The prophet comforteth the people with Christs coming to remitte sinnes. 3. Before whom S. Iohn Baptist shal preach penance. 6. sheweth mans imbecilitie. 9. Gods Maiestie, 18. the vanitie of idols: 27. and fal of them that feare not God.
1Be comforted, be comforted, my people, saith your God.Consolatevi, consolatevi, popol mio, dice il Dio vostro.BE comforted, be comforted my people, saith your God.Consolamini, consolamini, popule meus, / dicit Deus vester. 2Speak ye to the heart of Jerusalem, and call to her: for her evil is come to an end, her iniquity is forgiven: she hath received of the hand of the Lord double for all her sins.Parlate al cuor di Gerusalemme, e racconsolatela; perocché è finita l'afflizione di lei, e la sua iniquità, e perdonata: ella ha ricevuto dalla mano del Signore il doppio per tutti i suoi peccati.Speake to the hart of Ierusalem, and cal to her: because her malice is accomplished, her iniquitie is forgeuen: she hath receiued of the hand of our Lord duble for al her sinnes.Loquimini ad cor Jerusalem, / et advocate eam, / quoniam completa est malitia ejus, / dimissa est iniquitas illius: / suscepit de manu Domini duplicia / pro omnibus peccatis suis. 3The voice of one crying in the desert: Prepare ye the way of the Lord, make straight in the wilderness the paths of our God.Voce di uno, che grida nel deserto: Preparate la via del Signore, raddirizzate nella solitudine i sentieri del nostro Dio.The voice of one crying in the desert: Prepare the way of our Lord, make streight the pathes of our God in the wildernes.Vox clamantis in deserto: / Parate viam Domini, / rectas facite in solitudine semitas Dei nostri. 4Every valley shall be exalted, and every mountain and hill shall be made low, and the crooked shall become straight, and the rough ways plain.Ogni valle sarà colmata, e ogni monte, e ogni colle sarà abbassato, e le strade storte diventeranno diritte, e piane le malagevoli;Euerie valley shal be exalted, and euerie mountaine and litle hil shal be humbled, & crooked thinges shal become streight, and rought wayes, playne.Omnis vallis exaltabitur, / et omnis mons et collis humiliabitur, / et erunt prava in directa, / et aspera in vias planas: 5And the glory of the Lord shall be revealed, and all flesh together shall see, that the mouth of the Lord hath spoken.Perocché manifesterassi la gloria del Signore, e vedran tutti gli uomini insieme quello, che la bocca del Signore ha annunziato.And the glorie of our Lord shal be reueled, and al flesh together shal see, that the mouth of our Lord hath spoken.et revelabitur gloria Domini, / et videbit omnis caro pariter / quod os Domini locutum est. 6The voice of one, saying: Cry. And I said: What shall I cry? All flesh is grass, and all the glory thereof as the flower of the field.Voce di uno, che dice: Grida. Ed io dissi: Che è quello, che io ho da gridare? Tutta carne è erba, e tutta la gloria di lei è come il fiore de' campi.The voice of one saying: Crie. And I sayd: What shal I crie? Al flesh is grasse, and al the glorie therof as the floure of the filde.Vox dicentis: Clama. / Et dixi: Quid clamabo ? / Omnis caro fœnum, / et omnis gloria ejus quasi flos agri.
7The grass is withered, and the flower is fallen, because the spirit of the Lord hath blown upon it. Indeed the people is grass:Si secca l'erba, e cade il fiore ogni volta che il fiato del Signore lo investe. Veramente un'erba è il popolo:The grasse is withered, and the floure is fallen, because the spirit of our Lord hath blowen on it. In deede the people is grasse:Exsiccatum est fœnum, et cecidit flos, / quia spiritus Domini sufflavit in eo. / Vere fœnum est populus: 8The grass is withered, and the flower is fallen: but the word of our Lord endureth for ever.Si secca l'erba, e cade il fiore: ma la parola del Signor nostro sta in eterno.the grasse is withered, and the floure is fallen: but the word of our Lord abideth for euer.exsiccatum est fœnum, et cecidit flos; / verbum autem Domini nostri manet in æternum. 9Get thee up upon a high mountain, thou that bringest good tidings to Sion: lift up thy voice with strength, thou that bringest good tidings to Jerusalem: lift it up, fear not. Say to the cities of Juda: Behold your God:Sopra un alto monte ascendi tu, che evangelizzi Sionne: alza vigorosa la voce tua, o tu, che evangelizzi Gerusalemme: grida forte, non temere. Dì alle città di Giuda: Ecco il Dio vostro;Vpon an high mountayne get thee vp, thou that euangelizest to Sion: exalt the voice in strength, which euangelizest to Ierusalem: exalt it, feare not. Say to the cities of Iuda: Behold your God:Super montem excelsum ascende, / tu qui evangelizas Sion; / exalta in fortitudine vocem tuam, / qui evangelizas Jerusalem: / exalta, noli timere. / Dic civitatibus Juda: / Ecce Deus vester: 10Behold the Lord God shall come with strength, and his arm shall rule: Behold his reward is with him and his work is before him.Ecco che il Signore Dio verrà con possanza, e il braccio di lui dominerà: ecco che egli ha seco la sua mercede, ed ha davanti a se l'opra sua.behold our Lord God shal come in strength, and his arme shal haue dominion: behold his reward is with him, and his worke before him.ecce Dominus Deus in fortitudine veniet, / et brachium ejus dominabitur: / ecce merces ejus cum eo, / et opus illius coram illo. 11He shall feed his flock like a shepherd: he shall gather together the lambs with his arm, and shall take them up in his bosom, and he himself shall carry them that are with young.Egli come pastore pascerà il suo gregge: egli colla sua fortezza raccoglierà gli agnelli, e li solleverà al suo seno, porterà egli stesso le pecorelle, che sono piene.As a shepheard shal he feede his flocke: in his arme shal he gather together the lambes, and in his bosome shal he lift them vp, and them with yong himself shal carie.Sicut pastor gregem suum pascet, / in brachio suo congregabit agnos, / et in sinu suo levabit; / fœtas ipse portabit.
12Who hath measured the waters in the hollow of his hand, and weighed the heavens with his palm? who hath poised with three fingers the bulk of the earth, and weighed the mountains in scales, and the hills in a balance?Chi è colui, che ha misurato nel suo pugno le acque, e ha pesati i cieli nella palma distesa? Chi è, che con tre dita sostiene la macchina della terra, e scandaglia i monti, e mette in bilancia le colline?Who hath measured the waters with his fist, and poundered the heauens with a spanne? who hath poysed with three fingers the huge greatnes of the earth, and wayed the mountaines in weight, and the litle hilles in balance?Quis mensus est pugillo aquas, / et cælos palmo ponderavit ? / quis appendit tribus digitis molem terræ, / et liberavit in pondere montes, / et colles in statera ? 13Who hath forwarded the spirit of the Lord? or who hath been his counsellor, and hath taught him?Chi ha dato aiuto allo spirito del Signore? Chi gli ha dato consiglio, e chi gli ha insegnato?Who hath holpen the spirit of our Lord? or who hath bene his counseler, and shewed to him?Quis adjuvit spiritum Domini ? / aut quis consiliarius ejus fuit, et ostendit illi ? 14With whom hath he consulted, and who hath instructed him, and taught him the path of justice, and taught him knowledge, and shewed him the way of understanding?Chi ha egli chiamato a consulta, e chi è, che abbia istruito lui, e a lui abbia mostrata la via della giustizia, e lo abbia stradato nella scienza, e gli abbia fatto conoscer la strada della prudenza?With whom hath he taken counsel, and who hath instructed him, and taught him the path of iustice, and taught him knowlege, and shewed him the way of prudence?cum quo iniit consilium, et instruxit eum, / et docuit eum semitam justitiæ, / et erudivit eum scientiam, / et viam prudentiæ ostendit illi ? 15Behold the Gentiles are as a drop of a bucket, and are counted as the smallest grain of a balance: behold the islands are as a little dust.Ecco che le nazioni sono come una goccia della secchia, e son valutate come uno scrupolo, che dà il tratto alla bilancia: ecco che le isole son come un granellino di polvere.Behold the Gentiles are as a droppe of a bucket, and are reputed as the moment of a balance: behold the ilandes are as a litle dust.Ecce gentes quasi stilla situlæ, / et quasi momentum stateræ reputatæ sunt; / ecce insulæ quasi pulvis exiguus. 16And Libanus shall not be enough to burn, nor the beasts thereof sufficient for a burnt offering.E il Libano non ha legna a sufficienza pel fuoco, né le bestie del Libano basterebbero per gli olocausti.And Libanus shal not suffice to kindle the fyre, and the beastes therof shal not be sufficient for holocaust.Et Libanus non sufficiet ad succendendum, / et animalia ejus non sufficient ad holocaustum.
17All nations are before him as if they had no being at all, and are counted to him as nothing, and vanity.Le genti tutte sono dinanzi a lui come se non fossero, e come un niente, e cosa vuota di essere sono stimate riguardo a lui.Al nations as if they were not, so are they before him, and they are reputed of him as nothing, and a vaine thing.Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, / et quasi nihilum et inane reputatæ sunt ei. 18To whom then have you likened God? or what image will you make for him?A qual cosa adunque avete voi rassomigliato Dio? o qual immagine farete di lui?To whom then haue you made God like? or what image wil you set to him?Cui ergo similem fecisti Deum ? / aut quam imaginem ponetis ei ? 19Hath the workman cast a graven statue? or hath the goldsmith formed it with gold, or the silversmith with plates of silver?Non è egli il fabbro quello, che ha gettata la statua, e l'orefice l'ha formata di oro, e di lame d'argento l'argentiere?Hath the artificer cast a sculptil? or hath the goldsmith figured it with gold, or the siluersmith with plates of siluer?Numquid sculptile conflavit faber ? / aut aurifex auro figuravit illud, / et laminis argenteis argentarius ? 20He hath chosen strong wood, and that will not rot: the skilful workman seeketh how he may set up an idol that may not be moved.L'artefice intelligente cerca legno forte, e che non si corrompa, proccura di assicurare l'idolo, che non sia smosso.Strong wood, and that which wil not putrifie hath he chosen: the wise artificer seeketh how he may set vp a sculptile which may not be moued.Forte lignum et imputribile elegit; / artifex sapiens quærit / quomodo statuat simulacrum, quod non moveatur. 21Do you not know? hath it not been heard? hath it not been told you from the beginning? have you not understood the foundations of the earth?Non sapete voi, non avete udito, non fu egli annunziato a voi fin da principio, non avete voi compreso come fu fondata la terra?Why, doe you not know? why, haue you not heard? why, hath it not bene told you from the beginning? Haue you not vnderstood the fundations of the earth?Numquid non scitis ? numquid non audistis ? / numquid non annuntiatum est vobis ab initio ? / numquid non intellexistis fundamenta terræ ? 22It is he that sitteth upon the globe of the earth, and the inhabitants thereof are as locusts: he that stretcheth out the heavens as nothing, and spreadeth them out as a tent to dwell in.Que', che seggono sul globo della terra, e la abitano, sono quasi locuste. Dio distese qual sottilissima cosa i cieli, e li dispiegò come un padiglione, che serve d'alloggio.He that sitteth vpon the compasse of the earth, and the inhabitants therof are as locustes: he that stretcheth out the heauens as nothing, & spreddeth them as a tent to dwel in.Qui sedet super gyrum terræ, / et habitatores ejus sunt quasi locustæ; / qui extendit velut nihilum cælos, / et expandit eos sicut tabernaculum ad inhabitandum;
23He that bringeth the searchers of secrets to nothing, that hath made the judges of the earth as vanity.Egli riduce nel niente gl'investigatori delle occulte cose, ed annichila i giudici della terra.He that maketh the searchers of secretes as if they were not, that hath made the iudges of the earth as a vayne thing:qui dat secretorum scrutatores quasi non sint, / judices terræ velut inane fecit. 24And surely their stock was neither planted, nor sown, nor rooted in the earth: suddenly he hath blown upon them, and they are withered, and a whirlwind shall take them away as stubble.E il loro tronco non è né piantato, né seminato, né radicato nella terra: colpiti dal soffio di lui inaridiscono, e sono dispersi come stoppia da un turbine:and in deede their stocke was neither planted, nor sowen, nor rooted in the earth: sodenly he hath blowen vpon them, and they haue withered, and a whirle wind shal take them away as stubble.Et quidem neque plantatus, neque satus, / neque radicatus in terra truncus eorum; / repente flavit in eos, et aruerunt, / et turbo quasi stipulam auferet eos. 25And to whom have ye likened me, or made me equal, saith the Holy One?E a qual cosa mi avete voi assomigliato, e a qual cosa agguagliato mi avete, dice il Santo?And to whom haue ye likened me, and made me equal, saith the holie one?Et cui assimilastis me, et adæquastis ? / dicit Sanctus. 26Lift up your eyes on high, and see who hath created these things: who bringeth out their host by number, and calleth them all by their names: by the greatness of his might, and strength, and power, not one of them was missing.Alzate all'alto gli occhi vostri, e considerate chi tali cose creò: chi la loro moltitudine guida con ordine, e tutte pel suo nome le chiama, e per la grandezza della possanza, e della fortezza, e della virtù di lui neppur una rimane indietro.Lift vp your eies on high, and see who hath created these thinges: he that bringeth out the host of them in number, and calleth them al by name: by the multitude of his force and strength, and power, not one of them was missing.Levate in excelsum oculos vestros, et videte / quis creavit hæc: / qui educit in numero militiam eorum, / et omnes ex nomine vocat; / præ multitudine fortitudinis et roboris, virtutisque ejus, / neque unum reliquum fuit. 27Why sayest thou, O Jacob, and speakest, O Israel: My way is hid from the Lord, and my judgment is passed over from my God?Per qual ragione dici tu, o Giacobbe, e pronunzi tu, o Israele: Non è noto al Signore lo stato mio, e non preme al mio Dio di farmi ragione?Why sayest thou Iacob, and speakest thou Israel: My way is hid from our Lord, and my iudgement is passed ouer of my God?Quare dicis, Jacob, / et loqueris, Israël: / Abscondita est via mea a Domino, / et a Deo meo judicium meum transivit ?
28Knowest thou not, or hast thou not heard? the Lord is the everlasting God, who hath created the ends of the earth: he shall not faint, nor labour, neither is there any searching out of his wisdom.Ignori tu, e non hai udito, che Dio è l'eterno Signore, che creò la terra quant' ella è ampia; ch'ei non sente fiacchezza, né affanno, ed è imperscrutabile la sua sapienza?Why knowest thou not, or hast thou not heard? our Lord is God euerlasting, which hath created the endes of the earth: he shal not faile, nor labour, neither is there searching out of his wisdome.Numquid nescis, aut non audisti ? / Deus sempiternus Dominus, / qui creavit terminos terræ: / non deficiet, neque laborabit, / nec est investigatio sapientiæ ejus. 29It is he that giveth strength to the weary, and increaseth force and might to them that are not.Egli al fiacco dà robustezza; e a que', che non sono, somministra forza, e vigore.Which geueth strength to the wearie: and to them that are not, multiplieth force and strength.Qui dat lasso virtutem, / et his qui non sunt, fortitudinem et robur multiplicat. 30Youths shall faint, and labour, and young men shall fall by infirmity.La fresca età verrà meno per la stanchezza, e la gioventù per debolezza cadrà.Children shal faynte, and labour, and yongmen shal fal by infirmitie.Deficient pueri, et laborabunt, / et juvenes in infirmitate cadent; 31But they that hope in the Lord shall renew their strength, they shall take wings as eagles, they shall run and not be weary, they shall walk and not faint.Ma que', che sperano nel Signore, acquisteranno nuova fortezza, prenderanno ale di aquila, correranno senza fatica, cammineranno senza stancarsi.But they that hope in our Lord shal change their strength, they shal take winges as eagles, they shal runne & not labour, they shal walke and not fainte.qui autem sperant in Domino mutabunt fortitudinem, / assument pennas sicut aquilæ: / current et non laborabunt, / ambulabunt et non deficient.
40:1
Haydock
Be. Septuagint, "comfort my people." Let them not be dejected. (Haydock)
Worthington
The end of the captivity, and still more the coming of the Messias, afford consolation, (Calmet) and to this the prophet chiefly alludes. (Worthington)
40:2
Evil. Hebrew and some Latin copies have, "warfare."
Calmet
Double. A rigorous chastisement, Apocalypse 18:6. (Calmet)
40:3
Sanchez
God, that he may conduct his people from Babylon. (Sanchez)
Worthington
Yet the prophet speaks chiefly of John the Baptist, (Matthew 3:3.; Calmet) who is evidently foretold. (Worthington)
40:4
Plain. For the captives, or the conversion of the world, Baruch 5:6.
40:5
Glory. God will rescue his people. Christ will redeem mankind.
40:6
Field. On the downfall of the empire of Babylon, the Jews were liberated.
40:9
Haydock
Thou, female. How beautiful are the feet of those who announce good tidings! (Romans 10:15.) (Haydock)
Calmet
Thus a feminine noun is applied to Solomon, Ecclesiastes 1:Prophets make known to all the coming of the Saviour. (Calmet)
Worthington
Christ preaches from the mountain, and his apostles over the world. (Worthington)
40:10
40:11
Young, or have lately had young lambs, foetas. Jesus is the good shepherd, John 10:14.
40:12
Who. He now proceeds to shew the difference between God and idols.
Calmet
Fingers, is not expressed in Hebrew, which may denote the epha, Psalm 79:6. (Calmet)
Worthington
God's power and goodness in the works of the creation, shew what he will do for man. (Worthington)
40:15
Symmachus
Dust. Hebrew caddak, (Haydock) "as dok fallen." (Symmachus)
St. Jerome
It may signify an atom. (St. Jerome)
Calmet
If all nations be only like a drop, what portion of it do I occupy? (Calmet; ver. 17.)
40:18
Haydock
Image. Catholics never pretend to represent the Deity, when they depict the Father as a venerable old man, etc. They do not adore pictures, as our adversaries would insinuate. If we were disposed to cavil, we might bring the same charge against them. For a few weeks ago, "a beautiful altar-piece, painted and presented by the lady of major general Cheney, was put in Hornsea church, representing Christ blessing the bread and wine." But Protestants can confine such things to their proper use, and Catholic must adore them. (Haydock)
Horace
"Such things the Jew, Apella, may believe: not I." (Horace)
40:19
Haydock
Silver. Is God like these idols? (Haydock)
Calmet
Who knows not that the workman is better than they are? (Wisdom 13:11.) (Calmet)
40:20
Wood. Hebrew hamsuccan, (Haydock) which Septuagint, Chaldean, and St. Jerome explain of a sort of wood used for idols. Moderns take it to be "a rich," or rather "a poor man. He who is mean in his offering, chooses wood that," etc. (Calmet) (Protestants)
40:21
Haydock
Beginning, by the light of nature, and (Worthington) has not Moses declared that God alone created the world? (Haydock)
Worthington
His power and goodness herein convince us that he will not deny grace. (Worthington)
40:22
Locusts, compared with the greatest animals.
Nothing. Hebrew, "a curtain." Septuagint, Syriac, "vault, (Calmet) or chamber," kamaran.
40:23
Searchers. Hebrew, "princes to nothing." (Protestants)
Worthington
Philosophers know nothing independently of God, nor can they subsist without him. (Worthington)
40:26
Host of heaven, the stars, etc., Genesis 2:1., and Psalm 146:4.
40:27
Judgment, or conduct, (Genesis 40:13.; Calmet) as if God minded not our affairs.
40:31
St. Jerome
Eagles, who grow young, when they get new feathers, Psalm 102:5. (St. Jerome)
Worthington
In this and the following 26 chapters the prophet chiefly comforts his people, as he had rebuked them for their crimes in the first part. (Worthington)
40:1
The prophet alludeth to the comforte of the Iewes, when they should be deliuered from captiuitie of Babylon: but principally prophicieth of mans deliuerie from sinne by Christ.
40:3
An euident prophecie of S. Iohn Baptist.
Concordanza Mat. 3.
Concordanza Mar. 1.
40:4
Concordanza Luc. 3.
Concordanza Ioan. 1.
40:6
Concordanza Iac. 1.
40:7
Concordanza 1. Pet. 1.
40:9
This is also manifest of Christs preaching in the mountaine: & of his Apostles, and Apostolical preachers.
Concordanza Mat. 5.
40:11
Concordanza Ioan. 10.
40:12
Gods powre and beneuolence in creating & gouerning al this world, is a signe that he both can and wil bestow these great benefites of grace vpon al nations.
40:13
Concordanza Rom. 11.
40:14
Concordanza 1. Cor. 2.
40:15
least dust, or atomus.
40:19
Concordanza Act. 17.
40:21
From the beginning the law of nature, afterwards the law of Moysestaught that he which made the world is God.
40:23
VVisest Philosophers know nothing neither can consist but by him.
40:26
Concordanza Psa. 14•
40:1
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 50
… Or who showed Him judgment? Or who made Him to know the way of understanding? All the nations are reckoned as a drop of a bucket, and as a turning of a balance, and shall be reckoned as spittle. But Lebanon is not sufficient to burn, nor the beasts sufficient for a burnt-offering; and all the nations are considered nothing, and for nothing.’ ”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
Blessed art thou, all-blessed, and to be desired of all. Blessed of the Lord is thy name, full of divine grace, and grateful exceedingly to God, mother of God, thou that givest light to the faithful. Thou art the circumscription, so to speak, of Him who cannot be circumscribed; the root
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homily on the Paralytic Let Down Through the Roof 6
… for the magnitude of a trial can lighten the load of sins; as indeed we read was the case with Lazarus, that he received his evil things in full, and thereupon was comforted: and again in another place we read, “Comfort ye my people, say ye to the heart of Jerusalem, that she hath received of the Lord’s hand double for her sins.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 23
… and God did not prevent it: but they were carried away, children and women; yet afterwards did this captivity become a consolation to them in respect of their sins. Therefore He saith to Isaiah, “Comfort ye, comfort ye My people, ye priests: speak unto the heart of Jerusalem, for she hath received of the Lord’s hand double for sins.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 7.1
… And all things pass away, fly away, and vanish like smoke; and woe to those who love such things! For every soul follows what it loves. “All flesh is grass, and all the goodliness thereof as the flower of the field: the grass withereth, the flower fadeth; but the word of the Lord abideth forever.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 28
… Still further, because this was not permitted by natural generation, and because there could be no offspring from our faulty stock without seed, of which the Scripture saith, “Who can make a clean thing conceived of an unclean seed? is it not Thou who art alone ?” David’s Lord was made David’s Son, and from the fruit of the promised branch
40:2
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.30
… since He does not render unto any one according to the works of his hands, but more than that which he has done, for “Jerusalem,” as Isaiah taught, “received from the hand of the Lord double for her sins;”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.56
… or prophets teaching lies, or rebellious princes, deserving to share the reproach of their elders for the straitness of the famine, or priests very far from speaking comfortably
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.5
… How is it that some receive at the Lord’s hand double for their sins,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 7.2
… It is now time to direct our teaching to the exposition of the Scriptures. For as, if we had said nothing in reference to the present calamity, one might have condemned us for cruelty, and a want of humanity; so, were we always discoursing of this, we might justly be condemned for pusillanimity. Commending then your hearts to God, who is able to speak
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… And this Paul teacheth us when he says, “For this cause many [are] weak and sickly among you, and many sleep.” ( 1 Cor. xi. 30 .) And again, “I have delivered such an one to Satan.” ( 1 Cor. v. 5 .) And the prophet says, “for she hath received of the Lord’s hand her sins double” (
40:3
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… For the same John is called not merely an “angel” of Christ, but withal a “lamp” shining before Christ: for David predicts, “I have prepared the lamp for my Christ;” and him Christ Himself, coming “to fulfil the prophets,” called so to the Jews. “He was,” He says, “the burning and shining lamp;” as being he who not merely “prepared His ways in the desert,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.33
… “the word of our God shall stand for ever.” Since even then by Isaiah it was Christ, the Word and Spirit of the Creator, who prophetically described John as “the voice of one crying in the wilderness to prepare the way of the Lord,”
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 6
Not that in the waters we obtain the Holy Spirit; but in the water, under (the witness of) the angel, we are cleansed, and prepared for the Holy Spirit. In this case also a type has preceded; for thus was John beforehand the Lord’s forerunner, “preparing His ways.” Thus, too, does the angel, the witness of baptism, “make the paths straight”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.25
… We have made something of a digression in introducing this story about Jacob and appealing to a writing which we cannot well treat with contempt; but it certainly adds weight to our argument about John, to the effect that as Isaiah’s voice declares
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.14
… The voice of one crying in the wilderness, Prepare ye the way of the Lord, make His paths straight.” The words, “The voice of one crying in the wilderness,” are written immediately after the narrative of Hezekiah’s recovery from his sickness,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.7
… Every channel shall be filled up, and every mountain and hill shall be made low, and all crooked places shall be made straight, and rough places plain; and the glory of the Lord shall be seen, and all flesh shall see the salvation of God, because the Lord hath spoken it.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.1
… And while the Heavenly Powers rejoice, let the souls that are to be united to the spiritual Bridegroom make themselves ready. For the voice is heard of one crying in the wilderness, Prepare ye the way of the Lord
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
34. Finally, my brethren, rejoice in the Lord alway; again I will say, Rejoice: for your redemption hath drawn nigh , and the heavenly host of the Angels is waiting for your salvation. And there is now the voice of one crying in the wilderness, Prepare ye the way of the Lord
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.7
… “I will dwell in them.” Elsewhere also it stands that God said: “Go to, let us go down and confound their language.” God, indeed, never descends from any place; for He says: “I fill heaven and earth.” But He seems to descend when the Word of God enters our hearts, as the prophet has said: “Prepare ye the way of the Lord, make His paths straight.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 10
Thus the prophet saith that he shall come saying, “Prepare ye the way of the Lord, make his paths straight.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 16
… he also cited Esaias the prophet, testifying of old very long ago, and calling Christ “Lord” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 57.9
… For the first part: “Behold I send my messenger before thy face which shall prepare thy way before thee,” occurs at the close of Malachi. But the second part: “The voice of one crying, etc.,” we read in Isaiah.
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.26
… Mark with a prophecy of the prophets Malachi and Isaiah. The first has the face of a man, on account of the genealogical table; the second, the face of a calf, on account of the priesthood; the third, the face of a lion, on account of the voice of one crying in the desert,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 4
7. “And they asked him, What then? Art thou Elias? And he said, No. And they said unto him, Art thou a prophet? and he answered, No! They said therefore unto him, Who art thou? that we may give an answer to them that sent us. What sayest thou of thyself? He saith, I am the voice of one crying in the wilderness.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 5
… the righteous baptism of a righteous man; but of a man who had received from the Lord that grace, and so great grace, that he was worthy to be the forerunner of the Judge, and to point Him out with the finger, and to fulfill the saying of that prophecy: “The voice of one crying in the wilderness, Prepare ye the way for the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 13.2
2. Now, therefore, the order of our reading obliges us to return to that same John. The same is he who was prophesied of by Isaiah, “The voice of one crying in the wilderness, Prepare ye a way for the Lord, make His paths straight.”
40:4
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.4
… If nothing, what an impotent state to have to wait for the Creator’s time, in servility to the Creator! But for what end did He send His Son? “To redeem them that were under the law,” in other words, to “make the crooked ways straight, and the rough places smooth,” as Isaiah says
40:5
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 10
You hold to the scriptures in which the flesh is disparaged; receive also those in which it is ennobled. You read whatever passage abases it; direct your eyes also to that which elevates it. “All flesh is grass.” Well, but Isaiah was not content to say only this; but he also declared, “All flesh shall see the salvation of God.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 59
… The apostle, however, in his epistle says, “Whether it be the world, or life, or death, or things present, or things to come; all are yours:” and he here constitutes us heirs even of the future world. Isaiah gives you no help when he says, “All flesh is grass;” and in another passage, “All flesh shall see the salvation of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Letter to a Young Widow 4
… And the only reason why I mentioned those instances to which I referred just now was that you might learn that human things are nothingness but that truly as the prophet says “all the glory of man is as the flower of grass.”
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 29
… What we aim at in fasting, they have through fellowship with God. They feed on heavenly bread, and are satisfied with every word of God, having Him as their food who is also their Lord. Listen to the Saviour saying: “And my flesh rests in hope.” And elsewhere, “His flesh saw not corruption.” And again,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 57.5
… For whole Man did the Word take upon Him, and whole Man the Word became. Let it not therefore be thought that there Soul was not, because the Evangelist thus saith: “The Word was made flesh, and dwelled in us.” For man is called flesh, as in another place saith the Scripture, “And all flesh shall see the salvation of God.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Orth. —Then hear too the psalmist David—“Unto thee shall all flesh come.” Hear too, the prophet Isaiah foretelling “All flesh shall see the salvation of our God.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 3.18
But if the Evangelist said that the Word was made flesh , note that in the Holy Scripture sometimes a man is spoken of as a soul, as, for example, with seventy-five souls came Jacob into Egypt : and sometimes a man is spoken of as flesh, as, for example, All flesh shall see the salvation of God
40:6
Teodoto † fl. 160 d.C. Excerpts of Theodotus 1
… So that they preferred curative treatment here. What is to be dreaded is, then, not external disease, but sins, for which disease comes , and disease of the soul, not of the body: “For all flesh is grass,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.33.4
… and they shall do no harm, nor have power to hurt anything in my holy mountain.” And again he says, in recapitulation, “Wolves and lambs shall then browse together, and the lion shall eat straw like the ox, and the serpent earth as if it were bread; and they shall neither hurt nor annoy anything in my holy mountain, saith the Lord.”
