The kingdom of Israel is further admonished, and threatned, 10. of which tribes manie shal beleue in Christ.
1As the morning passeth, so hath the king of Israel passed away. Because Israel was a child, and I loved him: and I called my son out of Egypt.Come passa un mattino, passerà il re d'Israele. Israele era bambino, ed io l'amai, e dall'Egitto richiamai il mio figliuolo.AS the morning passed, hath the king of Israel passed away. Because Israel was a child, and I loued him: and out of Aegypt I called my sonne.Sicut mane transiit, pertransiit rex Israël. / Quia puer Israël, et dilexi eum; / et ex Ægypto vocavi filium meum. 2As they called them, they went away from before their face: they offered victims to Baalim, and sacrificed to idols.Lo richiamarono, ed egli si alienava da essi. Hanno immolato vittime a Baal, e offerti sagrifizj ai simulacri.They called them, so they departed from their face: they immolated to Baalim, & sacrificed to idols.Vocaverunt eos, sic abierunt a facie eorum; / Baalim immolabant, et simulacris sacrificabant. 3And I was like a foster father to Ephraim, I carried them in my arms: and they knew not that I healed them.Io feci da balio con Ephraim; lo portai tralle mie braccia; ed ei non conobbero, che io son quegli, che ho cura di lor salute.And I as it were the nurse of Ephraim, caried them in myne armes: and they knew not that I cured them.Et ego quasi nutritius Ephraim: / portabam eos in brachiis meis, / et nescierunt quod curarem eos. 4I will draw them with the cords of Adam, with the bands of love: and I will be to them as one that taketh off the yoke on their jaws: and I put his meat to him that he might eat.Io li trassi co' vincoli proprj degli uomini, co' vincoli della carità: io fui, che tolsi il capestro, che stringeva lor le mascelle, e porsi lor da mangiare.In the cordes b of Adam I wil draw them, in the bands of charitie: and I wil be to them as lifting vp the yoke vpon their cheekes: and I declined to him that he might•ate.In funiculis Adam traham eos, / in vinculis caritatis; / et ero eis quasi exaltans jugum super maxillas eorum, / et declinavi ad eum ut vesceretur. 5He shall not return into the land of Egypt, but the Assyrian shall be his king: because they would not be converted.Ei non torneranno nella terra d'Egitto, ma Assur sarà il loro re, perchè non han voluto convertirsi.He shal not returne into the Land of Aegypt, and Assur he his king: because they would not conuert.Non revertetur in terram Ægypti, et Assur ipse rex ejus, / quoniam noluerunt converti.
6The sword hath begun in his cities, and it shall consume his chosen men, and shall devour their heads.La spada ha cominciato di andar in giro pelle loro città, e sterminerà i cittadini migliori, e divorerà i loro capi.The sword hath begune in his cities, and it shal consume his elect, and shal eate their heades.Cœpit gladius in civitatibus ejus, / et consumet electos ejus, / et comedet capita eorum. 7And my people shall long for my return: but a yoke shall be put upon them together, which shall not be taken off.E il mio popolo aspetterà ansiosamente il mio ritorno; ma il giogo, che sarà imposto a tutti loro, non sarà tolto.And my people shal hang vpon my returne: but a yoke shal be put vpon them together, which shal not be taken away.Et populus meus pendebit ad reditum meum; / jugum autem imponetur eis simul, quod non auferetur. 8How shall I deal with thee, O Ephraim, shall I protect thee, O Israel? how shall I make thee as Adama, shall I set thee as Seboim? my heart is turned within me, my repentance is stirred up.Che farò io di te, o Ephraim? ti proteggerò io, o Israele? ma in qual modo potrò io trattarti come Adama, e ridurti come Seboim? Il mio cuore alterna dentro di me, io mi ripento insieme, e mi conturbo.how shal I geue thee Ephraim, protect thee Israel? how shal I geue thee as Adama, lay thee as Seboim? My hart is turned within, my repentance is disturbed together.Quomodo dabo te, Ephraim ? / protegam te, Israël ? / Quomodo dabo te sicut Adama, / ponam te ut Seboim ? / Conversum est in me cor meum, / pariter conturbata est pœnitudo mea. 9I will not execute the fierceness of my wrath: I will not return to destroy Ephraim: because I am God, and not man: the holy one in the midst of thee, and I will not enter into the city.Non lascerò agire il furore dell'ira mia; non m'indurrò a sperdere Ephraim, perchè io son Dio, e non un uomo: il santo in mezzo a te, e io non entrerò nella città.I wil not doe the furie of my wrath: I wil not returne to destroy Ephraim: because I am God, and not man: in the middes of thee the Holie one, and I wil not enter into the citie.Non faciam furorem iræ meæ; / non convertar ut disperdam Ephraim, / quoniam Deus ego, et non homo; / in medio tui sanctus, / et non ingrediar civitatem. 10They shall walk after the Lord, he shall roar as a lion: because he shall roar, and the children of the sea shall fear.Eglino seguiranno il Signore, egli ruggirà qual lione, ruggirà egli stesso, e ne avranno spavento i figliuoli del mare.They shal walke after our Lord, as a lion wil he roare: because he wil roare, and the children of the sea shal feare.Post Dominum ambulabunt; / quasi leo rugiet, / quia ipse rugiet, / et formidabunt filii maris.
11And they shall fly away like a bird out of Egypt, and like a dove out of the land of the Assyrians: and I will place them in their own houses, saith the Lord.E voleran dall'Egitto come un uccello, e dall'Assiria come una colomba, e io li rimetterò nelle case loro, dice il Signore.And they shal flie away as a bird out of Aegypt, and as a doue out of the Land of the Assyrians: and I wil place them in their houses, saith our Lord.Et avolabunt quasi avis ex Ægypto, / et quasi columba de terra Assyriorum: / et collocabo eos in domibus suis, dicit Dominus. 12Ephraim hath compassed me about with denials, and the house of Israel with deceit: but Juda went down as a witness with God, and is faithful with the saints.Ephraim mi ha circonvenuto con rinnegarmi, e la casa d'Israele colle sue frodi; ma Giuda è venuto a rendere testimonianza a Dio, ed è fedele co' santi.Ephraim hath compassed me in denying, and the house of Israel in deceite: but Iudas a witnesse is descended with God, and with the sainctes, faithful.Circumdedit me in negatione Ephraim, / et in dolo domus Israël; / Judas autem testis descendit cum Deo, / et cum sanctis fidelis.
11:1
Haydock
Away. The last kings of Israel lived in the midst of troubles. (Haydock)
Calmet
Osee, though one of the best, brought ruin on the nation. (Calmet)
St. Jerome
Son: Israel. But as the calling of Israel out of Egypt was a figure of the calling of Christ from thence; therefore this text is also applicable to Christ, as we learn from St. Matthew 2:15. (Challoner) Julian pretends that the apostle has abused this text. But it speaks of both events. (St. Jerome)
Haydock
Eusebius (Dem. 9:3.) thinks that St. Matthew refers to Balaam; (Numbers 24:8.) and St. Jerome does not reject this opinion, (in Matthew ii.; Calmet) to avoid "wrangling," though he repeatedly alleges this text as a proof his version being more accurate than that of the Septuagint, which has his children. This reading the best editions retain; so that it may seem a matter of surprise, that Fabricius should give this verse as a specimen of Origen's Hexapla, and still print my son, taking it, as he says, from the Barbarini copy, the London Polyglot, and Cave. Bib. Gr. 3:12. The first column has the Hebrew text, and the second the same in Greek characters, etc. The reader may form a judgment of this work from the following specimen: 1. Hebrew (which we shall express) karathi bani. 2. Greek karathi bani. 3. Aquila ekalesa ton uion mou. 4. Symmachus kekletai uios mou. 5. Septuagint kekletai uios mou. 6. Theodotion kai ekalesa uion mou. If any other versions were added, to form Octapla, etc., they were placed after Theodotion, who, though prior to Symmachus, is placed after him, because his version was not so unlike that of the Septuagint, and the deficiencies were chiefly supplied from him. In the Roman and Alexandrian editions, instead of the above we find, metekalesa ta tekna autou. "I have recalled his children." (Haydock)
Worthington
This is literally spoken of Israel, (styled God's son, Exodus iv 23.) and mystically, (Worthington) though no less (Haydock) truly, of Jesus Christ, as the inspired evangelist shews. (Worthington)
11:2
Challoner
They called: viz., Moses and Aaron called: but they went away after other gods, and would not hear. (Challoner)
Haydock
Septuagint, "As I called them back, or (repeatedly; metekalesa. Grabe has, "he called;" meaning any of God's ministers) so they rushed away from my presence." (Haydock)
Calmet
This sense appears preferable to the Hebrew. (Calmet)
11:3
Haydock
Healed them. My laws were designed to counteract idolatry. (Haydock)
I treated them with the utmost tenderness, Deuteronomy 1:31., and 32:11.
11:4
Rufin. Haimo
Adam. I placed my people in a sort of paradise, (Calmet) like the first man; and as they have imitated him, they shall suffer accordingly. (Rufin. Haimo.)
Calmet
But Septuagint, etc., render, "of a man." They shall be treated like the rest. (Calmet)
Grace draws man by sweet means. His free-will is not destroyed, nor is he impelled, like beasts, by force or fear, (Worthington) though the latter is often used for the most salutary purposes.
Haydock
Yoke, or muzzle, which prevents them from eating. (Haydock)
Calmet
I furnish them with manna. Can it be suspected that I wish to oppress them? (Calmet)
11:5
Haydock
Egypt. Many went, contrary to this prohibition. (Haydock)
Yet they did not prosper, as they expected. The Hebrews had also often murmured in the desert, and threatened to return to Egypt.
11:6
Calmet
Heads. Hebrew, "counsellors." Civil war desolated the kingdom, and made way for the Assyrians. Septuagint, "they are devoured on account of their projects." (Calmet)
They are at a loss what to do.
11:7
Haydock
Off, for a long time; and indeed Israel never recovered its former state, after the captivity. (Haydock)
Calmet
Then they became more docile. Hebrew is very ambiguous. (Calmet)
11:8
Challoner
Adama, etc. Adama and Seboim were two cities in the neighbourhood of Sodom, and underwent the like destruction. (Challoner)
God punishes, like a father, with regret.
11:9
Calmet
Not man. I am not actuated by the spirit of revenge, nor do I fear lest my enemy escape. (Calmet)
I punish in order to reclaim, (St. Jerome) and reserve eternal vengeance only for those who die impenitent.
11:10
Calmet
Lion. His power is most terrible, and his commands must be obeyed. (Calmet)
Haydock
All nations shall permit the return of Israel. (Haydock)
They shall come from the sea, of from its islands.
11:11
Calmet
Egypt. Some returned soon; others not before the reign of Alexander, or perhaps later. (Calmet, Diss.)
11:12
Haydock
Denials; refusing to adhere to my worship. (Haydock)
Calmet
They wished to unite it with that of idols, 3 Kings xviii. (Calmet)
Haydock
Saints. The priests and temple are preserved in Juda. Ezechias brought the people to serve God faithfully, while Israel was led captive. Septuagint, "the house of Israel and Juda with impiety. Now God hath known them lovingly, and it shall be called the holy people of God." Thus both kingdoms were criminal, and God exercised his mercy towards both. (Haydock)
St. Jerome
The Jews relate that when their ancestors were pursued by the Egyptians, and the people were desponding, Juda signalized his courage by entering the bed of the sea. (St. Jerome)
Calmet
These traditions are suspicious. (Calmet)
11:1
11:2
11:8
Adama, etc.... Adama and Seboim were two cities in the neighborhood of Sodom: and underwent the like destruction.
11:1
Literally this is spoken of the people of Israel called Gods sonne (Exo. 4 v. 23.) vvhom he deliuered out of Aegypt but mystically is verified of Christ called out of Aegypt. Mat. 2. and is no lesse certaine the true mystical sense, the Euangelist indued vvith the Holie Ghost, so interpreting then is the literal sense of this or anie other place.
11:2
Concordanza Mat. 2.
11:8
Concordanza Gen. 19.
11:9
Gods propertie is to haue mercie and to pardon.
Man is prone to reuenge and punish.
11:11
b God draweth men by sweete inuitations by great & manie benefites a. greable to mans nature and freevvil by his loue and charitie: not as beastes are dravven by feare & force.
11:1
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 17.4
… I have said unto thee, let My Son go to serve Me, and if thou art not willing to let (him) go, lo! I will slay thy son, thy firstborn . And also through the Prophet
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 32
… That a man, then, shall appear is foretold in those words. But that He that is to come is Lord of all, they predict once more as follows: “Behold the Lord sitteth upon a light cloud, and shall come into Egypt, and the graven images of Egypt shall be shaken.” For from thence also it is that the Father calls Him back, saying: “I called
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 34
… the greatest alms of corn of which history speaks and men believe; the Bread which came down from heaven and giveth life to the world, that life which is indestructible and indissoluble, concerning Whom I now seem to hear the Father saying, Out of Egypt have I called My Son.
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.25
… ii. 9 ), and many other passages which lack their proper context. Let us ask our opponents then where these things are written, and when they are unable to tell, let us produce them from the Hebrew. The first passage is in Hosea, (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 57.7
… Again the same evangelist writes that at the warning of an angel Joseph took the young child and his mother and went into Egypt and remained there till the death of Herod; “that it might be fulfilled which was spoken of the Lord by the prophet saying, Out of Egypt have I called my son.” The Latin manuscripts do not so give the passage, but in Hosea
san Girolamo † 420 d.C. Preface to Genesis 1
… iii. of this series, pp. 515–516. Jerome in it complains that he is accused of forging a new version. He justifies his undertaking by showing that in the versions then current many passages were left out (though they exist in our copies of the LXX.), such as “Out of Egypt” (
11:4
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 4.11
… For since they are called what they really are, that which was the work of faith becomes the token by which they are named. “They shall,” he says, “come over to thee and shall be thine: they shall walk after thee bound with manacles.” As there are chains of coercion, so too there are chains of love, as the Lord says: “I drew them with chains of love.”
11:8
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.5
… For He says: “O Ephraim, what shall I do unto thee, or what shall I do unto thee, O Judah? Your kindness,” etc. And further on: “How shall I establish thee? I will make thee as Admah, and as Zeboim.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 122.2
… “how shall I give thee up, Ephraim? how shall I deliver thee, Israel? how shall I make thee as Admah? How shall I set thee as Zeboim? Mine heart is turned within me, my repentings are kindled together. I will not execute the fierceness of mine anger.”
11:9
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.7
… And I will strengthen them in the Lord their God, and in His name shall they glory, saith the Lord.” Moreover, in Hosea the Lord saith: “I will not do according to the anger of mine indignation, I will not allow Ephraim to be destroyed: for I am God, and there is not a holy man in thee: and I will not enter into the city; I will go after God.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
xi. 9 . “I will not enter into the city.” Only the Holy One is not joined to the mass of ungodliness.
