, vitam aeternam, quum a Paulo gratia Dei appelletur (6,93), ex bonorum operum merito non obtineri. « Neque enim de omnibus operibus, inquit Est., Apostolus loquitur, sed de iis quae gratiam omnem praeveniunt et proinde ad solas vires naturae referenda sunt; quomodo de operibus loquebantur ludaei suam volentes statuere iustitiam et postea Pelagiani docentes gratiam dari secundum merita. Quodsi de operibus absolute loquamur, certe non pugnat, dari aliquid ex gratia simul et ex operum merito; possunt enim ipsa opera, quibus aliquid meremur, esse gratuito donata. Atque ita certe res se habet in promerenda vita aeterna; nam opera, quibus eam meremur, a gratia Dei promanant, neque alia sunt nostra bona merita, quam Dei dona, quemadmodum id declarat Synodus trident. (sess. 6 de 1ustific. 16) verbis desumtis ex epistola Coclestini Papae ad episcopos Galliae » ; ceterum cfr ad 6,23. que Iudaeis fidem evangelicam respuentibus, fidem acceperint, earum electio ac fides meritis eorum adscribi nequit, quia secus gratia non amplius dici posset id esse, quod ex natura sua est, scilicet donum gratuitum ». Quapropter cum longe plerisque cath. et acath. interprelibus verba addita pro glossemate habemus, quod antiquitus iam ab aliquo, ut dictum paulinum c contrario illustraret, margini codicis adscriptum postea in sacrum textum irrepsit. Eius autem sensum Theoph. hac ratione declarat : « Si per opera [sc. naturalia] placemus Deo, gratia non habebit locum; nam si gratiae locus relinquitur, abit statim opus neque amplius opus est; nam ubi gratia est, opus non quaeritur, et ubi est opus, gratia non est ».
11:7
' "I. Quid ergo (zi o5v)? quod quaerebat (rectius : quaerit. £cuqxet. efr VV. LL.) Israel, hoc non est consecutus; electio autem (4; 55 &xXori) consecuta est, ceteri vero ercaecati sunt. (ixwpo0roxv). Quoniam formulam interrogativam -: zv altera interrogatio, qua accuratius definitur, haud omnino raro sequitur (cfr 3,9; 6,15; 7,7 etc.) , hic quoque nonnulli sequens membrum (« quod quaerit Israel, hoc non est consecutus ») interrogative legendum esse coniiciunt (cfr Lachm. Hof. etc.). Quominus vero ita legamus, contextus prohibet atque cum TAeod. vix non omnes illo membro responsum contineri recte tenent. Apostolus scilicet, postquam Israelem a Deo reiectum immerito dici demonstravit (vv. 1-6), quid igitur, quum sic se res habeat, de Israele dicendum sit interrogat, interrogationique suae ita respondet, ut prius populum universum, deinde duas quibus constituitur partes intueatur. Atque Israel quidem, si natio universa qua talis consideratur, dicendus est non obtinuisse id quod studiose quaesivit quaeritque (praesens ixi::!, uti saepe, rem quae nunc est etiam antea fuisse connotat). Nam studiose quaesivitetetiamnunc quaerit iustitiam, ad eam vero non pervenit, quia perversam viam ingressus, quum suis operibus iustificari velit, in lapidem offensionis offendit (cfr 9,30 sq.; 10,29. 3). Una tamen illius pars eaque minima, nimirum « reliquiae secundum electionem gratiae » (v. 5), quae hic vocantur electio i. q. electi (4 &xkcyt, pro oi &xksxzcl, sicut 4, zspvcopf pro oi «epi qrüévesa circumcisio pro circumcisi cfr 3,30; 54,9 etc.), iustitiam consecuta est, attamen illam iustitiam, uti per se patet, quae propriis operibus non acquiritur, verum credentibus gratis donatur. Ceteri vero, zi Azwzzí, i. e. omnes praeter electos seu longe maximus Israelitarum numerus, quum iustitiam Dei ignorantes suam statuere quaererent (10,3), excaecati sunt, ut Messiam suum non agnoscerent. Verbum zo?:35» (callo obducere, callo inducto obdurare), quo Paulus hic utitur (zop0052xv), in Novo Test. tropice de mentis culpabili hebetatione, qua homo veritates divinas agnoscere impeditur, semper usurpatur ideoque a V/g. plerumque, uti hic, redditur ercaecare (Marc. 6,52; 8,17, seu obtundere 2 Cor. 3,15; semel quia eadem in sententia xugAo)v excaecare iam praecessit, obdwurare cfr Ioan. 12,40; similiter xópeci caecitas v. 95; Marc. 3,5; Eph. 5,18). Moderni utique plerique zopoov reddunt oódurare atque hoc verbo maiorem, quam verbo oxAnpóvew (9,18), obdurationis gradum declarari volunt. Nulla tamen adest ratio, cur a communi Graecorum interpretatione (HesycA. XwpoUcÜnt, vugAÀoUcÓm, «opucts, dvawÜvsía [hebetudo]; Suid. z:zopoza, tEtÜgAUtat. xüGpuotg, *, t)pÀAuct;) recedamus. Ac profecto Paulum, quamvis cum mentis excaecatione obduratio cordis arctissime sit connexa, de excaecatione proxime loqui, ex sequentibus patet. Hanc enim velut poenam divinam populo iam annuntiatam esse " duobus Scripturae testimoniis (8-10) ostendit. Atque primo in loco ceteros excaecatos esse dicit,
11:8
8. sicut scriptum est : Dedit. illis Deus spiritum compunctionis (zvs5ga xxxavi2sos 1. q. spiritum soporis vel torporis) : oculos ut non videant (690.23; vc9 y, 6Aizsv)! et aures ut non audiant (bra xo y, àxojew) usque in. hodiernum diem (£oz c£; cxy:- e?» tip£pac). Ubinam hoc scriptum sit se ignorare fassus Or/g. verba prima (£3wxev aüzolg à Osóg «vsópa xazavozseg) et ultima (s; -z: s6u:- pov tipépac;) Pauli ipsius esse, reliqua vero ex /s. 6,10 non tam desumta quam conformata putavit. Cum Chrys. deinde multi antiquiores iunioresque Apostolum duo vaticinia isaiana (/s. 29,10 et 6,10) coniunxisse et ultima sola verba (s; «45 eXu:pzv Vianíza:) ex suis adiecisse statuerunt (cfr Thom. etc., Cai. lust. Nat. etc., Ag. etc.). Praeeunte &utem Herv. plerique iuniores ac moderni eum Deut. 29.3 libere quidem sed secundum sensum fideliter allegare recte tenent (cfr T^/. Est. etc., Reith. Mai. Beel. etc.). Verba Deuter. iuxta alexandrinum textum, qui cum primigenio hic accurate consentit, haec sunt : oix iiox: Rope; : 0c; 3évat xal ógÜaApol; fÜAézstw xai Qczx x20: fog WI 5haizxi txóTni 2 0H dedit Dominus Deus vobis cor ad intelligendum (i. q. cor intelligens) et oculos ad videndum (oculos videntes) et aures ad audiendum (aures audientes) usque in hanc diem. Paulus autem transposita negatione e negante sententiam fecit affirmantem, ut pro cis rebus, quas Deus eousque Israelitis negasset, clarius eas poneret, quas illis Deus eousque dedisset : « Dedit eis cor non intelligens et oculos no^ videntes et aures non audientes usque ad hanc diem ». Praeterea pro primo obiecto (xag2izv «29 y; s'3ivxx cor non intelligens seu intelligendi incapax) ex valicinio quodam isaiano //s. 29,10 z:zi:e:» ópà; Nigtz zwipan xavavós:o; « potavit vos spiritu compunctionis ») locutionem z»:5pz xazavii:os substituit, quae eandem significationem habet sed cam fortius enuntiat. Nam nomen zzzzv»?:;, quo Alexandrini semel hebr. nmomn (sopor Is. 29,10) &c semel hebr. noz (titubatio Ps. 59 [60], 5) reddiderunt, S. Isidorus Pelus. (epist. IV. 101), plurimis modernis comprobantibus, a verbo xx:zvjc2::9x recte derivat, quod proprie vulnerari, translate acerbo animi dolore percelli (cfr Act. 9,37; Ps. 4,5 etc.) significat (aeque ac xxzxz7:,25:502:). Unde xazivozi; quoque proxime vulnerationem seu compunctionem designat, deinde tropice de magno animi dolore seu magna tristitia ac demum de animi stupore ac torpore adhibetur, qui ex magna tristitia exoriri solet. Ultimo hoc sensu hic sumitur. ita ut zv:2yx zx:xviisos (spiritus compunctionis) sit spiritus, qui animum torpidum veritatisque percipiendae et intelligendae incapacem reddit, seu efficit ut cor sit non intelligens. lamvero testimonium hoc, cuius sensum fideliter expressit, Paulus typice adhibet. Excaecatio enim, quam Moyses Israelitis suae aetatis obiecit, quia multis magnisque signis ac portentis, quae per qua- . draginta annos quotidie oculis suis spectarant, non obstantibus contra Deum semper murmurassent ac rebellassent, quin etiam ultimo peregrinationis anno ad idololatriam defecissent, ei figura typusque est illius excaecationis, qua ludaei Christi aetate ob continuas suas infidelitates acpraesertim ob pharisaicum suum spiritum, quo propriam suam iustitiam statuere voluerunt, puniti atque eo tandem adducti sunt, ut Dei iustitiam ignorantes in lapidem offensionis oflenderent Messiamque suum reiicerent. Cum 77eod. nonnulli verbum £2ox:v (dedit) idem hic esse volunt quod cvveo272:» (permisit), ne Deus directa excaecationis causa dici videatur; sed quo sensu [eus peccatores excaecare et obdurare recte dicatur, alibi iam explicavimus(cfrad 1,959.18 p. 95 sq. 506). Mosaico testimonio Apostolus davidicum (Ps. 68 [69], 23. 295) adiungit, quo per modum imprecationis cadem excaecatio Iudaeis annuntiatur! :
11:9
9. e£ David dicit : Fiat mensa eorim in laqueum (sz zxyix) et in captionem (zig 052xv) et in scandalum (zi; cxxi2xnov hic melius : in decipulam) et in retributionem (zi; x«zxziissx) (lis ;
11:10
10. obscurentur ocult eorum, ne videant (23. 5, Guizis), nt dorsum eorum semper incurva. Quoniam cum emphasi quadam, ut verborum allegzatorum auctoritalem commendet, Davidem testem citat (et David dicit). de davidica huius carminis origine cum multis modernis acath. (Fritzsche, Weiss etc.) dubitare non licet. Ac profecto Ps. 68 (69) etiam titulo suo in omnibus editionibus Davidi auctori inscribitur, neque quidquam solidi affertur, quo eum a Davide scribi non potuisse demonstretur. Ultimae enim eius sententiae (vv. 35-37), quae exsilii potius quam regni davidici aetati congruere videntur, simili modo quo Ps. 50 (51), 20. 21 aliique nonnulli versus, ab exsulibus, qui antiqua carmina conditioni suae magis adaptare studuerunt, additae recte dicuntur. Messianicum autem carmen esse Dominus ipse (loan. 15,25) eiusque Apostoli (oan. 2,17; Act. 1,20; Rom. 11,9. 10; 15,13) suis allegationibus tam clare testantur, ut concilium V. oecum. Theodorum Mopsu., qui carminis verba ad Christum eiusque regnum ab Apostolis dumtaxat accommodari dixit, iure merito damnaverit. Si quis vero interrogat, utrum literali an typico sensu hic psalmus ad Messiam referatur, equidem eum vel inter typicos recensendum vel potius ad illorum classem trahendum puto, quorum verba, etsi de homine iusto (et patiente) generatim agant, ita tamen sunt comparata, ut completum perfectumque suum sensum non consequantur, nisi simul et quidem potisimum de iusto et patiente xzz' i£o;4», i. e. de Christo, intelligantur (cfr Introd. spec. in libr. sacr. V. T. II. p. 118; Compend. Introd. in libr. sacr. p. 233). Ad sententias allegatas ipsas quod attinet, Apostolus alexandrinam iterum versionem, quae hic verbis potius quam sensu a massorethico textu discedit!, ita sequitur, ut eam levibus quibusdam mutationibus, quae sensum non adulterant, argumentationi suae accommodet. Alexandrini enim priorem sententiam v. 23 hac ratione reddiderunt : qsvnBfyo d; vpxzsza a)vüv Évozioy a)cOv si xavyi2x xxi eig AvzamoSocty xa ele 2xav3aXcv (« fiat mensa eorum coram eis in laqueum et in retributionem et in decipulam?»). Paulus autem vocabula ivozizv a3zóv (coram eis), utpote ad argumentationem non necessaria, praetermisit; deinde duobus nominibus, quibus instrumenta feris vel avibus capiendis inservientia designantur (ci; 22722 in laqueum, eic exáv$aJov tn decipulam), tertium synonymum («i5 922v in captionem, melius zn rete, cfr Ps. 35 [35], 7, ubi 02x i. q. nv) probabiliter ideo addidit, ut nullum iam patere effugium clarius appareret; demum locutionem «i; àvrazó8spa, quae idem quod ci; àvzxz22zsv (In retributionem) significat, ultimo in loco posuit, ut totam hanc poenam iuxta talionis legem inferri facilius intelligeretur. Clarum porro est, sermonem Psalmistae hic esse metaphoricum atque priore sententia sub imprecationis forma praedici, bona illa, quae Israel ad suam utilitatem accepit, eius interitui esse inservitura, sicut esca, qua ferae avesque a venatoribus vel aucupibus alliciuntur, eis perniciei est. Imagine mensae autem a Paulo divina Lex, vel si mavis Scriptura intelligitur, « in qua mensa, inquit Or?g., si quis volebat edere verbum Dei, appositis Legis ac Prophetarum sermonibus pascebatur ». Reenim vera Scripturae, in quibus vitam aeternam se habere ludaei putabant (loan. 5,39), eis factae sunt in laqueum, quando Dei iustitiam ignorantes illis ad propriam suam iustitiam statuendam abutebantur. Quomodo hoc fieri potuerit, altera sententia explicat, quae iterum sub imprecationis figura praedicit, eorum animos subtractione divini luminis obtenebrafum iri, ita ut non tantum Legem suam non sint intellecturi, sed Lex ipsa quoque eis futura sit durum iugum, quod pondere suo dorsa eorum incurvet neque eos amplius erectos firmosque stare sinat. Simili fere ratione plerique locum interpretantur; minus vero placet, quod Chrys. Theod. etc. imagine mensae delicias divitiasque Iudaeorum, quas in contrarium mutatum iri Psalmista annuntiet, significari volunt, aut quod ultimum membrum (dorsum eorum incurva) de servitutis iugo explicant, quo Iudaei sive a Chaldaeis, sive a Syris, sive a Romanis oppressi sint. Ceterum accuratior verborum Psalmistae interpretatio huc non pertinet; luculentissime enim ex eis, quomodocumque explicantur, apparet, Iudaeis ob suas infidelitates excaecationem velut poenam esse praedictam ; atque ad hoc potissimum vel potius unice probandum Paulus ea attulit. 2. — Praesens Israelis reieclio prorime quilem gentium, ultimo tamen ipsius Israelis saluti inservit (11,11-24). rapartouatt $ oew:roía toi, iÜvegtw, cl; T0 nagalnAüsat tou; 12. si 9i có 43ÀÀov zó mÀfowuz aotv; Oro; :Gw xazk 2jsgtw xAdónw oix dorlsazo, ojói soj otlatza. 22. "lór ojv ypnatótnta zai drotogíav toG O:ov. iri guiw toU; zicóvtac dmotoua, éri 9i ob jpnatótr«; O:o9, dàv izwuévnQ t yon;atónye inu xxi Go ixxorüácn. 33. xixiivo: Oi, dàv 4poixwuilwem co dzuüa, pxivetovotheovza:, Óuvazbg áp io:w 6 Or náiw iyxsvtzioui diroóg 24. «b yàp c0 lx tif; xazà Qó3tw (xónne dypuialos xal zapà 993v. ivexivtoloÜ ne Copt. Arm.; conira vero teztus rec. : Postquam reiectionem ad universum Israelem se non extendere demonstravit, S. Paulus maiorem quoque populi partem, quam iuxta vaticinia usque ad hanc diem excaecatam et a salute messiana exclusam dicere debuit, sine consolatione relinquere noluit. Itaque eius lapsum neque sine remedio esse neque omnem salutis spem abstulisse .in hac sectione ostendit. Deum enim misericordissimo consilio excaecationem infidelitatemque ludaeorum permittere docet, ut Evangelium ab eis repudiatum maturius ad gentes perferatur, quarum deinde fide Israel ipse ad aemulationem provocatus salutem adepturus et conversione sua omnibus summa bona conciliaturus sit (11. 12). Quae ut confirmet, Ethnicochristianos alloquens sese ipsum magno cum zelo apostolatum inter gentes exercere asserit, ut hac indirecta via aliquos ex suis contribulibus salvet (13. 15). quippe quorum conversionem et magnae utilitati mundo fore repetit (v. 15) et certo sperari posse ex eorum relatione ad patriarchas probat (v. 16). Qua ex expositione sponte sua fluit admonitio, ne Ethnicochristiani, qui benedictionis messianae ipsis non promissae quasi praeter suam naturam participes facti sint, Iudaeos benedictione illa, quamvis eis promissa sit, ad tempus privatos despiciant (17. 18). Licet enim in Iudaeorum ob infidelitatem iuste reiectorum locum successerint, timendum tamen eis esse, ne multo magis ipsi reiiciantur, nisi humiles in fide perstent (19-91). Unde demum eos admirari iubet Dei bonitatem erga se ipsos, quae duratura sit quamdiu Deo adhaereant, ac iustam severitatem in ludaeos, quae finem habitura sit in eorum conversione (22. 23*); hanc enim non superare Dei potentiam (23* 24). Potissimum igitur de excaecatorum ludaeorum sorte futura Apostolus agit eosque ad fidem allicere studet, quum ipsam gentium vocationem eis tam odiosam ad eorum utilitatem à Deo ordinari ostendat. Ethnicochristianos tamen, quibus epistolam proxime destinavit, simul ad gratias Deo agendas adducit, qui ad ipsorum salutem tam praesentem, ludaeorum excaecationem permiserit quam futuram eorumdem conversionem ordinaturus sit. luxta sapientissima ergo Dei consilia utrosque, et ludaeos et Graecos, sibi mutuo auxilio esse oportere indicat (cfr v. 30 sqq.). Ceterum animadverte, quomodo Paulus, qui ludaeorum ethnicos despicientium ac salute messiana indignos reputantium superbiam fortiter repressit (cfr ad 3,9 sqq. 27 sqq.). similiter in hac et sequente sectionibus Ethnicochristianos a despiciendis ludaeis excaecatis arceat; utrosque scilicet Deus eadem via ex infidelitate salvare vult (cfr v. 32). Eadem prorsus ratione eademque formula, qua supra (v. 1) ex vaticiniis immediate antea allatis (10,19-21) obiectionem desumsit, ut ad novam quaeslionem transiens Israelis reiectionem non ad omnia populi membra spectare doceret, Apostolus hic erroneum consectarium, quod ex iisdem vaticiniis et ex Moysis Davidisque testimoniis modo citatis (8-10) derivari potuit, sibi ipsi opponit, ut illo reiecto lapsum Israelis non esse irreparabilem contribuliumque suorum reiectionem non fore perpetuam doceat :
11:11
11. dico ergo : Numquid (sic) offenderunt (scilicet « ceteri » quos tv. 7. excaecatos dixerat), ut caderent (uX, £xzatoxv, ivx íconw)? Absit, sed tllorum delicto (xà a3vàv zapazt) salus est (melius : facta est) gentibus, ut illos aemulentur (lege : wt illos ad aemulationem provocent vel provocarent). Ad latinam versionem tria adnotentur oportet : ac primum quidem interpres interrogationi particulam sic haud recte inseruit, siquidem nulla prorsus adest ratioa finali particulae (va significatione recedendi; deinde in responso, cuius verbum graece non est expressum , melius v£yovev (facta est) quam iczív (est) supplevisset, quia Paulus ex iis argumentatur, quae facta iam esse ipsa experientia lectorum epistolae constabat; demum /a4ino verbo aemulari (hic aeque ad 1 Cor. 10,22) significationem Latinis non usitatam attribuit, si illud idem quod graecum za- patnAoov valere vult; zapzt5Acov enim est i. q. ad aemulationem provocare , uti v. 1& et 10,19 recte redditur. De accurata porro interrogationis explicatione variae sententiae inde a Patrum aetate sunt propositae. Cum S. Aug. (expos. n. 70) enim nonnulli verbis zzaíet (o/fendere) et z::«w (cadere) eandem fere significationem attribuentes, finali coniunctionis tva (t4) sensu retento, interrogari volunt, « numquid Deus permiserit eos offendere tantum, ut caderent, i. e. propter nullam aliam utilitatem inde consequentem, sed solum volens eos cadere » (cfr Thom!.), responderi &utem, « eos non deliquisse, ut tantummodo caderent, quasi ad poenam suam solum, sed ut hoc ipsum, quod ceciderunt, prodesset gentibus ad salutem » (S. Aug. l. c.; efr Haym. Herv. Thom!. Lyr. ete., Cai. Nat. Klee, Bisp. eic. — Oecol. Beza etc., Beyschl. Hofm. etc.). Attamen neque verba «:aíew et miz:ew fere sunt synonyma, neque ad istum sensum exprimendum omitti potuit adverbium pvov (solum), cui praecipua vis inniteretur, neque in hac explicatione ad ultima responsi verba («i; 5 napaQnAüsat a)x225) sufficienter attenditur. Alii cum Chrys. verba zzaísw et zizzew ita a Paulo distingui rectius censent, ut priore notio peccandi in genere, i. e. offendendi ac labendi, altera autem notio corruendi pereundique vel in totum et irreparabiliter cadendi exprimatur; parum recte autem satis multi ex eis coniunctionem tva cum Vulg. et Chrys. significatione sua finali privant atque ix6a-wxog seu de eventu (i. q. ita ut) interpretantur, acsi inquireretur, « num Iudaeorum lapsus tantus sit, ut remedium aut curationem iam non admittat » (CArys. cfr Orig. Mopsu. etc., A'tr Pel. Prim. Thom?. etc., Cat?. Tol. Est. Iust. Lap. Picon. elc., Mai. MEv. Dr. etc. — Grot. Beng. God. etc.). Neque enim iuxta contextum in gravitatem, sed in finem lapsus inquiritur. Toto quippe hoc capite Apostolus consilia exponit, quibus Deus populum Israel in salute messiana quaerenda direxerit dirigatque. Itaque finali coniunctionis *va sensu retento, interrogari dicendum est, num Deus eo consilio maiorem Iudaeorum numerum, gratiis suis propter eorum infidelitates subtractis , excaecaverit (v. T) et consequenter in lapidem offensionis offendere permiserit, ut in totum caderent sine ulla reparationis spe (cfr Cyr Alex. Gennad. Phot. Theoph. Euth. etc., Reith. Beel. Weinh. Sch. etc. — Goeb. Lange, Weiss etc.). Hanc vero interrogationem Apostolus non tantum cum abominatione negat sed etiam, vero Dei consilio exposito, iure se negare probat. ludaeorum nimirum propter suam excaecationem in Messiam suum offendentium incredulitate (zz, àz«zix v. 20) vel inobedientia (z3j àz:(0:ía v. 30), quam hic del?ctum vel lapsum (zapztoya cfe ad 5,15) appellat, factum esse docet, ut Evangelium iam nunc gentibus sit allatum , in earum autem tam matura vocatione Deum id intendisse, ut conversione ac salute earum ludaei ad aemulationem provocati ipsi quoque Evangelio sese subiicerent salutemque messianam consequerentur. Eos igitur offendere Deus permisit, non ut cadentes perirent, sed ut sese erigentes salvarentur. Quoniam in mosaico vaticinio ( Deut. 31,21) paullo antea allato (10,19), ad quod Apostolus locutione sua el« xo wapatz*ooac abros; evidenter alludit, Deus ipse populum suum ad aemulationem provocare asseritur, aliqui hic quoque vertere malunt : ut (Deus) provocet seu provocaret, qüam : ul (gentes) provocent seu provocarent illos ad aemulationem (cfr Est. etc.). Utrumque quidem recte dici potest, sensu vix aut ne vix quidem mutato, sed secunda versio, utpote constructioni congruentior, a plerisque iure praefertur ac retinenda est. Ad declarationem sententiae, qua delicto ludaeorum factam esse salutem gentibus Apostolus docet, haec cum Chrys. adnotasse iuverit. Quamvis Christus pro omnibus, ludaeis ac gentibus, mortuus sit omnibusque salutem meruerit atque Apostolos suos etiam gentibus Evangelium annuntiare iusserit, eum tamen in annuntiando Evangelio ac salute communicanda ordinem teneri Deus primitus voluit, ut ludaei, quibus promissiones erant dictae, gentes praecederent. At incredulitate Iudaeorum Evangelium respuentium factum est, ut Apostoli, iis relictis, sese ad gentes converterent eisque ante Iudaeos salutem afferrent. « Vobis, inquit Paulus ludaeos pisidienses alloquens, oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repellitis illud et indignos vos iudicatis aeternae vitae, ecce cunverlimur ad gentes » (Act. 13, 46; cfr 18,6; 19,9). Id Dominus quoque iam annuntiaverat in parabola patris familias ad coenam, quam paraverat, omnes pauperes ac debiles et caecos et claudos invitantis, quando illi qui primi invitati erant sese excusaverant (Luc. 14,16 sqq.). Itaque Iudaeorum incredulitas non est causa, cur omnino gentibus salus sit allata, sed fuit occasio, qua factum est , ut illis citius afferretur et ut multi ethaici apostolica aetate participes fierent salulis, qui eam non accepissent, si Apostoli prius Iudaeis praedicassent. Recte autem 7ol. addit, non tantum citius gentibus salutem ob ludaeorum incredulitatem esse allatam gentesque primum locum obtinuisse, sed etiam eas Iudaeorum loco esse subrogatas Christoque insertas. Fractis enim ramis naturalibus olivae inserli sunt rami oleastri ; « quod si Iudaei omnes credidissent, gentes postea quidem vocatae essent, sed multae interim periissent neque loco ludaeorum subrogatae dici possent ». Praecedentis sententiae vis praecipua est in ultimis verbis (zi; «5 zxpxTQHO2x& xjz23: UL illos ad aemulationem. provocarent , quibus ultimus finis exprimitur, quem Deus in lapsu ludaeorum permittendo habuit. Illis igitur quasi immorans Apostolus non sine voluptate describit, quantas benedictiones mundo allatura sit haec ludaeorum ad fidem accurrentium eique se subiicientium aemulatio, quam praevidet. Argumento enim a minore ad maius vel, ut alii dicere malunt, « a felici effectu causae peioris ad feliciorem effectum causae melioris » (Beel. etc.), ex salute, quam delictum ludaeorum iam attulit gentibus, concludit :
11:12
19. quod si delictum (: zxgxzzw22) illorum divitiae sunt (melius : fuerunt) mundi et diminutio (-z 5:-2952) eorum divitiae gentium, quanto magis plenitudo (72 zizo5x| eorum divitiae erunt gentium vel mundi. Haud male 7Àom. argumentum Apostoli hoc syllogismo exponit : « Bonum est potentius ad utilitatem conferendam, quam malum; atqui malum [Iudaeorum magnam utilitatem gentibus contulit; ergo multo maiorem illis Iudaeorum bonum confert » vel potius conferet. Animadvertatur autem oportet, Apostolum pro conciso suo loquendi modo in apodosi non tantum praedicatum omisisse, sed etiam prioris membri conditionalis rationem diserte non habuisse; planior esset sententia, si scripsisset : « quodsi de/ictum (2 zzpxzzoyx) illorum divitiae fuerunt mundi et dzminutio (- 7,--1.2) eorum divitiae gentium, quanto magis conversio (1, &vz:g22*, vel etiam recte factum -5 xaz5gtoga) et plenitudo (5 z^$pepx) eorum erunt divitiae mundi ». Duo membra conditionalia solo subiecto dislinguuntur, quum pro LB xapiztegi ajo» substitutum sit zz Zá-t«Wx 220v; ón reliquis plane consonant, quoniam mundus (x225:;), quo nomine saepe genus humanuni universum designatur (cfr ad 3,6), hic et v. 15, ubi populo Israel opponitur, solas gentes (:0:4) easque omnes complectitur. Ex eadem autem oppositione apparet, pronomen eor (x5zóv), quod in praecedente versu ad solos Iudaeos excaecatos referebatur, in omnibus tribus huius sententiae membris ad totum lIsraelem referri, cuius longe quidem maior pars deliquit et lapsa est, sed cuius reliquiae salutem consecutae sunt (v. 7), et qui aliquando universus fidei se subiiciet (c. 25 sq.). Porro prius membrum conditionale non est nisi praecedentis sententiae (delicto eorum facta est salus gentium) repetitio; ipsa enim salus (20752íz), quam ob Iudaeorum excaecatorum delictum (sc. incredulitatem) vel potius eius occasione gentes citius obtinuerunt, propter gratiarum quas comprehendit abundantiam hic vocatur diviliae gentium vel mundi (z125225 20vàv, 212523). Alterius vero membri subiectum difficultatem quandam creat, quia de nominis z::xuax, quod profanis inusitatum etiam semel tantum ab Alexandrinis (Is. 31,8) et bis a Paulo (hic et 1 Cor. 6,7) adhibetur, accurato sensu interpretes dissentiunt. Eorum tamen omnino praeferimus sententiam , qui hoc in loco £-:2x (quod a verbo $::2:0xx [inferiorem esse, vinci cfr 2. Cor. 11,13; 2 Petr. 2,19] derivatum proxime dumtaxat inferiorem conditionem significat, ad quam aliquis redactus est) de parvo numero intelligunt, ad quem redactus est Israel, quando eius reliquiae solae (7.c:,.7.x v. 5; xaxá eu pa: 9,27) plerisque Iudaeis fidem respuentibus salutem consecutae sunt (cfr Chrys. Theod. Diod. e., Pel. Prim. Sed. Haym. Herv. etc., Cat?. Salm. Tol. Est. Iust. Lap. etc., Reith. Mai. Beel. Bisp. Weinh. LR. eic.). Aptissime enim huic populi dininutioni seu paucitati, quae divitias attulit gentium, in apodosi opponitur Israelis plenitudo (3$ xX4poya) seu populi universitas, quae, si ipsa quoque fuerit conversa , longe maiorem utilitatem gentibus collatura sit. Multo minus vero apta, immo nulla est oppositio, si ;::,ua cum EA. idem esse dicis quod xtatcya (offensio) vel «apa: (lapsus), vel si cum aliis illud interpretaris damnum detrimentumque, quod Iudaei passi sint, quatenus aut promissionum non sint facti participes (A'*"), aut a celsitudine gloriae suae defecerint (Thom.), aut « diminuti sint a sua scientia Scripturarum » (Cai!.), aut a salute messiana ad tempus exclusi sint (Fritzsche, Weiss) etc. Persuasum ergo Paulo fuit, Iudaeorum lapsum non esse irreparabilem, neque dubitavit, quin futura eorum conversio mundo summa bona esset conciliatura ; cum hac tamen eius persuasione munus quo fungebatur quodam modo pugnare videbatur. Mirum profecto non fuisset, si Ethnicochristiani, qui eum semper, contribulibus suis relictis, gentilibus praedicare videbant, eum de Israelis salute desperasse suspicati essent. Quapropter ut doctrinam propositam hac remota suspicione confirmet, Ethnicochristianis consilium exponit, quo in exercendo suo munere ducitur. Tantum nimirum abesse docet, ut de contribulium suorum salute desperans apostolatu inter gentes fungatur, ut ipsa ethnicorum conversione populum suum ad aemulationem et conversionem provocare studeat :
11:13