Tertulliano † 220 d.C. Against the Valentinians 32
As for the human race, its end will be to the following effect:—To all which bear the earthy and material mark there accrues an entire destruction, because “all flesh is grass,”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 8.7
… And with this (rod Moses) smites the Egyptians, for the purpose of altering bodies,—as, for instance, water into blood; and the rest of (material) things similarly with these,—(as, for example,) the locusts, which is a symbol of grass. And by this he means the alteration of the elements into flesh; “for all flesh,” he says, “is grass.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.3
… And they did all eat. ” For what is meant by the words, “And He commanded all the multitudes to sit down on the grass?” And what are we to understand in the passage worthy of the command of Jesus? Now, I think that He commanded the multitudes to sit down on the grass because of what is said in Isaiah, “All flesh is grass;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.19
… And those from fewer loaves leave twelve baskets, but these from a greater number leave seven baskets, inasmuch, as they were able to receive more. And perhaps these tread upon all earthly things and sit down upon them, but those upon the grass—upon their flesh only—for “all flesh is grass.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Dress of Virgins 6
… You sprinkle yourself with the stains of carnal concupiscence, although you are a candidate of purity and modesty. “Cry,” says the Lord to Isaiah, “All flesh is grass, and all the glory of it as the flower of the grass: the grass withereth, and the flower fadeth; but the word of the Lord endureth for ever.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.59
… because earth thou art, and to earth thou shalt go.” Also in the same place: “And Enoch pleased God, and was not found afterwards: because God translated him.” And in Isaiah: “All flesh is grass, and all the glory of it as the flower of grass. The grass withered, and the flower hath fallen away; but the word of the Lord abideth for ever.”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 220
… Do not let all you have hitherto undergone go for nothing; do not nullify a struggle which has been famous over all the world. Human life is but of brief duration. “All flesh is grass, and all the goodliness thereof is as the flower of the field.…The grass withereth, the flower fadeth; but the word of our God shall stand for ever.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Two Homilies on Eutropius 1.4
… the grass withereth and the flower faileth”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. To My Lady 1
… but having comprised all the things which are esteemed splendid amongst men under the one designa tion of glory he said “all the glory of man is as the flower of grass.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 24
… but if not such, why art thou galled? why thrust the sword against thyself? ‘Because admired by men?’ But men to-day are and to-morrow are not. ‘But because he enjoys glory?’ Of what sort, tell me? That of which the prophet says that it is “the flower of grass.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 12
… The world hath been crucified to her. Can the loss of children? She fears it not, when she is fully persuaded of the Resurrection. What then can surprise her? None of all these things. Doth wealth elevate her? By no means, she knoweth that money is nothing. Doth glory? She hath been taught that “all the glory of man is as the flower of grass.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.6
6. Why do I farther postpone the end? “All flesh is grass and all the goodliness thereof is as the flower of the field.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.15
… but Thy Scripture is spread abroad over the people, even to the end of the world. Yea, both heaven and earth shall pass away, but Thy Words shall not pass away. Because the scroll shall be rolled together, and the grass over which it was spread shall with its goodliness pass away; but Thy Word remaineth for ever,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Catechising of the Uninstructed 16
… So, too, with the honors of this world,—what are they but empty pride and vanity, and peril of ruin? For holy Scripture speaks in this wise: ‘All flesh is grass, and the glory of man is as the flower of grass. The grass withereth, the flower thereof falleth away; but the word of the Lord endureth for ever.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 69.3
… it flows on, and is seen in its course; and again it is hidden in the sea. Let us despise this stream flowing on, running, disappearing, let us despise it. “All flesh is grass, and all the glory of flesh is as the flower of grass. The grass withereth, the flower falleth away.” Wouldest thou endure? “But the word of the Lord endureth for ever.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 74.1
… So then this is not to be valued much; “Vain is the health of man.” And, brethren, recollect that Prophetical and Evangelical testimony, for it is read in the Gospel; “All flesh is grass, and all the glory of flesh as the flower of grass; the grass withereth, the flower falleth away, the Word of the Lord endureth for ever.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 24.6
… Why were the sick laid at those five porches, but not healed? He, however, there cured the impotent man, who here fed multitudes with five loaves. Moreover, they sat down upon the grass; therefore understood carnally, and rested in the carnal. “For all flesh is grass.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 1.3
… For, “all flesh is grass, and the glory of man as the flower of grass; the grass withereth, and the flower falleth, but the word of the Lord abideth for ever.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 52.8
8. “Wherefore God shall destroy thee at the end” ( ver. 6 ): though now thou seemest to flourish like grass in the field before the heat of the sun. For, “All flesh is grass, and the brightness of man as the bloom of grass: the grass hath withered, and the bloom hath fallen down: but the word of the Lord abideth for everlasting.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 54.2
… “When Christ,” he saith, “your life, shall have appeared, then ye also with Him shall appear in glory.” When these men shall be flourishing, then shall be those Ziphites withering. For observe to what flower their glory is compared: “All flesh is grass, and the honour of flesh as the flower of grass.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 54.7
… And though concordant are these Ziphites, do not much trust to their concord: temptations are wanting; when there shall have come any temptation, so as that a person may be reproved for the flower of the world, I say not to thee he will quarrel with the Bishop, but not even to the Church Herself will he draw near, lest there fall any part of the grass.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 54.11
… And upon mine enemies mine eye hath looked back:” upon those Ziphites “mine eye hath looked back.” Yea, their flower I have passed over in loftiness of heart, unto Thee I have come, and thence I have looked back upon them, and have seen that “All flesh is grass, and all the glory of man as the flower of grass:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 60.2
… Whenever old bushes are burned up, green places succeed; and more speedily and more plentifully, and more fully green, fresh ones spring out, when fire hath gone before them to the burning up of the old. Let not therefore the fire of Christ be feared, hay it consumeth. “For all flesh is hay, and all the glory of man as flower of hay.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 62.5
… For in drinking what do we, but send into our members liquor that is without, and suck it into our body? Thus did Moses in that head of the calf. The head of the calf is a great sacrament. For the head of the calf was the body of ungodly men, in the similitude of a calf eating hay, seeking earthly things: because all flesh is hay.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 72.18
… which without doubt would not have been passed over unless under the name of grass this also were understood; and in many other passages of the Scriptures this is found. But if we must take, “and they shall flourish like the grass of the earth,” in the same manner as is said, “all flesh is grass, and the glory of a man like the flower of grass:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 78.33
… And yet those old things even though these be unwilling do fall: for “all flesh is hay, and the glory of man as the flower of hay. The hay hath dried up, and the flower hath fallen off:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 90.6
… 6 ). It is “to fall” in death, be “dried up” in the corpse, “withered” in the dust. What is this but flesh, wherein is the accursed lust of fleshly things? “For all flesh is grass, and all the goodliness of man as the flower of the field; the grass withereth, the flower fadeth: but the word of the Lord abideth for ever.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 102.5
5. Look back to Adam, whence the human race sprung. For how but from him was misery propagated? whence but from him is this hereditary poverty? Let him then, who in his own body was at one time in despair, now that he is set in Christ’s body, say with hope, “My heart is smitten down, and withered like grass” ( ver. 4 ). Deservedly, since all flesh is grass.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 103.19
… All the beauty of the year hardly lasteth for the year. Whatever there flourisheth, whatever there is warmed with heat, whatever there is beautiful, lasteth not; nay, it cannot exist for one whole year. In how brief a season do flowers pass away, and these are the beauty of the herbs! This which is so very beautiful, this quickly falleth.
40:7
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 10
You hold to the scriptures in which the flesh is disparaged; receive also those in which it is ennobled. You read whatever passage abases it; direct your eyes also to that which elevates it. “All flesh is grass.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 59
… The apostle, however, in his epistle says, “Whether it be the world, or life, or death, or things present, or things to come; all are yours:” and he here constitutes us heirs even of the future world. Isaiah gives you no help when he says, “All flesh is grass;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 29
… ( Ps. xv. 4 .) the fear of the Lord excelleth every thing ; fear God, and keep His commandments; for this is the whole of man: ( Eccles. xii. 13 ;) be not thou envious of evil men; ( Ps. xlix. 16 ;) all flesh is grass, and all the glory of man as the flower of grass;” (
40:8
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.33
… “More easily, therefore, may heaven and earth pass away—as also the law and the prophets—than that one tittle of the Lord’s words should fail.” “For,” as says Isaiah: “the word of our God shall stand for ever.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.39
… If the Creator quietly submits to this, then He is no “jealous God.” But let heaven and earth pass away, since their Lord has so determined; only let His word remain for evermore! And so Isaiah predicted that it should.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.12
… Blush ye not, speaking lies against the divine oracles? For when our Lord Jesus Christ had been among us, we indeed were promoted, as rescued from sin; but He is the same ; nor did He alter, when He became man (to repeat what I have said), but, as has been written, ‘The Word of God abideth for ever
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Two Homilies on Eutropius 2.2
… What kind of discourse? the same which I was always repeating. The wind has blown and the leaves have fallen. “The grass has withered and the flower has faded.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 112.7
… but he will then repent, when “the desire of the ungodly shall perish,” no consolation succeeding. “The desire of the ungodly shall perish,” when “all things shall pass away like a shadow,” when the flower shall fall down on the withering of the grass. “But the word of the Lord that endureth for ever,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 129.6
… If he doth what he enjoineth thee, and thou dost it not; thou wilt go into the flame, he into the kingdom. If he doth not what he enjoineth thee, and equally with thee doth evil deeds, and preaches duties which he doth not; ye will both equally go into the flames. The hay will burn; but “the word of the Lord abideth for evermore.”
40:9
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.13
… He goes up into a mountain, and there spends a night in prayer, and He is indeed heard by the Father. Accordingly turn over the prophets, and learn therefrom His entire course. “Into the high mountain,” says Isaiah, “get Thee up, who bringest good tidings to Sion; lift up Thy voice with strength, who bringest good tidings to Jerusalem.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.2
… When he adds, too, the words, “which is not another,” he confirms the fact that the gospel which he maintains is the Creator’s. For the Creator Himself promises the gospel, when He says by Isaiah: “Get thee up into the high mountain, thou that bringest to Sion good tidings; lift up thy voice with strength, thou that bringest the gospel to Jerusalem.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.11
… And these must be sought by the able ministers of the New Covenant, in order that they may observe the injunction which says:
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.8
… In speaking of the salvation of God, speakest thou quietly? In preaching the good tidings of God’s coming for salvation, speakest thou in secret? O thou that bringest good tidings to Zion, get thee up into the high mountain. Speak to the cities of Judah . What am I to speak? Behold our God! Behold! the Lord cometh with strength
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.21
21. For in the power of the Holy Ghost, by the will of Father and Son, Peter stood with the Eleven, and lifting up his voice, (according to the text, Lift up thy voice with strength, thou that bringest good tidings to Jerusalem
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 32
… And now we have both seen and proclaim concisely and simply the doctrine of God the Trinity, comprehending out of Light (the Father), Light (the Son), in Light (the Holy Ghost). He that rejects it, let him reject it; and he that doeth iniquity, let him do iniquity; we proclaim that which we have understood. We will get us up into a high mountain,
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 7.10
… For even then how could the fact that God was to come in the flesh escape the knowledge of men, when the Prophet said openly as if to all mankind of Him: “Behold your God;” and elsewhere: “Behold our God.” And this: “God the mighty, the Father of the world to come, the Prince of Peace;” and: “of His kingdom there shall be no end.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 2.3
… For that voice more readily penetrates the hearer’s heart, which the speaker’s life commends, since what he commands by speaking he helps the doing of by shewing. Hence it is said through the prophet, Get thee up into the high mountain, thou that bringest good tidings to Sion (
40:10
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 34
… the lazy and slothful cannot look his employer in the face. It is requisite, therefore, that we be prompt in the practice of well-doing; for of Him are all things. And thus He forewarns us: “Behold, the Lord [cometh], and His reward is before His face, to render to every man according to his work.”
40:12
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 16
… For almost after the manner of the Gentiles they worshipped Him in the temple. But learn how the Lord speaks, when abolishing it: “Who hath meted out heaven with a span, and the earth with his palm? Have not I?”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.30.1
… themselves superior to that God who made and adorned the heavens, and the earth, and all things that are in them, and maintain that they themselves are spiritual, while they are in fact shamefully carnal on account of their so great impiety,—affirming that He, who has made His angels spirits, and is clothed with light as with a garment, and holds the circle
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.19.2
2. To these persons one may with justice say (as Scripture itself suggests), To what distance above God do ye lift up your imaginations, O ye rashly elated men? Ye have heard “that the heavens are meted out in the palm of [His] hand:”
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 45
… “For,” says He, “the heavens are the works of Thine hands,” wherewith “He hath meted out the heaven, and the earth with a span.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 30
… “I,” says He, “am God, and there is none beside me, righteous and a Saviour.” And in another place: “I am the first and the last, and beside me there is no God who is as I.” And, “Who hath meted out heaven with a span, and the earth with a handful? Who has suspended the mountains in a balance, and the woods on scales?”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 1.6
… but, in addition, we needed to apprehend the operation of His majesty and power. For while absolute existence is peculiar to Him Who, abiding eternally, had no beginning in a past however remote, we hear again an utterance worthy of Himself issuing from the eternal and Holy God, Who says, Who holdeth the heaven in His palm and the earth in His hand
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 13.15
15. In the eleventh year, let the great sea praise the fists of the Son that measured it,
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 5
… “Who hath measured the waters in the hollow of his hand, and meted out heaven with the span, and comprehended the dust of the earth in a measure, and weighed the mountains in scales, and the hills in a balance? Who hath directed the Spirit of the Lord, or being his counsellor hath taught him?”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 4.5
5. This Father of our Lord Jesus Christ is not circumscribed in any place , nor is He less than the heaven; but the heavens are the works of His fingers , and the whole earth is held in His grasp
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 7.12
… For God with unspeakable loving-kindness deigned to be called the Father of men,—He in heaven, they on earth,—and He the Maker of Eternity, they made in time,—He who holdeth the earth in the hollow of His hand , they upon the earth as grasshoppers
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.3
3. To thee, poor little feeble man, India is far from the land of the Goths, and Spain from Persia; but to God, who holds the whole earth in the hollow of His hand
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.74
… For hardly may one of those who have been most specially purged, behold here even an image of the Good, as men see the sun in the water. Who hath measured the water with his hand, and the heaven with a span, and the whole earth in a measure? Who hath weighed the mountains in scales, and the hills in a balance?
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.11
… For this cause He sitteth upon the circle of the earth, for this cause He holdeth the ends of the earth in His hand, for this cause He “meteth out leaven with the span, and measureth the waters in the hollow of His hand
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.12
… in the eternity of the Beginning of existent things, Who is in the bosom of the Father , Who sustains all things, by the word of His power , the creator of the ages, from Whom and through Whom and in Whom are all things , Who sitteth upon the circle of the earth, and hath meted out heaven with the span, Who measureth the water in the hollow of his hand
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Holy Spirit 1
… The heavens are telling the glory of God , and yet they are counted poor heralds of His worth; because His Majesty is exalted, not as far as the heavens, but high above those heavens, which are themselves included within a small fraction of the Deity called figuratively His “span
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.9
… “For of Him and in Him are all things.” Which Isaiah had said of the Artificer of all, as you read: “Who hath measured out the water with his hand, and the heaven with a span, and all the earth with his closed hand? Who hath placed the mountains in scales and the hills in a balance? Who hath known the mind of the Lord, or who hath been His counsellor?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Two Homilies on Eutropius 2.9
… Angels beheld Him and trembled, the Cheru bim veiled themselves with their wings, in awe. He looked upon the earth, and caused it to tremble: He threatened the sea and dried it up: he brought rivers out of the desert: He weighed the mountains in scales, and the valleys in a balance.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.6
… Wherefore also in the vision of the prophet Ezekiel there is seen above the cherubim a crystal stretched forth, that is, the compressed and denser waters. The first living beings come out of the waters; and believers soar out of the laver with wings to heaven. Man is formed out of clay and God holds the mystic waters in the hollow of his hand.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 3.13
… Let us then believe it together. What do I say? Let us search it out together. Lo! hold fast what thou hast so read and believed; “Heaven is My throne (that is, “my seat,” for “throne,” in Greek, is “seat,” in Latin), and the earth is My footstool.” But hast thou not read these words as well, “Who has meted out the heaven with the palm of His hand?”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 8.3
… “Behold he that keepeth Israel shall neither slumber nor sleep.” And He stands and sits , since He says, “Heaven is my seat, and earth the footstool for my feet:” though He “measure out the heaven with his hand, and holdeth the earth in his fist.”
40:13
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 6
… What, then, meaneth this: “into the good land, a land flowing with milk and honey?” Blessed be our Lord, who has placed in us wisdom and understanding of secret things. For the prophet says, “Who shall understand the parable of the Lord, except him who is wise and prudent, and who loves his Lord?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.2
… Isaiah even so early, with the clearness of an apostle, foreseeing the thoughts of heretical hearts, asked, “Who hath known the mind of the Lord? For who hath been His counsellor? With whom took He counsel?…or who taught Him knowledge, and showed to Him the way of understanding?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.6
… But you still maintain that our glory comes from your god, with whom it also lay in secret. Then why does your god employ the self-same Scripture which the apostle also relies on? What has your god to do at all with the sayings of the prophets? “Who hath discovered the mind of the Lord, or who hath been His counsellor?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.14
… This is the purport of what Isaiah said, and of (the apostle’s own) subsequent quotation of the self-same passage, of the prophet: “Who hath known the mind of the Lord? or who hath been His counsellor? Who hath first given to Him, and it shall be recompensed to him again?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… But if he states that it was hidden from them, he must needs be understood as having meant that it was manifest to Him. From God , therefore, the mystery was not hidden; but it was hidden in God , the Creator of all things, from His principalities and powers. For “who hath known the mind of the Lord, or who hath been His counsellor?”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.9
90. But if you really consider whence the passage is taken you will have no doubt that it is said of the Son. For the Apostle says, according to the prophecy of Isaiah, “Who hath known the mind of the Lord, or who hath been His counsellor?”
40:14
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 18
… This alone, indeed, knew the mind of the Lord. For “who knoweth the things of God, and the things in God, but the Spirit, which is in Him?” Now His wisdom is that Spirit. This was His counsellor, the very way of His wisdom and knowledge.
40:15
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.29
… Those nations, however, who did not of themselves raise up their eyes unto heaven, nor returned thanks to their Maker, nor wished to behold the light of truth, but who were like blind mice concealed in the depths of ignorance, the word justly reckons “as waste water from a sink, and as the turning-weight of a balance—in fact, as nothing;”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 1
… fact, that the man who set up to vindicate God’s Law as his own was of the Gentiles, and not a Jew “of the stock of the Israelites.” For this fact—that Gentiles are admissible to God’s Law—is enough to prevent Israel from priding himself on the notion that “the Gentiles are accounted as a little drop of a bucket,” or else as “dust out of a threshing-floor:”
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 8
… “Knock, and it shall be opened unto you.” The Jews had formerly been in covenant with God; but being afterwards cast off on account of their sins, they began to be without God. The Gentiles, on the contrary, had never been in covenant with God; they were only as “a drop from a bucket,” and “as dust from the threshing floor,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… Well, how is it He Himself testifies that He was not known to Israel? “But Israel doth not know me, and my people doth not consider me;” nor to the Gentiles: “For, behold,” says He, “of the nations I have no man.” Therefore He reckoned them “as the drop of a bucket,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 59
… If there be any one who bears about in his person two instruments of lasciviousness, he has it in his power, to be sure, to mow down “the grass” of the unclean flesh, and to reserve for himself only that which shall see the salvation of God. But when the same prophet represents to us even nations sometimes estimated as “the small dust of the balance,”
Tertulliano † 220 d.C. Scorpiace 10
… For, say they , even the Demiurge himself did not uniformly approve of the men of our world, whom he counted as a drop of a bucket,
Tertulliano † 220 d.C. On Repentance 4
… This will draw you forth when sunk in the waves of sins, and will bear you forward into the port of the divine clemency. Seize the opportunity of unexpected felicity: that you, who sometime were in God’s sight nothing but “a drop of a bucket,”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.4
… and (so is it with) the rest of plants, according to each genus . That Man, however, he says, is of no reputation in the world, but of illustrious fame in heaven, being betrayed by those who are ignorant (of his perfections) to those who know him not, being accounted as a drop from a cask.
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 22.17
… And Isaiah said, All the nations are as a drop from the bucket, and as the turning of the balance. And the isles as a grain of sand shall be cast away, and all the nations are esteemed as nothingness by Him. For destruction and the sword are they esteemed by Him .
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Holy Spirit 1
In what sort of manner, then, can you honour the Deity? How can you heighten the Highest? How can you give glory to that which is above all glory? How can you praise the Incomprehensible? If “all the nations are as a drop of a bucket
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 11
Let no man then become chaff, let no one be tossed to and fro, nor lie exposed to wicked desires, blown about by them easily every way. For if thou continue wheat, though temptation be brought on thee, thou wilt suffer nothing dreadful; nay, for in the threshing floor, the wheels of the car, that are like saws,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 4
… It is now seasonable to say, “What is man, that Thou art mindful of him?” ( Ps. viii. 4 .) Were He only to threaten the earth, all men would become one tomb. “As a drop of water from the bucket,” it is written, “so are the nations in His sight, they shall be counted as very small dust, as the turning of the balance.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
… Whence came he to this? From the love of money. He was a thief. For thirty pieces of silver he betrayed his Lord. So drunken was he with the passion, he betrayed the Lord of the world for thirty pieces of silver. What can be worse than this madness? Him to whom nothing is equivalent, nothing is equal, “before whom the nations are as nothing” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 12
… Pride is opposed to humility, and through it Satan lost his eminence as an archangel. The Jewish people perished in their pride, for while they claimed the chief seats and salutations in the market place, they were superseded by the Gentiles, who had before been counted as “a drop of a bucket.”
40:17
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 59
… But when the same prophet represents to us even nations sometimes estimated as “the small dust of the balance,” and as “less than nothing, and vanity,”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Is. xl. 17 . He doeth what He will in heaven and in earth.
40:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 1.4
… Now it is God that is in question, whose main property it is to admit of no comparison with Himself. Nature itself, therefore, if not an Isaiah, or rather God speaking by Isaiah, will deprecatingly ask, “To whom will ye liken me?”
Arnobio † 327 d.C. The Seven Books of Arnobius Against the Heathen. (Adversus Gentes.) 6.14
14. We would here, as if all nations on the earth were present, make one speech, and pour into the ears of them all, words which should be heard in common:
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… Wherefore God gave them over to a reprobate mind, to do those things which are not convenient .’ For they did not listen to the prophetic voice that reproved them (saying), ‘To what have ye likened the Lord, and with what have ye compared Him
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.74
… Who hath measured the water with his hand, and the heaven with a span, and the whole earth in a measure? Who hath weighed the mountains in scales, and the hills in a balance? What is the place of his rest? and to whom shall he be likened?
40:22
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 3
… who boundeth the circle of the earth, and those that dwell in it like locusts; who hath weighed the mountains in a balance, and the groves in scales,”
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 1.8
… As to the form of them we also content ourselves with the language of the same prophet, when praising God “that stretcheth out the heavens as a curtain and spreadeth them out as a tent to dwell in.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 10.8
8. And both of these points the Scriptures teach, for one in treating of the beauty of the heavens thus speaks; “The heavens declare the glory of God.” And again, “Who hath placed the sky as a vault, and spread it out as a tent over the earth.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 2.6
Others have pictured the heaven as a hemisphere. This idea is suggested by these words of David, the singer of God, Who stretchest out the heavens like a curtain , by which word he clearly means a tent: and by these from the blessed Isaiah, Who hath established the heavens like a vault
40:23
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 4
… Wonder then at Him who made them. For this heaven, great as it is, not only was made by Him, but made with ease; and that boundless earth, too, was brought into being even as if it had been nothing. Wherefore of the former He saith, ( Ps. cii. 25 . τῶν χειρῶν . LXX.) “The works of Thy fingers are the heavens,” and concerning the earth, (
40:26
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. Homilies on the Psalms 130.2
2. Neither have Mine eyes been lifted up . The strict sense of the Greek here conveys a different meaning; οὐδὲ ἐμετεωρίσθησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, that is, have not been lifted up from one object to look on another. Yet the eyes must be lifted up in obedience to the Prophet’s words: Lift up your eyes and see who hath displayed all these things
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 66
… Here again they call the multitude “the world.” For Scripture is wont to call by the name “world” both the creation, and those who live in wickedness; the one, when It saith, “Who bringeth out His world by number” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 166.13
… whereas we are not capable of perceiving those things by the perception of which, if it were attainable, we should be soothed with an ineffable, tranquil joy. For not in vain has the prophet, taught by divine inspiration, declared concerning God, “He bringeth forth in measured harmonies the course of time.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 12.18
… for Plato, their great authority, represents God as framing the world on numerical principles: and in our books also it is said to God, “Thou hast ordered all things in number, and measure, and weight.” The prophet also says,” Who bringeth out their host by number.”
Pseudo-Clement The Clementine Homilies 18.17
“But if one shall say nothing was concealed from the sons of Israel, because it is written,
40:28
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 16
… “The everlasting God, the Lord, the Creator of the ends of the earth , shall never thirst at all, nor be hungry;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… If for the toil’s sake God was content with making the Son only, instead of making all things at once, this is an irreligious thought, especially in those who know the words of Esaias, ‘The everlasting God, the Lord, the Creator of the ends of the earth, hungereth not, neither is weary; there is no searching of His understanding
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.4
… And where the sacred writers say, ‘Who exists before the ages,’ and ‘By whom He made the ages ,’ they thereby as clearly preach the eternal and everlasting being of the Son, even while they are designating God Himself. Thus, if Isaiah says, ‘The Everlasting God, the Creator of the ends of the earth
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.17
… and Isaiah too who has said in Scripture, ‘The Everlasting God, the Lord, the Creator of the ends of the earth, fainteth not, neither is weary: there is no searching of His understanding
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
Orth. —But then you directly contradict the exclamation of the prophet “He fainteth not neither is weary; there is no searching of His understanding. He giveth power to the faint and to them that have no might he increaseth strength.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 4.2.7
7. Of the divine nature the prophet Isaiah said, “He shall neither be hungry nor weary”
40:29
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… there is no searching of His understanding .’ Rather it is He who gives strength to the hungry, and through His Word refreshes the labouring
40:31
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.6
… The comparison is between the great servant and his fellow-servants: but the pre-eminence and the grace of the Son is beyond comparison with servants. Seest thou how great a man God chose as the first minister of this grace?—a man possessing nothing, and a lover of the desert, yet no hater of mankind: who ate locusts, and winged his soul for heaven
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 16
… 13 ), nor embraces, nor the madness of desire, but “God’s love toward man,” which wrought the whole. ( Tit. iii. 5 .) And as in that case it was when the age was past hope, so in this also it was when the old age of sins had come over us, that Isaac suddenly sprang up in youth, and we all became the children of God, and the seed of Abraham. (
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… there is no searching of His understanding. He giveth power to the faint and to them that have no might he increaseth strength.” And a little further on “But they that wait upon the Lord shall renew their strength, they shall mount up with wings as eagles, they shall run and not be weary and they shall walk and not faint.”
40:1
1. CONSOLAMINI, CONSOLAMINI, POPULE MEUS. — Judæi et Haymo, Hugo ac Glossa, hæc referunt ad finem præcedentis cap., puta ad verba Ezechiæ: « Fiat tantum pax et veritas in diebus meis, » q. d. Ezechias, o Judæi! videtur sibi suisque diebus tantum consuluisse, petendo sibi pacem; vos autem et posteros vestros neglexisse: propterea Deus ipse suscipiet curam vestri, promittitque dicens: « Ego consolabor vos. » Verum ex vers. 5 et seq. patet hæc ad Joannis Baptistæ et Christi tempora pertinere; alludit tamen ad captivitatem Babylonicam, uti dixi. Sensus igitur est, q. d. Prædixi cap. præced., vers. 6, vos captivos in Babylonem ituros; hinc merito turbamini et mœretis: sed consolamini, nam post 70 annos inde vos eripiam, et in pristinum, imo meliorem, statum restituam. Hoc obiter vobis promitto, et quasi perstringo; sed sub hac consolatione levi, quasi typo, aliam longe majorem intelligo, vobisque promitto, scilicet eam quam afferet Christus, cum vos morti, et gehennæ ac diabolo addictos in libertatem revocabit, Deoque et cœlo restituet. Nota: To consolamini passive capitur, pro consolationem accipite: sequitur enim « popule meus. » Septuaginta tamen active capiunt; unde vertunt in accusativo, consolamini populum meum. Et ita legunt Græci, S. Cyrillus, Procopius, Chrysostomus, itaque vertunt e Latinis Pagninus et Vatablus. Secundo, populum suum vocat cœtum fidelium, puta Christianos tam Judæos quam Gentiles in Christum credentes.
