In the Church of Christ shal shine the light of true faith, and sincere charitie: 8. which shal be spredde in al nations, and continue al times: 15. replenished with manie ioyful graces: 18. and eternal glorie.
1Arise, be enlightened, O Jerusalem: for thy light is come, and the glory of the Lord is risen upon thee.Sorgi, ricevi la luce, o Gerusalemme: perocché la tua luce è venuta, e la gloria del Signore è spuntata sopra di te.ARISE, be illuminated Ierusalem: because thy light is come, & the glorie of our Lord is risen vpon thee.Surge, illuminare, Jerusalem, quia venit lumen tuum, / et gloria Domini super te orta est. 2For behold darkness shall cover the earth, and a mist the people: but the Lord shall arise upon thee, and his glory shall be seen upon thee.Imperocché ecco che in tenebre sarà involta la terra, e in oscurità le nazioni: ma sopra di te nascerà il Signore, e la gloria di lui si vedrà in te.Because loe darkenes shal couer the earth, & a mist the peoples: but vpon thee shal our Lord arise, and his glorie shal be seene vpon thee.Quia ecce tenebræ operient terram, / et caligo populos; / super te autem orietur Dominus, / et gloria ejus in te videbitur. 3And the Gentiles shall walk in thy light, and kings in the brightness of thy rising.E alla tua luce cammineranno le genti, e i regi allo splendore, che nasce per te.And the Gentiles shal walke in thy light, and kinges in the brightnes of thy rising.Et ambulabunt gentes in lumine tuo, / et reges in splendore ortus tui. 4Lift up thy eyes round about, and see: all these are gathered together, they are come to thee: thy sons shall come from afar, and thy daughters shall rise up at thy side.Alza all'intorno il tuo sguardo, e mira: tutti costoro si son raunati per venire a te: da lungi verranno i tuoi figliuoli, e da ogni lato a te nasceran delle figlie.Lift vp thine eies round about, and see al these are gathered together, they are come to thee: thy sonnes shal come from a farre, & thy daughters shal rise from the side.Leva in circuitu oculos tuos, et vide: / omnes isti congregati sunt, venerunt tibi; / filii tui de longe venient / et filiæ tuæ de latere surgent. 5Then shalt thou see, and abound, and thy heart shall wonder and be enlarged, when the multitude of the sea shall be converted to thee, the strength of the Gentiles shall come to thee.Tu vedrai allora la tua moltiplicazione, si stupirà, e sarà dilatato il cuor tuo, quando verso di te si rivolgerà la moltitudine di là dal mare, quando possenti popoli verranno a te.Then shalt thou see, & abound, and thy hart shal meruel and be enlarged, when the multitude of the sea shal be conuerted to thee, the strength of Gentiles shal come to thee.Tunc videbis, et afflues; / mirabitur et dilatabitur cor tuum: / quando conversa fuerit ad te multitudo maris; / fortitudo gentium venerit tibi.
6The multitude of camels shall cover thee, the dromedaries of Madian and Epha: all they from Saba shall come, bringing gold and frankincense: and shewing forth praise to the Lord.Tu sarai inondata da una moltitudine di cammelli, dai dromedari di Madian, e di Epha: verran tutti i Sabei portando oro, ed incenso, e celebrando e laudi del Signore.The inundation of camels shal couer thee, the dromedaries of Madian and Epha: al of Saba shal come, bringing gold and frakincense: and shewing forth prayse to our Lord.Inundatio camelorum operiet te, / dromedarii Madian et Epha; / omnes de Saba venient, / aurum et thus deferentes, / et laudem Domino annuntiantes. 7All the flocks of Cedar shall be gathered together unto thee, the rams of Nabaioth shall minister to thee: they shall be offered upon my acceptable altar, and I will glorify the house of my majesty.Tutti i greggi di Cedar si rauneranno a te, a te serviranno gli arieti di Nabajoth, saranno offerti sul mio altare di riconciliazione, ed io renderò gloriosa la casa della mia maestà.Al the cattel of Cedar shal be gathered together vnto thee, the rammes of Nabaioth shal minister to thee: they shal be offered vpon my placable altar, and I wil glorifie the house of my maiestie.Omne pecus Cedar congregabitur tibi; / arietes Nabaioth ministrabunt tibi: / offerentur super placabili altari meo, / et domum majestatis meæ glorificabo. 8Who are these, that fly as clouds, and as doves to their windows?Chi mai son costoro, che volan come nuvole, e come colombe alle lor colombaie?Who are these, that flie as cloudes, and as doues to their windowes?Qui sunt isti qui ut nubes volant, / et quasi columbæ ad fenestras suas ? 9For, the islands wait for me, and the ships of the sea in the beginning: that I may bring thy sons from afar: their silver, and their gold with them, to the name of the Lord thy God, and to the Holy One of Israel, because he hath glorified thee.Imperocché me le isole aspettano, e le navi del mare fin da principio, affinchè i figli tuoi da rimoti paesi io conduca; e il loro oro, e il loro argento al nome del Signore Dio tuo, e al santo d'Israele, che ti ha dato gloria.For, the ilandes expect me, and the shippes of the sea in the begynning, that I may bring thy sonnes from a farre: their siluer, & their gold with them to the name of the Lord thy God, and to the holie one of Israel, because he hath glorified thee.Me enim insulæ exspectant, / et naves maris in principio, / ut adducam filios tuos de longe; / argentum eorum, et aurum eorum cum eis, / nomini Domini Dei tui, / et Sancto Israël, quia glorificavit te.
10And the children of strangers shall build up thy walls, and their kings shall minister to thee: for in my wrath have I struck thee, and in my reconciliation have I had mercy upon thee.E i figliuoli degli stranieri edificheranno le tue mura, e i re loro a te serviranno: imperocché sdegnato ti afflissi, e riconciliato usai teco misericordia.And the children of strangers shal build thy walles, and their kinges shal minister to thee: for in mine indignation haue I stricken thee, and in my reconciliation haue I had mercie vpon thee.Et ædificabunt filii peregrinorum muros tuos, / et reges eorum ministrabunt tibi; / in indignatione enim mea percussi te, / et in reconciliatione mea misertus sum tui. 11And thy gates shall be open continually: they shall not be shut day nor night, that the strength of the Gentiles may be brought to thee, and their kings may be brought.E le tue porte saran sempre aperte, non si chiuderanno di dì, né di notte, affinchè a te sia condotta la moltitudine delle genti, e sian menati i loro re;And thy gates shal be open continually: day and night they shal not be shut, that the strength of the Gentiles may be brought to thee, and their kinges may be brought.Et aperientur portæ tuæ jugiter; / die ac nocte non claudentur, / ut afferatur ad te fortitudo gentium, / et reges earum adducantur. 12For the nation and the kingdom that will not serve thee, shall perish: and the Gentiles shall be wasted with desolation.Imperocché la nazione, ed il regno, che non servirà a te, perirà, e quelle genti saran devastate, e desolate.For the nation and the kingdome that shal not serue thee, shal perish: and the Gentiles shal be wasted with desolation.Gens enim et regnum quod non servierit tibi peribit, / et gentes solitudine vastabuntur. 13The glory of Libanus shall come to thee, the fir tree, and the box tree, and the pine tree together, to beautify the place of my sanctuary: and I will glorify the place of my feet.A te verrà la gloria del Libano, l'abete, e il bussolo, e il pino ad abbellire insieme il mio santuario, e glorificherò il luogo, dov' io posi i piedi.The glorie of Libanus shal come to thee, the firretree, and boxetree, and pinetree together, to adorne the place of my sanctification, and the place of my feete I wil glorifie.Gloria Libani ad te veniet, / abies, et buxus, et pinus simul / ad ornandum locum sanctificationis meæ; / et locum pedum meorum glorificabo.