13. vobis enim ilico gentibus : Quamdiu (7 iz: lege : quatenus) quidem ego sum gentium apostolus, ministerium meum honorificabo (lege : honorifico, vel cum S. Aug. - glorifico 2:232),
11:14
1&. si quomodo (rectius : si forte etw; cfr 1,10) ad aemulandum prorocem carnem meam et salvos faciam aliquos ez illis. De prioris membri nexu cum praecedentibus non satis constat , quia nonnulli ex melioribus testibus lectionem oy?» 2€ (vobis auteni) pro nostro àüpiv y&p (vobis enim) exhibent (cfr VV. LL.). Quae differentia magna non est, dummodo particula 2: pro metabatica hic sumatur. qua ad novam doctrinae probationem transitur. Sua scilicet agendi ratione explicata Paulus confirmare vult, Iudaeis in lapidem oltfensionis offendentibus omnem salutis spem non esse ablatam. Ethnicochristianis autem, quos gentium nomine hic designat (uti alibi interdum cfr 15,21; 16,&; Gal. 2,12. 15 etc.), nominatim hoc argumentum proponit, ne adversus infideles Iudaeos insolentius sese efferentes eosque irritantes (cfr v. 17 sqq.) sibi sintimpedimento, quominus finem suum assequatur eosque Christo lucretur. Ceterum ex hac compellatione, in qua pronomini (ap!v voóts) nomen (zzi; z0v:zv gentibus) velut appositio additur, legitime colligitur, romanos Christianos, quibus epistola scribitur, plerosque ex ethnicis venisse (cfr 1,5 sq. 13); secus enim dici debuit : zct; yxp £6v:2w £v piv (ethnicis enim, qui inter vos sunt, dico). Argumentum porro ipsum a nostro interprete, qui graecum &g' &cov latino quamdiu vertit, parum recte est redditum !. Neque enim de muneris sui duratione Paulus loquitur, ut tempus, quo gentium apostolatu fungitur, alteri neecio cui tempori opponat?, sed de sua relatione ad ethnicos, ut eam relationi suae ad ludaeos opponat. Quam oppositionem per solitariam particulam y£v (quidem) indicans alterum membrum per particulam 2 (sed) supplendum esse vel potius hic, constructione mutata, in ultima sententiae parte latere monet (cfr 10,1; 1,8; 3,2 etc.). Hoc enim eius argumentum esse recte dicitur : « Quatenus quidem sum gentium apostolus, magno cum zelo inter eas laborans easque ad fidem adducens honorifico ministerium mihi ad earum utilitatem concreditum (Gal. 2,7 sqq.; Act. 9,15 etc.); sed z//ud hac ratione honorificans conor, si forte carnem meam (i. e. cognatos meos secundum carnem cfr 9,3) ad gentium conversarum aemulationem provocem (v. 11; 10,19) et aliquos ex illis (sc. ex contribulibus meis) salvem ». Vix opus est dicere, iuniores Graecos (cfr CArys. Theoph. Euth. eic.) a vero longe aberrare, quum verba -7» 2uxazvíxv yo2 22xip az. (munisterium meum honorifico) idem esse velint quod izxvo 2y3; (laudo vos), acsi Apostolus eodem modo, quo ludaeos -?» s3zx »z» (carnem meam appellavit, gentes conversas appellasset ministerium suum. A vero autem alii quoque aberrant, qui eum ministerium suum honorificasse dicunt, quum illud laudibus extolleret verbisque commendaret (cfr Tol. etc.), aut quum illud « gravitate morum , maturitate consiliorum, actuum honestate » (cfr S. Bern. ad Ardut. epist. 28,2; Lap. etc.) vel « verbis, exemplis, miraculis » (Picon. etc.) ornaret etc. De eiusmodi enim laudibus ornamentisque muneris sui Apostolus hoc in loco non cogitavit. Omnino potius dicatur oportet, eum ministerium suum honorificasse et illustre reddidisse, quum gentium sibi concreditarum conversionem tanto cum ardore susciperet tantaque cum industria urgeret, ut laborum suorum fructus in ipsos Iudaeos redundaret. In eo quippe est, uti S. Thom. recte adnotat, argumenti vis, quod indirectum illud studium ad Iudaeos convertendos ab ipso gentium apostolo adhibitum clarissime demonstret, eorum lapsum non esse irreparabilem. Quia tamen tempus, quo universus Israel accepturus esset fidem, nondum advenisse perspectum habuit (v. 25), Paulusse iam contentum esse declarat, si aliquos saltem ex contribulibus suis salvet. Omni enim qua potest ratione ad populi sui conversionem (etiam quatenus est gentium apostolus) aliquid conferre desiderat ob summa bona, quae ex ea in gentes redundatura esse iam antea (v. 12) indicavit atque nunc repetit :
11:15
15. si entm amissio (1; àxc£2):4, cum S. Aug. c. Faust. IX. 2 lege : reiectio) eorum reconciliatio est mundi, quae [i. e. qualis iuxta suum effectum erit] assum(o (5; «póoAnudiz) nisi vita ez mortuis (si ps, Cus, ix vixpoov)? Argumentationis forma et sensus similis est ac v. 12; ex laeto enim fructu, qui gentibus ex temporaria maioris ludaeorum partis reiectione iam exortus est, ad fructum multo feliciorem concluditur, quem ex futura populi universi conversione gentibus sperare licet. Nomen àz:252X5, in Novo Test. bis tantum (hic et Act. 27,92) legitur et utroque in loco a nostro interprete amissio redditur; verum hanc significationem, licet nomini competat et Actuum contextui congruat, ad nostrum locum minus quadrare subiectum oppositi membri docet. Namque 7, zpiz^xydis intelligenda est Israelis receptio vel assumtio in regnum messianum ; unde i, 232:£275; hic non nisi eius reiectionem vel exclusionem ex regno messiano significare potest (azc£37.7.«tv et amittendi et abiiciendi notionem admittit). Rezectio autem tamquam poena respondet ludaeorum fidem respuentium lapsui vel delicto (75 zzgzzzoya v. 12), sicut assumtio tamquam fructus ex parte Dei sequetur eorum conversionem ad fidem. Similiter locutio reconciliatio mundi, qua gentiles credentes ex inimicis amicos Dei factos csse significatur (cfr 5.10), superioribus locutionibus divitiae mundi vel gentium (v. 12) et salus gentium (v. 11) ita respondet, ut idem beneficium, secundum diversas tamen rationes, designetur. Fructum, qui ex totius Israelis conversione gentibus proventurus sit, laetum eximiumque fore, Apostolus supra quidem innuit; quis tamen sit non tradit; hic nunc utique eum vocat vitam ex mortuis, at locutio haec ipsa quoque obscurior est. : Praecipuas illius interpretationes paucis indicabimus, antequam eam, quam praeferimus, exponemus. Plerique quum antiquiores tum moderni vitam, quae ex mediis mortuis exoriatur, vel ipsam universalem mortuorum resurrectionem interpretantur, quae simili modo, quo ludaeorum infidelitatem secuta sit reconciliatio gentium , immediate plenariam Israelis conversionem consecutura sit (id quod ex Matth. 24,14 colligunt), vel saltem vitam perfecte beatam, qua iusti resuscitati fruituri sint atque opus redemtionis inventurum sit ultimum suum complementum (cfr Orig. Chrys. [?]*. Mopsu. Cyr Alex. Theod., Sedul. Haym . Herv. Thom?, etc., Cai. Tol. Est?. Lap?. Nat?. etc., Klee Heith. Bisp. LR'. Dr. Weinh. Sch. etc. — de W. Mey. Weiss Goeb. etc.). Cui interpretationi haud levia tamen obiiciuntur. Primum enim satis iam esí mirum, quod Apostolus ad resurrectionem universalem designandam pro consueta sua locutione (f ávdetaci vexpov vel ex. vexpiv cfr ad 4,4 p. 41 sq.) hic plane inusitatam et parum claram elegerit; si quis vero respondet, eum potissimum vitam beatam, qua resuscitati fruituri sint, efferre voluisse ( Weiss), non attendit, eum praemisso articulo dicturum fuisse : 5$ Co) ix. vexpoiv, si ad determinatam illam vitam attentionem nostram convertere voluisset. Deinde mirum quoque videtur, quod illam beatitudinem, qua fruentur etiam iusti, quos Dominus adveniens vivos reperturus est (cfr ad 4 Cor. 13,51 sqq.), simpliciter vitam ez mortuis appellet, quodque eandem, licet eam iustis tam certam esse alibi dicat, ut de eius spe glorientur (35,2), immo eam quodam modo iam possideant (cfr ad 2 Cor. 5,1), hic quasi dependentem faciat a ludaeorum conversione, quam futuram esse nondum docuit sed infra tandem revelabit (v. 25). Magis demum mirum est, quod praemium omnibus iustis, ludaeis non minus quam ethnicis conversis, commune hic considerel. velut eximium ac singulare quoddam bonum, quod specialim gentibus ex Iudaeorum conversione proventurum sit. Quapropter explicatio haec, licet tot tantorumque interpretum auctoritate commendetur, nobis non probatur; eam tamen non omni omnino probabilitate carere libentissime concedimus. Alii locutionem vita ex mortuis sensu translato de spirituali vita gratiae interpretantur, inter se autem etiam in varias sententias abeunt. Iuxta haud paucos plenaria Israelis conversio genles ad vitam spiritualem excitatura dicitur, quatenus aut gentiles nondum conversos sit adductura ad fidem evangelicam, aut gentiles iam conversos sed in fide tepescentes titubantesque vel peccatis obnoxios ad pristinum fervorem sit reductura, ita ut initium sit florentissimae cuiusdam aetatis Ecclesiae (cír Ater hom. Lyr. Iust. Nat*. Mai. M Ev'. LR? Ag. etc. — Phil. God. etc.). Cui explicationi non tantum id obstat, quod tropica haec locutionis explicatio in 6,13 el Eph. 2,5 dumtaxat debile habeat fundamentum, sed maxime quod una ex parte conversio universi Israelis locum non habitura sit, nisi postquam « plenitudo gentium intraverit » in Ecclesiam (v. 23), ita ut de propagatione fidei inter ethnicos verba intelligi non possint, altera autem ex parte iuxta ea, quae Dorninus ipse de futura Ecclesiae suae sorte praedixit, sperare vix ac ne vix quidem liceat, eius statum hac in terra unquam fore tam florentem, ut omnibus Christianis ad fervorem revocatis vita ex mortuis vocari mereatur. Alio sed plane erroneo modo Zst !. (cum nonnullis acath. Calv. Beza etc.) tropum intelligit; inter peccatorum scilicet remissionem (reconciliatio xava)Aavá) et gratiae iustificantis infusionem (vifa ex mortuis) ratione distinguens hanc esse vult Pauli argumentationem : « Si Iudaeorum 8biectio cessit mundo ad peccatorum remissionem, quid mundo conferet eorum assumtio nisi iustificationem, quae est vita ex mortuis »? Procul dubio iustifilcatio a peccatorum remissione ratione distingui potest (cfr 4,93), at re ab ea non est separata, quia ipsa gratiae infusione peccata delentur; iustificationem ergo velut ornamentum maius reconciliationi opponere non licet. Multo minus autem iustificatio, quam gentiles conversi nunc iam obtinent, tamquam fructus futurae ludaeorum conversionis vel tamquam res cum illa intime connexa et ab ea utcumque dependens considerari potest. Omittimus eos, qui ad argumentationem non attendentes ludaeorum assumtionem ipsis Iudaeis vitam novam diciarbitrantur cfr Pel. Salm. etc.?, aut nomine assumlionis Apostolos designari volunt. qui gentibus novam vitam attulerint (cfr Dion.) similesque paucorum opinationes. Interpretum quos recensuimus error potissimum cx eo exoritur, quod locutione zu, àx vexpov (vita aliqua ex mortuis), quamvis articulo non definiatur neque ergo ad unum ex multis, quae intelligi per se possunt, designandum determinetur, unum definitum bonum, quod gentibus ex Israelis assumtione exorturum sit, a Paulo significari sibi persuadeant. Rectius autem iuniores Graeci (cum CArys., ut videtur) et nonnulli iuniores modernique locutionem indeterminatam quasi comparative vel proverbialiter ita adhiberi tenent, ut summam quandam utilitatem vel felicitatem designet sed eaim accuratius non deliniat (cfr PAot. Theoph. : « vita ex mortuis i. e. bona infinita », Oecum. : « perfecta et omnimoda laetitia sicut in perfecta et communi vita et resurrectione a mortuis » , EutA. : « quum rem augere velit, eam cum resuscitatione comparat » ; similiter Just. Est?. etc., Beel. M Ev?. etc. — Grot. Ros. Oltram. eXc.!.). Simili igitur modo, quo supra (v. 12), Paulus plenariam Israelis conversionem gentibus summae utilitati ac felicitati fore docet, sed aeque parum hic atque ibi nobis revelat, quaenam illa utilitas ac felicitas sit. Nostrum autem non est, coniecturis magis minusve probabilibus id assequi velle, quod Apostolus ipse fortasse ignoravit aut saltem dicere noluit. Itaque Paulus, quoniam gentibus suae curae concreditis eximia bona ex ludaeorum assumtione proventura esse praevidet, pro sua quoque parte ad eam promovendam aliquid diligentissimo ministerii sui exercitio conferre studet. Ne quis vero hanc spem inanem esse eiusque laborem, quia Iudaei converti nequeant, irritum fore obiiciat, se illorum conversionem iure sperare ostendit. Atque primum quidem illos ob suam relationem ad patriarchas ius quoddam ad fidem salutemque evangelicam habere monet :
11:16
16. quod si delibatio (vel melius iuxta consuetam nominis 3, 3zx?;/, versionem : primitiae) sancta est, et massa (x5 g3pxpa), et si radiz sancta, et rami (à xxa3o).. Apostoli spes ergo sanctitate nititur, quam ludaeis omnibus competere duabus similitudinibus ostendit. Sanctitatem autem intelligit externam vel legalem, quae ad internam sanctificationis gratiam quasi disponat praeparetque atque etiam ius quoddam conferat ; sanctitatem igitur similem illi, quam filiis nondum baptizatis parentum fidelium atque infideli viro cum fideli coniuge sine contumelia creatoris cohabitare consentienti attribuit (cfr Comm. in 1 Cor. p. 18* sqq.). Priorem similitudinem ex praecepto rituali (Vim. 15,19-21 iuxta Mass. et Alex.) desumit, quo Israelitae, quum panes coquerent, ex subactae farinae massa (:5 e3pxpya) ante omnia partem (primitiae àzzp;4) desumere ex eaque placentam formare iubebantur, quae Deo sacra esset ideoque aut sacerdotibus tradi aut comburi deberet, ut hac primitiarum (vel delibationis) consecratione massa tota panesque omnes ex ea confecti Domino consecrarentur (cfr PA?/on. de honor. sacerd. Opp. ed. Mangey IM. 232; Fl. Ioseph. Antiq. IV. 5,3). Hinc prius membrum est perspicuum : massa ipsa, quia in primitiis oblatis et sanctificatis repraesentatur, particeps est sanctitatis. Diversa utique, sed per se clara quoque est alterius similitudinis, quae in sequentibus accuratius excolitur, ratio. Ipsa sua origine enim rami participes fiunt naturae ac proinde etiam sanctitatis radicis, ex qua pullulant. Iamvero totum contextum perlustranti dubium esse non potest, quin in secunda similitudine Paulus radicis nomine intelligat patriarchas, a quibus Israelitae originem duxerunt; unde illos omues sanctos (sanctitate illa externa, quam descripsimus) esse dicit ob eorum originem a patribus, qui sancti Deoque accepti promissiones divinas receperunt posterisque suis velut hereditatem transmiserunt, ita ut hi quoque proprium quoddam ius ad eas habeant. Nulla autem est ratio, cur priorem similitudinem cuni secunda intime connexam alio sensu interpretemur; etenim Apostolus patriarchas sanctificatos aptissime velut primitias Deo consecratas considerare potest, quibus tota natio israelitica Deo consecrata ac sanctificata sit. Hanc explicationem A**'jam tradit (« manifestum est, quia quod unius substantiae est, unum est, ac per hoc non potest delibatio sancta esse et massa immunda; delibatio enim de massa est; ideoque ostendit, non posse indignos ad fidem dici hos; quorum iam patres adepti sunt fidem; quia si pars ludaeorum credidit, cur non et alia pars posse credere dicatur? Immutatis deinde verbis — et si radix sancta, et rami — cadem repetit, ut sensum commendet duobus exemplis ») eandemque multi iuniores ac plerique moderni sequuntur (cír Cai. Salm. Est. Iust. Nat. etc., Klee Reith. Mai. Beel. LR. Weinh. Dr. Sch. etc. — God. Goeb. Weiss etc.). Reliqui vero iuniores ac moderni cum antiquioribus in varias sententias abeunt. Haud recte, quia ad contextum, qui de universi Israelis sorte futura agit, non attendunt, aliqui nominibus massae et ramorum solos credentes Iudaeos ita designari volunt, ut primitiis ct radice aut Christus, qui solus sit sanctus (cfr Orig. etc.) aut patriarchae (cfr Chrys. Phot. Theoph. Oec. Euth. etc.) significentur. Quodsi illi utramque similitudinem de eadem re recte interpretantur, alii sine sufficiente ratione duas similitudines ita distinguunt, ut massam et ramos quidem nobiscum de universo populo iudaico, ac similiter radicem de patriarchis , sed primitias aut de Christo (cfr Mopsu. Theod. Pel. etc.) aut de Apostolis primisque lIudacochristianis intelligant (cfr Prim. Herv. Thom. Syr. etc., Tol. Lap. Pic. etc. , MEv. Bisp. Ag. etc. — de W. Rück. Lange, etc.). Aptissime nunc, postquam Israelis iure ad promissiones asserto Iudaeis spem salutis non deesse declaravit, Apostolus alteram imaginem continuans Ethnicochristianos admonet, ne eos despiciant :
11:17
17. quod si aliqui rami fracti sunt (vel potius : defracti sunt vel avulsi sc. ab arbore à5:x3c0n22v) , (t autem , quum oleaster (ejpi£kavog) esses, insertus es tn illis (melius : znter illos iv a5z21;) et socius (i. q. simul particeps cyvxewovic) radicis et pinguedinis olivae (z1.; i?xiaz) factus es,
11:18
18. noli gloriari adversus ramos; quodsi gloriaris, non tu radicem portas, sed radir te. Si sermonem metaphoricum in proprium transferimus, hic est sententiarum sensus : « Quamvis ludaei multi a regno messiano, ad quod vi originis suae velut patriarcharum filii pertinebant, ob suam infidelitatem (cfr v. 20) sint exclusi, Ethnicochristiani tamen, qui ob suam fidem per solam misericordiam divinam (cfr 15,9) , quum origine sua nullum omnino ius haberent, in illud admissi benedictionumque illius participes facti sunt, nequaquam habent, cur Israelem superbe despiciant, idque eo minus, quia non nisi propter suam coniunctionem cum illo ad bona illi promissa pervenerunt ». Una nimirum ex parte Apostolus cum prophetis (cfr Jerem. 11,16; Os. 14,9) populum iudaicum ex sancta patriarcharum stirpe oriundum nobili ac speciosae olivae singulosque Iudaeos naturalibus eius ramis ita comparat, ut alii, qui fidem patris sui Abrahae imitati in Christum crediderunt , ei sint rami arbori inhaerentes , qui cum radice uniti pinguedine olivae (scilicet benedictione Abrahae promissa cfr Gal. 3,14) fruantur, alii vero, qui in venturum quidem Messiam crediderant, advenientem autem respuerant, ob fidem amissam ramis de oliva defractis et avulsis assimilentur. Attamen ut Iudaeis parcat praecaveatque, ne Ethnicochristiani insolescant, quasi per litoten a/iquos ex ramis (xwas àv zÀA42ov cfr ad 3,3), acsi pauci tantum sint, fractos dicit. Ac profecto quamquam longe plurimi illius aetatis ludaei a. fide recesserant et solae reliquiae (v. 5) eam retinuerant, infideles velut paucos recle considerare potest prae omnibus illis Abrahae posteris, qui et ante Messiae adventum in eum credentes fidem patris sui imitati erant et advenientem Messiam cum fide receperunt et in futuro tempore ad paternam fidem revertentur (v. 25). Altera deinde ex parte Ethnicochristianos, unum ex eis synecdochice pro omnibus alloquens (4u autem , Ethnicochristianae, quisquis sis), ramis assimilat ex vili oleastro excisis, qui in nobilem illam olivam medii inter illius ramos naturales (v a5:2:;) inserti una cum his eandem sanctam radicem ac pinguedinem illius participant (coyxzwvov2;). Sunt qui gentium universitatem (5 z5poya vóv £0vày v. 25), quae infra (v. 24) oleaster vocetur, etiam hic pronomine /« compellari arbitrantur (Est. : « tu, o popule gentilis, quum olim esses oleaster, insertus es olivae » cfr Cai. Lap. etc.); sed parum recte. Neque enim integra arbor, sed eius surculus, alteri inseri solet, atque clarum quoque est, Paulum eos solos alloqui, quos ex naturali oleastro excisos dicit (v. 24), i. e. eos solos ethnicos, qui ethnicismo reiecto fidem evangelicam jam receperant. Interpretes illi non attenderunt, graecum &vgrAato; , quod. et substantivum est et adiectivum (4 &vygi£zavzz vel 4$ &vpueAaía oleaster, et xygi£Aavzg in oleastro natus, vel si vocabulum Latinis non usitatum fingere licet: oleastrinus), nostro in loco adiectivum esse (ayot- Xaov; óv quum in oleastro natus esses) neque satis accurate a latino interprete substantivo oleastri (quum oleaster esses) esse redditum. Porro graecum £v ajzctz (n illis) a nonnullis ad totam expressionem «tvi; 5Qy xA320y £:w.xs0n2x» (aliqui ex ramis fracti sunt) ita referunt, quasi ethnici zn /oco (i. q. pro) vel in /ocum fractorum ramorum inserti dicerentur (cfr CArys. Theoph., S. Aug. in Psalm. 72 n. 2, TAom. Tol. Bisp. Ag. etc.). Neutra tamen significatio locutioni iv aj:::; competit, quae potius ad solum nomen :zà» z4z2ov referatur oportet, ut 2nter naturales olivae ramos inseri dicantur. Significatur ergo, ethnicos , qui crediderunt, extraordinario Dei beneficio (insertione sc. sua) idem decus accepisse, quod ad ludaeos (naturales ramos) iam vi originis eorum pertinebat. Hanc enim explicationem omnino postulat sequens eu22twovóg (comparliceps, consocius), cuius c»v non nisi ad naturales ramos arbori inhaerentes referri potest. Similiter alibi quoque ethnici conversi una cum ludaeis conversis « coheredes et concorporales et comparticipes promissionis » (Eph. 3,6) dicuntur. Quum in oppositione ad ludaeos, qui utpote summis beneficiis divinis semper ditati recte similes dicuntur ramis nobilis olivae a Deo ipso plantatae magnaque cum cura cultae, ethnici, quos Deus in praeteritis generationibus vias suas ingredi permiserat (Ac£. 15,15), cum agrestis incultique oleastri ramis comparentur, eorum superbia haud parum iam praecavetur. Ipsa enim hac comparatione memores esse iubentur pristinae conditionis suae tristissimae, quando « sine Christo (quippe qui eis non esset promissus et cuius ne notitiam quidem haberent) alienati a conversatione Israel (zz; z27«::íz5 122 'IopxiA i. e. a divino, quo Israel fruebatur, regimine), hospites (:£vx i. q. expertes) testamentorum, promissionisspem non habeates et sine Deo (30:2 i. q. speciali Dei auxilio et protectione destituti) degebant in hoc mundo » (EpA. 2,11. 12). Quoniam autem Ethnicochristiani ab hac sua miseria liberati non sunt, nisi quando in sanctam olivam inserti eius radicem ac pinguedinem participare coeperunt, iure merito admonentur, ne inserti adversus eius ramos naturales, eo quod aliqui ex eis fracti sint, glorientur illosque superbe despiciant. Quin etiam, ut eorum superbia omnino arceatur, relationem perpendere iubentur, quae inter ramos insertos et radicem arboris cui inserti sunt intercedat : tantum quippe abest, ut radix a ramis insertisquidquam accipiat iisque ad vitam suam indigeat, ut ipsi radice indigeant et ab ea alantur. Bene 7/oni. in ultima haec verba sententiae : « Quodsi non obstante mea admonitione gloriaris insultando [udaeis stantibus vel excisis, hoc considera ad repressionem gloriae tuae, quod /» radicem non portas , sed radir te, i. e. Iudaea non accepit a gentilitate salutem, sed e converso salus ex Iudaeis est (Joc, 4.22] ». Restat, ut de difficullate dicamus, quam paulina similitudo creat. Namque « iusta legem agriculturae » (A'*") surculus arboris sativae et eultae, quae bonos fert fructus, agresti trunco malos vel nullos fructus ferenti inseri solet, ut cum eo coalescens crescat fructusque sibi congeneres producat; minime vero surculus arboris agrestis arbori bonae inseritur. lamvero iuxta Paulum oleastri ramus bonae olivae inseritur ; unde antiquitus iam nonnulli eum similitudinem , qua utitur, non ex rerum natura desumsisse sed libere finxisse sibi persuaserunt. « Ne hoc quidem, inquit O»/;., lateat vos in hoc loco, quod non eo ordine Apostolus olivae et olcastri similitudinem posuit, qui apud agricolas habetur; illi enim magis olivam oleastro inserere ct non olivae oleastrum solent; Paulus vero apostolica auctoritate ordine commutato res magis causis, quam causas rebus aptavit ». Alii Graeci de hac difficultate non loquuntur ; inter Latinos autem praeter A'""" et Pe/. praesertim S. Aug. eam commemorat; monet enim « contra consuetudinem esse naturae, quam notitia hominis comprehendit, ut oleaster insertus in olea non oleastri baccas sed olivae pinguedinem ferat » (c. Faust. XXVI. 3). Unde alibi (enarr. in Ps. 72 n. 2) similitudinem ab Apostolo eo consilio esse conformatam concludit, ut appareret, « omnipotentia sua Deum fecisse, ut oleaster (i. e. ecclesia gentium) in radicem olivae insereretur et non baccas silvestres sed olivam daret »; nam « quis, inquit, inserit oleastrum in oliva? oliva solet in oleastro, oleastrum in oliva nunquam vidimus; quod enim inseritur, hoc crescit et eius rei fructus invenitur; invenitur non radicis fructus sed surculi ». Quibus similia nonnulli iuniores ac moderni habent; unus pro omnibus audiatur Est. : « Nihil, inquit, absurdum, si quis similitudinem assumat ab eo, quod in natura non fit eo ordine, quo ad institutum applicatur. Tale enim est quod gentili populo Paulus dicit : Ita tecum actum est, ac si ex oleastro surculum quis inserat olivae, fructum inde vel praeter naturam consecuturus ». Verum non obstante Orig. et S. Aug. negatione antiquitus olivis interdum oleastri surculos esse insertos, quin eliam istam insertionem saltem nonnullis in regionibus satis usitatam fuisse constat. Refert enim Columella (V. 9,16 ed. Schneid.) : « Solent etiam quamvis laetae arbores (oleae) fructus non afferre; eas terebrari gallica terebra convenitatque ita in foramen viridem taleam oleastri Àmmitti ; sic velut inita arbor foecundo semine fertilior exstat ». Atque iuxta Palladium (de insilione XIV. v. 53 sq.) : « Foecundat sterilis pingues oleaster olivas, Et quae non novit, munera ferre docet ». Recentiores quoque aliqui referunt, inveterascenti olivae ab agricolis ramum oleastri inseri, quo quasi renovctur et ad fructus denuo ferendos excitetur (cfr ScAuze Leitungeu des Hóchsten V. 88; Michaelis Oriental. Biblioth. X. 67 sqq. ; Bredenkamp in Paulus Memorabilien 1l. 1*9 sqq.). lure merito quidem dubitare licet, num iuxta physiologiae leges fieri possit , ut oleastri ramus insertus laetam sed sterilem olivam foecundet aut veterascentem ad novam fertilitatem excitet. Quoniam vero Columellae et Palladii testimoniis constat, oleastri insitionem in olivam antiquitus in usu fuisse, nihil obstare censemus, quominus Apostolus ad illum usum attendisse et ex eosimilitudinem suam desumsisse dicatur. Utique obiicitur, oleastri surculum iuxta allegata testimonia utilitatem afferre olivae, iuxta similitudinem autem paulinam ex oliva utilitatem percipere. Verum haec duo nequaquam ita inter se pugnant, ut ideo similitudinem ex isto usu apte derivari negemus. Recte quippe respondetur, auctores citatos ad dubium finem ,.ob quem insertionem illam ab agricolis adhiberi arbitrantur, potissimum vel unice attendisse, Paulum vero, incerto isto fine praetermisso, ad id solum attendisse, quod in illa insertione, uti in quacumque alia, non fieri non potest. Certum enim est, olcastri surculum, si olivae rite inseritur, cum illa coalescere eamque deinceps , uti Clem. Alex. (Strom. VI. 15. M. 9,351) ait, pro agro habere ex quo nutritur, vel uti Paulus ipse loquitur, radicis et pinguedinis . (sc. suci) olivae una cum eius naturalibus ramis participem fieri. Haec duo sola Paulus in tota sua similitudine supponit eaque ex illo agricolarum usu legitime desumere potuit; ad alia vero, quae non commemorat, similitudinem extendere neque opus est neque licet. Ex sua admonitione obiectionem, qua ethnici gloriationem suam forsitan excusent, Paulus ipse derivat ac praeoccupat, ut illius refutatione monitum suum corroboret eorumque superbiam denuo cohibeat :
11:19
19. dices ergo : Fracti sunt rami, ut (iva) ego inserar (vel accuratius : insererer). Haud recte Tolet. obiectionem ex verbis immediate praecedentibus (radix portat te) desumi putat, acsi Ethnicochristiani responderent : « Non gloriamur adversus radicem, quae nos nunc portat, sed adversus ramos fractos, quorum in locum inserti sumus »: neque enim radix, quae hic non commemoratur, et rami, sed rami naturales et inserti inter se opponuntur. Ex eo potius obiectio procedere dicenda est, quod Ethnicochristiani, quaequae pristina eorum abiectio ac miseria fuerit, nunc saltem ludaeis a Deo antepositi sint ac proin adversus illos gloriari possint, quos Deus a messiano regno excludi eo consilio permiserit, ut ethnici in illud intrarent. Quem in sensum bene 7/7». « Nemo, inquit , sustinet detrimentum unius rei, nisi propter pretiosiorem et magis dilectam, sicut medicus permittit infirmitatem in pede, ut sanet oculos; sic igitur ex hoc ipso [quod delicto Iudaeorum facta est salus gentium v. 11] videtur gentilitas esse pretiosior ac mazis Deo dilecta, quam ludaea ». Quam obiectionem refutaturus Apostolus factum , cui innititur, concedit quidem, sed ex eo conclusionem illam erronee derivari ostendit, quia ad veram ac propriam eius rationem non attenditur :