40:2
2. LOQUIMINI (scilicet vos, o sacerdotes! ut habent Septuaginta, et vos, o Apostoli) AD COR JERUSALEM, — q. d. Annuntiate ei blanda et suavia, quæ cor ejus mulceant, recreent, omnemque ab eo mæstitiam abigant. « Idioma, ait S. Hieronymus, Scripturæ est, ut qui mœrenti loquitur, et blandiens consolatur, dicatur ei loqui ad cor. » Sic Sichem Dinæ a se corruptæ, ideoque tristi, « locutus est ad cor, » ut habetur in Hebræo Gen. cap. XXXIV. Sic Osee cap. II, dicitur: « Ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus. » Denique audi S. Bernardum, serm. 5 in Natalem Domini: « Consolamini, consolamini, dicit Dominus Deus vester, dicit hoc Emmanuel nobiscum Deus. Clamat hoc stabulum, clamat præsepe, clamant lacrymæ, clamant panni. Clamat stabulum, curando sese homini, qui in latrones inciderat, præparari. Clamat præsepe, eidem homini, qui jumentis comparatus fuerat, pabulum ministrari. Clamant lacrymæ, clamant panni, eisdem ipsius cruenta jam vulnera ablui et detergi. Siquidem nullo horum eguit Christus, nihil horum illi propter se, magis autem omnia propter electos. » Apposite S. Clemens, lib. II Constit. Apost. cap. XV, docet Episcopos hæc verba Isaiæ usurpare debere apud peccatores, ut eos ad pœnitentiam revocent, dando spem veniæ. ET ADVOCATE EAM. — Septuaginta, et consolamini eam. Sic Spiritus Sanctus vocatur παράκλητος, id est advocatus, sive consolator; significatur ergo ingens futura consolatio: quater enim repetit to consolamini: ait enim: « Consolamini, consolamini, loquimini ad cor Jerusalem, consolamini eam. » Hebraice est קרו אליה kiru eleha, id est clamate ad eam, vel vocate eam, ut scilicet annuntietis ei miram hanc consolationem, itaque eam recreetis et consolemini. Eodem enim redit sensus. Itaque « advocate eam » per metalepsin, idem est quod consolamini eam, ut vertunt Septuaginta: ad hoc enim advocatur, ut consolationem accipiat. QUONIAM COMPLETA EST MALITIA EJUS. — Ita Romana. Pro malitia hebraice est צבא tsaba, id est militia: sed idem est sensus. Malitia enim hic non nequitiam, sed laborem, afflictionem et ærumnas militares significat. Unde Septuaginta pro malitia vertunt humilitas. Sic dicitur Matth. cap. VI, vers. 34: « Sufficit diei malitia, » id est afflictio, « sua. » Sic Apostolus ait: « Redimentes tempus, quoniam dies mali, » id est miseri, « sunt. » Malitia ergo hic significat tribulationem et pœnas peccatorum, quas Ecclesia passa est, non tam a Gentilibus Imperatoribus primis trecentis annis, ut volunt aliqui (hæc enim post Christum ei contigerunt, non ob peccata, sed ad acuendam ejus virtutem et gloriam: hic autem Propheta loquitur de consolatione allata per Christum; est enim hæc prima ejus consolatio), sed quas passa est ante Christum, cum adhuc Gentilis serviret infidelitati, peccato ac diabolo; vel Judaica serviret Romanis, Græcis aliisque Ethnicis, qui duras ab ea peccatorum pœnas exigebant, direque eam exagitabant. Hæc ergo ejus malitia fuit ejus militia, hoc est laborum stadium, et tempus ejus militiæ et servituti et afflictionibus a Deo præfixum (sic enim olim militare debebant Judæi usque ad annum 50), q. d. Jam expletum est stadium tui laboris et ærumnæ, ac tempus pœnitentiæ, quo in sufferendis adversitatibus, et di- vinis castigationibus servivisti, te exercuisti, et quodammodo militasti: nam, ut sequitur, « Dimissa est iniquitas illius. » Christus etiam, sicuti ejus iniquitati, sic et militiæ ac malitiæ, sive captivitati finem imposuit; sicut enim Poeta ait de amore: Militat omnis amans, et habet sua castra Cupido. et de stadio hoc laboris et doloris dicas: Militat omnis agon, et habent sua castra laborque, Et crux, et dolor, et gaudens patientia duris. Sic et militat omnis pœnitens: estque pœnitentia dura militia. Sic et S. Job ait cap. VII, 1: « Militia est vita hominis super terram. » Et hanc militiam explicans, vers. 3, ait: « Noctes laboriosas enumeravi mihi, » et cap. XIV, ait: « Homo natus de muliere, repletur multis miseriis, » etc. Dices: Post Christum adhuc Judæi, etiam conversi ad Christum, servierunt Romanis, imo Christus ipse eis tributum persolvit; quomodo ergo servituti eorum finem imposuit? Respondeo: Proprie et primario Christus nos liberavit a captivitate peccati, mortis, diaboli et inferni. Hæc enim spiritalis est, maxima et æterna, præ qua temporalis servitus parva est, et quasi nulla. Secundario tamen a temporali quoque nos liberavit. Primo, quia ipse nascens quasi princeps pacis, pacem secum invexit in mundum, fecitque ut Augustus Cæsar non hostiliter et tyrannice, uti fecerant Salmanasar, Nabuchodonosor, et alii Judæorum vastatores, sed politice et pacifice, quasi legitimus princeps æquo jure, imo humaniter regeret Judæos, uti et alias gentes sibi subditas. Vide dicta Isaiæ II, 4. Secundo, quia Christus a Judæis ad se conversis depulit peccatum, ac consequenter et servitutem quatenus erat pœna peccati: fecit ergo, ut servitus fidelibus servis non esset culpæ pœna, sed conditio sortis et naturæ, imo ut esset eis exercitium patientiæ et virtutis, ac materia et causa libertatis et gloriæ cœlestis. Tertio, quia sua gratia facit, ut servitus Christianis non sit coacta et aspera, uti erat Judæis, sed libera et suavis: facit enim, ut eam amore Dei æquo et libenti animo ferant. « Ubi enim Spiritus Domini, ibi libertas, » II Corinth. III, 17. Hoc est quod ait Christus Judæis: « Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis, » Joan. cap. VIII, 36. Quarto, quia Christus Constantinum Magnum et cæteros deinceps Imperatores suæ fidei subjiciens, fecit eos dominari Christianis, non ut tyrannos, nec ut Cæsares, sed ut patres. Quinto, quia in resurrectione omnem servitutem in Sanctis abolebit, et libertate, imo regno cœlesti eos donabit, ut reges sint æterni, orbisque domini. Secundo, aliqui per malitiam accipiunt durissimas et laboriosissimas cæremonias, purificationes, circumcisiones, sacrificia, etc., quibus Synagoga ante Christum in templo Judaico Deo serviebat, et quasi militabat: sic enim Levitarum officia, et servitus in tabernaculo, Numer. IV, sæpe vocatur tsaba, id est militia, q. d. Abolevit Deus molestam illam veteris tabernaculi militiam, fecitque ut nova, eaque facilis Christiana militia in Ecclesia ei succederet, de qua scribit Apostolus, I Timoth. I, 18, eumque monet ut in ea militet bonam militiam. Unde S. Justinus Contra Tryphon., et Tertullianus, lib. I Advers. Marcion., paulo post initium, et ex eis Leo Castrius, atque Forerius sic exponunt: Completa est militia, id est lex Mosis, et Synagoga Judæorum non est amplius Ecclesia militans; sed ea jam est lex et Ecclesia Christi, quæ non tam militia, quam pax et quies est, et vacando a molesta illa Judæorum militia, facile et suaviter, jam adjuta a Christo, sanctisque Angelis, militat Deo et cœlo. Hæc expositio apposita est. Priori tamen magis favet id quod additur: « Dimissa est iniquitas illius. » SUSCEPIT DE MANU DOMINI DUPLICIA. — « Duplicia, » id est multiplicia et grandia, sive multa et magna. Ita Chaldæus, Origenes in Jerem. hom. 12, et alii: sic enim duplex per catachresin sæpe capitur pro multo et gravi, uti dixi Jerem. XVII, 18. Jam primo, sensus est, q. d. Duplices, id est multas et graves, pœnas pro peccatis luisti: sat ergo pœnarum dedisti; quare completa est malitia et afflictio tua. Ita Procopius, Theodoretus, Cyrillus. Qui et addunt pœnas vocari duplices, non quod Deus ultra condignum, et in duplum peccata puniat: hoc enim a justitia et clementia ejus alienum est: sed quod præ amore Ecclesiæ, videatur sibi duplo graviores, quam meretur, ei pœnas irrogasse, perinde ac pater, qui castigavit filium charissimum pro peccato magno pœna levissima, videns ejus dolores et vibices, dolens, eumque demulcens ait: Heu! fili, nimis te castigavi, ira mea subita tibi nimis acres plagas inflixit. Rursum Forerius hæc Ecclesiæ putat dici propter Christum, qui est ejus caput, ejusque scelera in se luenda suscepit; cujus proinde satisfactio nostra est, q. d. Satis, imo nimis, ob scelera tua punivi filium meum. Christus enim sua morte et cruce ita divinæ justitiæ satisfecit, ut licet multo majora peccassent homines, tamen Christi satisfactione non tantum omnes culpæ exstinguendæ sint, omniaque peccata remittenda, sed et insuper Christus sibi eisque amplissima præmia petere possit, suæ, utpote Filii Dei, obedientiæ et patientiæ extremæ debita. Per Christum ergo plus satisfecimus Deo, quam debebamus. Denique S. Hieronymus et Hugo, « duplicia, » inquiunt, susceperunt Judæi, quia primo, a Babyloniis, secundo, a Romanis sunt eversi. Verum obstat præter alia, quod excidium per Romanos diu post Christum peractum sit. Secundo, « duplicia » hæc non de pœnis, sed de gratiis accipi possunt, q. d. Deus ita dimisit Ecclesiæ iniquitates, itaque eam jam per Christum consolatur, ut « duplicia, » id est multiplicia, bona, charismata, gratias et consolationes ex im- mensa Dei misericordia susceperit pro suis peccatis, et pœnis peccatorum, quas merebatur. Ita Adamus. Uberrima enim hic Ecclesiæ per Christum datur consolatio. Prior sensus simplicior est; posterior hic sublimior est et divinior. Hæc enim est vindicta digna et propria Deo, ut bona reddat pro malis, eaque duplicia; ejus enim bonitas largissima tanta est, ut certet cum malitia hominum, eamque obruat. Moraliter, disce hic quam divinum sit afflictos, etiam hostes et inimicos, consolari. Ita Joseph patriarcha consolatus est fratres suos mæstos pro illo gravi peccato, quo ipsum occidere voluerant, Genes. L, 19. Elcana pater Samuelis matrem mæstam, quod æmula ejus improperaret ipsi sterilitatem, I Reg. I. Tobias senior consolatur uxorem tristem ob longiorem filii sui absentis moram, Tob. X, 6. Christus Dominus consolatur Martham et Mariam Magdalenam tristes ob Lazari fratris sui mortem, Joan. XI, 23. S. Antonius Didymum cæcum consolatus est dicens: « Non est, Didyme, quod teipsum mœrore conficias, propterea quod oculis careas, quos mures, lacertæ et vilia animalcula habent. Voluptate potius et lætitia te efferri convenit, qui itidem ut Angeli internis viges oculis, quibus clare immortalem et divinam cogitationem percipis, veritatemque ipsam exacte perspicis. » Ita Nicephorus, lib. IX, cap. XVII. S. Gregorius, lib. II, epist. 44, consolatus est Juditham regno Hungariæ pulsam: « Cæterum, inquit, ea quæ tibi nunc instat adversitas, non te terreat, nec mentem tuæ generositatis deprimat: sed si quid mæstum aut grave ingruerit, vultu regalis constantiæ gestuque dissimula, et molestas (quas Deus avertat) causas, naturali morum tuorum virtute patienter tolera, fiduciam et spem firmam habens in Deo salvatore nostro, quoniam ipsi cura est de te, qui nunquam derelinquit sperantes in se: et quanto nunc animum tuum sollicitudinibus verberari sinit acerbius, tanto eum ex vicina et potenti virtute consolationis suæ lætificat uberius. Age ergo, ut omnibus quæ regnum fert et imperium, tanto te excellentiorem ostendas, quanto ea omnia mutari cognoscis. Deus autem omnipotens, qui est mœstorum consolatio, infirmantium fortitudo, præsentem vobis lætitiam cito conferat, et veram æternamque gloriam supernæ felicitatis tribuat. » S. Bernardus, epist. 110, Gaufridi parentes mœstos ob filii in Claravallem ingressum ita consolatur: « Quotquot sumus in Claravalle, vel de Claravalle, ipsum in fratrem, vos in parentes suscipimus. At fortassis metuitis corpori ejus vitæ asperitatem, quod nimirum tenerum nostis esse ac delicatum. Cæterum de hujusmodi timore dicitur: Ibi trepidaverunt timore ubi non erat timor. Confidite, consolamini; ego ero illi in patrem, et ipse mihi erit in filium, quousque de manibus meis excipiat eum Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis. Nolite ergo lugere, nolite flere, quia Gaufridus vester festinat ad gaudium, non ad luctum. Ego ero illi pater, ego et mater, ego frater et soror. Ego faciam ei prava in directa, et aspera in vias planas. Ego ei omnia sic temperabo et dispensabo, ut et spiritus proficiat, et corpus non deficiat. Denique serviet Domino in lætitia et exsultatione, et cantabit in viis Domini, quoniam magna est gloria Domini. »
40:3
3. VOX CLAMANTIS, — supple: erit, vel audietur in deserto. Jam S. Thomas, Hugo, Toletus et Jansenius pergunt hæc ad litteram referre ad reditum e captivitate Babylonica, q. d. Videor mihi Cyri præconem audire: Liberos vos, o Hebræi! facit Cyrus: alacres in patriam redite: vosque, o gentes! per quas transituri sunt, complanate eis vias, et colles vallesque implete, id est facilem et commodum eis transitum præbete. Est catachresis. Similis in hac eadem materia est Baruch V, 7. Alii vero referunt hoc ad solutam captivitatem generis humani e potestate diaboli per Christum, cujus illa fuit typus. Verum dico hæc de Joanne Baptista præcursore Christi, eique viam præparante in deserto intelligenda esse; fateor tamen alludi ad reditum e Babylone. Id ita esse docet ipse S. Joannes, qui rogatus: « Tu quis es? » respondit: « Ego vox clamantis in deserto, etc., sicut dixit Isaias Propheta. » Ei enim proprie convenit illa concio: « Parate viam Domini, » etc. Denique ita de S. Joanne narrant et explicant hunc locum omnes Evangelistæ totaque Ecclesia, ut patet Matth. III, 3; Marc. I, 3; Luc. III, 4; Joan. I, 23. Ita Forerius, Adamus et alii. Idque magis patebit ex cap. seq., ubi clare agit de Christo et vocatione Gentium. Hinc S. Joannes a Tertulliano, lib. IV Contra Marcion. cap. XI, vocatur « vociferator in solitudine, et præparator viarum Dominicarum, per denuntiationem et laudationem pœnitentiæ. » Nota primo: Hæc « vox clamantis » sive vocantis pertinet ad mandatum illud vers. 1: « Consolamini, et advocate eam. » Hic enim est ejus exsecutio, aut potius indicium, q. d. Si quæras: Unde scis, o Isaia! consolationem hanc Ecclesiæ et nobis obventuram, Deum nobis reconciliatum remissurum peccata, ac redditurum duplicia! Respondeo, inquit, id scio ex eo quia video et audio vocem Joannis Baptistæ advocantis eam, et clamantis ut se paret ad hanc consolationem, remissionem et gratiam, quam ei affert adventans Christus, qui reconciliaturus est mundum Deo, Deumque sua obedientia et morte placaturus. Nota secundo: Joannes fuit vox clamantis, scilicet Dei, et Verbi divini: Deus enim clamabat per os et vocem Joannis, sicut rex clamat per suum præconem. Ita S. Ambrosius, Theophylactus et alii, in Luca III. Potest ex Hebræo quoque verti, vox clamans: utrumque enim fuit Joannes. Nota tertio: S. Joannes fuit vox, primo, quia sicut per vocem verbum in mente latens aliis manifestamus: sic Pater æternus per Joannem Verbum suum, scilicet Filium latentem in carne, mundo patefecit. Ita S. Augustinus, serm. 20 De Sanctis. Secundo, sicut vox loquentis antevertit conceptum et intellectum audientis: sic Joannes prædicatione sua præcessit Christi notitiam et fidem in mentibus Judæorum, eamque eis ingeneravit. Ita S. Gregorius, hom. 20 in Evang. Tertio, vox præcedit quidem verbum et conceptum audientis, sequitur tamen verbum quod præcessit in mente loquentis: per vocem enim suum verbum et conceptum loquens revelat audienti: sic Joannes præcessit Verbum et notitiam Dei in mentibus auditorum; hoc tamen Dei Verbum præcessit Joannem, quia fuit ab æterno. Ita S. Ambrosius in Luca cap. III, 4, ubi et addit: « Quia, ait, Joannes vox erat, idcirco in ejus nativitate pater mutus vocem recuperavit. » Quarto, aliam analogiam affert Epiphanius, hæres. 69, qui per vocem hic imperfectam et inarticulatam accipit, qualem præcones in turba edere solent, dicendo v. g. sus, sus, cum silentium indicunt; quia princeps locuturus est: sic enim Joannes præco fuit attentionem populo indicens, ut Christi doctrinam exciperet, cujus collatione prædicatio Joannis imperfecta et quasi inarticulata fuit. Quinto, dicitur Joannes vox, quia ex se nihil dicebat: sed tantum ea quæ audierat a Deo. Sexto, sicut vox præcedit verbum, voce enim formatur verbum: ita Joannes Christum: « Præibis, inquit Zacharias, ante faciem Domini parare vias ejus. » Septimo, dicitur vox, quia ejus officium erat non scribere sua oracula, uti fecit Isaias aliique Prophetæ, qui proinde fuerunt et vox et calamus scribæ velociter scribentis; sed viva voce concionari, et Christum ostendere. Octavo, quia quidquid erat in Joanne, vox erat, totus pœnitentiam et sanctitatem prædicabat. Oculi, manus, vestis, cibus, quidquid denique in eo erat clamabat: « Pœnitentiam agite, parate viam Domini: appropinquavit enim regnum cœlorum. » Sic vulgo dicimus: « Philomela est tota vox, » quia non aliud facit quam canere. Unde a Syris vocatur Spharcolo, id est avis vocis, hoc est avis vocalis, ipsaque quasi vox. Talis vox sit concionator, et erit « malleus conterens petras. » Denique Joannes fuit vox non exilis et mussitans, sed clamans, quia mira audacia, constantia, toto spiritu, et vocis contentione, publice prædicavit, et contra principum et populi vitia vociferatus est. Erant enim tunc mores hominum corruptissimi, qui magna voce terrefaciendi et percellendi erant. Rursum, clamore hoc suo significabat Evangelii prædicationem longe audiendam, lateque dilatandam, juxta illud Psalm. XVIII: « In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum. » Pulchre S. Basilius in Psalm. XXVIII, attributa quæ Psaltes voci magnæ, id est tonitruo, dat dicens: « Vox Domini in virtute, vox Domini in magnificentia, vox Domini confringentis cedros, vox Domini concutientis desertum Cades, vox Domini præparantis cervos, » etc., mystice explicat de voce S. Joannis efficacissima. Denique S. Ambrosius, serm. 9: « Etiam hodie, ait, clamat Joannes exemplo et verbo, et vocis suæ tonitruo deserta nostrorum concludit peccatorum. » Quarto, Joannes fuit vox triplex: scilicet vox, primo, Christum venturum prænuntians; secundo, Christum natum demonstrans; tertio, ad pœnitentiam incitans, itaque ad Christum præparans. Hinc in Scriptura Joannes tria habet epitheta, scilicet: « Vox, Angelus, Lucerna, » sive: « Prædicans, Propheta, plusquam Propheta. » Fuit enim Joannes vox prædicans pœnitentiam, fuit Angelus et propheta prædicans et annuntians instantem Christi gratiam. Fuit lucerna, et plusquam Propheta Christum præsentem demonstrans. Vide Franciscum Toletum in cap. III Luc., notat. 16. Denique audi D. Petrum Chrysologum, serm. 127: « Joannes, ait, virtutum schola, magisterium vitæ, sanctitatis forma, norma justitiæ, virginitatis speculum, pudicitiæ titulus, castitatis exemplum, pœnitentiæ via, peccatorum venia, fidei disciplina. Joannes major homine, par Angelis, legis summa, Evangelii sanctio, Apostolorum vox, silentium Prophetarum, lucerna mundi, præco judicis, præcursor Christi, metator Domini, Dei testis, totius medius Trinitatis. » Porro Joannes adeo totus fuit vox, ut antequam nasceretur, locutus sit in utero, non loquela, sed saltu linguæ et totius corporis, quo adoravit et prædicavit Christum præsentem in utero B. Virginis, recens incarnatum, eumdemque annuntiavit matri, quæ proinde repleta Spiritu Sancto agnovit eumdem, ideoque B. Virginem vocavit matrem Domini, puta Dei, Luca I, 44. Rursum hæc vox carcere claudi et silere nequivit. Nam in carcere locutus est Joannes discipulis, eosque transmisit ad Christum, Matth. XI, 2. Quin et moriens locutus est, non voce, sanguine perhibens testimonium castitati, æque ac Christo. Quare sanguis ejus etiamnum clamat, non ut Abelis vindictam, sed ut Christi misericordiam et sanctitatem. Tropologice, S. Joannes fuit vox omnium virtutum. Pœnitentiæ; dicens: « Pœnitentiam agite. » Confessionis, quia « confessus est, et non negavit, » se non esse Christum, sed vocem Christi indicem. Humilitatis, quia dixit se non esse dignum solvere calceamentorum Christi corrigiam. Fidei, dicens: « Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi. » Castigationis peccatorum, intonans: « Genimina viperarum, quis ostendit vobis fugere a ventura ira? » Luca, cap. III, 7. Justitiæ, dicens militibus: « Neminem concutiatis, neque calumniam faciatis: et contenti estote stipendiis vestris, » ibidem, vers. 14. Castitatis, dicens Herodi regi adultero: « Non licet tibi habere eam, » scilicet Herodiadem, utpote fratris tui uxorem, Matth. XIV, 4; atque ob hanc vocem Martyr occubuit. Laudis et doxologiæ, quando patrem Zachariam nascens commovit ad canendum: « Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit, et fecit redemptionem plebis suæ, » et B. Virginem, per matrem salutando matrem Domini, commovit ad canendum: « Magnificat anima mea Dominum. Et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo, » Lucæ I, vers. 46 et 68. Discant a Joanne viri sancti, ut toti sint voces virtutum, vocesque et tubæ Dei gloriam celebrantes. IN DESERTO. — Jansenius et aliqui hæc verba referunt non ad vox, sed ad parate. Nam quod, inquit, priori hemistichio dicit Propheta: « In deserto parate viam Domini, » posteriori iterat, et explicat dum subdit: « Rectas facite in solitudine semitas Dei nostri. » Verum omnes Evangelistarum codices, pariter et Isaiæ, hæc ita dispungunt, ut to in deserto conjungant cum « vox clamantis. » Fuit enim Joannes eremicola, et vox clamans in deserto: neque Joannes clamabat ut in deserto pararent viam Domino: non enim volebat Judæam vacuare suis incolis, eosque facere eremitas; sed ad eum in deserto degentem et clamantem exibant e vicis et urbibus Judæi, ut eum viderent et audirent. Unde S. Hieronymus ad Therasiam scribens, tom. IX: « Elegit, ait, locum, non ubi eum nullus audiat, sed ad quem populos de naturæ corruptæ conversatione reducat. Locus ergo ipse forma doctrinæ est, et ipsa solitudo prædicatio est virtutum: operatur habitatio, dum urbium frequentiam sollicitus relinquit auditor. » Reipsa ergo dicebat, imo clamabat Joannes de seipso: Vilescunt mitræ, et mundi fallacis honores. Sola mihi deserta placent, gravis orbis et urbes. O beata solitudo, o sola beatitudo, Angelorum socia et æmula! Nota: Viri præcellentes et contemplativi ambierunt semper loca deserta. Est enim desertum velut schola paradisi. Unde Deus dicebat, Osee cap. II: « Ducam eam in solitudinem: et loquar ad cor ejus. » Hinc S. Antonius, Hilarion, Hieronymus aliique innumeri, urbibus relictis solitudinem coluerunt, ubi a convictu et turbis hominum, mundique illecebris et periculis liberi, studiis et orationibus vacabant, et charitate ardentes, et desiderio flagrantes ad cœlum aspirabant. Quocirca S. Augustinus, epist. 76, non veretur dicere: « Non erit bonus clericus qui non fuit bonus monachus. » Ita, ut alios taceam, S. Gregorius Nazianzenus, serm. in S. Luminaria Epiphan.: « Non possum, ait, cohibere lætitiæ voluptatem; sed mente extollor, et propriæ pusillitatis oblitus, officium magni Joannis, imo potius famulatum subire contendo vel gestio: et licet non sim præcursor, de eremo tamen venio, » puta de solitudine Ponti, in quam cum S. Basilio cœlestis vitæ desiderio concesserat. Vide dicta Thren. III, 28, et Jeremiæ IX, 2. Errant ergo nostri desertores Novantes, monachorum et anachoretarum hostes, qui desertum hoc Joannis cultum et habitatum fuisse volunt, quasi in domo paterna quæ in montanis erat, habitarit Joannes. Hi nimirum isti fidei reformatores molles et delicati, Joannis desertum in urbem, vestem e pilis caprarum et cilicinam in undulatam (vulgo camelot), locustas in cancros marinos transformant. Verum longe aliter docet Isaias, qui desertum hoc explicat per solitudinem, et Evangelistæ, qui eum habitasse docent in locis Judææ desertis, et Ecclesia, quæ canit: Antra deserti teneris sub annis Civium turmas fugiens petisti, Ne levi saltem maculare vitam Famine posses. Et Patres omnes, quos vide apud Canisium, lib. De Corrupt. verbi Dei, cap. II. Tradunt Cedrenus et Nicephorus, lib. I, cap. XIV, Joannem cum sesquiannum ageret, a matre ductum esse in desertum, ut Herodis, ut videtur, persecutionem effugeret. Addit Cedrenus Joannem delituisse in spelunca, ibique matrem ejus obiisse, Angelum autem Joannis parvuli curam suscepisse. Hæc spelunca postmodum ab eremitis culta fuit, ut patet ex Sophronio in Prato spiritali, cap. I. Porro causa cur Joannes in eremum secesserit, fuit, ut instar Mosis et Eliæ Christi spiritum et virtutem æmularetur, scilicet, ut in hoc a mundo mundique vitiis secessu sanctitatis puritatem et nomen sibi pararet, cui proinde Christum ostendenti merito omnes fidem haberent. Hinc Patres passim Joannem vocant principem Monachorum et Eremitarum. Ita S. Chrysostomus, Theophylactus et Euthymius in Matth. III, 5; Hieronymus, epist. 22 ad Eustoch.; Cassianus, Collat. XVIII, cap. VI. Altera causa fuit, ut significaretur Evangelium non prædicandum in Judæa et Jerusalem; sed in solitudine Ecclesiæ, et deserta Gentium multitudine. Quocirca fuit hoc Joannis desertum Judææ juxta Jordanem celeberrimum, tum copia aquarum, tum habitatione et miraculis Prophetarum juxta Ænon et Salim, Joan. III, 23. Tertia causa fuit, ut significaret Joannes sui ævi et mundi mores corruptos, seque in hoc mundo non quasi in deserto inter feras et serpentes versari. Unde ait: « Progenies viperarum, quis demonstravit vobis fugere a ventura ira? » Matth. III, 7. Ita Diogenes Cynicus, media luce in foro lucernam gestans, dicebat se homines quærere; quoniam eos quos videbat, non homines, sed bestias et pecora esse censebat. PARATE VIAM DOMINI. — Pro parate hebraice est פנו pannu, quod primo, Forerius vertit, date faciem, hoc est speciem, viæ Domini; scilicet curate ne quid via hæc habeat sordium, inæqualitatis, asperitatis aut indecentiæ, sed nitida sit, decora et speciosa. Radix enim hebraica nim, significat faciem, unde verbum pana significat aspicere, faciem obvertere. Secundo, Vatablus et Forerius dicunt verbum hoc esse contrariæ significationis: pana enim in Cal significare faciem obvertere, pinna in Piel significare a facie amovere, expurgare. Unde ipsi vertunt: Repurgate viam Domini, scilicet a luto et sordibus. Posset tertio, apte ad sequentia, pannu verti, angulate, id est ad angulum, hoc est perpendiculum, æquate, id est exacte complanate, viam Domini. פנה pinna enim significat angulum. Unde idem inculcans et explicans subdit: « Rectas facite in solitudine semitas Dei nostri, » q. d. En Christus vester mox venturus est, ut quasi rex inauguretur; ei ergo vias complanate, hoc est, omnia impedimenta amovete, quæ eum offendere, vel dedecere possint, errores scilicet, vitia et peccata tollite, atque efficite ut expedite recipiatur ac cupide, corda vestra ad fidem ejus, et gratiam omnemque sanctitatem studiose præparando. Idem ergo est: « Parate viam Domini, » quod, « pœnitentiam agite: appropinquavit enim regnum cœlorum; » hæc enim fuit vox et concio S. Joannis, ut patet Matth. III. Maldonatus et alii, qui putant hic agi de reditu e Babylone, censent alludi ad egressum Hebræorum ex Ægypto, quibus aperta a Deo in mari Rubro, et in deserto fuit via, q. d. Parabitur via captivo populo Babylone redeunti, non aliter quam eidem cum in terram promissam ingressus est, Deus viam per mare, et per desertum paravit et patefecit. IN SOLITUDINE. — Forerius hæc verba refert non ad « rectas facite, » sed ad « vox clamantis: » hoc enim hic ipse repetit, q. d. Vox clamantis in deserto et in solitudine. Verum hæc repetitio, in tot verborum trajectione dura est. Secundo, Vatablus solitudinem, ait, vocat animum sterilem et incultum verbo Dei. Hoc symbolicum est et mysticum. Tertio, et planissime, q. d. Exitis ad me in solitudinem: hic ergo me vos cohortante mores corrigite, et præparate viam Christo. Ad hoc ipsa solitudo invitat, ut semoti a turba, verbo Dei et saluti vestræ vacetis. Ita S. Hieronymus.
40:4
4. OMNIS VALLIS EXALTABITUR. — Est enallage modi: hæc enim futura per imperativum exponenda sunt: « exaltabitur, » id est exaltetur; « humiliabitur, » id est humilietur; « erunt, » id est sint. Explicat enim modum rectam faciendi, sive complanandi viam Domini, si videlicet valles impleantur et attollantur, montes et colles dejiciantur et deprimantur: « prava, » id est obliquæ, anfractuosæ et distortæ viæ, sive ambages, « fiant directæ; et aspera, » id est clivosæ et inæquales, fiant planæ et æquales, q. d. Tollite e mentibus vestris omne quod pravum, distortum, inæquale, altum nimis, vel depressum est: v. g. Qui superbiæ montem in corde gerit, tumorem hunc deprimat; qui vallem pusillanimitatis et acediæ in se continet, eam im- pleat, elevet et adæquet per magnanimitatem et fiduciam in Deum; qui asperis est moribus, ad suavitatem et modestiam se componat. Rursum, ut ait Tertullianus, lib. V Contra Marcion.: « Christus colles æquabit vallibus, et obliqua diriget in rectitudines et campos: quia omnes legis difficultates in Evangelii facilitates et æquitates convertet. » Atque hæc est causa cur futuro usus sit non optativo, dicens: « Implebitur, » non, impleatur. Ita Cyrillus.
40:5
5. ET REVELABITUR GLORIA DOMINI. — « Et, » id est nam: hoc enim sæpe significat Hebræum vau: dat enim causam cur paranda sit via. GLORIA. — Hoc est gloriosa Christi humanitas, et latens in ea deitas, oculis omnium patebit, annuntians omnibus gloriosum Evangelium, ac per illud viam ad gloriam æternam demonstrans, et prædicans regnum cœlorum. Hæc enim omnia sunt gloria Domini. Olim nebula, seu fumus, e cujus medio emicabat ignis, et audiebatur terrifica vox Domini, dicebatur « gloria Domini, » Exodi XIX, 9 et 16. Nunc vero in lege nova Deus homo factus, mundum Patri reconcilians, ubique docens, et miracula faciens, dicitur « gloria Domini, » toti mundo revelata. ET VIDEBIT (id est videre et experiri poterit) OMNIS CARO PARITER QUOD OS DOMINI LOCUTUM EST, — q. d. Videbit tunc omnis homo reipsa præstari et impleri, quod nunc Dominus per me aliosque Prophetas de Christo salvatore promittit. Unde S. Lucas, cap. III, 6, clare explicat dicens: « Videbit omnis caro salutare Dei, » id est salvatorem Christum, q. d. Omnes videbunt promissiones tam magnificas de Christo a Prophetis factas, fuisse promissiones Dei, et intelligent Deum fuisse qui illa promittebat, cum veritatem promissorum, videlicet Deum ipsum in carne oculis suis conspicient. Hæc ergo salus seu salvator est illa gloria Dei, quam revelandam fore asserunt.
40:6
6. VOX DICENTIS (q. d. Ego Isaias audio vocem mihi interius dicentem et suggerentem): CLAMA. ET DIXI (hoc est, respondi): QUID CLAMABO (Cui vox: Clama)? OMNIS CARO FOENUM. — Quorsum hoc clamare jubetur Isaias? quid hoc ad præcedentia facit? Primo, Sanchez, et alii qui putant hic agi de reditu e Babylone, exponunt, q. d. Ne consolatio hæc reditus vestri vobis, o Judæi! videatur impossibilis, ob potentiam Chaldæorum, qui vos detinent, suntque rerum domini: quia hæc potentia eorum, licet videatur esse in summo, tamen carnea est, et similis flori vernanti, qui mox æstuante sole marcescit arescit et defluit, fitque fœnum, quia spiritus, id est ira et furor, Domini instar venti urentis afflavit et exsufflavit illum. Secundo, Forerius hæc refert ad cessationem Judaismi et legalium cæremoniarum quas Apostolus, Hebr. IX, 10, vocat « justitias carnis, » quia carnem purificabant et justificabant, non animam, q. d. Judæi, ut ait Apostolus, in carne gloriantur, putantque circumcisionem, aliasque suas purificationes et cæremonias carnales esse solidas, foreque æternas, et ex illis sperant justitiam et salutem. Volo ergo, o Isaia! ut Judæis carnalibus prædices omnes illas, cum caro sint, et spiritu careant, esse instar graminis vel fœni, terrenas et evanidas, ac proinde mox fore desiccandas et abolendas. Tertio et genuine, præscribit hic Isaias modum parandi viam Domino, docetque eum esse humilitatem; nimirum ut cogitent homines et æstiment se esse carnem, omnem autem carnem esse fœnum, et carnis gloriam esse instar floris fœni. Hæc enim humilis meditatio omnia alta, prava et aspera complanat in anima nostra, omnia vitia tollit, omnes virtutes inserit, omnemque Dei gratiam ad se allicit: « Dum enim, ut recte ait Sanchez, humilis in se omnia videt, aut videre se putat, vacua atque profunda, id efficit ut Deus, qui ut in naturalium, sic etiam in spiritualium rerum universo nihil patitur esse vacuum, id compleat, quod vacuum in se deprehendit submissa cogitatio. » Et sicut, ut experientia docet quotidiana, nihil est in humili, in quod homines incurrant, impingant et offendant: sic in humili nihil est, quod Deum ab hospitio deterreat, quo fit ut Deus in eo suam domum et templum sibi constituat. Rursum jubetur Isaias clamare: « Omnis caro fœnum, » ut homines intelligant quantum se propter eos demiserit et exinanierit Dei Verbum, quamque immensa fuerit divina bonitas, quæ Christum suum voluit descendere ad homines tam infirmos et fragiles, ut sint instar herbæ et floris qui statim marcescit. Simul ut homines cognoscant se ad hanc Christi gratiam et gloriam immortalem non naturæ viribus, sed dono Dei pervenire, si videlicet cum fœno, id est cum carne Verbi, quod manet in æternum, jungantur. Ita Theodoretus, Procopius, S. Hieronymus et alii. Vide hic ergo: Verbum, dum caro factum est, factum est fœnum; quia omnis caro est fœnum, ideoque ut hoc adumbraret, voluit poni in præsepio et fœno, et, ut canit Ecclesia: Præsepe non abhorruit, Fœno jacere pertulit. Quia, ut ait S. Bernardus, serm. 33 in Cantic., homo per peccatum similis factus erat jumentis: « Cognosce ergo, inquit, pecus quem non cognovisti homo. Adora in stabulo, quem fugiebas in paradiso. Honora præsepium, cujus contempsisti imperium. Comede fœnum, quem panem, et panem angelicum fastidisti. » Ad Christum enim hæc pertinere patet ex præcedentibus. Illi enim jussit parari viam prædicando pœnitentiam, ad quam incitat cogitare, quod omnis caro sit fœnum, et flos qui spiritu Domini, id est vento urente sufflante, mox marcescit et exarescit. Porro fœnum vocat non demessum et siccum, sed vivum, et in prato germinans: hoc enim hebraice vocatur chasir, et hoc mox sole urente arescit, præsertim cum demetitur. Hoc est quod ait Psaltes, Psalm. LXXXIX: « Mane sicut herba transeat, mane floreat, et transeat: vespere decidat, induret et arescat. » Vide sequentia, Et Psalm. CI, 12: « Dies mei sicut umbra declinaverunt: et ego sicut fœnum arui. » Moraliter, hic nota vilitatem carnis et hominis, qui similis est fœno, vel gramini, et flori mox evanescenti. Pulchre pieque S. Hieronymus: « Revera si quis fragilitatem carnis respiciat, et quod horarum momentis crescimus atque decrescimus, nec in eodem statu manemus, ipsumque quod loquimur, dictamus et scribimus, de vitæ nostræ parte prætervolat; non dubitabit carnem fœnum dicere, et gloriam ejus quasi florem fœni. » Id probat inductione: « Qui dudum infans subito puer, qui puer repente juvenis, et usque ad senectutem per spatia mutatur incerta: et ante se senem intelligit, quam juvenem non esse se miretur. Pulchra mulier quæ post se adolescentulorum trahebat greges, arata fronte contrahitur; et quæ prius amori, postea fastidio est. » Vere Poeta: Carpe novos flores, dum flos novus et nova pubes; Et memor esto ævum sic properare tuum. Vere homini dicitur: « Tanquam mali folium es, quod mane candidum, meridie purpureum, vespere cæruleum aspicitur. » Filius Adæ est instar pomi Adæ, ut Itali vocant, quod exterius grande est et speciosum, interius vile et insipidum. Et S. Augustinus in illud Psalm. CII: « Tanquam flos agri sic efflorebit: Totus, ait, splendor generis humani, honores, potestates, divitiæ, typhi, minæ, tumores flos fœni est. Floret illa domus, et magna domus, floret illa familia, et quam multis floret, aut quam multis annis vivunt? multi anni tibi, breve tempus Deo. In comparatione longorum et longe viventium sæculorum, omnis flos cujuscumque domus, sic est quomodo flos agri, vix est annua omnis pulchritudo anni. Quidquid ibi viget, quidquid ibi candet, quidquid ibi pulchrum est, non perennat, imo per totum annum duci non potest. » Subdit deinde: « Quam exiguo tempore transcunt flores, et hoc est pulchrum in herbis. Hoc quod valde pulchrum est cito cadit. Quia ergo Pater cognovit figmentum nostrum, quia fœnum sumus, et ad tempus florere possumus; misit nobis Verbum suum, et Verbum suum quod manet in æternum; fœno quod non manet in æternum, fratrem fecit. Noli mirari quia particeps eris æternitatis illius: factus est ille prior particeps fœni tui. Quanta ergo spes fœni, quando Verbum caro factum est! Illud quod manet in æternum, non est dedignatum assumere fœnum, ne de se desperaret fœnum. » Et S. Gregorius, XI Moral. XXVI, in illud Job cap. XIV: Qui quasi flos egreditur: « Quid sunt, ait, nati homines in mundo nisi quidam flores in campo? Ecce quasi tot floribus, quot hominibus plenus est. Vita itaque in carne flos in fœno est; unde per Psalmistam dicitur: Homo sicut fœnum dies ejus, et sicut flos agri sic efflorebit. Isaias quoque ait: Omnis caro fœnum, et omnis gloria ejus sicut flos agri. » Causam subdit: « Homo enim more floris procedit ex occulto, et subito apparet in publico, qui statim ex publico per mortem retrahitur ad occultum. Carnis nos viriditas ostendit, sed ariditas pulveris ab aspectibus retrahit. Quasi flos apparuimus qui non eramus, quasi flos arescimus qui temporaliter apparebamus. » Simili modo de flore et fœno pie philosophantur Clemens Alexandrinus, lib. II Pædag. cap. X, et ejus discipulus Origenes, homil. 4 in Psalm. XXXVI, et S. Basilius, hom. 5 Hexam., et ex eo S. Ambrosius, lib. III Hexam. cap. VII, quorum verba colligit et recitat Delrio, adagio 765. Hac de causa S. Jacobus, in epist., cap. IV, 15: « Quæ est enim, inquit, vita vestra? vapor est ad modicum parens, et deinceps exterminabitur; » et David, Psalm. CI: « Dies mei sicut umbra declinaverunt; et ego sicut fœnum arui. » Verum est illud: « Homo bulla, vita fabula. » Homerus vitam hominis comparat caducis arborum foliis; Pindarus vocavit hominem « umbræ somnium; » Æschylus vitam hominis comparavit non fumo, sed umbræ fumi, qua nihil inanius est et fugacius. Sentiunt hoc, sed sero, damnati in inferno: « Quid nobis, inquiunt, profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra, et tanquam nuntius percurrens, et tanquam navis, quæ pertransit fluctuantem aquam; cujus, cum præterierit, non est vestigium invenire; aut tanquam avis, quæ transvolat in aere, cujus nullum invenitur argumentum itineris; aut tanquam sagitta emissa in locum destinatum, » etc. Quam sapit, qui hoc sapit dum hic vivit! Quid, o miser! ambis gratiam hominis cras morituri? fœnum es, et fœnum ambis. Quid speciosam mulierem concupiscis? fœnum concupiscis. Cogita: « Omnis caro fœnum. » Quid in mensa carnibus pullorum inhias? fœno inhias, fœnum ut bos comedis: « Omnis enim caro fœnum. » Quid tuam carnem et cutem tam laute foves? fœnum foves, imo cinerem fœni. « Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem mox reverteris. » O si hodie plures haberemus Isaias, qui per compita, fora et pulpita stentorea voce et spiritu inclamarent mortalibus: « Omnis caro fœnum: filii hominum, ut quid diligitis vanitatem? » ut quid carni concupiscentias suas tribuitis? fœnum accumulatis, sed fœnum in igne æterno semper arsurum. An non merito Democritus semper ridebat, Heraclitus perpetuo flebat et plangebat vanitatem et stultitiam hominum, qui caducis hisce volup- tatibus et pompis capti futuras et æternas negligunt et amittunt? « Omnis caro fœnum: » ergo et Principes, et Reges, et Imperatores, et Episcopi, et Cardinales, et Pontifices fœnum sunt. Hoc est quod Pontifici dum inauguratur, stupa accensa, et flamma ejus mox evanescente, acclamatur: « Beatissime Pater, sic transit gloria mundi, hominem te esse memento. » Brevi morieris tu, et omnis gloria tecum. Præclare S. Hieronymus in Epitaphio Nepotiani in flore ætatis abrepti: « O miserabilis, ait, humana conditio, et sine Christo vanum omne, quod vivimus! Omnis caro fœnum, et omnis gloria ejus quasi flos fœni. Ubi nunc decora illa facies? ubi totius corporis dignitas, qua velut pulchro indumento pulchritudo animæ vestiebatur? Marcescebat, proh dolor! flante Austro, lilium; et purpura violæ in pallorem sensim migrabat. » Et inferius: « Debemus ergo et nos animo præmeditari, quod aliquando futuri sumus, et quod, velimus nolimus, longius abesse non potest. Non si nongentos vitæ excederemus annos, et Mathusalem nobis tempora donarentur, tamen nihil esset præterita longitudo, quæ esse desisset. Etenim inter eum, qui decem vixit annos, et eum qui mille, postquam idem vitæ finis advenerit, et irrecusabilis mortis necessitas, transactum omne tantumdam est; nisi quod senex magis onustus peccatorum fasce proficiscitur? » Denique Poeta leoninus plane, sed vere: Dic, homo, vas cinerum, quid confert flos facierum? Copia quid rerum? Mors ultima meta dierum. Flores? marcesces. Audis? surdesces.