14And the children of them that afflict thee, shall come bowing down to thee, and all that slandered thee shall worship the steps of thy feet, and shall call thee the city of the Lord, the Sion of the Holy One of Israel.E verranno a te chini i figli di coloro, che ti umiliarono, e le orme de' piedi tuoi adoreranno quegli, che t'insultavano, e te chiameranno la città del Signore, la Sionne del santo d'Israele.And the children of them that humbled thee, shal come crouching to thee, and al that detracted from thee shal adore the steppes of thy feete, and shal cal thee the citie of the Lord, Sion of the holie one of Israel.Et venient ad te curvi filii eorum qui humiliaverunt te, / et adorabunt vestigia pedum tuorum omnes qui detrahebant tibi: / et vocabunt te civitatem Domini, / Sion Sancti Israël. 15Because thou wast forsaken, and hated, and there was none that passed through thee, I will make thee to be an everlasting glory, a joy unto generation and generation:Perchè derelitta fosti tu, e odiata, e non eravi alcuno, che ti frequentasse, te io farò la gloria de' secoli, il gaudio di generazioni, e generazioni:For that, thou wast forsaken, and hated, and there was none that passed by thee, I wil make thee to be the pride of worldes, a •oy vnto generation and generation:Pro eo quod fuisti derelicta / et odio habita, / et non erat qui per te transiret: / ponam te in superbiam sæculorum, / gaudium in generationem et generationem: 16And thou shalt suck the milk of the Gentiles, and thou shalt be nursed with the breasts of kings: and thou shalt know that I am the Lord thy Saviour, and thy Redeemer, the Mighty One of Jacob.E tu succhienti il latte delle nazioni, ed allattata sarai alla mammella dei re: e conoscerai, che son io il Signore, che ti salva, e il redentore tuo, il forte di Giacobbe.and thou shalt sucke the milke of the Gentiles, and thou shalt be nurced with the tette of kinges: and thou shalt know that I am the Lord that saue thee, and thy redemer the strong one of Iacob.et suges lac gentium, / et mamilla regum lactaberis; / et scies quia ego Dominus salvans te, / et redemptor tuus, Fortis Jacob. 17For brass I will bring gold, and for iron I will bring silver: and for wood brass, and for stones iron: and I will make thy visitation peace, and thy overseers justice.In luogo del rame, porterò a te l'oro, e in luogo del ferro porterò argento, o in luogo del legno, rame, e ferro in luogo delle pietre; e metterò al tuo governo la pace, e per soprintendenti la giustizia.For brasse I wil bring gold, and for yron I wil bring siluer: and for wood brasse, and for stones yron: and I wil make thy visitation peace, and thine ouerseers iustice.Pro ære afferam aurum, / et pro ferro afferam argentum, / et pro lignis æs, / et pro lapidibus ferrum: / et ponam visitationem tuam pacem, / et præpositos tuos justitiam.
18Iniquity shall no more be heard in thy land, wasting nor destruction in thy borders, and salvation shall possess thy walls, and praise thy gates.Non si sentirà più parlare d'iniquità nella tua terra, né di devastamenti, e flagelli dentro il tuo territorio: ma le tue mura occuperà la salute, e alle tue porte saranno cantici di laude.Iniquitie shal no more be heard in thy land, waste and destruction in thy borders, and saluation shal occupie thy walles, and prayse thy gates.Non audietur ultra iniquitas in terra tua; / vastitas et contritio in terminis tuis: / et occupabit salus muros tuos, / et portas tuas laudatio. 19Thou shalt no more have the sun for thy light by day, neither shall the brightness of the moon enlighten thee: but the Lord shall be unto thee for an everlasting light, and thy God for thy glory.Non avrai più sole, che ti dia luce pel giorno, ne ti rischiarerà splendore di luna: ma sempiterna luce tua sarà il Signore, e tua gloria il tuo Dio.Thou shalt haue the sunne no more to shine by day, neither shal the brightnes of the moone lighten thee: but the Lord shal be vnto thee for an euerlasting light, and thy God for thy glorie.Non erit tibi amplius sol ad lucendum per diem, / nec splendor lunæ illuminabit te: / sed erit tibi Dominus in lucem sempiternam, / et Deus tuus in gloriam tuam. 20Thy sun shall go down no more, and thy moon shall not decrease: for the Lord shall be unto thee for an everlasting light, and the days of thy mourning shall be ended.Il sole tuo non tramonterà, né scema sarà mai la tua luna: perchè sempiterna luce tua sarà il Signore, e saran finiti i dì del tuo pianto.Thy sunne shal goe downe no more, and thy moone shal not be diminished: because the Lord shal be vnto thee for an euerlasting light, and the daies of thy mourning shal be ended.Non occidet ultra sol tuus, / et luna tua non minuetur, / quia erit tibi Dominus in lucem sempiternam, / et complebuntur dies luctus tui. 21And thy people shall be all just, they shall inherit the land for ever, the branch of my planting, the work of my hand to glorify me.Popolo tuo saran tutti i giusti, possederanno eternamente la terra, germi piantati da me, opra della mia mano, ond'io sono glorificato.And thy people al iust, for euer shal inherite the land, the bud of my planting, the worke of mine hand to glorifie.Populus autem tuus omnes justi; / in perpetuum hæreditabunt terram: / germen plantationis meæ, / opus manus meæ ad glorificandum. 22The least shall become a thousand, and a little one a most strong nation: I the Lord will suddenly do this thing in its time.Il minimo produrrà mille, e il pargoletto una fioritissima nazione. Io il Signore a suo tempo farò tal cosa subitamente.The least shal be into a thousand, and the litle one into a most strong nation: I the Lord in the time therof wil sodenly doe it.Minimus erit in mille, / et parvulus in gentem fortissimam. / Ego Dominus in tempore ejus / subito faciam istud.
60:1
O Jerusalem, is not in Hebrew or St. Jerome, but in the Septuagint. Some few things may refer to the terrestrial Jerusalem, though the prophet speaks chiefly of the celestial and of the Church.
Calmet
Lord, very great. Christ came to save us. (Calmet)
Worthington
God prevents by his grace, but man must co-operate to be justified. (Worthington)
60:2
Calmet
People. Babylon shall suffer, while thou art relieved. (Calmet)
Worthington
Only those who are in the Church receive the light of truth. (Worthington)
60:3
60:4
Calmet
Rise up. St. Jerome, "suck," as the Hebrew may imply. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "shall be carried on the shoulders." (Haydock)
This may refer to the captives and to the Church.
60:5
Wonder. Hebrew and Septuagint in St. Jerome, "fear." This sensation is often mixed with joy, Matthew 28:8.
Thee. No such nations joined the Jews, as they did the Church.
60:6
Calmet
Epha. Abraham's grandson, who dwelt near his father, Madian, in Arabia, which was famous for camels. (Calmet)
Calmet
The Arabians embraced the gospel, but never brought their treasures to Jerusalem. (Calmet)
Worthington
The three kings came on swift beasts to adore Christ, and fulfilled his prophecy, Matthew 2:(Worthington)
60:7
Cedar and Nabaioth sprung from Ismael, and dwelt in desert Arabia, under tents, feeding flocks. (St. Jerome) (Ezechiel 27:21.)
They also were converted to Christ.
60:8
Clouds. They are thy children, accompanied by strangers.