11:20
20. bene (»x- Ààs); propter incredulitatem (melius : tnfidelitate seu per infidelitatem! 53) &xwla) fracti sunt; tu autem fide (ct; «iozsc i. q. per fidem) stas; noli altum sapere (vel : noli superbire y, 05^ gp2vst) sed time. Adverbium xaAàg (bene, optime) concedentis utique et approbantis est, at hic cum ironia quadam positum videtur, uti ex addita sententia apparet : « Recte ais, illos fractos et te insertum esse, quin etiam dicere licet, illos fractos esse, ut tu insereris; nihilominus rem accuratius perpendas velim ». Sunt, qui solam naturalium ramorum fractionem et agrestium insertionem ab Apostolo concedi, causalem autem nexum, qui inter fractionem et insertionem adesse in obiectione asseritur (ivx &0 evxevcpiotio ut ego insererer), ab eo negari censeant (cfr Ma?. Becl. Bisp. etc. — Oltram. Weiss etc.). At aliquem causalem nexum inter Iudaeorum reiectionem et vocationem gentium adesse, Paulus supra (vv. 11. 12. 15) ipse agnovit; omnem igitur hic negare non potest. Ac revera ramorum naturalium fractionem causam occasionalem fuisse insertionis agrestium supponens explicat, quae sit vera ac propria vel, uti alii dicunt, formalis causa quum reiectionis ludaeorum tum admissionis ethnicorum : per infidelitatem (z$, àzwzia), i. e. eo ipso quod in Christum credere noluerunt, fracti sunt aliqui ex ramis naturalibus, aliis qui Messiam advenientem agnoverunt in oliva remanentibus; ac similiter per fidem («$ xíaz&), i. e. eo ipso quod Evangelio sibi annuntiato credentes sese subiecerunt et nunc subiecti manent, aliqui ex oleastri ramis in olivam inserti sunt ac nunc in ea s/an4 et virent, aliis ramis qui credere renuerunt in abiecto oleastro persistentibus. Iamvero quia a fide, i. e. a gratuito Dei dono, de quo gloriari, quasi suum ipsius esset opus, nemini licet, tota salus pendet atque fides ipsa sine humilitate conservari nequit, sua sponte consequitur admonitio : noli altum sapere (seu superbire), sed time potius, ne tu quoque, sicut rami illi naturales, fidem amittas et per infidelitatem frangaris;
11:21
21. s/ enim Deus naturalibus ramis non pepercit , (cave) ne forte nec tibi parcat. Ad sensum haud multum refert, utrum cum iunioribus codd. graecis ac plerisque verss. hanc Vulgatae lectionem retineamus, an cum antiquioribus codd. graecis et S. Aug. alteram fortiorem praeferamus : « s? enim Deusnaturalibus ramis non pepercit, neque tibi parcet » (cfr VV. LL.). Naturalibus autem certe non securiores sed minus securi sunt rami contra naturam inserti (cfr v. 24); quare aliqui Apostolum per litoten hic minus dicere quam significare haud immerito censent; Deum quippe Ethnicochristianis, nisi humiliter sentiant, etiam minus quam ludaeis parciturum esse insinuat. « In hoc ergo, inquit TÀom., consistit solutio Apostoli, quod quum aliquis videtse gratiam adeptum esse, alio cadente, non debeat extolli contra cadentem, sed magis timere sibi ipsi, quia ipsa superbia est causa praecipiti, et timor est causa custodiae et cautelae ». Quam egregium hic habeamus argumentum contra pseudoreformatores dictitantes hominem fidem iustitiamque semel acceptam amittere non posse atque plenam perfectamque iustitiae suae certitudinem habere (cfr ad 1 Cor. 10,12), bene exponit Thom. Stapleton (i. h. 1.) : « Quod tam serio, tam acriter, tam multis verbis gentes conversas Apostolus monet, ne ad Christi fidem veritatisque agnitionem misericordissima Dei gratia perducti, perfidis interim ludaeis in sua incredulitate relictis, inde efferantur aut insolescant aut sibi placeant, tamquam de salute adepta securi et extra omne amittendae salutis discrimen positi, sed potius timeant et hoc ipsum timeant, ne propter incredulitatem frangantur, hoc sane totum ad commentitiam calvinianam fidem , quae est divinae benevolentiae nunquam amittendae certa persuasio, et ad ipsam electorum fidem indelebilem, quam conformiter linxit Calvinus, denique ad totam illam certitudinem gratiae ac salulis, quam velut propriam Christianismi notam omnes hodie haeretici arctissime complexi sunt, penitus evertendam et refutandam invicte valet. Ubi enim homini iam credenti ac fide stanti timor adhuc futuri casus superest, ibi nec persuasio illa commentitia, neque indelebilis fides, neque certitudo praesumta ullum locum habere potest; quandoquidem nihil magis securitati adversatur quam timor, nihil certius salutis certitudinem tollit quam facile possibilis a salute lapsus, neque denique indelebile dici potest, cuius delendi et amittendi certum periculum imminet ». Satis mirum est, quod £st. ex hac Pauli admonitione colligat , omniaa Dei voluntate ita pendere, ut libero hominis arbitrio locus non superesse videatur. Egregie quidem ait : « Haec ratio validissima est ad comprimendam omnem gloriationem gentilium adversus Iudaeos; neque minus valebit, etiamsi non à maiore sed a pari procedat, de quocumque homine gloriante adversus alterum. Quum enim omne bonum a Deo sit et ipse nemini quidquam debeat, nisi quantum vult debere per spontaneas promissiones et pacta, tam potest libera sua voluntate permittere casum ac defectionem gentilium [scilicet fidem aut non recipientium aut acceptam abiicientium], quam permisit Iudaeorum [Messiam suum respuentium], tam casum huius hominis (cum gratia non cooperantis], quam illius [similiter non cooperantis]; quod enim slat quisque, totum ad gratuitam Dei misericordiam referre debet [quae ni- mirum gratiam confert, quacum homo, si cooperatur, stare potest] ». Quomodo autem nunc concludat : « Igitur ostendit hic locus, ne reprobationem quidem esse ez merilis, sed ex sola Dei voluntate », nemo facile dixerit. Nonne Apostolus statim (v. 22) clarissime docet, ramum excisum iri, nisi ipse per humilitatem et timorem in gratia, quam a divina bonitate accepit, permanere studeat? Sed de erronea hac sententia antea iam diximus. Adversus naturales igitur ramos, eo quod fracti sint ut ipse inseretur, Ethnicochrisüano gloriari non licet, sed potius sibi, ne ipse quoque frangatur, timens benignitatem ac iustam severitatem perpendere debet, quam Deus aequali modo erga Iudaeos et erga ethnicos exhibet :
11:22
22. vide ergo bonitatem (melius : benignitatem yonesóve:za cfr ad 2,6) et severitatem (iz2-2píxv) Dei : in eos quidem qui ceciderunt (iz piv to)g wisÓviag) severitatem. (Xz::29íav vel iuxta alteram lectionem : xzotcgia severitas sc. est), in te autem bonitatem ( Xpnetóvn:a benignitatem vel yprs1oxu; benignitas) Dei, si per manseris (&xv éxwistvug vel : si permaneas iàxv ézw£vrs efr VV. LL.) in bonitate. (iv 4oxavécqu in benignitate); alioquin et tu excideris;
11:23
93. sed et illi, si non permanserint (iàv p, éxwpsivoty vel : si non permaneant £x yit iswiévaow) in incredulitate, inserentur. Quoniam substantiva X£n015*ng et àxoropía articulo carent, non tam attributa ipsa in se, quam eorum manifestationes quasdam significari dicendum est. Aptissime autem Apostolus lectoribus suis, ut eos ad humilitatem salutaremque timorem exhortetur, considerandum meditandumque (32: vide i. q. attentionem tuam converte in...) proponit, quomodo attributa illa in ethnicorum vocatione et in reiectione ludaeorum sese manifestaverint et in utrorumque sorte continuo sese manifestent. 'Benignitatem quippe Deus manifestavit erga ethnicos illos, quos non ob eorum merita praecedentia sed gratuito ex mera misericordia ad fidem adduxit; iustitiae vero severitatem ac rigorem (xzz:zzpíav, cui nomini, uti a Paulo 7056:5:n; benignitas , Ma a Plut. de puer. educ. 18 zpazzo; clementia et à Dion. Hal. VI. 61 «2 £zuwéz lenitas opponitur) adhibuit erga Iudaeos non omnes, sed eos qié ceciderunt (isi 229g z:05vz25), i. e. qui sua ipsorum culpa in lapidem offensionis offendeutes fide amissa lapsi sunt. Perverse Es(. «25; z:62vzaz interpretatur « quos Deus cadere permisit », atque perversius addit : « quae permissio ad severitatem pertinet tamquam divinae reprobalionis effectus ». Nam de reprobatione hic non agitur atque iuxta Paulum Iudaeorum lapsus (zz z:2:iv) non est cffectus sed causa. manifestationis severitatis : quia ludaei fidem respuentes peccarunt et lapsi sunt, ideo Deus contra cos sese severum exhibuit iustitiaeque suae rigorem manifestavit. Hoc enim sensu sententiam explicandam esse evidentissime elucet ex eo, quod neque divinae benignitatis erga Ethnicochristianos neque divinae severitatis contra Iudaeos incredulos manifestationem Apostolus constantem immutabilemque fore doceat, nisi quantum priores in fide, alteri in incredulitate persistant. Nam Ethnicochristianus benignitatem Dei erga se experiri dicitur, s/ permanserit (vel permaneat) in benignitate; sin autem in ea non permanserit, ipse quoque excidetur et severitatem divinam experietur. Haud male quidem Clem. Alex. (Paedag. [. 8M. 8,333) « permanere in óenignitate » sc. Dei idem esse censet quod « permanere in fide CAristi »; hancenim interpretationem membrum oppositum suadet, in quo increduli ludaei 1n tncredulitate permanere vetantur. Consulto tamen Paulus, uti CArys. recte adnotat, i» benignitate Dei permanendum esse dixit, ut Ethnicochristiani sese non sibi ipsis neque suis operibus sed misericordissimi Dei gratiae debere fidem, qua in olivam inserti sint, clarius intelligentes ab omni superbia, quae hominem divinis donis indignum reddit, sese abstinerent el per bona opera certam facerent vocationem suam 12 Petr. 1,11). « Quia enim benignus fuit erga te Dominus, time; neque enim immobilia sunt bona illa, si socors es » (CArys.). Fides igitur, quae gratis a Deo datur, ab homine non conservatur, nisi cum gratia accepta cooperatur, ita ut acceptio quidem fidei sit sine praecedentibus hominis meritis, amissio autem fidei non sine hominis culpa. lamvero sicut felix Ethnicochristiani status immutabilis non est sed ab eius cooperatione cum gratia pendet, ita etiam infelix Iudaeorum incredulorum conditio non est immutabilis, siquidem et i//i, s! non permaneant in incredulitate , inserentur. Quia Messiam suum respuebant, incredulitate sua ex oliva defracti sunt; at Deus etiam nunc eis gratiam offert, quam recipientes deponere possunt incredulitatem ; qua deposita nihil obstat, quominus et ipsi inserantur. Itaque quoniam insertis ramis semper timendum est, ne iterum excidantur, naturalibus autem ramis defractis spes relicta est fore ut iterum inserantur, Ethnicochristianus profecto cur adversus ludaeos glorietur non habet. Ut autem ultimam quoque ci eripiat insolescendi causam, Apostolus non tantum ad omnipotentiam divinam appellans Iudaeos incredulos iterum in regnum messianum admitti posse confirmat, sed etiam naturalium quam alienorum ramorum insertionem magis naturae consentaneam videri monens ludacos quodam modo regno messiano viciniores aptioresque quam ethnicos esse declarat : polen est enim Deus iterum inserere los; 38. jin s( (ter naturali excivus es oleastro (iv. zd; xazà qose ESsuimqi X;puihaisod el contra natur (zxzx 2020) insertus es in bonam oleam ciiz wxrairxuxs quanto ntis d qui à 608 . PRAESENS ISRAELIS REIECTIO FINEM HABEBIT (11,1-39). secundum naturam (sc. sunt rami bonae olivae; melius tamen : ii qui secundum naturam sunt, seu : naturales rami [bonae olivae] zi xazx 22ew scil. xAd$ot «£g xaAJ«s7ai29) tnserentur suae olivae (vel : propriae olivae zij a &Xaia)? Magna cum vi Paulus Deum fractos ramos in pristinum suum locum restituere posse asserit, ut hac potentiae assertione simul spem excitet, eum revera, nisi quid obstet, facturum esse id quod potest (cfr 16,25; ad 2 Cor. 9,8), eum igitur ludacos, dummodo ipsi obice remoto gratiam fidei oblatam receperint, in regnum messianum iterum esse admissurum. Ad quam spem confirmandam augendamque naturalium ramorum insertionem cum insertione alienorum ita comparat, ut priorem, utpote naturae consentaneam, altera, quae naturae minus congruat (xapk ojstw» praeter naturam), faciliorem esse doceat. Quae enim eiusdem sunt generis ac naturae facilius inter se uniuntur, quam quae diversi sunt generis; unde ramus defractus, quum olivae naturam iam habeat, facilius quam oleastri ramus in olivam inseritur et cum ea coalescit. Per se quidem Deo omnipotenti ethnicum ad fidem adducere difficilius non est quam ludaeum; sed secundum nostrum iudicandi argumentandique modum, iuxta quem Apostolus loquitur, utique concludi potest : « Si gentilis oriundus ex gente a Deo aversa, quae salutis messianae promissionem non habebat et a Deo quasi derelicta videbatur, olivae Ecclesiae inseri potuit, multo facilius ludaei ex sancta stirpe patriarchali oriundi, quibus salutis messianae promissio diserte facta est atque vi originis suae ius ad olivam iam competit, in eam iterum inserentur cum eaque coalescent ». Parum recte autem cum S. Aug. (c. Faust. XXVI. 3) antiquiores Latini (cfr Ham. Herv. Thom. etc.) locutionem « contra naturam inserere » interpretantur « contra communem cursum naturae, iuxta quem non ramus arboris malae in bonam sed e converso ramus bonae arboris in malam inseri solet ». Ex duorum enim membrorum oppositione satis patet, de ramorum inserendorum natura agi atque oleastri ramum origine ac natura sua & Paulo contrarium dici olivae bonae, cui origine ac natura ramus olivae ipsius omnino conveniat. 8. — Post gentium plenitudinem plenitudo Israelis promissae salulis parliceps fiel (11,25-32). 11,25. Nolo enim vos ignorare [ratres 11,25. O02. và; (fA Dux; dyvoriv, mysterium hoc (ut non sitis vobis ipsis sa- | 3$:voí, 5 uosiíptov ceU10, (vx aJ] Ar pientes), quia caecitas ez parte contigit in. | iv. ixotoi; 220 Israel, donec plenitudo gentium intraret Éjgu o9 c
11:26
26. et sic omnis Israel salvus fieret, sicut | zhzzeux ow iw. iiaiAÜn. 26. xai eütw;
11:32
credulitate : ut omnium misereatur. fva xou; mávtag Dejon!. In superiore iam sectione Paulus, ut Ethnicochristianos a Iudaeis superbe despiciendis averteret, futuram universi Israelis admissionem in regnum messianum haud semel satis clare insinuavit (vv. 11. 12. 15), quin etiam eam possibilem ac probabilem esse demonstravit (rv. 16. 33. 94). Ad omne tamen dubium excludendum ulterius progrediens iuxta revelationem sibi factam exponit, quam arcto nexu cum ipso gentium omnium ingressu in Ecclesiam cohaereat totius Israelis salus (25. 26^), quae antiquis vaticiniis iam sit praedicta (26^. 27). Ne quis vero de hac doctrina miretur, divinum consilium paucis explicat, quo Israel et gentes ita ad fidem adducantur, ut sibi mutuo sint auxilio : . Deus enim , etsi nunc Israelem ad gentium utilitatem excaecari permiserit et ad tempus reiecerit, fidelis tamen ea servabit, quae patribus eorum olim promisit (28. 29). Nam sicut gentibus infidelibus praesentem Israelis infidelitatem occasionem esse voluit, qua misericordiae suae particeps fierent, ita Israeli nunc infideli fidem gentium aliquando occasionem fore vult, qua et ille misericordiam consequatur (30. 31). Hac quippe ratione utrosque ex infidelitate eruere vult, ut erga utrosque eandem exhibeat misericordiam (v. 33). Ramos ob infidelitatem defractos, dummodo ab ea desistant, suae olivae iterum iri insertum, Paulus absolute quidem asseruit (v. 23); sed num Israel conditionem appositam unquam esset impleturus, facile aliquis, praesente illius caecitate et contumacia considerata , addubitare potuit, non obstante argumentatione, qua eius conversio probabilis esse ostendebatur (v. 24). Itaque ad hanc dubitationem removendam argumentumque suum confirmandum pergit : 25. nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc (55 waszípxov vo9vo) — ut non (i. q. ne tva y) sitis vobis ipsi sapientes (£xozct; eoswax vel : apud. vosmet ipsos sapientes, «zp' Seu iv £xvzetz ep.) — quia (seu quod 6) caecitas ex parte contigit 1n [srael (vel : ez parte Israeli contigit àz* u£goug 1ó "Icpxs^ vézovsv), donec (xXypx; c9) plenitudo gentium intraret (melius : intraverit ciof40r), 26. et( sic (xxi c)cwz;) omnis Israel salvus fieret (lege : salvus fiet oo05,5:2x« cfr VV. LL.). Singulari numero in pluralem mutato eosdem, quos antea, Ethnicochristianos alloquens (cfr ad t. 17) rem, quam afferre vult, haud levis esse momenti, quum formula qua illam introducit (22 024. ópiz &vvcetv cfr ad 1,13; 1 Cor. 10, 1; 12,1 etc.), tum praecipue nomine rysterii ostendit, quo illam designat. In Novo Test. enim graecum y»zzZotc», quod latinus noster interpres plus vicies retinuit ac dumtaxat sexies latino sacramentum expressit (cfr ad 1 Cor. 4,1), non rem quamcumque arcanam secretamque, quam cum aliis communicare non licet, uti apud profanos scriptores, significat (-x 3iz«:x wx aviftáyw:x Hesych.), sed illis solis veritatibus designandis inservit, quae creato intellectui per se absconditae ab eo eatenus tantum percipiuntur et intelliguntur, quatenus divina revelatione proponuntur ac manifestantur. Unde nomine mysterii (vel mysteriorum) proxime quidem omnia Dei consilia comprehenduntur, quae ad salutem nobis per Christum praestandam spectant (cfr 16, 95; 1 Cor. 2,1; Eph. 1,9 etc. ; Matth. 13,11 et parall.; Apoc. 10,7 etc.). aliquoties autem singularia quaedam divinae oeconomiae dogmata appellantur, quae utpote intellectu difficiliora non tironibus et parvulis in Christo, sed solis perfectioribus ac spiritualibus (cfr ad 1 Cor. 2, 13; 3,1 sqq.), ubi res vel tempus id poscebat, tradebantur. Inter quae praeter doctrinas de gloriosa transmutatione iustorum, qui in secundo Christi adventu superstites erunt (cfr ad 1 Cor. 15,51). et de vera christiani matrimonii ratione (EpA. 5,95-32) potissimum illa numeretur oportet, quae speciali modo Paulo erat revelata de gentibus ad fidem vocandis iisque cum ludaeis in unam Ecclesiam ita coadunandis, ut inter se pares et aequales utrique eadem haberent iura (efr EpA. 2,11 sqq. ; 3,1 sqq.). Cum hac autem doctrina (id quod ex vr. 30-32 clare elucet) arcte illud connexum est mysterium, quod Apostolus hoc in loco revelat, licet ob diversum finem. Attendas enim velim, eum aliis in epistolis hoc mysterio revelato iura Ethnicochristianorum magna cum vi contra iudaizantium invidiam superbiamque defendere, hic vero, quum ecclesiae scribat, in qua ethnici conversi longe praevalebant, eum contra illos eodem mysterio revelato non minus fortiter iura contribulium suorum tueri. Eo enim consilio se doctrinam de futura Israelis universi assumtione, quae non minus quam conversio plenitudinis gentium mysterio illo continetur, cum lectoribus suis communicare dicit, ne sibi ipsi sint. sapientes (cfr 12,16). Quae verba ex Prov. 3,7 (y, 159v epoviuog zapx osx2:0) desumta T/Aeod. bene explicat : « ne se ipsos valde prudentes esse rati altos concipiant spiritus », ne igitur suis praeiüdiciis nixi Iudaeos, qui Messiam suum occiderant Evangeliumque respuebant, velut homines salute messiana indignos despiciant ac repellant. Nam « insultare lapsis, inquit Orig., et gloriari adversus ramos, qui fracti sunt, non fit per divinam sapientiam, sed per humanam, notabilem [i. q. nota seu vituperio dignam|et ignorantem mysterium Dei ». Porro ex superioribus patet, mysterium in eo non esse, quod mentis caecitas et consequenter obduratio voluntatis (zozwz; cfr ad v. 7) ex parte contigerit. [sraeli, i. e. non toti quidem populo sed eius parti, utique maiori! (cfr vv. 5. 7; 9,27 sqq.); id enim Apostolus satis fuse iam docuit. Duobus aliis potius membris continetur, quibus docetur, quousque caecitas illa duratura sit (z;gi 25 35 «Ac peya v £0vov cio£A0r, donec plenitudo. gentium intraverit) et qua deinde ratione totius Israelis sors sese ad gentium sortem sit habitura (xai cic; zàg 'Icozz swÜüfs:cak e( stc omnts. Israel salvus fiet). Prius membrum pseudoreformatores eorumque antiquiores asseclae, ne Israelis caecitatein aliquando habituram esse finem fateri cogerentur, pervertere obvioque suo sensu privare conati sunt!. Alii enim cum Calv. coniunctionem dois «5 pro finali sumserunt (i. q. :vz), ut hic eodem modo, quo v. 11, doceretur, fudaeorum excaecationem conversioni ethnicorum inservire. Quoniam vero hic sensus coniunctioni isti nusquam competit , alii cum AMelancht. eam idem valere, quod latinum quamdiu, statuerunt, ut significaretür, Israelem tamdiu excaecatum manere, quamdiu gentiles in Ecclesiam ingressuri essent, i. e. iuxta suam opinationem usque ad finem mundi. Verum zyz; c5, etiamsi interdum , ubi nimirum cum indicativo praes. constructum est, latino quam«u satis apte reddatur (cfr Heór. 3, 13), hanc tamen explicationem non admittit, quotiescumque , uti hic, coniunctivum aor. secum habet, qui latino futuro exacto saepissime respondet. Namque hac constructione terminum indicari, usque ad quem res ita sit duratura, ut exinde cesset vel mutetur (cfr 1 Cor. 11,24; 15,95; Gal. 3,19; 4,19 et(c.), docent grammatici, atque nostro in loco reliqui interpretes omnes, quum antiquiores tum iuniores ac moderni , cath. et acath., consentiunt. Itaque iuxta Paulum caecitas et obduratio, cui maior Israelis pars adhuc obnoxia est, usque ad illud quidem tempus perseverabit, quo plenitudo gentium intraverit (x5 xXüpoya xàv &£0vàv :iz£/0r), 1. e. universitas gentium seu cunctae nationes gentiles fide evangelica recepta in messianum regnum seu in Ecclesiam catholicam ingressae erunt; tunc autem finem habebit, atque Israel quoque fidei sese subiiciet. Quae prioris membri interpretatio altero membro confirmatur, quo futurum esse praedicitur, ut totus seu omnis Israel (zx; 'Icgx.) , ergo illa quoque eius pars quae adhuc excaecata est, salvetur. Porro particula xai 23:0; (et sic), qua alterum membrum toti priori (non ultimis tantum eius verbis, uti Vulg. lectione sua /ieret insinuat) adiungi &b Orig. multisque aliis minus recte sensu mere temporali sumitur, acsi scriptum sit : xat «£«e (et tunc). Praeter temporalem enim etiam causalem quendam nexum Apostolus significare voluit; omnium quippe nationum gentilium ingressus non tantum universae nationis israeliticae conversionem et assumtionem tempore praecedet, sed ad illam etiam aliquid conferet, quum gentium fides Iudaeos cunctos, qui tunc supersttes erunt, ad aemulationem provocatura sit (cfír vv. 11. 15). Mysterium ergo non tam in eo est, quod universus populus israeliticus salutis messianae particeps futurus sit (id enim ab antiquis prophetis iam erat praedictum), quam in eo, quod omnis Israel post gentium conversionem et quodammodo per eam (cír ad v. 31) ad fidem sit perventurus. Evangelium, antequam veniat consummatio, in universo orbe (n testimonitum omnibus gentibus iri praedicatum, ex vaticinio constat, quo Dominus ipse suos discipulos, quum eis ultimorum temporum difficultates exponeret, consolari et confortare voluit (Math. 25,15; Merc. 13,10 cfr Knabenbauer Comm. in Matth. 1I. p. 317 sqq.; in Marc. p. 351). Iuxta revelationem autem Paulo postea factam et hic ab eo traditam vaticinium istud angusto arctoque illo sensu. quem multi theologi admittunt, de praedicatione utcumque in universo orbe facta interpretari non licet. Iuxta eam enim Evangelium non tantum inter omnes gentes praedicabitur, sed etiam apud omnes fidem inveniet et ab omnibus recepietur. Unde ex hoc loco legitime colligitur, mundi finem non esse venturum, antequam universus orbis, plenitudine gentium et omni Israele in Ecclesiam ingressis, Evangelio subiectus et catholicus sit (aut saltem fuerit cfr Luc. 18,8; 2 Thess. 2,3 etc.). Quemadmodum enim supra (v. 12) locutione jeiitud» Israelitarum in oppositione ad eorum diminutionem, seu parvum numerum eorum qui fidem iam receperant, universa natio israelitica designatur, ita locutione plenitudo gentium universitas gentium, seu omnes nationes gentiles, designari dicendae sunt in oppositione ad singulos illos ethnicos, qui ex variis gentibus tempore apostolico Ecclesiam ingrediebantur. Quem in sensum bene 7Aom. : « Plenitudo gentium, i. e. non solum aliqui particulariter ex gentibus, sicut tunc convertebantur, sed vel pro toto vel pro maiore parte in omnibus gentibus » (cfr Herr. Cai. etc., Reith. Mai. Beel. LR. Dr. Weinh. Ag. etc. —— God. Goeb. Weiss etc.). Vicina est nonnullorum iuniorum interpretatio, qui plenitudinem gentium dicunt « ingentem gentium numerum ex omnibus mundi partibus iuxta prophetarum vaticinia vocandum ad Christi fidem » (cfr Est. Nat. etc.). Minus accurate tamen loquuntur, quia Apostolus non indefinite de magno quodam numero agit, verum definite dicit: :» zX4poua :óv £0vóv, ita ut ex gentium numero nulla excludatur. Itaque ingressum plenitudinis gentium in Ecclesiam annuntians vel potius velut rem lectoribus suis iam cognitam supponens B. Paulus vetera illa vaticinia confirmat, quibus omnes gentes terrae in semine Abrahae benedictum iri (Gen. 22, 18), omnes gentes quascumque Deus f^cit venturas et coram eo adoraturas eiusque nomen glorificaturas essc (Ps. 85,9), Dominum a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrarum esse dominaturum (Ps. 71,8) etc. promittitur. Attamen eum de plenitudine gentium, i. e. nationum gentilium, loqui monemus; quare licet ex eius locutione iure colligatur, omnium nationum iam magnum numerum Evangelium esse accepturum, ut iuxta consuetum loquendi modum omnes nationes illud recepisse recte dici possint, eodem cum iure non colligitur (quamvis id per se colligi posse non negaverim), omnium nationum omnia ac singula memóra in Ecclesiam esse intratura. Id sua explicatione 7/om. iam insinuat (« vel pro toto vel pro maiore parte in omnibus gentibus »), atque contra Hesychium, qui finem mundi proxime iam adfore contendebat, S. Aug. quoque (ad Hesych. ep. 199 n. 48) ex vaticiniis modo allatis concludit : « In quibus ergo gentibus nondum est Ecclesia, oportet ut ibi sit; non tamen ut omnes qui ibi fuerint credant; omnes enim gentes promissae sunt, non omnes homines omnium gentium ». Si enim nationem aliquam dicimus esse christianam, nondum asserimus omnes eius homines fidem profiteri. Ad alias locutionis explicationes quod attinet, velut erroneam reprobamus nonnullorum acath. sententiam, qui nomini «Azpogu« significationem complementi attribuentes xó zXpeua vàv £vàv interpretantur illud « quod e gentibus desumendum Deus destinavit ad supplendum id quod deficit in olea mystica Israelis per abscissorum ramorum reiectionem » ( Wolf cfr Mich. Olsh. Phil. etc.). Namque praeprimis nomen zX5pouz, ubi complementum significat, genetivum rei quae completur semper adsciscit (cfr Matth. 