11:1
1. SICUT MANE TRANSIIT, PERTRANSIIT REX ISRAEL. — Chaldaeus, Arias, Pagninus et Vatablus haec verba referunt ad finem praecedentis capitis, quia eo pertinere videntur. Verum Noster, Septuaginta et passim veteres Graeci et Latini ab hisce verbis inchoant caput undecimum. Hebraice est, in aurora (vel instar aurorae: כ enim, id est in, saepe sumitur pro כ, id est instar, sicut) plane excisus est rex Israel, q. d. Sub initium regni Hosee rex Israel cum Samaria et regno exscindetur ab Assyriis. Comparat Hosee aurorae, quia sicut aurora medium quid est inter noctem et diem, lucem et tenebras, estque post noctem initium diei et lucis; ita post longas aerumnas et spoliationes, quas Israel sustinuerat ab Assyriis, sub Hosee rege respiravit, et in spem melioris sortis se erexit, praesertim cum Sua rex Aegypti videretur illi opitulaturus: sed haec spes velociter instar aurorae, sole oriente et auroram fugante, pertransiit et evanuit. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Ruffinus, Theodoretus et Theophylactus. Simili modo Israelis regem comparavit spumae cap. praeced. vers. 7, cum ait: «Transire fecit Samaria regem suum quasi spumam super faciem aquae.» Ubi pro transire fecit in Hebraeo est idem verbum quod hic, scilicet נדכות nidme, quod, ut ibi dixi, varie exponi potest. Secundo, S. Cyrillus per mane accipit exporrectionem Dei ad vindictam, qui ante dissimulans peccata Israelis, dormire videbatur: «Cum, inquit Cyrillus, Deus nondum peccata aliquorum punit, dormire dicitur, ut ait Jeremias: Ne, inquit, sis, Domine, tanquam somno dormiens, aut tanquam vir non potens salvare; et David: Surge, Domine. Et alias videns auxilium Domini: Surrexit, inquit, tanquam dormiens. Mane itaque vocat hic tempus ipsius velut evigilationis in eos: mane enim solemus evigilare.» Verum prior sensus et allusio est aptior; mane enim hic tribuitur regi pertranseunti, non Deo evigilanti: quanquam hoc cum illo conjunctum est. Ideo enim rex mane pertransiit et excisus est, quia Deus in ejus excidium evigilavit. Tertio, nonnulli ex eo quod sequitur: «Ex Aegypto vocavi filium meum,» id est Christum, uti explicat S. Matthaeus cap. ii, 13, haec omnia de Christo ad litteram accipiunt, q. d. Christus in mundo nascetur quasi aurora, sed et cito transibit ut aurora: post tres enim praedicationis annos redibit ad Patrem. Ergo, o Israelitae, venientem studiose excipite, ejusque tempus diligenter observate. Ego enim vos, quasi Abrahae amici mei filios, dilexi, ideoque ex Aegypto vocavi filium meum, ut vos ejus praesentia, doctrina et gratia frueremini. Verum ad Hosee regem haec pertinere ad litteram, non ad Christum, patet ex eo quod ait: «Pertransiit rex Israel.» Idem patebit ex sequentibus: toto enim capite agitur de judicio et excidio Israelis. Unde moraliter disce reges terrenos similes esse aurorae, quae aurea videtur, sed mox evanescit: eorum enim «vita» est quasi «vapor,» ut ait S. Jacobus, epist. cap. iv: «ad modicum parens;» vapor, inquam, aurea quadam honoris regiaeque pompae luce perfusus. Somnia sunt hominum regna, ideoque merito in somnis a Nabuchodonosore, Chaldaeorum, Persarum, Graecorum et Romanorum imperia visa sunt, Daniel. ii. Quid ergo sunt dignitates, status et sceptra? nonne aureus quidam nubium color, temporis momento evanescens? QUIA PUER ISRAEL, ET DILEXI EUM. — Vox quia more Hebraeo redundat, uti dixi cap. x, 17; unde Leo Hebraeus vertit: Quando Israel adhuc puer erat, dilexi eum, cum scilicet in Aegypto degeret, et quasi oriretur cresceretque populus Israel, essetque parvus, imbellis, ignorans, afflictus quasi puer, ex tunc dilexi eum, curamque ejus egi, et quasi puerum per Mosen inde liberavi et eduxi. Ita S. Hieronymus, Vatablus et alii. Secundo tamen, si quia proprie ut causale accipi potest, q. d. Quia Israel in Aegypto erat puer tenellus, sui impos, se regere impotens, neglectus ab omnibus, ab Aegyptiis oppressus et neci destinatus, opisque indigus: hac de causa eum dilexi, et enutrivi quasi mater. Solet enim puerorum parvitas, imbecillitas et pericula, matres allicere ad eorum amorem et curam. Ita Theophylactus. Adde, «dilexi eum,» quia «puer» erat, quod esset filius Jacobi patriarchae, quem puerum, imo in utero adhuc existentem dilexi, dicens Malach. i, 2: «Jacob dilexi, Esau autem odio habui.» Et Genes. xxv, 23: «Major serviet minori,» puta Esau Jacobo, nimirum Idumaei servient Jacobitis, id est Israelitis. Sicut ergo Jacobum puerum, ita et filium ejus Israelem puerum dilexi. Denique to quia connectit haec praecedentibus, q. d. Rex Israel cum suo populo transiit, id est brevi transibit et interibit, quia Israel, quem a puero dilexi, ex Aegypto eduxi, alui et nutrivi ut mater, huic meae dilectioni et beneficiis ingratus et rebellis, me sprevit, et ad Baalim declinavit. ET EX AEGYPTO VOCAVI FILIUM MEUM. — «Et,» id est idcirco, q. d. Quia Israel puerum dilexi, idcirco eum quasi filium meum, ex Aegyptia servitute per Mosen evocavi et eduxi. Ita Septuaginta et Chaldaeus, qui vertunt: Ex Aegypto vocavi filios ejus, scilicet Israelis; licet enim in Hebraeo sit בני beni, id est filium meum, tamen hoc in re idem est quod filios ejus: filii enim Israelis erant filii Dei; et quia Israel, ut ait S. Hieronymus, «singulariter dicitur, sed pluraliter intelligitur,» utpote populus: forte etiam Septuaginta et Chaldaeus pro beni legerunt בניו banau, id est filios ejus, uti opinatur Maldonatus in Matth. ii, 15. Porro populum suum Deus vocat «filium,» dicens Exodi iv, 22: «Filius meus primogenitus Israel.» Et: «Dimitte filium meum ut serviat mihi.» Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Rupertus, Hugo, Lyranus, Arias, Vatablus hic, Jansenius, Maldonatus, Barradius, et alii in Matth. ii, 15. Et patet ex iis quae hic antecedunt et sequuntur: haec enim spectant populum Israel. Hic enim dicitur filius Dei primogenitus, quia dilectus ab eo fuit ut primogenitus, et solus primo electus ex omnibus gentibus, ut esset Dei peculium, respublica, regnum, sacerdotium. Dices: Quomodo ergo S. Matthaeus, cap. ii, 15, ait hoc Osee oraculum impletum esse in Christo puero, cum ex Aegypto revocatus est in terram Israel? Julianus Apostata, teste S. Hieronymo, hoc objiciebat Christianis, ut S. Matthaeum vel falsitatis, vel inscitiae argueret. Respondet primo, Jansenius in Matth. ii, id impletum esse in Christo per accommodationem, quia quod dictum est de populo Israel, recte Christo quasi simili aptari et accommodari potest: perinde atque si quis de filio qui patri percharus est, diceret: Omnis in Ascanio chari stat cura parentis. Verum hoc liberius dicitur, et pene temerarie, inquit Suarez loco mox citando: nec enim prophetiae impleri dicuntur, nisi cum eveniunt ea quae per eas prophetata sunt. Quare aliud est accommodari, vel aptari Scripturam, aliud eam impleri. Igitur prophetia proprie impleri dici nequit, nisi cum fit quod ipsa in sensu vel litterali, vel allegorico futurum praedicit, uti docent communiter Interpretes. Secundo, Eusebius, lib. IX Demonstrat. Evang. cap. iv, Lyranus et Dionysius censent hunc locum ad litteram intelligi de Christo. Verum ex antecedentibus et sequentibus patet hic agi de populo Israel. Dices duplicem hic esse sensum litteralem, unum de populo, alterum de Christo: ita Prado, Proemio in Ezech., sect. viii et ix. Respondeo id minus congrue dici, tum quia caetera non spectant Christum, sed populum: in sensu enim litterali omnia et singula congruere debent rei de qua agitur; secus est in allegorico; tum quia populus Israel fuit typus Christi. Ergo ad litteram sermo est de populo, typice de Christo; sensus enim litteralis non est typicus, sed typici figura et imago: populus enim Israel exsulans in Aegypto, Christi ibidem exsulaturi figura fuit, sicut nunc corpus mysticum Ecclesiae, corporis naturalis Christi figura est. Tertio ergo, melius dicemus ad litteram hanc sententiam impletam esse in populo Israel per Mosen educto ex Aegypto, allegorice vero et typice in Christo puero reducto ex Aegypto: licet autem hic sensus sit allegoricus, tamen est priore litterali dignior, potior et magis intentus a Spiritu Sancto: populus enim Israel in hoc reditu ex Aegypto gessit typum Christi, praesertim quia Christus illius populi fuit pars et propago, eaque nobilissima. Hac de causa ait, filium meum, non filios meos, ut denotet Christum. Neque hoc mirum aut novum est: nam magis nova et insolens videtur allegoria, qua Sina et Sion, item Sara et Agar significant duo Testamenta, vetus et novum, uti explicat Apostolus Galat. iv, 24. Ita S. Hieronymus, Ribera et alii initio citati, ac S. Chrysostomus et Theophylactus in cap. ii Matth., atque Franciscus Suarez, III part. Quaest. xxxvii, art. 4, disp. 7, sect. 1; et Gabriel Vasquez, I part. Quaest. i, art. 10, disp. 14, cap. iv. Objicit Osiander in cap. ii Matth.: Fieri nequit ut populus Israel innumerabilis, unius hominis sit figura: ergo in sensu allegorico hic locus nequit accipi de Christo. Respondeo negando antecedens. Si enim unus homo potest repraesentare totum populum ex se generandum, uti Patriarcha; sicut de Jacob et Esau dicitur Rebeccae matri, Genes. xxv: «Duae gentes sunt in utero tuo,» etc., vel sibi subditum, uti rex repraesentat regnum; cur vice versa unus populus unum ho- minem, quasi patriarcham et regem, ac praesertim Christum Dominum, repraesentare non possit? Ita Patres passim et Doctores. Porro qua ratione populus Israel fuerit figura Christi peregrinantis in Aegypto, et inde redeuntis, fuse explicat Rupertus in locum citatum Matth. ii. Ex hoc loco ostendit S. Hieronymus quaedam non haberi in Versione Septuaginta quae habentur in Hebraeo, ideoque se novam ex Hebraeo versionem cudisse, idque ei obtrectantibus objicit: «Qui, ait, detrahunt nostrae translationi, videant Scripturam de qua Evangelista hoc testimonium sumpserit, et interpretatus est de Domino Salvatore, quando de Aegypto reductus est in terram Israel: et cum invenire non quiverint, desinant rugare frontem, adducere supercilium, crispare nares, digitis concrepare.»
11:2
2. Vocaverunt eos (ex Aegypto et idololatria Moses, Aaron aliique Prophetae, ut eos ad avitum Dei cultum reducerent; sed ipsi licet) sic (id est adeo et toties vocati et invitati) ABIERUNT A FACIE EORUM, — id est obverterunt eis terga, euntes ad Baalim. Unde plane vertunt Septuaginta: Sicut vocavi eos, ita abierunt a facie mea; Hebraei enim saepe subaudiunt voculam sicut, et similes, quasi dicant: Uti ego eos vocavi, ita ipsi impudentes averterunt se a me: quanta fuit mea benignitas et assiduitas in vocando, tanta fuit eorum durities et contumacia in resistendo, et respuendo meam vocationem. Ita Chaldaeus, Cyrillus, Hieronymus et alii. Potest secundo sic accipi propterea, q. d. Quia ego vocavi eos toties, propterea abierunt, uti solent facere pueri protervi et refractarii, qui eo quod vocentur a parentibus, ut hoc illudve faciant, idcirco rebelles avertunt faciem et abeunt, qua expositione significatur Israelis major plenaque obduratio et pervicacia. Sic Hebraeum כן ken, id est sic, sumitur pro על כן alken, id est super sic, hoc est propterea. Psalm. lx, 9: «Misericordiam et veritatem ejus quis requiret? sic (id est propterea, idcirco) psalmum dicam nomini tuo.» Joan. iv, 6: «Jesus autem fatigatus ex itinere sedebat sic (id est idcirco, quia scilicet fatigatus) super fontem,» uti exponunt Toletanus et Maldonatus ibidem. Sic enim vulgo dicimus: «Venit fessus, et ita (id est ideo) consedit.» Quin et Cicero, IV Tuscul.: «Sic, inquit (id est idcirco), tot simul virtutes, continentiae, gravitatis, justitiae, fidei defecerunt.» Aliter Arias: Vocaverunt, ait, id est invocaverunt Israelitae «eos,» scilicet deos gentium: «sicque abierunt,» videlicet ut non tantum eos invocarent, sed et illis sacrificarent. Unde sequitur: «Baalim immolabant.» «Abierunt,» inquam, «a facie,» id est ante faciem, «eorum,» uti solet grex ovium ire ante faciem pastoris, populus ante Episcopum, milites ante ducem, filii ante parentes. Verum de diis gentium nulla hic praecessit mentio. BAALIM (id est diis gentium, puta idolis, nimirum vitulo aureo, Exodi xxxii, 4, et Beelphegor, sive Priapo, Numer. xxv, 1) immolabant. — Quia enim Deus primarius Chaldaeorum, Tyriorum, Carthaginensium, etc., erat Baal, vel Bel, sive Belus; hinc quoslibet deos vocaverunt Baalim in plurali.
11:3
3. ET EGO QUASI NUTRITIUS EPHRAIM, PORTABAM EOS IN BRACHIIS MEIS. — Legit Interpres זרועותי, id est in brachiis meis: jam addito vau legunt זרועותיו zerootav, id est brachiis ejus. Pro nutritius hebraice est תרגלתי tirgalti, quod Rabbini, Vatablus, Arias et alii hebraizantes dicunt poni pro hirgalti, id est incedere feci, in pedes erexi, ambulare docui, pedetentim deduxi, uti faciunt nutrices, dum infantes deducunt docentque incedere. Unde vertunt: Ego Ephraim (id est Israelem), puerum deduxi, et ambulare docui per desertum. Aut, ut Vatablus, ego sensim et pedetentim eum deduxi, ne conficeretur labore viae. Alii vertunt: Ego dedi paedagogum Ephraim (puta Mosen) qui portaret eos super brachia sua, quasi alludat ad illud Mosis: «Ut dicas mihi: Porta eos in sinu tuo, sicut portare solet nutrix infantulum,» Numer. xi, 12. Verum melius magisque praecise vertit Noster, «nutritius,» id est nutritor, vel nutrix. Hoc enim proprie significat תרגלת tirghelet, et addito tod paragogico תרגלתי tirgalti (quod plane diversum est ab hirgalti, id est incedere feci: hoc enim verbum est, illud nomen: deducitur enim a רגל regel, id est pes. Unde Marinus in Lexico vertit pedatio, q. d. Itio, vel ambulatio mea erat ad Ephraim); tirghelet ergo est nutrix, quae pedes infantium format et firmat, eosque deducit, docet et assuefacit incessui. Unde Septuaginta vertunt, συνεπόδισα, id est colligavi pedes, scilicet fasciis infantilibus, quod etiam est nutricum, ait Theophylactus. Jam sensus est is quem dat S. Hieronymus: «Narrat, ait, Deus quo Israel amore dilexerit, secundum illud Deuter. i, 31: Portavit te Dominus Deus tuus, ut solet homo gestare parvulum filium suum, in omni via per quam ambulasti, donec veniretis ad locum istum. Et alio loco Deut. xxxii, 11: Expandit alas suas, et assumpsit eum, atque portavit in humeris suis. Et Psalm. lxxix, 2: Qui deducis velut ovem Joseph. Ego, ait, qui pater eram, nutritius factus sum, et parvulum meum in ulnis meis ipse portabam, ne laederetur in solitudine, et ne vel aestu, vel tenebris terreretur, in die nubes eram, in nocte ignis columna, ut quos protexeram, meo illustrarem et sanarem lumine: cumque peccassent, et fecissent sibi vituli caput, dedi eis locum poenitentiae, et ignoraverunt quod curarem eos, ut vulnus idololatriae quadraginta annorum spatio obducerem, et pristinae redderem sanitati.» Quod ergo subdit: «Et nescierunt,» idem est ac si dicat: Et tamen post tot beneficia, quibus quasi nutrix eos educavi, ipsi haec officia providentiae et maternae curae meae erga se non agnoverunt, sed me spreto dixerunt vitulo: «Hi sunt dii tui Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti,» Exod. cap. xxxii, 4. PORTABAM EOS IN BRACHIIS MEIS. — In deserto enim per Mosen, per columnam ignis et nubis, per manna, per vestium eorumdem conservationem, etc., tam suaviter et benigne Deus Judaeos tractavit et deduxit, ac si quasi nutrix eos brachiis suis portasset.
11:4
4. IN FUNICULIS ADAM TRAHAM EOS, IN VINCULIS CHARITATIS. — «Adam» hic accipi potest vel ut nomen proprium protoplasti, vel ut commune, significans hominem. Si ut proprium, sensus erit quem dat S. Hieronymus, q. d. Sicut ex amore Adamum natura simul ac gratia, et amicitia mea donavi, ita et vos posteros ejus donabo. Adam enim ex mea gratia est vester protogenes et archigenes, id est humanae generationis princeps. Aut, ut noster Prado in Ezech. cap. vi, 9: Funiculi, inquit, sunt dolores: illis enim quasi funibus homo arctatur et constringitur, juxta illud Psalm. cxv, 6: «Dolores (hebraice חבלי chable, id est funes) inferni circumdederunt me, praeoccupaverunt me laquei mortis.» Hebraeum enim chebel funiculum, ligamen, vinculum, indeque dolorem, quasi ligantem et vincientem significat. Sensus ergo est, q. d. Ego Israelitas per dolores et afflictiones, quos ab Adamo parente suo haereditarunt, ad me traham, quae sunt mei erga illos amoris pignora. Unde sequitur: «In vinculis charitatis,» id est, in vinculis quibus soleo ad me allicere charissimos filios, quae sunt castigationes et flagella. Secundo, alii passim «Adam» accipiunt ut nomen commune, vertuntque hominis. Ita Aquila, Syrus, Symmachus, Theodotion et Septuaginta, q. d. In funiculis, quibus solent homines ligari et trahi, nempe amore et beneficiis, traham illos ad me. Unde Chaldaeus vertit: Sicut moris est trahi filios dilectos, traxi eos fortitudine charitatis; Arabicus: Attraxi eos pugillo protractionis meae. Alludit ad cap. x, 11: «Ephraim vitula docta diligere trituram,» q. d. Vitulae lascivientes, qualis est Israel, trahuntur funibus canabinis vel ferreis; at ego Ephraim, licet subinde mihi renitentem, nolo ut bestiam tractare, trahereque invitum fune verberum et terrorum; sed ut hominem (non servum, sed filium) traham eum funiculis amoris: illis enim trahi solent homines, praesertim ingenui, et filii. Ita S. Hieronymus, Vatablus, Emmanuel, Mariana et alii. Porro S. Hieronymus per hominem specialiter accipit Patriarchas, Abraham, Isaac et Jacob: «Curavi, inquit, eos propter funiculos et vincula charitatis, quibus mihi Abraham, Isaac et Jacob astrinxeram.» Hi enim fuerunt parentes Israelis, ob quos Deus Israelem amabat et curabat. Verum planius quilibet homines accipi possunt: omnes enim trahuntur amore. Tertio, nonnulli funiculos Adam, id est hominis, active accipiunt, non passive, id est, non quibus homo trahitur a Deo, sed quibus homines sancti, puta Abraham, Isaac et Jacob traxerunt Deum in sui, suaeque familiae et gentis amorem, ut eam diligeret, et eligeret ex omnibus gentibus in suam Ecclesiam et regnum. Verum prior sensus est magis genuinus. Quarto, Hebraeum חבל chebel verti potest, corruptio, vastatio. Unde Septuaginta vertunt: In corruptione hominum extendi eos in vinculis charitatis meae, q. d. Esto sint peccatis infecti et corrupti, tamen adhuc conabor eis mederi ex charitate, sicut medicus aegro, v. g. contracto, volens mederi, extendit membra ejus contracta, alligans ea vinculis, non ut eum affligat et torqueat, sed ex charitate ut sanet. Nota primo: «Traham» potest proprie accipi ut futurum, q. d. Licet Israel me offenderit, tamen adhuc traham illum ad me. Verum melius accipias pro praeterito: «traham,» id est traxi; clarius