60:9
Calmet
Afar. All nations shall receive the gospel. Many made presents to the temple, after the return of the Jews. (Calmet)
Worthington
The islands, Great Britain, etc., embrace the faith. (Tertullian; Origen; Ven. Bede; St. Chrysostom, etc.) (Worthington)
60:10
Haydock
To thee. The Persian monarchs (Calmet) were mostly favourable to the Jews. (Haydock)
The Gentiles help to form the Church, which rejects no one, ver. 11.
60:12
60:13
Calmet
Glory; cedar, which was chiefly used in building the temple, 1 Esdras 3:7. (Calmet)
St. Jerome
This must be explained of the saints, who founded the Church, etc. (St. Jerome)
Worthington
Emperors became Christians, with the most potent nations. (Worthington)
60:14
Haydock
Feet. Protestants, "shall bow themselves down at the soles of thy feet." This posture is not then essentially idolatrous. (Haydock)
Jerusalem shall be rebuilt by those who destroyed it, Isaias 49:17. It is not easy to prove this of the earthly city: but the pagans, who persecuted the Church, have embraced her communion, and begged to receive baptism.
60:16
Calmet
Kings. Thou shalt be treated like royal babes, Isaias 49:23. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "and thou shalt eat the riches of kings." (Haydock)
60:17
Calmet
Visitation. Septuagint, "give thy chiefs in peace, and thy bishops in justice." St. Clement of Rome (ad Corinthians) reads, "I will appoint their bishops in justice, and their deacons in faith." (Calmet)
St. Jerome
The Scripture thus specifies the name and duties of the pastors of the Church (St. Jerome)
60:18
Calmet
Gates. Jerusalem was not less corrupt after the captivity than before, if we except idolatry. (Calmet)
Haydock
Heaven alone enjoys a perfect peace and freedom from sin, (St. Cyril, etc.) though the Church is always holy. (Haydock)
60:19
Challoner
Thou shalt, etc. In this latter part of the chapter, the prophet passes from the illustrious promises made to the Church militant on earth, to the glory of the Church triumphant in heaven. (Challoner)
Glory. St. John seems to have copied this, Apocalypse xviii., etc.
60:22
Calmet
The least of the apostles shall bring many converts, (Calmet) or shall be spiritual (Haydock) governor of a great city, (Micheas 5:2.) in the Church militant. (Calmet)
Menochius
A small shoot, or family, in the Church, shall produce many others. (Menochius)
60:19
60:1
God preuenting with his grace, euerie one must cooperate by gratfully accepting this benefite, and so dispose him self to iustification.
60:2
Only those that come into the Church receiue the light of true faith, al others are in darkenes.
60:4
Concordanza Isa. 49.
60:6
This prophecie began to be fulfilled when the 3. Sages came on swift beastes to adore Christ, and offered giftes. Mat 2.
60:9
This is fulfilled in great Britanie, Ireland, & other ilandes, as Tertullian, Origen. & S. Beda proue against the Iewes: and S. Chrysostom against the Gentiles.
60:11
Concordanza Apoc. 21. •. 25.
This was accomplished when the Romane Emperours, and other Monarches and nations receiued the faith of Christ.
60:13
S. Ierom compelled (as he saith) to leaue the histo rical sense, because it is not conuenient to say: the walles and sundation of Ierusalem were adorned with precious stones, and the temple which should be most glorious, was made of wood expoundeth this place of excellēt men. The holie mosteloquent man Cyprian the Mar. tyr, and the confessor of our time Hilarius do they not seme to thee the high trees that haue built the Church of God?
60:18
Concordanza Apoc. 21. v. 23.
60:20
Concordanza Apoc. 22. v. 5.
60:1
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 65
… for the dew from thee is healing to them.” The Lord says, “Many in that day shall hear the voice of the Son of God, and they that hear shall live.” And the prophet says, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.5
… “Enlighten thyself, enlighten thyself, O Jerusalem; for thy light is come, and the glory of the Lord is risen upon thee.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 4.5
… by Jerusalem, as I said, these very undefiled and incorrupt souls, which, having with self-denial drawn in the pure draught of virginity with unpolluted lips, are “espoused to one husband,” to be presented “as a chaste virgin to Christ” in heaven, “having gotten the victory, striving for undefiled rewards.” Hence also the prophet Isaiah proclaims, saying,
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 8.5
… whom the prophets, according to the aspect of their subjects, have called sometimes Jerusalem, sometimes a Bride, sometimes Mount Zion, and sometimes the Temple and Tabernacle of God. For she is the power which is desired to give light in the prophet, the Spirit crying to her:
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Hail, city sacred and elect of the Lord. Joyfully keep thy festal days, for they will not multiply so as to wax old and pass away. Hail, thou city most happy, for glorious things are spoken of thee; thy priest shall be clothed with righteousness, and thy saints shall shout for joy, and thy poor shall be satisfied with bread.
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 12
… So we have learned from Peter, in the Acts, of “Jesus of Nazareth whom God anointed with the Holy Ghost;” and in Isaiah, “The Spirit of the Lord is upon me, because the Lord hath anointed me;”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… and the Prophet cries, Ho, ye that thirst, come ye to the water ; and immediately afterwards, Hearken unto me, and ye shall eat that which is good, and your soul shall delight itself in good things . And within a little while ye shall hear that excellent lesson which says, Shine, shine, O thou new Jerusalem; for thy light is come
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 18
Now he is not saying this with reference to the unbelievers only, for many of the faithful, no less than unbelievers, hold fast by wickedness; nay, some far more. Therefore to these also it is necessary to exclaim, “Awake,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 26
… xxii. 30; xxx. 31 , LXX.); and, “Thy youth shall be renewed as an eagle’s” ( Ps. ciii. 5 , LXX.); and, “Shine, O Jerusalem; behold, Thy King cometh!” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 77.4
… Else would I say of it that it is “a sacrifice…well pleasing to God,” I would cite the words of the psalmist: “the sacrifices of God are a broken spirit,” and those of Ezekiel “I prefer the repentance of a sinner rather than his death,” and those of Baruch, “Arise, arise, O Jerusalem,”
60:4
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.11
11. Lift up thine eyes round about, and see,
60:6
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.3
… In Isaiah we read of camels, the dromedaries of Midian and Ephah and Sheba, which carry gold and incense to the city of the Lord.
60:8
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.24
… “And Thou shalt bind them about Thee,” says he, “like the adornment of a bride.” Accordingly the Spirit, admiring such as soar up to the celestial realms by these ascensions, says, “They fly, as if they were kites; they fly as clouds, and as young doves, unto me”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.15
… “Who are these that fly as clouds, and as doves with their young ones, unto me?”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 22.12
12. In that place they shall forget this world. There they have no want; and they shall love one another with an abundant love. In their bodies there shall be no heaviness, and lightly shall they fly as doves to their windows .