9,43 50 mAxpoua aótoü SC. ToU Íuattou complementum vestis, i. e. pannus, quo assuto vestis resarcita est), ita ut hic dici debuerit có xAZowpa aUtz« (SC. vis 2a(ac) c0 ix vov £0vov (olivae complementum ez gentibus); praeterea ineptus quoque est sensus, siquidem Iudaeis qui reiecti sunt iterum inserendis locus non superesset, si ethnicis insertis lacunae ramorum abscissorum expletae dicerentur. Minus recte porro multi cath. « plenum numerum eorum, qui ex gentibus credituri sint » intelligunt (cfr Zaym. Tol. Lap. Iust. Pic. M Ev. etc.) aut plenum numerum eorum, qui praedestinati sint ex gentibus (cfr S. Aug. ad Paulin. ep. 149 n. 49 : « plenitudo gentium in his intrat, qui secundum propositum vocati sunt », Z'heoph. : mávec ol mpotyvocuévor Pvixo(. Oec. Euth. etc., Bisp.). Quae sententiae ac similes quaedam, quamvis per se verae sint et cum nostra aliquo modo conciliari possint, in eo maxime peccant, quod in verba Apostoli alienas ideas ingerant. Paulus enim nationum quidem gentilium futuram sortem nobis manifestat, at de singulis earum membris non magis hic agit, quam de conditionibus, quae requiruntur, ut aliquis in Ecclesiam intret aut in ea perseveret. Simili fere modo, quo olim prophetae, visione quadam totum mundum ethnicum (plenitudinem gentium) in Ecclesia eo tempore iam degentem spectavit, quo totum Jsraelem in eam intrare vidit. Quemadmodum autem locutione plenitudo gentium futurum omnium ac singulorum gentilium ingressum in Ecclesiam admittere non cogimur, ita altera quoque locutio (omnis Israel zig '1cgz*) non postulat, ut post gentium conversionem omnes ac singulos lsraelitas, qui tunc supererunt, salvos fore cum 7om. (« omnis Israel salvus liet non particulariter sicut modo [de ethnicis dictum est] sed universaliter omnes ») aliisque multis concludamus. Apostoli enim sententia etiam vera erit, si nonnullis ludaeis gratiam oblatam reiicientibus et in caecitate sua persistentibus tantus ex natione israelitica futurus sit credentium numerus, ut iuxta nostrum loquendi modum, qui ad paucorum voluntarium discessum non attendit, totus Israel Christo subiectus dici possit (cfr To/. Est. Lap. Iust. Nat. etc., Reith. Bisp. MEv. LR. Dr. etc. — God. Weiss etc.). Quam explicationem praeferimus, quia Paulus in tota hac sectione, uti iam diximus, non tam de singulis hominibus quam de nationibus agit atque hic quoque totius nationis israeliticae sortem futuram cum sorte universitatis zentium quasi comparat. Quare nullo modo nobis sententia eorum probatur, qui aut priorem dictionem laxius et alteram strictius aut e converso priorem strictius et alteram laxius interpretantur. Ante oculos enim habeamus oportet, Apostolum, ut lectores suos ad sapientiam divinam agnoscendam et admirandam impellat, id potissimum hic agere, ut aequali ratione Israelem et gentes a Deo gubernari et ad salutem adduci ostendat (cfr vv. 30-32). Ceterum cum Es/. omnino fatemur: « Quantaiuxta proportionem futura sit multitudo credentium et quanta non credentium, id aeque de fudaeis nobis ignotum est atque de gentilibus; et hoc arbitror Origenem iam velle, quando dicit, Deum solum novisse et Unigenitum eius et si qui forte amici eius sunt secretorum eius conscii, quis sit omnis Israel, qui salvus fiat, et quae sit ista plenitudo gentium , quae dicitur intratura ». Verumtamen sive strictius sive laxius dictio omnis Israel sumitur, illud semper erit tenendum, nomine Israelis ab Apostolo hic naturalem Israelis, i. e. patriarchae Iacob, progeniem seu nationem israeliticam intelligi, vel iuxta antiquiorum interpretum usum loquendi /sraelem secundum carnem (cfr ad 1 Cor. 10,18). Inter latinos quidem graecosque Patres non desunt, qui [sraelem secundum spiritum seu Israelem Dei (cfr ad Ga/. 6,16), i. e. universam vere credentium, sive Iudaei sive ethnici sint origine, Ecclesiam interpretari malint (cfr 5. Aug. ad Paulin. ep. 149 n. 19 : « et sic omnis Israel salvus fiet, quia et ex ludaeis et ex gentibus, qui secundum propositum vocati sunt, ipsi sunt verus Israel »; TAeod. : « vocat autem omnem Israelem eos qui credunt, sive sint ex ludaeis naturalemque cognationem cum Israele habeant sive ex gentibus sola fidei cognatione cum Israele coniuncti sint »; similiter Mopsu. et S. Caesar. dial. IV. interrog. 197. M. 38, 1189). Verum hanc interpretationem vix non omnes iuniores (solis pseudoreformatoribus eorumque primis asseclis exceptis) modernique iure merito reiiciunt, idque primum ob totius huius partis argumentum, quod est de futura sorte eorum, quorum privilegia Paulus ab initio enumeravit (9,2-5). In eadem enim versatur solvenda difficultate, num gentium vocatione promissiones Israeli carnali factae pro abrogatis habendae sint , atque hac tandem in sectione tantum abesse docet , ut abrogatae sint, ut in fine temporum veram suam impletionem, toto Israele ad fidem converso, sint inventurae. Idem deinde ex contextu patet quum remotiore (11-95), in quo naturales olivae rami insertis ethnicis semper opponuntur, tum proximo, in quo Israeli ex parte occaecato omnis Israel qui crediturus sit opponitur; atqui in brevi hac sententia eidem nomini duas diversas significationes attribuere non licet. Porro in sequentibus quoque iterum de Israele carnali agitur; nam vaticinium, quo totius Israelis salus statim confirmatur (v. 26), ad naturalem Iacobi progeniem pertinere, ipsum nomen lacob, quod translato sensu de spirituali Israele sumi non solet, evidenter docet, sicut etiam dubium non est, quin vv. 28 sq. iterum de ludaeis agatur. Ceteroquin haec: paucorum Patrum sententia nequaquam pseudoreformatoribus futuram omnis Israelis conversionem negantibus favet. Namque plerique ex illis una cum reliquis Patribus ex nostro loco et ex Mal. 4,3.6. recte docent, « venturum essetempus, venturum finem saeculi et crediturum esse totum Israel, non illos, qui modo sint, sed ipsorum filios, qui tunc sint futuri » /S. Aug. serm. 122,5). Teste enim eodem S. A«4. (de civ. Dei XX. 99) suo tempore « celeberrimum erat in sermonibus cordibusque fidelium, per Eliam magnum mirabilemque prophetam exposita sibi Lege Judaeos ultimo tempore ante iudicium in Christum verum, i. e. in Christum nostrum, esse credituros ». Quin etiam locutionem omnis Israel alibi (quaest. evang. IL. 33) S. Doctor eadem ratione, qua nos, interpretatur : « Quum ergo plenitudo gentium intraverit, egredietur opportuno tempore pater, ut et iam omnis Israel salvus fiat, cui ex parte caecitas facta est ». Ex Graecis autem Theod. verbis supra allatis haec praemittit : « Hortatur (Paulus lectores suos), ut neque aliorum (Iudaeorum) salutem desperent; postquam enim gentes praedicationem receperint, illi etiam credent, ubi magnus Elias venerit et fidei doctrinam eis attulerit ». Atque similiter Mopsw. ludaeos dicit « non in seternum a pietate alienos mansuros, sed tempus venturum esse, quo ipsi quoque veritatem agnoscant, quando nimirum homines ubique pietatis doctrinam admiserint ». Solus igitur ad summum remanet S. Caesar. , quia communi sententia aberraverit ; nam S. Zfier., ad quem adversarii appellant, quia alicubi (Comm. in Is. 11,10) consuetam nostri loci iuterpretationem de futura Iudaeorum conversione iudaizantibus attribuit, aliis in commentariis haud raro eam ipse diserte tradil; ex. zv. ad Os. 3,3 adnotat : « Homo exspectat adulterae poenitentiam, ut postquam plenitudo gentium intraverit et novissime crediderit Israel, tunc fiat unus grex et unus pastor »; in Hab. 3,17 allegatis Domini de ficu sterili verbis : « non alferres fructum in saeculum » (Matth. 21,19) monet : « Diligenter considera quid dixerit; non ait usque in saecula saeculorum, sed quum istud saeculum transierit et intraverit plenitudo gentium, tunc etiam haec ticus afferet (ructus suos et omnis Israel salvabitur »; similiter in Am. 9,141.12: in Mal. 4,5.6 etc. Arctum quidem nexum, quo universae nationis israeliticae conversio cum ingressu gentium in Ecclesiam cohaeret, l'aulus velut mysterium eo usque incognitum lectoribus suis proponit; conversiouem vero ipsam in veteri iam revelatione contineri simul declarat. Nauique omnis Israel, inquit, salvus fiet, sicut scripti est 2 Veniet er Sion qui eripiat (melius : veniet er Sion redemtor seu liberator 2: ix Xu £ bo5ysve;) et avertat. (lege : et avertet wx: xzizigits cte VV. LL.) im- pietatem. (melius : impietates à2itzixz) a lueohz 3$. 6t hoc illis a e testamentum (seu : et hoc erit illis meum foedus xa: aizy, a3zi; 4 zap' ipco bix84xr), quum abstulero peccata eorum (zx; Xaxpzíxz ai-àv). Uti alibi saepius (cfr ad v. 8; 9,33 etc.) duo testimonia Scripturae copulavit. Priorem enim ac maiorem sententiae partem ex Is. 59,20 desumsit, alteram vero breviorem, qua novi foederis quasi summa describitur (5:av &c£ yat xz. quum abstulero etc.), ex [s. 27,9 adiecit; in utraque autem alexandrinam versionem sequitur et accurate quidem in priore. Hodiernae utique graeci Vet. Test. editiones cum codd. superstitibus ab initio habent : xai st £vexev Xi» $ £025:ve5 (et veniet propter Sion redemtor); quam lectionem, utpote massorethicae (oxia ji»35 w2*. et veniet Sioni redemtor) viciniorem, moderni plerique genuinam censentes Paulum pro £v:xev. Xuov (Tiv5) proprio marte ex Ps. 13 (15), 7 vel Js. 2,3 vel simili loco lectionem iv X:ó» (yi) substituisse arbitrantur. Atqui non tantum nulla excogitari potest ratio, cur lectionem mutaverit, quae in eius argumentationem optime quadrabat (propter Sion, i. e. ad Sionitas seu Israelitas redimendos salvandosque, veniet redemtor,), sed S. Hier. quoque, qui in suo commentario in [saiam versionem alexandrinam ex codice hexaplari transcripsit, in ea lectionem é&x Xov exstitisse diserte testatur /in Is. 59,20 M. 24,583. 584) Dicendum ergo videtur, textum non a Paulo sed ab uno ex versionis alexandrinae diasceuastis (Luciano?) iuxta iuniores codices hebraicos esse mutatum, ita ut Pauli lectio velut genuina in valicinium Isaiae restitui debeat. Similiter in reliqua sententia massorethicum textum (3prun vs *iv»), quem etiam Vulg. nostra sequitur, secundum alexandrinum, quem Apostolus sua citatione approbavit, omnino censemus esse emendandum !!. Priore igitur testimonii parte promittitur, ex ipso populo Israel, cuius regni sedes erat Sion, exorturum esse redemtorem , Christum, qui peccata populi ex. patriarcha Iacob progeniti auferat, atque simul insinuatur, hanc peccatorum populi israelitiei abolitionem, quum per Christi Apostolorumque cius praedicationem solae reliquiae ad salutem adductae, ceteri autem. excaecati sint, in futuro tempore exspectandam relinqui. Iamvero ad hanc promissionem confirmandam Deus in altera testimonii parte per prophetam addit, se cum Israelitis novum initurum esse foedus, quo eis suum spiritum suamque doctrinam in perpetuum collaturus sit. Cum Massorethis enim sensu consonans alexandrina versio pergit : « et hoc ?l/lis erit meum foedus (vel : foedus a me, i. e. à gratia mea proficiscens $ czp' ipc9 Bu07xr!) : Spiritus meus, qui est super te, et verba mea, quae dedi in os tuum, non recedent ex ore tuo et ex ore seminis tui et ex ore seminis seminis tui amodo et in aeternum ». Totum tamen hunc locum Apostolus non recepit , licet universo populo israelitico summum bonum promittat, ad eius ergo argumentationem omnino quadret; sed solis primis verbis retentis (e4 hoc illis erit a me foedus) descriptionem novi foederis ex altero loco (/s. 27,9) desumere maluit, in quo non tam positivus (uti in priore) quam negativus eius fructus, nimirum remissio peccatorum, effertur, & qua omnis salus pendet initiumque sumit. Sunt quidem, qui eum ultima verba (quum abstulero peccata eorum 6zav Gof^opa 7X; &papzíxg x3:0v) aut « apostolica auctoritate » proprio marte ex suis addidisse, ut tempus novi foederis definiret (cfr Orig. Tol. Lap. etc.), aut « ex praecedente sententia pro clariore foederis intellectu repetiisse » (cfr Est. Iust. etc.), aut etiam ex Jerem. 31,31-35 libere conformasse (cfr Calv.) censeant. Attamen quum 1s. 27,9 legamus : zai acr, £ozty 54; coXovíx adec3 (sc. «29. 'Iaxo5), 622v» 3f oat a2729 zi» ápxpcíav (et haec erit benedictio eius, quum abstulero eius peccatuni), quae phrasis etiam constructione sua cum paulino textu consonat, nulla adest ratio, cur Paulum ad illam respexisse et ex illa descriptionem novi foederis desumsisse negemus. Pluralem dumtaxat (zàg iuagza; a):0» peccata eorum scil. Israelitarum) pro singulari (a2:e39 -*» &yxgziav elus, scil. domus lacob, peccatum) posuit, quia hanc mutationem superius membrum (hoc i//is erit meum foedus) postulabat. Attendatur autem oportet, et apud prophetam et apud Paulum pronomen demonstrativum ai, (aec, hoc) verbis zzav xv» (quum etc.) exponi ac definiri, ut sensus sit : « et hoc, quando eorum peccata abstulero, i. e. in hoc quod eorum peccata abstulero, seu in remissione peccatorum eorum est vel consistit foedus, quod illis erit a gratia mea »!, Utraque igitur loci parte docetur, Deum aliquando universo populo israelitico, quocum antea foedus inierat, salutem esse daturum. Quae de futura totius Israelis assumtione ac de huius arcto nexu cum gentium omnium conversione dixit, ea lectoribus suis, utpote qui obstinatam ludaeorum excaecationem ac pervicaciam quotidie ante oculos haberent, permira immo incredibilia videri Paulus non ignoravit. Quamobrem eis explicationis gratia consilia manifestare voluit , quibus sapientissimus Deus universum genus humanum ita ad salutem adducere statuit, ut neque Iudaei contra gentes neque gentes contra Iudaeos ullam haberent gloriandi rationem, quum utrique ex eadem miseria per eandem misericordiam liberarentur. Initium autem explicatio- ,nis ab Ethnicochristianis monendis facit, ut praeter praesentem lsraelis statum tristem etiam laetas considerent promissiones, quas in patribus suis a fidelissimo Deo accepit : 28. secundum Evangelium quidem inimici (melius : odiosi seu exosi 25095!) propter vos; secundum electionem autem carissimi (melius : cari seu dilecti &;axvz20?) propter patres. Sententiae subiectum Paulus non expressit, quia sua sponte ex contextu de iisdem agi apparet, quibus novum foedus per prophetam promissum est, i. e. de Israelitis et quidem de omnibus seu de omni Israele; nam vaticinio proxime allato « o»«ienm [sraelem salvum fore » comprobatur. Sicuti igitur in tota tractatione, in hac quoque sententia de universa natione israelitica, minime vero de singulis eius membris sermo est. Ad quem nexum cum paucis Patribus (cfr Orig. S. Aug. ad Paulin. ep. 149 n. 20; de praedest. sanct. 16,33; SN. Prosp. de vocat. gent. I. 10) etiam nonnulli iuniores (cfr Hey. Thom. Lyr. Tol. Est. etc.) haud attendentes erronee putaverunt « inimicos et dilectos non eosdem, sed in eodem populo diversos intelligi », aliud igitur subiectum in priore, aliud in altero sententiae membro esse supplendum. Neque enim diversos Israelitas, reprobos et electos, sed eundem populum [srael sub duplici respectu ab Apostolo considerari, cum plerisque (cfr Chris. Mopsu. Theod. Theoph. etc., Herr. Cai. ust. Nat. ekc., Heith. Mai. Becl. Ag. etc.) omnino teneatur oportet. Ac primum quidem, si seciindum Evangelium, i. e. in praesente suo statu consideratur, quatenus Evangelium tamquam necessarium salutis instrumentum sibi oblatum obstinate reiicit, Israel utique nunc est vere inimicus seu exosus Deo, cuius iustitiae sese subiicere non vult (10,3). Odio autem a Deo habetur propter gentes seu in commodum gentium (propter vos 2 $2; cfr 2 Cor. 6,17; 8,9 etc.), quibus Iudaeorum delictum et reiectio occasio salutis facta est (cfr vv. 11. 15. 19). Quoniam nomen 7052; (ritmicis) sensu activo (adversarius, qui odio habet alterum) frequentius quam passivo (qui odio habetur ab altero) usurpatur, antiquiores plurimi, priore sensu retento, Israelem inimicum dici arbitrantur aut Evangelii quod reiiciebat (cfr CArys. Dam. Theoph. etc.), aut Dei cui resistebat et adversabatur (cfr 07/4. etc.), aut Christi quem occiderat (cfr S. 4«5. ll. cc. Here. Thoim. etc.), aut Pauli, quem ab Evangelio inter gentes praedicando retinere conabatur :cfr Pel. Prim. etc). Adiectivum tamen xzxzvzzz vdilechus, carus), quod in altero membro opponitur, omnino suadet, ut 279z:; passive sumatur; quare cum Moysu. et Theod. iuniores moderniquefere omnes hancinterpretationem praeferunt, neque tamen cum illis Israelem Paulo, sed ipsi Deo odiosum dici iure merito tenent, sicut in altero membro non Paulo sed Deo dicitur carus icfr 7o/. Est. Fust. Nat. ete, Heith. Mai. Beel. M Ev. Bisp. LH. Weinh. Ag. Sch.). Clarum porro est, illum Deo odiosum dici, in quantum Deus illum iuxta severitatem suam seu iustitiae suae rigorem excaecari permittit naturalesque sanctae olivae. ramos defractos reiicit (rv. 23. 15. 17:. Nihilominus si altero respectu secundum electionem suam «zzz Tho Pknivíw»s, V. e. secundum historicum suum statum consideratur, quatenus prae aliis omnibus est electus ut Dei esset peculium, Israel etiam nunc, infidelitate sua non obstante, Deo carus et dilectus. est, idque propter. patres, i e. iu commodum vel potius in gratiam patriarcharum, qui promissionibus sibi de semine suo datis frustrari nequeunt. Deus enim patriarchas ita dilexit, ut eorum semen post eos eligeret. | [/ei/. 5,31); unde fsrael, qui in cis tamquam in sancta sua radiee iam quodam modo sanctificatus est ac ius quoddam ad benedictiones messianicas accepit (cfr ad v. 16), universus non potest reiici, sed semel a Deo velut peculiaris suus populus praecognitus et praeagnitus etiam peculium eius manet (cfr v. 2), ita ut non tantum in illo semper aliqui adfuturi sint fideles eius servi, sed etiam universus aliquando salutem ab co sit accepturus (v. 26). A qua communiore interpretatione aliqui cum S. /1«5. (ll. ec.) haud recte recedunt, quum abstractum c5» ix) (electionem) hic eodem modo quo supra (v. 7) pro concreto zzi; iz^:2::2; (electos) positum esse arbitrati Israelem « secundum electos », i. c. in eius reliquiis ad gratiam gloriamque iam vocalis, Deo dilectum dici velint (cfr Haymo. Herc. Thom?. etc., Mat. etc, — Mey. Ei. etc). Namque si electo hic idem est quod electi, non iam intelligitur, quomodo Paulus locutiones secundum Evange- [ium etsecundum electionem iter se opponere eosque, qui ad gratiam iam electi ac praedestinati sint, dilectos propter patres dicere potuerit. Ne quis vero Deum etiamnunc Israelem diligere et quidem propter patres diligere addubitet, Paulus assertum suum confirmat : 29. sine poreuitentia (xaszugsirgzx) enin sunt dona et vocatio Det (7x jagísuazx zXod WHET 22 O::2). Plerique hanc sententiam pro universali habent ideoque eam ita limitant, ut « de solis promissionibus divinis illis agat, quae factae sint aóso/ute quibusque adeo nulla sit alligata conditio ». Quam explicationem per se quidem aptam esse et contextui quoque satis congruere non negamus, nullam autem rationem adesse monemus, qua sententiam pro universali asiomate sumere cogamur. Nam nihil obstat, quominus eam de solis donis gratuitis interpretemur, quae Deus Israeli propter patres non tantum promisit sed etiam iam concessit. Quin ctiam hanc interpretationem praeferendam esse, contextus ct constructio tattende ad articulum zx 4z2ísuazx vx 4 xHüzt) suadent, quibus Paulum non de proniissionibus aut donis divinis in genere sed de determinatis gratiis Israeli propter patres datis loqui insinuatur. Priore igitur nomine (zx 7zz/252:2) omnia illa privilegia designari videntur, quae supra (9,5. 5| sunt enumcrata; altero autem (4 whünsz) ex istis unum illud speciatim effertur, quod ibi primo in loco positum est. tamquam reliquorum. fundamentum, nimirum adoptio f liorum , i. e, Israelis electio ac vocatio ad dignitatem filii primogenili ac peculiaris populi Dei (cfr ad 9,5). Iamvero horum donorum propter patres concessorum continuatione Deus ostendit, se etiam nunc Israelem propter patres diligere; dona autem continuat, quia illa velut stabilia, quorum eum neque poeniteat neque poenitere possit, patribus iam iuramento addito promisit. lta enim Moyses (Deut. 1,6. 7) : « Te elegit Dominus Deus, ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis qui sunt supra terram ; non quia cunctas gentes numero vincebatis, vobis iunctus est Dominus et elegit vos, quum sitis omnibus populis pauciores; sed quia dilexit vos Deus et. custodivit iuramentum , quod iuravit patribus vestris ». Ob suam infidelitatem Israel nunc quidem ad tempus est reiectus, ut interea gentes regnum ingrediantur. Eius vero infidelitas divinam fidelitatem non evacuavit (cfr ad 3,3); iuramenti enim sui memor Deus eum diligere non cessat neque eius privilegia revocat, sed promissiones olim patribus factas in eo aliquando implebit. Altero deinde argumento, quo vias rationesque, quibus Deus et gentes et Israelem ad salutem adducere statuit, inter se comparat, Apostolus divino odio, cui Israel nunc ad tempus obnoxius sit, non excludi amorem divinum confirmat, qui aliquando in totius populi assumtione sese sit manifestaturus. Ethnicochristianis enim pristinam, ex qua nunc per divinam benignitatem ac misericordiam eruti sint, infidelitatem ac morum pravitatem in memoriam revocans Deum simili modo erga ludaeos, qui nunc ab ipso defecerint, misericordem se esse exhibiturum docet : 30. sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo (melius : inobedientes seu rebelles fuistis Deo Tz«fox:s «o Oso, nunc autein misericordiam consecuti estis propter incredulitatem eorum ilege : per (seu Ai o9:o)) nunc non crediderunt (melius : inobedientes seu rebelles facti sunt 3zsioncav), tn vestram misericordiam (lege : per vestram inisericordiami. e. per misericordiam vobis exhibitam -à 25:-£zo iniu) v4 (iva) et 1psi misericordiam consequantur. Ad huius loci versionem et constructionem quod attinet, primum animadverte, verbo 7z:45:2:: totum illum statum delineari, in quo Ethnicochristiani «/iquaindo :z::i Opp. v2», ergo ante suam conversionem, temporibus ignorantiae .1:/. 17,30) degerant, quando veritatem in iniustitia detinentes Deumque cognitum agnoscere et glorificare nolentes in peccata criminaque omuis generis erant prolapsi (1,18-32). Quapropter verbum 2z::6::;, quo Apostolus hic potius quam verbo àz:c:s?» uti voluit, rectius vertitur ino^cdientem vel rebellem esse (cfr ad 1,5; 10,21); ac similiter y, àz:i6::x hic non tam est /ncredulitas , quo interpres supra (v. 20: graecum 7 xz: reddidit, quam znobedientia seu rebellio contra Deum. Duo porro dativi (25 22:0» &ziüsia, cQ üu£cspo £^f:), quibus interpres noster sine sufficiente ratione ac parum recte diversam significationem (propter incredulitatem eorum, 75 vestram misericordiam), neque rectius Graeci vim temporalem attribuunt (cfr Chrys. Theod. etc. ; similiter, ut videtur, S. Aug. de grat. et lib. arbitr. 22,4& : « £n illorum incredulitate , in vestra miseratione »), pro instrumentalibus habeantur oportet. In priore explicando iuniores modernique fere omnes consentiunt, eodem sensu, quo Israelitarum delicto (-à a3-àv zapxz:09a:2) salus facta esse gentibus supra dicitur (v. 11 cfr vv. 19. 15), hic eorum »eóc/lione et contumacia («3 «cóvwv &xeizia), i. e. occasione rebellionis eorum, gentes consecutas esse misericordiam dici. Maior est in altero explicando dissensus, quum non satis apparere videatur, quo pertineat, num nimirum cum praecedentibus an cum sequentibus verbis sit connectendus. Multi enim eandem, quam Vulgata Clem., interpunctionem secuti ad priora sententiae verba (14a et ipsi nunc non crediderunt) eum trahunt, diversimode autem eum interpretantur; siquidem alii dativo obiectum quod (vel in quod) Iudaei non crediderint ( « non crediderunt in Christum, qui est misericordia gentium » Pel. etc., vel « non crediderunt in gratiam Christi, per quam misericordiam consecuti estis » Tom. etc., vel « credere noluerunt, beneficium Dei per Christum ad gentiles pertinere » £st. etc.), alii causam propter quam non crediderint ( « increduli facti sunt ex eo, quod vos misericordiam estis adepti » Erasm. etc.), alii demum finem, quem in eorum incredulitate permittenda Deus habuerit ( « increduli esse permissi sunt, ut vos misericordiam consequeremini » Lap. etc.) designari volunt. Sed ut alia, quae omnibus his explicationibus sive ex contextu sive ex verborum significatione et constructione iure opponi possunt, silentio praetermittamus, solus iam duarum sententiarum, quae inter se comparantur, parallelismus omnino postulat, ut praeeuntibus Graecis (efr CArys. Cur Alex. Theoph. etc.) cum iunioribus modernisque plerisque icfr Ca;. 7o/. Iust. Nat. etc., Reith. Beel. Bisp. Weinh. Sch. etc.) dativum ad membrum finale trahamus, cui per hyperbaton haud rarum praemissus est (cfr ad 2 Cor. 19,7 ; Gal. 2,10; oan. 13,29), ut maiore cum cum vi efferretur. Unde loci huius sensus est : « sicut gentes, quas Deus aliquando in praeteritis generationibus rebellare viasque suas malas ingredi permisit ( Act. 15,15), occastone rebellionis ludaeorum misericordiam nene iam sunt consecutae , ita Judae?, quorum inobedientiam contumaciamque Deus nunc permittit, aliquando, nimirum postquam plenitudo gentium intraverit in Ecclesiam, occasione misericordiae qeutibus exhibitae, qua Israel ad aemulationem excitabitur icfr ad ve. 11. 15. 26; misericordiam.consequentur. Particula iva (ut) quippe hic, uti saepe, non tam éz£xzxóc de eventu, qui secutus est vel sequetur (i. q. Aa i , quam ::7:zóz de fine interpretanda est, licet cum Graecis Toletus aliiquc iuniores priorem significationem praeferant. Id autem hac comparatione Paulus potissimum ostendere vult, neque Iudacos neque ethnicos haberc, unde alteri adversus alteros glorientur. non tantum quia utrique iuxta sapientissimam Dei dispositionem sibi mutuo auxilio in assequenda salute sint, sed maxime quia utrique eadem via, non suis videlicet viribus operibusque verum sola divina benignitate ac miseratione, ad salutem perveniant. Quod ut clarius manifestet, comparationem allatam comprobat simul et explicat addens : 32. conclusit. (sovivAsisiv) enim. Deus omnia (zx zxv:z sed hic melius, ut videtur : omnes 22525 ziv-a; cfr VV. LL.) in incrediditate (vel potius : zn /nobedientiam seu contumaciam zi; xzsífztxv) , ut omnium misereatur (iuxta grammat. latinam melius : musereretur i. Verbum zzzi» hic aeque ac Ga/. 3,22 non tam simi claudendi et comprehendendi (Luc. 5,6) quam penitus et undique claudendi notionem habet, et zuzsizt ztvx si; «vx vel « per metaphoram significat « aliquem in alicuius personae vel rei potestatem plene redigere, ut ei sese subtrahere nequeat » (cfr Ps. 30,9; 77,50 etc.). Omnes (zzi; zxv-ai) porro Paulus hic iuxta contextum non tam intelligit omnes homines singillatim quam omnes hominum classes, de quibus in superioribus locutus est : una ex parte nationem israeliticam, altera ex parte nationes gentiles. « Distributio, inquit 7/Aum., fit hic pro generibus singulorum et non pro singulis generum » (cfr 7o/. Est. etc., Heith. Sch. etc. — God. Oltram. ete. ). De populis enim in tota hac sectione Apostolus agit, non de singulis populorum membris, licet verum sit, omnes ac singulos in rebellionem contumaciamque ruituros fuisse, nisi Deus aliquos ex utraque hominum classe, ex ludaeis et ex gentibus, sua gratia conservare voluisset. lamvero Graeci nonnulli locutionem zvv£zz.:2:» 222; zxv72; (conclusit omnes: hic eodem modo, quo Ga/. 3,92, ad diversa subiecta non attendentes exponunt, ut Deus omnes in inobedientiam et contumaciam conclusisse eatenus dicatur, quatenus omnes inobedientiae contumaciaeque rcos esse ostenderit et convicerit (cfr. CArys. : euvizziiaio zo2c zxwlx S xziüitxs Tc0lí3TU dAsjIs, anilnszs, — Cyr: Aer. 2 s2siihncus zi amiüói. iviyuq Ívlx; àncyiiweme ti] XzrÜrix; PywGaxce, — Theod. Occ; Euth.1. Verum si ad subiectorum diversitatem (ibi y, 72227, hic 5 €:2;: attendimus, vix dubitare possumus, quin P'aulus Deum onus, quum Israelem tum gentes, e» inobedientiam: conclusisse eadem ratione dicat, qua cum idololatras in immunditiam et in passiones igno28). Ac revera Deus, quemadmodum in poenam cultus sibi negati et idolis exhibiti gentes, subtraclis negatisque uberibus suis gratiis, in mentis caecitatem monstruosaque crimina, quae nomine inobedientiae seu rebellionis hic comprehenduntur, ruere permisit (1,18-32), ita etiam Iudaeos, gratiis suis uberioribus negatis, in poenam praecedentium peccatorum, quibus sese assimilaverant ethnicis (2,1-3,20) , excaecari atque in contumaciam prolabi in eaque versari permisit (vv. 1-10; — cfr Orig. Diod. etc., Haym. Herv. Thom. etc., Cai. Tol. Est. Iust. etc., Klee. Reith. Beel. etc.). Attamen omnes in inobedientiam hac ratione concludens eos perdere noluit sed salvare; eum quippe prosecutus est finem, «t omnium misereretur, i. e. ut omnibus, Iudaeis aeque ac gentibus, parem caritatem exhibens omnes eadem gratuitae suae misericordiae via ad salutem adduceret. Sibi ipsis enim suisque viribus naturalibus relicti cognoscere debebant, se suis ipsorum operibus saluti assequendae impares esse sibique per fidem confugiendum esse ad Christum Iesum , quem pro sua misericordia Deus toti mundo proposuit victimam piacularem, ut credentes gratis per gratiam ipsius omnes sine distinctione iustificarentur et salvarentur (cfr ad 3,294-20). Iustitia enim Dei per fidem Iesu Christi in omnes qui credunt in eum; non enim est distinctio (3,92). Totam igitur tractationem suam dogmaticam Apostolus hac sententia quasi complectitur, qua Deum culpam rebellionemque totius generis humani permisisse docet, ut cunctos per fidem gratis iustificans misericordiam benignitatemque suam splendidissime manifestaret. Neque tantum hac conclusione eximium iustificationis gratuitae donum illustrat, sed simul Iudaeos non minus quam Graecos in humilitate continet atque ad mutuam concordiam reducit (cfr 7u/et.). 4. — Eyilogus dogmalicae partis epistolae. —— Laus divinae benignitatis ac sapientiae (11,93-36 ).