enim liquet quod Deus traxerit eos in deserto, quam quod post tempora Osee eos tracturus sit: paulo enim post eos vastavit, et tradidit Assyriis; et quia sequitur: «Declinavi ad eum,» etc., in praeterito. Ita S. Hieronymus, Septuaginta, Chaldaeus, Rupertus, Hugo, Lyranus, Dionysius, Arias et Sanchez. Praecessit enim praeteritum: «Portabam eos in brachiis meis.» Recte S. Augustinus in Psalm. iii, 6: «In prophetia, ait, bene miscentur futura praeteritis, quo utrumque significetur.» Nota secundo: Tractus et funiculi significant copiam, aeque ac suavitatem amoris, qua Deus homines ad se trahit: «Magnes enim amoris est amor.» Hoc est quod ait S. Augustinus de sua ad Deum conversione et tractu, lib. IX Confessionum, cap. i: «Quam suave mihi subito factum est carere suavitatibus nugarum, et quas amittere metus fuerat, jam dimittere gaudium erat. Ejiciebas enim eas a me tu vera et summa suavitas, ejiciebas et intrabas pro eis omni voluptate dulcior.» Idem Augustinus, serm. 2 De verbis Apostoli, tom. X: Nemo venit ad me, nisi Pater qui misit me traxerit eum: «Non dixit, inquit, duxerit, sed traxerit. Ista violentia cordi fit, non carni. Quid ergo miraris? crede, et venis; ama, et traheris. Non arbitreris istam asperam molestamque violentiam; dulcis est, suavis est; ipsa suavitas te trahit. Nonne ovis trahitur, cum esurienti herba monstratur? Et puto quia non corpore impellitur, sed desiderio colligatur: sic et tu veni ad Christum. Ad illum enim qui ubique est, amando venitur, non navigando.» Nota tertio: Ruffinus funiculos Adam censet esse beneficentiam, qua Deus Adamum post peccatum prosecutus est, dans ei cibos illaboratos, et sponte nascentes; sic vice versa funiculos Israelis esse manna, et aquam de petra, quae ei sine satione et fossione in deserto Deus dedit, quibus quasi charitatis vinculis eum alligavit: quae fuerunt typus Eucharistiae. Unde Allegorice, traxit nos Christus in funiculis Adam, cum pro nobis factus est Adam, id est homo, caro nostra, et frater noster, ut docendo, patiendo, et moriendo pro nobis, nos ad se et ad Deum traheret, ac terrenum Adam redimeret, transformaret, faceretque caelestem; cumque hominum morbos, tam corporis quam animae curavit, inquit Theophylactus et Rupertus, ac praesertim cum quasi nutritius Ephraim, corpus et sanguinem suum nobis dedit in Eucharistia. Hic enim est funiculus Adam, quo nos sibi Deoque astrinxit. Est enim Christus in Eucharistia «amor amorum,» ut ait S. Bernardus, serm. De Coena Domini. Ita Delrio, adagio 956. Audi et S. Hieronymum: «In tantum dilexi, et tam demens pastor fui, ut morbidam ovem humeris meis ipse portarem: ipsi vero ignoraverunt quod mea illos passione curarem, et qui amator sum hominum omnium, traherem eos ad credendum in vinculis charitatis.» Symbolice, Paulus a Palatio: Funiculi Adam, ait, sunt leges veteres datae Judaeis, et multo magis novae datae Christianis: hae enim ligant, id est obligant populum quasi funiculi, suntque Adam, id est hominum, non bestiarum: quia humanae sunt, et rectae rationi ac aequitati conformes. Eaedem sunt vincula charitatis: quia finis legis est charitas, ut scilicet nos ducat ad amorem Dei et proximi. Tales et debent esse leges humanae, scilicet vincula charitatis, non tormina cupiditatis: quia publicae utilitati, non propriae aviditati serviant oportet. Tropologice, disce hic amorem esse telum violentissimum, quod hostes expugnat, imo immutat, et ex inimicis facit amicos. Errat hic mundi sapientia, quae hostem odiis, maleficiis et plagis vult vincere, cum illis magis accendatur odium et hostilitas. Vera ratio vincendi hostem est, eum vincere amore, et vincere beneficiis. Vidit hoc Philippus Macedo, qui, ut testatur Plutarchus in ejus Vita, cum captiosum quemdam haberet, qui jugiter illi ejusque famae detrahebat, censerentque amici eum terrore et minis compescendum, Philippus, aliis armis utens, misit ad eum magnam pecuniae vim, addens, si plura cuperet, se plura daturum. Hoc dono vincta est ejus lingua, victa maledicentia, ac qui primo Philippum carpebat, nunc eum laudabat, et in coelum evehebat. Mirabantur amici doni ignari tantam in calumniatore mutationem; quibus Philippus: «En, ait, in mea manu est facere, ut detractores mei sint laudatores.» Idem obsessurus arcem in rupe sitam, cum sui dissuaderent, dicerentque eam esse inaccessam, ideoque inexpugnabilem, rogavit num asinus onustus auro eo ascendere posset? asserentibus viam patere asino: Ergo, inquit, accessu et expugnatu facilis est. Quare submissa ingenti auri vi arcis praefecturae sibi devinxit, fecitque ut arcem sibi dederet. Nimirum «validius et facilius aereis hastis pugnatur, quam ferreis.» Norunt hoc sapientes principes et duces. Docuerat id Philippum Apollo Pythius, dum ab eo consultus respondit: Si telo ex auro pugnaveris, omnia vinces. Seneca, epist. 9 ad Lucilium: «Si vis amari, ama.» Et Poeta: Ut praestem Pyladen, aliquis mihi praestet Orestem. Hoc non fit verbis: Marce, ut ameris, ama. Praeclare S. Chrysostomus, hom. 13 ad Popul., explicans illud Christi: Omnia ergo quaecumque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis, ait: «Vis beneficia capere? confer beneficium alteri: vis laudari? lauda alium: vis amari? ama: vis partibus primis potiri? cede illas prius alteri.» ET ERO EIS QUASI EXALTANS JUGUM SUPER MAXILLAS EORUM. — «Ero,» id est eram: sicut paulo ante «traham,» id est traxi. Sequitur enim, «et declinavi» in praeterito. Jam quoad sensum, Albertus explicat, q. d. Faciam ut maxillae eorum premantur jugo Assyriorum. Unde Symmachus vertit: Putaverunt quod imponerem jugum super maxillas eorum. Jugum scilicet, vel hostis, vel legis meae, quam ipsi aestimant durissimum esse jugum. Melius, alii contrarie exponunt, q. d. Exaltabo, id est auferam ab eis jugum aliarum gentium. Tertio, Septuaginta vertunt: Ero eis quasi dans alapas homo super maxillas ejus. Quod explicans S. Hieronymus: «Quia, inquit, non sua sponte currebant, sed vincti funibus trahebantur, paululum maxillas eorum verberavi, non puniens, sed corrigens et emendans. Judex lacerat carnes, torquet funiculis, flagellis atque ignibus cruciat: qui autem pater est, lascivientem filium palma percutit manus.» Sic et Cyrillus et Theodoretus per alapam hominis accipiunt castigationem levem, qua Deus quasi pater leniter castigat suos, quasi pueros: «quem enim diligit Deus, castigat.» Imo aliqui haec accipiunt de alapa qua pater leniter tangit maxillas pueri, quasi applaudens ei poppysmo blandientis, ut doceant Dei alapas non esse aliud quam plausus quosdam, et manuum collisiones, quibus equisones, seu poppyzontes voce simul et manuum tractatione equos animare solent, et indomitos cicurare, uti Deus hic cicuravit Israelem. Ita Delrio, adagio 957. Quare minus recte Leo Castrius haec refert ad alapam a milite datam Christo in passione, coram Caipha pontifice; praesertim quia ipse contendit in Hebraeo pro exaltans עול ol, id est jugum, legendum esse עול ol, id est manum, scilicet ad dandam alapam. Quod est contra omnes codices. Sed quaeres qua ratione et qua allusione ad rem rusticanam in nostra Versione dicatur: «Ero eis quasi exaltans jugum super maxillas?» Nec enim rustici exaltant jugum super maxillas, sed super collum, vel cornua boum. Primo, Ruffinus censet alludi ad boves qui trahunt currus: «In quibus, inquit, juga cum solvuntur, eriguntur;» cum enim boves e curru solvuntur et abeunt, elevatur currus temo, qui pariter secum elevat jugum. Verum solutis bobus solet et jugum eorum solvi, nec dimitti alligatum temoni. Adde hic magis ad boves arantes, vel triturantes, quam ad currum trahentes respici. Alludit enim ad id quod paulo ante dixit cap. x, 11: «Ephraim vitula docta diligere trituram, et ego transivi super pulchritudinem colli ejus: ascendam super Ephraim, arabit Judas,» etc. Secundo, alii censent respici ad morem rusticorum, qui ad singulos sulcos elevant jugum boum ad caput et cornua, ne eo collum nimis incalescat et gravetur. De eo enim sic praecipit Columella lib. II, cap. ii: «Sulcum longiorem facere quam pedum centum viginti contrarium est pecori, quoniam plus aequo fatigatur, ubi hunc modum excessit. Cum ventum erit ad versuram, in priorem partem jugum propellat, et boves inhibeat, ut colla eorum refrigescant, quia celeriter conflagrant, nisi assidue refrigerentur; et ex eo tumor, ac deinde ulcera invadunt.» Ita Figuerius. Verum haec spectant elevationem jugi ad caput et cornua, non vero ad maxillas, quod quaerimus. Tertio, verisimilius Sanchez censet per jugum hic significari capistrum, quod os boum et maxillas tegit et stringit, ne inter arandum germina carpant: hoc enim capistrum alligatur jugo, ne boves caput demittant, sed eo erecto incedant. Hoc enim faciendum esse docet Columella loco citato: «ut boum colla, inquit, minus labefactentur, jugumque melius aptatum cervicibus insideat.» Cum enim boves ab arando vel triturando cessant, elevatur et aufertur jugum, unaque capistrum quod erat ori et maxillis alligatum; imo subinde inter arandum et triturandum agricolae laxant elevantque capistrum a maxillis, ut boves caput demittere, et germina vel grana quae triturant carpere et edere possint. Sub jugo ergo hic intellige frenum sive capistrum: hoc enim proprie tangit maxillas, et elevatur super eas, ut boves comedere possint. Unde et sequitur: «Et declinavi ad eum cibum, ut vesceretur,» q. d. Israel quasi traxit jugum meum peregrinans per desertum 40 annis; sed cum aliquid laboris et modestiae subivit, in tam diuturno et difficili itinere, ego sic eum relevavi et refeci, sicut agricola solet laborantem bovem, a quo jugum et laborem amovet, ut suis se temporibus pabulo reficiat et restauret. Quocirca optime Hebraea vertit Chaldaeus: Verbum meum fuit sicut bonus agricola, qui allevat humerum boum, et relaxat (frenum) in maxillas eorum. Alludit enim ad vitulos vel boves arantes et triturantes; his enim comparavit Israel cap. x, 11, quibus jugum cervici, capistrum ori imponitur, ut assidue arent vel triturent, nec ab hoc opere divertere possint os segeti vel cibo admovendo; hos agricola, si clemens et benignus sit, subinde a jugo solvit aut laxat, ut quiescant et comedant, q. d. Pari modo ego cervicem Israelis jugo, maxillas capistro liberavi, dum in deserto hostium arma et jugum ab eo averti, fecique ut a labore itineris saepe interquiesceret, «et declinavi,» id est demisi e coelo manna, quo «vesceretur.» Ita S. Hieronymus. Exaltatur ergo jugum super maxillas, cum ab illis attollitur et aufertur, aut, ut Vatablus, cum more rusticano e collo boum aufertur, et in cornibus eorum suspenditur, ut per maxillas dependeat et defluat. Sic enim respirant boves, et refocillantur aliquantulum in mediis arandi et triturandi laboribus. Allegorice, Christus exaltat et aufert a nobis jugum peccati, daemonis et concupiscentiae, dicens: «Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos,» Matth. xi, 28. Aut enim tentationes et difficultates tollit, aut sua gratia ita eas emollit, ut hoc earum jugum non videatur maxillas stringere, neque collum arctare. ET DECLINAVI AD EUM UT VESCERETUR, — id est, ut Symmachus et Vatablus, declinavi ad eum cibum: hunc enim significat hebraeum אוכיל ochil: quod alii vertunt, comedere faciam, puta tum bona terrae Chanaan, tum manna, quo Israelem alui in deserto. Ita S. Hieronymus, Chaldaeus, Haymo, Albertus, Lyranus et alii. Allegorice per manna accipe Eucharistiam, qua Christus suos alit, de qua ait S. Hieronymus: «Declinavi (ego Christus) ad eos, deserens regna coelorum, ut cum eis vescerer assumpta forma hominis: sive dedi eis esum corporis mei ipse et cibus et conviva.» Pro declinavi, hebraice est את at, quod per apocopen ponitur pro אטה atte futuro hiphil, a radice נטה nata, id est declinavit. Aliqui at accipiunt ut adverbium, significans quiete, quasi dicat: Exaltavi jugum gentium, abstulique a ma- xillis Israel, fecique ut quiesceret a bellis in Chanaea per Josue, utque quiete ejus frugibus vesceretur. Sed haec significatio et versio dubia est et incerta. Docti enim Hebraei censent at, cum adverbiascit, significare abscondite, clam, tecte, a radice לאט laat, id est abscondit.
11:5
5. NON REVERTETUR IN TERRAM AEGYPTI. — Est hic oratio pathetica, ideoque confusa, in qua multa supplenda sunt: Deus enim hic induit pathos parentis, vel nutricis zelotypae, q. d. Ego tanta charitate, tot beneficiis affeci et allexi ad me Israelem; sed ille cor habet algidum, et a me aversum, ad me reverti non vult, sed reverti cogitat in Aegyptum, ut ejus opem imploret contra Assyrios. Quid ergo? impune hoc feret? Non feret: sepiam viam ejus spinis, faciamque ut viis ab hoste obsessis in Aegyptum reverti nequeat, utque Assyrius eas ex improviso praeoccupet, et in Assyriam captivum abducat, sitque «Assur ipse rex (imo tyrannus) ejus.» Unde Chaldaeus vertit: Non revertentur in terram Aegypti, sed Assur (puta Salmanasar) dominabitur eis. Ita S. Hieronymus, Albertus, Lyranus, et Hugo. Aliter Arias, q. d. De- bebant ire et opem implorare, non Aegypti, nec Assur, sed Domini Dei, ut to revertetur non rem futuram, sed debitum et obligationem significet, idemque sit quod reverti debet: sic enim Hebraei subinde loquuntur dicentes: Hoc non fiet, id est hoc fieri non debet.
11:6
6. COEPIT GLADIUS, — q. d. Jam Assyrii per crebras excursiones coeperunt vastare, et occidere Israelitas, nec desistent donec «electos et capita,» id est consiliarios (ut habent Hebraea) et principes eorum cum tota gente consumant. Id ita factum esse patet ex historia lib. IV Reg. xv et sequent.
11:7
7. ET POPULUS MEUS (Israel) PENDEBIT AD REDITUM MEUM (q. d. Israel animo pendulus sperabit et exspectabit, ut ego de more rediens liberem eum ab Assyriis, qui velut recedens jam eum deserueram, sed falletur: quia enim ipse in sua contra me rebellione et vitulorum cultu persistit, faciam, ut) JUGUM (Assyriorum) IMPONATUR EIS (omnibus) SIMUL (nemine excepto), QUOD NON AUFERETUR, — sed erit perpetuum. Ita S. Hieronymus, Albertus, Haymo, Clarius et alii. Secundo, q. d. Israel pendet et haesitat an ad me converti et redire velit, necne. Ita Leo Hebraeus et Chaldaeus qui vertit: Populus meus haesitat se convertere ad legem meam. Accedit Arias, qui explicat, q. d. Israel superbus et pervicax non vult prior me de reconciliatione compellare, sed exspectat ut ego prior ei reconciliari postulem, quasi ego sim offendens et reus, ille offensus et actor. Huc quoque accedit R. David; quem sequuntur Pagninus et Vatablus, qui hebraeum מטובתי mesubati, quod Noster vertit, reditum meum, vertunt, aversionem, vel rebellionem meam, huncque dant sensum: Israel in sua a me aversione undique pressus angustiis et hostibus haesitat quid agere, quo confugere, cujus opem implorare debeat. Nota: Pro jugum imponetur eis hebraice est, ad jugum vocabunt eum. Legit Interpres על ol, id est jugum, aeque ac Chaldaeus qui vertit: Infirmitatem gravem incurrent simul. Jam legunt alio puncto על al, id est altus, excelsus, puta Deus. Unde vertunt: Ad Altissimum vocabant eum, q. d. Prophetae vocabant Israelem ut ad Deum rediret. Septuaginta vertunt: Deus super pretiosa ejus irascetur. Rursum pro non auferetur hebraice est, non exaltabit, vel non exaltabitur, scilicet jugum, id est non auferetur a maxillis Israelis, uti exposui vers. 4. Alii aliud suppositum verbi subaudiunt, scilicet Theodotion, non exaltabit, puta eos Deus; Chaldaeus, non exaltabit, supple caput, Israel depressus ab Assyriis; Vatablus, non exaltabit, supple Israel Deum, id est non laudabit, nec celebrabit Deum, quia ab eo avertit se ad idola, q. d. Haesitat Israel an mecum in gratiam rediturus sit; et licet Prophetae eum crebro vocent, ut ad Altissimum redeat, nemo tamen est qui ad Deum redeat, eumque exaltet et colat.
11:8
8. QUOMODO DABO TE EPHRAIM, PROTEGAM TE ISRAEL. — Pro protegam hebraice est אמגן amagghen, quod si a radice ganan, id est tegere, obtegere deducas, significat obtegam, protegam, et, ut Septuaginta ac Aquila vertunt: Scuto circumdabo te. Nonnulli tamen censent amagghen esse contrariae significationis (talia enim sunt multa Hebraeorum verba, quae aliquando unum, aliquando ejus contrarium significant); unde Theodotion vertit, ἀφοπλίσω σε, id est nudabo te, et auferam a te ὅπλον, id est scutum, quo te ante protexeram, ait S. Hieronymus, et Chaldaeus, exterminabo te. Secundo, si amagghen a radice מגן magan, id est tradere, deducas, significat tradam te, scilicet hostibus Assyriis. Ita Symmachus, Leo Hebraeus et Pagninus. Hi sensus licet verbotenus diversi, imo contrarii, in eumdem tamen sensum, quasi finem et scopum, collimant. Deus enim hic duas personas et duos affectus alternantes induit, scilicet amantis patris, qui filium peccantem punire ex amore refugit, et severi judicis, qui eum ut reum plectere destinat. Est enim in hac Dei interrogatione ingens pathos, in quo quasi luctatur amor cum dolore et ira, puta summa Dei misericordia cum ejusdem justitia et vindicta. Deus enim, ait Cyrillus hic, quasi pendulus se versat utrinque, haesitatque an protegere, an perdere debeat Israelem tam perditae et profligatae vitae, ut ostendat quam ejus misereri cupiat, si resipiscere velit, quamque invitus ad ejus impoenitentis excidium descendat. Sensus ergo est, q. d. «Quomodo dabo,» id est quid de te, vel tibi faciam, o Israel? protegamne te more solito ut pater? at tua obstinata a me aversio et rebellio obsistit: tuaque scelera atrocia clamant in coelum, et vindictam a me efflagitant. Perdamne te per Assyrios, ut Sodomam, Adamam, Seboim, urbes Pentapoleos? at quomodo id paternus meus in te affectus patietur? Cum Sodomam perdidi, tactus fui dolore cordis intrinsecus: at nunc si te filium meum perdam, magis cor meum quam tuum, dolore sauciabo. Cor enim mihi findi, convelli et dissecari (anthropopathos) videtur, si te, quem amavi ut filium, ut viscera mea, abjiciam, tradam Assyriis, vastem et disperdam. Quid ergo faciam? quo me vertam? vincet amor, an dolor? misericordia, an justitia? Vincat amor, vincat misericordia. Ait ergo: CONVERSUM EST IN ME COR MEUM, PARITER CONTURBATA EST POENITUDO MEA. — Leo Hebraeus vertit: Inversum est in me cor meum, simulque accensae sunt in me poenitudines meae, q. d. Dum ita mecum luctor, misericordia et pietate paterna vincor. Itaque cor meum converto et inverto, muto sententiam, revoco decretum de exscindendo prorsus Israele; ac quasi poenitens conturbor intimo animi sensu, percellorque quod eum omnino perdere voluerim. Non ergo eum exscindam ut Sodomam, sed castigabo ut filium; puniam, non ut perdam, sed ut emendem.