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… To her the Prophet also says concerning you, Lift up thine eyes round about, and behold thy children gathered together ; and she answers, saying, Who are these that fly as a cloud, and as doves with their young ones to me
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 18
… Each fares according to the disposition which he carries with him; one walks lightly enough, the other is dragged into the deep water. For virtue is a light and buoyant thing, and all who live in her way “fly like clouds
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Baptism of Christ 1
… for men in depression naturally choose loneliness and solitude. But now, when I see you thronging here with all your families, I am reminded of the prophetic saying, which Isaiah proclaimed from afar off, addressing by anticipation the Church with her fair and numerous children:—“Who are these that fly as a cloud, and as doves with their young to me
60:13
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.26
… and I will make thy battlements jasper, and thy gates stones of crystal, and thy outer wall choice stones; and all thy sons shall be taught of the Lord, and in great peace shall thy children be, and in righteousness shalt thou be built.” And a little further on, to the same Jerusalem:
60:17
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 42
… Nor was this any new thing, since indeed many ages before it was written concerning bishops and deacons. For thus saith the Scripture in a certain place, “I will appoint their bishops in righteousness, and their deacons in faith.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.26.5
5. Such presbyters does the Church nourish, of whom also the prophet says: “I will give thy rulers in peace, and thy bishops in righteousness.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.13
… The sun shall be no more thy light by day, neither shall the brightness of the moon give light to thee: but the Lord shall be thine everlasting light, and thy God thy glory. Thy sun shall no more go down, neither shall thy moon withdraw itself: but the Lord shall be thine everlasting light, and the days of thy mourning shall be ended:”
60:19
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.51
… We must keep in mind, however, that the Word promises to the righteous through the mouth of Isaiah, that days will come when not the sun, but the Lord Himself, will be to them an everlasting light, and God will be their glory.
60:1
1. SURGE, ILLUMINARE, JERUSALEM. — Septuaginta: Illuminare, illuminare, Jerusalem; Vatablus: Surge, lucida esto; alii: Surge, splendida esto. Vox Jerusalem non est in Hebraeo, sed addita videtur ex Septuaginta et ex cantu Ecclesiastico in festo Epiphaniae, idque recte et fideliter: intelligitur enim ipsa, ut patet ex fine cap. praeced.; ad eamdem enim hic fit sermo, eidemque congratulatur, cui dixit cap. praeed., vers. 20: «Et venerit Sion redemptor.» Jam Rabbini, quos sequitur Comment. S. Thomae et Hugo, haec ad litteram accipiunt de terrena Jerusalem, id est Judaeis e Babylone in Jerusalem reductis: tunc enim urbs refloruit, et quasi ad pristinam gloriam rediit. Allegorice vero sub hoc quasi typo et hieroglyphico censent repraesentari gloriam Ecclesiae christianae. Secundo, Chiliastae sive Millenarii haec retulerunt ad suos mille annos, quibus Sancti post judicium in terra cum Christo regnaturi sint in omnibus carnis deliciis, juxta Apoc. XX, 6, tumque omnia quae hic dicuntur, ad litteram in Jerusalem eventura. Verum utramque sententiam merito ut Judaicam et erroneam refutat et damnat S. Hieronymus: «Judaei, inquit, et nostri semijudaei, qui auream atque gemmatam de coelo exspectant Jerusalem, haec in mille annorum regno futura contendunt, quando omnes gentes serviturae sunt Israel.» Et inferius: «Haec illi dicunt qui terrenas desiderant voluptates, et uxorum quaerunt pulchritudinem, ac numerum liberorum; quorum Deus venter est, et gloria in confusione ipsorum: quorum qui sequitur errorem, sub nomine christiano Judaeorum se similem confitetur.» Et inferius: «Nos autem juxta priorem sensum ad Ecclesiam dici universa credamus, quae primum de Judaico populo congregata est, et lumen quod super eam ortum fuerat, per Apostolos transmisit ad gentes, cui dicitur: Surge, illuminare, ut quae cecidit in incredulis, surgat in fidelibus; quae cecidit in synagogis, surgat in Ecclesiis; et postquam surrexerit, illuminetur, ut nequaquam habeat erroris tenebras.» Idem docent S. Cyrillus, Procopius, Theodoretus, Tertullianus, Augustinus, Ambrosius, Clemens, et alii quos citat Leo Castrius, Forerius, Adamus, Vatablus, et passim alii: «Alloquitur, inquit Vatablus, primitivam Ecclesiam, et hortatur illam ad fidem in Christum: Da, inquit, operam ut consequaris fidem.» Quae enim sequentur toto capite tam augusta sunt, ut non Hierosolymae et Judaeis, sed soli Ecclesiae Christianae conveniant. Sensus ergo est, q. d. Age, o Ecclesia, o credentium Christo popule, qui hactenus sedisti in tenebris infidelitatis et ignorantiae Dei; qui cubasti et dormivisti in strato peccatorum omnium, qui jacuisti in carcere et captivitate diaboli et inferni, nunc agedum surge de hac tua sede, strato et carcere, ac solem justitiae orientem excipe, evigila e somno peccatorum, caput attolle, libertatem, lucem et laetitiam tibi a Christo oblatam obviis manibus amplectere. Alludit ad id quod dixit cap. IX, vers. 2: «Populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam: habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis.» Huc alludit S. Paulus, Rom. XIII, 11, cum ait: «Fratres, hora est jam nos de somno surgere. Nunc enim propior est nostra salus, quam cum credidimus. Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis.» Et Ephes. V, 14: «Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus.» Illuminare ergo, hoc est, lucem fidei et gratiae recipe quasi speculum, ut transformeris in eamdem imaginem, fiasque quasi sol orbem illuminans. Hoc est enim quod ait Apostolus, II Corinth. cap. III, vers. ult.: «Nos vero omnes, revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem, tanquam a Domini Spiritu.» Vide ibi dicta. Porro illuminare, tam est invitantis ac hortantis Judaeos, ut lucem Evangelii apud se orientem amplectantur, quam congratulantis, q. d. Age, fruere luce qua irradiaris tu sola in toto orbe; congratulare tibi, et Deo gratias age. Posset quoque illuminatio haec pro resuscitatione, sive resurrectione ad vitam accipi, q. d. O Jerusalem, quae hactenus in alta morte errorum et peccatorum jacuisti, «surge et illuminare,» id est, ad vitam fidei et gratiae postliminio redi. Alludit enim ad illud Ephes. V: «Exsurge a mortuis,» etc., uti jam dixi. Lumen enim saepe vitam significat, eo quod viventibus gratissimum sit videre et frui lumine solis. Unde illud Euripidis in Iphigenia in Aulide: «Lucem tueri est hominibus dulcissimum.» Ex adverso desperans cupit «invisam abrumpere lucem, et taedet coeli convexa tueri.» Sic ait Sapientia, Eccli. XXIV, 45: «Penetrabo omnes inferiores partes terrae, et inspiciam omnes dormientes, et illuminabo» (id est ad vitam revocabo) «omnes sperantes in Domino.» Et Apostolus, II Timoth. I, 10, de Christo ait: «Destruxit quidem mortem, illuminavit autem» (id est in lucem produxit) «vitam et incorruptionem per Evangelium.» Ita Aegyptii vitam lucernae symbolo repraesentabant: quod nihil aliud existimarent esse vitam, quam ignem humore velut olei liquore nutritum. Porro per lucem significabant omne bonum. Unde et Varro, lib. II De Lingua latina, mane diei dici putat, quod veteres manum vocabant bonum. Graeci quoque, cum lumen inferebatur, solebant dicere, φῶς ἀγαθὸν, uti et nos illata lucerna, fausta invicem precamur. Verum prior sensus uti planior, ita et germanior est. Unde sequitur: QUIA VENIT LUMEN TUUM, ET GLORIA DOMINI SUPER TE ORTA EST. — Per lumen et gloriam accipit Christi praesentiam, doctrinam, gratiam et universam gloriam Evangelii, ut colligitur Matth. cap. IX, vers. 1. Unde non male Sanchez per gloriam accipit Dei misericordiam, et peccatorum condonationem. Sic enim accipitur «gloria,» Rom. III, 23: «Omnes enim peccaverunt, et egent gloria,» id est gratia et indulgentia, «Dei;» et Numer. XIV, cum Moses peteret a Deo dimitti populo peccatum murmurationis, respondit Deus, vers. 20: «Dimisi juxta verbum tuum: vivo ego, et implebitur gloria Domini universa terra.» Sed hic sensus partialis est, non totalis, nec adaequatus. Alludit ad gloriam, quae per columnam ignis per noctem, et nubis per diem incubabat veteri tabernaculo, et Sancto sanctorum in templo, hoc enim erat typus Ecclesiae. Unde S. Hieronymus: «Venit, inquit, lumen tuum; quod omnes Prophetae polli- cebantur, quod jugiter exspectabas; et gloria Domini, quae quondam fuit super tabernaculum et templum ejus, orta est super te, de qua dictum est: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei.» Rursum alludit ad stellam quae tres Magos duxit ad Christum quasi primitias gentium: unde per lumen hoc, splendorem et gloriam, intelligunt hanc stellam Magorum ducem, Prosper, III part. Promiss. cap. VI; Chrysostomus, hom. 1 ex Variis in Matthaeum; Julianus Archiepiscopus Toletanus, lib. I Contra Judaeos, post medium, et alii.