11:33
1,33. 0 altitudo divitiarum sapientiae 11,33. "CQ 30e; zÀoótoo xai Gozix; et scientiae Dei : quam incomprehensibilia | xal sunt iudicia eius, et investigabiles viae | xpiuazz abro xal dvsttyvlastot ai 60! Postquam Dei tantam esse benignitatem misericordiamque demonstravit, ut Iudaeos Graecosque, utrorumque caccitate ac pervicacia non obstante, ad salutem adducere velit, tantamque scientiam ac sapientiam , ut ipsa utrorumque rebellione ad suum ipsius finem assequendum iam usus.et in posterum usurus sit, Apostolus sibi temperare non potest, quin admirationem suam hac exsclamatione prodat : 33. o altitudo divitiarum (et) sapientiae et scientiae Dei : quam incomprehensibilia (vel iuxta Tert. c. Hermog. &5 : zninventibilia, vel iusta S. Ambr. de fide IV. 11,155), S. Aug. de gr. et lib. arb. 22,45 etc. : inscrutabilia à»sEsupévexa) sunt iudicia elus (x vpiyx:x x7:2) et investigabiles (vel iuxta Tert. l. c. et c. Marc. II. 2 ininvestigabiles xii- Eoyvíaszot) viae eius (ai £391 a9v29). Nomine 239::, quod latine non minus altitudo quam profunditas, apte redditur, metaphorice amplitudo vel immensitas rei cuiusdam significatur (cfr 2 Cor. 8,9 7, 4x:x $2022: coysía altissima i. e. extrema egestas). Prima igitur exclamationis suae voce Apostolus eam esse divinorum attributorum, quae admiratur, amplitudinem declarat, ut ab humano intellectu neque comprehendi neque pervestigari possint. Dissident autem inter se interpretes, utrum tres genetivi (27:22:22 xai cegíag xai vwvoceog Vulg. : divitiarum sapientiae et scientiae) pariter atque eadem ratione a vocaltivo à 230:; (o altitudo: regantur, an primus solus (z425::») immediate a vocativo, duo vero reliqui. (zz: 629íag xxi YvOcso;) arctius inter se connexi proxime ab ipso primo genetivo dependeant. Quam secundam interpretationem. utpote latinae nostrae lectioni magis adaptatam, cum N. .4w;. (de zrat. et lib. arb. 22,454; serm. 26,13 sq. etc.) antiquiores Latini omnes et iuniores modernique nonnulli praeferentes s«pientiso tantum «c sczentiae immensas divitias (cfr Co/. 2,3) a Paulo hic celebrari arbitrantur (cfr A'* Pel. Prim. Sed. Haym. Herr. Thoi. Lyr. Bion. etc., Cat. Est. Nat. eic., Weinh. Ag. etc. — Luth. Calv. lieiche, God. etc.). Vcrum graecae lectioni, quam latinae praestare auctoritate testium criticorum constat (cfr VV. LL, prior interpretatio magis congruit !, eandemque , quia etiam contextui magis consonat, cum omnibus Graecis (Orig. Chrys. Theod. Theoph. Euth. etc.) plurimi iuniores modernique iure merito adoptarunt (cfr 7o/. [ust. Lap. icon. etc., fieith. Mati. Beel. MEv. Bisp. Dr. Sch. etc. — Beng. de W. Weiss, Oltr. etc. Ac profecto in praecedentibus Apostolus non tantum ostendit, Deum admirabili cum sapientia ac scientia omnia ita disposuisse, ut Iudaei et ethnici eadem via ad salutem pervenirent, sed etiam eum benignitatem misericordiamque perfectissime manifestasse, quum utrosque, licet ob caecitatem et pertinaciam suam salutis incapaces indignique essent, ad eam. gratis per fidem adducere decrevisset. Quamobrem in hac exclamatione, qua totam demonstrationem concludit, divitias benignitatis ac gratiae divinae praetermittere non potuit. Jn sequentibus autem sententiam nostram tribus interrogationibus (rv. 35. 35; explanat, ita ut in exclamatione quoque tria menibra distinxisse dicendus sit. Nam tertia interrogatio neque ad scientiam neque ad sapientiam apte refertur; per chiasmi ergo figuram tres interrogationes ita disposuit, ut prima ad scientiam, altera ad sapientiam, tertia ad. divitias pertineat. Divitiae (zx23:2;) vero interdum quidem [leo absolute attribuuntur (efr Phil. 6,19; Apoc. 5,12), quippe in quo omnes thesauri insint bonitatis (2,4), misericordiae (Eph. 2,5., gratiae ,EpA. 1,7; 2,1), gloriae (9,93; EpA. 1,18; 3,16), sapientiae ct scientiae. (Co/. 2,3j etc. Nihilominus contextum perpendenti (cfr. er. 32. 35) dubium esse nequit, quin Paulus divitias misericordiae, qua Deus omnium miseretur, gratiarumque, quas in omnes gratuilo effundit, hic proxime ac potissimum significare voluerit. « Divitius, inquit ZAcoph., divinam bonitatem appellat, ad cuius immensitatem obstupescit, quum eius quantitatem mente non capiat ; divitiarum enim indictum tot thesauri sunt, quibus omnes gentes locupletat ». Maior est in duobus nominibus sapitentian (22zixii et scientiae (oo c:o;) definiendis dissensus interpretum. luxta TAom. sapientia est de divinis, scientia de humanis rebus; quocum fere consentiens Est. « sapientia, inquit. causam primam ac supremam contemplatur, scientia circa causas medias et omnino circa varios effectus divinae providentiae versatur ». Attamen contextui nostro haec non magis congruunt. quam si Euth. sapientiam 5» 2«wiopyixs» et scientiam -1» siazwsjun(s t£ xb mpowewnwod appellans insinuat. priorem ad creationem, alteram ad redemtionem spectare. Iuxta 70/., quocum haud pauci consentiunt (cfr Just. Lap. Picon. etc., Reith. MEv. ctc.) « scientia est cognitio Dei, qua omnia futura distinctissime novit, antequam fiant nobisque innotescant; sapientia autem prudentia est, qua universa disponitet dispensat omnia mirabili et iustissima via, modo et ratione, et qua decrevit primo gentes negligere ac Iudaeos eligere, postea Iudacos reiecit et gentes vocavit, postremo et Iudaeos convocabit ». Quae definitio, quamvis superioribus praeferenda videatur, in eo tamen peccat. quod scientiam ad solas res futuras restringat. Animadvertatur enim oportet, Apostolum hoc in loco divinam illam sapientiam ac scientiam celebrare, quam in salute toti generi humano, ludaeis et Graecis, praeparanda sese manifestasse continuoque manifestare in superiore tractatione ostendit. Unde a/titudo sapientiae recte quidem hic infinita prudentia intelligitur, qua Deus universa ad fines sibi propositos assequendos opportunissime et aptissime disponens dirigensque in toto nostro genere salvando eam elegit viam, quae omnimodam suam iustitiam ac perfectionem clarissime demonstraret (cfe ad 3,25. 26). Altitudo scientiae. vero hic latius ita sumi videtur, ut omnium omnino rerum, maxime autem omnium, quae ad finem aliquem intentum ducunt, viarum perfectissimam cognitionem significet; quae scientia (iuxta nostrum concipiendi modum) prudentiae quasi antecedens ac praelucens multos et varios modos, quibus salus humana effici potuit, divinae electioni proposuit (cfr C«i. Salm. Bisp. Ag. Sch. etc. — Weiss ete.). Immensitatem autem trium illorum attributorum divinorum, quam prima voce (6 $39z; o altitudo) iam indicavit, Apostolus duobus ultimis exclamationis membris clarius enuntiat, quibus Dei ?«dicia proclamat incomprehensibilia et vias eius investigabiles. Plerique utrumque membrum ad sapientiam scientiamque tantum pertinere volunt, et alii quidem /diri« ad sapientiam, /«s ad scientiam (cfr. Tom. Est. Bisp. etc.), alii e contrario ?«(/ci« ad scientiam et ri«s ad sapientiam (Tol. Reith. ete.) , alii iudicia et vias pro synonymis sumentes utraque eodem modo ad sapientiam et scientiam referunt ( Eth. etc.). Quoniam autem in sequente immensitatis probatione (vv. 35. 35) misericordia satis clare commemoratur, equidem eorum magis sum sententiae , qui Paulum priore membro ad misericordiae divitias, altero solo ad sapientiam scientiamque respicere tenent. Tà xeípxzx 729 O:09 (fudicia Dei) ergo, qua locutione Alexandrini hebraicum "* *e5vn reddere solent, hic neque omnia quae Deus decidit vel statuit vel decrevit, neque Dei iudicis sententias aut consilia severitatis, verum benignitatis consilia, quibus omnium miseretur (r. 32), designat. Eodem autem modo Paulus ea dicit 4comprehensibilia, vel potius, uti CArys. iam monuit et [tala exhibuit, inscrutabilia (&vsz:soívr-a), quo David eadem misericordiae consilia dixit « abyssum multam » (Ps. 35,1). Similiter a: £22. $23 O2c9 (viae Dei), quas ad misericordiae consilia exsequenda pro sua scientia cognovit et pro sua sapientia elegit, investigabiles (i. q. non vestigabiles s. ininvestigabiles) sunt, quia humanus intellectus eas ita indagare nequit, ut eas vel omnino cognoscat, antequam a Deo revelatae sunt, vel plene cognoscat, postquam sunt revelatae. Quare recte Cass. (coll. 13,17) : « Qui ad plenum dispensationes Dei, quibus salutem in hominibus operatur, vel mente concipere vel disserere se posse confidit, procul dubio impugnans apostolicae sententiae veritatem scrutabilia esse Dei iudicia et vestigabiles vias eius profana pronuntiabit audacia, ipso quoque Domino haec ad eos ita testante : Non enim cogitationes meae cogitaliones vestrae, neque viae vestrae viae meae, dicit Dominus; quia sicut exaltantur coeli a terra, sic exaltatae sunt viae meae a viis vestris et cogitationes meae a cogitationibus vestris (Is. 55,8 sq.) » Porro tribus interrogationibus, quarum duas priores ex Is. 40,13 accurate iuxta textum alexandrinum, tertiam ex oó 41,9 liberius iuxta primigenium textum desumsit, assertam immensitatem confirmat :
11:34
35. quis enim cognovit sensum (melius : mentem v5») Domini? aut quis consiliarius eis fuit?
11:35
35. aut quis prior dedit. illi et retribuetur ei? Bene TAeod. iam adnotat : « Tria haec prioribus tribus, divitiis sapientiae scientiae, opposuit; illud enim quis norit mentem Domini? ad scientiam, illud deinde quis consiliarius eius fuit? ad sapient&iam, et illud demum quis prior dedit ei et retribuetur illi? ad divitias perlinet; tam immensae enim sunt divitiae benignitatis eius, ut et iis, quae non erant, dederit ut sint, et iis, quae facta sunt, dederit ut bene sint ». Chiastice (seu per decussem) igitur, uti antea monuimus, interrogationes suas ad superiora membra disponens Apostolus primo dicto prophetico quemquam mentem vel intelligentiam (vz5»), i. e. cogitata et consilia (zx vz£4.2-x cfr ad 2 Cor. 2,11) seu scientiam Domini cognoscere negat (quis cognoctt? i. q. nemo cognovit). Hebraice habetur my mu7nN jzn7 quss ponderavit seu eraminevit spiritum Domini? quae sententia eandem interpretationem admittit. S. Hier. quidem vertit : quis adiu. spiritum Domini? ac similiter moderni verbo 122 notionem ^4ir/gendi attribuunt, ita ut prior interrogatio : quis direcit spiritum. [omini? plane synonyma sit alteri : quis consiliariis. eius fuit? At nullo, quod equidem sciam, exemplo hucusque probatum est, verbo iz». quod in coniug. Kal significationem ponderandi et examinandi habet (cfr Prov. 16,9; 21,2; 25.12), in coniuzat. Piel etiam adiuvandi aut. dirigendi notionem competere; sin vero probaretur. alexandrina tamen horum verborum versio, quae isaiano contextui omnino consonat, praeferenda esset, utpote a S. Paulo (hic et 1 Cor. 2.16) adoptata et approbata. Optimo igitur iure duas interrogationes sensu inter se differre tenemus; priorem autem ad scientiam divinam referimus, quae tanta esse asseritur, ut nemo eam plene cognoscere, aut si mavis examinare, potuerit, alteram vero ad sapientiam divinam, quae tanta est, ut Deus in via ad suum finem assequendum idonea eligenda nullius unquam consilio vel directione indiguerit indigeatve. Porro animadverte. Isaiam utraque in interrogatione de scientia ac sapientia proxime loqui, quae in creationis opere sese manifestavit, Paulum vero utramque (per sensum quem vocant consequentem) ad scientiam sapientiamque in rcdemtionis sanctificationisque opere manifestatam transferre, quippe de quo a fortiore valeant. Tertiam interrogationem eodem in contextu isaiano (/s. 40,15) duo ex antiquissimis graecis codd. ix A) exhibent, sed eam istum in locum & sciolis librariis esse insertam hodie omnes consentiunt, quia non tantum in reliquis alexandrinae versionis codd. deest neque a graecis Isaiae commentatoribus ( Eus. Theod. Cyr Alex. etc.) commemoratur, sed etiam a textu primigenio aliisque antiquis verss. quum immediatis (Syr. Vulg.) tum mediaus (I. Copt. Aeth. ctc.; praetermitütur. Ac revera ex [ob 41,2 transumta cst, quem locum Alexandrini in alienum sensum (« quis resistet mihi et subsistet? ») detorserunt, S. Hier. autem ex hebraico textu recte vertit : « quis ante dedit mihi, ut reddam et? omnia, quae sub coelo sunt, mea sint ». luxta libri lob contextum Deus hac sententia « liberrimam quam habet omnium rerum potestatem, qua nulli aliquid de^e/, ita ut a nullo in ius vocari possit » asserere videlur (cfr. Anobenb. Comm. in l. lob. p. 559). sed simul significat, se nullis beneficiis ad. liberalitatem: provocari, se igitur semper gratis dare. minime vero ex debito reddere. Unde Apostolus hac interrozatione iure utitur ad Zjinuensitatem déritiarum (2302; 5525225), i. e. beni- eis, quos fecit, quum non possent bene operari, tribuens ut operarentur, eos, qui in peccato erant, liberans et ad gratiam reducens » (Tolet.). Contra hacreticos, qui his verbis ad meritum necrandum abutuntur. sufficit transcribere ea quae iam monuit. S. Aug. iserin. 158,2. sq.) : « Debitor Deus factus est non aliquid a nobis accipiendo, sed quod ei placuit promittendo. Aliter enim dicimus homini : Debes mihi, quia dedi tibi. ct aliter dicimus : Debes mihi, quia promisisti mihi. Quando dicis : Debes mihi, quia deii tibi. a te processit benctieium, sed mutuatum, non donatum. Quando autem dicis : Debes mihi. quia promisisti mihi, tu nihil dedisti ct tamen. exizis; bonitas enim. cius qui promisit dabit, ne in malitiam fides convertatur; qui enim fallit, malus est. Deo autem numquid dicimus : Redde mihi, quia dedi tibi? Quid dedinius Deo, quando totum. quod suinus et quod habemus boni, ab illo habemus ? Nihil ergo ei dedimus. Non est quemadmodum ista voce exigamus debitorem Deum, maxime dicente nobis Apostolo : Quis prior dedit illi, et retribuetur ei? lllo ergo modo possumus exieere Dominum nostrum. ut dicamus : Redde quod promisisti, quia fecimus quod. iussisti, et hoc tu fecisti, quia laborantes iuvisli ». Licet igitur iusti cum Apostolo dicere possint : « reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex » (2 Tim. 4,8), verissimum (amen est, neminem quidquam Deo prius dedisse. sed Deum. iuxta promissiones suas in nobis, uti $. Aug. saepe dicit, sua dona coronare (efr Dust. Esti ete.). Alterum allegati loci membrum. quo Deus se nemini quidquam debere sed omnibus cuncta gratis vi solius suae benignitatis dare quodammodo probat (omnia, quae sub. coelo sunt , mea sunt), Apostolus libere ita reddere voluit, ut cunctas res omni ex parte a Deo pendere magna cum vi doceret :
11:36
36. quoniam ex ipso et. per ipsum et in ipso (lege : in ipsum ziz aic) sunt. omnia (zx zxvz2); tpsi glorta in. saecula ; amen. Recte 740m. adnotat, « omnia. hic absolute accipiendum esse pro omnibus, quae habent rerum esse, peccata autem rerum esse non habere, sed in quantum sint peccata, per defectum alicuius entis dici , quia malum nihil sit nisi privatio boni; quare sententiam de peccatis qua. peccalis non esse intelligendam ; quidquid tamen entitatis sit in peccato, hoc totum eliam esse a Deo ». Quomodocumque igitur res creatae considerantur. Dei sunt et ad eum pertinent, ut de iis pro suo arbitrio decernat constituatque. Si ad primam earum originem attenditur, ex Deo sunt velut ex prima ac suprema causa'efficiente, quae eas quum nihil essent creavit ut essent. Si ad praesentem earum statum attenditur, per Deui sunt. quippe per quem post suum ortum conservandae sint ne pereant ac pro diversis suis naturis disponantur, ordinentur, zubernentur. 5i ad ultimam earum destinationem attenditur, in Deum sunt, quia « omnia propter semet ipsum operatus est Dominus » (Prov. 16,5), oinnia ergo ad se ipsum tamquam ad supremum eorum finem ordinavit omniaque ad ipsum vi quadam innata tendunt, ut in ipso ultimam suam perfectionem inveniant ipsumque glorificent. Ad quam gloriam Deo ab omnibus debitam attendens Apostolus sententiam doxologia terminat (psi gloria in saecula; amen), quae sensu a superioribus (1,925; 9,5) non differt, aptissime autem hic adnectitur, ut simul sit clausula totius praecedentis tractationis, quae benignitatis ac misericordiae divinae erga totum genus humanum demonstratione et explicatione nos ad Deum glorificandum efficacissime exhortatur. Adalteram epistolae nostrae partem interpretandam transiens 7Àeod. non minus opportune quam recte monet, divinam rerum fidem caput quidem ac fundamentum omnium bonorum esse, sed solam ad salutem consequendam non sufficere. « Quod enim corpori, inquit, est oculus, hoc animo est fides; verum sicut oculus manibus indiget et pedibus aliisque membris, ita fides virtute activa ». Ac profecto iusta Paulum non minus quam iuxta lacobum fides sine operibus mortua est; id quod satis iam ex eo elucet, quod nusquam de iis. quae Deus nobis credenda revelavit, loqui soleat, quin simul doceat, quid ad vitam Deo acceptam agendam valeant. famvero in superiore tractatione ab hac consueta sua disserendi ratione aliquantulum discessit; admodum enim paucis tantum conclusionibus practicis neophytos exhortatus est, ut vitam suam ad doctrinam propositam conformarent (cfr 6.11 sqq. 19 sqq.; 7.* sqq.; 8,12 sq.). Nunc vero, postquam thesin suam, fidem evangelicam esse omnibus hominibus unicam verae iustitiae salutisque viam. omni ex parte demonstravit et explanavit et vindicavit, simili modo quo in aliis epistolis plerisque ad morum institutionem se convertens dogmaticae parti epistolae alteram moralem. vel potius paraencticam , subiungit (cfr supra p. 15). Uberius enim accuratiusque exponere azgreditur, quid doctrina tradita a fidelibus postulet. quomodo nimirum universam suam vitam ad fidei evangelicae normam dirizeve debeant, ut Deo benignissimo de tanto beneficio dignas gratias referant semetque ipsos vitae aeternae idoneos reddant. Neque tamen suis praeceptis monitisque cuncta Christianorum officia attingit, sed illa tantum, quae pro temporis ratione ac forte etiam pro romanae cccelesiae statu, de quo per amicos suos, ut videtur, certior erat factus, magis utilia vel necessaria habuit. Subtilem autem singzulorum praeceptorum dispositionem in hae paraenesi quaerere non licet, etiamsi aptus ordo nusquam desideretur. Cum plerisque enim duas sectiones recte distinguemus, in quarum priore S. Paulus omnes fideles alloquens de officiis nonnullis agit, quae ad perfectionem omnibus communem pertinent omnibusque observanda sunt, atque inter ea maxime caritatem commendat, qua tota Lex impleatur (12,1- 13,14). In altera autem ad romanam ecclesiam, ut videtur, magis attendens cos alloquitur qui in fide profecerunt, ut eos ad infirmiores suos fratres sustinendos exhortetur (1*,1-15,13). Similiter sectiones apta partium dispositione nequaquam carent, licet id nonnulli moderni acath. asserere non dubitent!. Attendatur tamen oportet, Paulum theologiae moralis svynopsin tradere noluisse et in. virtutibus enumerandis ad earum nexum logicum minus quam ad neophytorum necessitates attendisse. vere christiani delineat. l5 0:0, Ua HOY EA PELPHCT To3 voó, Si c5 Lo«aàill 3. kit và; Vi VHELCHDUETUE uot: zxvi zi Gvc unos i ; AD AD duris d m P Zia 6) IR. aja iqlIt mlà$s, o. v2l64 oi zoo i» sax is i Nouv, m5 x eO oL ROSE E foe $i xaÜ' st AeLrhes cAÓnw. 62 igna i qalualx Xilà ch5 440 lIn.€ $u|iDzis data est mobis, differentes : sire pro- | &utw Ouiyogan, iit zpoynttav, xatcàk hw phetiam | secundum — rationem. fidei, 7. | dvaAcqiav zz; ziotieu, C4. il: Ónaxosive ministerium in ministrando, sive | víav, iv: Gaxovia, tizt Ó Qdorwv, qui docet in doctrina, 8. qui exhortatur | iv zz Owa3xa^ia, 8W. tl: Ó zapaxait6w, in exhortando, qui tribuit in. sinplici- | iv 5X rapazÀnas, 6 u:iaduQ i» ànkótate, qui praeest in sollicitudine, qui mi- | z5:t, 6 ia:ivog iv Szowóh, 6 iXkiw seretur in hilaritate. iv aot. Primo suo praecepto Apostolus totius suae exhortationis quasi summam quandam proponit. Ad omnimodam enim sanctitatem neophytos exhortaturus totam eorum vitam quum externam (^. 1) tum internam (r. 9) ad divinam voluntatem conformandaim cesse docet. Ab externa autem incipiens simili modo, quo antea corporis membra Deo arma iustitiae exhibenda esse monuit (cfr ad 6.13), nunc alia imagine usus corpora Deo velut hostiam offerenda esse monet, ut tota vita externa cultus quidam divinus fiat :
11:1
Plus haut (1x, 27-29), Paul avait insinué qu'Israël n’était pas réprouvé tout enticr, mais cette pensée n'était qu'un éclair fugitif. Après avoir traité du droit absolu de Dieu (1x, 6-29), il avait tenu à montrer la responsabilité d'Israël. C'était une triste page (ix, 30-x, 21). Par opposition aux gentils, l'attitude d'Israël était telle qu'on eùt pu le croire réprouvé tout entier. C'est ce qui justifie la particule οὖν, οἵ, x1, 11 : je le demande donc. Les termes de et en effet je suis moi-même Israélite, de la race d'Abraham, de la aux gentils d’y entrer. Après les gentils, Israël aura son tour (χι, 25-29). Il fallait qu'il désobéît pour être lui aussi l'objet de la miséricorde, qui est le dernier mot de la richesse et de la sagesse de Dieu (χι, 30-32). On dirait que Paul a hésité à révéler ce mystère. Du moins tenait-il à y préparer les gentils. Bénéficiant d'une grâce vraiment gratuite, ils étaient peut-être peu enclins à comprendre que les Juifs y fussent admis après l'avoir refusée. Aussi Paul les dispose en leur montrant que s'ils ont profité de la réprobation des Juifs, ils auront encore bien plus à gagner à leur conversion (x, 11-15). Attaquant plus ouvertement ce penchant à l'égoïsme qui paraît moins odieux aux groupes parce que chaque particulier peut s'en excuser pour son compte, il rappelle aux gentils l'avantage que donne aux Juifs l'antique promesse faite aux patriarches (x1, 16-24). Chute des Juifs dans l'intérêt des gentils, conversion des gentils qui excitera l'émulation des Juifs, Dieu n’a-t-il pas tout ordonné pour que les fidèles s'aiment entre eux, sans distinction de Juifs et de gentils, et ne voudront-ils pas imiter l’'Apôtre qui pense à convertir les Juifs, même quand il travaille pour les gentils ? Un hommage rendu à la bonté et à la sagesse de Dieu termine ce chapitre et toute la partie dogmatique (33-36). cette question sont empruntés au Ps. xenr (xcrv}, 14 ὅτι οὐκ ἀπώσεται Κύριος τὸν λαὸν αὐτοῦ (cf. I Regn. x, 22), ce qui faisait déjà prévoir une réponse négative, car Paul ne pouvait s'inscrire en faux contre la promesse du livre inspiré, et en effet il s'écrie : μὴ γένοιτο! avant de répondre négativement (v. 2) par les propres paroles du psaume mises au passé. Entre les deux une sorte de protestation personnelle : « Comment Dieu aurait-il réprouvé tout son peuple? Je prétends bien en faire partie! » Paul a conscience de son élection comme chrétien et même de sa mission comme Apôtre. Son exemple à lui seul prouve que Dieu ne s’est pas détourné de tout Israël. S'il s'adressait à des Judéo-chrétiens, il devrait dire : vous-mêmes en êtes la preuve! plutôt que se mettre en scène (Jülicher). Il s'adresse donc à des chrétiens convertis de la gentilité. Lipsius entend : je ne puis avoir une pareille idée, moi qui suis Israélite! De cette sorte Paul s’excuserait auprès de Judéo-chrétiens. Mais ce serait la réponse à la question : « pensez-vous done que Dieu ἃ réprouvé son peuple? » tandis que la question est : « Dieu a-t-il donc réprouvé son peuple? » Réponse : « non, puisque j'en suis par ma naissance », ἐκ σπέρματος ᾿Αὐραάμ. selon la chair, et cependant τέχνον (1x, 7). Paul savait aussi qu'il était de la tribu de Benjamin (Phil. mr, 5); ce qu'on pouvait estimer par l'appartenance à une famille-clan, à supposer qu'on ne [ἀξ pas à même de dresser un arbre généalogique complet. WW. effacent de avant tribu.