11:9
9. Non faciam furorem irae meae (ut eum exterminem, prout scelera ejus postulabant. Denique) NON CONVERTAR UT DISPERDAM EPHRAIM. — Ita S. Cyrillus, Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Albertus, Hugo et alii. Causam subdit: Quoniam Deus ego (sum), et non homo. — q. d. Non sum ego similis hominibus, qui in inferendo supplicio plerumque ex ira transiliunt metas justitiae: Deus sum, qui in puniendo non solum metas justitiae aequare non soleo, sed citra illas me contineo, ait Antonius Fernandius, visione xxix, sect. iii. Nimirum homo furore ebrius naturae moderari nescit, ego scio; homo in vindictam se effundit; ego vindictam misericordia tempero, imo supero, in me enim misericordia superexaltat judicio: quantum ergo Deus homini, coelum terrae eminet, tantum magnifica et divina clementia mea eminet justitiae et vindictae, ipsisque omnibus hominum omnium sceleribus, quae tam facile absorbet, quam mare sorbeat guttam aquae. Ita S. Cyrillus, Theodoretus et alii. Aliter Chaldaeus et R. David, q. d. Homo offensus revocat promissa; at ego, licet offensus ab Israele, promissa tamen, quae Abrahae, Isaac et Jacob patribus ejus feci, servabo et opere praestabo. Omnes ergo haec in bonum accipiunt; unus Arias hoc in malum accipit, q. d. Fixum maneat decretum meum de exscindendo Israele: «quia Deus ego sum, non homo,» q. d. Quia sum Deus immutabilis, non homo, qui facile flectitur mutatque sententiam. Verum perperam: caetera enim omnia haec non vindictam et odium, sed summum amorem et clementiam spirant. Moraliter, disce hic quam in offensis condonandis dispar sit sensus Dei et hominum. Homo offensae vindictam machinatur, Deus reconciliationem. Homo punit ut perdat, Deus punit ut emendet. Homo passione et ira, Deus ratione et justitia movetur. Homo stulte reputat sibi fore dedecus, si prior reconciliationem postulet: Deus idipsum sibi honori ducit. Est haec mundana, imo diabolica hominum magnanimitas, ut pertinaces sint in offensis et litibus; eaque de causa multi juges agunt inimicitias, quia neutra pars vult prior reconciliationem, multo minus veniam, etiamsi offenderit prior, postulare. Concionatores eos dedoceant hanc mundi sapientiam, imo stultitiam et dementiam, ostendantque non dedecus, sed decus et laudem esse eximiam, si quis prior de reconciliatione adversarium interpellet. Hoc enim signum est animi liberalis, irae potentis, mansueti, humani, imo divini: Deum enim ducem imitatur, qui prior nos peccatores sua gratia praevenit, et invitat ad reditum in gratiam. Vide S. Chrysostomum, homil. De simultate et ira, tom. V, ubi praeclare docet honorificum esse praevenire partem adversam, eamque invitare ad reconciliationem; eo quod haec reconciliatio et praeventio sit heroica virtus, ingensque bonum utrinque, cujus causa et auctor est non rogatus, sed rogans. «Qui enim prior venit, is, inquit, totum lucrum anticipat. Si enim ab alio exoratus iram relinquis, illi imputatur, cujus precibus impetratum est. Non enim Deo obtemperans, sed illi gratificans legem adimplevisti.» Christus prior e coelis descendit ad nos, ut nos ad se revocaret. Christianus ergo est, et Christi assecla, qui idipsum imitatur. Pusilli et arcti animi est fovere injurias, ampli et celsi eas abolere. Unde Moses postulans a Deo veniam rebellionis a populo admissae: «Magnificetur ergo, inquit, fortitudo Domini, sicut jurasti, dicens: Dominus patiens et multae misericordiae, auferens iniquitatem et scelera,» Num. xiv, 17. Sic Theodosius Imperator, teste S. Ambrosio, serm. De ejus obitu, beneficium se accepisse dicebat, cum ignosceret; quin et Hadrianus, licet gentilis, Imperator creatus dixit sibi jam ereptam esse facultatem injuriae privatae ulciscendae: quod imperatorem deceat non nisi publicas reipublicae injurias vindicare, privatas vero condonare; ejus enim dotem propriam esse clementiam. Ita Sanchez, ad vers. 7. IN MEDIO TUI SANCTUS, ET NON INGREDIAR CIVITATEM, — q. d. Hostes crudeles, dum civitatem obsessam capiunt, eam ingrediuntur, et vastant: non ita ego, non ingrediar urbes tuas ut eas vastem, quia sanctus sum, et in medio tui habito, ideoque cupio te corrigere et correctum salvare. Ita Lyranus, Rupertus et S. Hieronymus. Non ergo perdam te ut Sodomam, sed tui reliquias conservabo, imo te totam, o Jerusalem, sub Ezechia pio rege a Sennacherib tutabor et protegam. Hoc est enim quod praedixit Isaias cap. xxxvii, 33: Non intrabit civitatem hanc, et non jaciet ibi sagittam. Licet enim haec spectent ad Ephraim, tamen spectant quoque ad Judam et Jerusalem, uti jam dicam; magis tamen spectant ad Ephraim. Unde recte noster Prado in Ezech. iv, 3, sic explicat: «In medio tui sanctus,» id est, hucusque a te cultus et honoratus fui, «et non ingrediar civitatem,» q. d. Non ergo decet me civitatem Sichem (vel Samariam, quae erat metropolis Ephraim) idolorum sentinam ingredi, quia decrevi ejus cives servare. Sustinet enim Deus personam judicis, qui advertere animum non vult ad ea quae plectere recusat; ac proinde non ingreditur loca sceleratorum, ne videns scelera, urgente justitia, cogatur ea punire. Secundo, Hebraei, Haymo, Albertus et Hugo exponunt, q. d. Ego in medio tui, o Israel, moror et colo, nec te sedemque meam derelinquam, ut ingrediar aliam civitatem vel gentem. Hinc R. Salomon, R. Abraham, R. David, et etiamnum Judaei deliri existimant Deum tantum apud Judaeos habitare. Huc accedit Chaldaeus, qui de Jerusalem explicat, q. d. Jerusalem est mea civitas, ibi habeo templum, in medio ejus habito; non ergo illud deseram, ut aliud templum vel urbem ingrediar. Licet enim haec spectent ad Israel, id est ad decem tribus primario, secundario tamen spectant ad Judam; utrisque enim prophetat Osee, praesertim quia decem tribus priscum ex Dei institutione jus habebant ad Jerusalem, et ad templum, nec illud a se abdicare poterant, quantumvis ad idola deflecterent. Tertio, q. d. Ego Deus dignor in medio tui habitare, o Israel, esto nullam ingrediar civitatem aut locum, tum quia omnibus locis sum praesens, tum quia loco non egeo, nec capior: sum enim toti orbi infusus, effusus, et circumfusus. Ita Theodoretus et Lyranus. Quarto, aliter Sanchez, q. d. In te, o Ephraim, sunt aliqui sancti (ut Osee, Joel, Amos aliique Prophetae) qui in Sodoma totaque Pentapoli non fuerunt; qui si non omnino cohibere, obtundere tamen possint districtum gladium vindicis iracundiae. Quare non ingrediar civitates Ephraim eo modo, quo olim per angelos sum ingressus Sodomam, ad ejus scelera videndum, et incendio vindicandum. Moraliter, vide hic viscera charitatis, clementiae et dignationis Dei nostri, qua peccatores sceleratissimos, quales erant Israelitae, ad se trahere conatur in funiculis Adam; dolet et paenitet, gemit et suspirat ex intimo corde, quod eos castigare debeat, mutat et revocat sententiam de eorum excidio. Audi S. Hieronymum: «In medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem, hoc est, non sum unus de his qui in urbibus habitant, qui humanis legibus vivunt, qui crudelitatem arbitrantur justitiam. Jus summum summa malitia est: mea autem lex, meaque justitia est salvare correptos.» Considerent haec penitius theologi illi, qui ponunt in Deo reprobationem, vel positivam, vel negativam damnandorum, non ob eorum demerita, sed ex mero Dei beneplacito; censent enim Deum ante omnem praevisionem operum, imo ante praevisionem lapsus Adami et peccati originalis (uti illorum nonnulli volunt) ex hominibus hos, puta electos, absoluta et efficaci voluntate elegisse ad gloriam, illisque solis destinasse media et auxilia congrua et efficacia ad salutem; caeteros vero omnes, utpote damnandos, neglexisse, reprobasse negative, et posuisse in serie damnandorum; ex quo infallibiliter fiet, ut hi ad unum omnes damnentur; ideoque Deum negare eis auxilia congrua, imo (ut aliqui volunt) etiam sufficientia ad salutem, utpote qui statuerit eos relinquere in massa peccato originali damnata, ideoque permittere eos labi in peccata actualia, in iisque obdurari et mori, itaque damnari. Quomodo, quaeso, haec consentiunt cum verbis Prophetae nostri, et caeterorum omnium, in quibus protestatur, imo jurat Deus, se ex animo cupere omnium hominum, etiam peccatorum et obstinatorum (quales erant hi Samaritae) salutem, nolle se eorum mortem et perditionem; deque ex intimis visceribus dolet et ingemiscit, ideoque assidue per Prophetas eorum scelera arguit, minatur poenas, hortatur et invitat ad poenitentiam, promittens eis veniam et gratiam? Si quis rex aut princeps haec omnia praestaret populo rebelli, nonne diceretur ab omnibus sincere summeque cupere, ut populus ad se sibique reconcilietur, itaque mortem rebellibus debitam evadat, vivat et salvetur? At Deus longe melior, benignior et clementior, longe sincerior, longe veracior est quovis rege aut principe. Sane qui aliter sentiunt, videntur primo, Deo fucum vel hypocrisin ascribere, ut exterius dicat et promittat, quod interius non putat, vel vult. Si enim Deus damnandos omnes ante praevisionem demeritorum rejecit et reprobavit negative, ergo interius in animo suo noluit eos salvare, imo voluit derelinquere ut perirent et damnarentur; ergo cum exterius per Prophetas dicit se velle eorum salutem, nolle mortem; simulate, et quoad speciem et apparentiam externam tantum id dicit: non enim revera et ex animo potest velle contradictoria, nimirum velle eorum salutem, eamdemque simul nolle. Ficta ergo et simulata (quod cogitare horret mens christiana, imo humana) erit illa Dei per Isaiam cap. v, 4, ad Judaeos vox: «Quid est quod debui ultra facere vineae meae, et non feci ei?» Et Jerem. cap. ii, 5: «Quid invenerunt patres vestri in me iniquitatis, quia elongaverunt a me, et ambulaverunt post vanitatem?» Et vers. 12: «Obstupescite, coeli, super hoc, et portae ejus, desolamini vehementer. Duo enim mala fecit populus meus: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas.» Similibus querelis Dei plenus est Jeremias. Talia quoque sunt Prov. i, 24: «Vocavi, et renuistis: extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret.» Ezech. cap. xviii, 30: «Convertimini, et agite poenitentiam, etc., facite vobis cor novum, etc.; et quare moriemini, domus Israel? Quia nolo mortem morientis, dicit Dominus Deus; revertimini, et vivite.» Secundo, haec sententia valde coarctat Dei clementiam et bonitatem, scilicet ad solos electos, qui pauci sunt; circa alios vero omnes, qui plurimi sunt, facit eum rigidiorem quam sit ullus rex Turea aut Tartarus in populum suum. Absit crudelitas a Deo benignissimo. Insuper reprobationem, damnationem, obdurationem, et consequenter peccatorum patrationem, quae inde sequitur, ascribit Deo optimo et sanctissimo, ejusque providentiae et curae; cum et Scripturae et rei natura doceat ea ascribenda esse peccatori. Cur Deo clementissimo illa tribuunt, a quo sunt alienissima, et non homini, cujus ea sunt propria? Clamat Osee cap. xiii, 9: «Perditio tua, Israel: tantummodo in me auxilium tuum.» Quam ergo perperam dicunt nonnulli: Perditio tua, non tua, sed ex Deo est reprobante! Quid enim est reprobatio, etiam negativa, nisi perditio, eaque extrema et aeterna? Clamat Ecclesiasticus cap. xv, 11: «Non dixeris: Per Deum abest» a me sapientia et scientia salutis: «quae enim odit ne feceris,» q. d. Non per Deum, sed per te stat quod non capessas viam salutis, quia facis ea quae Deus odit, ac proinde a via ista recedis. Si enim non facias illa quae Deus odit, accedet ad te Deus et sapientia, sive scientia sanctorum. «Non dicas: Ille me implanavit,» id est in errorem impulit: «Non enim necessarii sunt ei homines impii.» Jam si Deus ex se, ante praevisionem operum impios reprobavit, nonne recte dicere poterunt impii: Non per me, sed per Deum stat, quod primitus sim reprobatus ab eo, huic autem ejus decreto resistere ego non potui, nec reprobationem ejus eva- Quocirca viri sapientes non pauci aversantur ista dogmata, et praesertim reprobationem tam negativam, quam positivam ante praevisionem operum et finis vitae cujusque, eamque e cathedris et pulpitis eliminandam censent, tanquam Dei aequitati, sanctitati, bonitati et clementiae, aeque ac Christi redemptioni, meritis et charitati injuriam, quaeque hominibus teporem ad bona opera, et pronitatem ad peccata ingerat, ad eaque sollicitet. Sane novi plures, qui ex illius sententiae praedicatione et doctrina, vel in desperationem, vel in insaniam acti miseri vixerunt; aliquos etiam qui se occiderunt. Semper enim decretum Dei de sua salute vel damnatione, quasi fatum quoddam ineluctabile, idque dubium et incertum, capiti suo impendens phantasiae suae objicientes, nec illud excutere valentes, succubuerunt tandem, ac in diffidentiam, vel amentiam prolapsi sunt. Denique haec sententia impulit Calvinum et haereticos ad hoc, ut dicant Deum esse auctorem operum malorum, aeque ac est bonorum. Itaque sentiamus, dicamus, doceamus et praedicemus quod Prophetae et Apostoli praedicarunt, scilicet Deum benignum esse in omnes, velleque et optare ex animo omnium salutem, ideoque reprobationis cujusque causam esse peccata propria, non quaecumque, sed ea tantum in quibus quis vitam finit; Deumque neminem reprobasse, nisi quem in peccatis moriturum praevidit, uti docet S. Augustinus lib. De Corrept. et Gratia, cap. xiii, et Prosper in Resp. ad cap. ii et iii Gallorum. Deus enim cuique hanc vitam dedit quasi stadium, in quo usque ad mortem decurrat et decertet: si rite decertarit, eum eliget, coronabit et glorificabit; si nequiter, eum reprobabit et damnabit. Quamdiu ergo in hac vita sumus, in via, stadio et agone sumus, id est in statu merendi gloriam, vel demerendi gehennam: in morte erit terminus, uti vitae, ita et meriti vel demeriti. Quocirca in cujusque arbitrio est quamdiu vivit, vel bene agere, itaque mereri et eligi ad gloriam; vel male, itaque reprobari. Hoc est quod per Mosen Deut. xxx, 15, Deus Hebraeis edixit: «Considera quod hodie proposuerim in conspectu tuo vitam et bonum, et e contrario mortem et malum, ut diligas Dominum, etc., et vivas.» Et Eccli. cap. xv, 14: «Deus initio constituit hominem, et reliquit illum in manu consilii sui. Adjecit mandata et praecepta sua: si volueris mandata facere, conservabunt te. Apposuit tibi aquam et ignem: ad quod volueris, porrige manum tuam. Ante hominem vita et mors, bonum et malum: quod placuerit ei, dabitur illi.» Ita fecisse Deum cum angelis et Adamo clarum est, et fatentur auctores illius sententiae; ergo et idem facit cum hominibus post lapsum: per Christum enim homines lapsos erigere, et in pristinum, imo altiorem gradum restituere decrevit, et de facto restituere dignatus est, uti manifestissimum est in iis qui baptizati et justi, imo magni sancti evaserunt, e quibus tamen postea nonnulli sua superbia, aliave culpa perierunt, et etiamnum pereunt et damnantur. Hic sensus dignus est Deo, dignus Christo, dignus Ecclesia. Sentiamus ergo cum Sapiente de Deo in bonitate, a quo, ut ait Isaias cap. xxviii, 21, mala infligere vel inferre alienum est et peregrinum, proprium vero misereri et parcere. Nam, ut ait Psaltes: «Miserationes ejus super omnia opera ejus.» Et Sapiens, cap. xi, 27: «Parcis autem omnibus: quoniam tua sunt, Domine, qui amas animas;» graece significantius, δέσποτα φιλόψυχε. Ipse ergo est φιλόψυχος, et, ut ait Apostolus, ad Tit. iii, 1, φιλάνθρωπος, qui ex mero amore animas creavit, easque perditas Christi sui sanguine redemit, ac proinde non vult eas perire, sed salvari, ideoque singulis gratias et media ad salutem sufficientia, imo copiosa et abundantia, ex immenso hoc amore quo eas prosequitur, suppeditat; ut qui pereunt, non Deo, sed suae ignaviae, vel malitiae id tribuere debeant, uti ait hic Propheta. Vide inter alios Gregorium de Valentia, I part. Quaest. xxiii, disp. 1, puncto 3. Dices: Deus elegit hanc rerum seriem, in qua praevidebat hosce, puta reprobos omnes, peccaturos, ideoque damnandos: ergo voluit et intendit eos negligere, et reprobare ante omnem praevisionem operum. Cur enim eos posuit in hac serie rerum, in qua infallibiliter damnandi erant, nisi quia voluit eos abjicere? alioqui enim potuisset eos in alia serie, in qua praevidebat illos salvandos. Respondeo negando consequentiam: inde enim a pari sequeretur Deum intendisse peccata reproborum, quia ea pari modo praevidit in tali serie, in qua eos posuit, certo futura; hoc autem dicere est impium et blasphemum. Causa ergo cur eos posuerit in tali serie, non fuit illa, quod intenderet eos reprobare aut damnare; sed quia liberum ei fuit eligere seriem quamcumque voluit, praesertim quia praevidebat Deus quod quamcumque seriem eligeret, semper aliqui cum communibus gratiae auxiliis (noluit enim omnibus dare extraordinaria et potentissima; hoc enim quasi privilegium paucis reservavit) ex arbitrii libertate, facilitate et fragilitate deficerent et peccarent, ideoque reprobarentur et damnarentur. Quod ergo hanc seriem de facto elegerit, in qua praevidebat hosce defecturos et damnandos; non illam, in qua praevidebat hosce in gratia perstituros et salvandos, sed alios defecturos et damnandos; hoc liberae ejus electionis et potestatis fuit: est enim ipse summus rerum omnium Dominus. Taceo occultas alias hujus electionis causas, quas pluries in mente sua habuit et habet: has enim homini scrutari nec possibile, nec fas est; sufficiat nobis non fuisse hanc causam, quod hos prae aliis vellet reprobare ante praevisionem operum, uti jam ostendi. Nam dedit eis, aeque ac aliis, communia gratiae auxilia, cum quibus facile bene vivere et salvari poterant et debebant (hocque volebat et intendebat Deus), sicut multi alii iisdem bene vixerunt, et salvati sunt. Tribuant ergo suae libertati, fragilitati et negligentiae, non Deo, nec Dei reprobationi, quod gratiae Dei cooperari strenue, prout res tanta poscebat, noluerint, ideoque reprobati sint.