60:2
2. QUIA ECCE TENEBRAE OPERIENT TERRAM, etc., SUPER TE AUTEM ORIETUR DOMINUS. — Per tenebras intelligit paganismum, idololatriam, aliosque errores aeque ac vitia et scelera, quibus Ethnici et quicumque extra Ecclesiam sunt, obtenebrati sunt. Ita Patres citati vers. 1. Has enim tenebras ex Judaeis primum, deinde ex Gentibus, discussit Christus quasi sol oriens ex alto. Alludit ad tenebras Aegyptiacas tempore Mosis et Pharaonis, quae fuerunt maximae et densissimae, cum lux occuparet solas domos et loca Hebraeorum, Exodi cap. X, 13. Sic S. Joannes, cap. I, 9, et alii Christum vocant lucem. Sic Orpheus Verbum, puta Filium Dei, vocavit Φάνης, quasi illustratorem angelorum et hominum, et per eum Deum omnia creasse, et omnia complere lumine intelligibili, asseveravit, teste Proclo, lib. IV in Timaeum Platonis. Quomodo Deus prima, increata et fontalis sit lux, docet S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus, part. I, cap. IV.
60:3
3. ET AMBULABUNT GENTES IN LUMINE TUO. — Vatablus vertit: Venient gentes ad lucem tuam; ad Ecclesiam enim in Judaea et Jerusalem ortam, totque virtutibus et miraculis clarescentem, quasi ad pharum illustri face coruscam, gentes in mari errorum, vitiorum et aerumnarum jactatae et naufragae contenderunt, ut ejus lumen, id est fidem et gratiam sequentes, perlingerent ad portum salutis. Utrumque ergo praedicit Propheta, scilicet primo, quod gentes venient ad lucem primitivae Ecclesiae; secundo, quod, postquam venerint, continuo ambulabunt in lumine ejus, donec ad salutem perveniant. Hac de causa S. Paulus monet fideles Philippenses, cap. II, 15: «Ut sitis, ait, sine querela, et simplices filii Dei, sine reprehensione, in medio nationis pravae atque perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo, verbum vitae continentes ad gloriam meam in die Christi.» ET REGES IN SPLENDORE ORTUS TUI. — Est hypallage, q. d. Ad ortum splendoris tui, seu ad splendorem qui tibi orietur. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Vatablus et alii. Splendor ergo ortus tui idem est quod lumen tuum. Secundo, apposite Sanchez: Ortus, inquit, est sol oriens. Sic enim subinde ortus et occasus sumitur pro sole oriente et occidente. Quo significatur in Ecclesia sola ortum esse solem veritatis, gratiae et justitiae; reliquas autem gentes, quae extra eam sunt; noctem habere perpetuam, neque ex ea emersuras, nisi ad solem accedant, qui una tantum in Ecclesia splendet et radiat.
60:4
4. LEVA — quasi ex specula: consistit enim in monte Sion, qui est specula, et hebraice speculam significat — IN CIRCUITU OCULOS TUOS, ET VIDE, — circumquaque ex quatuor orbis plagis gentes venientes ad te circumspecta. Loquitur de tempore quo Apostoli per orbem dispersi, earumque successores plurimas gentes ad Ecclesiam converterunt. FILII TUI DE LONGE VENIENT, ET FILIAE TUAE DE LATERE (hebraice, ad latus) SURGENT. — Longe significat distantiam locorum, et orbis longitudinem, latus, latitudinem. Sic vulgo dicimus, omne latus mundi, quasi dicat: Longe lateque agminatim venient gentes tam feminae quam viri, innumera multitudine, ad te, o Ecclesia, et tibi tuaeque fidei se subdent. Ita Cyrillus. Tò enim de longe venient aeque ad filias ac filios, perinde ac tò de latere surgent aeque ad filios ac filias pertinet: tantum enim ad rhythmum et elegantiam varietatis causa filios de longe, filias de latere venturas praedicit; quia filiae prope matres quasi ad latus educari solent; cum filii saepe alibi, ut in aulis, scholis, vel bellis educentur. Unde Sanchez: «De latere,» inquit, id est de sinu matris Ecclesiae sugent filiae ejus ubera, itaque surgent et crescent: solent enim matres magis amare, et indulgentius ac diutius lactare filias quam filios; sive quia sexu sibi similes, sive quia filiae ob sexum infirmiores sunt et debiliores. Sed sub filiabus hic filios quoque intelligit Propheta, ut dixi. Utrique enim in gentilismo ferino, imo diabolico lacte aliti, jam conversi ad ubera Ecclesiae inhiabunt. Mystice S. Hieronymus: Filiae, ait, id est imbecilliores christiani, Apostolorum quasi humeris fulcientur, ut dete... S. Abrahae, Isaaci et Jacob. SURGENT. — Ita Romana, licet Complutenses, Forerius, Adamus et aliqui alii velint legendum sugent. Unde et S. Hieronymus in Comment.: «Sugent, ait, lac Apostolorum.» Sed eodem redit sensus: sugent enim instar parvulorum ut in virum perfectum in Christo crescant, et surgant in altum, fiantque proceri. Hebraice est תאמנה teamena, quod uno verbo Latino reddi nequit, sed pluribus; ita reddit Forerius: Fideliter tanquam ad latera nutricum educabuntur, ut confirmentur viribus et crescant. Radix enim אמן aman significat, primo, esse fidelem; secundo, nutrire et educare; tertio, confirmare et corroborare. Posset rursum punctis aliis active in futuro piel legi תאמנה teammena, id est erunt nutrices tuae, fideliter nutrient et corroborabunt te: quod accipi potest de reginis aliisque piis mulieribus, quae alias in pietate educarunt, quales fuerunt S. Maria Magdalena, Martha, Basilissa, Caecilia, Catharina, Clara, et similes. Septuaginta vertunt: Filiae tuae super humeros portabuntur, ut scilicet ad te veniant, tibique deferantur quasi munus optatum. Solent enim filiae, quia delicatiores, in ulnis aut humeris por-
60:5
5. TUNC VIDEBIS (cum voluptate pasces oculos et mentem, intuendo tot filios et filias), ET AFFLUES, — copiae aeque ac gaudio tam numerosae sobolis undique affluentis instar aquarum et rivulorum, qui undequaque ad flumen affluunt. Unde Forerius: «Laeta, inquit, aspicies, et tanquam fluvius, qui cum ripas transgreditur late diffunditur, amplificaberis.» Pro afflues Vatablus vertit, splendebis, id est vultu splendido et hilari eris. Nam tristes et maesti videntur esse vultu tetrico et atro; unde ab Hebraeis obscuri vocantur. Hebraeum enim נהר nahar, tam de lumine, ut patet Psalm. XXXIII, 6, quam de flumine dicitur, significatque prolabi seu procurrere copiose et affluenter cum celeritate ac lubentia seu pronitate: sicut enim aqua ex fonte, sic lumen a sole, aliove corpore luminoso quasi scaturit ac profluit. QUANDO CONVERSA FUERIT AD TE MULTITUDO MARIS. — Puta multae insulares et transmarinae gentes, ut Graeci, Afri, Hispani, Itali, Galli, etc. Quod enim Judaea mari quasi cingitur, et dividitur ab aliis gentibus, hinc omnes gentes ab eis vocabantur transmarinae, q. d. Sicut mare exaestuans ruptis aggeribus terram inundat, et agros quaquaversum occupat; ita turmatim ad te venient multae transmarinae gentes, et magno impetu quasi irruent, tuncque gaudio afflues. Ita Forerius. Huc accedit et Sanchez, qui subaudiens more Hebraeo voculam sicut, sic explicat: Quomiam gentes ad te venient tam multae, sicut est multitudo maris, hoc est, ut totum mare ad te e suis finibus, relicto alveo ac littore, confluere videatur. Sic Ezechiel XXVI, 3, dicitur: «Ecce ego super te, Tyre, et ascendere faciam ad te gentes multas, sicut ascendit mare fluctuans;» et Jerem. XLVI, 8, Aegyptus quasi flumen ascendens dicit: «Ascendens operiam terram.» Secundo, iidem per multitudinem maris accipiunt aurum, argentum et opes transmarinas, quas secum ad Christum et Ecclesiam tulerunt gentes; uti fecerunt tres Magi, de quibus dicitur Psalm. LXXI, vers. 10: «Reges Tharsis et insulae munera offerent.» Tharsis enim significat mare. Unde huc alludit Isaias.