11:2
Après le cri de sa conscience, preuve de fait que Dieu n'a pas répudié tout Israël, Paul donne une raison de fond : « non, Dieu n’a pas rejeté entièrement et définitivement le peuple qu'il ἃ choisi ». Il y ἃ là une sorte d'impossibilité morale dont il donnera plus loin la raison (ν. 29) : Dieu ne change pas ainsi ses desseins. Cornely rejette à bon droit deux spécialisations : d'après les Grecs, Dieu n’a pas rejeté ceux du peuple qu'il a prévu lui devoir être fidèles; d'après Augustin, il n’a pas rejeté l'Israël fidèle qu'il avait prédestiné. En effet il ne s’agit pas ici d’une certaine catégorie d'Israélites, maïs de l'ensemble du peuple d'Israël. Cornely lui-même est obligé de reconnaître que ὃν προέγνω comprend ici un acte de volonté, d'approbation; il l'explique de deux façons : Israelem, quem velut suum populum ab aeterno cognovit et agnovit, ce qui est tout à fait insuffisant, et : quem solum ex omnibus populis terrae sibi in peculium elegit, ce qui est bien le cas, mais reconnaît à προέγνω sinon le sens de prédestiner à la vie éternelle, du moins le sens de voir avec faveur et même de choisir pour un rôle donné : ici « pour être son peuple Le fait d'Élie n’est point une nouvelle preuve que Dieu n'a pas actuellement réprouvé son peuple, mais un exemple tiré de l’histoire pour faire comprendre les desseins de Dieu dans le présent. ἐν “HAelx, Cf. ἐν τῷ ‘Qoné (1x, 25), comme s’il y avait un livre de l’Écriture intitulé Élie, ou plutôt allusion à une section de l'Écriture où Élie est le principal acteur : en effet Élie est sujet de ἐντυγχάνει. Sur ces sections, cf. Mc. x11, 26; Le. xx, 37 ἐπὶ τῆς βάτου, — ἐτυγχάνειν τινί, «traiter une question avec quelqu'un », ordinairement pour intervenir en faveur d'une autre personne, ὃπέρ τινος, « intercéder », mais aussi pour se plaindre, κατά τινος, cf. 1 Macch. vin, 32; x, 61. 63; x1, 25; Pap. Amherst 11, 134, 10 (Lietz.). Il y ἃ donc incontestablement dans la pensée de Paul un renvoi à l’histoire d'Élie. Mais Cornely reconnaît que Paul n'argumente pas purement et simplement du sens littéral du texte des Rois; il interprète la situation. Dans les Rois, Élie, jusqu'alors intrépide, éprouve une sorte de découragement. Plutôt mourir dès à présent que d'être exposé à tomber entre les mains de Jézabel! Si donc il se plaint à Dieu d'Israël, ce n’est point qu'il demande vengeance dans un accès de fureur (Jülicher), c'est pour justifier le zèle qui lui a valu la haine des Israélites et excuser son propre découragement; les autres pro= phètes ont été tués, il reste seul, on veut le mettre à mort, la situation est désespérée. Le prophète n'accuse pas Iahvé, mais il constate qu'il n’a rien fait pour sa propre cause. Dans la pensée de Paul, cela équivaut à se deman: L der si Dieu n’a pas réprouvé son peuple ? Dans Vg. aut serait plus littéral que an. d
11:3
D'après ΠῚ Regn. χιχ, 10 : τὰ θυσιαστήριά σου χατέσχαψαν καὶ τοὺς προφήτας σου ἀπέχτειναν ἐν ῥομφαίχ, χαὶ ὑπολέλειμμαι ἐγὼ μονώτατος, καὶ ζητοῦσί μου τὴν ψυχὴν λαθεῖν αὐτήν, οἷ, v. 11. Paul a donc cité largement et probablement de mémoire; sans parler des petits mots omis qui n’ajoutaient rien au sens, et de χύρις, ajouté pour la elarté, on a noté l'interversion de la destruction des autels οἱ du meurtre des prophètes. Dans les Rois l'ordre est plus naturel : les prophètes ontété mis à mort, sauf Elie resté seul. Paul aurait interverti, dit-on, pour indiquer qu'Élie se plaint d’être resté seul fidèle, et non point seul prophète. Ce serait une sublilité, car Élie, se disant seul prophète, voulait dire le seul fidèle capable d'agir pour Dieu. Peut. ètre Paul at-il plutôt suivi simplement un crescendo religieux : la destruction des autels allait plus directement contre Dieu et dans ce sens était plus grave que le meurtre des prophètes.
11:4
ὁ χρηματισμός signifie l'oracle. Le mot avait souvent le sens de réponse, parce que généralement les oracles répondaient à des questions posées. Dans notre cas Elie n’a pas interrogé, il a plutôt répondu à Dieu. Mais en réalité il y avait bien une question dans sa pensée; au fond de son âme il sollicitait Dicu d'intervenir, et c'est à cela que Dicu répond. C'est sur le sens de cette réponse que Paul s’est écarté du texte des Rois. Dans les Rois, Dieu annonce qu'il va châtier les infidèles, mais il épargnera sept mille hommes, à savoir ceux qui n’ont pas courbé le genou devant Baal. Ce que Paul transcrit xatéλιπον ἐμαυτῷ, « je me suis laissé », doit être traduit simplement « je laisserai καταλείψω (avec Lagarde; dans Swete : καταλείψεις, supposant une fausse lecture de "ΣΝ ΠῚ dont la dernière lettre n’était sans doute pas écrite). Il importe peu à Paul que ces sept mille hommes aient échappé aux massacres d'Hazaël et de Jéhu. Ce qui le frappe, c'est qu'il y avait donc sept mille hommes qui étaient demeurés fidèles. Israël n'était done pas réprouvé tout entier. Et cette fidélité était due elle-même à la grâce de Dieu : c'est lui-même qui s'est conservé ce reste. Nouvelle preuve qu'il ne se désintéressait pas alors d'Israël. Le P. Cornely tient à noter que l'Apôtre ne cite pas précisément l'Écriture, quoiqu'il se serve de mots semblables, et qu'il en tire seulement une conséquence dont il fait une parole de Dieu. Cette formule lui paraît nécessaire pour qu’on ne reproche pas à Paul de donner à l’Écriture un sens qui n’est pas le sien. Mais Paul se croyait-il astreint à ne tirer de l'Écriture que son sens historique littéral? Ce n'était pas l'opinion des rabbins de son temps; cf. sur D'ailleurs ses expressions sont claires. Il demande : « que dit l'oracle ? » en d'autres termes : quelle est la solution de Dieu dans l'Écriture? Et il répond par des termes aussi semblables au texte sacré que dans ses citations les plus caractérisées. Il ἃ mis le passé χατέλιπον au lieu du futur, s'autorisant peut-être du parfait hébreu sans tenir compte du waw consécutif, et ajouté ἐμαυτῷ pour la clarté de sa pensée. Il fallait dans le mème dessein changer πάντα τὰ γύνατα ἃ οὐκ ὥχλασαν γόνυ en οἵτινες οὐχ ἔχαμψαν yéw., Le changement de τῷ βάαλ en τῇ βάαλ, le masc. en fém., a été expliqué par Dillmann. Baal était incontestablement du masc., mais dans la lecture il arrivait de le remplacer par bocheth, « honte », αἰσχύνη (1 Regn. xvur, 25), d’où la lecture hybride à βάαλ 11 Regn. xx1, 3; Jer. π, 8 etc. Peut-être le ms. des LXX dont se servait Paul avait-il déjà τῇ βάαλ. La promesse d'épargner 7.000 fidèles supposait, selon le texte même, cette fidélité. D’après le principe théologique qu'il avait fondé sur l'A. Ὁ. luimême (1x, 6 ss.), la fidélité supposait le choix de Dieu. Si done il y avait 7.000 fidèles au temps d'Élie, c'est que Dieu se les était réservés. C'était déjà, comme plus tard au temps d'Isaïe (1x, 29 ἐγκατέλιπεν), le germe du salut, la preuve que l'élection d'Israël n'était pas révoquée. C'était le sens de la situation, le secret de l’action divine, le sens profond du texte, qui dans son sens normal n'indiquait que la manifestation extérieure, le salut temporel des croyants au temps de Jéhu. WW. lisent genu Baal, plus littéral que genua ante Baal.
11:5
Ce qui était consolant au temps d'Élie, ce n'était pas tant le chiffre de 7.000 hommes, relativement élevé, que la permanence des desseins de Dieu sur Israël. C’est aussi la leçon que Paul dégage pour le temps présent. Il eût pu citer les 7.000 parmi les exemples du libre choix de Dieu (1x, 6-13); ici même il n'insiste pas, l’idée lui paraissant suffisamment mise en relief par χατέλιπον ἐμαυτῷ, de sorte que c’est plutôt à ceux qui ont cru au christianisme qu'il applique directement le terme de λίμμα (Soden λεῖμμα, orthographe plus correcte) κατ᾽ ἐκλογὴν χάριτος. Aussi bien la liberté du choïx divin a été suffisamment prouvée ; le thème actuel exige que ce libre choix d'un reste soît le gage d'une restauration, comme au temps d’Elie et surtout d'Isaïe qui avait développé le sens du « reste » dont son fils Chear-iachoub était le symbole (Is. vu, 8 et x, 22; cf. Rom. 1x, 27, ὑπόλειμμα). Cependant Paul ne perd jamais de vue les prétentions des Juifs ni son thème principal, et à ἐχλογήν il ajoute γάριτος pour bien rappeler que cette élection est l'œuvre de la grâce, est purement gratuite. Effacer salvae dans la Κρ. avec WW, conformément au texte grec. Mais après cela fuerunt serait plus naturel que factae sunt (Vg.).
11:6
L’historien peut regretter que Paul n'ait pas donné ici quelque appréciation sur le nombre des Juifs convertis. Il eût pu dire par exemple : or nous sommes beaucoup plus de 7.000 etc. Mais toute sa confiance est dans le dessein de Dieu, gage de restauration plus assuré que le nombre, et dans sa grâce, seul principe de la vocation. Aussi ne manque-t-il pas l’occasion, ayant prononcé le mot de grâce {au v. précédent), d'en conclure à l'exclusion des œuvres. Le principe qu’il pose est absolu. La grâce et les œuvres sont deux titres opposés : ce qu'on donne par faveur, on ne le solde pas comme dû à des œuvres, autrement on ne ferait plus une faveur. Le principe s'applique à l'appel à la grâce, de l’aveu des catholiques el des protestants. Le Concile de Trente en a conclu fort justement : nihil corum, quae iustificationem praecedunt, neque fidem neque opera, ipsam iustificationis gratium promereri ($ess. VI, De iustit. 8). De plus les protestants en déduisent (contre les catholiques) que les bonnes œuvres ne méritent pas la vie éternelle qui est une grâce (νι, 23). On peut répondre qu'ici Paul parle uniquement de l'appel au christianisme, comme cela résulte évidemment du contexte, mais la réponse serait insuflisante, puisque le principe est absolu. La vraie solution est qu'il parle de l'appel de Dieu. Qu'il s'agisse de l'appel à la grâce ou de cet appel à la gloire qui est la prédestination, il est purement gratuit, et si les œuvres étaient envisagées, il ne serait plus purement gratuit. Le principe a donc toute son extension et la vie éternelle est une grâce en Jésus-Christ (vi, 23). Mais quand on agit en Jésus-Christ, on ἃ déjà la vie, le principe de la vie éternelle, et les œuvres opérées en lui ne sont nullement des œuvres qu'on puisse mettre en opposition avec la grâce. La vie en Jésus-Christ est aussi opposée aux œuvres juives que l'esprit et la chair (ch. vu). On ne peut donc rien conclure de notre texte contre le mérite des œuvres de la grâce. — Les mss. grecs, y compris B, sauf une dizaine dans Soden, ajoutent : εἰ δὲ ἐξ ἔργων, οὐκέτι ἐστίν γάρις, ἐπεὶ τὸ ἔργον οὐχέτι ἔστιν ἔργον (B γάρις). Ce n’est qu'un développement antithétique qui n’ajoute absolument rien à la pensée, tandis que dans un cas analogue (1v, 4. 5) la pensée progresse par l’antithèse; on estimerait volontiers que c'est une addition due à un esprit désireux de mettre les points sur les ὦ aux dépens de la concision et de l'élégance. La Κ͵]. omet cette addition avec anc.-lat. arm. bo. sa. WW. ont effacé iam (primo loco, avant non ex operibus), Mais ce mot (au sens logique et non chronologique) est aussi nécessaire avec non pour rendre οὐκέτι la première fois que la seconde.
11:7
Conclusion de ce qui précède (χε, 1-6). Tandis qu'auparavant Paul parlait simplement de l'échec d'Israël (1x, 31 et x, 3), maintenant il distingue. Israël comme tel, c'est-à-dire la masse de la nation, n’a pas atteint ce qu'il cherche, mais une partie d'Israël a atteint le but, à savoir ceux qui ont été choisis par Dieu. — ἐπιζητεῖ est au présent, parce qu'Israël cherche encore, mais ἐπέτυχεν est au passé, parce que le but est déjà manqué, la masse de la nation est dans une situation fausse. ἐχλογή pour οἱ ἐχλεχτοί, « ceux qui ont été choisis », évidemment par Dieu. Les autres ont été « endurcis ». Nous croyons ce sens préférable à celui d’ « aveugler ». La racine πωρ... diffère en soi de la racine πηρ... Zahn ἃ mis les faits dans une bonne lumière (Æxcursus III, p- 618 55.). πωροῦν indique la formation d’une callosité, et tandis que σκληρύνειν marque plus précisément la dureté anormale des tissus, πωροῦν indique plutôt l'insensibilité qui en résulte pour l'organe. L'Ancien ni le N. T. n'ont jamais πηροῦν qui marque, soit le défaut d'un membre, soit plus ordinairement « rendre aveugle ». Au sens physique la signification des verbes et de leurs dérivés est done parfaitement distincte. Maïs au sens métaphorique, ou appliqués aux dispositions de l'âme, les deux mots indiquaient une certaine insensibilité; on pouvait d'autant plus les prendre l’un pour l’autre qu'ils se ressemblaient. Néanmoins la Vg. a conservé le sens d'endurcissement dans deux cas (Jo. ΧΙ, 40 et IT Cor. m1, 14); dans les autres cas (Mc. m1, 5; vi, 52; Rom. χι, 7; Eph. 1v, 18; Job xvnr, 7) 1} faut simplement reconnaître que la traduction est moins littérale et moins satisfaisante. M. Armitage Robinson (The Journal of theological Studies, 1902, p. 81-93) a bien prouvé la confusion chez les traducteurs, mais non chez les écrivains grecs. Ici le verbe est au pluriel et au passif, ἐπωρώθησαν, ce qui indique déjà la causalité divine; d’ailleurs la suite ne laisse aucun doute. C’est l'application expresse à Israël de la doctrine du ch. 1x dans ce qu'elle ἃ de pénible, tandis que le ch. rx lui-même se terminait plutôt sur l’idée consolante du reste préservé. Au ch, x, Paul avait surtout mis en relief l'erreur et l'obstination d'Israël. Sans doute le début du ch. xt a pour but de montrer qu'Israël n'est pas perdu tout entier, non pas de chercher la raison divine de ses égarements, mais Paul profite de l'occasion pour donner le dernier trait à sa doctrine, qu'il appuie sur l'Ancien Testament. Dans la Ve. quaerebat devrait être quaerit, au présent comme en grec. Si ce que nous avons dit du sens de πωροῦν est exact, obtusi (cf. II Cor. πι, 44) conviendrait mieux que excaecati,
11:8
La métaphore de la callosité qui rend insensible est expliquée par un texte; l'explication s'applique plutôt au sens général qu'aux mots, puisque les textes avaient déjà leur physionomie; on n’en conclura donc rien pour le sens spécial de rwpoëv. Dieu a donné à l'esprit des Juifs une sorte de torpeur, et de plus des yeux incapables de voir, des oreïlles incapables d’entendre. Jésus a paru au milieu d'eux, leur ἃ parlé, ses disciples continuent sa prédication : les Juifs n’ont rien vu, rien entendu, rien compris. — χατάνυξις dans les LXX (Is. xxx, 10 et Ps. εχ [Lx], 5) signifie engourdissement, torpeur. C'est donc aussi le sens de Paul. C’est une autre question secondaire de savoir si ce sens peut dériver directement du verbe κατανύσσειν, « piquer, transpercer », au passif « être endolori, en proie à une douleur qui stupéfie » (Dan. x, 45), ou si le sens d’engourdissement, sommeil profond, ne s'est pas imposé pour χατάνυξις par suite d’une fausse étymologie de νυστάζειν, « somnoler comme pensent SH. et Zahn avec raison. — ὀφθαλμοὺς τοῦ μὴ βλέπειν ne signifie pas que Dieu leur ἃ donné des yeux afin qu'ils ne voient pas : il ἃ gouverné des yeux, destinés à voir, de façon qu'ils ne voient pas. De même pour les oreilles. Cette doctrine est tirée de l'Écriture (καθάπερ [Soden καθώς] γέγραπται), les textes cités étant une indication de la manière dont Dieu agit et par là même une prédiction de ce que se passe au temps présent. Paul qui citera David au v. 9 n'indique pas ici à quel livre il a emprunté. Ce n’est pas pour se donner plus de liberté dans la reproduction du texte, car il en use assez librement, même quand il cite l'auteur, mais sans doute avait-il conscience qu'il empruntait à plusieurs endroits très différents qu'il eût été compliqué de nommer. Le πνεῦμα κατανύξεως vient d'Is. xxix, 10 : ὅτι πεπότιχεν ὑμᾶς Κύριος πνεύματι χατανύξεως, où Dieu frappe aussi le peuple de cécité intellectuelle, καὶ χαμμύσει τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν. Le même Isaïe avait montré Israël écoutant sans comprendre, regardant sans voir : Ἀχοῇ ἀχούσετε χαὶ οὐ μὶ συνῆτε, καὶ GAérovzss βλέψετε χαὶ οὐ μὴ ἴδητε (15. vi, 9). Maïs les termes de Paul se rapprochent davantage, surtout par les mots ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας, de Dt. xxix, 8 (ou 1) : #2 οὐχ ἔδωκεν Κύριος ὃ θεὸς ὑμῖν καρδίαν εἰδέναι χαὶ ὀφθαλμοὺς βλέπειν χαὶ ὦτα ἀχούειν ἕως -τῆς ἡμέρας ταύτης, si ce n'est que cette causalité négative : « Dieu ne vous a pas donné un cœur pour comprendre » etc. convenait moins à l’aul que la causalité directe exprimée par le premier texte d'Isaïe. II a done fondu deux textes en un seul, qui exprime bien leur doctrine. Ce que Dieu fait aujourd'hui il Fa fait déjà. ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας montre la persistance du plan divin. D'après Cornely, l'endurcissement des Juifs au temps de Moïse est pour Paul le type de l'endurcissement actuel des Juifs. Mais rien dans le texte de Paul ne fait allusion à une situation déterminée. Le renvoi au Deut. a même échappé à Origène, Chrys., Thom. etc. S'il y avait une situation typique, ce serait plutôt celle du temps d'Isaïe, à cause du reste épargné, Nous maïntenons la qualification d’accommodation figurative.
11:9
D'après Zahn, Paul ἃ parlé au v. 8 de l'endurcissement des Juifs jusqu'à son temps; il parlerait désormais des châtiments dont ils sont menacés dans l'avenir, el, s'il cite David, c'est qu'il ne serait pas fâché de lui laisser la responsabilité de ces malédictions. — Maïs ce serait sortir du sujet de l'endurcissement des Juifs. C’est encore de cela qu'il est question, et Le futur ne figure ici que parce que le passage cité a la forme d’une malédiction. Il ἃ été choisi pour mieux accuser l'aveuglement des Juifs; ils en sont venus à regarder comme avantageux pour eux ce qui est la cause de leur ruine! Le sens précis est difficile. La table est d'après Cornely l’appät qui attire l'oiseau qui sera pris au piège. D'après 511, c'est le symbole d'une fête; les réjouissances auxquelles on s’abandonne empêchent de voir le péril. Plus littéralement (Ζαλη), c'est une table basse posée sur des tapis sur lesquels sont étendus les convives une incursion soudaine les trouble; ils s'embarrassent dans les plis des tapis et tombent. Cette explication est en harmonie avec les expressions du v. 11, mais elle n'explique pas plus que les autres comment ce sur quoi les Juifs comptaient retombe sur eux (ἀνταπόδομα). La seule situation qui rende compte de tous les termes serait celle d’une table avec des mets empoisonnés destinés à certains convives qui obligeraient leurs amphitryons à les consommer euxmêmes. Mais peut-être que Paul ἃ pris le texte pour sa valeur générale sans serrer le sens de très près. Ou a-t-il pensé que la table était l'Écriture devenue pour eux lettre morte, et que les chrétiens retournaient contre eux? Il se serait ainsi rapproché du sens primitif du Psaume que M. Duhm restitue « Que la table (où l'on consomme les sacrifices) soit devant eux un filet, et les sacrifices pacifiques (au) un piège! » Quoi qu'il en soit du texte primitif, le Ps. zxvin (Lxix), 28 est ainsi rendu par les LXX : γενηθήτω ἣ τράπεζα αὐτῶν ἐνώπιον αὐτῶν εἰς παγίδα, καὶ εἰς ἀνταπόδοσιν χαὶ εἰς sxévèxhov. On comprend que Paul ait rayé ἐνώπιον αὐτῶν, assez inutile; εἰς ἀνταπόδοσιν répond à une lecture ont « en rétribution » au lieu du TM. ou « et à ceux qui sont en sécurité »; c’est un contresens, et Paul ἃ compris que le mot grec interrompait mal le contexte; sans renoncer à l'idée qui ressortait du thème général, il l'a renvoyée à la fin en mettant le concret ἀνταπόδομα au lieu de l'abstrait ἀνταπόδοσις. La place vacante ἃ été occupée par θήρα « prise à la chasse ici dans le sens de « filet ». Le mot σκάνδαλον qui dans les LXX rendait tant bien que mal wp#2 « filet » est sans doute à prendre dans Paul selon son sens ordinaire de chose qui fait trébucher. L'ensemble est donc plus satisfaisant que dans les LXX avec une sorte de parallélisme : παγίς et θήρα, « piège et filet », puis un objet qui fait tomber et se retourne sur celui qui croyait en tirer avantage.
11:10
C'est la reproduction littérale du v. 24 du psaume cité. Dans le texte hébreu : « Que leurs yeux s’obscurcissent pour ne plus voir; fais chanceler leurs reins pour toujours. » Il y ἃ donc une divergence assez notable pour la fin. Dans l'ensemble, Paul applique aux Juifs ce que le psalmiste souhaite à ses ennemis. Il ne résulte pas de la citation que le psalmiste soit pour Paul un type de Jésus-Christ méconnu par les Juifs; il donne seulement un nouvel exemple de l’endurcissement des Juifs, dans un cas où le vœu exprimé par le psalmiste suppose que c’est bien de Dieu que viendrait l'endurcissement. Cela soit dit pour préciser l'argumentation de Paul, sans nier le caractère messianique du psaume (Jo. π, 17; Act. 1, 20); d’après Corn. « les termes employés à propos d'un juste souffrant sont tels que leur sens complet et parfait n'est atteint que si on les entend en même temps et surtout du juste souffrant par excellence, c’est-à-dire du Christ Au sujet de cet endurcissement de la majorité des Juifs, on aura en mémoire les explications données par les théologiens sur le rôle propre de l’action divine, Et spécialement dans la pensée de 5. Paul, l'endurcissement est le châtiment d'une première faute (τ, 26), comme cela résulte aussi de la situation dans Isaïe (1-v1). Il est volontaire (x). Enfin cet endurcissement n'est pas directement relatif à la vie éternelle : il empêche les Juifs de recon: naître le Messie, maïs il peut toujours être guéri pour la nation, puisqu'il est temporaire, sans parler des individus dont Paul ne cesse de solliciter la con version (χι, 14).