11:10
10. Post Dominum ambulabunt (quia Dominus) QUASI LEO RUGIET, — suoque metu percellet cogetque omnes ut se sequantur, et post se ambulent. Id reipsa factum est primo, cum Deus in vastitate et captivitate Israelitarum rugiit et saeviit quasi leo. Tunc enim multi ex iis plagis fracti, et pavore Dei perculsi, ad Deum redierunt, eumque in captivitate Assyriaca coluerunt et invocarunt, petentes veniam et liberationem. Ita S. Hieronymus, Haymo et alii. Secundo, cum Ezechias convocavit et invitavit Israelitas in Jerusalem ad Dei cultum, II Paral. cap. xxx. Rursum et potius, cum Judaei e Babylone redierunt in Judaeam: tunc enim multi ex Israel, id est e decem tribubus, Judaeis permixti, cum eis redierunt in Jerusalem, ibique in templo Deum coluerunt. Ita S. Cyrillus, Theodoretus, Chaldaeus, Albertus et Hugo. Tertio et maxime, Christo incarnato et praedicante, ac rugiente quasi leone, tum per se, tum per apostolos, multi Israelitae tam ex Samaria et Judaea, quam ex Aegypto, Assyria omnique mundi plaga ad eum conversi sunt, et quasi columbae advolarunt, quos ipse collocavit in domibus suis, puta in particularibus Ecclesiis, ubi pie sancteque Deo servierunt, serviunt et servient. Ad Christum enim avolare hic Prophetam censent Hebraei, S. Hieronymus et alii passim. Nota: Christus per se et apostolos evangelizans comparatur leoni: primo, quia ipse ut leo terrore et minis judicii et gehennae terruit peccatores, et reipsa in judicio terrebit damnatos infligendo illis ignem aeternum; secundo, quia uti leo quasi rex dominatur caeteris feris et animalibus, ita Christus dominatus est philosophis, sectis et erroribus, tam Gentilium quam Judaeorum; tertio, quia summa auctoritate et majestate loquebatur quasi leo; quarto, quia summa et leonina fortitudine e captivitate peccati, diaboli et gehennae veros Israelitas eduxit. QUIA IPSE RUGIET, ET FORMIDABUNT FILII MARIS, — id est homines marini, v. g. insulani. Sic Isaiae cap. xxiii, 10, Tyrus dicitur «filia maris,» quia insula; aut «filii maris,» id est Occidentis (mare enim Mediterraneum est ad occidentem Judaeae; hinc mare in Scriptura significat Occidentem), hoc est occidentales populi, q. d. Remotissimi quique Israelitae, qui in Occidentem profugerant, aeque ac gentes occidentales, audito hoc leonis, id est Dei et Christi, rugitu, «formidabunt,» hebraice יחרדו iecherdu, id est trepidabunt, eique se subdent. Nam, ut ait Amos cap. iii, 8: «Leo rugiet, quis non timebit?» Significat quod ad remotis- simos quosque Israelitas, aeque ac nationes, perveniet vox, terror, potentia et dominans gratia Christi. Aliter Theodoretus; nam per filios maris accipit pisces, quasi dicat: Tam horrendus erit Dei rugitus, ut pisces etiam fugituri sint, et in maris imo se abdituri. Mystice, mare est saeculum hoc varium, aestuans et tempestuosum: filii ergo maris sunt filii hujus saeculi, quos Christus rugiens perculit et convertit.
11:11
11. ET AVOLABUNT QUASI AVIS EX AEGYPTO, ET QUASI COLUMBA DE TERRA ASSYRIORUM. — Cum scilicet ego Deus rugiam per Cyrum proclamando libertatem, ut Judaei Babylone redeant in patriam, et multo magis cum rugiam per Christum, proclamando libertatem a peccato et gehenna, tunc Israelitae inter gentes dispersi undique ad me confluent, scilicet a mari, id est ab occidente; ab Aegypto, id est a meridie; et ab Assur, id est ab aquilone et oriente, ut me duce redeant per Esdram in Judaeam, et multo magis per Christum redeant ad Ecclesiam, quae est prima veraque eorum patria, ubi «eos in domibus suis» et sedibus, puta in localibus Ecclesiis, «collocabo.» Ita Chaldaeus, qui vertit: Post Dominum ambulabunt, et verbum ejus sicut leo erit qui rugit: statim enim ac rugiet congregabuntur exsules ab Occidente. Sicut avis quae aperte venit, sic venient qui in exsilium acti fuerunt in terram Aegypti: et sicut columba quae revertitur ad columbare suum, sic redibunt qui deportati sunt in terram Assur, q. d. Israelitae, aeque ac gentes, leonis, id est Dei et Christi, augusta voce territi et exciti, ad eum ejusque fidem et sequelam confluent. Nota: Per Assyrios et Aegyptios, quaslibet regiones et gentes accipit per synecdochen: hos tamen prae aliis nominat, quia eo fugerant, vel abducti erant Israelitae tempore captivitatis, indeque quasi columbae revolarunt. Quaeres, primo, quaenam sit avis Aegypti, et cur ei comparetur Israel rediens e captivitate? Respondeo esse ibin, vel accipitrem; utraque enim Aegyptiis erat in honore, et sacra, imo divinis honoribus colebatur. Per eam ergo significat Israelis, non tantum celerem reditum, sed et indemnitatem, ac dignitatem, honorem et reverentiam, quibus ab hostibus ipsis dimissus honorifice et gloriose in patriam sit reversurus. Aegyptii enim, ait Strabo, e terrestribus tria coluerant, scilicet bovem, canem et felem: e volatilibus duo, accipitrem et ibin: ex aquatilibus duo, lepidotum piscem et oxyrynchum. Accipiter avis est rapax, ab accipiendo dicta, ideoque celerrima. Unde Aethiopes, rem cito factam significaturi, pingunt accipitrem; quod haec aliarum ferme omnium avis sit velocissima, ait Diodorus, lib. IV, cap. 1. Eadem a Virgilio, XI Aeneid., sacra vocatur, dum ita canit: Quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto, Consequitur pennis sublimem in nube columbam. Porro accipiter Aegyptiis erat in honore et veneratione. Primo, quia accipiter est hieroglyphicum solis, tum ob vim prolificam qua praeditus est; est enim inter aves fecundissimus; tum quia vivacissimus est; tum quia jubar radiosque solis firmiter intuetur; tum quia oculos et visum habet acutissimum: unde Plutarchus accipitrem interpretatur Osirim et solem; Origenes eumdem vocat Apollinis nuntium; tum quia trigesimo quoque die feminae solet conjungi aeque ac sol lunae. Hinc et Zoroastres, teste Eusebio, dixit Deum accipitris habere caput; Deus enim est sol justitiae. Malach. iv, 2. Secundo, quia caeterae aves dum in sublime tendunt, non recto, sed obliquo feruntur tractu: solus autem accipiter sublimipeta recto meatu volat. Tertio, quia accipiter symbolum est animi alati, ac in altum coelumque evolantis, ac consequenter sacerdotis et sacerdotii; quod verum et legitimum solus Israel possidebat. Quarto, quia accipiter symbolum est gloriae et victoriae, tum quia agilitatis in volatu principatum obtinet; tum quia avis est pugnacissima et solertissima, quo fit, ut dimicans alias aves semper vincat, vincatur nunquam. Quocirca Darius, Persarum rex, qui sibi totius orbis victorias promittebat, pallam gestabat auro distinctam, in qua accipitres tres velut rostris inter se concurrebant, inscripta hac voce, νικητικώτατος, id est victoriosissimus. Et Antiochus, tot victoriis illustris, accipitris cognomine vocari gestiebat. Haec et plura tradit Pierius, hierogl. 21, cap. ii, vi et xix. Ibis vero ita propria est Aegypto, ut alibi non reperiatur. Ibis autem est ciconiae species, excelsa, rigidis cruribus, procero rostro. Hinc Aegyptus in obeliscis et nummis repraesentatur per ibin, tum quia ibis alibi quam in Aegypto vivere nequit; tum quia Aegyptus habet speciem Δ; unde et Delton vocatur; eamdem habet ibis, tum in rostro, si illud patefaciat; tum in incessu, quo pedes ad aequales trianguli lineas deducit. Porro ibis Mercurio dicata erat, qui totius cordis et sermocinationis dominus habebatur: hinc et cordis est symbolum, praesertim quia ibis mirifice cordi confert, uti asserunt medici: et quia ibis duas aeque drachmas ponderat, teste Plutarcho; quod utique pondus est cordis pueri recens nati. Insuper ibis, rostro purgans alvum, docuit homines usum clysteris; hinc sanitatis et salutis est symbolum, praesertim quia, ut ait Cicero lib. I De Natura deorum: «Ibes maximam vim serpentum conficiunt, itaque avertunt pestem ab Aegypto, cum volucres angues ex vastitate Libyae vento Africo invectas interficiunt atque consumunt: ex quo fit ut illae nec morsu vivae noceant, nec odore mortuae.» Unde Poeta vocat «saturam serpentibus ibim.» Hinc et scribit Josephus, lib. II Antiq. v, Mosen copiis Aegyptiorum a Pharaone praefectum, cum in Aethiopas castra moveret, quia per loca serpentibus plena profecturus erat, vim ibum ingentem papyraceis arcis inclusisse, iisque in serpentes immissis, ab iis illaesum in Aethiopiam penetrasse, eamque subjugasse. Haec Pierius, hieroglyph. 34. Quaeres, secundo, cur «avem Assyriorum» vocat columbam, potius quam aquilam, et cur Israelem reducem comparat columbae, non alteri avi? Respondeo primo, quia volatus columbae directus est, aeque ac constans. Secundo, quia apud Assyrios columbae sacrae habebantur, et nefas erat eas occidere: unde tanta ibi crevit harum volucrum copia, ut accedentium mercatorum ora pervolarent. Hac de causa ait hic Osee: «Et avolabunt quasi avis ex Aegypto, et quasi columba de terra Assyriorum.» Hinc et Tibullus, lib. I: Quid referam, ut volitet crebras intacta per urbes, Alba Palaestino culta columba Syro? Testatur Eusebius, lib. VIII Praeparat. v, se, cum ad Ascalonem Syriae civitatem appulisset, miratum esse multitudinem columbarum, cumque causam rogaret, audivisse lege apud eos columbarum usum esse prohibitum. Causa fuit, quod adulatores Semiramidis, reginae primae Assyriorum, finxerint eam commutatam in columbam, eaque specie eam quasi deam coluerint. Quocirca Martialis, lib. XIII, de columba ita canit: Ne violes teneras praeduro dente columbas, Tradita si Gnidiae sunt tibi sacra Deae. Tertio, quia columba timida ad umbram etiam accipitris celeriter avolat. Nam, ut ait Poeta: Terretur minimo pennae stridore columba. Ita Israelitae timidi, data licentia a Cyro, statim e Babylone aufugerunt, et deinceps ad solum Babylonis et idololatrarum nomen trepidarunt, juxta vetus proverbium: Timeo naufragus omne fretum. Et: Vitaret coelum Phaeton, si viveret. Quarto, quia columbae unice amant suum columbare, aeque ac nidum et pullos; unde etiamsi alio abducantur, mox ut liberae evadunt, eo statim revolant: quocirca columbis uti solent in obsidione urbium, quasi tabellariis. Obsessi enim per eas ad amicos ultro citroque litteras transmittunt et recipiunt. Ita iis usus est Brutus in obsidione Mutinensi, de quibus Poeta: Quid vigil obsidio, quid arces Aut valla prosunt, per spatia invii Eunte coeli nuntio? ait Plinius, lib. X, cap. xxxvii. Ita Christiani, Ptolemaidem obsidentes, per columbam tabellariam eam miro stratagemate obtinuerunt. Cum enim per columbam Sultanus misisset litteras, quibus se brevi obsidionem soluturum significabat, Christiani eam intercipientes, contrarias fictasque, Sul- tani nomine inscriptas litteras, per eamdem in urbem miserunt, quibus significabatur Sultanum aliis districtum urbi succurrere non posse; ergoque cum hoste optimis conditionibus componerent. Ita obsessi urbem Christianis dediderunt, uti narrat Egnatius, et ex eo Aldrovandus, Prolegom. in Ornithol. Quin et patresfamilias, ut docet Lipsius lib. II Saturn. cap. vi, qui in theatrum aut circum ibant, unde non tam cito dabatur reditus, columbas secum in sinu ferebant, easque emittebant cum tabellis nuntias domum quid vellent, idque probat ex Varrone, lib. De Re rustica, qui ait: «Columbos redire solere ad locum licet animadvertere, quod multi in theatro e sinu missas faciunt, atque ad locum redeunt, quae nisi reverterentur non emitterentur.» Id maxime verum in columbis Syriae et Palaestinae, quae etiamsi ad centum milliaria a columbari abducantur, si e loco alto libere avolare sinantur, statim directe mira vel odoratus vel naturae sagacitate, ad columbare suum paucis horis revolant: quibus proinde etiamnum mercatores et cives, ut merces advectas aliaque nuntient, pro tabellariis utuntur. Nam eas secum deferentes ad portus, vel ad alias urbes, inde cum litteris domum remittunt, uti mihi Romae narrarunt viri graves, qui in Syria vixerunt oculisque idipsum conspexerunt. Idipsum fuse narrat et confirmat R. P. Stephanus Mantegazza Ordinis S. Dominici, in suo Hierosolyma Itinerario, lib. II, cap. xxii et xxiii, ubi narrat se id vidisse Cairi in Aegypto, additque in toto Oriente, incolas columbis uti pro nuntiis et veredariis, quibus carent, magno et pretii et temporis compendio, easque ad id doceri; atque Godefridum Bullonium, qui terram sanctam ante sexcentos annos recuperavit, primusque e Christianis creatus est Hierosolymae rex, in obsidione Hierosolymae intercepisse columbam quae a Sultano cum litteris ad obsessos mittebatur: ipsum vicissim columbam cum litteris misisse ad obsessos in castello Hesarae. Hisce ergo columbis suis recte Israelitas comparat Propheta, q. d. Avolabitis e captivitate ad patriam, uti columbae vestrae alicubi detentae avolant ad suum columbare et nidum. Tropologice, fidelis amet Ecclesiam, Religiosus suum Ordinem, uti columba amat suum columbare, et si quo casu inde abducatur, mox ut potest eo revolet, ut dicat cum Job, cap. xxix, 18: «In nidulo meo moriar, et sicut palma multiplicabo dies.» Et cum Psalte, Psalm. lxxxiii, 4: «Etenim passer invenit sibi domum, et turtur nidum, sibi, ubi ponat pullos suos;» mea autem domus est templum, meus nidus altare, de quo subdit: «Altaria tua, Domine virtutum, Rex meus et Deus meus,» q. d. Altaria tua sunt ad quae anhelo, uti avis ad nidum suum. De his ait Isaias, cap. lx, 8: «Qui sunt isti, qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas?» vide ibi dicta.