40:8
8. VERBUM DOMINI NOSTRI MANET IN ÆTERNUM. — Verbum hoc est illud quod, ut dixit vers. 5, « os Domini locutum est, » quodque promisit; est scilicet Christus, Christique Evangelium, de quo S. Petrus hunc locum citans ait: « Hoc est verbum quod evangelizatum est in vos. » Hoc est quod aliis verbis dicit David, Psalm. CXVIII, 96: « Omnis consummationis vidi finem; latum mandatum tuum nimis. » Hoc est verbum de quo dixit Isaias, cap. II, vers. 3: « De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. »
40:9
9. SUPER MONTEM EXCELSUM ASCENDE TU, QUI EVANGELIZAS SION. — Ita Romana. « Sion, » id est Sioni, hoc est Ecclesiæ: nam Sion terrena erat in excelso monte, nec eo erat excelsior, in quo præco ascendere posset. Hebræa vero habent, super montem excelsum ascende, evangelizatrix Sion, quo jubetur Sion, id est Ecclesia, suis fidelibus evangelizare id quod sequitur: « Ecce Deus vester, » etc. Sed idem utriusque sententiæ est sensus. Nec enim Ecclesia per se evangelizat, sed per suos Apostolos et prædicatores; nec hi alteri quam Ecclesiæ, id est fidelibus, evangelizant. Prædicator ergo evangelizat Sioni, id est fidelibus in Ecclesia. Adde Hebræum מבשרת mebasseret, id est evangelizatrix, accipi posse pro masculino me- basser, id est evangelizator. Solent enim Hebræi ob pulchritudinem eloquii uti genere feminino, q. d. Pulcherrimus et gratiosissimus erit hic Evangelista. Sic Ecclesiastes hebraice feminine vocatur cohelet, id est concionatrix, hoc est concionator elegantissimus, Eccles. cap. I, vers. 1. Porro to super montem ascende, exalta in fortitudine vocem tuam, noli timere, per catachresin tantum significant, et jubent, ut præcones Christum Christique Evangelium summa alacritate, et animi contentione, totisque viribus, et intrepide denuntient, q. d. Age, o Joannes Baptista, vosque Apostoli Christi præcursores! publice, fortiter et animose prædicate Deum ante tot sæcula promissum, jam incarnatum adventare ut vos salvet. Secundo, Leo Castrius ex S. Ambrosio, lib. VIII in Lucam, cap. XVII: « Mons, ait, tuus est Paulus, mons Petrus, mons alii Apostoli; super illorum fidem mentis tuæ locato vestigium, et virtutibus in montis altitudinem cresce, ut mons Dei sanctus sis, et e terra in cœlum te attollas, ut inde conspicuus omnibus gentibus, locis, temporibus clames, vocesque omnes ad Christum et salutem. » Verum hic sensus mysticus est. Moraliter, recte ex hoc loco concludit Forerius: « Qui, ait, perfunctorie, aut molliter, aut trepide Evangelium prædicant, adhuc quæ sit dignitas Evangelii ignorant. Qui etiam aliud quam fructum Evangelii in prædicatione quærunt, adhuc quantum sit lucrum et quantæ dignitatis Christum annuntiare, non intelligunt. Deum legitimi prædicatores Evangelii deferunt, Deum offerunt, Deum dant. Quid huic dignitati potest conferri? » Mystice S. Bernardus, serm. 1 in Festo omnium Sanctorum, docet prædicatores cum Christo debere scandere in montem, id est desideriis animi, et conversatione sancta ad sublimia tendere, et virtutum conscendere montem. DIC CIVITATIBUS JUDA, — dic particularibus Ecclesiis: hinc ergo patet eas ab una primaria, puta Romana, pendere, eique auscultare debere: sic enim civitates Judæ pendebant a Jerusalem. Quod ergo Sion et Jerusalem fuit in Judæa, hoc Roma est in Ecclesia.
40:10
10. ECCE DOMINUS DEUS IN FORTITUDINE VENIET, — veniet Christus magnis viribus, et obfirmato animo, ut dæmones profliget, tyrannos superet, omnesque gentes suæ fidei subjiciat. Hæc enim de primo Christi adventu intelligenda sunt. Ita Cyrillus, Procopius, S. Thomas, Lyranus et Forerius, licet S. Hieronymus et Haymo hæc ad secundum Christi adventum, quo dæmones omnesque impios deturbabit in tartara, referant. Hoc quoque vere et recte dicitur: tunc enim completa erit fortitudo et victoria Christi. Hinc patet contra Judæos modernos, Messiam sive Christum proprie vere esse Deum. In Hebræo enim vocatur non tantum Adonai, sed et Jehova. ET BRACHIUM EJUS DOMINABITUR. — « Brachium » in Scriptura symbolum est roboris et potentiæ. Porro brachium hoc Christi non tantum divinitatis, sed et humanitatis ejus est. Hac enim nos redemit, nostrosque hostes debellavit: hæc enim licet, qua caro, sit fœnum, ut dixit vers. 6; tamen, qua caro est Verbi, quod manet in æternum, Verbi fortitudinem, brachium et robur participat. Unde rursum « brachium, » id est potens ejus gratia, « dominabitur, » id est dominari nos faciet nostræ libidini, aliisque passionibus et vitiis, ita et nobis det non tantum posse bonum, sed et velle ac perficere, ait Leo Castrius. ECCE MERCES EJUS CUM EO. — Triplex hic est sensus. Primus, q. d. Christus semper præ oculis habebit mercedem sibi a Patre paratam, scilicet quod pro mercede obitæ mortis suique laboris, habebit dominium in omnes gentes, juxta illud Psalm. II: « Postula a me, et dabo tibi Gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ; » et Isaiæ cap. LIII: « Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longævum; ideo dispertiam ei plurimos, et fortium dividet spolia. » Qui enim præmium et mercedem laboris coram oculis habent, hi graviter pro eo laborant et certant. Ita et Christus « proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta. » Ita Forerius. Merces ergo Christi sunt fideles, quos quasi oves ei Pater pro mercede tradidit; de quibus sequitur: « Sicut pastor gregem suum pascet, » etc. Secundus, merces, id est pretium redemptionis nostræ, est cum Christo; quia Christus non gratis, sed lytro sanguinis sui nos e captivitate diaboli, peccati et mortis redemit. Ita Sanchez. Tertius et planissimus, q. d. Christus est rex, non avarus, sed liberalis, qui in promptu habet amplam mercedem, quam suis famulis, maxime prædicatoribus, ostentat dabitque, imo ipsemet eis erit « merces magna nimis. » Sic enim duces in bello solent accendere milites proposita victoribus ampla mercede et præmio. Hoc et facit Christus. ET OPUS ILLIUS CORAM ILLO. — Hoc opus dupliciter capi potest. Primo, proprie, q. d. Ideo Christus a Patre amplam recipiet mercedem, quia (כי et enim est causale significans quia) opus nostræ redemptionis et salutis illi a Patre injunctum, sem- per præ oculis habebit, illique totus intendet. Hoc est quod ipse ait Joan. XVII, 4: « Opus consummavi, quod dedisti mihi. » Secundo, metonymice « opus » est merces operis, ut more Hebræo idem dicatur posteriori hemistichio quod priori. Sic dicitur Levit. XIX, 13: « Non morabitur opus (id est merces operis) mercenarii tui apud te usque mane. »
40:11
11. SICUT PASTOR GREGEM SUUM PASCET. — Declarat Propheta to dominabitur, q. d. Imperium Christi non erit dominatus tyrannicus, sed pastoralis, ut pastor non tam timore quam amore, magna cura et benignitate reget, imo pascet oves suas, ut non tam rex quam pastor esse videatur. Sic Homerus Agamemnonem vocat ποιμένα λαῶν, pastorem populorum, quod bonus rex debeat regere populum, sicut pastor oves. Et Cyrus apud Xenophontem, lib. VIII, asserit quod bonus princeps similis sit bono pastori. Idem censuit Tiberius Cæsar addens: « Boni pastoris esse tondere pecus, non deglubere. » Qui secus faciunt, non pastores sunt, sed laniones et tyranni. Tales sunt hodie qui erga oves sunt leones, erga lupos agni; lupos nutriunt, oves interficiunt. IN BRACHIO SUO CONGREGABIT AGNOS. — Solent pastores agniculos, quos oves in campis vel montibus enixæ sunt, manibus et brachiis complecti, atque ad caulam deferre. Similem curam et amorem fidelibus exhibebit Christus. Unde, Luc. XV, 5, comparat se pastori, qui ovem errantem in humeros tollit, et ad ovile reducit. Hinc hac specie Roma in antiquissimis templis et cœmeteriis depictus cernitur. Moraliter, agnus et ovis est animal innocens, mite, subjectum, humile, utile lana, lacte, carne. Tales debent esse Christiani, oves sint et agni, non hirci, non vulpes, non tauri, non ursi, non lupi, non leones. FŒTAS (quæ fœtum utero gerunt, vel jam recens enixæ sunt) IPSE PORTABIT, — suaviter ducet, ac si portaret, scilicet pedetentim eas minabit, ne fatigentur, ideoque sinet eas per intervalla quiescere, quin et pabulo vires earum recreabit, ac si opus sit, easdem in sinum aut humerum tollens, portabit. Ita Vatablus et Forerius, uti fecit Jacob, Gen. XXXIII, 18, ad quem hic alludit Isaias. Vide munia boni pastoris apud Ezech. cap. XXXIV. Sensus est, q. d. Christus summa providentia, vigilantia et suavitate, quasi pastor « agnos, » id est plebem simplicem recens in baptismo renatam, fovebit; et « fœtas, » id est Apostolos et Prædicatores, qui filios Christo pariunt, sua gratia et spiritu roborabit, et fulciet, quasi pastor eos suis ulnis circumferens, aut manu leniter per ardua et adversa quæque deducens, et sustentans, ac quasi portans. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Procopius.
40:12
12. QUIS MENSUS EST PUGILLO AQUAS? — Excurrit Propheta in divinæ potentiæ et sapientiæ commendationem, eo fine ut ostendat mirabile hoc incarnationis Verbi opus, omnemque Christi œconomiam circa hominum redemptionem, quod quasi pastor pascet agnos, fœtas portabit, etc., illi perfacilem fuisse, omnemque a Deo prævisam et provisam fuisse. Ipse enim totum Universum facillime et sapientissime regit ac moderatur, q. d. Ne miremini mirabilia quæ dixi de gratia et consolatione Christi, de Deo homine, de Evangelio, de Gentium quasi ovium ejus vocatione, et ad ipsum conversione; quia Deus, qui mirabilis est, potentissimus et sapientissimus, ista omnia faciet. Ita S. Hieronymus, Theodoretus et Tertullianus in Scorpiaco. Nota catachresin: Deus continet orbem palmo, pugillo, tribus digitis, id est facillime; licet alii, tribus digitis, inquiunt, id est tribus suis attributis, scilicet sapientia, bonitate et potentia. Verum hoc est symbolicum et mysticum, uti et illud Paschasii, lib. I De Spiritu Sancto, cap. II, qui per digitos SS. Trinitatem accipit: « Nonne, ait, hic in tribus digitis potentiæ unius æqualitatem sub quadam mysterii lance libravit? » Sic et Glossa: « Sunt, inquit, tres digiti SS. Trinitatis. » Sic quoque Christus Dominus mysterium SS. Trinitatis, per manum tres digitos continentem repræsentavit S. Annoni Archiepiscopo Coloniensi. Visionem narrat Sigebertus in ejus Vita, cap. XVIII: « Christus, inquit, radiantibus oculis in ora stupentis comem se et placidum ingerens, protensis coram eo tribus sinistræ manus digitis, primum eorum dextro tetigit indice, dicens: Ecce Pater; moxque secundum: Ecce Filius; posthac et tertium: Ecce Spiritus Sanctus. Et voces intra fauces paululum cohibens: Ecce tres, ait, in una deitate similiter adorandæ personæ, quibus gloria par dicitur ab universali semper Ecclesia. Mediam inter Patrem et Spiritum Sanctum personam Filius habet, nec ullam habet divisionem a duobus in ulla diminutione majestatis ejusdem et gloriæ. » Est hic insignis et viva hypotyposis potentiæ et majestatis divinæ: Deus enim vastissimas et profundissimas totius Oceani aquas tam facile continet, quam facile homo paucas aquæ guttas pugillo complectitur. Totus ergo Oceanus Deo res est adeo parva, quam est aqua quam vola vel pugillo (Aquila vertit, minimo digito) metimur et stringimus. Idem cœlos palmo ponderavit. Palmus est extenta manus ab extremo pollice usque ad minimum digitum: quod si contrahas manum fit pugillus, q. d. Sicut Atlas a Poetis fingitur cœlum humeris sustinere, ita vere Deus, cœli mundique Atlas, imo Creator, non humeris, sed palmo, id est manu sua supposita, non tantum metitur, sed et appendit, librat et quasi ponderat ingentem illam cœlorum molem et vastitatem. Idem tribus digitis appendit molem terræ. Alludit ad institores qui levia pondera examinant per uncias nimirum multæ spinæ latent sub purpura, multæ curæ sub corona.
40:13
13. Quis adjuvit spiritum Domini? — Hebraice, quis ponderavit, id est expendit, perpendit, penetravit, «spiritum,» id est mentem et consilia Domini, ut eum ope et consilio suo in operando adjuvare possit? q. d. Nemo. Ipse enim omnia ponderat, metitur et penetrat; et, ut dicitur Proverb. cap. xvi, 2: «Spirituum ponderator est Dominus;» ipse vero a nemine ponderari, penetrari aut comprehendi potest. Hinc Septuaginta, et eos secutus S. Paulus, Rom. xi, 34, vertunt: «Quis enim cognovit sensum Domini?» unde idem exclamat: «Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viæ ejus!»
40:15
15. Ecce Gentes quasi stilla situlæ. — S. Irenæus, lib. V, cap. xxix, legit, ut stillicidium de cado; S. Ambrosius in Psalm. I, ut stillicidium de urceo. Est occupatio, q. d. Dicet quis: Esto Deus hominum ope aut consilio non egeat; homines tamen sunt imago Dei, et quasi terreni quidam dii, ac proinde magni ab eo æstimantur; quare habent unde sibi placeant. Hoc elidit dicens: «Ecce Gentes quasi stilla situlæ,» quia, ut ait S. Ambrosius in Psalm. I, in fine: «Sicut terra ad cœlum est instar puncti, sic omnes gentes ad multitudinem Angelorum sunt quasi stilla situlæ.» «Cogita ergo,» ait S. Chrysostomus in cap. I ad Ephes., serm. 3, et homil. 2 De incomprehensibili Dei natura, fuse, «quanta hujus stillæ, vel guttulæ pars tu sis, et quantus sis respectu Dei.» S. Athanasius, De Unita substantia SS. Trinitatis, lib. I, in fine, hic putat significari neminem a divinitate Trinitatis posse se occultare vel fugere, quia ille totus orbis est quasi gutta. Hinc et Plato et Plotinus rogati: «Quomodo Deus videre possit omnia?» respondent: «Quia tota hæc rerum machina in conspectu Dei est instar puncti.» Sic, teste Clemente Alexandrino, lib. VII Stromat., in fine, Theognis dixit: «Vos, Megarenses, neque tertii estis neque quarti, neque duodecimi, nec ullo in numero aut ratione, sed ut pulvis quem projicit ventus, et ut gutta cadi.» Vide ergo quid sint res terrenæ omnes, tuque ipse licet toti domineris orbi. «Quid est homo quod ejus es memor, Domine? Quid est quod superbit homo, ait S. Hieronymus, qui est quasi stilla e situla, decidua et neglecta? imo stillæ hujus pars minima, nec certies quidem millies millesima. Quomodo si a situla modica stilla fluat, a portante negligitur: ita universa gentium multitudo, supernis ministeriis comparata et Angelorum multitudini, pro nihilo ducitur.» Hucusque S. Hieronymus. Rursum, sicut stilla situlam neque gravat si maneat, nec levat si excidat: sic homines neque si pereant omnes, quidquam relinquant vacuum, neque si in natura rerum sint, aliquid occupati aut implent, si tam vastam maris orbisque amplitudinem spectes. Sic, Sapient. xi, 23, totus orbis coram Deo dicitur esse «tanquam gutta roris Tropologice, montes et colles sunt dignitates et prælaturæ, quas pauci sciunt librare in pondere et statera. Unde exclamat Isaias: «Quis libravit in pondere montes, et colles in statera?» q. d. Rarus est et magnus qui eos libret. Dignitates enim plus habent oneris, quam honoris; et quantus est ascensus earum, tantus est et descensus. Si enim ascenditur ad prælationem, descenditur ad servitutem. Librat ergo animus Sancti montes in pondere, et colles in statera, qui onus in honore, et servitutem in prælatione pensat; sicque fit ut consideratio servitutis et oneris, omnem appetitum prælationis et honoris in animo ejus exstinguat. Ita fecisse S. Laurentium Archiepiscopum Dublinensem, qui coævus fuit et defensor S. Thomæ Archiepiscopi Cantuariensis et Martyris, in eoque ope et vitam suam posuit, narrat Auctor Vitæ ejus, cap. xi. Exstat apud Surium die 14 novembris. Vere Antigonus rex ad filium regno insolescentem: «An nescis, o fili! inquit, regnum nostrum esse splendidam servitutem?» antelucani,» quæ scilicet ante lucem descendit, et statim ortu solis et lucis siccatur, sorbetur et evanescit. Et quasi momentum stateræ. — Sic et Sap. xi, 23, dicitur: «Tanquam momentum stateræ, sic est ante te orbis terrarum.» Momentum, id est minima inclinatio, aut motus: græce enim sic habetur: ὡς ῥοπή ἐκ πλαστίγγων, hoc est, sicut vergentia vel inclinatio ex lancibus libræ, quæ scilicet cum semper agitentur, semper una lanx alia magis minusve pendula inclinat sursum vel deorsum: quod veteres momentare dicebant. Vatablus intelligit de ipso stateræ libramento, sive æquatoria cuspide, quæ lancem utramque ex æquo sustinet et suspendit. Et sic videtur Plutarchus in Camillo accipere ῥοπήν. Sensus est, q. d. Sicut hæc propensio lancis minima est, et minimi momenti, sic et mundus quantus quantus est, respectu Dei est minimus. Secundo, sicut instabilis hæc est propensio, et transiens, semperque agitatur: ita mundus hic coram Deo. Tertio, sicut hæc propensio minimo motu ejus qui libram tenet tolli potest, et in aliam partem inclinari, sic et mundus totus est in manu et nutu Dei per omnia. Recentiores, ut Vatablus et Forerius, Hebræum שחק sachac vertunt, quasi levitas, vel quasi levis pulvisculus (quales sunt atomi, quos videmus volvi in radiis solis) in bilance pondus non auget, vel minuit: ita scilicet homo apud Deum nullius est pretii, nec Deo additus quidquam adauget (Deus enim solus, utpote immensus et infinitus, tantus est, tantumque efficit, quantum Deus et mundus simul juncti et compositi), nec Deo illum creare, et per Christum recreare, reformare, et ad pondus auctorare volenti quidquam opis, consilii, ponderis aut momenti attulit. Ecce insulæ quasi pulvis exiguus. — «Insulæ» Hebræis vocabantur regiones trans mare sitæ, etiamsi essent terra continens, uti Italia, Hispania, Græcia, etc. Pro quasi pulvis Septuaginta vertunt, quasi saliva, vel sputum. Hebræum enim דק dac significat tenue, minutum, quod tam salivæ, quam pulveri convenit. «Terra, ait Boetius, lib. II De Consol., est punctum puncti, scilicet mundi, qui punctum est, si cum Deo comparetur.» Forerius vertit: «Ecce insulas quasi tenue operiet (יטול enim a radice טול talal significat operire), q. d. Facile est Deo omnes insulas submergere, ac si illas nebula operiret. Vatablus vero יטול, a טיל til, id est projicere, deducens vertit, ecce insulas quasi minutissimum pulverem projiciet, aut transferet alio; sicut in historiis legimus insulas quasi in mari natantes et fluitantes sæpius alio fuisse translatas. Noster vertit, ecce insulæ quasi pulvis qui projicitur, id est vilis et exiguus: scilicet, omnes sunt instar scrupi levis aut oculos fallentis arenæ. Moraliter, cogita quis tu, quis Deus? ut te cognoscas et deprimas, Deum admireris et venereris. Homo enim est nihil, et plusquam nihil coram Deo. Ita Abraham: «Loquar, ait, ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis.» Ita Moses, interrogans nomen Dei, audit: «Ego sum qui sum,» q. d. Ego sum, tu non es, Exodi iii, 14. Vide ibi dicta. Ita S. Franciscus noctes integras meditabatur, nec dicebat aliud quam: «Quis tu, Domine, quis ego? Tu abyssus essentiæ, sapientiæ, sanctitatis et bonorum omnium; ego abyssus nihili, ignorantiæ, peccatorum et miseriarum omnium.»
40:16
16. Et Libanus non sufficiet. — q. d. Tanta est Dei celsitudo et majestas, ut omnia ligna, omne thus, omnia aromata, omnia animalia Libani, et quorumvis montium non sufficiant holocaustis, si pro dignitate ea illi offerantur. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et alii. Dicit hoc, ut Judæos, æque ac Gentes ad Dei veri cultum et reverentiam, atque ad idolorum contemptum excitet, q. d. Dei majestas et sanctitas immensa est; quare nullis victimis satis coli et adæquari potest, nisi unica victima infinita, scilicet qua seipsum unigenitus Filius Dei in cruce offeret. Hic ergo efficiet quod Libanus, totusque mundus facere non potuit. Adæquabit enim Dei dignitatem: erit enim Deus Deoque æqualis qui offeretur, et simul offeret semetipsum Deo in holocaustum atque mundi piaculum.
40:17
17. Et quasi nihilum. — Forerius vertit, plus quam nihilum. Si enim nihilum cum ente quolibet creato conferas, minus illud ab eo distat (cum utrumque sit finitum, finiti autem a finito distantia sit finita) quam distet ens quodlibet, imo totus mundus a Deo; hujus enim infinita est distantia. Deus enim in infinitum entia omnia creata transcendit: ac proinde ab iis non tantum negative, sed et positive distat in infinitum: cum ens a nihilo positivam distantiam habeat finitam. Sicut enim ens est finitum, sic etiam ejus oppositum, puta non ens, sive nihil, est finitum: est enim negatio, vel privatio entis finiti. Nihil ergo per se, et quasi positive est finitum: quia minus habet esse quam ens: nullum enim habet esse, estque nihil prorsus. Negative tamen nihil est aliquo modo infinitum, quia negat omne ens, omnesque res, etiamsi illæ essent infinitæ: negat ergo infinita quæ sunt, vel esse possunt; sed positive est finitum, ac finite tantum distat ab ente creato et finito. Si autem nihilum cum Deo conferas, nil a Deo magis distare potest quam nihilum. Loquor physice: nam moraliter magis a Deo distat peccatum. Et hoc sensu est hyperbole, q. d. Omnes gentes, imo entia omnia a Deo distant summe, et in infinitum, ideoque si posset dari major distantia quam sit nihil a Deo, magis quam nihilum distarent a Deo. Huc alludit Apostolus, I Corinth. i, 28, cum ait: «Elegit Deus ea quæ non sunt,» id est quæ nullius sunt pretii, vel momenti. Vide et hic quam se demiserit «Verbum caro factum,» quamque vere dicat Apostolus: «Exinanivit semetipsum formam servi accipiens.» Homo enim est nihil, et plusquam nihil coram Deo. jore insania profudit, et furere cœpit contra imaginum Deique cultores. Ita Zonaras et alii.
40:18
18. Cui ergo similem fecistis Deum? — Digreditur ad carpendam idololatriam Gentium (hæc enim eos a Christo et salute impediebat: idola enim erant prava et aspera in via Gentium, quæ, vers. 3, tolli jussit, ut paretur via Domino), quod videlicet pressi ab hostibus vel alia natione, aut rei alicujus cupiditate ducti ad eam obtinendam confugerent ad idola aurea, lignea et inanima, cum Dei opem implorare, in eumque, utpote potentissimum et benignissimum, omnem spem defigere deberent; unde concludit, vers. 31: «Qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem.» Hic est ergo epilogus totius hujus orationis, scilicet ut doceat sperandum esse in Deo, non in idolis, ac cum Gentibus ab idolorum cultu transcundum esse ad Dei cultum in Christi Evangelio propositum. Nota: Gentes fabricando et colendo simulacra Jovis, Apollinis, Mercurii, etc., lapidea et lignea colebant idola, non Deum; dicuntur tamen Deum iis similem fecisse, quia ea adæquabant Deo, Deumque alium non colebant quam hæc simulacra, ac consequenter Deum et deitatem transferebant in simulacra, quasi Deus iis similis esset, haberetque simile corpus, imo corpus simulacri esset corpus Dei: quæ sane gravis erat injuria Dei, quod scilicet simulacra Deo æquarent, ac consequenter Deum similem, imo æqualem facerent simulacris. Unde ex Hebræo ad verbum sic vertit Forerius: Ad quem assimilabitis Deum, et quam similitudinem æquabitis ei? Et sic τὸ similem fecistis, vers. 26, explicatur per adæquastis. Hoc est quod ait Apostolus, Rom. i, 23: «Mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum,» etc., quod explicans subdit: «Qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturæ potius quam Creatori.» Vides hic similitudinem hanc vel assimilationem simulacrorum non esse aliud, quam quod cultum Creatoris transtulerint in creaturas, id est in simulacra, «et incommunicabile nomen (Dei) lapidibus et lignis imposuerint,» ut ait Sapiens, Sap. cap. xiv, vers. 21. Sensus ergo est, q. d. Cum omnes Gentes Deo comparatæ sint quasi gutta, imo nihilum et inane; qua temeritate, impietate ac sacrilegio vos, o Gentiles! Jovem Jovisque idolum comparatis et æquiparatis Deo, Deumque Jovi, imo Deum facitis Jovem, et Jovem Deum? Perfide ergo hoc loco abusus est Leo Armenius Imperator iconoclasta, qui socium in scelere habuit Theodorum, quem amoto Nicephoro sede Constantinopolitana donaverat. Hic Theodorus grassabatur in sanctas imagines, cumque aliquando hæc Isaiæ verba in Ecclesia recitarentur: «Cui assimilastis Dominum? num imaginem ejus facit faber, aut aurifex similitudinem paravit?» accessit propius, atque Imperatori in aurem insusurravit: «Audi Prophetam, domine, eique obtempera.» Tum vero Leo suam iconomachiam ma- Perfide, inquam: nam imagines Christianorum non sunt imagines, hoc est idola, Gentilium, contra quas hic detonat Propheta, nec coluntur ut dii: nec a fidelibus æquantur Deo, ut Deus injuriam sibi fieri sentiat, quod imaginibus assimiletur, comparetur et æquetur. Nemo enim fidelium tam simplex aut stolidus est, qui imagines colat ut deos, uti fecerunt Gentiles. Porro Deum has imagines etiam Dei ipsius, hic non carpere, patet ex eo, quod ipse hanc imaginem assumpserit, in eaque apparuerit, et hominibus se videndum exhibuerit; non tantum cum Verbum caro factum est, sed etiam cum Patriarchis et Prophetis sui imaginem objecit, et venerandam proposuit, uti fecit Mosi ei apparens in corpore assumpto, Exodi, cap. xxxiii et xxxiv, et Isaiæ cap. vi, 1, et Danielis cap. vii, 9, et S. Joannis, Apocal. cap. i, vers. 13. Si Deus sui imaginem nobis exhibuit, cur eam simili imagine exprimere non liceat? dicitur enim imago quasi imitago, ab imitando; sicut εἰκών ab εἰκῶ, id est assimilo, repræsento, uti ex Concilio Nicæno II, docet Sanderus, lib. I De Adorat. imag. cap. ult.; Leoni. Vide Damascenum, lib. IV, cap. xvii, et orat. De imaginibus, et Concilium Nicænum II, quod totum est pro imaginibus. Vide et dicta Exod. xx, 4, et Sapient. xiv, 21.
40:19
19. Numquid sculptile conflavit faber? — «Sculptile» sumit pro conflatili, hoc enim conflat faber. Hebræum enim פסל pesel, quod Noster vertit «sculptile,» significat idolum, sive sculptum, sive conflatum, sive pictum, sive dolatum sit. Irridet hic idololatrarum vesaniam, q. d. Numquid non idola vestra ligna sunt: aut metalla dolata, fusa, conflata, vel sculpta a fabris, qui ad id quærunt ligna imputribilia, ne a tineis vel carie corrodantur; malleisque et clavis firment, ne vento aliove impetu dejiciantur, auro et argento ea ornant? quomodo ergo ista comparatis Deo, deosque vestros facitis? Itane faber fabricat numina? Itane Vulcanus deos cudit?