11:11
Mème début qu'au v. 1. La siluation est déjà moins sombre, puisqu'une partie d'Israël est sur le bon chemin, mais la réprobation du plus grand nombre est toujours une perspective fort triste, et c'est à cela que s'arrètaient les vv. 8-10. Les Israélites ont bronché, ils se sont heurtés à la pierre de scandale (1x, 32) en refusant de reconnaître Jésus comme le Messie, en rejetant la justice de la foi. C'est ce qu'exprime ἔπταισαν dans son acception primitive. En fait les Juifs sont donc tombés, mais le contraste avec πέσωσιν suppose pour πταίω le sens d'une chute dont on se relève facilement, par opposition à qui serait tombé entièrement, gisant à terre sans espoir. {va est entendu au sens final par Corn., Lietz., Kühl, Zahn; l’Apôtre demanderait si Dieu ἃ endurci les Juifs et les ἃ fait broncher dans le but de les faire tomber. SH. objectent avec raison que ἔπταισαν est à l'actif; ce sont les Juifs qui sont le sujet. Des lors ἵνα n’a pas le sens final, car ils ne se sont pas butés dans le but de tomber. Il faut donc avec Chrys. prendre ἵνα au sens χατ᾽ ἔχθασω «de manière à ». Ce n’est pas que la causalité divine ne domine la scène. Mais quand Dieu frappe Israël, ce n'est pas pour l'anéantir; cf. 15. xxvit, 7 « l’a-t-il frappé comme il a frappé ceux qui le frappaient? A-t-il été tué comme furent tués ceux qui le tuaient? Avec mesure, par l'exil vous le châtiez Aussi, à la question qu'il s’est posée, Paul répond énergiquement par la négative. La chute des Juifs — παράπτωμα, « faute », mais l'étvmologie indique un faux pas — a été déjà pour les gentils une cause de salut. C'est une constatation de fait. Paul, se voyant repoussé par les Juifs, s’est tourné vers les gentils (Act. xt, 45-48), qui ont donc été mis plus tôt dans la voie du salut. Et si les Juifs s'étaient convertis en masse, auraient-ils consenti à renoncer à leur loi? Le christianisme serait-il devenu la religion affranchie des observances nationales qui seule pouvait convenir aux gentils? Les doctes de nos jours sont parfaitement d'accord avec Paul pour constater que le refus des Juifs a facilité l'entrée des gentils. Et en cela même Dieu se proposait le salut des Juifs, il voulait les rendre jaloux, παραζηλῶσαι, selon le mot du Dt. xxxn, 21 qui avait été cité plus haut (x, 19). L'expression est très concise, mais il est clair que cette jalousie devait être pour les Juifs un principe le salut. Leur Dieu était donc devenu le Dieu des gentils, l'Écriture qui leur avait été donnée passait à d’autres ! Cette constatation en elle-même ne pouvait exciter que la colère des Juifs contre les gentils; pour qu'ils se convertissent, il fallait en- 0016 qu'ils reconnussent que Dieu leur avait retiré ses bénédictions pour les accorder aux gentils; alors la jalousie serait à son comble, et aussi l’occasion d’un retour sur les erreurs passées. L’endurcissement voulu par Dieu est donc si peu contraire à la liberté, qu'il prépare l’action du libre arbitre. Dans numquid sic offenderunt ut caderent, la Ve. a ajouté sic pour la clarté; cette addition suppose le sens ecbatique de ἵνα (Thom. 2°) qui nous ἃ paru juste. On peut effacer ess avec W W.
11:12
Dans le v. 11, la balance paraissait pencher du côté des Juifs, puisque, si leur chute était ordonnée au salut des gentils, le salut des gentils était à son tour ordonné au salut des Juifs. Paul rétablit ici l'équilibre, en montrant que la conversion des Juifs aura elle aussi de bons résultats pour les autres. Ce sont des actions et des réactions ordonnées par Dieu au bien de l'ensemble. Si la chute des Juifs a été utile aux gentils, que sera-ce de leur conversion ? La pensée est claire, quoique l'argument a /ortiori ne contienne qu'un des éléments de la condition énoncée : παράπτωμα n'a pas de parallèle. Paul ne se souciait donc pas d’un parallélisme exact, et l'on n'a pas le droit de traduire ἥττημα « diminution » ou « petit nombre » pour l'opposer à πλήρωμα « plénitude ». Le parallélisme exact obligerait aussi d'entendre les deux premiers αὐτῶν du verset non plus des Juifs endurcis comme au v. 44, mais de toute la nation; or cela est impossible parce que le παράπτωμα, pas plus au v. 12 qu'au v. 11, n'est le fait de tous, et qu'il doit en être ainsi de ἥττημα qui est aussi une mauvaise note, parallèle au παράπτωμα, Les deux premiers αὐτῶν, ‘avant la réunion, s'entendent donc ici comme au v. 11 des Juifs endurcis et ἥττημα doit être pris dans le seul sens que permette son rapport avec ἥττάομαι « je suis vaincu », ou avec ἥττων « inférieur », d'une déchéance ou infério: rité. C'est aussi le sens du mot dans les deux seuls cas où il soit connu, [5. xxxr, 8 et I Cor. vi, 7. La difficulté est plus grande pour πλήρωμα, En partant du sens que nous avons reconnu à ἥττημα et en urgeant le parallélisme. Zahn (cf. Liets.) traduit « état parfait » d'après Eph. 1v, 13, car Paul ne souhaite pas que les Juifs endurcis complètent leur (αὐτῶν) nombre, mais plutôt qu'ils cessent de l'être: Cependant lé rapprochement du v. 25 et le contexte conduisent invincible= ment à l'idée d'une réunion de tous les Juifs dans la foi; ils seront au complet. 11 faut donc admettre que cetle idée de réunion plénière suflit pour le contraste; dès lors le troisième αὐτῶν s'entend de tous les Juifs. En d'autres termes, αὐτῶν, qui s'entend toujours des Juifs, en désigne une partie ou le tout selon que le contexte indique une action partielle ou collective. Dininutio (ou plutôt deminutio) de Fg. n'indique pas nécessairement une diminution quantitative; Thom. l'a entendu comme nous d'une diminution qualitative : quia scilicet decreverunt ab illa celsitudine gloriae quam hrabe= bant, selon le sens normal du latin, déchéance, abaissement. 13 5.) Après ἔθνεσιν, mettre un point en haut — deux-points Vs.) avec Sode plutôt qu'un point{avec Nestler. Il est fort exagéré de commencer un alinéa à Suiv, car le même sujet continue, et les vv. 13 et 14 sont plutôt une paren thèse, le δέ après ὑμῖν n'exprimant qu'une très légère opposition. Paul sa dresse donc spécialement aux gentils. On a cenelu tencore Zahn) que [ἃ πᾶ jorité de la communauté était composte de Juifs convertis. Après avoir par à tous dans le reste de l'épitre, Paul s’adresserait ici à la minorité, d'origi païenne, jusqu'au v. 24. L'argument serait bon si vraiment Paul abordaïti un enseignement particulier destiné à un auditoire spécial. En réalité il va développer le thème des vv. 11 et 12. Aussi traite-t-il encore le même thème au v. 25 où il dit ἀδελφοί en s'adressant toujours aux gentils, comme il dit ἀδελφοί à toute la communauté. S'il met en scène les gentils, c'est donc simplement qu'ils composaient la majorité de la communauté romaine, et qu'à ce tre ils pouvaient s'étonner que Paul, l'Apôtre des nations, attachât tant d'importance à la conversion des Juifs. Je vous le dis tout franchement, répond Paul, moi Apôtre des gentils, même dans ce ministère, j'ai en vue la conversion des Juifs! — ἐφ᾽ ὅσον ne signifie pas « aussi longtemps que » (quamdiu), mais « en tant que » (guatenus, Corn. ete.), car dans le premier cas Paul eût ajouté p6vov (Rom. vir, 43 I Cor. vi, 39; Gal. 1v, 1), et l’on ne voit pas qu'il ait jamais regardé son ministère comme temporaire, à moins de supposer avec Origène (latin) qu'il se proposait après sa mort un autre apostolat! Dans μὲν οὖν, μέν n'a aucune apodose, et il n'y a pas lieu de la sous-entendre (contre Corn.) ou de croire à une anacoluthe. Dès lors μέν perd de sa valeur propre et les deux mots signifient simplement une concession : en tant qu'apôtre des gentils, ce que je suis, certes... ; cf. Heb. 1x, 1. τὴν διαχονίαν μου δοξάζω ne signifie pas : je n’estime ce ministère chez les gentils que pour autant qu’il conduit à la conversion des Juifs (Lietz.), mais je fais honneur à mon ministère, je m'y consacre entiérement, avec cette arrière-pensée d’exciter la jalousie de ceux qui sont vraiment ma chair, étant israélites comme moi. Ne voyant pas que le salut de tous soit proche, Paul espère en sauver par Ce moyen du moins quelques-uns; ce sera toujours un pas vers le résultat final. Si Paul avait compté pour ce salut définitif sur l'action personnelle des Juifs convertis, il leur eùt accordé une prérogative personnelle dans l’ordre religieux qui paraîtrait peu compatible avec ce qu'il a dit x, 12. Dans sa pensée, il s’agit plutôt du dessein de Dieu qui ne peut s’accomplir pleinement, même au profit des gentils, si le salut des Juifs n'est pas d'abord assuré. Ce n’est pas offeuser les gentils que de travailler pour les Juifs même en se consacrant aux gentils, puisque, travaillant pour les Juifs, il rend aussi service aux gentils. Il se donne à tous pour les sauver tous; cf. I Cor. 1x, 20. Dans la Fe. au v. 13 enüm répond à γάρ dans quelques mss. grecs; il faudrait autem. Quatenus vaudrait mieux que quamdiu, et quidem pourrait être supprimé. Æonorifico serait plus conforme au grec que honorificabo.
11:15
Paul s'explique ici plus à fond, de sorte que ce verset atténue ce que les précédents laissaient paraitre de partialité pour les Juifs, ct précise en mème temps Le grand avantage vaguement indiqué par.le πόσῳ μᾶλλον du v. 12. Il y a une double opposition, ἀποδολή et πρόσλημνις (forme égyptienne que Soden remplace par πρόσληψις) d'un côté, χαταλλαγι et ζωὴ ἐχ νεχρῶν de Pautre. πρόσλημψις est très clairement l'acte de Dieu qui appellera la nation juive à la foi et au salut; ἀποδολή est donc le rejet de la nation par Dieu, en d'autres termes sa réprobation. Dans le dessein de Dieu, ce rejet des Juifs avait procuré la réconciliation du monde, c'est-à-dire l'appel des gentils à la foi comme on l'a vu au v. 11. Que fera donc la conversion en masse des Juifs? Évidemment ce doit être quelque chose de considérable. D'après Paul ce sera ζωὴ &x νεχρῶν, Gette vie ressuscitée ne peut s'entendre que de deux manières, au sens spirituel ou au sens réel indiquant la résurrection des corps. Le sens spirituel ne paraît pas en situation ; puisque les gentils ont déjà la σωτηρία (v. 11), le πλοῦτος χόσμου (v. 12), la καταλλαγὴ κόσμου, que peuvent-ils obtenir dans l'ordre spirituel? Si l’on objecte que ces biens sont acquis en droit, mais non en fait, que peu de gentils sont encore convertis el que la conversion de tous sera vraiment une résurrection du monde, on oublie que la conversion des gentils doit précéder celle des Juifs (v. 25). Dire que les gentils seront dans une torpeur spirituelle d’où les tirera le retourdes Juifs, c'est introduire une pure supposition dans le texte. D'ailleurs aucune rénovation spirituelle des chrétiens ne serait, par rapport à la réconciliation des Juifs, un résultat comparable au changement radical de leur conversion à la suite de la réprobation des Juifs. La situation des gentils devra, elle aussi, changer du tout au tout. C'est donc que, après la conversion des Juifs, rien ne retardera plus l'entrée des fidèles ressuscités dans la gloire (Orig., Cyr:- Al, Thom. %, le plus grand nombre des anciens, Lips., SH, Jül., Liets., Zahn, Kühl). Cornely n'admet pas le sens de vie spirituelle, maïs rejette aussi l'explication courante parce que la résurrection des morts eût été exprimée par ἡ ἀνάστασις 2x νεχρῶν où au moins par à ζωὴ ἐκ νεχρῶν, L'erreur générale vien= drait de ce qu'on n'a pas observé le manque de l'article. Le sens serait donc très vague, indiquant un bien si parfait qu'on pourrait le comparer à la-résurrection; Euthym. μεγαλύναι γὰρ τὸ πρᾶγμα βουλόμενος πάλιν ζωΐᾳ τοῦτο παρείκασεν, — Mais si Paul ἃ omis l’article, ce qu'il fait souvent, il n'a pas non plus écritrése ou ὡσεί (cf. νι, 13). De plus ses expressions ici ne seraient pas moins vagues qu'au v. 12; il serait revenu sur le sujet pour ne rien dire de plus. Enfin, 5] indéterminé que soit le sens, si l’on exclut la vie ressuscitée au sens propre; il faudra toujours revenir à la vie spirituelle; or Cornely n’approuve aucune conjecture relative à la vie spirituelle. 11 reste donc que comme la réprobation des Juifs a été l'occasion de la réconciliation du monde, leur conversion sera comme le signal de la consommation du monde et de l'avènement d'un monde nouveau. 11 faut cependant reconnaitre que les expressions ne sont pas très précises et qu’on ne saurait y fonder des conjectures assurées sur un rapport de temps entre la conversion des Juifs et la résurrection des morts, en d'auires termes affirmer que le jugement dernier suivra de près la conversion des Juifs. Amissio de Ve. est un terme trop faible pour ἀποθολή. Mieux vaudrait abiectio (Jérôme, IV, 98) ou reiectio (Aug. VIII, 215. 582).
11:16
La Loi abrogée, les Juifs réprouvés en masse, que devenaient 165 ἃπciens desseins de Dieu sur son peuple? Problème délicat, où l'on pouvait facilement excéder dans un sens ou dans l'autre. Dans ce passage, Paul*qui s'adresse expressément aux gentils convertis, craint qu'ils ne tiennent pas compte de la continuité de l'ordination divine. Les Juifs sont toujours, d'une certaine manière, un peuple consacré à Dieu, un peuple dù à Dieu. Il le prouve par deux comparaisons. D'abord les prémices. En faisant le pain, [15- raélite devait prélever une partie de la pâte, comme il devait prélever une gerbe de l'aire. Ce petit gâteau était consacré à Iahvé comme prémices (Num. xv, 17-21), et en fait donné aux prêtres (Jos. Ant. IV, 1v, 4; Puizox. éd. Mang. 11, 232ss.). L'expression des LXX ἀπαρχὴ φυράματος prouve avec évidence que Paul fait allusion à cet usage. Mais comment a-t-il le droit de conclure : si la part prélevée est sainte, la pâte aussi? Les commentateurs supposent comme évident que la consécration d’une partie avait pour résultat de consacrer le reste. C'est ce que ni la Bible, ni Josèphe, ni Philon ne disent expressément. Il semble d'ailleurs que le but des prémices soit plutôt de donner au peuple le libre usage du tout après qu'une petite partie a été mise de côté pour lahvé {Lev. xxur, 14). Pourtant les deux idées sont parfaitement conciliables. Les plantes et les fruits sont interdits à Israël et regardés comme incirconcis ou impurs avant l'offrande faite à Iahvé (Lev. xix, 23 ss.). Cette offrande a donc pour résultat de leur conférer une sorte de pureté légale, et il en est de même de la khkallah ou prélèvement de pâte. Désormais le pain sera apte à être consommé par le peuple de Dieu. Il reste à établir le rapport du sens propre avec le sens figuré. Si cette comparaison était seule, on entendrait les prémices des Juifs convertis; mais la première comparaison ne peut guère viser un autre objet que la seconde. Or. par « la racine », il faut sans aucun doute entendre les patriarches et en partivulier Abraham. Les prémices sont donc aussi les patriarches. 1] y a eu, au début de l’histoire d'Israël, une consécration de certains hommes au service de Dieu, et cette consécration comprenait la bénédiction accordée à leur race. Paul vise Israël en général, et, d'après le contexte, même celui qui est actuellement réprouvé, car par ses origines il était le peuple de Dieu, et il est encore appelé le premier (1, 16). IL évite cependant de dire ὅλον τὸ φύραμα et au lieu de « tout l'arbre », il dit « les branches », suit parce que désormais les destinées du peuple de Dieu ne sont plus des destinées nationales, mais individuelles, soit pour préparer la comparaison qui suit. Delibatio qui indique l'action de prélever rend moins bien ἀπαρχή que ne ferait primitiae, selon l'usage de la Fe. (Rom. vu, 28; 1 Cor. xv. 20. 23 ἔς", Delibatio qui ne se trouve qu'ici dans la Vulgate vient de l'ancienne la-
11:17
τίνες « quelques-uns », pour qualifier la masse coupable! Comme on sent que Paul est tout entier occupé à rabattre les prétentions d'un gentil qu'il interpelle en particulier! — ἀγριέλαιος peut être subst. ou adj., « olivier sauvage », ou, ayant la nature de l'olivier sauvage; ici probablement dans le même sens qu'au v. 24 où il est subst. — ἐν αὐτοῖς non pas « dans » les rameaux arrachés, mais « parmi » les rameaux qui demeurent, donc inter illos (Corn.) et non in illis (Vo). — συνχοινωνός coparticipant, avec ces rameaux, du suc de la racine. — Si on lit τῆς ξίζης τῆς πιότητος on doit l'entendre de la racine grasse; et en effet le bois même de l'olivier est comme imprégné d'huile et brüle très facilement; Soden lit τῆς ῥίζης χαὶ τῆς πιότητος et cette lecon est beaucoup plus naturelle, mais un peu suspecte par là même. Pour le sens que nous avons indiqué, inter illos (Corn.) conviendrait mieux que ἐπ illis (Ve.). Et devant pinguedinis ( Ve.) correspond à la leçon de Soden qu'on ne saurait condamner.
11:18
τῶν χλάδων est un terme général qui désigne tous les Juifs (contre Zahn, avec Thom., SI., Kühl...). ΤΠ est naturel que le sauvageon méprise les branches coupées; mais il arrive aussi que le bourgeon greflé sur un sujet déjà productif produise plus que les branches ordinaires; il méprise donc les branches normales et oublie ainsi le mérite du plant dont il tire sa sève. La pensée est claire malgré l'ellipse. Thom. : quod si non obstante hac admonitione. gloriaris, insuliando Iudaeis stantibus vel ercisis; hoc consideres ad repressionem gloriae tuae, quod tu radicem non portas, sed radix te; id est, ludaea non accepit ex gentilitate salutem, sed potius e converso. C'était maintenir l’ordre et l'accord des deux Testaments.
11:19
Le gentil prétend mettre immédiatement à profit l'enseignement de Paul {x1, 11) : si des branches ont été coupées, c'était en vue de la greffe: Cette fois l'observation est empruntée au jardinage. Pour faire réussir une greffe, ce n’est pas trop de toute la sève du plant; les autres rameaux sont sacrifiés. Au sens propre : le rôle des Juifs, comme celui de leur loi, n'était que préparatoire; dans les desseins de Dieu ils étaient remplacés par les gentils. Dices (Vg.-Clém.) est plus conforme au grec que dicis (WW TV.)
11:20
Il y avait du vrai dans l'argument, aussi Paul répond χαλῶς, mais non sans ironie, parce que l'interlocuteur ne soupçonnait pas que son orgueil se retournait contre lui, Avec sa constante préoccupation des nuances, et pour ne pas reléguer dans l'ombre l'action du libre arbitre, Paul change ivi de style. Jusqu'à présent l'olivier et le sauvageon paraissaïent également passifs. Le divin jardinier coupait et greffait à son gré. Maïs comment se fuit-il que les Juifs aient été retranchés? C'est par le fait même de leur infidélité. Comment se fait-il que les gentils ont été greffés et qu'ils tiennent encore? C'est par le fait même de leur foi, de leur soumission, de leur obéissance à la prédication, qui, n’élant pas comme les œuvres un prélendu sujet de se glorifier, devaient être accompagnées d'une humilité profonde. C'est cette humilité que le sauvageon est en train de perdre; grave sujet de crainte! — Au lieu de ὑψηλὰ φρόνει, Soden lit ὑψηλοφρόνει sur l'autorité d'Origène. Corn. note que la traduction de Vg. propter incredulitatem indiquerait le retranchement comme une peine de l'infidélité, tandis que τῇ ἀπιστίχ signifie « par le fait même de l’infidélité », comme τῇ πίστει « par le fait même de la foi ». La causalité de la cause premiére et celle des causes secondes sont donc intimement unies et finement distinguées. Moulton et Milligan notent que l'existence de ἀπιστέω pour signifier « refuser créance » permet plus aisément d'entendre ἀπειθέω dans son sens propre de désobéir. Dans la Κρ. au lieu de propter incredulitatem lire incredulitate,
11:21
Soden met entre crochets μή πὼς avant οὐδέ; c'est la leçon de Vu. ne forte nec tibi parcat, mais Aug. lisait : nec tibi parcet, donc sans μή πος. L'addition {latins et syriens) avait une raison d'étre, adoucir ce que la menace avait de trop positif et qui paraissait la transformer en prophétie, tandis qu'on ne voit pas pourquoi on aurait retranché ce μή πως qui est en réalité sous-entendu dans la pensée de Paul. On le supprime done avec les égyptiens et quelques autres mss. D'ailleurs, selon les deux leçons du texte, les fidèles sont prévenus qu'ils peuvent envourir la condimnation. Jülicher regrette le ton d'assurance de vin, 28 55.; il insinue que Paul, Sans renoncer à sa thtorie, s'accommode à la nécessité d'émouvoir un chrétien dépourvu de meurs. Ce serait prêter à l'Apôtre une dissimulation de sa doctrine; la vérité est que les deux concepts se concilient parfaitement — mais à la condition de sacrilier la justice inamissible de Luther. L'Apôtre dit donc que le gentil ne peut pas s'attendre à être épargné quand le Juif ne l’a pas été, mais il ne dit pas qu'il sera retranché plus facilement; Origène a exagéré en écrivant πόσῳ μᾶλλον. 22 5.) C'est toujours la même préoccupation de mettre en jeu le libre arbitre, pour le prémunir contre ses défaillances, et aussi l'action toutes puissante de Dieu, de telle sorte cependant que le libre arbitre soit respon= sable des chutes, ct que tout le bien vienne de Dieu. La sévérité de Dieu s'exerce sur ceux qui sont tombés, naturellement pour les punir de leurs fautes, et rien n'indique que cette chule soit l'effet de la réprobation (avec Corn., contre Estius}; mais tandis que Paul va parler (v. 23) de demeurer dans l'infidélité, il ne dit pas iei « demeurer dans la foi » mais « demeurer dans la bonté »; les deux choses sont nécessaires, mais la nuance a été choisie pour montrer que demeurer dans la foi c’est demeurer sous l'action de cette bonté qui a greffé les rameaux sauvages par pure bonté. — Chrys: en accentuant l’action du libre arbitre : καὶ οὐχ εἶπε, τῇ πίστει, ἀλλὰ τῇ χρηστότητι' τουτέστιν, ἐὰν ἄξια τῆς τοῦ θεοῦ φιλανθρωπίας πράττῃς. — Paul ἃ employé d'abord l'accusatif, χρηστότητα et ἀποτομίαν, puis mis ces deux mots au nominatif en sous-entendant ἐστίν, un peu comme 11, 7 ss. (MNestle, Soden). La moindre négligence faisait disparaître cette élégante modulation : la Fe. a tout mis à l'accusatif; de même Clém. d'Al. et 1 et Καὶ de Soden. C'est un cas que Soden tranche contre ses principes et qui montre bien la supériorité de Là tradition de B, N et autres « égyptiens » (H de Soden). Aussi préférons-nous ἐπιμένης, οἱ au v. 23 ἐπιμένωσιν ἃ ἐπιμείνης, ἐπιμείνωσιν, donc st permaneas «st permaneant à si permanseris, si permanscrint (Vg.). Pour le sens la diftés rence est à peine sensible. — ἐπεί « autrement », cf. Rom. x1, 6; 1 Cor..x, 29; Heb. 1x, 17; usage connu des classiques.
11:23
Si les Juifs croient, ils sont grelfés par le fait même. Dieu peutMles grefler, c'est-à-dire les amener à la foi. Mais il faut qu'ils renoncent à leur infidélité, Ce qui vient d'eux, c’est l'obstacle. Si Dieu peut les greffer de nouveau — la proposition est absolue — c'est donc qu'il peut triompher de
11:24
Si l'on prend ces termes très à la lettre et dans l'ordre de la nature 25. Omettre ἐν. Paul ferait allusion à des rameaux déjà coupés depuis longtemps et dont on se servirait pour la greffe. Mais il ne pouvait ignorer que cela est impossible, ni se servir de cette impossibilité pour prouver que cette sorte de greffe est moins extraordinaire qu'une autre! Au v. 23, Paul ne pensait qu'aux Juifs, et le terme de greffer était purement métaphorique. Il veut expliquer maintenant comment leur conversion aurait quelque chose de moins extraordinaire que celle des gentils, et il revient à sa comparaison. La greffe, pour réussir, suppose une affinité de nature entre le sujet et le bourgeon; on ne peut greffer que les variétés d'une même espèce ou tout au plus les variétés d'un même genre. La greffe de l'olivier frugiftre sur l'olivier frugifère qui est connaturelle est donc plus indiquée que la grelfe du sauvageon sur le bon olivier. — ἣ χατὰ φύσιν ἀγρ:ἔλαιος ne peut signilier « l'olivier sauvage par nature », car les oliviers sauvages ne peuvent l'être que par nature, mais, en opposition avec οἱ χατὰ οὖσιν, χατὰ φύσιν marque ici que toi, gentil, ayant été coupé d'un olivier sauvage, tu en avais la nature, et que si tu as été greffé sur un bon olivier, c'était une sorte de violence à la nature, tandis qu’il est beaucoup plus naturel de grelïer sur un bon olivier ceux qui sont de la même nature. On ne saurait donc prétendre qu’en écrivant παρὰ φύσιν Paul ait confessé que la greffe du sauvageon sur le bon olivier était anormale (contre Corn.;. Il ἃ seulement dit que la greffe homogene était plus indiquée que la greffe hétérogène. De la même façon, Dieu ayant promis le salut aux Juifs, ayant fait naître chez eux le Messie, il était tout indiqué qu'ils jouiraient de ses bienfaits. L'appel des gentils Ctait une faveur extraordinaire qui leur était faite, une admission à l'héritage d'Israël. N'était-il pas plus conforme à l'ordre des desseins de Dieu d'y ramener les Israéliles eux-mêmes? C'est à cette pensée que Paul s'attache; c'est elle qui importe. La comparaison la met clairement en lumière; et, puisqu'elle n'est pas une base d'argumentation, il faut lui faire un peu de οὐ αἰ quant aux usages de l'arboriculture. D'ailleurs, il ne résulte pas de ce dessein de Dieu qu'il soit plus aisé de convertir un Juif qu'un païen; le Juif est plus près de la vérité, mais il appuie sa résistance sur la lumière que Dieu Jui a donnée. WAV. suppriment qui (avant secundum naturam), qui parait cependant rendre mieux le grec, 25-29, LA CONVERSION DES GENTILS SERA SUIVIE DE CELLE DES JUIFS.
11:25
Un lecteur attentif aurait déjà pu comprendre que Paul espérait la conversion du peuple juif. Cela paraissait la suite normale des desseins de Dieu, le couronnement aussi de l'œuvre du Christ {x1, 12. 151. Maintenant il l'annonce ouvertement, de peur que les gentils convertis ne voient que ce qui les flattait. L'expression οὐ γὰρ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν ἃ quelque chose de vonfidentiel qui entraine l'expression affeclueuse ἀδελεοί (1, 13; 1 Cor. x, 1; xu. ©: ΤΙ Cor. 1, 8; I Thess. 1v, 18). Quand Paul s'exprime ainsi, ce n'est pas toujours pour révéler quelque chose de tout à fait inconnu. Zahn a donc pu soutenir quil voulait seulement inculquer une doctrine déjà familière aux chrétiens qui la tenaient de Jésus (de même que 1 Thess. 1v, 18 s.). Jésus en effet avait annoncé l’endurcissement des Juifs {Mt. x17, 88-48; x, 11-16; xx, 29-36), la conversion des gentils au défaut des Juifs (Mt. xx, 7 ss.; xx1v, 14) et la conversion finale des Juifs (Mt. xx, 89; Le. χα, 35). Les chrétiens étaient done prévenus. Si Paul nomme ce fait un mystère, c'est qu'il ne pouvait être connu sans être révélé par Dieu, mais il ne dit pas qu'il lui ait été révélé à lui seul: D'autre part, ce n'est point une raison pour nier qu il ait reçu personnellement révélation de ce mystère. Il lui avait été révélé comme Apôtre des gentils (Eph. π, 11 550; m, 1 ss.), et il est tout à fait arbitraire de dire avec Zahn que Paul ne s'attribuait pas l'esprit de prophétie. Ce qu'il sait du christianisme est le fruit d’une révélation (Gal. 1, 12. 16), et c'est dans ce trésor qu'il puise pour instruire les fidèles. D'ailleurs il était de la nature des mystères qu'on ne les enseignàt pas au premier venu. Sans en faire le privilège d'une classe spéciale, tenue au secret, on n'en dispensait la connaissance qu'à propos (1 Cor. 11, 18; m1, 1). Paul ἃ exposé fortement les droits des gentils. L'église de Rome étant surtout composée de gentils, il veut aussi la prémunir contre le danger diêtre παρ᾽ ἑαυτοῖς Ou ἐν ἑαυτοῖς OU ἑαυτοῖς φρόνιμοι, Les autorités diplomatiques s'équilibrent |Soden παρ᾽ ἑαυτοῖς) et les deux premières écritures ont à peu près"le méme sens d' « ètre prudent à ses propres yeux, se croire assez sage pour choisir sa voie » (cf. Prov. m1, 7 : μὴ ἴσθι φρόνιμος παρὰ σεαυτῷ), ce qui est moins en situation ici que Rom. χα, 16. ἑαυτοῖς est vraisemhlablement la leçon primi= tive, complétée de deux manières différentes, parce qu'on n’a pas comprise sens difficile d’ « être sensé pour son compte » : les gentils seraient tentés de ne comprendre les desseins de Dieu que lorsqu'il s'agit d'eux, trouvant na turel que sa miséricorde ne s'étende pas aux Juifs. On ne peut dire que cet avis ait été superflu aux chrétiens! d'autant que certains commentateurs ont lutté de leur mieux contre l'évidence du texte (ef. dans Corn.). Paul ne pré® tend pas donner comme une révélation l'endurcissement partiel d'Israël (ἀπὸ pépous, Comme τίνες au v. 17 pour signifier en réalité le gros du peuple fx 71); c'est un fait qu'il était aisé de constater; la révélation lui a appris que cet endurcissement durerait jusqu'à ce que la plénitude des nations soit en trée, et qu’il se convertirait ensuite. Cette plénitude s'entend des nations, non des personnes : ve sont donc toutes les nations qui se convertiront au Christ, non tous les individus de la gentilité (avec Thom., Corn., Zahn etc., contre Jül., Hühnj, Les nations entrent, métaphore qui rappelle celle de la gretier En latin lire obtusio plutôt que caecitas; cf. sur xt, 7.