11:12
12. CIRCUMDEDIT ME. — Hic redit Osee ad sua tempora et ad pristinas minas. Unde Lyranus, Arias, Pagninus et Vatablus hinc inchoant cap. xii. Sensus ergo est, q. d. Cupitis scire causam cur non obstante mea tanta miseratione et amore, Ephraim aeterna captivitate, uti jugiter inclamo, damnandus sit? Et in promptu est, quia scilicet circumvenit me suo mendacio (negavit enim cultum mihi debitum), et reliquas tribus dolo: nam dolose eas seduxit ad colendos vitulos aureos, quos mihi astute substituit. JUDAS AUTEM TESTIS DESCENDIT CUM DEO, ET CUM SANCTIS FIDELIS, — q. d. Judas autem non fecit sic, quia eodem tempore sub Ezechia pio rege, sua fide, cultu et vita Deo adhaesit, ad ejusque partes ab Israele neglectas, ideoque quasi inferiores, «descendit testis» veritatis, puta divinitatis Dei; itaque «cum sanctis» tum patriarchis et prophetis, tum potius sacerdotibus et levitis (hi enim in schismate Jeroboam retinuerunt cultum Dei, ideoque ex Israel ad Judam et Jerusalem confugerunt, ut patet II Paral. xiii, 9), «fidelis» Deo fuit, veramque ejus religionem et obedientiam fideliter, stabiliter et constanter (hoc enim significat Hebraeum נאמן neeman) conservavit; ideoque cum exscindetur Ephraim et Samaria, tunc Judas et Jerusalem stabit et florebit. Ita S. Hieronymus, Haymo, Hugo, Emmanuel, Mariana et alii. Perperam Complutensia pro fidelis legunt fidelibus. Nota: Noster interpres legit עד ed, id est testis; jam legunt עוד od, id est adhuc. Rursum רד rad accepit ut infinitivum a ירד iarad, id est descendit: jam accipiunt ut praeteritum verbi רוד rud, id est dominatus est; unde vertunt: Judas autem adhuc dominatur cum Deo. Ita Chaldaeus, Leo Hebraeus, Lyranus et Pagninus, quasi alludat ad luctam Jacobi cum angelo vices Dei gerente, cui cum praevaleret Jacob, vocatus est Israel, id est dominans Deo, Genes. xxxii, 28. Verum eodem redit sensus, q. d. Cum Ephraim vastabitur, Judas suum retinebit dominatum et sceptrum, quia cum Deo consentit et conspirat; retinet enim ejus fidem et cultum, quasi testis ejus fidelis; unde regnat adjutus et protectus a Deo, adeoque a Deo et cum Deo regnare videtur: Dei enim regnum terrenum erat in Juda, uti coeleste est in coelo. Unde Chaldaeus vertit: Proles vero Juda validae fuerunt in cultu Domini; et Arabicus Alexandrinus: Judas testis cum Deo remotus ab eis, et factus est fidelis et sanctus. Aliter Arias et Albertus, q. d. Judas stetit in cultu Dei quasi testis ejus fidelis, etiam cum descendit de splendore regni, dum scilicet Ephraim, id est Jeroboam, potiorem regni partem occupavit, eamque ad vitulos aureos abduxit. Rursum Vatablus et Lyranus censent hic innui mysterium SS. Trinitatis. Nam pro fidelis vertunt in dativo, et cum sanctis fideli: ac per to sanctis, accipit Deum qui praecessit, in personis trinum, in essentia unum, q. d. Judas descendit cum Deo; cum Deo, inquam, qui sanctissimus est, ac ter sanctus in tribus personis (ut pluraliter vocari possit קדשים kedoschim, id est sancti, tum quia sanctissimus est, tum quia in eo sunt tres personae sanctissimae) aeque ac fidelissimus. Simili enim modo et causa Deus vocatur Elohim in plurali. Verum primus sensus uti planissimus, ita maxime genuinus est. Porro Septuaginta haec aliter dispungunt, itaque vertunt: Circumdedit me in mendacio Ephraim, et in impietate domus Israel et Juda: nunc cognovit eos Deus, et populus sanctus vocabitur Dei; Septuaginta sequitur Syrus: Circumdedit me Ephraim in mendacio, et domus Israel et Juda dolo, donec descendit cum ipso Deo populus sanctus et fidelis; et Arabicus Antiochenus: Considerate (reperite modum) quomodo removeatis mendacium, o domus Ephraim, et iniquitatem, o domus Israel et Juda: quoniam jam cognovistis Dominum, et vocabimini Deo populus sanctus. Denique Hebraei haec referunt ad transitum maris Rubri, de quo historiam vel fabulam hanc narrant, ait S. Hieronymus: «In exitu Israel ex Aegypto, quando ex alia parte mons, ex alia Rubrum mare, et ex alia Pharaonis cingebatur exercitu, et inclusus populus tenebatur; caeteris tribubus desperantibus salutem, et aut reverti in Aegyptum, aut bellare cupientibus, solus Juda fideliter ingressus est mare; unde et regnum meruit accipere; et hoc esse quod nunc dicitur: Judas testis sermonum Dei, et astipulator ac vindex descendit cum Deo in mare, et inter sanctos fuit fidelissimus, ut verbis jubentis crederet Dei.» Verum quidquid sit de hac historia, certe de ea hic non agitur (esto eo alludi possit), sed de schismate Israelis facto per Jeroboam, in quo Judas fideliter perstitit in cultu veri Dei. Moraliter, Judas, id est confessor et testis fidelis Dei, cum eo descendens in apostasia Israelis, est verus christianus, qui caeteris a fide, pietate, castitate vel justitia metu poenarum, vel spe opum et honorum deficientibus, in iis cum Deo et pro Deo constans usque ad mortem persistit, cum et jactura bonorum, famae et vitae. Sic toto pene orbe arianizante, unus pro fide Homousii invic- tus stetit S. Athanasius, quasi Atlas Ecclesiae, haeresimque profligavit, ac de ea triumphum egit. Horum dux et antesignanus est Christus; de quo ait S. Joannes, Apoc. i, 5: «Qui est testis fidelis, primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae: qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo.» Tribunus est Moses, dicens Deuter. iv, 26: «Testes invoco hodie coelum et terram, cito perituros vos esse,» si a Deo ad idola desciscatis. Chiliarchae sunt Apostoli, a Christo ad id deputati, Act. i, 8: «Eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae.» Signifer est S. Paulus, ad id a Christo electus, Actor. xxii, 15: «Eris testis illius (Christi) ad omnes homines, eorum quae vidisti et audisti.» Hinc ipse ait Rom. i, 9: «Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo, in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio.» Et Philip. i, 8: «Testis enim mihi est Deus, quomodo cupiam omnes vos in visceribus Jesu Christi.» Et I Thessal. ii, 10: «Vos testes estis, et Deus, quam sancte et juste, et sine querela vobis, qui credidistis, fuimus.» Primicerius est S. Stephanus, ut patet Actor. vii, de quo proinde ait Paulus Actor. xxii, 20: «Et cum funderetur sanguis Stephani testis tui, ego astabam et consentiebam.» Prodromus est Josue cap. xxiv, 22: «Testes, inquit, vos estis, quia ipsi elegeritis vobis Dominum, ut serviatis ei.» Propheta est Samuel, I Reg. xii, 5: «Testis, ait, est Dominus adversum vos, et testis Christus ejus in die hac, quia non inveneritis in manu mea quippiam» muneris, oppressionis, vel injustitiae aut criminis. Milites sunt christiani, qui aliis ad haeresim, libidinem, aliave scelera deficientibus, perstant in fide, continentia et virtute. Triarii sunt martyres, qualis fuit Antipas, qui bovi aeneo includi et cremari maluit, quam Christi fidem negare, Apoc. ii, 13: «In diebus illis Antipas testis meus fidelis, qui occisus est apud vos.» Agmen claudent Elias et Henoch, martyres Christi futuri, et occidendi ab Antichristo, Apoc. xi, 3: «Dabo, inquit, duobus testibus meis, et prophetabunt diebus mille ducentis sexaginta.» Atque ut veteres praeteream, illustre, idque recens et domesticum habemus exemplum quadraginta martyrum e Societate nostra, quorum Provincialis et dux fuit P. Ignatius Azebedo, qui anno Domini 1570, die 15 julii, missi in Brasiliam ad docendum et convertendum barbaros, juxta Palmam insulam intercepti a pirata Calvinista, Jacobo Soria, segregati a caeteris omnibus laicis et Ecclesiasticis, qui eadem navi vehebantur, quia Jesuitae, ad unum omnes pro fide Christi proque constanti professione religionis suae confossi pugionibus, sclopis et lanceis, in mare praecipitati sunt; cum Ignatius quasi dux, elata in altum imagine B. Virginis, hortaretur omnes ad mortem et martyrium animose obeundum: qui proinde capite gladio diffisso, immotus mortem opperiens, tribus confossus lanceis vociferando cecidit: «Testes, inquit, appello mortales et angelos, me pro fidei catholicae Romanae professione occumbere, a qua ne latum quidem unguem resiliendum censeo;» sociosque respiciens: «Filioli, inquit, mei, mortem ne expavescite, praeliate fortiter praelium Domini; Deus vires suggeret, qui coronas ostentat. Illi gratias agite, qui vos ad eas vocat.» Ei proximus Didacus Andrada, cum pugionibus confossus in mare praecipitaretur: «Pugnemus, inquit, socii fortiter, sanguinis prodigi: Christi enim sanguine redempti sumus.» Quocirca duo e sociis infirmi, qui facile latere potuissent, in pedes ultro e lectulo desiliunt, injectaque veste seminudos se jugulumque offerunt. Quin et Joannes Sanctius, cum e Societate non esset, caeteris tamen sociis se adjunxit, ut hanc martyrii palmam aucuparetur; quam et obtinuit. Denique Emmanuel Alvarez martyrii ardore incensus, increpans haereticos, multis plagis et vulneribus acceptis, contritis manibus, pedibus et ossibus, longa duraque nece emoriens: «Mihi, inquit, o fratres, nolite compati, sed potius invidete: profiteor enim palam me nunquam tantum bonum, tam gloriosam mortem promeritum; quindecim annis servivi Deo et Societati; oppido quam liberaliter Deus omnia obsequia mea, labores omnes hac nobili martyrii laurea compensat et remuneratur!» Ita Petrus Ribadeneira in Vita P. Francisci Borgiae, lib. III, cap. xi: «Nimirum sanctorum vita est interpretatio Scripturae,» ait S. Hieronymus, imo viva concio, lectorem delectans, docens et movens. Praeclare S. Clemens, lib. V Constit. Apost. cap. i: «Qui, inquit, propter nomen Domini Dei nostri damnatus est, hic est sanctus martyr, frater Domini, filius Altissimi, receptaculum Spiritus Sancti, per quem illuminationem gloriae Evangelii singuli fideles acceperunt, cum digni habiti sunt immortali corona, et testimonio passionum ejus, ac societate sanguinis ipsius, ut conformarentur morti Christi in adoptionem.» Et S. Cyprianus ad Fortunat. De Exhort. Martyr.: «Martyrium, ait, est baptisma in gratia majus, in parte sublimius, in honore pretiosius: baptisma, in quo angeli baptizant; baptisma, post quod nemo peccat; baptisma, quod fidei nostrae incrementa consummat; baptisma, quod de mundo recedentes statim Deo copulat.» Et in fine: «Clauduntur oculi in persecutionibus terrae, sed patet coelum: minatur Antichristus, sed Christus tuetur; mors infertur, sed immortalitas sequitur; occiso mundus eripitur, sed restituto paradisus exhibetur; vita temporalis exstinguitur, sed aeterna reparatur. Quanta est dignitas, et quanta securitas exire hinc laetum, exire inter pressuras et angustias gloriosum, claudere in momento oculos, quibus homines videbantur et mundus, et aperire eosdem statim ut Deus videatur et Christus?» Sicut balsami frutex incisus balsamum stillat sua- varia et exquisita tormenta, etiam extorto, et excarnificato corpore Christum Dei Filium, etsi recedente, sed tamen libero spiritu confiteri? quam relicto mundo coelum petiisse? quam desertis hominibus inter angelos stare? quam impedimentis omnibus saecularibus ruptis, in conspectu Dei jam se liberum sistere? quam collegam passionis cum Christo in Christi nomine factum fuisse? quam immaculatam conscientiam de confessione nominis reportasse? quam humanis et sacrilegis legibus contra fidem non obedisse? quam veritatem publica voce contestatum fuisse? quam ipsam quae ab omnibus metuitur moriendo mortem subegisse? quam per ipsam mortem immortalitatem consecutum fuisse? quam omnibus saevitiae instrumentis excarnificatum et extortum, ipsis tormentis tormenta superasse? quam omnibus dilaniati corporis doloribus robore animi reluctatum fuisse? quam sanguinem suum profluentem non horruisse? quam supplicia sua post fidem amare coepisse? quam detrimentum vitae suae putare, non exisse?» O robora, o nobiles triumphi! Quid superest? nisi ut classicum Apostoli Hebr. cap. xii, 1, audientes, eorum virtutis aemuli, cum Juda quasi testes fideles cum Deo descendamus in arenam, ac generose pro Christo, religione et justitia decertantes, eamdem, vel similem martyrii palmam consequamur: «Ideoque et nos tantam habentes impositam nubem testium, deponentes omne pondus et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen, aspicientes in auctorem fidei et consummatorem Jesum, qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta.» Nemo se excuset, dicatque: Felicia ista martyrii tempora jam transierunt, desierunt persecutores, transiit Nero, Decius, Diocletianus; nam hostis nulli deest: persecutor jugiter te infestat, nunc daemon, nunc caro, nunc mundus: cum his acriter conflige, hos supera, martyr eris. Si socios, si mulierculas ad obscena te sollicitantes fortiter repudies, et cum Joseph effugias, martyr eris pudicitiae: si bonorum rapinas, fraudes, injurias patienter sustineas, martyr eris patientiae: si tui contemptum, depressionem, opprobria hilariter feras, martyr eris humilitatis: si Superiorum jussa varia et ardua strenue capessas et adimpleas, martyr eris obedientiae. Ita B. Petrus Faber, primus S. Ignatii fundatoris nostri socius, ab eo per omnem vitam variis jussionibus mandatisque exercitus, tandem Romam revocatus, licet medici ob intensos calores iter dissuaderent, maluit obedire quam vivere: vitam ergo quam in obedientia traduxerat, in obedientia posuit, ideoque inter alias in coelo laureas hanc unam praecipuam obtinuit, quod sit hostia obedientiae. Post mortem enim apparens ipse cuidam personae sanctae, ostendit ei suam gloriam, cum laetissimus saepius diceret se vissimum, quo vulnera sanantur; ita martyres, secti et caesi, virtutis suae odorem et exemplum toto orbe sparserunt, quo infirmorum animi sanantur et ad idem decus excitantur; de quibus S. Chrysostomus, homil. De SS. Martyribus: «Flamma, ait, illos undique obsidente, ac scintillis in ulcera prosilientibus, et quavis fera crudelius vulnera vellicantibus, perinde atque si essent adamantini, et in alienis ista corporibus fieri cernerent, ita generose, ac cum ea quae illos decebat fortitudine, in confessionis verbis constantissime perseverabant; et in omnibus his malis durantes, simul et animi sui robur invictum, et Dei gratiam egregie prae se ferebant.» Deinde eos comparans soli: «Dum, ait, velut crocei quidam radii rivi sanguinis undique illis diffluerent, corumque corpus multo quam coelum sol ipse splendidius illustrarent.» S. Gregorius Nazianzenus, uti citat S. Maximus, serm. De Patientia, apologum narrat arboris, quae resecta pullulat, et cum ferro certat; et tantum abest ut moriatur, ut potius morte ipsa vivat, sectione germinet, ac decerpta succrescat. Arbor haec, ait Nazianzenus, est «vir philosophus, qui infortuniis illustratur, et molesta quaeque in virtutis materiam transfundit, ipsisque adversis venustatur.» Hunc Horatius, ode iv, lib. IV, ita pingit: Duris ut ilex tonsa bipennibus, Nigrae feraci frondis in algido, Per damna, per caedes, ab ipso Ducit opes animumque ferro. Ita «nimirum juvat ire periclis ad Deum.» Scribit Plinius, lib. XXXVII, cap. ix, et Isidorus, lib. XIII, cap. xvi, alectoriam gemmam esse crystallina specie magnitudine fabae, quae invenitur in ventriculis gallorum gallinaceorum, eaque usum Milonem Crotoniatem, in certaminibus invictum fuisse. Utut hoc sit, talis alectoria est animi constantia, quae omnia hostium tela illaesa excipit et retundit, de qua Chrysostomus apud Nicetam: «Beatus, ait, ille undique petitus, firmius stetit, et sexcenta tela clypeo excipiens deditionem non fecit: exhausit daemonis pharetram, nec concidit, imo nec de gradu quidem tantisper motus est.» Sic est amianthus lapis, qui impositus igni ignescit, sed exemptus candidatus apparet et purior, teste Plinio lib. XXXVI, cap. xix. Sic est salamandra, quae in igne vivit: proinde eam pro insigni assumpsit Franciscus I Galliarum rex, subscripto hoc disticho: Ursus atrox, aquilaeque truces, et tortilis anguis Cesserunt flammae jam salamandra tuae. Sed audi ipsos martyres e carcere scribentes et buccinantes ad S. Cyprianum, lib. V, epist. 12: «Quid gloriosius, quidve felicius ulli hominum potest ex divina dignatione contingere, quam inter ipsos carnifices interitum confiteri Dominum Deum? quam inter saevientia saecularis potestatis obedientiae nomine mortem oppetivisse, ideoque miris in coelo gaudiis perfrui. Ita in ejus Vita, lib. II, cap. xxviii, narrat Nicolaus Orlandinus, idque se accepisse ex litteris R. P. Andreae Oviedo patriarchae Aethiopiae asseverat. Hoc est quod ait S. Bernardus, serm. 2 in Festo omnium Sanctorum: «Martyrii veri genus est paupertas voluntaria, multo magis castitas et obedientia.» «Quid mirabilius, aut quod martyrium gravius, quam inter epulas esurire, inter vestes multas et pretiosas algere, paupertate premi inter divitias, quas offert mundus, quas ostentat malignus, quas desiderat noster ille appetitus? An non merito coronabitur, qui sic certaverit mundum abjiciens promittentem, irridens inimicum tentantem, et (quod gloriosius est) de semetipso triumphans, et crucifigens concupiscentiam prurientem?» Idem, serm. 1 in Octava Paschae: «Memento, ait, et unicum, et quotidianum esse baptismum, similiter et martyrium. Est enim et martyrii genus, et quaedam effusio sanguinis in quotidiana corporis afflictione. Est et baptismus aliquis in compunctione cordis et lacrymarum assiduitate.» Idem, serm. De B. Virgine, in illud Apoc. xii: «Mulier amicta sole, et in capite ejus corona stellarum duodecim,» duodecimam ejus stellam et gemmam assignat «martyrium cordis.» Ipsa enim, ut idem ait serm. 4 in Coena Domini, fuit «martyr non ferro carnificis, sed acerbo dolore cordis: quam amare flebat, quam amare dolebat,» astans Christo crucifixo! Idem in Sententiis: «Martyrium sine sanguine triplex est: parcitas in ubertate, quam habuit David et Job: largitas in paupertate, quam exercuit Tobias et vidua: castitas in juventute, qua usus est Joseph in Aegypto.» Idem docet S. Augustinus, serm. 250 De Tempore: «Contra mortifera, inquit, blandimenta luctemur, scientes in eo etiam quotidiana martyria Christianis non deesse.» Et S. Gregorius, homil. 35 in Evang.: «Ferre, ait, contumelias, odientes diligere, martyrium est in occulta cogitatione.» Et S. Hieronymus in Epitaphio S. Paulae, eam vocat martyrem: «Nam, inquit, non solum effusio sanguinis in martyrio reputatur, sed et devotae quoque mentis servitus immaculata, quotidianum martyrium est. Illa corona de rosis et de violis texitur, ista de liliis.» Quisquis ergo satagit esse Judas et testis, cum Deo descendat in arenam, et persistat cum sanctis ejus fidelis. Huic enim utraque corona promissa est, et debetur dabiturque. Congruit enim ut qui cum Deo et Sanctis ejus fidelis descendit in arenam, cum eis pariter gloriosus ad palmam ascendat in coelum. Denique prae caeteris, Ecclesia martyribus annumerat eos qui, morbo laborantibus ministrantes ex charitate, eodem afficiuntur et emoriuntur. Exemplum illustre est in Martyrologio Romano, die 28 februarii, ubi sic legimus: «Alexandriae commemoratio SS. Presbyterorum, Diaconorum, et aliorum plurimorum, qui tempore Valeriani Imperatoris, cum pestis saevissima grassaretur, morbo laborantibus ministrantes, libentissime mortem oppetiere, quos velut martyres religiosa priorum fides venerari consuevit.» Ubi Baronius ex Eusebio, lib. VII Histor. cap. xvi et seq., citat S. Dionysium Alexandrinum Episcopum, epist. ad Hieracem, de iisdem sic loquentem: «Ex Patribus qui virtute erant praestantissimi, in hunc modum mortem oppetierunt, quorum nonnulli erant presbyteri, alii diaconi, quidam e populo, virtutis ergo multum laudati; adeo ut istud mortis genus, quod propter incredibilem pietatem et robustam fidem suscipiebatur, nihil a martyrii splendore abesse videretur. Quocirca sapienter S. Pachomius (ut habet ejus Vita) cuidam monacho volenti claustris egredi ad captandum martyrium: «Frater, inquit, monachi certamen fortiter et strenue sustine, et cum vitam tuam nulli reprehensioni affinem ita gesseris, ut Christo placeas, habebis in coelis communicationem martyrii.» Vide S. Cyprianum (vel quisquis est auctor), tract. De Duplici martyrio, passionis scilicet, et actionis, puta sanctae vitae: hac enim testimonium perhibemus Deo, illumque glorificamus aeque ac illa: «Fidelis, inquit, tota vita martyrium, hoc est testimonium, reddat Deo: quod adeo negligendum non est, ut, nisi ea praecesserit, martyrium, quod sanguine perhibetur, non sit martyrium. Frustra enim cervicem praebueris carnifici, nisi prius occideris membra, quae sunt super terram, hoc est, affectus qui militant adversus spiritum, odium, invidiam, superbiam, libidinem,» etc.