40:21
21. Numquid non scitis? — Ita legunt Romana in præsenti, non scietis in futuro, q. d. Numquid facile scire potestis, et audire jam inde a mundi exordio per patrum et avorum traditionem, posita esse a Deo fundamenta terræ, sive terram ipsam a Deo creatore conditam et fundatam esse? ac proinde hunc ejus creatorem unum et solum esse Deum, non Jovem, non Mercurium, non simulacra, q. d. Si Deus terram, quæque in ea gignuntur metalla creavit, quis ita deliret ut Deum esse credat simulacrum ex auro vel argento sculptum aut conflatum? Nota: «Fundamenta terræ» non sunt cardines aut fines terræ, ut voluit Cyrillus, sed ipsa terra, in seipsa a Deo fundata et firmata. Nec enim alios cardines aut fulcra habet terra in aere pendula, quam quod ibi firmiter collocata sit a Deo.
40:22
22. Qui sedet super gyrum (Vatablus, globum) terræ, — q. d. Qui in cœlis quasi rex orbis sedet et præsidet, despicitque totum terræ gyrum et ambitum, videtque in eo homines quasi locustas, cicadas et formicas ambulare et saltitare. Nam pro locustis Forerius vertit, cicadas. Hæ enim locustis sunt affines, tum natura, tum parvitate, tum strepero stridore. Nam cuculus cuculat, fritinnit rauca cicada. Nota congrue homines comparari locustis; utrique enim exiguum, vile, molle, miserum et caducum sunt animal. Nam, primo, locusta gignitur ex putredine; ita et homo. Unde S. Job ait: «Putredini dixi: Mater mea es; et Soror mea, vermibus.» Secundo, locusta humore turget: ita «homo quid est aliud quam pituita et bilis?» Tertio, locusta est gracilis, et pedum longitudine omnia animalia pro modulo sui corporis excedit: ita et homo. Unde Eccles. cap. xii, vers. 5, ærumnas hominis senescentis describens: «Florebit, inquit, amygdalus, impinguabitur locusta,» id est superveniet canities, et accedet pedum tumor, scilicet podagra. Dicitur enim locusta quod longis sit pedibus, inquiunt Isidorus, Lyranus et Albertus, lib. XVI De Animal., ubi refutat alios, quibus dicitur locusta quasi loco stans. Pedibus ergo impinguatis et tumidis tumescit et impinguatur locusta. Quarto, locustæ, ait Albertus, omnes feminæ sunt, uti scarabæi omnes sunt mares: ita homines femineos habent animos, pariter et vitia. Quinto, locustæ, quia palpebris carent, durissimis sunt oculis; imo sunt qui putant eas oculis et visu carere: hinc pariter stupidæ sunt. Unde proverbium: «Locustæ mentem habet;» id est parum habet mentis et cerebri; quod usurpat Lucianus in Jove tragœdo: ita et homines desipiunt, et circa res divinas ac saluti duri sunt, et cæcutiunt quasi talpæ. Sexto, locustæ rege carent, et sese invicem devorant, inquit Aldrovandus, lib. De Insectis exsang., cap. De locusta: sic homines laborant ataxia, et invicem perimunt. «Homo homini lupus.» Septimo, locustæ non tam proprium habent volatum, quam vento feruntur, et cum se a terra paululum elevaverint, iterum pennis deficientibus cadunt: ita homo ut efflorescit ætate et gloria, ita mox pariter cadit. Octavo, locustæ sunt innumeræ: ita et homines. Rursum, locustæ sunt maxime leves et mobiles: ita homines sunt leves et inconstantes. Unde Isidorus: «Locustæ, ait, sunt vagæ animæ, et salientes in sæculi voluptates.» Nono, locusta gulosum est animal omnia germina depascens; ita homo in ventrem projectus est. Hinc decimo, locusta nocentissimum est animal frugibus, vastans integra regna et provincias; unde aliis locusta dicitur quasi loca urens. Adeo ut Plinius, lib. XI, cap. xxix, scribat in Cyrenaica regione legem esse ter in anno locustas debellandi, primo ova obterendo, deinde fœtum, postremo adultas, desectoris pœna lata in eum qui cessaverit: ita homo impius et aliis et sibi nocentissimus est. Undecimo, locusta quia agros corrumpit, symbolum est corruptionis humanæ. Pulchre S. Chrysostomus, homil. Quod nemo læditur nisi a seipso: «Omne, ait, quod est in rebus, habet aliquid qui corrumpitur ac læditur: lanam tinea, ovium greges lupus, vinum aceti permutatio, dulcedinem mellis amaritudo corrumpit, lolium segetibus nocet, grando vineam lædit, virgulta et plantas locustæ vastant.» Denique locustæ, ait Aristoteles, pariunt in exitu veris, et mox a partu moriuntur; vermiculis circa collum innascentibus tempore partus, qui eas strangulant: similiter brevis ævi est homo, et non raro a fœtu proprio necatur. Ita S. Gregorius in Angliam pergens obviam locustæ, ei se comparavit, ex eoque cognovit sibi in eo loco standum, et Romam revertendum esse. De quo plura Ezech. cap. xxi, 21. Qui extendit velut nihilum cœlos. — Pro nihilum hebraice est דק dac, id est tenue, per quod Forerius intelligit nebulam; Vatablus, cortinam, vel telam tenuissimam. «Nihilum» ergo hic significat aliquid tale tenuissimum atque levissimum, ut pene nihil esse videatur, quod facillime extendi potest, uti est cortina, nebula, etc. Sic enim Deus cœlos vastissimos facillime extendit, ut sub iis quasi sub tentorio degerent homines. Unde Septuaginta vertunt, qui extendit cœlos quasi cameram, rotundos scilicet et solidos instar cameræ et fornicis. Potest, tertio, דק dac verti pulvis tenuis et exiguus, uti vertit Noster, vers. 15, q. d. Deus ita facile creavit et fecit cœlos, ac si faceret pulveris atomum tenuissimum. Ita S. Chrysostomus, lib. De Incomprehensibili Dei natura.
40:23
23. Qui dat secretorum scrutatores quasi non sint. — Ita vocat Philosophos, qui naturæ, et sapientiæ ac Dei secreta rimantur; aut potius consiliarios, et principes, ut vertunt Septuaginta (unde et Noster, Habacuc cap. i, 10, vertit, «tyrannos;» Proverb. cap. viii, 15, vertit, «legum conditores»), qui status et politiæ ac gubernationis secreta rimantur. Hi enim hebraice vocantur רוזנים rozenim. Posterius enim hemistichium more Hebræo explicat prius. Idem ergo est «qui dat secretorum scrutatores quasi non sint,» quod, «judices terræ velut inane fecit.» Hebræi enim principes vocant judices, quod principum officium primarium sit justitiam inter cives tueri, et populum judicare, id est vindicare ab hostium injuriis. Hinc Salomon orat Dominum, III Regum, cap. iii, dicens: «Dabis servo tuo cor docile, ut populum tuum judicare possit.» Hinc et vocatur liber Judicum, id est vindicum et principum Israel. Celebrat ergo Isaias Dei potentiam, quod ipse reges et principes solio dejicere, infatuare, perdere, et quasi in nihilum redigere possit, et sæpe redigat. Pro inane hebraice est תהו tohu, id est inanis, inornatus, incompositus: sic enim Genes. i, dicitur terra fuisse inanis et vacua, hebraice, tohu vabohu, antequam Deus eam herbis, floribus et fructibus ornaret et decoraret. Pari modo Deus reges omni honore et decore spoliare potest, et sæpe spoliat. Unde explicans subdit:
40:24
24. Et quidem neque plantatus, — q. d. Licet principes terræ in ea summi, firmi et potentes esse videantur; tamen eorum principatus similis est arbori, aut ramo, qui nec satus, nec plantatus est in terra, nec radicatus; unde succo destitutus arescit, aut levi vento aut turbine prosternitur: sic enim et principum gloria caduca est et fucata, quam Domini flatus et jussio mox dejicit et dissipat. Rursum Forerius hunc dat sensum, q. d. Deus reges et tyrannos statim initio imperii sæpe aufert, et de medio tollit, antequam prolem generent, non relicta sobole: perinde ac truncus, qui in terra radices non egit, flores et fructus proferre nequit.
40:25
25. Et cui assimilastis me? — q. d. Cur non tantum Jovem, Mercurium, Venerem, etc., et principes flagitiosos jam putridos, sed etiam serpentes et monstra fecistis deos, mihique adæquastis?
40:26
26. Levate in excelsum oculos. — «Quis est, ait Cicero, qui cum oculos in cœlum sustulerit, Deum esse non sentiat?» «Cœli» enim et astra «enarrant gloriam Dei.» Rursum, cœli fuerunt ante Jovem deosque omnes, creati a vero Deo. Quis creavit hæc? — id est hos cœlos. Hebraice pro quis hæc est מי אלה mi elle, quod Cabalistæ per anagrammatismum retrogrado ordine legunt אלהים elohim, quasi respondent, Elohim, id est Deus creator, «creavit hæc.» Qui educit in numero militiam eorum. — «Militiam» vocat stellas et astra. Unde Septuaginta vertunt, ornatum eorum. Hæc educit Deus «in numero,» id est numerose; plurimæ enim sunt stellæ. Secundo, «in numero,» id est in ordine suo, in quo quæque suum habet locum et numerum, eumque constanter servat, ut hæc sit prima, illa secunda, alia tertia, perinde ut milites in acie constanter servant suum ordinem. Ab ordine enim pendet exercitus robur, et victoria æque ac decor. Est catachresis: numerus enim ponitur pro numerosa dispositione, harmonia, proportione et ordine. Sic numerus musicus vocatur vocum et sonorum plurium harmonia et concentus. Talis est et acies castrorum (qualis est astrorum) ordinata. «Deus, inquit S. Augustinus, epist. 28 ad S. Hieronymum, stellas tot astris distinctas, tanta varietate motuum, tanto sonorum concentu (loquitur ex sententia Pythagoræ et veterum, qui cœlos suavissimum suo motu concentum edere crediderunt); insignes educit, et movet, ut nulla creatura admirari satis possit.» Pro qui educit hebraice est המוציא motsi, quod verti potest, oriens, id est oriri faciens. Dei ergo æque ac Christi, Zachar. cap. vi, 12, nomen est «Oriens.» Ita Forerius. Et omnes ex nomine vocat. — Significat hæc phrasis tria: Primum, quod Deus stellarum omnium naturam, vim et efficaciam intime perspectam habet, ita ut eas proprio et accommodatissimo nomine vocare possit. Est catachresis. Secundum, quod singularum stellarum, et rerum creatarum Deus habeat curam et providentiam, ut cuique tribuat quod opus est, et cuique injungat opera et munia suæ naturæ et viribus commensurata, et accommodata, verbi gratia, lucifero ut lucem, hespero ut vesperam indicet; lunæ ut nocti, soli ut diei præsit; nil autem cuipiam supra facultatem et vires præcipiat. Tertium, quod stellæ omnes Deo per omnia obediant, ita ut, cum ipse eas accersit, vel quid eis jubet, omnes mox ei pareant et occurrant, ita ut nulla sit reliqua quæ se illi non sistat; hoc enim est quod ait: Præ multitudine fortitudinis et roboris, virtutisque ejus, neque unum reliquum fuit. — Aliqui fortitudinem et robur ad stellas referunt, q. d. Virtus stellarum et robur quantum est Deo paret, neque vel una est quæ in suo ordine et munere, in quo a Deo constituta est, deficiat. Verum sic dicendum fuisset earum; jam autem dicit «ejus,» scilicet Dei, q. d. Tam multa et magna est fortitudo, robur et virtus Dei, cœlos et astra moderantis, ut ne vel unum sit quod ejus ordinationi et mandato per omnia non satisfaciat. Pulchre Boetius, lib. I De Consol., Deum ita compellat: O stelliferi Conditor orbis, Qui perpetuo nixus solio Rapido cœlum turbine versas, Legemque pati sidera cogis!
40:27
27. Quare dicis, Jacob, et loqueris, Israel: Abscondita est via mea (id est vitæ meæ ratio, meus status, mea conditio) a Domino. — Est mimesis. Imitatur enim vocem Judæorum epicurizantium, qui adversis pressi putabant se a Deo negligi, Deum sui non habere curam et providentiam, q. d. Cum Deus sit tantus, tamque potens et sapiens, uti etiam aliæ gentes confitentur; cur tu, o Jacob, id est vos, o duæ tribus jam ab Assyriis afflictæ! et tu, o Israel, id est vos, o decem tribus jam in Assyriam ab iisdem abductæ! dicitis: Deus res nostras non curat, quantis affligamur malis, qua captivitate premamur non considerat, nostras ærumnas non videt, non attendit: «Circa cœli cardines perambulat,» nostra negligit, nec aspicit? Ita S. Cyrillus. Et a Deo judicium meum transivit. — Idem aliis verbis repetit, q. d. Non est Deo curæ nostrum judicium, id est nostra causa, nostrum jus, nostraque justitia, an juste an injuste vivamus, an juste an injuste affligamur. Hactenus sumus habiti populus Dei, ecce jam opprimimur ab hostibus impiis et tyrannis; Deus iis nos permittit, ergo non est illi cura de nobis. Nota: In voce «transivit» est hypallage: judicium enim transit, quia judex illud pertransit, et præterit, q. d. Deus causam meam pertransit, negligit, judicare non vult, sive jure, sive injuria mecum agant hostes non attendit. Sunt verba populi in captivitate et afflictione despondentis animum, et de Dei providentia diffidentis, ac queruli. Secundo, Sanchez, «transivit,» ait, id est præterivit et latuit. Sic enim vulgo dicimus: Ista res me præterit, id est latet. Hisce querimoniis respondet Propheta, aitque:
40:28
28. Deus sempiternus Dominus. — Hebraice, Jehova est Deus æternitatis, q. d. Deus, Deique virtus et sapientia æterna sunt: ergo quam olim habuit, eamdem nunc habet vestri rerumque omnium curam et providentiam. Cum enim sit æternus, non lassescit in gubernando, non deficit, non laborat, non senescit; sed æque semper recens, vigeus, agilis et expeditus regit universa; præsertim cum uti potentia, ita et sapientia ejus sit immensa et investigabilis; quam proinde nullæ res, nulla hominum consilia, nullæ fraudes, nulla arcana latere possunt. Est enim Deus et Dominus non temporis, non ævi, sed totius æternitatis.
40:29
29. Qui dat lasso virtutem, — q. d. Non solum Deus ipse non lassatur, sed et lassis vires animosque restituit. Et iis qui non sunt (qui esse non videntur, qui tam infirmi ac debiles sunt, ut ruituri et in nihilum casuri videantur, Deus dat) fortitudinem. — Rursum iis qui non sunt dat esse, simulque robur, dum eos creat et producit. Ex hoc versu Hebræi sumpserunt formulam benedicendi Deum: «Benedictus qui dat lasso robur, et ei cui non sunt vires multiplicat;» quam per compendium solis initialibus Isaiæ in Hebræo litteris in fine librorum ascribere solent hoc modo: בנלכ יאעי.
40:30
30. Deficient pueri. — Declarat quanto majores sint vires quas Deus suis, quam quas natura confert: Pueri, ait, et juvenes vegeti et robusti labore fatigantur, infirmitate franguntur et cadunt: at qui sperant in Domino, ab eoque vires exspectant, etiam si languidi sint, lassi et debiles, corroborabuntur, et in senili aut puerili corpore vires alent, et spiritus plusquam juveniles; hoc est quod ait:
40:31
31. Qui autem sperant in Domino, mutabunt (Hebraice יחליפו iachaliphu, id est innovabunt, instaurabunt, integrabunt: est metaphora ab armis, quæ fracta, vel retusa cum novis et integris commutantur: hoc enim significat iachaliphu) fortitudinem, — tum animi, tum corporis. Huc alludit S. Paulus dicens: «Cum infirmor, tunc potens sum.» Nam infirmitas ejus virtute Christi pensabatur. Rursum: «Licet, ait, is, qui foris est, noster homo corrumpatur: tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem;» et: «Omnia possum in eo qui me confortat.» Sensus ergo Prophetæ est, q. d. In adversis, o Hebræi! nolite cadere animis, eos firmate in Deo, fixi in ejus providentia state, sperate et implorate ejus opem: qui enim ita sperant in Domino, licet infirmi, lapsi et pene collisi sint, pristinam fortitudinem ab eo recipient. Rursum, ut explicat S. Gregorius, lib. XIX Moral. xvi: «Mutant fortitudinem, quia fortes esse student in spirituali opere, qui dudum fortes fuerant in carne.» Anagogice, Sancti in cœlo mutabunt fortitudinem, ubi corpus, quod hic «seminatur in infirmitate, surget in virtute,» ut ait Apostolus I Cor. xv, 43, nimirum debiles resurgent validi, morbidi sani, terrestres cœlestes, carnei spiritales. Quocirca B. Dionysius Carthusianus, qui in totam sacram Scripturam, pluresque alios libros, commentarios reliquit, vir æque sui contemptu et sanctitate atque doctrina illustris, præsagiens tempus mortis, quæ ei obtigit anno Domini 1471, anno integro ante mortem, tria carmina decantabat, cum lacrymis et gemitibus. Primum erat: «Requiem æternam dona eis, Domine;» quo certo cognovit se illo anno moriturum. Secundum: «Maria unxit pedes Jesu;» quo sperabat se veniam peccatorum a Christo consecuturum. Tertium: «Sancti qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem;» quo confidebat se cum Sanctis immortalem fortitudinem adepturum, uti habet Chronicon Carthus. Petri Dorlandi, lib. VII, cap. xxiv. Assument pennas sicut aquilæ. — Pro assument hebraice est יעלו iaalu, id est ascendere facient. Unde Vatablus vertit, sustollent alas, quasi jam ante eas habuissent, sed fatigatione demissas et contractas. Verum melius et significantius vertunt Septuaginta, πτεροφυήσουσιν ὡς ἀετοί, pennas producent ut aquilæ, novas scilicet, dum in senectute veteres in iis pennæ decidunt. Hoc significat Noster dum vertit: «Assument pennas ut aquilæ.» Vide quantum gratia naturam superet, scilicet quantum aquila alias aves, præsertim in eo quod infirma et senescens vires, pennas et juventutem renovet, q. d. Qui sperant in Domino, ope gratiæ ab eo acceptæ ita fortiter et prompte labores, dura et adversa quælibet superabunt, atque viam divinæ legis non tam ambulando et currendo, quam volando conficient, et in cœlum contendent, ac si aquilæ, imo Angeli essent, quibus Scriptura dat alas aquilæ, idque quia Christus pectora eorum fortitudine complet. Ita Procopius, Theodoretus, Cyrillus et S. Thomas, qui per aquilas non tantum aquilas, sed et Angelos alatos et veloces instar aquilarum accipiunt. Sic Plato viris justis dat alas quibus cœlum petant. Chaldæus vertit, super alas aquilarum current. Quod primo, sic exponi potest, q. d. Aquilis erunt velociores. Secundo, q. d. Sicut aquila pullos suos alis vectat, et celerrime transfert: ita Deus alis providentiæ suæ fideles in se sperantes excipiet et vectabit, ut e captivitate et adversis omnibus celerrime evolent. Rursum Sancti assumunt, id est renovant, pennas, et veteribus depositis novas assumunt sicut aquilæ. mini emancipata est, si usque ad extremum spiritum dominatur in suos. Ut enim adolescentem, in quo senile est aliquid: sic senem, in quo est aliquid adolescentis, probo: quod qui sequitur, corpore senex esse poterit, animo nunquam erit: ac talem docet fuisse Appium, cæcum licet. Symbolice ergo, aquilæ sunt Sancti. Primo, quia aquilarum dotes et mores imitantur. Aquilinam vitam et dotes his versibus complectitur Poeta: Alta volat, manet in petris, rostrum terit, est rex, Venatur, jejunat, habet gemmam, rota solis Sola probat pullos, lambit, fonte innovat alas, Fulva, videns ungues, pisces prædataque clangit. Ita Sancti mente in cœlos conscendunt: habitant in petra, id est Christo: rostrum incurvum, id est pravitatem animi, iram, rapacitatem, ad petram, id est ad Christi crucem atterunt (Nota: rostrum terit: senescens enim aquila ita magno et adunco fit rostro, ut cibum capere nequeat: unde Plinius, lib. X, cap. iii, ait aquilam perire non senio, sed fame). Rursum, Sancti instar aquilarum sunt reges sui et mundi, venantur animas, jejuniis corpus macerant, habent gemmam gratiæ et charitatis: Solis justitiæ, id est Christi, intuitu, pullos, id est filios, an vere fideles et genuini sint, probant. Pii enim parentes cordi non habent proles, nisi et ipsi pietatem colant, et nisi totos se ad præcepta et nutum divini Solis componant, juxta consilium Sapientis, Eccli. xvi, 4: «Ne jucunderis in filiis impiis, etc., si non est timor Dei illis.» Adhæc aquilæ, id est fideles Sancti, non potant, non inebriant se, sed lambunt, et sobrie bibunt. Si vitiis senescant, fonte lacrymarum et pænitentiæ innovant se. Fulvi sunt, id est magnanimi, ut aquilæ et leones: hi enim proprie fulvi sunt. Respiciunt ungues, id est vilitatem suæ naturæ, ut se humilient. Insuper aquila inter ambulandum ungues contrahit, ne aciem eorum atterat, quo monet nos, ait Plutarchus, ne ingenii nostri acumen in rebus vilibus hebetemus, sed arduis et præstantibus impendamus. Denique aquila prædam prospicit; et pisces, id est animas, diabolo eripiens clangit et jubilat. Secundo, sicut aquila est calido et sicco temperamento, ac fortis: ita viri sancti per zelum calidi; per spontaneam paupertatem, vel etiam per sobrietatem ac abstinentiam sunt sicci, indeque constantes, et in adversis fortes. Tertio, aquila, teste Aristotele, Aldrovando et aliis, ordinarie parit tria tantum ova, quorum tertium, tanquam duo ad conservandam speciem sint satis, e nido præcipitat: ita Sancti tria ova pariunt, scilicet opera rectæ rationis, et opera gratiæ; tertium ovum, scilicet opus cupiditatum et voluptatum carnalium, abjiciunt: qui ergo aquila est, non affigit humo divinæ particulam auræ. Imo Aristoteles ex Musæo, lib. VI Histor. animal. cap. vi, sic scribit de aquila: «Excludit binos (fœtus), edit terna (ova), educat unum,» quod, inquit Aldrovandus, licet ut plurimum verum sit, tamen aliquando binos pullos visos ab ea ali, aliquando ternos, tradit Avicenna et alii. Hinc symbolice unus pullus significat aquilam, id est regem, regnum debere relinquere uni filio, non pluribus: monarchia enim est optimum regimen, unde Homerus, Iliade β, 204, et ex eo Aristoteles, IV Polit. iv: Οὐκ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη, εἷς κοίρανος ἔστω, εἷς βασιλεύς. Non bonum est multorum dominatus, unus Dominus esto, unus Rex; vel, ut Poeta Latinus explicuit: Multorum imperium multa est confusio semper, Multi sunt damno Domini, Rex unicus esto. Moraliter unus pullus nobis educandus est opus charitatis et Spiritus Sancti. Secundus enim pullus, id est opera tantum moraliter bona, et rectæ rationi conformia Gentilibus et Philosophis relinquenda sunt: Christianus ex fide et gratia operetur oportet. Quarto, aquilæ ova excludere non possunt, nisi Ætitem lapidem in nidum importent. Causa est, quod ipsæ adeo exæstuant, ut ova prope excoquantur (incalescunt enim tantopere ac si bulliant); quare necesse est ut Ætitis refrigerio fervor temperetur, ejusque peculiari qua pollet vi partus acceleretur. Et cum binos tantum lapillos, nempe marem et feminam (ut quidam volunt), in nidum inferant, binos etiam tantum pullos pariunt. Ita Aldrovandus. Sic Sancti, ut pariant opera Spiritus, indigent Ætite, id est prudentia et discretione, qua zelus eorum temperetur. Quinto, aquila generosa et excelsa est signum animi excelsi et placidi, omnia terrena despicientis. Hinc Ægyptii, ut significarent convitiorum contemptorem, pingebant aquilam immotam, quæ nec pennis, nec rostro minaretur quidquam mali, et juxta eam cornicem quæ eam lacesseret, et convitiis molestaret. Aquila ergo symbolum est magnanimitatis, ut videre est in emblemate Alciati, in quo aquila generosa tumulo fortissimi Aristomenis insidens depingitur hac epigraphe: Quæ te causa movet, volucris Saturnia, magni Ut tumulo insideas ardua Aristomenis? Hoc moneo, quantum inter aves ego robore præsto, Tantum semideos inter Aristomenes. Insideant timidæ timidorum busta columbæ, Nos aquilæ intrepidis signa benigna damus. Hinc et Claudius Paradinus in Symbolicis heroicis, ut monstret ad res arduas opus esse summa industria, labore ac diligentia, aquilam pingit cervi capiti inter cornua insidentem, pulveremque in alis collectum in oculos ejus excutientem, ut excæcatum tandem de rupe præcipitet. Inscriptio hujus symboli est: Ardua deturbans vis animosa quatit. Historice juventutis renovationem in aquila ita describit S. Hieronymus: «Aquilæ, ubi consenuerit, gravantur pennæ et oculi. Quærit illa fontem, erigitque pennas, calorem in se colligit: eo modo sanantur oculi, in fontem se ter mergit, atque ad juventam redit. Unde in Psalm. cii, dicitur: Renovabitur sicut aquila juventus mea.» Ubi S. Augustinus scribit aquilam se renovare, rostrum aduncum, quod nimis excrevit ut cibum capere non possit, ad petram allidendo: «Tunc enim rursum accedit ad cibum, et omnia reparantur: est post senectutem tanquam juvenis aquila, redit vigor omnium membrorum, nitor plumarum, gubernacula pennarum: volat excelsa sicut antea, fit in ea quædam resurrectio.» Verum alium modum hujus renovationis ex Epicrate, Athenæo, et Alberto Magno, dat Aldrovandus, lib. I Ornithol., pag. 26: «Dicunt, ait, senem aquilam eo tempore quo pulli jam adulti volare possunt, sicubi deprehendat fontem clarum et latum, recte super illum in sublime efferri usque ad tertiam aeris regionem: ubi cum radiis solis, et aere calido incaluerit, ita ut fere exuri videatur, subito demissis retractisque alis in fontem frigidum allabi, ut a frigore forinsecus astringente calor interius augeatur: tum fonte relicto ad nidum suum non procul distantem advolare, et inter alas pullorum tectam resolvi in sudorem, et sic cum veteribus pennis senectam exuere, induique novis; interea vero dum creverint illæ, nutriri præda pullorum. Ad hæc non habeo quod dicam, nisi mirabilia naturæ esse multa. In duabus quidem aquilis quæ apud nos alebantur, nihil hujusmodi observavi; erant enim illæ cicures, et ad modum aliarum avium rapacium mutabantur.» Hinc proverbium: «Aquilæ senecta, Corydi juventa;» de viridi et cruda senecta quæ aliquorum ignavæ juventæ præstat. Nam aquila avis præstat corydo aviculæ, etiam ætate integra. Recte sapiens Græcus: Illa senectus gratior, quæ parilis juventæ: Illa juventus gravior, quæ similis senectæ. Et Cicero, lib. De Senectute: «Senectus honesta est, si ipsa se defendit, si jus suum retinet, si ne- Et Curtius Gonzaga emblema habet, in quo aquila ita depicta, ut sub cœlo procelloso ac fulgurante, immunis atque intacta solem aspiciendo, ab altera parte ad montem contendere videatur, cum hoc lemmate: «Neque occidere me, neque terrere me potest.» Significat virum qui nullis adversitatibus expavescit, quo minus in incepto amore, et negotio honesto perseveret. Ales enim virum, mons virtutem, tempestas adversitates denotat. Hoc est quod ait hic Isaias: «Mutabunt fortitudinem, assument pennas ut aquilæ.» Anagogice, Beati sunt aquilæ. Primo, quia aquila quæ acutissimi est visus (indeque dicta est aquila, quod acute videat, ut volunt multi) significat altam, arduam, intentamque Beatorum contemplationem. Hi enim divina visione fruentes mentis aciem in Deum, solem verum ac omnis luminis fontem, figunt. Secundo, aquila fulmine non tangitur, quod tamen mortalibus omnibus pavori est: ita Beati non timent damnationem, nec gehennam, quæ omnibus hic est terrori. Tertio, Beati similes sunt Angelis Dei, et Cherubinis, qui, Ezechiel. cap. i, 10, comparantur aquilæ. Nam, ut ait S. Dionysius, Cœlest. Hierarch., cap. xv: «Aquila significat regiam dignitatem Angelorum, motumque ad superna tendentem, celeremque volatum, atque ad captandum necessarium reparandis viribus cibum agilitatem atque vigilantiam, et cursum ac facilitatem summam, ac propterea vim illam singularem speculandi atque intendendi libere, directe, in nullam partem inclinando aciem luminum, in radium illum uberrimum et lucidissimum deitatis, quem ex se instar solis emittit.» Quæ omnia Beatis quoque conveniunt. Quarto, quod hic proprie respicit Isaias, alæ aquilæ velocissimæ significant dotem agilitatis Beatorum. Hæ enim in resurrectione erunt perfectissimæ, quando corpus spirituale per hanc dotem protinus erit ubi esse voluerit, inquiunt S. Augustinus ad Hesych. epist. 79, et S. Hieronymus hic. Per hanc dotem cum Christo, qui est prima et princeps aquila, evolabunt in cœlum. Nam, ut dicitur Matth. cap. xxiv, 28: «Ubicumque fuerit corpus, illic congregabuntur et aquilæ,» id est, ubi fuerit Christus, ibi erunt et Beati. Quocirca S. Hilarius illud Psalm. cxxxviii: «Si sumpsero pennas meas diluculo,» de Christo intelligit, qui assumpsit pennas suas in resurrectione jam corpore non gravato. Et infra dicit has pennas pertinere ad demutationem terrenorum corporum in spiritualem naturam. Et postea subdit: «Meminit et alibi (Isaiæ xl), dicens cum de spiritualium indefessa jam æternitate tractaret: Pennigerabunt tanquam aquilæ, naturam evolandi in cœlum in resurrectionis demutatione sumpturi.» Quinto, aquila amat excelsa: Beati sunt in cœlo empyreo, in sublimissima gloria ac vita. Nam ob sublimitatem sapientiæ S. Joannes vocatur aquila, Apoc. cap. iv, 7. Sexto, «aquila non captat muscas;» Beati non curant res terrenas et viles: «Ne sustineas ergo, o homo! primas tenere inter graculos, si aquila esse possis:» ne ambias hic primas inter homines, cum te humiliando possis inter Beatos referri. Septimo, sicut aquilæ senes se renovant et juvenescunt: ita Sancti in resurrectione juvenescent, et pro mortali corpore accipient immortale et gloriosum, cum eoque quasi aquilæ rapientur obviam Christo in aera. Ibi enim non erit labor, non tædium, non lassitudo, non dolor, non gemitus, non infirmitas, non senectus, sed quies, alacritas, vigor, lætitia, jubilus, sanitas et juventa perpetua. Ita S. Hieronymus, Haymo, Procopius, et S. Augustinus, epist. 39 ad Hesychium, et Hilarius in illud Psalm. cxxxviii: «Si sumpsero pennas meas diluculo;» hunc Isaiæ locum ad litteram accipiunt de futura vita et beatitudine. Verum hic sensus anagogicus est. Nam litteraliter agit Isaias de viventibus, puta de fidelibus, qui in hac vita adversis pressi sperant in Domino, ideoque innovantur quasi aquilæ, ut dixi.