60:6
6. FORTITUDO GENTIUM VENERIT TIBI. — Puta gentes fortes et validae, sive praeclarissimi et praestantissimi quique gentium. Ita Vatablus. Secundo, «fortitudo gentium,» ait Sanchez, vocatur aut regum majestas, quae supplex accedet ad Ecclesiam, aut eorum dona et opes, quas Ecclesiae offerent. Tertio, Forerius per fortitudinem accipit vires, arma, ingenium, industriam, strenutatem, artes, scientias gentium: haec enim omnia devoluta sunt ad Ecclesiam. Et haec omnia significat Hebraeum חיל chel. Quam haec vera et reipsa Mystice S. Hieronymus, Theodoretus, Procopius, imo Christus ipse, Matth. cap. XIX, 24, cameli sunt divites, gibbosi et superbi: quia quasi cameli laborant ut coacervent opes, et magna humeris sustinent negotia et onera, ut eas conservent et augeant: hi tamen per Christi et Apostolorum, virorumque Apostolicorum praedicationem, se suaque consecravere Christo. «Talis, ait S. Hieronymus, fuit sanctae memoriae mater tua (o Eustochium) Paula, fraterque Pammachius, qui per foramen acus, id est arctam angustamque viam, quae ducit ad vitam, transierunt, latamque viam cum sarcinis relinquentes quae ducit ad Tartarum, quidquid habebant in Domini dona portarunt, implentes illud: Redemptio viri propriae divitiae: quae enim apud homines impossibilia, apud Deum possibilia sunt.» completa sint, quamque mira et perpetua fuerit fidei et Ecclesiae propagatio, multiplicatio et incrementum, fuse ostendit Thomas Bozius, tom. I De Notis Ecclesiae, signo 8 et seq. INUNDATIO CAMELORUM OPERIET TE. — «Inundatio,» id est abundantia tanta camelorum, ut videantur quasi aqua et fluctus maris (de quo praecessit) te obruere: licet Sanchez non male censeat inundationem hic non maris, sed pulveris accipi, quem turmae camelorum pedibus suis excitabunt. Sic enim Poetae vocant «undam pulveris,» et Virgilius «pulveream nubem.» Porro camelorum potius meminit quam equorum, tum quia camelis abundat Oriens; nam, ut ait Plinius, lib. X, cap. IX: «Cameli duodecim mensibus ferunt a trimatu, et pariunt vere, iterumque post annum implentur:» tum quia cameli in gibbo ingentia ferunt onera: adjuvantur enim proceritate collorum, inquit Cicero; tum denique, quia, ut ait Plinius, lib. XXVIII, cap. IX: «Lac camelinum post lac hominis dulcissimum est.» Hinc etiam camelus nomen habere videtur a lactatione. גמל gamal enim significat ablactare; unde dicitur גמל gamal, id est camelus, quod nomen in omnes linguas transiit. Cameli ergo gentium, gentesque suum lac et opes Ecclesiae afferent, et vicissim ab ea lacte spiritali lactabuntur. DROMEDARII MADIAN ET EPHA. — Pro dromedarii hebraice est בכרי bichre, id est pulli camelorum. Unde Chaldaeus vertit ינקא ianka, id est lactentem, id est juvenem camelum, qui, postquam ablactatus est, dicitur גמל gamal, sive camelus. Hi ergo pulli vocantur dromedarii, a velocitate cursus qua pollent: δρόμος enim significat cursum, unde et dromades dicuntur. Audi Livium, lib. VII De Bello Macedon.: «Ante hunc equitatum falcatae quadrigae, et cameli, quos appellant dromadas.» Rursum: «Dromades cameli inter dona erant, velocitatis eximiae.» Huc juvat quod sitim quatriduo tolerent, teste Plinio, lib. VIII, cap. XVIII. Unde a Persio vocatur «sitiens camelus.» Haec enim sitis toleratio, et siccitas mire juvat cursum animalium. Notum est Bajazetem Turcarum Imperatorem praelio victum ac fugientem, ac pene elapsum, utpote equae velocissimae insidentem, a militibus Tamberlanis captum esse, eo quod equam sitientem adaquasset. Equa enim hausta aqua multum de cursu remisit, itaque ab insequentibus Tartaris comprehensa est cum suo hero. Madian et Epha. — Regiones sunt trans Arabiam, fertiles camelorum: ita dictae a Madian filio Abrahae ex Cetura, et Epha filio Madian, totaque regio vocatur Saba. Unde fuit et regina Saba, quae hujus rei typo venit cum muneribus in Jerusalem audire sapientiam Salomonis, qui fuit typus Christi. Ita S. Hieronymus. Sensus ergo est, q. d. E variis regionibus Asiaticis, camelis adultis, et minoribus sive dromedariis, ad te munera deferentur, o Ecclesia. OMNES DE SABA VENIENT, AURUM ET THUS (addit Cyrillus, et lapidem pretiosum) DEFERENTES. — «Omnes,» id est plurimi, quorum primi fuere tres Magi, qui duce stella ad Christum ex Arabia venerunt, uti ostendi Matth. cap. II, 1. Alludit ad Psalm. LXXI, 10: «Reges Tharsis et insulae munera offerent; reges Arabum et Saba dona adducent.» Pro Arabum hebraice est idem nomen שבא scaba per schin, quod hic est in Hebraeo: pro Saba vero hebraice est סבא saba per samech, quod significat Aethiopiam. Porro Arabia haec sita est inter mare Rubrum et Sinum Persicum, abundatque auro, thure, cinnamomo, balsamo, myrrha, palma, calamo, unde et Felix sive Beata dicitur, teste Strabone lib. XVI. Thus vero huic Arabiae proprium est: nec enim alibi gignitur. Unde Virgilius, I Georg.: India mittit ebur, molles sua thura Sabaei. Ubi Servius Sabaeos dictos putat ab re officio, id est venerari et colere; quod Deum per ipsorum thura veneramur. Verius est Saba Hebraeam vel Arabicam esse vocem, et significare conversionem, uti ait S. Hieronymus a שוב scub id est reversus, conversus est; vel captivitatem, a radice שבה scaba, id est captivus fuit. Utrumque optime convenit rei et historiae praesenti. Saba enim a captivitate peccati per Christum conversa fuit ad Deum, gratiam et salutem. Dicta est Saba per schin, a Saba filio Regma filii Chus: sicut Aethiopia dicta est Saba per samech, a Saba filio ejusdem Chus. Porro per Saba hic non solum Saba per schin, id est Arabia, sed etiam ei vicina et contermina Saba per samech, id est Aethiopia, sive Abyssia, ubi regnat Pretojoannes, accipi potest, uti accipiunt S. Cyrillus, Procopius et Josephus: litterae enim schin et sin solo puncto differunt. Denique quam hoc oraculum verum fuerit, quamque in Arabia hac quae postea Homeritis est dicta, Christiana religio floruerit, patet ex eunucho Candacis reginae (haec enim in Saba regnavit), qui conversus a Philippo, Actor. VIII, 38, Christi fidem in Saba propagavit. Idem patet ex Home- ritarum historia, qui Dunaan tyranno Judaeo usque ad mortem et martyrium restiterunt anno Christi 522. Rursum ex gestis Elesbaan, et Abrahamii Homeritarum regum, qui occiso Dunaan pristinum Ecclesiae florem iisdem restituerunt, atque Justino et Justiniano Imperatores contra infideles magno auxilio fuerunt, ut docet Baronius, tom. VI, anno jam dicto.