11:1
v. 4 « Quia puer Israel et dilexi eum et ez Aegypto vocavi filium meum » ; — primam populi electi aetatem designat, dum in Aegypto degeret et in populum excresceret (Theod. M.) ; sim. Ier. 2, 2. Ez. 46, 'i. ' *3 — dum (quando), quia ; priore significatione explicat S. Hier.: « dum, inquit, esset puer et parvulus et captus in Aegypto teneretur, in tantum eum dilexi, ut mitterem servum meum Moysen . . . » et consentit Syrus (12), dum chald. Y1w etiam ut hebr. *» utramque in se significationem complectitur ; femporalem praeferunt Sa* Mar. Tir. , dum LXX, Aq. Sym. Theod. vertunt dvi. xatz, vel ótt vjxiog ; et revera utradue significatio, uti in germanico da, potius in unam coalescit. Israel dilectus a Deo, quando erat in Aegypto parvulus, et quia erat quasi puer « sui impos, se regere impotens, neglectus ab omnibus, ab Aegyptiis oppressus et neci destinatus opisque indigus, . . solet enim puerorum parvitas, imbecillitas et pericula matres allicere ad eorum amorem et curam » (Lap.). Idque potissimum, quia « de sanctorum stirpe descendens, in ipsis mihi consecratus fuerat exordiis et inter tot gentes toto orbe dispersas, unus populus qui Israel vocaretur, electus est, cuius merita affectione praeveniens meum puerum, meum, inquam, filium nuncupavi » (Ps. Ruf.). Verba alludunt ad Ex. 4, 22: « filius meus primogenitus Israel, dimitte filium meum » ; cf. Deut. 32, 6. Is. 14,2; aservitute eos liberavit et dignitate theocratica insignivit: « vos eritis mihi in regnum sacerdotale et gens sancta, ... in peculium de cunctis populis » (Ex. 19, 85. 6). Paucis plurima complexus, quid Deus pro populo fecerit, inculcat ; neque unquam continuam illorum curam dimisit, dum eos per prophetas doceret et assiduo ad se cultumque suum vocaret v. 2. Ex Aegypto vocavi filium meum (LXX «& c&xva ; sim. Chald., dum hebr. Aq. Sym. Theod. singularem numerum rite exhibent), quia « Israel singulariter qui- dem dicitur, sed pluraliter intelligitur » (Hier.). Verum cum totum vetus testamentum ex Dei ordinatione umbra sit corporis venturi, i. e. Christi (cf. Col. 9, 11) et proinde ita sit constitutum, ut revera adumbratis lincamentis Christum referret et in figura et umbra repraesentaret eum, qui populi pars et propago nobilissima (cf. Lap. Tir.) futurus erat, via sternitur ad intelligendam S. Matthaci argumentationem 2, 15, Christum fuisse in Aegypto, indeque esse vocatum, ut adimpleretur, quod dictum est a Domino per prophetam dicentem : ex Aegypto vocavi filium meum. Deus enim tempora messianica delineat et praedicit vel conceptis verbis vel ipso cursu rerum, quae sint adumbrationes, figurae, tvpi rerum futurarum. Nam, uti bene notat S. Thomas (Quodlib. VII. qu. 6 art. 16) : « sicut enim homo potest adhibere ad aliquid significandum aliquas voces vel aliquas similitudines fictas, ita Deus adhibet ad significationem aliquorum ipsum cursum rerum suae providentiae subiectarum... spiritualis sensus s. Scripturae aecipitur ex hoc, quod res cursum suum peragenutes significant aliquid aliud, quod per spiritualem sensum accipitur. Sic autem ordinantur res in cursu suo, ut ex iis talis sensus possit accipi, quod eius solius est, qui sua providentia res gubernat, qui solus Deus est ». Idque eo magis congruum esse videtur, quia vetus testamentum foedus Dei et praeparatio quaedam est et prima quasi delineatio regni Dei, quod constituturus erat per Christum in universis gentibus ; sane igitur decuit, ut initia foederis iam repraesentarent quasi in germine et inchoata quadam conformatione foedus illud sublime et aeternum, ut regni praeparatio et prima delineatio iam exhiberet potissima illa lineamenta, quibus regnum illud constare demum debuit. Ita consilii divini unitas, providentiae maiestas, potentiae sublimitas egregie illustratur. ' — Quae vero intercedat inter populum Israel vocatum ex Aegypto et puerum Iesum rerum similitudo, vide apud Rib. Sanct., vel etiam accuratius et plenius apud. Frassen ( Disquisit. bibl. IV 6 n. 10. ed. 2; Lucae 1769 ; I p. 397). Populum, quem Deus in filium adoptaverat, continua cura et institutione cireumdedit et fovit; sed quid populus rependit?
Orationis nexum et vim bene declarat Ps. Ruf.:« contextio explanationis vim censoris ostendit, qui praeteritae nobilitatis ad hoc inferat mentionem, ut'eos graviter urat, quos degenerasse conqueritur. Enumeratis ergo criminibus denuntiatisque suppliciis intulit subito memoriam praeteritae dignitatis, ac si diceret : en dolor, en lacrimae! et quod hoc genus hominum est, quod sub tanta vilitate censetur ? Post quae veluti suscepta responsione proclamát » :
11:2
v. 2 « vocaverunt eos, sic abierunt a facie eorum ; Baalim immolabant et simulacris sacrificabant » ; — vocationem illam et invitationem Deus per tempora subsequentia populo sine ulla interruptione per seriem prophetarum promulgavit ; vocaverunt, non tantum Moyses et Aaron (Alb. Sanct. Rib.), verum ii, qui serie non interrupta Dei mandata continuo ad populum deferebant, prophetae (cf. Sa, Mar. Lap.) *. At Israel vocem Dei sprevit. Dene Chald. : « misi prophetas meos ad eos docendos ; illi autem a conspectu eorun vagati sunt » ; sic abierunt ; plerique similitudinis notam in priore membro supplent ; ita LXYX xa6o; perexaAécato a)to0g, oUctwg &xüyovto, «resiluerunt sic, quomodo vocati sunt i. e. secundum universam multitudinem et secundum tribus, totum genus, totae familiae ; sic enim quondam de Aegypto exierunt » ( Cyr. Theoph.) ; ita Syrus; ita Rib. Sanct. Schegg, Keil; at particula 2 id non exigit, cum saepius sine comparatione instituta vim sententiae augeat et affirmet ( uti 2X ), vel oppositum quoddam ad antecedentia cum emphasi efferat; cf. Ps. 61, 9; 63, 3 (hebr.). Prov. 11, 19; 98, 2. Ps. 48, 6 ; 90, 12 ( hebr.) ; abierunt i. e. animo et mente ab iis, qui vocarunt et monuerunt, recesserunt, terga iis verterunt cum comtemptu, suam scil. libidinem et cupiditatem sequentes, et ad quid abierint, addit, ad idololatriam.scil., cui iam in deserto operam dabant et quam semper adeo perfracte retinuerunt ( cf. 4 Reg. 1], 8. Ez. 16, 15; 20, 8. Amos 5, 23. 26); Baalim, varios modos innuit, quibus Baal nominabatur et colebatur (cf. Iud. 2, 41. 4 Sam. "1, 4. 1 Reg. 18, 18) etstmulaeris thura adolebant ( hebr.) i. e. statuis et symbolis, quibus Baal et Astarte repraesentabantur. .— Et tamen Deus tenera cura et sollicitudine eos prosequebatur
11:3
v. 3 « et ego quasi nutricius Ephraim, portabam eos in brachiis meis ; et nescicrunt, quod. curarem eos » ; — cf. Deut. 4, 315; 32, 11. Is. 40, 11; 46, 3. 4; 63, 9; hebr. un ! (a 931), ambulare facere, conducere, gressus dirigere, quod quia nutricis est, S. llier. genus posuit universum pro actione singulari ?, Syrus et Chald. notionem ducendi exprimunt ; e. g. hic : « et ego per angelum missum a facie mea deduxi Israel per viam rectam... » ; neque solum ductor viae fuit, verum lassos et fatigatos sinu et brachiis exceptos portabat, ? uti pater portat et sinu fovet parvulum filium suum ; hoc symbolo tenerrimam curam, sollicitam custodiam, insignem protectionem, maxima beneficia, paternam dilectionem et maternam prorsus teneritudinem depingit. At quid illi retribuere solebant? nescierunt i. e. tot ac tantis potentiae divinae et. benignitatis documen- 1. Forma ex chaldaico deprompta, pro 5 hebraico, quam grammatici tiphel vcl faphel vocant, uti Syri schaphel et sim. 9. Vel formam quandam a verbo 13 legit; priorem lectionem commendant LXX avv- £x00:0a, quam vocem de nutrice explicant, quae infantis pedes complexa infantem portet (cf. Theoph.) ; alii vero de dispersorum collectione (TAeod. M.); Cyr. praeter illam explanationem etiam adnotat, Hebraeorum aliorumque editionem habere: y£yovey &; ctÜryó; tc '"Egpat. 3. Textus mas. exprimit 3. personam : portabat cos Dnp super brachia sua — at certe tis non sunt eruditi, non perceperunt et intellexerunt, Dominum esse solum servatorem et medicum Israel (cf. 6, 1), eum tamquam talem noluerunt agnoscere, colere, venerari, sed eum neglexerunt, abiecerunt ; nam hoc est nescire Dominum. Vim sententiae perpendit Sanct. : « omnem sensum omnino exuisse videtur ille, qui cum alterius gestetur in sinu, qui illi de cibo opportuno ac delicato provideat, ignoret tamen, unde tam promptum habeat alimentum. Nescire vero dicitur aliquis, qui licet ingenio sit acuto et quid erga se fiat, probe cognoscat, nihil tamen refert officii ac gratiae ». Curam hanc per longa saecula populo ingrato impensam et beneficentiae suae conatus repetitos delineat ulterius
11:4
v. 4 « in funiculis Adam traham ! eos, in. vinculis charitatis et ero eis quasi exaltans iugum super mazillas eorum ; et declinavi ad. eum ut vesceretur » ; — UN « pro Adam Aquila et Symmachus et LXX et Theodotio homines transtulerunt, ut dicerent in funiculis hominum » ( Hier.) i. e. funiculis illis, quibus ligari homines solent ac trahi, nempe beneficiis et amore (cf. Ephr. Rib. Sanct. Sa, Mar. Men. Tir.); idque etiam parallelismus membrorum exigere videtur in. vinculis charitatis i. e. amore, benignitate, officiis, quibus ceteroquin animi hominum capiuntur; illi vero omni lapide duriores nulla beneficentia emolliti sunt neque adstricti, est enim « durissimae cervicis populus » (Deut. 9, 6. 13. 31, 91. Ex. 34, 9 etc. ). Solus Aib. : « funiculi Adam poenae sunt et maledictiones, quibus vinctus est Adam a Domino, cum peccaret » ; Dei in populum benevolentiam et beneficia etiam reliqua membra describunt : ?ugum ezxaltans super mazillas ; sensus generatim est : laborem et molestiam iis alleviabam ; « utitur metaphora agricolae boni, qui iugum bobus adimit, ut quiescant et comedant » (Rib.). Ceterum locutionem rite explanant Rib. Sanct. Lap. Sa, Mar. Men. Tir. mentionem iniicientes de capistro ct. freno, quod cum iugo coniunctum erat et ori indebatur et maxillas stringebat ; et ita àugum ad os et maxillas pervenit et sublato capistro iugum exaltari super maxillas, iugum tolli a maxillis dici poterat. Aufertur capistrum, ut pabula captent boves ; quare pergens in eadem mcetophora addit et declinavi ad eum ut vesceretur, abunde Deus populo suo alimenta providit, non solum enim dedit eis escam manna in deserto (Hier.), sed etiam terram optimam concessit ct frugum abundantiam (cf. Textus mas. habet 1x2x* ; formam verbalem. veteres versiones. exprimunt : « inter- 1. Ea quae repetita vice fiunt diuque durant, iu hebr. tempore imperf. (fut.) dicuntur, quod S. Hier. modo per imperfectum e. gr. v. 2, mcdo per futurum vertit. pretatus est Sym. : e£ declinavi ad eum cibos » ( Hier.) ; Syrus : « et inclinavi eis et comedebant » ; Chald. : «etin deserto multiplicavi eis bona ad comedendum » ; erit igitur legendum *aN'*,, fut. a 122, notione eadem, qua Gen. 39, 21. Is. 66, 12 scil. dare, porrigere. Alii textum mas. sequentes 'ON per modum adverbii explicant, uti 1 Reg. 21, 17 (hebr.) et sim. ONU Is. 8, 6. 2 Sam. 18, 6. Iob 15, 11 (?) significatione placide, quiete (Lap.), suaviter ; dein bv23x-youw, uti sim. T'as Ter. 46, 8 (cf. Keil); sed ad hanc explicationem difficile 1'5x adaptatur, unde versio prior et emendatio textus mas. praeferri debet. LXX initium versus vertunt £v 6x20092 &v020zwv ( forte an dolores, vel 5an inane, vanum, iniquitas ?), quod aliqui iungunt cum antecedentibus : sano ipsos in corruptione hominum (Cyr.J, scil. alios populos pessum dedi, Israel sanavi ; alii cum sequentibus : cum lege hominum perituri fuissent, eripui ipsos arcano modo amori meo copulans ( Theod. M.), vel a pernicie hostium eos liberavi ( Theod. ) ; alterum membrum explicant LXX xxt £10 £coyxt a0tot; ó; paxiQov &vy0pwno; &xi tX; cinióva; ajzo9, omittunt unum by sicut codices aliqui ( Scholz) et maxillam ferire tamquam leve ac mite poenae genus interpretantur Cyr. Theod. Theoph. Tertium demum membrum : «ai &ztgMéopat xpóz aotóv, óovicopat aoo ; legerunt scil. Y9*3N et b3'N (a 525); id quod de minis interpretantur : torve eum intuebor, ut certe fortitudinem meam cognoscat (Theod. Theod. M.); at S. Cyr. explicat de aspectu benevolo, quo Deus doctrina et virtute rebelles sibi animos subiiciens contra nos sed in bonum nostrum praevaleat.—Simul haec versio est. exemplo, quomodo ex iisdem fere consonantibus hebr. exigua mutatione sensus plane diversus colligatur. Ceterum Aq. Sym. Theod. textum hebr. satis presse sequuntur ( cf. cod. syr. hexapl.). Cum igitur adeo abusi sint divinis beneficiis et amore, Dominus eos abiicit et duris tradit tyrannis
11:5
v. 9. « non revertetur in terram Aegypti et Assur ipse rez eius, quoniam noluerunt converti » ; — contextus omnino exigit, ut prius etiam membrum minas intentet ; est ergo sensus : non condemnabo eos tali servitute, qualem olim in Aegypto servierunt et quam norunt, verum Assur, cuius iugum est utpote ignotum, terribilius, sit dominator eorum ac tyrannus ; durius enim est poenam minitari ?gnotam, quam contumax nondum est expertus, quam eam, quam iam saepius subiit et ad quam propterea callum fere obduxit. Ita orationis vis et emphasis habetur. Os. 11, 5-7 145 cum S. Hier. etiam Syrus et Chald. Dei monitionibus aures praebere noluerunt, quare etiam Deus in servitutem eos tradet illius regis, quem nolunt ; alias Dominus est et vocatur rex populi sui ; nunc Assur hoc nomine insignitur, quo indicio foederis populique abiectio quam maxime declaratur. llli vero servituti post stragem et vastationem colla submittent (cf.
11:6
9, 1) v. 6« coepit. gladius in civitatibus eius et. consumet electos eius et comedet capita eorum » ; — « coepit gladius, sive irruet !, ut interpretatus est Aq. aut vulnerabit, ut Sym. transtulit. Et vide quantum pondus sit miseriarum, ut non agri vel possessiones ac rura vastentur, sed medias civitates hostis introeat et consumat electos eius, sive brachia illius, ut interpretatus est Sym. ... et devoret capita vel consilia eorum » (Hier.). Hisce verbis S. Hier. iam deprehendimus, quomodo textum hebr. intellexerit. LXX xi 558£vro:v Gouziix ; sim. Syrus. Recentiores explicant girabit, circumibit gladius, saepe perculiet cf. Ier. 30, 23 a verbo 5n ; dein et delebit. vectes eius et. devorabit propter consilia eorum; LXX non "73 legerunt sed 1*T*2 &v tai; yspst» aox09. uti Syrus quoque. S. Hier. 113 membra praecipua reipublicae intellexit, uti Chald. verüt forles ; QYT3 rami sunt arboris, inde analogia quadam, ut videtur, membra corporis, et alia analogia*: vecles et repagula (ef. Ez. 17, 6; 19, 1&. Iob. 18, 13; 4f, &. Ex. 25, 13; 27, 6 etc). Quo sensu h. l. vox adhibeatur, non adeo liquet : gladio enim vectes ac repagula civitatis absumi, satis durum et alienum est ; nobiles vero et principes dici vel vectes vel fulcra civitatis, fortasse tolerari potest, cum etiam clypei &, 18 nominentur. In tali calamitate frustra Dominum auxiliatorem praestolabuntur ; tempus enim adest iugi et servitutis ineluctabilis : talis videtur esse sensus textus vulg. v. "1 «et populus meus pendebit ad. reditum meum ; iugum autem imponetur eis simul, quod non. auferetur » ; — « tunc plebs miserabilis, quae ad me reverti noluit, meum ad se reditum praestolabitur... quia peccata grandia grandibus sunt punienda suppliciis, imponent eis qui derelicti fuerint de populo (rege eorum ac principibus assyrio mucrone truncatis) iugum gravissimum servitutis et imponent pariter, quod non auferetur iuxta literam, nisi spiritualiter tollatur in Christo » (Hier.) ; sim. Ps. Ruf. seris precibus et gemitibus ingratis fore ait ut populus exposcat, ut Dominus auxiliator fieri dignetur ; et ita etiam plerique latini explicant (cf. Rib. Sanct. Lap. Sa, Men. Tir.) ; Alb. vero exponit de populi resipiscentia, qua ipsi ad Deum redire desiderant ; alii sensu contrario : haesitat, an ad me redeat ? necne (cf. Lap.). opertus cst. 2. Hoc sensu otiam Syrus explicat : haesitat in reditu ad me, et Chaid. in reditu ad legem S. Hier. certe legit os-bN i. e. ad iugum vocabunt eum ; textus mas. habet oy-bw. LXX easdem fere literas legerunt : 6 6€ 0cóz £xi 1x típix abtoU. 0ujo07zoetat SY. by 5w* (cf. Syrus : Deum. vocabunt); in priore membro legerunt 3iwa3 xatomxía, (cf. Gen 27, 39 xa1oíix5s), pro. 3*0 aposfasia, rebellio, aversio, quam vocem S. Hier. alias transtulit aversionem (cf. Ier. 2, 19; 3, 22; 5, 6. Prov. 1, 32 ; infra 14, 5 contritiones) ; sicut etiam h. l. capi debet (cf. Mar.). Hebr. igitur verte : po- pulus meus suspensus est (fixus est) in. aversione a me i. e. pertinaciter rebellioni contra me adhaerescent (de Non cf. Deut. 28, 66. 2 Sam. 21, 12). Quae sequuntur : et ad superna (sursum !) vocant eum, simul (tamen) non extollit (caput) i. e. etsi quis populum adhortetur sursum ! vel surge! tamen non extollit caput — vix apte dicuntur ; nam locutio oy-oN sursum vel ad superna vocare, satis mira videtur et magis ad recentiorem loquendi modum efformata ; dein : non vult caput extollere, ut iugum denuo adaptetur i. e. rebelles sunt et contumaces, videtur esse metaphora longe petita, neque in antecedentibus praeparata, neque in verbo simplici latens, nisi suppleveris quae praecipua sunt. Quare in hac altera parte sensus quem effert S. Hier. planior est et facilior et commode etiam ex hebr. fluit, dummodo 5 legas pro 59. et Qu pro B'231! ; praeterea aptissime cohaeret cum sequentibus ; immo ea supponunt, comminationem ruinae ineluctabilis praecessisse et irae inexorabilis mentionem esse ingestam. Denique iugum exprimunt Aq. Sym. Theod. (cf. cod. syr. hexapl.).