Current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient. Hebraice ולא ייעפו lo iiaphu, id est non lassabuntur, fessi non deficient, sed pergent strenue in continua ambulatione. Plus videtur hic promitti currentibus, quam ambulantibus in via virtutis; plus enim est non laborare, id est non sentire laborem, quam non fatigari, et ex fatigatione non deficere. Currentes enim sunt fervidi, qui præ fervore cursus laborem non sentiunt, quia eum amant et ambiunt: «Ubi enim est amor, ibi non est labor, sed sapor,» ait S. Bernardus. Ambulantes sunt minus fervidi, qui proinde in operibus virtutum laborem sentiunt, sed superant. Ita in naturalibus videmus juvenes alacres et fervidos sæpe in cursu, aliisque laboribus ipsis gratis et jucundis, non sentire laborem, tum quia delectatio quam hauriunt, pellit sensum laboris, tum quia ingenti animo, vi et spiritu, eum capessunt. Hæc enim vis et spiritus, pondus laboris ita facile sustinet, ut vix sentiat. Docet enim Aristoteles in Physic., vim motricem, si magna sit et efficax, facilius movere pondus alioqui magnum, quam vis et virtus parva moveat pondus parvum. Ita vir facilius portat onus decem librarum, quam infans onus unius libræ. Curre ergo in stadio virtutis, et magis proficies in ea, magisque merebere, et minus laboris senties. Idcirco B. Virgo, spiritu et Verbo Dei prægnans: «Exsurgens... abiit in montana cum festinatione..., et salutavit Elisabeth,» eique, æque ac Joanni, suos ignes et spiritus afflavit, Lucæ cap. i, 39. Sic Christus, quasi sol divinus: «Exsultavit ut gigas ad currendam viam, a summo cœlo egressio ejus: et occursus ejus usque ad summum ejus: nec est qui se abscondat dat a calore ejus,» Psalm. xviii, 6. Currentibus ergo Deus magnam gratiam et spiritum, magnos animos et vires quasi alas aspirat, qui omnem laboris sensum exsufflant. Hinc Paulus currebat, et ad cursum incitans ait: «Sic currite ut comprehendatis, etc. Ego igitur sic curro, non quasi in incertum,» I Cor. cap. ix, 24. Accedit et alia causa, quam dat Pimenius Abbas in Vitis Patrum lib. VII, cap. xxxix: «Sicut, inquit, ad succensam ollam muscæ non appropinquant, si vero tepida fuerit, insidunt in eam, et faciunt vermes: sic et monachum succensum igne divini spiritus dæmones fugiunt, tepidum vero illudunt et insequuntur.» Ergo ferventes non sentiunt laborem, vel molestiam, quia hæc omnis in opere virtutis provenit ex tentatione et resistentia dæmonis; carnis aut mundi, quæ omnes fugantur fervore. Quocirca sapienter monet Ecclesiasticus, cap. xxxi, vers. 37: «In omnibus operibus tuis esto velox, et omnis infirmitas non occurret tibi.» Hinc secundo, S. Gregorius, lib. XIX Moral. cap. xvi, docet ex hoc Isaiæ loco Sanctos sæpe ferventius prosequi et perficere opus bonum, quod tepidius inchoarunt. Explicans enim illud Job, cap. xxix: Sicut palma multiplicabo dies: «Palma, inquit, vastior in summitate est, quam esse cœperit ex radice, quia sæpe electorum conversio plus finiendo peragit, quam proponit inchoando; et si tepidius prima inchoat, ferventius extrema consummat, videlicet semper inchoure se æstimat, et idcirco infatigabilis in novitate perdurat.» Probat id subdens: «Hanc scilicet justorum constantiam Propheta intuens ait: Qui confidunt in Domino, mutabunt fortitudinem, etc. Mutant quippe fortitudinem, quia fortes esse student in spiritali opere, qui dudum fuerant fortes in carne. Assumunt autem pennas ut aquilæ, quia velocibus magna celeritate prædicant. Ambulant et non deficiunt, quia intellectus sui velocitatem retinent, ut tardioribus condescendant. In cunctis vero bona quæ accipiunt, quanto aliis libenter accommodant, tanto ipsi incommutabiles in novitate perdurant, et qui tenues radice inchoationis exeunt, fortes in culminis perfectione convalescunt.» Ita refert Moschus in Prato spirituali, cap. v, quemdam Religiosum negligentem sub finem magnum assumpsisse fervorem, cumque causam tantæ mutationis rogaretur, dixisse: «Modo moriturus sum. Et post dies tres mortuus est.» Cogita quotidie, dum surgis: Hodie forte moriar, et fervebis toto die, nec senties laborem. Nota: Τὸ assument pennas ut aquilæ, dupliciter accipi potest. Primo, ad volandum; aquilæ enim pennas renovando, novasque assumendo, nova velocitate volant, q. d. Fessi sperando in Deo assument novum robur, ut nova alacritate ad bona opera volent, quasi aquilæ. Secundo, ad currendum: sic enim struthiocamelus pennas habet non ad volandum, sed ad celerrime currendum. Sed eodem redit sensus; nam volare proprie est aquilarum, hominum vero currere, q. d. Sperantes in Deo ita veloces erunt in via virtutis, ut, cum in ea decurrent, non tam currere, quam volare videantur; nec tam homines, quam aquilæ esse appareant. Unde τὸ assument pennas ut aquilæ, explicat, dum subdit: «Current, et non laborabunt,» q. d. Sperantibus a Deo paratæ sunt aquilinæ pennæ et velocitas, quibus immensa locorum, operum et virtutum spatia volatu semper integro ac vegeto percurrant, aut gressu celeri ita decurrant, ut non tam pedibus ingredi, quam alis volare videantur. Unde Chaldæus vertit, super alas aquilarum current. Nota secundo, τὸ ambulabunt et non deficient, idem quasi esse cum eo quod præcessit, «current et non laborabunt.» Hebraice enim est הלך halach, id est ivit, ambulavit; progressus enim tribuitur etiam Angelis, fulguri et ventis, qui non tam ambulant, quam currunt: ita tribuitur Cherubinis, Ezech. cap. i, 9, 12 et 13, qui tamen «ibant in similitudinem fulguris coruscantis,» ibid., vers. 14; ire enim et ambulare Hebræis significat progressum, sive is fiat pedetentim ambulando, sive celeriter currendo, sive etiam volando. Igitur hoc loco idem quasi significant hæc tria, scilicet volare, currere et ambulare; sed volare impetum et facilitatem significat, currere celeritatem, ambulare continuationem et progressum, puta effectum volandi et currendi, qui est promovere gressum et situm versus itineris metam et terminum. Cursum enim difficile est continuare, ambulationem vero continuare est facile; unde ut significet Sanctos cursum hunc continuare, addit eos ambulare, ita ut non deficiant; Hebraice, non delassentur; Septuaginta, non esuriant (esuries enim sequitur ex defectu virium), sed lassitudinem, si quam sentiant, resumpto animi vigore et robore superent et transcendant. Idem ergo Sanctus, acceptis a Deo gratiæ alis, volat, currit et ambulat viam virtutis constanter usque ad finem vitæ, imo usque in cœlum, et sic in τὸ ambulabunt, non decrescit, sed potius crescit et perficitur oratio, q. d. Ambulabunt continuo usque dum ad metam, puta ad cœlum, perveniant. Nota tertio: Possunt tamen hæc tria disjungi, et tribus sperantium gradibus adaptari; unde ex Hebræo cum Pagnino sic vertas: Sperantes in Domino mutabunt robur, ascendent alte sicut aquilæ, current et non laborabunt, ambulabunt et non lassabuntur; Vatablus, sustollent pennas ut aquilæ, id est volabunt. Primus ergo gradus sperantium in Deo est eorum, qui amore Dei ferventes, humana omnia mente transcendentes, instar aquilarum, imo Angelorum, evolant ad Deum in cœlum, dicuntque cum Apostolo: «Nostra conversatio in cœlis est.» Tales fuere Apostoli, de quibus ait Isaias cap. lx, 8: «Qui sunt isti, qui ut nubes volant?» Item illi qui agunt vitam contemplativam, quales fuere Essæi, et modo sunt Religiosi non pauci. Secundus gradus sperantium in Deum est eorum, qui in vita activa fervent, et fervendo current, qui proinde ob fervorem non sentiunt laborem, uti paulo ante dixi. Tertius gradus est eorum, qui in eadem, non quidem ardenter currunt, sed tamen constanter ambulant. Dices: Sic decrescit oratio, et a summo gradu descenditur ad imum, scilicet a volatu ad ambulationem.
40:2
Haec est secunda pars principalis istius libri, in qua principaliter consolationem populi intendit per multa beneficia repromissa. Dividitur autem in duas. In prima inducit eos ad promissorum expectationem; in secunda exequitur divinorum beneficiorum provisionem, infra 45: Haec dicit Dominus Deus. In primo confortat eos per promittentis potestatem; in secunda per ipsius dilectionem, 41 cap: Taceant ad me insulae; in tertia per idolorum quae resistere credi possent, debilitatem, 44 cap: Et nunc audi Jacob serve meus. Circa primum tria facit. Primo inducit ad consolationem; secundo promittit consolatorem, ibi, Vox clamantis in deserto; in tertia ostendit Dei consolantis potestatem, ibi, Quis mensus est pugillo aquas? Circa primum tria. Primo inducit populum in consolationem: Consolamini, in spiritualibus, consolamini, in bonis temporalibus concessis. Eccli. 48: «Consolatus est lugentes in Sion usque «in sempiternum.» Secundo indicit prophetis et sacerdotibus consolationis annuntiationem: Loquimini ad cor, scilicet consolando; advocate, a tristitia, ab idolatria. Oseae 2: «Ducam eam in solitudinem, «et loquar ad cor ejus.» Tertio assignat rationem quantum ad culpae dimissionem, Quoniam completa: quantum ad poenarum finitionem, Suscript: loquitur secundum tempus post captivitatem. Jerem. 17: «Duplici contritione contre eos, Domine.»
Sed contra. Nahum 1: «Non surgent duplex «tribulatio.»
Et dicendum, quod duplicitas dicuntur quantum ad poenam corporis et animae, sicut et culpa in utrisque est.
40:3
Vox clamantis in deserto. Hic promittit consolatorem: et circa hoc tria facit. Primo praemittit praeparationem; secundo ostendit prophetiae firmitatem, ibi, Vox dicentis, Clama; tertio praenuntiat consolatorem venientem, ibi, Super montem excelsus ascende tu. Circa primum tria. Primo inducit praeparationem: Vox clamantis in deserto, scilicet Joannis Baptistae: haec erit, Parate, per conversionem a malo, in solitudine, vitiourum.
40:4
Amos 4: «Praeparare in occursum Dei tui.» Secundo praedicit expletionem, Omnis vallis, sequens metaphorum in valle, quae si est montuosa, facit laborem: unde dicitur, Vallis exaltabitur, ut adaequetur montibus, et totum fiat planum: si est distorta facit errorem; et quantum ad hoc dicit, Erunt prava: si est lapidosa, facit pedum dolorem; et quantum ad hoc dicit, Aspera in vias plana; per quod significatur quod pusillanimitas vertetur in securitatem, superbia in humilitatem, nequitia in rectitudinem, crudelitas in mansuetudinem.
40:5
Jerem. 31: «Dirige cor tuum in viam rectam, in qua ambulasti.» Tertio ostendit praeparationis utilitatem, Et revelabitur gloria Domini, idest filius. Jerem. 53: «Curabo eos, et revelabo eis deprecationem «pacis.» Videbit; idest, omnibus visibilem se praebet. Vel loquitur de die judicii. Apocal. 1: «Videbit eum omnis oculus.» Quidam sic exponunt. Vor, Dei, clamantis, haec est, Praepare in deserto, idest in terra Juda olim deserta, viam Domini, scilicet ad veniendum ad templum, vel in deserto quod est inter Babylonem et Judam. Omnis vallis. Per hoc ostenduntur omnia impedimenta removeri, ut libere populus revertatur. Gloria, in destructione Chaldaeorum, per quam gloriosus apparebit.
40:6
Vox dicentis, Clama. In parte ista ostendit prophetiae firmitatem, per comparationem ad hominum fragilitatem: unde Dominus primo indicit clamorem, qui significat expressam et planam annuntiationem. Clama. Infra 58: «Clama, ne cesses; «quasi tuba exalta vocem tuam.» Secundo indicit culpandum humanam fragilitatem, interrogante propheta: Et dixi, Quid clamabo? timens ne contra populum suum aliquid clamare praecipiatur; et Domino respondente, Omnis caro. Jacobi 1: «Exortus est sol cum ardore et arefecit senum.» Tertio ostendit divini verbi firmitatem, Vere. Luc. 21: «Caelum et terra transibunt, verba autem mea «non transibunt.» Super montem excelsus ascendet tu. Hic praedicet consolatorem venientem; et circa hoc tria facit. Primo Dominus indicit prophetiae annuntiationem; in secunda determinat adventus promissionem, ibi, Ecce Dominus Deus in fortitudine veniet. Circa primum determinat, quis, cui, et qualiter annuntiat. Quis, qui habet officium, Qui evangelizas. Rom. 10: «Quomodo praedicabunt, «nisi mittantur?» Modum designat per tria. Primo per loci altitudinem, ut bona nuntians de longe audiat, {Super montem, mystice Christum, vel caelestem conversationem et contemplationem.
40:9
Supra 2: «Venite, ascendamus ad montem Domini.» Infra 42: «De vertice montium clamabunt.» Secundo per vocis clamorem, Exalta in fortitudine, ut multi audiant, plane et constanter praedicando. Infra 58: «Clama, ne cesses, quasi tuba exalta «vocem tuam.» Tertio per cordis securitatem, Exulta, noli timere. Jer. 1: «Ne timeas a facie «eorum, quia ego tecum sum.» Cui sit annuntiandum determinat quantum ad tria: quantum ad regni provinciam, Hic civitatibus; quantum ad provinciae metropolim, Qui evangelizas Jerusalem; quantum ad civitatis rectores, Sion, ubi templum et domus regia. Infra 41: «Primus ad Sion «dicet: Ecce adsum, et Jerusalem evangelistam «dabo.» Act. 15: «Vobis oportebat praedicari «verbum Dei; sed quia repellitis illud, ecce con«vertimur ad gentes.» Ecce Deus vester. Hic ponit adventus Dei promissionem, Ecce, in promptu, Deus noster, veniet. Supra 55: «Deus noster «ipse veniet et salvabit nos.» Ecce Dominus Deus in fortitudine veniet. Hic ostendit venientis conditionem: et primo ostendit quod veniet fortis ad bellandum, In fortitudine. Brachium, fortitudo in die judicii. Vel in primo adventu in potestate miraeulorum, vel in destructione Babylonis.
40:10
Job 51: «Si habes brachium sicut Deus.» Secundo quod veniet justus ad remunerandum, Ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo, quia in facultate voluntatis. Sap. 5: « Justi autem in perpetuum vivent, et apud Dominum est merces eorum. » Tertio ostendit quod veniet prius ad consolandum, Sicut pastor.
40:11
Ad pascendum esurientes, Gregem suum pascet. Ezech. 54: « In pascuis uberrimus pascam eas. » Jerem. 5: « Dabo vobis pastores qui pascant vos. » Ad congregandum dissentientes, in brachio. Joan. 10: « Alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere; et fiet unum ovile et unus pastor. » Ad portandum deficientes, In sinu. Luc. 15: « Cum invenerit eam, allevat super humeros suos gaudens. » Quis mensus est pugillo aquas? Hic ostendit divinam potestatem: et primo astruit eam contra idolatrarum errores, qui divinae potentiae derogabant, creaturam creatori aequando. Rom. 1: « Servierunt creaturae potius quam creatori. » Secundo contra desperationem Judaeorum, qui divinae potentiae derogabant diffidendo, ibi, Levate in excelsum oculos vestros. Circa primum duo facit. Primo ostendit Dei potestatem; secundo excludit errorem, ibi, Cui ergo similem fecistis Deum? Circa primum tria. Primo ostendit divinam potentiam, simul et sapientiam in commensuratione facili, et creatione omnium rerum: facit enim omnia in numero, quantum ad multitudinem productorum; in mensura, quantum ad determinationem sub proprio esse, in pondere, quantum ad inclinationem in finem.
40:12
Sapien. 2: Pugillo, idest facilitier, sicut quae pugilo, qui est manus clausa, mensurantur: palmo, idest facilitier, qui est manus extensa: Quis appendit tribus digitis molem terrae? Job 26: « Qui extendit aquilonem super vacuum, et appendif terram super nihilum: » quia nullo exteriori fulcitur: alias esset quies terrae violenta. Super aquas, quantum ad situm, quia aquis circumdatur. Psalm. 105: « Super stabilitatem suam, » quantum ad propriam causam quietis, quae est natura propria: Tribus digitis, idest facilitier: vel tribus proprietatibus, gravitatis, siccitatis et immobilitatis, Libravit, libratos fecit proprio pondere.
40:13
Secundo ostendit sufficientiam potentiae, quia non indiget adjuvante: Quis adjuvit, contra philosophos ponentes, mediantibus primis creatis, ultima creata esse: quia non indiget consilio: Aut quis consiliarius, ut sibi daret consilium; cum quo, ut ab ipso peteret; instruxit eum; formam operis; semitam justitiae; naturalis, quam omnibus rebus praefixit, ut nulla res suae naturae metas excederet; scientiam, de cognitione rerum creatarum et universalium et particularium, contra philosophos; viam prudentiae, quantum ad mundi gubernationem. Job 26: « Cujus adjutor es? Numquid imbecillis?
40:15
Et sustenta brachium ejus qui non est fortis? » Tertio ostendit ipsius excellentiam: quia excedit omnem gentium multitudinem: Ecce gentes quasi stilla, parva gutta, situlae, cadens de situla, quae secundum nos est vas aquaticum sitientibus aptum, quae pro nihilo reputatur, momentum quod inter brachia staterae est, quod de facili inter utrumque inclinatur. Job 26: « Cum vix parvam scintillam sermonis ejus audiverimus, quis poterit nitrum magnitudinis illius sustinere? » Ostendit etiam quod excedit omnem condignum honorem,
et praecipue quantum ad oblationem. Et Libanus, idest ligna Libani, quibus abundat, quia nemorosus est, et animalia, quibus abundat, quia pasculosus.
40:17
Mich. 6: « Quid dignum offeram Domino? » Ostendit etiam quod excedit omnem creaturae perfectionem: et naturalem, quia esse ipsorum respectu Dei est non esse: dicit enim Dionysius in lib. de Divinis Nominibus, cap. 12, quod « quantam participantia excedunt non participantia, et quantum participationes participantia, tantum qui est principium participantium, excedit et participationes et participantia. » Omnes gentes: et quantum ad perfectiones superadditas, quae quodammodo sunt implentes, Et quasi nihilum. Jerem. 4: « Aspexi terram, et ecce vacua erat et nihil. » Cui ergo similem fecistis Deum? Hic excludit errorem: et primo irridet errorem quantum ad operantis intentionem, quia volent Deum facere. Ergo ex quo Deus potens est: cui similem? loquitur secundum errorem illorum qui ipsas similitudines deos putabant.
40:18
Aut quam imaginem? quantum ad illos qui putabant ea deos quorum sunt similitudines, ut solem vel lunam.
40:19
Exod. 15: « Quis similis tui in fortibus, Domine, quis similis tui, magnificus in sanctitate, terribilis atque laudabilis, et faciens mirabilia? » Et quantum ad stultam operationem, quia in vili materia nobilissimam formam inducere volent: Numquid sculptile?
40:21
Sapien. 14: « Incommutabile nomen Dei, lignis et lapidibus imposuerunt. » Secundo convincit errorem: et primo ex lege naturali dictante: Numquid non sciétis, naturali ratione, idola non esse deos? et lege scripta prohibente: Numquid non annuntiatum est vobis? Roman. 10: « Numquid non audierunt? Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. » Convincit etiam ex consideratione creaturarum terrestrium, quantum ad creationem: Numquid non intellexistis fundamenta terrae, ab ipso esse fundata? idest illud terrae quod est juxta centrum.
40:22
Proverb. 8: « Quando appendebat fundamenta terrae. » Et quantum ad creatorem, Qui sedet super gyrum terrae, quia sphaerica, sicut gubernans, et habitatores ejus sunt quasi locustae, respectu magnitudinis terrae, vel ipsius. Ex creatione etiam creaturarum caelestium: Qui extendit, quantum ad caeli magnitudinem, velut nihilum, quantum ad substantiae subtilitatem; sicut tabernaculum, sibimet: in quo primo virtus ejus relucet inter corporalia, quantum ad virtutem. Vel quasi in habitazione Angelorum et sanctorum, quantum ad dignitatem. Vel etiam totius creaturae inferioris, quantum ad ipsorum claritate. Jerem. 51: « Praeparat orbem sapientia. » Convincit tertio cos quantum ad magnorum subjugationem, ponens ipsorum destructionem qui sunt magni.
40:23
Vel secundum scientiam, Qui dat secretorum scrutatores, scilicet philosophos. Vel secundum potentiam, Judices, idest principes. Ps. 63: « Defecerunt scrutantes, idest scrutinio. » Et ostendit destructionis facilitatem per similitudinem herbae, vel arboris, quae non habet radices firmas.
40:25
Et quidem Job 15: « Contra folium quod vento rapitur ostendis potentiam tuam, et stipulam siccarn persequeris. » Tertio ponit conclusionem, Et cui assimilastis?
40:26
Psalm. 88: « Quis in nubibus aequabitur Domino, « similis erit Deo in filiis Dei? » Levate in excelsum oculos vestros. Hic astrictim idem contra desperantes: et primo astrictim divinam majestatem ex rerum creatione: Quis creavit? scilicet caelestia. Ps. 148: « Ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt. » Ex scientiae perfectione: Qui educit, ad implendam suam voluntatem, in numero, determinato sua scientia, militia eorum, scilicet caelorum, stellas vel Angelos, ex nomine, idest unicuique propriam naturam, unde nominari possit determinans. Psalm. 146: « Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat. » Ex dominii plenitudine: Fortitudinis, ad impugnandum, roboris, ad resistendum, virtutis, ad operandum: defuit, ab ejus domino. Job 25: « Numquid est numerus milium ejus? » Secundo excludit errorem.
40:27
Et ponit errorem: Quare dicis… Abscondita? non videt quae mala patior, alias defenderet me. Judicium, idest potestas judicandi, quam olim habuit. Eccl. 16: « Ne dicas, A Deo abscondar. » Secundo ponit erroris reprobationem: et primo reprobationis confirmationem ex lege: Numquid necsis, lege naturali, aut non audisti, ex lege scripta, haec quae sequuntur?
40:28
Secundo ponit reprobationem, primo ostendens Dei magnitudinem ex his quae in se habet, scilicet dominii aeternitatem, Deus sempiternus. Exod. 15: « Dominus regnabit in aeternum, et ultra. » Potentiam indeficientem, Nec deficiet, ut omnia non possit, neque laborabit ut difficulter. Daniel. 7: « Potestas ejus potestas aeterna quae non aufereetur, et regnum ejus quod non corrumptetur. » Scientiae incomprehensibilitatem, Neque est investigatio.
40:29
Roman. 11: « O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! » Secundo per magna quae in aliis facit: et primo in illis quos confortat, pristinam debilitatem, Qui dat lasso, quantum ad illum qui prius fortis fuerat et defecit; et his qui non sunt, quantum ad eos qui non fuerunt fortes.
40:30
Roman. 4: « Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt. » 1 Cor. 1: « Quae infirma mundi sunt elegit Deus ut confundat fortia. » Secundo ostendit fortitudinis magnitudinem per comparationem ad fortitudinem naturalem, quam ostendit in aliis deficientem: Deficient pueri, qui sunt in statu proficienti, juvenes qui videntur robusti. 1 Reg. 2: « Non in fortitudine sua roborabitur vir. » Secundo roboris a Deo dati indeficientem agilitatem: Qui autem sperant in Domino mutabunt fortitudinem, scilicet naturalem in divinam, ut non fatigentur ascensu, assument pennas, ut eant veloci cursu. Prov. 23: « Facient sibi pennas sicut aquilae. » Current, ut etiam continuo incessu, ambulabunt. Supra 5: « Non est deficiens neque laborans. »
40:31
Nota super illo verbo, Assument pennas ut aquilae, quia sancti comparantur aquilis primo propter volatus altitudinem. Job 59: « Numquid ad praecipitum tuum elevabitur aquila, et in arduis ponet nidum suum? » In quo eminentia contemplationis. Supra 53: « Regem in decore suo videbunt. » Secundo propter odoris subtilitatem. Luc. 16: « Ubi fuerit corpus, illic congregabuntur et aquilae. » In quo fervor dilectionis. Cant. 1: « Curremus in odorem unguentorum tuorum. » Tertio propter loci sublimitatem. Prov. 3: « Trias sunt mihi difficillima, et quartum penitus ignoro. Viam aquilae in caelo. » In quo studium caelestis conversationis. Phil. 5: « Nostra autem conversatio in caelis est. » Quarto propter motus velocitatem. Thren. 4: « Velociores fuerunt percutores nostri aquilis caeli. » In quo promptitudo bonae operationis. Prov. 22: « Vidisti hominem velocem in operibus suis? » Quinto propter renovationem. Psalm. 102: « Renovabitur sicut aquilae juventus tua. » In quo studium emendationis et profectus. 2 Cor. 4: « Licet is qui foris est vetus homo corrumpatur, is qui intus est renovatur de die in diem. » Sexto propter membrorum pulchritudinem. Ezech. 17: « Aquila grandis magnarum alarum, longo membrorum ductu, plena plumis et varietate, venit ad Libanum. » In quo decor virtutum. Cant. 4: « Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. » Septimo propter filiorum solicitudinem. Deut. 52: « Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans. » In quo sollicitudo sanctorum. 1 Cor. 11: « Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror? »
40:1
v. 4 « Consolamini, consolamini, popule meus, dicit Deus vester » | —hebr. consolamini, consolamini populum meum, ita UXX, Syrus, Chald. et ipse S. Hier. notat : « iuxta interpretes ceteros iubentur alii, ut populum Dei consolentur » ; ; eomipellatide scil. prophetae, uti Chald. bene habet. Ii enim sunt os Dei; proinde Deum foederis fidelem custodem populum suum non in exsilio derelinquere ex Dei mandato annun: tiare iubentur. Atque haec annuntiatio pro ipsis iam aequalibus Isaiae maximae erat utilitatis. Ea enim consolatione proposita denuo ostenditur tempus calamitatis inservire, ut populus efficiatur purus et ab omni flagitiorum contagione quasi a scoria emundetur (cf. 1, 25). Quemadmodum igitur Isaias pro tempore calamitatis assyriacae sedulo ac repetito docuit, quem in finemillae tribulationes a Deo immitterentur et qua mente a piis subeundae essent (cf. cap. 8-12. 28 et seq.), ita nunc ostenso exsilio babylonico iisdem vestigiis insistens et divinae provi. dentiae consilia pandens egregie explicat ct sublimiori modo pertractat, qualem salutem Deus sit largiturus et qua animorum habitudine populum oporteat divinae se committere dispositioni. Unde id etiam consequitur, ut qui tamquam vere Israelitae de iniquitate in populo praevalente lugerent (cf. Ez. 9, 4), hac promissione ostensa et eo rerum exitu animos erigant et multiplices populi afflictiones illustri spe confortati facilius ferant. Cernunt enim in hac ipsa voce consolamini repetita, quantopere Deo cordi sit, ut lugentes in. Sion ad spem meliorem et veram animorum laetitiam revocentur; etiam in populo meo Deus fidelis et amans suorum depingitur. Deum velle ut haec consolatio amplissimo quodam modo omnibus afferatur et in qua re illa consistat explicatur
b) Oblivione Dei iuducta est ruina 17, 9-11.