60:7
7. OMNE PECUS CEDAR. — Cedar et Nabaioth regiones sunt Arabiae (unde incolae dicti sunt Cedareni et Nabathaei, in tabernaculis habitantes, utpote pastores et pecuarii), ovibus et pecore abundantes: ita dictae a filiis Ismaelis ejusdem nominis. Ita S. Hieronymus qui et addit, per hasce aliasque gentes hic nominatas, quasvis alias intelligi, quantumvis agrestes, vagas aut barbaras, per synecdochen, juxta Canon. XI. MINISTRABUNT TIBI, — offerentur tibi, servient tibi tuisque usibus, cedent in tuum ministerium. Tò enim ministrabunt magis passive quam active accipiendum est. Offerentur super placabili altari meo, — q. d. Cedareni et Nabathaei offerent tibi, o Ecclesia, suas opes, puta pecora et arietes, eaque non quasi victimas et sacrificia (haec enim jam abolita sunt, iisque successit unum Eucharistiae sacrificium), sed quasi oblationes imponent altaribus tuis. Sic enim etiamnum multis in pagis videmus rusticos ova, pullos, agnos, triticum aliasque oblationes altari imponere, vel ad altare offerre. Alludit ad vetus altare et victimas Judaicas: hae enim in altari offerebantur, imo sacrificabantur. Nota «placabili,» id est placente mihi, meque placante per suas victimas et oblationes. Unde Septuaginta vertunt: Offerentur acceptabilia super altare meum; Leo Hebraeus: Sacrificabunt super ara quae mihi placet; Forerius: Ascendent juxta acceptionem altaris mei, hoc est, inquit ipse, super altare mihi gratissimum: aut juxta acceptionem altaris mei, id est quantum altari meo placuerit, quantum scilicet capere voluerit, aut potuerit. Mystice, S. Hieronymus et Procopius per oves accipiunt simplicem plebem Christi; per arietes, Praelatos et sacerdotes: hi enim sunt hostia viva Christi, qui pura et candida mente Deo in Ecclesiae altari sese offerunt. ET DOMUM MAJESTATIS MEAE GLORIFICABO. — Olim domus majestatis et gloriae Dei erat templum Salomonis, tum quia ex cedro, auro, argento magnificentissime erat exstructum; tum quia magnificis et plurimis victimis in eo colebatur Deus; tum quia in eo Salomon omnesque reges et principes totusque populus laudabat et adorabat Deum; tum quia Deus in eo apparebat nube tectus, praesertim sedens super Cherubim in Sancto sanctorum. Verum nunc domus gloriae Dei est Ecclesia Christi, ejusque templa; tum quia pretiosa et magnifica sunt, ex marmore, auro et lapidibus pretiosis, uti videre est hic Romae; tum quia vic-
60:8
8. QUI SUNT ISTI, QUI UT NUBES VOLANT, ET QUASI COLUMBAE AD FENESTRAS SUAS? — Admirantis Prophetae est vox, q. d. Quam densae flante vento volant per aera nubes, et quam densae columbae ad nidos revolant, cum ingruit tempestas: tam densae confluent ad te, o Ecclesia, gentes et populi, uti video et praevideo in spiritu. Ita S. Hieronymus. Per fenestras ergo intelligit columbaria, ut vertit Chaldaeus; haec enim plena sunt fenestris, instar oculorum, per quas prospicere gaudent columbae, in eoque delectantur. Comparat fideles nubibus: quia nubes, utpote elevatae a terra, ab extremis ejus partibus, facile et statim quoquoversus deferuntur, et quasi volant: ita fideles ex ultimis orbis partibus venerunt ad Ecclesiam. Secundo, nubes ita densae sunt, ut totum coelum operiant: ita densi et multi populi ad Ecclesiam confluxerunt. Tertio, nubes propellit ventus adeo valide, ut nulla terrena vis earum cursum impedire, aut sistere possit. Ita fideles acti spiritu et amore Dei, omnes in terra obices et difficultates superant et transcendunt. Quarto, S. Ambrosius, lib. De Fuga saeculi, sub finem, notat fideles comparari nubibus, aquilis et columbis, quia eorum mens et conversatio sublimis est et coelestis. «Nam super mundum, ait, est justitia, castitas, bonitas, sapientia: discamus ergo in hoc mundo super mundum esse; et si corpus gerimus, volitet in nobis animus volucris.» Quinto, anagogice Tertullianus, lib. III Contra Marc. cap. ult.: Miratur, ait, Propheta quomodo rapiantur ut nubes obviam Christo in aera in resurrectione. Sic et Procopius. magis quam voce, enarrant gloriam Dei. Secundo, sicut nubes sunt roridae, dantque pluviam terrae, eaque ipsam irrigant et fecundant: ita et verbi Praedicatores pluviam verbi Dei mentibus impluunt, per eamque ipsas bonorum operum fertiles efficient. Tertio, sicut nubes a sole calefit, liquescit et resolvitur, ut terram riget: ita et Apostoli a Deo et coelo hauriunt calorem et humorem spiritualem, quem in alios effundant. Quarto, sicut nubes cum pluvia saepe miscent tonitrua et fulmina: ita et Praedicatores cum exhortatione miscere debent minas et terrores irae et vindictae Dei. Ita S. Augustinus in Psal. XCVI ad illud: «Illuxerunt fulgura ejus orbi terrae.» Sed audi S. Gregorium: «Recte, ait, Praedicatores sancti nubes appellati sunt, quia verbis pluunt, miraculis coruscant. Qui volare quoque ut nubes dicuntur: quia in terra viventes, extra terram fuit omne quod egerunt. Unde et per quamdam nubem dicitur: in carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus. Priores enim patres conjugiis utebantur, filios procreabant, substantias possidebant, curis rei familiaris intendebant. Istos autem prophetiae jam spiritu praevidens substantias deserere, nihil in terra quaerere, nihil possidere, non eos vel homines per terram ambulantes, sed nubes volantes nominat: volant enim qui terram quasi non tangunt, quia in ipsa nil appetunt. Qui et ad fenestras suas quasi columbae sunt, qui pro mansuetudinis suae spiritu, in hoc mundo per oculos nil concupiscunt.» De hisce nubibus plura dicam Ezech. X, 3 et 4. Quocirca apposite Thomas Bozius, et ex eo Ulysses Aldrovandus, lib. De Avibus, in Columba, pag. 212, nubes has et columbas adaptant ad Apostolos et fideles degentes in Indiis. Nam, cum ait Propheta: «Qui sunt isti qui ut nubes volant?» etc., significat, inquiunt, velificationem eorum celerrimam in Indiam, quam venti vehementes impellant et volare