11:26
καὶ οὕτως n'est pas synonyme de καὶ τότε, « οἱ alors »; la conversiondes gentils n'est pas seulement le signal que l'heure cest venue; elle aura aussi sans doute sa part de causalité sur celle des Juifs. D'autre part la Po. avec fieret, au lieu de fier qui (avec salvus) traduirait σωθήσεται, accentue trop la dépendance du dernier membre de phrase par rapport au précédent; le salut d'israël est le point principal annoncé pour lui-même, — πᾶς Ἰσραήλ ne désigne ni les prédestinés seulement (Aug.}, ni tous les fsraélites individuellement (Zhom., Jül., Kühly, mais la masse du peuple, par opposition à tel ou tel qui pourrait déjà se convertir (xt, 14); cela résulte de loute l'argumentation. Cf. pour ce sens de tout Israël 1 Sam. vu, 5; xxv, 1; I Reg. χα, 1; IT Chron. χα, 1; Dan, 1x, 11. Quoique des particuliers se convertissent, la plus grande partie de la nation est endurcie; cet endurcissement prendra fin quand toutes les nations seront elles-mêmes converties. Tout cela est suflisamment clair, et saint Augustin l'a compris comme tout le monde (Serm. CXXIT, 5: De οἷν. Dei XX, 29; Quaest. ev. IT, 531. On s'étonne que dans un passage il ait entendu « tout Israël » des prédestinés : et sic omnis Israel salvus fiet, quia et ex Judaeis et er gentibus, qui secundum propositum vocati sunt, ipsi verus sunt Israel (Ep. ONLIN,P. 1. ΧΧΧΉΗΙ, 698). Dans son commentaire de 1515/1516, Luther ἃ bien expliqué le texte dans les scholies mais seulement, dit-il, parce qu'il suit l'autorité des Pères; Le texte lui paraissait si obseur que l'explication de sa glose est différente et qu'il en vint à nier péremptoirement la conversion des Juifs. Ce fut l'opinion des chefs du protestantisme. Les exégètes protestants actuels sont revenus à l'exégèse normale. D'ailleurs, si la prophétie est claire, elle n'explique pas tout. Cornely se souvenant des tristes prévisions énoncées par N.-S. (Le. xvin, 8) et par Paul lui-même (II Thess. 1, 3), suppose que peut-être, quand viendra la fin du monde, les nations auront cessé d'être unies duns la foi catholique. Pourtant on ne répondrait pas à l'idée de la plénitude des nations, si l'on plaçait la conversicn des Juifs après que les nations se seraient converties l'une après l'autre, sauf à défaillir ensuite dans la foi. La pensée de Paul, très consolante, est donc qu'un jour toutes les nations en même lemps seront soumises à l'évangile, et qu'alors les Juifs aussi l'accepteront. Nous n'avons aucun signe que la conversion générale soit prochaine, mais, d'une part, l'Église catholique n'a jamais cessé de grandir parmi les peuples, et, d'autre part, les Juifs existent toujours comme race distincte. Dans la Ve. lire fiet au lieu de fieret. 26b et 27) Il faut voir d'abord le sens du texte dans l'épitre, ensuite sa relation avec les auteurs anciens, et la relation du grec avec l’hébreu. Paul a donné comme la révélation d'un mystère le fait de la conversion des Juifs; mais un mystère est plus ou moins clairement révélé; l'Apôtre ajoute à ce que savaient les chrétiens, ceux-ci en savaient plus que les Juifs. Néanmoins le fondement était déjà posé dans l'Ancien Testament, καθὼς yérsazræ. C'était l'annonce d'un Sauveur dont le rôle serait d'écarter les impiétés de Jixob. Et cela était d'autant plus assuré que ce devait être. de la part de Dieu, l'arcomplissement de son rôle dans l'alliance, qui consistait précisément à culever les péchés. La conversion aurait donc lieu sans aucun doute. et devait être une conséquence de l'œuvre de Jésus-Christ. Tel est le sens du texte; maisil faut le prendre dans ces termes généraux, car si l'on fait allusion spécialement au premier avènement du Sauveur, il est bien sorti de Sion, maïs iln'a pas alors converti les Juifs; quant à son second avènement, il suivra leur conversion et viendra du ciel (I Thess. τ, 10). — Zahn a nié fort gratuitement que αὕτη puisse se rapporter à ce qui suit; Corn. avait déjà cité I Lo. ν, 2; Jo. xvir, 8 etc. Quant à l’origine du texte, il suffit d'indiquer Is. 1x, 20 et Is. xxwni, 9 qui ont probablement été groupés de mémoire. Is. εχ, d'après B : 39 xai ἥξει ἕνεχεν Σειὼν 6 ῥυόμενος nat ἀποστρέψει ἀπεδείας ἀπὸ Ἰχχώδ, 2! χαὶ αὕτη αὐτοῖς À παρ᾽ ἐμοῦ διαθήχη.., Paul ἃ donc supprimé καί, pour lier davantage, dans le mème esprit qu'au v. 27. De plus il ἃ ἐκ Σιών au lieu de ἕνεχεν Σιών « pour Sion », qui est aussi la leçon de l'hébreu. Duñm préfère la leçon de Paul, plus en harmonie avec le verset suivant d'Isaïe et Is. Lxvi, 6. Ou bien Paul a pu mettre ἐχ Σιών pour suggérer le rôle historique de Jésus; c'était dans l'esprit du passage isaïen qui était certainement messianique, et que la tradition tenait pour tel {Sanhk. 981). Dans Isaïe l’alliance annoncée consistait à maintenir la bonne situation religieuse d'Israël. Paul ne cite pas cette suite du passage; elle ne fournissait rien de précis sur son thème, mais il garde la formule d'introduction, à la place d’une autre destinée à introduire la conversion : Is. xxvnr, 9 καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ εὐλογία αὐτοῦ] ὅταν ἀφέλωμαι αὐτοῦ τὴν ἁμαρτίαν. Le résultat estle même : Dieu enlève « son péché », dans Paul « leurs péchés », mais au lieu de dire « et cela est sa bénédiction », l'effacement des péchés est présenté, par la soudure avec le texte précédent, comme le résultat de l'alliance, ce qui lui donne la garantie de l'engagement divin. En somme, deux textes d'Isaïe sur le pardon des péchés ont été groupés en un seul. On croira difficilement que la combinaison se soit faite les textes à la main; elle s’est faite plutôt dans la mémoire de l'Apôtre; non seulement les éléments en sont isaïens, leur groupement ne crée aucune pensée nouvelle qui soit étrangère au prophète: En effet, si l'idée d'enlever le péché qui fait de l’Israël des derniers temps un vase de miséricorde est vraiment paulinienne, elle est dans le texle grec d'Isaïe (Lrx, 20) qui paraît préférable au texte massorétique. Celui-ci est tra= duit par le P. Condamin : « Mais pour Sion il vient en rédempteur, pour ceux de Jacob convertis du péché », en hébreu ΞΡ »ῺὉΞ ἡβυδῖη, expression étrange et unique; aussi Duhm a-t-il préféré supposer le texte yw2 2% 252%, conformément au grec. Le second passage (Is. xxvu, 9) est très diffs cile à interpréter; mais dans ce cas aussi c'est Dieu qui enlève le péché, comme a compris le grec. Conformément au grec, WW. lisent avertet au licu de avertat οἱ inpieta” tes au lieu de impietatem. On pourrait encore supprimer et avant avertet.
11:28
La phrase se compose de deux membres opposés parallèlement : κατὰ μὲν τὸ εὐαγγέλιον, « à cause de la disposition convenable à la diffusion de l'Évangile », est opposé à κατὰ δὲ τὴν ἐκλογήν, « selon le choix ». L'élection du peuple juif comme peuple de Dieu était en elle-même irrévocable; si elle est prime par la nécessité d'assurer le succès de l'Évangile, cette dispensation n'est que temporaire. — δι’ ὑμᾶς est opposé à διὰ τοὺς πατέρας, mais le parallélisme n'est pas strict; dans le premier cas : « dans votre intérèt » (but), dans le second cas : « à cause des Ll’ères qui ont été les amis de Dieu » (cause). — ἐχθροί et ἀγαπητοί sont dans une opposition encore plus claire, «ennemis », ou « aimés mais on se demande si le parallélisme est tellement rigoureux que les deux adjectifs soient à prendre dans le sens passif : haïs (de Dicu) et aimés (de Dieu) (Corn., Lips., SIL, Jül., Lietz.), ou si ἐχθροί ne peut avoir son sens normal qui est toujours actif dans le N. T.(Thom., Zahn, Kühl) ? Le sens normal doit être accepté s’il est possible. Or il n’est pas exclu par le parallélisme d'opposition qui ne doit pas nécessairement s'étendre à toutes les modalités, et il donne une bonne signification générale, Les Juifs se sont rendus ennemis de Dieu qui a permis leur attitude dans l’intérèt des gentils; ils demeurent aimés comme peuple choisi. L'argument suppose, comme plus haut (x1, 11}, que l'endurcissement des Juifs ἃ facilité la conversion des gentils. Quant au mérite des patriarches, il ne saurait suppléer à celui de leurs descendants : Sed per quamdam abundantiam divinäe gratiae et misericordiae hoc dicit, quae in tantum patribus est cxrhibita ut propter promissiones eis factas etiam filit salvarentur (Thom.). Au surplus il s’agit ici directement de l’appel eflicace à prendre place parmi les véritables enfants de Dicu, dans le peuple de Dieu. Dilecti (Armbrst., Jér., Aug.) serait plus littéral pour ἀγαπητοί que carissimi
11:29
On lisait dans 1 Sam. xv, 11 que Dieu s'était repenti d'avoir choisi Saül. Mais la réprobation de ce roi n'était qu'un épisode, comparable à l’endurcissement temporaire des Juifs. S'il s'agit des grands desseins de Dieu, ils sont stables (ef. Π Cor. vir, 10), rien n'est capable d'amener Dieu à les changer tels sont les dons dont il ἃ comblé Israël (1x, 4) et qui se résument dans l'appel de Dieu (1x, 11).
11:30
Deux explications. D'après les modernes (Corn., Lips., SIT., Jül., Lietz. [avec hésitation], Zahn), on rattache τῷ δμετέρῳ ἐλέει à ec qui suit, comme s'il était sous la mouvance de ἵνα, construction bizarre qu'on essaie de justifier par II Cor. x, 7 et Gal. π, 10; le sens est très clair, avec un parallélisme très bien balancé : « vous gentils, autrefois rebelles aux appels de Dieu, êtes devenus un objet de miséricorde, grâce à la résistance des Juifs qui a facilité votre salut (cf. x1, 11. 15); de même, ou plutôt par une voie opposée, les Juifs aujourd’hui endurcis deviendront obéissants grâce à la miséricorde que vous aurez éprouvée ». Il resterait d'ailleurs quelque difliculté sur le rôle de la miséricorde reçue par les gentils par rapport à la miséricorde reçue par les Juifs. Si c'est seulement de provoquer leur jalousie, Paul n’ajoute ici rien qu'il n’ait suffisamment indiqué auparavant. De plusil préparerait mal le v. 32 qui est la clef de tout. Je préfère donc (avec Καλὴ) l'opinion anciennement très soutenue qui rattache τῷ δμετέρῳ ἐλέει ἃ ἠπείθησαν comme il est naturel (Vz.). Il est vrai qu'on am expliqué ce datif de plusieurs manières. Euthym. : τουτέστιν ὑμῶν ἐλεουμένων, Thom. : id est in gratiam Christi, Lietz. : « ils ne se sont pas laissé gagner par la manifestation de la bonté divine à votre endroit », mais le parallélisme M avec τῇ τούτων ἀπειθείχ suggère, aussi bien que le datif, une véritable causalité: L'incrédulité des Juifs a été utile aux gentils, la grâce reçue par les gentils n'a fait qu'exaspérer la résistance des Juifs. Au lieu donc de revenir sur les modalités du salut des gentils et des Juifs pour elles-mêmes, Paul s'en sert pour dégager une idée générale. Cette idée, qui sera exprimée au v. 32, c'est que tous ont dû passer par la désobéissance pour laisser du jeu à la miséri= corde de Dieu. Elle est préparée aux versets 30 et 31. Pour les gentils, la désobéissance était leur état ancien, trop connu pour qu'il y ait lieu d'insis= ter, et non seulement cette désobéissance a été suivie de miséricorde, mais la désobéissance des autres, c'est-à-dire des Juifs, a contribué aussi à cette miséricorde. Quant aux Juifs, la miséricorde exercée sur d'autres leur a été une cause occasionnelle de désobéissance, mais c'était pour céder enfin à miséricorde. Il ne reste plus qu'à conclure. — Il y a une difficulté pourles νῦν. Au v. 30, ποτέ et νῦν sont opposés d'une facon très satisfaisante. On s'at= tendait à les retrouver au v. 31 dans l’ordre inverse : les Juifs qui maintenant ont été rebelles seront alors pardonnés. Au lieu de cela, certains mss. met= tent νῦν (Soden om.) après οὗτοι et encore νῦν après αὐτοί. Les principes critiques ne permettent guère de retrancher ce dernier νῦν (Ν B D“), précisément parce qu'il est gênant. D'autre part Paul ne peut se représenter la conversion des Juifs comme actuelle... On ne serait que logique en acceptant encore νῦν après οὗτοι (N B}. Dès lors on regardera ποτέ comme indiquant les temps préchrétiens et νῦν comme s'étendant à tout le christianisme. J'ai supposé avec tous les modernes (cf. sur x, 21) que ἀπείθειν ne signifiait pas « être incrédule » {T'e.), mais refuser son obéissance; de mème pour ἀπειθείχ. Dans la Ἐφ. il est inadmissible que le même datif soit traduit PROPTER incredulitatem, οὐ τν vestram misericordiam. De plus un nunc manque après ipsi. On aurait peu de crainte de se tromper en lisant : *% sicut enim aliquando vos inobedientes fuistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis per illorum inobedicntiam, % iia et hi nunc inobedientes facii suntwpen vestram misericordiam ut et ipsi nunc misericordiam consequantur.
11:32
Conclusion de toute la doctrine de la grâce : tous les hommes”"ont besoin de miséricorde, et Dieu l'accorde à tous. Juifs ou gentils (x, 121. Dieu commence par les réduire à Fimpuissance; il les enferme dans leur désobtissance comme dans une prison, d'où sa pitié les délivrera. C'est une opinion étrange de Zahn de n'entendre τοὺς πάντας que des Juifs endurcis, puisque le y. 30 n'a pas omis l’ancienne contumace des gentils. Ce ne sont pas non plus tous les hommes individuellement, mais, comme le contexte l'exige, les grandes catégories indiquées précédemment. La leçon de Vg.: omnia — τὰ πάντα vient peut-être de Gal. m, 22; lire omnes avec le grec; au lieu de ἐπ incredulitate lire in inoboedientiam.
11:33
On doit lire πλούτου καὶ σοφίας, Tandis que le latin divitiarum sapientiae et scientiae ne mentionne que la richesse de deux attributs divins, d'après le texte authentique, le βάθος, « profondeur ou élévation » pour dire « immensité », s'applique à la richesse, à la sagesse et à la science. Il ÿ a quelque manque de tact à définir trop strictement ce que Paul déclare insondable: cependant il a parlé pour être compris. La richesse, d'après x, 12, paraît signifier ici les trésors de sa bonté; c'est aussi ce qui se lie le plus aisément à l'idée de miséricorde ιν. 32}; mais on ne ‘peut exclure les ressources infinies dont Dieu dispose pour réaliser ses vues. La science indique plus purement la connaissance, tandis que la sagesse évoque la disposition et l’heureux emploi de ce que la science ἃ pénétré. — Les jugements de Dicu ne sont pas seulement ses jugements de bonté, mais tous ses jugements, et les jugements de réprobation ne sont pas moins insondables quoiqu'ils doivent être ramenés à la manifestation de la miséricorde. La mention des voies prouve bien que l'énigme n'est pas seulement dans les attributs infinis de Dieu. Nous savons qu'ils nous dépassent, mais nous voudrions retrouver les chemins qu'il ἃ suivis dans ses manifestations, savoir où il ἃ passé, avoir le secret de son intervention et du but qu'il poursuit vaines tentatives! Soden lit ἀνεξερεύνητα, la forme ἀνεξεραύνητα est alexandrine. Dans la Fe. ajouter et avant sapientiae (avec TertT. dde. Mare. V, 14).
11:34
Comme pour mesurer à notre impuissance la profondeur de la richesse de la sagesse et de la science de Dieu, Paul demande, en suivant l'ordre inverse, qui ἃ pénétré son esprit, qui l'a assisté dans ses desseins, qui lui a avancé quelque chose ? Les deux premières questions sont empruntées à Is. xz, 13, d'après le texte grec, en les coupant davantage, c'est-à-dire en remplaçant χαί par #. Dans l'hébreu il y a beaucoup plus de ressemblance entre les deux questions qui n’en font presque qu'une : « qui a déterminé l'esprit de lahvé, et quel conseiller l’a instruit? » (Trad. Condamin). Il est étrange que le P: Cornely nous oblige à préférer le texte grec sous prétexte que Paul l'a « adopté et approuvé ». On peut dire seulement quil en a employé les termes, sans même indiquer qu'il s'agissait d'un texte sacré. Et l’on ἃ vu souvent que même quand il cite il ne craint pas de changer les termes, ce qui ne peut équivaloir à rejeter le texte courant comme non authentique.
11:35
Le texte cité ne se trouve pas dans la Bible grecque, mais répond bien aux paroles de Dieu dans le texte hébreu de Job χει, 8 : « Qui m'a prévenu, . de façon que j'aie à lui rendre ? » Paul a changé la personne du verbe comme il le fallait. Dieu, infiniment riche, ne peut recevoir de personne; infiniment bon, il donne toujours le premier.
11:36
Nous ne pouvons ni pénétrer la science de Dieu, ni l'aider de nos conseils, ni l'assister de nos ressources : que nous reste-t-il à faire, que de reconnaître que tout dépend de Dicu, non de nous? C'est ce que constate ici l'Apôtre. Tout vient de Dieu comme créateur, tout subsiste par lui, tout tend vers lui comme à sa fin dernière (Corn., Zahn). Les termes sont très généraux, et l'on ne saurait sans arbitraire les restreindre aux faits de l'histoire (contre Æühl). Donc gloire à Dieu. Cornelr explique comment plusieurs grandes autorités latines ont été induites à des explications erronées par le latin in ipso qu'il faut entendre comme équivalent de εἰς αὐτόν ou plutôt remplacer par in ipsum. Le même montre que les allusions à la Trinité imaginées par de nombreux Pères sont sans fondement. Il semble pourtant qu'il ya dans le rythme comme un dessin trinitaire : trois attributs, trois questions, trois relations des choses à Dieu. On ἃ cherché dans la littérature hellénistique des formules analogues à celle du v. 36. Assurément les analogies ne manquent pas. Mais après les investigations de Lietzmann et de Norden (‘Ayvwszos θεός) on peut estimer qu'on ne trouvera rien de tout à fait semblable. Marc-Aurèle (Pensées, IV, 23) donne le texte le plus rapproché, ἐχ σοῦ πάντα, ἐν σοὶ πάντα, εἰς σὲ πάντα, mais en parlant de la nature! CHAPITRE XII 1 Je vous prie donc, [mes] frères, par la miséricorde de Dieu, d'offrir vos corps comme une hostie vivante, sainte, agréable à Dieu; PARTIE MORALE : xu-xv, 13. — DEVOIRS DES CHRÉTIENS, C'est ici que commence l’enseignement moral de l'épitre. ἢ débute par un résumé de ce que doit être la vie chrétienne : un sacrifice à Dieu et une transformation intérieure (1-2). Mais Paul s'adresse à une communauté qui est elle-même une partie du corps du Christ. Chaque chrétien, membre de ce corps, doit remplir sa fonction dans l'ordre spirituel selon les dons que Dieu lui a départis (3-6). Cette union suppose la charité, aussi est-ce surtout de la charité qu’il s'agit d'abord (9-21). L'enchainement des pensées n'est pas toujours très strict, et ce défaut de liaison apparaît encore davantage dans la construction des phrases. Elles se succèdent selon des rythmes variés, et l'on n’est pas toujours sûr de leur coupe. On dirait que Paul ayant mené à terme l'exposition doctrinale si difficile qu'il avait à cœur, se livre désormais à un cntretien moins soutenu et presque à bâtons rompus avec les fidèles de Rome.
11:1
… La tribù fonde poi la sua storia con quella di Giuda, pur serbando la propria individualità Esd. 2; Neh. 5, 11). S. Paolo tiene a notare la sua appartenenza a B. (Rom. 11, 1; Phil. 3, 5).
… Dopo l'esilio i censimenti si modellarono sullo schema tribale antico, che però avrà avuto puro valore topografico, o anche solo convenzionale, rimasto fino all'epoca cristiana, in cui si ricorda Anna della tribù di Aser, Paolo di Beniamin (Lc. 2, 36; Rom. 11, 1; Phil. 3, 5). Si parla inoltre delle 12 tribù d'Israele, per dire la totalità del popolo eletto in senso messianico (Mt. 19, 28; Apoc. 7, 5 sgg.; 21, 12 sgg.; cf. Ez. 47, 13-48, 35). Giovanni Rinaldi
11:8
COMPUNZIONE (LAT. COMPUNCTIO, IGNOTO AI CLASSICI; GR. BIBLICO ΚΑΤΈΝΥΞΙΣ)
… Il vocabolo si trova già nella S. Scrittura, adoperato metaforicamente per significare il pentimento e il vivo dolore per l'offesa di Dio e i peccati commessi (Act. 2, 37; Rom. 11, 8 « spirito di c. » equivale a « stordimento »). Questo è rimasto il senso fondamentale, ma con il tempo varie sfumature vi si sono aggiunte, modificandolo.
11:13
… Dio si servirà, per tale vittoria, della discendenza di Sem (Jahweh è detto « Dio di Sem »), dei cui beni spirituali le genti (Iapheth) diverranno partecipi con lui e per mezzo di lui: « Iapheth abiti nelle tende di Sem » (Gen. 9, 25 sgg.; cf. Rom. 1, 16; 11, 13-27). Tra i Semiti sceglie la stirpe di Abramo, che sarà « fonte di benedizione per tutte le genti » (Gen. 12, 1-3; cf. 13, 14-17; 17, 1-9; 18, 18 sg.; 22, 16 sgg.) e stringe con essa …
11:15
… Le promesse divine di redenzione e di restaurazione spirituale si presentano come liberazione dalla f. (Os. 13, 14 = I Cor. 15, 55; Is. 25, 8; 26, 19, ecc.; Ez. 37, 1 sgg.; Iob. 19, 15 sgg.; Dan. 12, 2) come « risurrezione dai morti » (Rom. 11, 15); il risorgere dall'abisso-necropoli (« dai morti ») è la suprema speranza messianica (cf. I Cor. 15, 54-58; Apoc. 20-21).
11:20
… La soluzione dovrà venire dal trionfo della fratellanza cristiana nel mondo, per cui si eviti di perseguire o di umiliare gli ebrei, in attesa della loro conversione a Cristo (Rom. 11, 20-32); ogni altro piano sembra illusorio (L. Escoula, p. 75 sg.). …
… è un peccato in coloro ai quali Cristo non è stato predicato» (Denz-U, 1068). Al contrario l'i. propriamente detta, o i. positiva, siccome è dovuta ad ignoranza volontaria o alla cosciente negazione della fede, è gravemente colpevole (cf. Io. 15, 22; Rom. 11, 20; II Thess. 1, 8-10). Qui si tratta soltanto dell'i. positiva, la quale può effettuarsi in diverse maniere:
11:25
… La dottrina sinottica, la conversione d'Israele, dopo quella di tutte le genti (Rom. 11, 25 sg.), i mille anni (Apoc. 20), cifra simbolica per una durata indefinita e quanto meno lunghissima (Allo, Apoc., pp. cxx, 307-29), fan dedurre un periodo tutt'altro che breve (cf. Médebielle, …
… nella Scrittura siano indicati alcuni segni forieri: la predicazione e l'accettazione del Vangelo in tutto il mondo (Mt. 24, 3 e 14; Mc. 16, 15-16; Lc. 21, 24; Rom. 9, 25), l'apparizione dell'Anticristo (v.), la conversione d'Israele (Os. 3, 4-5; Rom. 11, 25-27; II Cor. 3, 14-17), la grande apostasia (II Thess. 2, 3; Mt. 24, 11-12; Lc. 17, 26-30; 18, 8; I Tim. 4, 1; II Tim. 3, 1), le perturbazioni cosmiche (nel cielo: Ioel 2, 30; Mt. …
… Mentre in taluni testi P. sembra auspicarsi una pronta fine del mondo con il relativo inizio di una vita beata con il Cristo (cf. II Cor. 5, 3, 4; Phil. 1, 6, 10; 3, 20; 4, 5), in altri (Rom. 11, 25) pone come necessarie la diffusione previa del Vangelo e la conversione degli Ebrei, le quali dovrebbero precedere i complessi avvenimenti della parusia (rivelazione dell'Anticristo …
… La parola, che era in uso anche fuori della gnosi (p. es., Rom. 11, 25, 15, 29; Col. 1, 19, 2, 9, ecc.), significa nella gnosi la totalità del mondo intellettuale in Dio. Tutto ciò che viene dalla dialettica del pensiero divino (syzygiae) è un prodotto …
11:32
Satana estende il suo dominio non solo sui « suoi angeli » (Mt. 25, 41; Apoc. 12, 7), ma su tutti gli uomini infestati dal male, « figli della ribellione » (Eph. 2, 2; 5, 6), « tutti racchiusi nell'infedeltà, sotto il peccato » (Rom. 11, 32; Gal. 3, 22); « tutti sono sotto il peccato » « tutto il mondo è debitore di pena a Dio » (Rom. 3, 9, 19). In questo suo « regno » (Lc. 11, 15), fin dal primo peccato, l'originale, …
11:33
… Cf. Eccl. 43, 29. S. Paolo esalta specialmente l'incomprensibilità dell'infinità sapienza divina (Rom. 11, 33).
… Ché da lui e per lui e a lui ogni cosa, a lui gloria nei secoli, così sia » (Rom. 11, 33, cf. I Thess. 5-9; II Thess. 2, 13; I Pt. 1, 1-2).
… Actus meos viderunt oculi tui» (cf. anche Pss. 7, 43, 103, 146 ecc.; e inoltre: Prov. 3, 19; Sap. 9, 2; 14, 2; Jer. 11, 20; 23, 24; 32, 19). Del Nuovo Testamento basti ricordare Rom. 11, 33: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei». …
… Excelsior caelo... profundior inferno... longior terra... et altior mari»: cf. Ps. 144, 3; Eccli. 43, 32, 35; Ier. 33, 19; Rom. 11, 33, I Cor. 2, 10), i Padri, soprattutto quelli che attaccarono l'errore di Eunomio (s. Basilio, s. Gregorio Nisseno, s. Epifanio; tipico è il testo di s. Agostino: «attingere aliquantulum …
11:35
Se si eccettua Teodoro di Mopsuestia, nessuno mai mise in dubbio la divina autorità del libro di G., citato come S. Scrittura in I Cor. 3, 19; Iac. 5, 13; cf. Rom. 11, 35.
11:36
… c. Nel prologo del quarto Vangelo si legge, detto del Verbo: «Tutto si fece per mezzo di lui e senza di lui nulla fu fatto di quanto si fece» (Io. 1, 3). Ora, quando tutto si fa, si crea. È familiare a s. Paolo la dottrina che tutto viene da Dio (cf. Rom. 11, 36; I Cor. 8, 6). Parlando di Cristo, egli dice come in Lui furono fatte tutte le cose ed anche gli angeli tutti: «In Lui sono state fatte tutte le cose nei cieli e in terra, le visibili …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.