40:2
v. 2 « loquimini ad cor Ierusalem et advocate eam, quoniam completa est. malitia, eius, dimissa est iniquitas illius, suscepit de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis suis »; — « ad cor loqui idioma Scripturarum est; qui enim moerenti loquitur et blandiens consolator est, ad cor loqui dicitur » (S. Hier.) ; cf. Gen. 34, 3; 50, 21. Iud. 19, 3. Ruth 2, 13. 2 Reg. 19, 8. 2 Par. 30, 22; 32, 6. Os. 2, 14; ubique ea locutione consolatio et confortatio suavissimis verbis et amore tenerrimo impensa exprimitur; quare phrasin hebr. S. Hier. etiam vertit : tristem delinire blanditiis (Gen. 34, 3), blande ac leniter loqui (Gen. 50, 21), blandiri (Iud. 19, 3). Altera voce clamate ad. eam (hebr.) nuntium hunc faustissimum per- /ferre iubentur praeconio forti et constanti, ut auribus etiam invitis ingeratur neque ullo modo ignorari possit vel dissimulari. Nuntius ipse - qualis sit tribus continetur sententiis, « tria quae hic ei nuntiare iubet sunt quibus illa consolationem accipere et moestitiam deponere posset » (For.) : primum est, supplicium et poenam iam esse exactam et praeteriisse; malitia enim pro labore et molestia accipi debet, uti ex N23 et tamib)os:g apud LXX patet et plerique rite explicant (cf. Osor. Malv. Sanct. Sa, Lap. Mar. Men. Tir.) et in noto illo habetur : sufficit diei malitia sua (Matth. 6, 34). Hebr. explica militiam, tempus scil. certaminis et laboris, molestiarum quoque et dolorum (cf. Iob 7, 1; 14, 14. Dan. 10, 1) et servitutis durae !; finem igitur tribulationum esse ob oculos habendum, quem Deus suo utique tempore sit adducturus, sed ad quem quasi ad terminum semper oculi et animi piorum intenti esse debeant, ut in rerum angustiis verbum Dei sit lucerna pedibus eorum (cf. Ps. 119, 105). Alterum maiorem etiam praebet consolationis materiam : dimissa, hebr. expiata est iniquitas eius ; peccata quibus miseriae illae et supplicia debita provenerunt satisfactione et solutione praestita expiatà et deleta sunt. Proinde fons ille fecundus omnium malorum obturatus est; beneficium a Deo praestitum est illo: priore multo insignius; non solum enim dura illa conditio militiae ac servitutis cessavit, sed etiam Deus expiatione peccatoram facta veniam concessit, sibi esse satisfactum ostendit. Unde hisce iam monet propheta de indole spirituali illius liberationis et rationem consolationis potiorem in eo collocat, quod peccata sint expiata; ergo monet, si cui emolumentum theocratiae cordi sit, in id esse potissimum incumbendum, ut iniquitas, omnium malorum radix, tollatur. Tertium demum duobus antecedentibus, durae conditioni servitutis. ablatae et peccatorum ponderi sordibusque abstersis, dona addit et ornamenta praeclara : duplicia i. e. abundantia munera accepit, Deus benignissimus non peccata attendit commissa; sed hic quoque valet : ubi abundavit peccatum, ibi superabundavit gratia. Hebr. im omnibus peccatis suis explica : quamvis multis peccatis essent obnoxii ; ergo beneficia illa gratuito dari sine ullo hominum merito asseritur. Hisce argumentum indicari oraculorum subsequentiam, iam censuit Malv. : « propositionis pars est proleptica universe evangelii beneficia praenuntians duobus primis versibus ». Speciali autem modo tribus hisce sententiis tres partes subsequentes describi non immerito asseruit Hahn (Der Prophet Jesaia, erkl. von Drechsler 3. parte). Atque revera in prima parte praecipua ratione liberatio ex exsilio per Cyrum concedenda et quae illam comitantur vel etiam illa liberatione praefigurantur, sublimior quaedam liberatio et malorum servitutisque cessatio describuntur; in altera autem parte servus Domini qui pro peccatis satisfactionem praestat et eius expiationis emolumenta egregie proponuntur; in tertia demum parte de abundanti Dei in suos beneficentia amplissimus texitur sermo et duplicia populo reddi diserte asseritur (cf. 61, D). Quae quam merito dicantur, ipsa explicatione magis probabitur. Cur autem sermo fiat de lerusalem, eo declaratur quia lerusalem centrum est theocratiae; unde hoc loco in v. 2 urbs haec, sedes regis theocratici, in qua templum quoque Domini consistit, pro populo theocratico v. 4 ponitur; ergo quae ad Ierusalem dicuntur, populo Dei dicuntur; utroque nomine regnum Dei hisce in terris constitutum designatur (cf. 9. 9. Mich. 1, 3; 4, 2. Ioel 2, 32. Zach. 12, 2. 4 et quae ad hos locos notavi). tate. Ab hac acceptione e recentioribus aeg. discedit.statuens notionem : delectari, frui i. e. fruiti sunt iniquitate sua, ita ut ironice dicatur : fructus iniquitatum perceperunt, satis superque gustarunt. Sed ironia huic loco minime convenit. Gravior est controversia de tertia sententia, utrum scil. de poenis duplicibus an de muneribus et beneficiis duplicibus intelligi debeat. Priorem acceptionem multi tuentur : populum duplices poenas accepisse a Domino pro peccatis ; sermonem esse hyperbolicum, Deum eo loquendi modo affectum ostendere tenerrimum erga afflictos, loqui quasi blandientis in modum et se ipsum reprehendentis quod tam dure cum populo dilecto egerit; ita.S. Hier. Cyr. For. vel generatim poenas magnas atque diuturnas duplices vocari volunt (cf. Sanct. Calm. Loch, Troch. Rohl. Kn. Sein. Del. Naeg. Or.). Verum alia acceptio omnino est. praeferenda ; eam sequuntur Pint. Vat. Mar. Sa, Est. Clarius, Sasb. Lap. Ges. Hitz. Ewald, Hahn; eius mentionem faciunt Osor. Mald. Malv. Men. Tir. et eam fere alteri praeferunt. Idque iure. Nam. de poena quam sustinuerunt iam bis in antecedenlibus membris erat sermo ; cur ergo iterum in tertio? Sane, nisi adsit ratio. omnino cogens, talis tautologia non erit statuenda. Atqui minime adest. Verba enim per se de donis et beneficiis accipi possunt. Et multo convenientius ita accipiuntur. Nam in membro priore miseria commemorata est duri laboris et stationis quasi molestissimae quae transierit, in altero expiatio iniquitatis tamquam causa consolationis affertur, ergo iam ratio redditur sublimior et culpam à Deo esse dimissam, proinde reconciliationem cum Deo esse factam Deique amicitiam restitutam indicatur. Unde duobus istis membris ablata esse dicuntur mala, malum exsilii, malum morale. [am ipsa gradatione optime consequitur malis ablatis bona esse concessa et ex reconciliatione cum Deo facta sponte quasi sua profluere munera copiosa. Immo duplicia, uti ad poenam designandam vix apte dicuntur — Deus enim ultra modum iustum non punit — ita optime ct maxime vere ac proprie appellantur duplicia beneficia illa insignia quibus Deus populum suum redemptione expiatum et reeonciliatum cumulat. Adde quod duplicia bona esse restituta, in tertia parte explicite dicitur (601, 7); cur ergo eiusdem partis argumentum et quasi inscriptionem hisce verbis comprehensam aliter intelligeremus ? Et si lobus dura sua statione peracta poenisque solutis duplicia accepit a Domino, et si Zacharias duplicia annuntiat iis iri redditum qui ad Sionem reversi fuerint ex terra. aliena (Zach. 9, 12), an dubitabimus in priore quasi typum et exemplar huius promissionis, in altero hanc ipsam promissionem imitatione expressam agnoscere? Minime autem obstat quod Del. vult tempus pevf.. suscepit nnpo, cum iungatur cum duobus verbis revera tempus praeteritum exprimenübus, non posse accipi pro futuro; nam tria liaec verba eodem prorsus modo se habent; designant tempus futurum, si ipsam rerum impletionem spectas ; exprimunt tempus praeteritum, si revelationem prophetae factam consideres. Sicuti enim consilio divino iam statutum est, ut demum exsilium solvatur, culpa expietur, ita res haec menti prophetae sistitur ut aliquid in se conclusum et a Deo decretum. Opus illud Dei quod propheta acie mentis vidit, id eo modo quo vidit annuntiat i. e. tamquam tale quod in idea et mente Dei iam exsistat, et proinde fria illa verba eodem modo expli- cabis de eodem temporis: ordine. Aut quomodo distingues? Num cum Isaias loquitur, statio illa molesta iam est dimissa? Minime; ergo in re tempus spectatur futurum ; ergo nihil obstat quominus suscepit in re explices de futuro. Si spectas rem menti prophetae impressam, iam tria illa aeque menti eius obversari tamquam in Dei consiliis decreta mecum fateberis. — Demum duplicia aliqui explicant de duplici, urbis lerusalem destructione facta a Babyloniis et Romanis (cf. apud S. Hier. Euseb. Mald. Est.). Ubi in vulg. legimus completa est malitia, in hebr. N2Y habetur, quae vox genoralim in vulg. militia exprimitur (vel officium ministerii, "exercitus .ete.). Unde suspicio esse potest, num malitia in vulg. non errori scribarum debeatur. Qui ex hebr. vertunt, militiam adoptant (cf. Santes Pagninus, Glarius, Malv. For. Mar. etc.) neque desunt qui in vulg. milinam legi volunt; « militia enim legendum in nostro et non malitia, consentiunt eruditi quique » contendit Malv.; alii contendunt nonnullos codices correctiores revera praebere müliíia; ità Pint. Sanct. Sasb. Est.; at Lucas brugensis notat : « nos ex nostris exemplaribus nullum quod militia legat invenimus ; tantum in uno Cardinalis Bessarionis quondam malitia in militia mutatum atque in margine (reete est militia) seriptum observavimus ». Calm. quidem asserit latinos codices bene multos legere militia; at num vere id asseratur, vehementer dubito, cum Lucas brugensis aliter prorsus loquatur ; potius suspicor Cabm. ipsum nullum vidisse codicem sed referre solum ea quae Pint. aliique dixerant. Quid S. Hier. posuerit, erui nequit, cum illius membri nullam explicationem proferat. Apud. Haim.'in glossa ordin. apud S. Thom. Lyranwum legitur solum malitia. Posset ' quidem cum Luca brugensi suspicio moveri, num non scribarum audacia, quibus militia ad membrum parallelum iniquitas haud videretur consonare, mutatio facia sit in malitia propler ea quae sequuntur; at res non est cerla. Vere enim monet idem Lueas : quid si septuaginta duos interpretes secutus malitiam pro afflictione posuit ? Atque cum LXX praebeant «azsívocis, facile fieri polest ut. malitia in. vulg. sit et exsistat ex vetere interpretatione, sicuti alia quoque ex prisca illa versione variis in locis ab ipso S. Hier. retenta sunt. Ex altera parte apud SS. Ambrosium textus noster legitur : quoniam repleta est humiliatio eius, et alio loco : quia repleta est deiectio eius (cf. Sabatier, Bibl. sacr. lat. vers. antiq. II p. 578) et S. Hier. verba graeca verlil : quia repleta est humilitas eius. Unde ex hisce nihil habetur subsidii pro malilia. Ceterum sive militia, sive malitia legi oportet ex regulis pro vulg. et eius lectione primaria statuendis, sensus idem esse debebit ; nam malitiam de afflictione esse intelligendam iure censent ffaimo , qui malitiam afflictionem persecutionis interpretatur, et Sanct. Mald. Sa, Mar. Lap. Men. Tir. Troch., alii tamen, uti Sasb. Est. Gord. Loch, exponunt : ablata malitia est facla remissione peccatorum, vel remissio peccatorum facta est et status peccati ablatus. Cum tria haec argumentum in se concludant oraculorum subsequentium, quis sit verus ac proprius harum enuntiationum sensus, ex omnium demum explicatione per se patebit. Nihilominus iam hoc loco et statim a limine bene considerandus est modus quo propheta de. futura liberatione loquitur. Pro ea quoque illud advertendum est quod in antecedentibus jam aderat, cum propheta temporis conditionem post calamitatem assyriacam delinearet. Eam enim ita descripsit, ut simul cum modica. illa rerum instauratione ampliorem ac sublimiorem portenderet atque delinearet. Vide quae notata sunt ad 29, 23 seq. 32, 1; 35, 1. Simili ratione propheta liberationem ex exsilio ita menti suae exhibitam cernit, ut in ea minime sistatur, verum ea omnia simul aliqua ratione exprimantur atque repraesententur ad quae liberatio ex exsilio secundum divina consilia erat praeparatio quaedam et primus quasi gressus et quae illam altiore ac sublimiore modo consecuta sunt. Unde cum ea intime iungitur liberatio messianica; ad hanc enim salutem messianicam omnia tendunt; hane propheta nobis iam exhibuit post calamitatem assyriacam (cf. 11, 1 seq.), hanc igitur post exsilium primarium occupare locum iure exspectamus, idque eo potiore quia apud. alios quoque prophetas promissioni de exsilii solutione intime adnecti cernimus descriptionem salutis messianicae (cf. Os. 2, 18. Mich. 4, seq. Am. 9, 11). Describit igitur propheta éZnstaurationem theocratiae, sed eam non enarrat historice per temporum intervalla neque quomodo per suos quasi gradus et incrementa ad suam perfectionem perventura sit, sed norma generali ideam instaurationis quam menti divinitus impressam accepit verbis exponit. Unde fit, ut quae in rerum ordine paulatim in opus deducuntur vel ex parvis initiis longo annorum cursu ad perfectionem adolescunt, quasi simul adessent et uno partu effunderentur, saepius describantur. Cum autem Deus opera sua quo maiora sunt et sublimiora eo magis soleat similitudine quadam et exemplis praeformare hominumque animos ad illa praeparare, efficitur, ut instauratio theocratiae initium capiat a minoribus, quae similitudine quadam cum iis conveniant quae postmodum in perfecta instauratione messianica perficiuntur. Verum quia propheta non rerum cursum tempore et perfectione distinctum ac separatum, sed normam illam et ideam in qua cuncta unitate quadam comprehenduntur, oraculis suis plerumque describit, consequens est, ut non tam initia instaurationis exhibeat, verum ipsam instaurationem absolutam et perfectam, aliis verbis, ut ea quae tempore inter se dissita sunt, sed propter divinae providentiae consilia arete inter se connectuntur, uno quasi conspectu intime inter se coniuneta exhibeat. Ceterum vide quae de simili modo rem declarandi propheticam notavi ad Os. 11, 11. Soph. 3, 20. Zach. 2, 4; 10, 10 (Comment. in Proph. min. I. p. 130. II p. 168. 241. 341). Haec visio ac dictio complectens multa etiam ita solet explicari, ut una eademque res dicatur et historice fieri in reditu ex Babylone et. typice aliquid in Ecclesia Christi gerendum portendere et declarare. Eam explicandi normam tangit Sanct. cum statuat mediam quandam viam esse ingrediendam et neque iis assentiendum qui omnia de sola Ecclesia per evangelium fundata explicent, neque iis qui omnia de republica ab exsilio restituta intelligant, sed id esse tenendum quasi medium inter duo illa extrema : neque omnino excludi ab hoc oraculo Hierosolymam neque praecipuo ac primo ut aiunt instituto seu intentione de illa exponendum esse vaticinium. Idem indicat Sasb. cum dicat, utramque liberationem (babylonicam scil. et messianicam) ita quandoque miscere prophetam, ut nescias quo respiciat. ARc. — Praemittitur generalis quaedam liberationis descriptio : Dominus ipse scil. populum suum vult reducere; quare iam via ei paranda est; gloriose suam ostendet maiestatem, neque quisquam opus Dei potérit impedire. Iste nuntius de opere quo Deus et fortitudinem suam et amorem in populum tenerrimum ostendit perferendus est in Sion (40, 3-11). Hisce praemissis ut operi liberationis fides concilietur, ostenditur Dei potentia et sapientia ex opere creationis, ex quo tanta eius elucet maiestas, ut nihil prorsus inveniri possit quo cultus eo dignus offeratur (40, 12-17). Cum Deus igitur talis tantusque sit, consequitur quam impium sit et stultum eum qui multiplici modo se manifestat derelinquere et idolis adhaerere ; cum talis Deus populum velit liberare, consequitur omnem pusillanimitatem ac diffidentiam quam longissime esse abiiciendam; ipse enim est potentissimus et sua potentia roborat speramtes in se (40, 18-31). l Primo igitur vates exponit doctrinam de Dei potentia et sapientia creatione manifestata; dein pro necessitate et utilitate aequalium duo colligit applicatione facta ad idololatras et ad eos qui ob miseram populi | conditionem quam cernunt de gloriosa instauratione theocratiae diffi-' dunt. Illos arguit, hos consolatur et erigit, et ita utrisque veram fidem: Dei annuntiat simul praeclare ostendens, quomodo ex operibus Dei naturalibus et supernaturalibus hominum animi sint erudiendi et quomodo prophetae etiam vaticinia de rebus futuris ad aequalium utilitatem et institutionem redigant. Aderant tempore Isaiae idololatrae, ade-- rant pii iique timidi, diffidentes, oppressi; utrisque consulit, utrosque. erudit verus theocratiae custos. Reditum ad theocratiae instaurationem Michaeas, aequalis Isaiae, ita. describit : « ascendet pandens iter ante eos, perrumpunt et transeunt per portam et ingrediuntur in ea et transibit rex eorum coram eis et Dominus in capite eorum » (Mich. 2, 13 hebr.). Eodem schemate ac forma utitur Isaias : Dominum nobis ostendit qui ipse agminis ductor sit; quare ut reditus adeo sollemnis annuntietur et praeparetur, iam fertur mandatum, ut Domino via paretur qua populum reducat
40:3
v. 3 « Voz clamantis in deserto : parate viam Domini, rectas facite in solitudine semitas Dei nostri »| — cf. Ps. 61, 5 : iter facite ei qui ascendit super occasum, Dominus nomen illi. Ostenditur quaenam futura sit illa vox seu clamor qui bene sperare iubet populum illum quem Deus consolari vult... ac si ' dicat : videre iam videor clamantem praeconem et viam ad reditum et libertatem aperiri coeptam (Sanct.). Per viam deserti populus ex Aegypto servatus olim in terram promissam ad fundandam theocratiam tetendit ; exsilium in sermone propheticoalterum est desertum, quo populus denuo ad reditum in terram promissam praeparatur et eruditur (cf. Os. 2, 14. Ez. 90, 38), quare liberatio ex exsilio et reditus ad instaurandam theocratiam optime eo proponitur schemate. Neque abest a moribus orientalium, ut nuntii praemittantur qui regi proficiscenti viam parent (cf. uslin. Mist. 2, 10. Arrian. Alex. 4, 30). Alii propter parallelismum (et accentus mas.) iungunt : vox clamantis : in deserto parate etc. (ita iam apud Sanct. Malv. Mald. in Matth. 3, 3) neque exinde alius oritur sensus; nam ibi adhortatio fieri censenda est, ubi opus exigitur, ergo hoc loco in deserto. Quomodo haec cum: antecedentibus cohaereant, explicat For. : « quasi interrogaretur propheta, undenam sciret tempus adesse quo statio dimittenda esset, unde etiam sciret Deo iam satisfactum respondet se audire vocem cuiusdam viri in deserto vocantis ad se ac dicentis : parate viam Domini ». Atque reditum illum revera fieri per desertum vel saltem ita apud prophetam describi, elucet ex 41, 48; 48, 20; 52, 11; 55, 12; 51, 14; 62, 10. Hac autem admonitione facta id populo iam hoc loco inculcatur quod toties apud Isaiam in hac altera parte inveniemus et quod in priore parte tanta quoque cum facundia commendavit (cf. 8, 16 seq. 26, 20; 28, 23), populum se debere praeparare ad salutem a Domino accipiendam, removenda esse obstacula, auferenda impedimenta. Quaenam illa sint, variis orationibus propheta declarabit. Quam necessaria sit eiusmodi praeparatio et quam sedulo sit instituenda, ex schemate adoptato ulterius oculis subiicit
40:4
v. 4 « omnis vallis exaltabitur et omnis mons et. collis humiliabitur et erunt. prava in directa et aspera. in vias planas » ! — hebr. in altero. membro :. et locus acclivis in. planitiem et salebrosa (iuga montium saxosa?) in vallem; omnia ergo sedulo removenda quibus iter impeditur vel difficile redditur; futura explica, ut For. monet, pro imperativis, ut sint haec veluti explicatio superiorum, quo pacto viae sint parandae, ut semita adsit plana ac facilis. Haec vero omnia in id tendunt, ut. gloria Domini omnibus reddatur conspicua et omnes intelligant esse opus Domini praeclarum
40:5
v. 9 « et revelabitur gloria Domini et videbit omnis caro pariter, quod os Domini locutum est » ; — en, quomodo vates statim ab ipsa praeparatione properet ad ultimum terminum, ad quem cuncta Dei opera natura sua tendunt et in quo absolvuntur, ad gloriae Dei manifestationem ; cernit iam id quod in visione inaugurali tamquam omnium operum divinorum exitum et fastigium didicerat : plena est omnis terra gloria eius (6, 3) ; unde addit omnis caro videbit ; ea scil. manifestatio gloriae iam non uti olim in liberatione ex Aegypto ad unius populi ' salutem fiet, sed omnis caro, omnes mortáles pariter, totum genus humanum hac gloria illustrabitur eiusque splendore perfruetur. Quemadmodum enim in liberatione ex Aegypto gloria Domini, i. e. nebula illa e cuius medio emicabat ignis et vox Domini audiebatur, dux erat populi eique in salutem, in interitum autem hostibus persequentibus (Ex. 14, 90 ; 40, 36 etc.), ita in hac liberatione Deus gloriam suam cunctis reddit conspicuam omnesque hac gloria protectionem ac salutem uti Israelitae quondam nancisci poterunt. Fit igitur quod vates simili modo iam 4,B5 vaticinatus est. Additur confirmatio quia os... apud Isaiam obvia (4, 90 ; 21, 171; 22, 25). Cum in subsequentibus duplex describatur liberatio, prior per Cyrum concedenda, altera per Messiam altior'ac sublimior efficienda, verba haec introductoria aliqua ratione ad utramque referenda sunt, Verum uti ex v. B et tanta loquendi amplitudine colligendum est, vates ita sublimem illam ac perfectam liberationem ob oculos habet, ut prior illa sit solum tenue quoddam initium ac primus veluti gradus ad alterius fastigium. Et sane si sermo infertur de omni carne quae videbit gloriam Dei sese manifestantem, iam arctos veteris legis limites relinquere et ad: tempus me$sianicum mentem oculosque convertere iubemur. Atque revera in Messia demum gloria Domini revelata est, in eo vera illa schechina, nubes illa lucida, Dei praesentis et in populo inhabitantis symbolum, apparuit et sedem fixit inter populum et per eum salus offertur omni carni et per eum denique Dominus quam maxime proprie ad noslocutus est. Quare si unquam, tum ànte Messiam vox illa debuit audiri « parate viam Domini » etaudita est. vox clamantis in deserto Deoque placuit verba haec prophetica ad literam implere in praecursore Domini (cf. Matth. 3, 3. Marc. 1, 3. 4. Luc. 3, 4. Ioan. 1, 23). Unde cum Domino via paranda sit, qua ad nos veniat animosque plane occupet, ut eius gloria in nobis quoque reluceat, symbolica v. 4 explicatio obvia est illamque passim tradunt ; v. g. S. Jier.: « ut rectas faciamus vias et semitas in cordibus nostris Deo impleamurque virtutibus et incinemur humilitate ; prava mutemus in recta, aspera vertamus in mollia et sic gloriam Domini et salutare Dei videre mereamur» vel: « qui superbiae montem in corde gerit, tumorem hunc deprimat ; qui vallem pusillanimitatis et acediae in se continet, eam impleat, elevet et adaequet per magnanimitatem et fiduciam in Deum; qui asperis est moribus, ad suavitatem et modestiam se componat » (Lap.). Alii in verbis istis ea potius cernunt expressa, quae per Messiam facta sunt; olim enim vitam eximiam et virtutis semitam parum fuisse tritam, iam omnibus apertam (S. Cyr.) vel Messiam incredulos in imum depressisse, cultum daemonum qui in montibus exercebatur sustulisse (Theod.) vel humiles ab eo esse exaltatos, superbos depressos, iniustos ad iustitiam reductos, insolentiam mutatam in mansuetudinem (Pint. sim. Sasb. aliique). raliter exponenda esse de Iudaeis e captivitate babylonica reductis Tir. quoque uegat; attamen concedit alludi magna ex parte ad liberationem illam, cum haec illius per Christum: figura et typus fuerit. Sed si alluditur, illa significatio a-seusu literali separari nequit. Magna annuntiata sunt : Israel populus ex abiectione et humiliatione erigenduüs et splendore gloriae Dei cingendus erit; quomodo haec fient ? quomodo hostium potestas qui theocratiam infestantes depresserunt frangetur? quomodo populus ex istis sordibus et vinculis emerget ? quomodo montium iuga et vallium profunditates et viarum asperitates et anfractus complanari ac dirigi possunt ? En, dubiis istis animi pulsari: possunt promissionum magnitudine cum populi misera conditione comparata. Dubia egregie solvuntur ostensa omnium hominum fragilitate et potentia divina
40:6
v. 6 « voz dicentis : clama ! et dixi : quid clamabo ? omnis caro fenum et omnis gloria eius quasi flos agri ;
40:7
v. 1 exsiccatum est fenwm et: cecidit flos, quia. spiritus Domini sufflavit in eo ; vere fenum est populus
40:8
v. 8 exsiccatum | est. fenum et cecidit flos ; verbum autem Domini nostri manet in aeternum » ! — audivit propheta annuntiationem in v. 3-8 factam, et fortasse secum miratur de tanta inter populi conditionem miseram et magnitudinem promissionum intercapedine. Iam admonetur ipse, ut nuntium quem audierit praedicet. Interrogat vates (et' dix, ita bene LXX et S. Hier.; textus mas. Syrus, Chald. et dixit) quasi stupefactus vel nesciens a quo annuntiationis exordium sit sumendum ; fit ei responsio : omnem humanam pompam et gloriam esse sicut fenum; sicut herba exarescit et flos repente decidit, . cum primum ventus acrior vel urens flaverit, ita omnem elationem facillime confringet Dominus ; nam coram ipso omnis hominum potentia coniuncta non est nisi fenum et stipula; uti haec exarescunt et cadunt, ita verbum Domini solum firmiter stat et consistit in aeternum. Tria continentur annuntianda : quam fragile, quam nihilum sit omnis caro, omnis potestas hominum ; dein omnem istam pompam revera iri contritum vel in Dei idea iam esse plane in nihilum redactam; demum solum stabile, fixum atque sempiternum esse Dei verbum, et proinde salutem a Deo promissam deiecta humana potentia et gloria certissime fore in opus deducendam eamque fore inconcussam, sempiternam. Proinde idem inculeatur quod 2, 11 etc. et deinceps saepius est propositum. Hisce ergo fiducia roboratur : emphatice et repetito quam caducum et fragile omne sit qucd humanum est effertur, quomodo iam plane conciderit ; huic opponitur Dei potentia, Dei verbum consistens in aeternum ; quis iam locus esse poterit diffidentiae, pusillanimitatis ? Hisce doctrina innuitur de indole spirituali instaurationis : nam omnis pompa abiicitur ; herba exaruit, flos decidit ; nihil ergo splendoris humani relictum vult Deus ; hisce salus Domini triumphans et victrix in sempiternum proclamatur. En tria argumenta fecundissima, quae uti'in priore parte vaticiniorum iam sunt proposita, ita in. subsequentibus multo uberius ac splendidius enarrabuntur. — Herba etc. saepe fragilitas declaratur ; cf. 1s. 297, 22; 31, 12. 4 Bes. 19, 26, Ps. 20,25 91,85 1041,12: 102. 18; 198, 6. Iob 8, 19; 14, 2. Eccli. 14, 18 etc. Sententiam esse generalem, iam elucet ex omni carne ; quare etiam populus v. 8 quae vox ex parallelismo substituitur eodem modo debet intelligi; notionem restringere (For. Hahn, Naeg.) ad populum Israel repugnat modo quam maxime generali loquendi quem hic cernimus usurpatum et quem in subsequentibus quoque saepe deprehendimus (cf. A41, 11; 42, 8; 4A, 9 ete.). Quaenam sit horum versuum propria hoc loco vis et quis cum antecedentibus nexus, varie explicant. Bene dicit S. Thom. ostendi in parte ista prophetiae firmitatem per comparationem ad hominum fragilitatem ; nexum eundem etiam statuunt Sanct. et Calm. ostendi scil. ingentium imperiorum vires ac maiestatem merum nihil Deo esse; grandia illa esse evertenda et iri eversum, ut salus Dei consistat; haec proin addi etiam ad firmam fiduciam creandam. Atque haec satis ad rem sunt. Alii alia deducunt ex comparationibus institutis ; ita S. Cyr. eos cernit ibi describi quibus liceat potiri salute Dei, qui scil. omnem gloriam humanam tamquam fenum existiment et proiiciant; alii fragilitatem hominis eo proponi volunt, ut pateat hominem suis viribus minime posse ad illam salutem aspirare, ut agnoscat quamvis ex nativitate naturali nil habeat quam quod sit fenum, fieri tamen posse ut perpetuo maneat et immortalitate beatus fiat, si salutem et verbum Domini amplectatur (Sasb.) ; sim. Pint. qui addit ea inter se oppositione quam maxime efferri misericordiam Dei splendidissimam et summam hominis miseriam (sim. Tir.), a qua re non longe abest Mar. qui in hisce versibus omnia esse caduca, solum Deum firmum ac stabilem praecipue doceri censet. Alii magis accedunt ad explicationem S. Cyr.; ita Gord. qui hanc meditationem proponi ait, quia si homo agnoscat quam nihil sit, via ad salutem illi complanetur; ita Lap. doceri ait viam ad Christum esse humilitatem ; « haec enim humilis meditatio omnia alta, prava et aspera complanat in anima nostra, omnia vitia tollit, omnes virtutes inserit omnemque gratiam Dei ad se allicit » ; Malv. versus hos ad poenitentiam referri ait. — Hisce patefit ad quam varia versus hi accommodentur ct quanta in eis pie meditantibus vena aperiatur. Verum talibus ipse nexus qui ex subsequentibus quoque suadetur non colligitur. Unde Sanct. quoque adnotat talia ad spiritualem sensum pertinere, v. g. quantum sit in humilitate momenti ad parandam Domino viam ete. — Mirum est aliquibus in mentem venisse carnem hic interpretari de ritibus et caerimoniis legalibus quae feno comparentur et quae inutilia esse Iudaeis sit annuntiandum (cf. For. Mald.). Neque minus mirum est quod HaAn censet, hisce v. 6-8 aliis verbis idem enuntiari quod v. 2 iniquitatem Israel benevole accipi a Domino (ita euim ille v. 2 explicat), quare etiam v. 7 populum solum de Israel intelligit. Cum igitur haec Dei promissio adeo egregia (v. 5) immutabilis sit. '.et aeterna, iam omni fiducia et maxima animi exsultatione est annuntianda ; unde
40:9
v. 9 « super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion, exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas lerusalem, ezülta, noli timere ! dic civitatibus Iuda : ecce Deus vester » ! — postquam indictum est, ut via paretur Domino (v. 3. 4), et manifestatio gloriae Domini ostensa est invicta (v. 6-8), ipsi iam Sioni et Ierusalem nuntius afferendus est simul cum reliquis civitatibus Dominum venturum esse ad instaurationem theocratiae (cf. 44, 26 ; 54, 11 seq. 61, 4; 65, 8). Sion enim et Ierusalem i. e. arx regia et centrum theocratiae nobis proponuntur lugere de ruina reipublicae; cf. 49, 19 : dereliquit me Dominus et Dominus oblitus est mei, vel vide quomodo lugeat Ierusalem in lamentationibus Ieremiae, et merito luget, quia « gloria Domini » egressa est de templo et urbe (cf. Ez. 11, 22. 23). Iam lugenti affertur consolatio i. e. nuntius de reditu Domini, cuius gloria urbs illustranda est (cf. 60, 1seq.).. Iubetur nuntius altum ascendere montem, ut longe lateque annuntiatio audiatur; iubetur omni vocis contentione, palam, intrepide, summa cum alacritate eam perferre et testificari omnibus ; « non enim decet, inquit, qui evangelizant omnibus undique gloriam et salutem Dei timide et submisse id facere quasi qui latere studeant, sed tamquam in excelso positos et omnibus conspicuos et magna libertate tamquam in monte exsultantes clara voce quae aures penetret uti et quae sit metu libera » (S. Cyr.). Optime evangelizare laetum nuntium et omnis salutis argumentum declarat; *V2 LXX e)xpyeMtev ; unde evangelium pro nuntio prae omnibus salutifero, pro salute messianica (cf. Hebr. proprie admonetur evangelizatrixz Sion; vocem hanc multi ita. intelli: ligunt, ut Sion et Ierusalem iubeatur montem ascendere et laetam nuntium perferre ; ita Osor. Vat. Sasb. Mald. Mar. For. Rohl. Troch. Sein. Or. ; verum vox etiam ita concipi potest, ut sit nuntia Sionis, ut ii designentur qui Sioni nuntium afferunt. LXX praebent 6 eboyyeAtopevog Xióv ; Aq. ebepreAutap£vo Xubv et S. Hier. notat : « hebraicum et ceteri interpretes ponunt genere feminino, ut dicant quae evangelizas Sion... quod verbum iuxta Graecos ambiguum est ut possimus accipere vel eam quae nuntiat vel eam cui nuutiatur ». Hanc ultimam notionem, quam exprimunt LXX, S. Hier. Chald., sequendam esse censeo cum Sanct. Calm. Schegg, Ges. Kn. Halm aliisque. Nam Sionem admoneri, ut montem conscendat, satis mirum videtur; deinde apud Isaiam aliosque prophetas ipsa urbs exhibetur de ruina theocratiae lugere (cf. [s. 49, 14); alias ipsa admonetur, ut audiat nuntium (cf. 52, 4 et saepius); immo modo v. 2 prophetae iussi sunt, ut solentur lerusalem blando alloquio ; ergo vix credibile videtur, statim scenam ita mutari, ut subito Sion sit nuntia salutis. Porro si Sion mater tamquam nuntia consideraretur, potius diceretur : dic filiabus luda, cum urbes luda filiae metropolis soleant nominari; demum ubique lerusalem exhibetur tamquam accipiens nuntium (cf. 41, 27; 44, 26; 49, 18; 52, 7; 61, 1 ete). Est ergo evangelizatriz hebraismus, uti habitatrix, migratio, famulatus etc. dieitur ad designandos incolas, vel eos qui migrant, famulantur, etc. Quod Naeg. obiicit, vocem hane evangelizatrix alibi hae notione plurali non inveniri, inefficax est, cum de tali usu loquendi multis constet exemplis aliis, etsi in hae eadem voce aliud non reperiatur; neque obest numerus singularis in verbo ascende, exalta, dic, cum hie ad formam grammaticalem sit exactus, uti v. g. Gen. 31, 95. Is. 42, 6 (exsulta, lauda habitatrix Sion). Ier. 48, 19. Mich. 1, 11 ete. unde arbitrarie h. l. numerum postulat in verbis pluralem aeg. — Iam quid annuntiatione ecce Deus vester contineatur, pluribus declaratur
40:10
v. 10 « ecce Dominus Deus in fortitudine veniet et brachium eius dominabitur ; ecce merces eius cum eo et opus illius coram illo » ! — bis effertur potentia Domini ; quis ergo de opere grandi dubitabit ? Brachium Domini symbolum est pro magnalibus; ita v. g. brachio eius magnalia in Aegypto, in liberatione ex Aegypto adscribuntur ; cf. Ex. 6, 6; 15, 16; Deut. 4, 34 ; 5, 19 etc. Is. 44, 19; 51, 5. 9; 62, 8 etc. Haec ergo mira et eximia Dei potentia dominabitur, potestatem et imperium exercet sibi (hebr.), suam causam aget, pro suo verbo ut illud stabiliat omnipotentiam suam ut pignus ponit. Hanc fortitudinem autem praeprimis ostendet in mercede piis danda, ergo in bonis eis afferendis et in retributione (hebr.) in vindicta contra hostes. Venit ergo ut omnium bonorum largitor, sed etiam ut vindex et ultor malorum, ergo in resurrectionem et ruinam ; ergo statim ab initio tempus adfore indicat aliis in salutem, in ruinam aliis. Ut enim suos bonis afficiat, necesse est ut hostes efficaciter compescat. Duplicem hunc effectum adventus Domini iam describit propheta 8, 21 et 9, 4 seq. 24, 6. 10 seq. 30, 23. 921 etc. eumque in subsequentibus frequenter tangit. Cum igitur effectus ille in resurrectionem et ruinam, oppositio inter bonos et malos, adeg frequenter apud Isaiam efferatur et verbum ipsum nbyP ad id aptum sit (cf. Is. 65, "1. Ps. 109, 20), ea explicatio est praeferenda, praesertim cum ita revera versibus istis integrum argumentum vaticiniorum subsequentium habeatur. Minus placet quod quibusdam visum est, utramque vocem pari accipere notione (Mald. Troch.) vel id quod Deus tamquam labore partum. et acquisitum affert esse ipsum populum ex captivitate redemptum (cf. For. Kn. Or.). Venit ergo in fortitudine bona largiens suis et quomodo omnipotentiam suam parcendo maxime et miserando manifestet, pulcherrime describitur
40:11
v. 44 « sicut pastor gregem suum pascet; in. brachio suo congregabit agnos et in. sinu suo levabit, fetas ipse portabit » ; — ultimum in hebr. lactantes (placide) ducet ! ; en quali amore tenero omnium providet necessitatibus ! Tamquam pastor venit qui optima pascua gregi suo tribuet ; agniculos tenellos, re itinere fatigentur, brachio sublatos sinu suo et gremio fovet; alios sensim atque leniter aget; ipse ducit, ne aberrent. Rex dicitur pastor populi, pascere in sacris literis idem est quod regiam exercere potestatem (cf. 92 Reg. 5, 2; 7, 1). Quare Messias, uti est rex theocraticus, ita et pastor populi sui xaz' ££oyv; cf. Ier. 23, 4. Ez. 34, 13. Mich. 5, 4; 71. 14. Zach. 41, 7. Haec utique si fiunt, tunc finitus est labor. Quare versibus istis totius huius sectionis argumentum brevi cernimus propositum. Parate viam Domini verba sunt, quibus liberationem in visione iam cerni instantem asseritur. Haec autem liberatio ac redemptio, quia verbo Domini in aeternum manente promittitur, efficietur contranitente frustra quacumque potentia humana, efficietur ità ut omnis pompa humana cadat, efficietur ita, ut summa laetitia populus Dei afficiatur; est enim adventus Domini potentissimi largitoris bonorum et vindicis malorum qui suos tenerrima cura fovet. Quod in hae quasi introductione iam iunuit propheta, luculenter praestat in subsequentibus : animos oppressos ac deiectos erigit proposita Dei potentia qui gentium idolorumque pompam deiiciet et insolentiam franget et suo populo triumphum ac salutem concedet, .et quos ostensa Dei potentia erexit, eos declarata gloria et beatitate salutis de praesentis conditionis miseriis consolatur et ad egregiam spem et Dei benignissimi amorem provocat.