11:8
v. 8 « Quomodo dabo te, Ephraim? protegam te Israel ! quomodo dabo te sicut Adama, ponam te, ut Seboim »? — dare est tradere hostibus (cf. Mich. 5, 3), ut rite expressit Chald. ; ait Dominus : quomodo te Ephraim, cui Iacob patriarcha benedixit, penitus deseram et abiiciam ? Eundem sensum alterum membrum in hebr. habet, ati S. Hier. agnoscit in explanatione : « in hebr. scriptum est amaggenach (33328), quod Aq. transtulit verbum 23 Gen. 14, 20 tradere ; haec notio contextui nostro apta est, quamquam etiam LXX et Syrus priorem sequantur. Vulg. sensus hic est : sed qui possem te tradere hostibus et penitus abiicere? Immo te protegam, te fovebo! qui enim possem te funditus evertere, ut Adama et Seboim? Hae sunt urbes Pentapoleos, quae simul cum Sodoma et Gomorrha iusto Dei iudicio eversae sunt (Deut. 29, 23) ; urbes istae in exemplum abierunt destructionis, quam nulla sequatur instauratio ; cf. Is. 13, 19. Ier. 49, 48 (cf. Mal. 1, 4) 50, 40. Soph. 9, 9. Etiam has sententias esse interrogatione legendas, contextus omnino suadet et iam diserte monet Alb. quatuor esse quaestiones ; sim. Sa, Tir., et interpunctatione vulg. indicatur. Sunt tamen qui cum S. Hier. aliter distinguunt: quomodo dabo te? i. c. « quid faciam tibi, qua te arte corripiam? quo potero sanare medicamine ? Sicut Adama ct Seboim ponam te . . . ponam itaque et vertam te in solitudinem et delebo usque ad cineres atque favillas, sicut delevi Adama et Seboim » (Hier.), et sim. Haimo, Rup. Rib. Mar. ; suffragantur LXX «t ce ótx00) ; & 'Aóaux Üfcouaxt ce x«l xg Xefjottu, saltem secundum explicationem Cyr. Theod. Theoph., dum Theod. M. potius priorem amplectatur, cum dicat : « auxilio certe te dignum non iudico, contra vero dignum tibi impositum iri supplicium cognosco, si catastrophen illam patieris, quae Sodomae.. contigit ». In explicatione S. Hier. maior cernitur Dei indignatio : « quomodo te tractabo, an protegam te ? nullo modo ; quin potius poenas sumam, funditus te delebo » ! Et hac sententia et condemnatione prolato viscera Dei commoventur miserantis ; misericordia ductus sententiam revocat (ef.Cyr. Theod.). Sed quamvis hac ratione affectuum quaedam varietas et orationis pathos oriatur, tamen admitti nequit, cum prima iam interrogatio ex hebr. misericordem Deum demonstret '. Hanc misericordiam conceptis verbis proponit et rationem affert, cur non omni severitate animadvertat in Israel sed post ruinam concedat instaurationem : « conversum est tn me cor meum, pariter conturbata est poenitudo mea » ;—i. e. cor habet patris amantissimi, viscera misericordiae, quae maxime commoventur spectata filii miseria ; « intimo animi sensu quasi poenitens conturbor » (Tir.), dum filii calamitatem mente contemplor, dum iudicia in eum devolvo. Hebr. commotae sunt. (acmota fuerant viscera eius super fratre suo » et 3 Reg. 3, 26. Haec viscerum Dei commotio optime depingit Patrem, qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat ; tangitur scil. dolore cordis intrinsecus hominum miseriis; dum punit, misericordia praevalet adeoque diligit populum electum, ut dicat apud Ier. 31, 20 quasi admirabundus : num revera Ephraim adeo dilectus est mihi et in tantum filius deliciarum, ut etsi contra eum locutus sim, tamen eius memoriam continuo servem et viscera mea super eum conturbentur ? * Quare ruinam populi sanabit :
Transitum ad sequentia bene innuit S. Hier. :« quia videbatur dura sententia nequaquam eis locum poenitentiae derelinquens, nunc Deus parentisad Israel loquitur affectu », est enim memor beneficiorum et pacti initi et promissionum et suae misericordiae ; quomodo igitur eos penitus posset conterere (cf. Ps. Ruf.) ? Quare miserantis affectu quaerit
11:9
v. 9 « non faciam furorem irae meae, non convertar ut disperdam Ephraim, quoniam Deus ego et non homo, in medio tui sanctus, el non ingrediar civitatem » ; — i. e. non penitus destruam ; furor irae vel ardor, aestus irae est Dei iustitia, quae punit nulla habita misericordiae ratione tantum, quantum peccatum meretur i. e. nulla veniae spe ostensa vel generatim vel pro particulari quodam iudicio, quod iamiam devolvendum sit ?. Et ab hoc misericordiae consilio ait se nunquam recessurum non convertar ; dona enim Dei sine poenitentia sunt et si quid absolute vult et promittit, nulla hominum malitia et perversitate a sententia abducitur. Cur nolit disperdere Ephraim, rationem affert : quoniam Deus ego et non homo ; id varie elucidant vel a divina veracitate : Deus ego et verbum meum in aeternum permanet (Chald.) et firmitate consilii atque constantia, vel communius adivina clementia, cui proprium est salvare, misereri, parcere : « homo ad hoc punit, ut perdat ; Deus ad hoc corripit, ut emendet... lapsis manum porrigit, errantes ad salutem vocat » (S. Hier.) ; divinam clementiam non potest hominum improbitas exhaurire, sicut exhaurit quotidie atque exstinguit humanam (Sanct. ; sim. Cyr. Theoph. Tir.). Deus enim servator est et salutis largitor (cf. Ex. 34, 6. 7]. Is. 12, 2. 3), cuius miserationes sunt super omnia opera eius (Ps. 144, 9). — Alia ratio in Dei sanctitate cernitur, qua se in medio Israel manifestat : utpote sanctus iustitiam et sanctitatem vult et in populo, quem sibi elegit et separavit a gentibus, hanc sanctitatis normam valere et exprimi desiderat; cum igitur tamquam talis in medio Israel habitet, quomodo opus suum frustrari et excidere pateretur ? Ut sanctus non est auctor excidii, sed iustitiae effector ; quare non ingrediar civitatem sc. ad eam vastandam et perdendam, uti ingressus est Pentapolin, ad quam alludit (ita Ps. Ruf. Sanct. Rib. Men. Tir.), non ingrediar tamquam hostis, qui omnia indiscriminatim percutiat (Rup.). Verba haec varie explicant : numquis me impediat, ne ingrediar et te puniam (Sa) ? non ingrediar in aliam civitatem neque habitabo, nisi in lerusalem (Chald. Mar. — at ita id suppletur, quod rei caput est) ; non ingrediar ad liberandam civitatem (Ephr.) ; non habito ego, uti homines solent; non moenibus concludor, non more hominum ago (cf. Hier. Theod. Theod. M. Theoph. — sed quorsum talia ?) ; S. Cyr. haec verba loquentem facit Iudam : i. e. murum habebo Deum, securitatem et tutamen et spem in ipsum mihi faciam, ipse solus mihi ad salutem sufficiet, non opus est ingredi civitatem, ut ab hoste sim securus — sed etiam hic quod praecipuum est, suppleri debet, neque ullum adest in textu vestigium, Iudam loqueutem induci. Alii demum Y quam vocem veteres unanimiter urbem intellexerunt et quae in locutione adeo obvia a nemine Hebraeorum aliter concipi potest (cf. Hitz.), etymologia ab «y effervescere excogitata explanant : non veniam in e[fervescentia, in aestu irae (cf. Keil, Trochon) — sed haec significatio voci nullibi inest, neque ler. 15, 8. Apud Danielem ?'? custos invenitur ; unde si beth essentiae quod vocant in subsidium vocatur, explicari posset : non veniam tamquam custos, ultor — at et vocis significatio longius abest pro Hebraeis et ipsa sententia, Deum non esse venturum ultorem, rei omnino contradicit ; nam venit ultor et custos legis violatae ; et si exceperis, praedici eum ultra post instaurationem iam non puniturum, id iterum textui inseris, quod rei caput est. Quare cum nullum subsidium emendandi textus suppetat, vel explicationi propositae acquiescas oportet, vel vulnus textus insanabile profitearis. Hucusque promisit, se non penitus deleturum Israel. Iam magis distincte enuntiat, qualis futura sit ipsa instauratio
11:10
v. 10 « post Dominum ambulabunt, quasi leo rugiet ; quia ipse rugiet et formidabunt filii maris » ; — praecipua instaurationis praecellentia et indoles est, ut omni religione et fide Domino adhaereant ; antea recesserunt a Domino idola secuti ; tunc iam non post idola ibunt sed totis animis Deum sequentur (cf. 2, 11; 3, 5) : haec summa est instaurationis. Quomodo autem ad illam adducendi sint, declarat dicens : quas: leo rugiet.. Deus voce sua potenti, cui resistere et obniti non audebunt, eos ab errore et scelere revocabit ; et emphasis gratia repetit : utique ipse rugiet ; leone autem rugiente omnes bestiae contremiscunt ; quis resistet, si Dominus de Sion rugiet, si leo de Iuda vocem dederit ad regnum aeternum stabiliendum (cf. Gen. 49, 8-10. Is. 66, 6. Amos 1, 2. Ier. 25, 30)? Quare formidabunt i. e. trementes accurrent filii de mari (hebr.) i. e. de regione longinqua maritima, a partibus occidentalibus ; hae enim partes apud Hebraeos maris nomine designantur ; filii igitur Dei congregabuntur ad Dei vocem ex terris remotissimis ; has alio etiam schemate indicat
11:11
v. 11 « et avolabunt quasi avis ex Aegypto et quasi columba de terra Assyriorum, et collocabo eos in domibus suis, dicit Dominus » ; — triplici designatione (maris, Aegypti, Assur) pro temporum ratione filios Dei ex universis terris congregandos innuit, quos Dominus pacifice terram inhabitare faciet ; in hebr. repetitur : formidabunt i. e. trementes advolabunt quasi avis 1. e. magna cum multitudine et celeritate, et quasi columba, quae magno studio et velocitate et stupenda quadam certitudine columbare ex dissita etiam regione exquirit et invenit (cf. Is. 60, 8). Concludit effatum Domini addens, quo quasi sigillo apposito rei veritatem divina veracitate et potentia confirmat et testatur. Vaticinium hoc expositores graeci (Cyr. Theod. Theoph.) et Tir. de reditu ex captivitate babylonica explicant, et leonem rugientem Cyrum interpretantur ad reditum invitantem, trementes autem filios aquarum hostes intelligunt trementes et timentes piscium instar et piscium in modum captu faciles, Babylonios scil. quos Cyrus devicerit (cf. Cyr.). Alii ad tempora messianica unice referunt. Audi S. Hier. : « haec Hebraei ad adventum Christi referunt, quem sperant esse venturum ; nos iam transacta convincimus, quia et de Aegypto et de Assyriis, hoc est, ab oriente et occidente et ab aquilone et meridie venerunt et quotidie veniunt, qui discumbunt cum Abraham, Isaac et Iacob » ; sim. Haimo, Rup. Sa, Rib. Mar. Men. Scholz, ita ut qui ex gentibus facti sint filii Dei, cum timore ac reverentia accedant simul cum populo electo hostium terroribus erepto (Is. 14, 1.2; 49, 14; 60, 9. Amos 9, 12). Alii mediam quandam viam tenentes haec historice de captivi populi revocatione, typice vero et potissimum de Evangelii tempore esse intelligenda docent (cf. Sanct. Lap.). Valere de tempore post iudicium in Israel devolutum, adeoque non posse exponi neque de ipsa calamitate ingruente, neque de Ezechiae tempore qui omnes ad Dei cultum invitaverit (2 Par. 30 — cf. apud Lap.), verba ipsa et contextus ratio (cf. v. 7. 9) clarissime demonstrant. Instaurationis igitur tempus delineant, idque eo modo, quo prophetae solent. Reditum scil. in Palaestinam vates annuntiat et indolem instaurationis spiritualem, quae in Dei legis observatione consistat, clare designat. Proinde generali quadam ratione normam proponit, secundum quam theocratia erit restituenda. Ipsam theocratiam novam uno conspectu et complexu exhibet, ea quae tempore separata sunt et paulatim per sua incrementa augescunt, vel ea, quibus praeparantur, non inter se discernens, sed communi et universali modo proponens. Et revera reditu in Palaestinam, ad quem invitabantur omnes, respublica ludaeorum denuo est constituta, in qua multi fideliter Domino servierunt, donec initiis istis et praeparatione praemissis messianica illa theocratia universalis fundaretur ODE gentes sinu suo exciperet (cf. 2, 18; 3, 5). Demum argumentum orationis complectens et apostasiam factam et conversionem futuram quasi per modum epiphonematis effert ultimo versu, quem LXX rite ita exhibent : cireumdedit me in mendacio Ephraim et in impietate domus Israel et Iuda ; nunc cognovit eos Deus et populus sanctus vocabitur Dei; mendacium est idololatria, est apostasia a Deo, utpote foederis violatio et sollemnis promissionis et fidelitatis neglectio turpissima (cf. 4, 2; 7, 1. 3; 10, 13). Hisce sceleribus Dominum quasi operuerunt, totam Dei terram oppleverunt ac macularunt, tali quasi comitatu Dominum, qui tabernaculum suum inter eos fixerat, stipantes honorarunt vel tanta scelerum cohorte in Dominum undique ac coustanter impetum fecerunt (cf. Ps. 171, 5 ; 21, 11 circumdare de impetu hostili). Ita vetus populi conditio. At quaenam subsecutura est instauratio? nunc cognovit.. Deus populum suum non repulit, sed tamquam suum agnoscit, ad se attrahit, suo amore suisque donis exornat, — in oppositione ad 14, 6; 4,6; 5, 6; 8, 4; 9, 13. 1'1— itaut denuo sit et agnoscatur ab omnibus veluti populus ille, quem Deus sibi elegerit, qui et habitu externo et moribus sit populus Deo consecratus, sanctus, uti decet populum Dei, qui est in medio eius sanctus ( v. 9). Bene Theod. M.: « familiares mihi omnes faciam ( cixeiósoyat) ; hoc enim valet locutio illa novi eos; et quidem in numero esse meorum facta ipsa docebunt, quoniam tot tantaque bona me adiuvante assequentur ». S. Cyr. legit et explicat : templum sanctum (vaz;, pro Aa2;) vocabitur Dei. E Hunc esse genuinum textum, multa suadent ; imprimis, quia sensus optimus est et brevi formula antecedentia apte complectitur et quia ex altera parte textus hebr. et vulg. non solum obscurus est, verum, uti iacet, intelligi plane nequit;
11:12
v. 19 « circumdedit me in megattone Ephraim et in dolo domus Israel ; Iudas autem testis descendit. cum Deo et cum sanctis fidelis » ; — in hebr. et Judas adhuc descendit ( vel dominatur ?) cum Deo et cum sanctis fidelis '. Prior pars clara est ; negatio est apostasia, qua in Deum impetum fecerunt ; dolus est perversitas illa, inconstantia, fallacia, hypocrisis, qua et Deum et idola venerati sunt moribus pariter corruptis. Verum quid altera pars? Ad eam explanandam Hebraeos fabulam tradidisse iam meminit Hier., Iudam scil. ceteris tribubus desperantibus salutem in persecutione Pharaonis ad mare rubrum descendisse cum Deo in mare et inter sanctos fuisse fidelissimum. Commentum hoc rabbinicum id saltem demonstrat, locum hunc visum esse ita praeter rem et contextum adeoque obscurum, ut fabula excogitata opus esset. S. Hier. explanat : ludas i. e. duae tribus quae habebant templum, legem, prophetas, erant testes gradientesque cum Deo et cum sanctis, i. e. vel cum angelis, vel patriarchis et prophe- -. 4. S. Hier, legit vy testis ;. textus mas. fert 37 adhuc ; 13 varie. explicant ; iam S. Hier. Dotat : « rad ct descensionem et fortitudinem significat ; pro quo Aq. traustulit £ztxpatttav ». 1 alii derivant a 13 vagatur. cum. Deo i. e. Deum uegligeus (? — Fürst L.) vel lascive agit cum Deo (Fürst C. keil) ; alii pro. t'* descendit i. e. revertitur in terram suam (Scholz — sed lud 19, 21 *t* scribitur) ; alii a zy13 doninatur. tis et ceteris Dei servis fideles (sim. Rib. Sanct. Lap. Sa, Men. Tir.). At nemo non videt, tales laudes minime Iudaeis attribui posse, neque unquam attribui a prophetis ; aliud Osee de Iuda nos docet (cf. 4, 15; 9, 8. 10. 12. 13. 14; 6, 4. 11; 8, 14) et Iudam scelerum consortem describit eo modo, quo hic LXX rem exhibent. Haémo : « vir ecclesiasticus (Iudas-qui laudat Deum) non superbit, sed humiliatur cum Deo et cum sanctorum choro fidelis est » (sim. Rup.) ; Alb. verba refert ad humilem dominationem domus David ; alii : dominatur cum Deo i. e. Dei ope dominium retinebit et cum sanctis i. e. Deo sancto fidelis erit ac stabilis (Mar.). Haec explanatio id commodi habet, ut conditionem futuram prosperam adumbret; at verba aegre eam suscipiunt, praeprimis nm"Ütp non potest dici de Deo, cum 5X praecedat, et pluralem maicstaticum fingere non liceat. Textus igitur hebr. et latinus insanabili vulnere laborat, neque in eo exponendo frustra sudandum est. Syrus ita habet : circumdedit me in mendacio Ephraim, et domus Israel et luda in dolo (nota contra textum hebr. et latin. quo loco Iuda ponatur!), donec descenderet populus Dei, populus sanctus et fidelis (nota populus sanctus : ergo Up O7 non a"P'rp ey). Chald. : « et qui de domo Iuda, validi fuerunt in cultu, donec abduceretur populus Dei de terra sua et ii qui serviunt coram me in domo sanctuarii, vocantur populus sanctus ; tunc erant stabiles » ; etiam hic populus sanctus cum textu LXX consonat. Textus hebr. quem LXX supponunt, non multum in literarum forma discrepat a mas.; quod ut cernatur, utrumque subiicio : LXX : ?2w* vTp an 5x DYT! Uy ;mas.:TON2 D'vtTp Dy N Dy T1 "Y (cf. ad *ow* 2, 4. Is. 19, 18 ; 32, 9; 01, 6, 62, 4 etc).
11:1
… Da parte di Dio, ogni beneficio e l'affetto più grande; da parte d'Israele, l'infedeltà che ebbe inizio con i primi contatti con i Cananei (Os. 9, 10; 10, 1; 11, 1 sg.; 13, 5 sg.; cf. Ier. 2, 1-3; Ez. 20, 28), ed ora a Samaria è al culmine (Os. 2, 4-15; 4, 12 e passim). …
11:8
… sconfitto nella valle di Siddim da Codorlahomor, re di Elam, coadiuvato da altri tre re (Gen. 14, 1-9). A. fu distrutta, con le altre città colpevoli, dal cataclisma che colpì Sodoma e Gomorra, nel cui « cerchio » si trovava (Gen. 19, 24; cf. Deut. 29, 23; Os. 11, 8).
Le quattro città divennero il tipo della perversità e della conseguente rovina (Deut. 29, 22; Sodoma, Ex. 16, 79; Sodoma e Gomorra Is. 1, 9; 13, 19; Jer. 23, 14; 48, 18; 50, 40; Am. 2, 9; Adama e Seboim Os. 11, 8). « Testimonio di tanta malvagità rimane una landa fumante e alberi che danno frutti immaturi, e, a ricordo di un'anima incredula, ritta, una statua di sale » (Sap. 10, 6).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.