40:12
v. 129 « Quis mensus est pugillo aquas et coelos palmo ponderavit ? quis appendit tribus digitis molem terrae et libravit in pondere montes et colles in.— statera » ? — hebr. quis comprehendit trientali pulverem terrae ? Dei potentiam ita ad captum omnium describit, ut ea quae nostram omnem cogitationem superant et ingentia nobis apparent, nullo negotio dicat a Deo nosci, ponderari ; « humanae consuetudinis verbis utitur atque mensuris, ut Dei potentiam per nostra verba discamus » (S. Hier.). Vastam ergo maris magnitudinem Deus vola metitur et immensa coelorum spatia palmo et terrae molem ingentem trientali complectitur ; id est Dei comparatione hae tantae moles perinde sunt atque illa quae manu conclusa sunt (Sanct. For.); quam ergo facile est Deo res cunctas creatas sustentare et regere, ut quaecumque promisit nullo negotio et rebus omnibus sibi ministrantibus exsequatur (Malv.). « Quoniam ex magnitudine et pulchritudine creaturarum proportione quadam opifex dignoscitur (Sap. 13, 5), iure ea quae penes nos maxima habentur collata eum Deo extenuat ad conditoris omnium nos notitiam evocans » (Euseb. sim. S. Cyr. Theod. Osor. Sasb. Lap. etc.). — Ad versionem suam notat S. Hier. pro tribus digitis in hebr. scriptum esse vu salis, quem Symmachus «gíze», Aquila «2ízouov ! verterit, se autem ut manifestius faceret in tres digitos vertisse. LXX praebent 3ezzt; hebr. nomen est mensurae, tertiae partis ephae? Praeter potentiam hanc maximam Deo etiam inest omnis sapientia, ita ut in rebus excogitandis vel opere exsequendis nihil ab ullo alio accipere possit
Quod propheta in v. 6 tetigerat, iam accuratius prosequitur. Ne scil. cernentes populi afflicti conditionem miseriamque et gentium potestatem triumphantem de annuntiata populi liberatione et gloria quasi ancipites dubiique haereant, sacer vates egregia descriptione et sublimi modo sermonem transfert ad Dei potentiam omnium mentibus oculisque exhibendam. Illam ut concludamus vult ex iis quae in mari, in coelo, in ipsa orbis terrarum mole nobis immensa videntur :
40:13
v. 13 « quis adiuvit spiritum Domini aut quis consiliarius eius fuit et ostendit. illi ?
40:14
v. 44 cum quo iniit consilium et instruxit eum et docuit eum semitam iustitae et erudivit ewm scientiam et viam prudentiae. ostendit illi »? — hebr. quis direxit spiritum Domini ? in mundi hae machina exstruenda nemo Deo normam vel regulam suppeditavit, ne consilium quidem dedit; idem vates alio modo declarat dicens : cum quo iniit consilium, qui eum instrueret et doceret eum viam iudicii i. e. quid in se sit rectum et iustum, ergo qui eum ideas rerum exemplares doceret; neque quis eum iuvit in ideis istis plene intelligendis neque ei adstitit auxiliator vel suasor in prudenti exsecutione, ut scil. quae rite mente concepta essent, etiam modo convenientissimo in opus deducerentur. Sedulo igitur per singula omnem modum qui excogitari possit ad aliquem artificem iuvandum removet et interrogationibus adeo distinctis quam maxime omnium animos excitare vult, ut per singula ratiocinantes sublimissimum sibi efforment conceptum de divina sapientia infinita, quam Deus habet ex se, cui deesse nihil, nihil accedere possit. « Quantam igitur utilitatem hinc auditoribus propheta comparat » (S. Cyr.) ? Ostendit igitur « Deum omnia scire et posse administrare ; neque enim alicuius consilii egetad comprehendendam animo describendamque solertia universi fabricam neque ad exsequenda opera quae concepta iam animo descriptaque fuerant » (Sanct.). Neque mirum est neminem posse Deo quidquam largiri scientiae, nam ipse adeo est sublimis et perfectus, ut comparatione eius reliqua omnia quasi nihil reputentur ; id explicatur et de genere humano universo et de orbe terraveum v.' 15 « ecce gentes quasi stilla situlae et quasi momentum staterae. reputatae sunt; ecce insulae quasi pulvis exiguus » | — quid interest, utrum in situla sit una gutta plus vel minus? quis in hoc inquiret ? ecce tam parum omnes gentes Deo aliquid conferre possunt, tam parum immo interest Dei maiestate spectata, utrum exsistant necne; « quomodo si de situla stilla modica fluat, a portante negligitur, iia universa gentium multitudo pro nihilo ducitur » (S. Hier.) ; « nam quid est stilla una decidens esitula» (S. Cyr.)? « Ut autem in aquarum liquidorumque mensuris minima est stilla seu gutta, Sic etiam in ponderibus minimum est momentum ; hoc tamen loco aliquid levius etiam sonat hebr. pm?, quod significat pulvisculum ita levem, ut etiamsi in stateram seu bilancem incidat quantumvis illa solertissime librata sit, non tamen eam vel minimum in alteram partem inclinet » (Sanct. sim. Osor. Vat. For. Mar.) ; cf. Sap. 41, 28 : « quoniam tamquam momentum staterae, sic est ante te orbis terrarum et tamquam gutta roris antelucani quae descendit in terram ». Ultimum membrum hebr. vertunt : insulae, quasi pulvis (qui) sustollitur. (cf. Sanct. For. Malv. IV Net. Rohl. Kn. Del.) vel : insulas levat (proiicit, tollit) sicut pulverem (cf. Mald. Mar. Calm. Naeg. Hahn, Or.) ; 8" et insulae sunt et orae maritimae et regiones omnes ad quas per mare transmissio est (Sanct.) et hoc loco fortasse totus orbis oceano circumdatus. Cur quidam h. l. non regionem ipsam terraeque molem, sed incolas velint intelligi, non perspicitur. Efficacius Dei praestantia et magnificentia menti proponitur, si universa creatura, et quae intelligentia praedita sit et quae ea carens ingenti mole extenditur, in comparationem advocata prorsus dicitur evanescere. Ergo nulla est ratio, cur quidam (Ros. Troch.) sensum obvium relinquant. LXX praebent : quasi saliva reputabuntur. Sym. et Theod. ipsum hebr. doc (p) re- ferente S. Hier. posuerunt ; alterum affert FE ield. qz Aenvóv dxon'rcoucty ; Áq. Aexxov fc) ouevoy transtulit ; addit S. Hier. : « aiunt Hebraei hoc verbo signitieari tenuissimum pulverem qui vento raptante saepe in oculos mittitur et sentitur potins quam videtur ; minutissima ergo frusta pulveris et pene invisibilia hoc verbo appellantur, quas forsitan Democritus cum Epicuro suo atomos vocat ». Chald. habet : ecce insulae quasi minutum (palea, favilla ?) quod volat. Explicant 55e" vel imperf. niph. a 5*5 i. e. ow, vel imperf. qal a 55: cf. 9 Sam. 94, 129; ler. 91, 8 ; inde versio alia et alia, quae tamen sensum vix mutat. Versiones tamen veterum priori aeceptioni caleulum adiiciunt ; etiam Syrus : insulae ut pulvisculus proiieientur. Ceterum haec explicatio etiam melius parallelismo et sensui congruit, dummodo vertas : sicut pulvisculus qui levatur ; nam de ipsa actione Dei (insulas portat Hitz., ponderat Ewald ; levat vel eradicare potest, si vult Umbreit, Drechsl.) hoc loco non est sermo, sed solum pro qua re (comparatione Dei) habeantur. Tanta Dei maiestate descripta apte subsequitur « quod excedit quoque omnem condignum honorem » (S. TAom.), quod cultus ei condignus a nullo potest exhiberi ; unde comparatione sumpta a sacrificiis quotidianis vates admirabundus exclamat
40:16
v. 16 « et Libanus non sufficiel ad succendendum et animalia eius non sufficient ad holocaustum » ; — « ait ergo Libanum qui aromate abundat lignoque suaviter olenti non satis esse ad suffimentum et animalia quae illo in monte spatioso et ubere magno pascuntur numero ad holocausta non sufficere » (Sanct.). Quale sacrificium : Libanus nobilissimus ligna pretiosa et feras omnes ad holocaustum unum mittere inducitur, idque longe abesse asseritur a Dei dignitate ; quid iam unius ovis erit oblatio ? Ita confunditur praesumptio pharisaica (cf. 1, 11 seq.); cf. Mich. 6, 6. Cur autem eum non possimus ut par est colere (Mald.) ratio affertur ex divina magnificenlia, in cuius comparatione reliqua omnia in summa versantur inanitate (Osor.), v. V1 « omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo et quasi nihilum et inane. reputatae sunt, ei » ; — animata et inanimata, quae sensu, intelligentia pollent et quae iis destituta ingenti mole praestant, omnia perlustravit propheta, ut ex iis animos nostros qui e rebus sensibilibus notiones hauriunt sublimi Dei notione imbuat. Deus est esse infinitum, ita ut reliqua omnia ei comparatasint nihil, inane, vacuum (cf. hebr.), quia inter Deum et creaturas intercapedo interiacet "infinita et esse ab alio eo ipso dependentiam, fragilitatem, contingentiam dicit neque ulla ratione cum esse « se, cum ente necessario componi potest aut ei aequiparari. — Hebr. pew2 explicant nonnulli per comparationem: prae nihilo, minus sunt quam nihilum (cf. Mar. For. Malv. III. Eichhorn, Umbreit, Naeg. ); atid nimis videtur subtile dictum. Unde melius T2 exponunt alii de origine vel similitudine : tamquam ex nihilo, ad nihilum pertinens, nihilo pares reputantur (RoAl. Net. Kn. Hahn, Sein. Del.), vel sensu partitivo (Or.).
40:18
v. 18 «Cui ergo similem ' fecistis Deum, aut quam imaginem ponetis ei » ? —hebr. potius facitis vel facietis i. e. facere potestis ; qui scil. fieri potest, ut nihil iam sublime ac dignum de Deo sentientes divinam hane maiestatem idolorum imagine repraesentari censeant ibique numen divinum quasi concludi vel exhiberi ? « stulti facti sunt et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis » (Rom. 1, 23). Si enim res omnes quasi nihil sunt coram eo, quomodo tantae maiestatis exemplar et vis in re vilissima, in idolo residere censeri potest, et « si ex gutta situlae nemo possit oceani vastos ac profundos sinus effingere, si ex tenui pulvisculo altissimorum montium, immo totius terrae molem attollere nequeat, quomodo e re tantula divinae et immensae naturae imago conflabitur » (Sanct.) ? Quam insani sint, idololatrae, ironice perstringit et ad oculos demonstrat stultam operationem describens, qua, ut ait S. Thom., in vili materia nobilissimam formam inducere volebant
Ex Dei sublimitate descripta iam colligit propheta quae pro aequalibus suis utilia et necessaria sunt eamque doctrinam ad mores emendandos etanimos erigendos applicat. Nunquam enim propheta sui temporis aequaliumque obliviscitur, sed ex Dei doctrina consiliisque quibus abundantissima ad erudiendos animos seges continetur vivendi normam regulamque deducit. Iam quid [saias in populo cernit ? Uti ex priore parte didicimus, invehitur in idololatras (cf. 2, 8. 18. 20.)et vitia idololatriae sociata, erigere et vera fiducia fideque imbuere studet animos debilés et diffidentes (cf. 8, 1'1 seq. 10, 24; 12, 2; 14, 4). Idem utrumque egregie praestat hoc loco. Unde primo divina altitudine ad oculum demonstrata summam stupiditatem indignatus perstringit, qua nihil altum ac sublime illi de Deo concipiunt:
40:19
INDEX Oraculum in Aethiopiam 18, 1-'I 4) Classicum Domini 18, 4-3 . ; b) Gloria Domini in elade Assyriorum 18, 4-7. 4) Punitio Aegyptiorum 19, 1-10. b) Poenas dabuut superbiae 19, 41-17. c) Demum populo Dei accensebuntur 49, 48a5.
v. 19 « numquid sculptile conflavit faber? aut aurifex auro figuravit illud et laminis argenteis argentarius?
40:20
v. 90 forte ligmum et. imputribile elegit; artifex sapiens quaerit quomodo statuat simulacrum quod non moveatur » ; — in hebr. sententia non per interrogationem, sed per affirmationem effertur; numquid explica nonne, cum in vulg. numquid particula usurpétur interrogationis (cf. Kaulen, Handb. z. Vulg. p. 197); ut For. bene notat, S. Hier. n in »o2n ut particulam interrogationis interpretatus est. Hebr. verte : simulacrum fundit faber ferrarius et conftans auro illud obducit i.-e..deauravit extendens aurum desuper (Mald.) vel laminis aureis obducit, uti fiebat in simulacris vel ex ligno vel ex vili metallo factis; et ut firmiter statuatur idolum ac teneri possit ne cadat catenas argenteas conflat (cf. Malv. IV et recentiores). Ita qui dives est. Alio modo pauper idolum sibi facit. Id in v. 20; hebr. qui pauper est quoad oblationem elegit lignum | quod. non putrescit (ita Kn. Del. Naeg. Or. Troch.) vel ut alii vertunt pauper in oblationem eligit (cf. Mald. Mar. Malv. For. Rohl. Net. Hahn, Sein.); debet scil. idolum protegere ne pereat vel curare ut diu maneat; proinde elegit lignum quod non facile putrescit, dein sapientem artificem quaerit sibi, ut paret simulacrum quod non moveatur (hebr.). Quam ridicula sedulitate ipse pauper idolum faciendum curat eique prospicit ut stare queat, cavetque ne cadat et laedatur deus! Deridet igitur, ut S. Cyr. ait, idolorum effictionem, « quasi sit fabri peritiae. hominibus istis errore seductis deum fabricari pro mensura et modulo cognitionis suae ex animi eorum sententia, ut ita securo ac tuto muniatur praesidio ne moveatur, neve cum ceciderit confringatur ». S. Hier. scribit : « in hebr. dicitur amuschan (qoum qued genus ligni est imputribile, quo vel maxime idola fiunt ». De paupere quoad oblationem veteres versiones nihil habent. LXX eorum in loco verborum praebent époíopx xxsovsüauotv ab1óv; Syrus ea verba plane omittit; Chald. eorum loco habet : orpum succidit. Vocem eam tamen communiter eadem notione accipiunt qua po? pauper, ergo ad pauperiem redactus ; id quod non tam ex hebr. quam ex arabico depromptum est. Vocem mama S. FR non videtur legisse ; dicit munus (Prov. 29, 4), oblationem (cf. Ex. 25, 2, 3; 35, 5. 21. Num. 15, 19 ete.). 'Cum veleres tam diversa habeant, textus mas. integritas h. I. in dubium vocari potest eliam propter inusitatum illud pual verbi Teo in notione pauperis. Ab irrisione subito sacra quadam indignatione transit ad. increpationem, « ut pudefaciat et corrigat errantes, et peccatum in hoc declarat inexcusabile, cum dieit » (S. Cyr.)
40:21
v. 21 « mumquid. non scitis? numquid non audistis? numquid. non anmnuntiatum est vobis ab initio, numquid non intellexistis fundamenta terrae »? — quot enim modis iis Dei maiestas et gloria est patefacta? habent rationem, qua Deus potest ex operibus cognosci (ita membro primo et ultimo) ; habent multiplicem in re cultus divini eruditionem (membrum secundum et tertium), idque ab initio i. e. ab eo tempore quo gens israelitica est formata, est ergo institutio quae uti longissima generationum serie quasi per hereditatem est transmissa, ita eo altiores et firmiores apud gentem radices egisse iure censeri potest. At omnia frustra erant. Hebr. nonne:scietis, nonné audietis? vel explica de tempore praesenti vel : annon scire, audire vultis? Ab initio enim, ut S. Hier. exponit, naturali lege vos docui et postea per Moysen scripta lege testatus sum. Neque omittenda est multiplex illa institutio quae patriarchis divinitus est facta. Fundamenta terrae intelligere idem dicit quod scire a quo demum terra fundata sit ; proinde ad opus creationis amandantur, ad « fundationem seu constructionem, quam statim ex principio Geneseos doceri potuerunt » (Sanct. sim. Mald. Mar. Men. et recentiores). Interrogationibus repetitis stupidos quoque excitat, ut rem secum perpendant, praesertim cum e tot fontibus eis vera offeratur cognitio. Iam increpatione facta et fontibus verae cognitionis ostensis ad animos in veri Dei amorem et cultum rapiendos magnifice proponit Dei sublimitatem, potentiam, scientiam, ut qui reprehensione pudefacti sint . de idolis inanibus sublimem hauriant Dei notionem. Sermo in hebr. modo concitato per participia incedit;
40:22
v. 22 « qui sedet super gyrum lerrae et. habitatores eius sunt quasi locustae ; qui extendit velut nihilum coelos et expandit eos sicut tabernaculum ad. inhabitandum »; — thronum suum habet in altissimis collocatum; et quomodo homines coram eo reputantur? « multi quidem sed exigui et infirmissimi » (Mald.), « qui interra sunt et quorum imperio terrena subsunt omnia, locustis sordidis pusillisque bestiolis neque maiores neque meliores apparent comparatione illius praestantis aeternaeque naturae quae super gyrum terrae sublimis consedit » (Sanct.). Huic solio excelso accommodatur potentia : coelos immensos tanta facilitate extendens (hebr.) est veluti nihilum (cf. p* veluti cortinam tenuem, Mar. Malv. Mald. et recentiores) « et tantam eorum latitudinem quasi tabernaculum et papilionem extendit desuper » (S. Hier.). Dixerat enim : fiat expansio in medio aquarum (Gen. 1, 6) et factum est ita (For.). Summam exercet in altis potentiam — testes sunt coeli immensi — summam quoque exercet in terris ; eos enim qui in terris potentissimi ha: bentur quasi nihil e sede deturbat et ad nihilum redigit atque exstinguit
40:23
v. 93 « qui dat secretorum scrutatores quasi non sint ; iudices terrae velut inane fecit » ; — hebr. dans principes in nihilum ; S. Hier. in commentario utrumque affert : « ipse pro qualitate temporum principes constituit sive ' secretorum scrutatores ut sint quasi non sint... quantos reges et graeca et barbara et romana narrat historia ? ubi est Xerxis innumerabilis ille exercitus ? ubi israelitica in eremo multitudo? ubi regum incredibilis potentia? quid de veteribus loquar ? praesentia exempla nos docent quam subito et quam stirpitus evellantur nutu divino, declaratur
40:24
v. 24 « et quidem neque plantatus neque satus neque radicatus in terra truncus eorum ; repente flavit in eos et aruerunt, et turbo quasi stipulam auferet €0$ » ; — i. e. perinde sunt ac si nunquam plantati et seminati essent, ita scil. funditus exstirpantur (Osor. Pint. Mald.), neque ulla manet radix trunci eorum qua spes sobolis adsit. Vel ut cum aliqua hyperbole alii vertunt : necdum plantati sunt necdum sati et quasi vento urenti iam a Deo exitio devoventur (cf. For. Malv. Lap.). Potentia Dei depingitur : flat in eos ; minimus eius nutus sufficit, ut omnis vigor eorum et vita penitus arescat et ipsi dissipentur et penitus evanescant sicut turbine stipula facillime dispellitur in omnem ventum quam colligere iam nemo poterit. Ex ea consideratione iufertur idem quod v. 18 meditandum proponitur
40:25
v. 98 « et cui assimilastis me et adaequastis? dicit. Sanctus » ; — hebr. cui me assimilatis, ut similis sim ; quod exemplum, quae species numen meum referet (Osor.)? Hanc conclusionem redargutionis (Malv.) consequitur altera maiestatis divinae explicatio, qua ad pusillanimes consolandos sermo dirigitur. Quare interrogatio haec etiam concipi potest quasi reprehendens diffidentes. Nam ii quoque a vera Dei notione deficiunt et ad eos erigendos et ad diffidentiam arguendam optime appellatur Sanctus, qui scil. uti ipse Sanctus est, ita quoque normam suam in populo suo valere quam maxime vult, qui ergo ut populus e misera conditione eripiatur et gloria illa exornetur quae sanctum populum decet omnino vult (cf. 6, 3; 10, 17) ; adest enim in sanctitate Dei pignus certissimum pro salute concedenda et gloriae Dei manifestatione ; unde seraphim trisagion cantantes adiungunt ut sanctitatis effectum : plena est omnis terra gloria eius. Quare ut ad sublimem et magnificam Dei notionem animos elevent et maxima fiducia promissiones Dei in opus iri deductum sibi persuadeant, iubet eos oculos attollere et considerare coeli candorem, siderum pulchritudinem, orbium aequabiles et definitos cursus et tanti operis elegantiam et concinnitatem (Osor.) ut ex tali aspectu ad creatoris potentiam concludentes sublimem de Deo concipiant notionem
40:26
v. 26 « levate in excelsum oculos vestros et videte: quis creavit haec ! qui educit in numero militiam eorum et omnes ey nomine vocat, prae multitudine fortitudinis et roboris virtutisque eius, neque unum. reliquum fuit » ; — vere coeli enarrant gloriam Dei (Ps. 48, 1)! speciosissima enim coeli facies et ratus atque perpetuus astrorum ordo (Sanct.) magna semper hominum animos affecit admiratione ; sidera Deus quasi exercitum suum splendidum educit summus eorum imperator, sicut dux milites ; educit in numero, certas numeratasque educit stellas, innumerabilem illam multitudinem ipse numero comprehendit (Osor. Mald. Mar.) et singulas nomine vocat, unamquamque perfecte novit, sicut paterfamilias suos domesticos et familiares nomine vocat (Sasb.), omniaque quae ad eas pertinent quam clarissime perspecta habet eique sidera promptissime obediunt (Pint. Sanct.). Innumerabilem illam multitudinem — numera stellas, si potes, dicit ad Abraham Deus Gen. 15, 5 cf. Ps. 146, 4 — ipse ita perfectissime per singula cognoscit, quia est amplissimus robore, prae amplitudine virium et prout est fortis robore (hebr.), eisque ut talis imperat neque ulla deest, deficit, omnes se sistunt ad obediendum paratissimae. Praeclare describitur administratio Dei, quae ut est universalis ita ad singula quaeque providentissime extenditur propter infinitam Dei potentiam qua et maxima et minima complectitur ac penetrat (cf. Osor.). Cum igitur Deus talis tantusque sit, quid est quod prae pusillanimitate timent ac diffidunt (cf. For.) ? ita
40:27
v. 291 « quare dicis Iacob et loqueris Israel : abscondita est via mea a Domino et a Deo meo iudicium meum transivit » ? — i. e. miseriis oppressi queruntur quasi Deus viam illam qua incedunt, conditionem miseram minime cordi haberet nihilque : curaret, perinde ac si miser ille status ei plane esset ignotus ; queruntur quod Deus ipsis non ius restituat, illam scil. rerum conditionem felicem, illam instaurationem, cuius ius propterDei promissa habent ; bene Mald. : « non respicit, non curat vitam meam ; non suscipit defendendam causam meam », eam iudicare negligit et contemnit (Lap. Men.). Verba sunt animos despondentium. Atque quomodo tales fundant querelas, facile intelligitur, si ex una parte potentiam et splendorem regnorum gentium, ex altera parte oppressionem, miseriam, exsilium stirpis electae consideraverimus, cui tamen tam splendida promissa data fuerant. At quam immerito haereant diffidentes et queruli, Deus iam ipsa compellatione Jacob indicat qua ut heredes patriarcharum qui in eorum promissa et iura introierint agnoscuntur, idemque nomine Israel, qua appellatione simul iis in memoriam revocat, quanta cum fide, constantia, patientia patriarcha olim divinam sibi promeritus sit benedictionem (cf. ad Os. 19, 14). Ergo hac compellatione eorum ius asseritur, sed simul fides et patientia commendatur. Utraque appellatione integrum alloquitur populum, etiam eos qui iam in exsilio detinentur assyriaco ; nulli enim spes salutis negatur, omnium causam Deus pro sua fidelitate tuetur, dummodo ipsi sibi non desint. rogationibus declarat, quasi prima doctrinae de Deo elementa nescirent. Perpendant ergo Dominum esse Deum aeternum, ergo verbum quoque eius aeternum est e& immutabile, nam « Dominus non est Deus ad tempus sed aeternitatis i. e. qui non mutatur » (Mald.) ; considerent ei qui sit creator omnium vires non posse deesse ad promissa sua exsequenda, et quia creator sit, eum etiam omnium curam gerere; amat enim omnia quae creavit (cf. Sap. 2, 13. 14; 11, 27) et nisi amasset, non creasset; et tertio demum id quoque bene mente pertractent, Dei sapientiam a nobis non posse comprehendi. Si ergo tempus salutis concedendae nondum adest, vel si Deus tardare videtur eiusque providentia et administratio rerum a nobis non satis concipitur, non Deus sed noster exiguus cognoscendi modus tot limitibus cireumscriptus est incusandus. Tria haec efficacissima sunt, quibus rationes diffidentiae et nimis anxiae sollicitudines dispellantur. Huic ergo Deo totis viribus adhaereant : « mihi adhaerere Deo bonum est et ponere in Deo spem meam » (Ps. 2, 28); in eo quaerant robur et consolationem, si iniuria temporum opprimuntur ; in eo invenient quoque nam ipse est
40:29
v. 29 « qui dat lasso virtutem et his qui non sunt fortitudinem et robur multiplicat », — hebr. et quibus non sunt vires robur abunde suppeditat (Malv. Mald.); si vero talis est, ipse certe non deficiet neque laborabit, nec ei deest potentia; immo ipse unicus est omnis fortitudinis fons ex quo abunde hauriunt qui in ipso confidunt
40:30
v. 30 « deficient pueri et laborabunt et iuvenes in infirmitate cadent;
40:31
v. 31 qui autem, sperant in, Domino mutabunt. fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient » ; — qui spem in Deo collocant viribus donantur quae omne robur a natura insitum longe superant. Ad hoc declarandum vates prius exhibet adolescentes in ipso aetatis flore fatigari, languescere, iuvenes viribus fractos concidere saepe antequam ad propositam laboribus metam pervenerint, ergo qui natura fortes sint ac validi, medio in cursu intercipi; at alia est sors eorum qui in Deo spem ponunt ; ii Znnovant fortitudinem, novum robur accipient, maiores in dies vires coligent (Osor. Mald. Malv. Sanct.) ; immo attollent pennas ut aquilae ; ergo non debiles et fatigati humi repunt, non languide incedunt, sed cursu ac volatu citato altissima petent, sublimes efferentur (Osor.). Atque ut iubilus iste ac carmen spei triumphale quadam dicendi ubertate absolvatur (quam ubertatem ab animo laeto et laudante non abesse notum est), et affirmatione et negatione quantum valeat spes per vitae cursum effertur : current minimeque deficient, longissime progredientur neque debilitantur (Osor.) ; ita Simul adest egregia oppositio ad v. 30 et depingitur quid natura non valeat, quid vero efficiat gratia Dei. Clausula est elegans, ad animos amore et desiderio fiduciae tamquam administrae tantorum bonorum imbuendos aptissima et sua dicendi forma et pulchritudine ipsam doctrinam insinuans atque commendans. Verba illa assument pennas LXX reddunt xz:002vf50vatv; id quod S. Cyr. explicat : renovabuntur sicut aquilae (Xvaxxtwto05covtot); ita etiam S. Hier. interpretatur « erebro diximus aquilarum senectutem revirescere mutatione pennarum et solas esse quae iubar solis aspiciant » ipse et S. Cyr. aliique allegant illud Ps. 102, 5: renovabitur ut aquilae iuventus tua. Eodem modo explieant Chald. : renovabuntur iuventute sua sicut germen quod egreditur, Sanct. Pint. Sasb. Sa, Mar. Lap. Mem. Tir. Calm. Eichhorn, Ewald, Beck, Sein. Naeg. aliique (quos recenset Kn.). Neque haec interpretatio censenda est aliena ab usu vocis non; usurpatur enim notione obducendi, superinducendi ; ita Am. 8, 10 inducam saccum super omne dorsum, Ez. 31, 6 carnem inducere super ossa ; cf. 1 Reg. 10, 17. 2 Sam. 1, 24. 2 Par. 3, 5. 14, quibus in locis fere ad notionem induendi accedit ; iam induere pennas ad innovationem illam quam proxime accedit. Sed si vox ?3N consideratur qua non plumae designantur, sed penna maior, durior ac crassior (Schwungfeder), alia explicatio apud recentiores communissima erit praeferenda ; attollent pennam vel alas ;ita Vat. Net. Rohl. Troch. Ges. Hitz. Kn. Hahn, Del. aliique. — Priori tamen favet Syrus, qui verbum nbyn reddit per aphel verbi Ny* notione germinare, progerminare facere, producere, generare (ef. Bernstein, Lex. chrest. Kirsch. p. 216) quod verbum v. g. legitur Hebr. 6, 7 generans herbam. Demum Or. simplieiler vertit : ascendent alis ut aquilae.
40:3
Una preparazione conveniente ne precede la missione: le profezie di Is. 40, 3 e di Mal. 3, 1, l'intervento dell'angelo Gabriele, i prodigi della santificazione nel seno materno, della nascita e dell'imposizione del nome, la visita della Madre di Gesù a s. …
40:5
INCARNAZIONE (σάρκωσις). - Termine di sapore semitico, derivato dall'espressione giovannea (Io. 1, 14: καὶ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο), in cui la voce σάρξ (caro) significa semplicemente natura umana, secondo l'uso biblico (cf. Gen. 6, 12; Is. 40, 5; Rom. 3, 20), che continua nella tradizione fin dal primo secolo. …
40:6
… l'uomo nuovo della giustizia (ibid. 7, 5-25). Il primo, detto il « corpo del peccato, della morte » (ibid. 6, 6; 7, 24), che tende alla disgregazione morale e fisica, è di solito detto « c. » nel senso peggiorativo che già appare in Gen. 6, 3, 12 (cf. Is. 40, 6; Eccl. 14, 18; I Cor. 1, 20) e che era diffuso tra gli stoici. …
40:7
Talvolta la Bibbia si pone in maniera pratica il problema dell'esistenza di Dio e lo risolve con il principio di causalità (Hebr. 11, 3; Rom. 1, 20; Sap. 13, 1-15, 19; Ps. 18, 2; Iob. 12, 7 sgg.; Jer. 10, 11; Is. 37, 16; 40, 7). Di solito la dimostrazione è basata sull'argomento cosmologico. …
40:11
… L'a. più piccolo è detto taleh (I Sam. 7, 9; Is. 40, 11), gr. ἀρήν. …
… G. sempre più splendente la rivelazione e la donazione agli uomini del Dio del Vecchio Testamento, che si era rivelato e promesso come fonte di acqua viva (Jer. 2, 13; Ps. 35 [36], 10); come luce (Is. 60, 20; Ps. 26 [27], 1); come Pastore del popolo (Is. 40, 11; Ps. 22 [23], 1-4).
PRIMATO DI SAN PIETRO E DEL ROMANO PONTEFICE
Ier. 23, 3; 31, 10; Is. 40, 11; 49, 9-10; Ez. 34, 7-24; 37, 23-25; Zach. 11, 7-9) e Gesù stesso s'era presentato come il vero pastore (Mt. 18, 12; Lc. 15, 4; Io. 16, 11-16). Affidando il suo gregge (« i miei agnelli, …
40:17
Si può rispondere che il mistero della Incarnazione rimarrebbe sempre lo stesso incomprensibile abisso di umiliazione e di dedizione, anche se il Verbo si fosse incarnato per una moltitudine stragrande di uomini, perché « tutte le genti sono dinanzi a Lui, come se non fossero » (Is. 40, 17). Ciò che rende grande il mistero di umiliazione e di amore non è il maggiore o minore numero di uomini, che ne trassero o traggono o trarranno frutto, ma il fatto in se stesso di …
40:19
… vago, mentre spesso si polemizza contro l'idolatria pagana, specialmente nei libri più recenti (Sap. 14, 13 sgg.), ma anche in testi più antichi, particolarmente nella Lettera di Geremia e in frequenti affermazioni molto energiche dei grandi profeti (Is. 40, 19, 20; 44, 13-19; Jer. 10, 3 sgg.; Ez. 6, 4, 5; 14, 6 sgg.; Dan. 3, 12 sgg.). …
… bruciò, lo tritò, finché fu ridotto in polvere, che sparse sull'acqua e ne die' a bere ai figli d'Israele» (ibid. 32, 20). Ciò indica che la qualifica «d'oro» è da intendere nel senso che l'espressione ha in altri casi: di legno con rivestimento metallico (Is. 40, 19, 20; 44, 10-17; cf. Dan. 2, 33; 14, 6).
40:26
È il plurale di ṣābhā', che vuol dire « esercito », ma in stato costruito con ḥaṭ-ōmājim può significare anche « astri » (cf. Is. 34, 4; 40, 26; 45, 12 ecc.) oppure « angeli » (cf. I Reg. 22, 19; II Par. 18, 18). Al plurale mantiene spesso il suo significato ordinario. …
40:27
Il nome G. (nei manoscritti di 'Ajn Feshah scoperti nel 1947, di cui è costante la grafia « plena » Ja'āqābh) indica specialmente nella letteratura profetica e poetica, il popolo intero (Gen. 49, 7), in parallelismo con « Israele » (cf. Num. 23, 10, 21; 24, 5; Is. 2, 5; 40, 27; Jer. 2, 4, ecc.). …
40:31
… Incarnato: (Phil. 3, 21) onde « tunc fulgebunt iusti sicut sol in regno Patris mei » (Mt. 13, 45; cf. Sap. 3, 7; Dan. 12, 3); c) l'agilità (δῶσις), per cui i corpi, liberi dalla naturale pesantezza, potranno rapidamente trasferirsi da un punto all'altro (cf. Is. 40, 31; s. Agostino, Serm., 242, 3: PL 38, 1140): ciò avverrà per la completa sottomissione del corpo all'anima non come forma ma come motor (Sum. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.