faciant. Columba enim, expansis alis, habet speciem navis velificantis: vela enim sunt navi, quod alae avi. Secundo, cum ait: «Quasi columbae ad fenestras suas,» significat eorum qui volant et navigant partus: columbae enim sunt fecundissimae, et pariunt in fenestris foraminum. Sic qui eunt ad Indos, plurimos Christo pariunt euntes per antra, speluncas et fenestras, in quibus barbari habitant. Tertio, columbae in praeceps volant: sic qui Antipodas petunt, in praeceps navigare videntur, et infera loca petere. Iidem fideles comparantur columbis, primo, ob similem candorem; secundo, ob gemitum; vide Cardinalem Bellarminum, De Columba gemitu; tertio, ob directum et fortem volatum. Nam columba: Radit iter liquidum, celeres neque commovet alas. Sic fideles recti sunt et efficaces in opere, rectaque in Deum et coelum contendunt. Quarto, S. Ambrosius, lib. De Isaac et anima, cap. IV, per fenestras accipit Prophetas. Columbae enim, id est sanctae animae, per Prophetas et sacram Scripturam quasi per aenigmata intuentur Deum. Secundo, S. Gregorius, hom. 18 in Ezech., S. Hieronymus, Rupertus et alii per nubes et columbas accipiunt Apostolos et praedicatores. Unde Septuaginta vertunt: Sicut columbae cum pullis suis; quasi dicant: Sicut Apostoli, cum suis discipulis et fidelibus. Nam primo, sicut nubes a terra elevantur in coelum: ita et Apostoli quasi coeli, vita Tharsis, id est gentes transmarinae. Sexto, Sanchez, q. d. Qui habitant «in principio,» id est in Oriente, ubi solis ortus et dies capit principium, primi accurrent ad Ecclesiam, nimirum tres Magi qui ab Oriente venerunt Hierosolymam. Ex hisce tertius sensus et quintus magis videntur plani et genuini. ARGENTUM EORUM. — Repete per zeugma «adducam.» NOMINI DOMINI, ET SANCTO ISRAEL. — Id est ipsi Domino, qui est Sanctus Israelis, quem scilicet sancte colit Israel. Sic enim nomen et vox saepe pro re vocata et nominata ponitur. Rursum dicit «nomini,» ut innuat tunc nomen et pretium habere aurum, argentum et gemmas, quando in usum glorificationis illius qui omnia condidit, impenduntur: tunc enim glorificatur, habetque nomen, cum in fabricas et ornatum ecclesiarum, subventionem pauperum, redemptionem captivorum, etc., erogantur. Unde sequitur: «Quia glorificavit te.» Videant ergo haeretici Deum velle ornari et glorificari Ecclesias, eaque in re glorificari. Ita Forerius. sunt, si credimus historiae et Vitae ejus, quam ex Metaphraste edidit Surius, 20 julii. S. Maria Oigniacensis vidit quandoque sacerdotem cum lacrymis devote sacrificantem, et columbam in ejus humerum descendentem, ex eoque humero fontem purissimum scaturientem. Testis est Cardinalis Jacobus de Vitriaco in ejus Vita. S. Amatoris animam post mortem in coelum detulisse columbam habet ejus historia. Prudentius, hymno 3 peri Stephan., narrat S. Eulaliam nobilem virginem et martyrem Emeritae in Hispania, sub Daciano praeside, et Diocletiano Imperatore duodennem conjectam in ignem, eo hausto expirasse animam, quae specie columbae in coelum evolavit. Ita enim de ea canit: Flamma crepans volat in faciem, Perque comas vegetata, caput Occupat, exsuperatque aciem: Virgo citum cupiens obitum, Appetit, et bibit ore rogum. Emicat inde columba repens, Martyris os nive candidior Visa relinquere, et astra sequi: Spiritus hic erat Eulaliae Lacteolus, celer, innocuus. S. Ephrem, serm. De Passione Domini, scribit, Christo moriente in cruce, ac clamante: «Consummatum est,» columbam e templo evolasse, significantem quod per Christi mortem innocentia, sanctitas, omnisque virtus et sapientia a Judaeis ad Christianos advolaret.
60:9
9. ME ENIM INSULAE EXSPECTANT (q. d. Dixi undequaque ad Ecclesiam advolaturos populos: quia insulani et transmarini, audita Christi et Ecclesiae fama ac gloria, ad eam anhelabunt idque) A PRINCIPIO. — Id est qui ab aeterno ad id a Deo praeordinati sunt, inquit Adamus. Secundo, Vatablus vertit, sicut a principio, q. d. Sicut olim sub initio regni Judaici, naves Tharsis attulerunt aurum, argentum et opes Indiae ad Salomonem: ita nunc easdem afferent ad Christum. Ita S. Thomas et Hugo. Tertio, S. Hieronymus «in principio,» scilicet temporis, q. d. Cum primum insulani audierint de Christo et Ecclesia, ad eum advolabunt. Rursum cum primum natus fuerit Christus et Ecclesia, accurrent ad eum naves Tharsis, id est transmarinae gentes, puta Magi, qui fuerunt primitiae Gentium: hi enim obtulerunt Christo aurum, ut sequitur. Quarto, Forerius vertit, naves Tharsis cum primaria, sive praetoria: haec enim praeit et ducit totam classem. Per primariam ergo, sive praetoriam, significat totas classes ad Ecclesiam venturas. Sic principium capitur pro principatu, Psalm. CIX, 3: «Tecum principium in die virtutis tuae.» Sic apis dicitur habere «initium,» id est primitias et principatum, «dulcoris,» Eccli. XI, 3. Quinto, simpliciter et plane, «in principio,» id est, ut Septuaginta vertunt, imprimis, sive praecipue et principaliter, q. d. Prae Judaeis in primis magisque ardenter exspectabunt me naves
60:10
10. ET AEDIFICABUNT FILII PEREGRINORUM MUROS TUOS. — Alludit ad muros Hierosolymae, quos post reditum e Babylone peregrini, id est Cyrus, Darius Hystaspis et Artaxerxes, reaedificari curarunt, I Esdrae cap. VI et VII. Sed sub his intelligit Gentiles, tum reges et principes, ut Constantinum, Theodosium, Carolum, qui Ecclesiae templa et urbes, uti Romam, Constantinopolim, Mediolanum, vel aedificarunt vel auxerunt et roborarunt: tum Apostolos, Praelatos virosque Apostolicos, qui Ecclesiam et verbo et vita, ac morte et sanguine propagaverunt, ac tutati sunt, objicientes pro ea hosti seipsos, quasi murum validissimum, uti S. Athanasius se objecit Constantio totique mundo Ariano. Gentiles vocat peregrinos et advenas; quia tales olim erant respectu Hierosolymae et Judaeorum, penes quos fuit Synagoga, et apud quos coepit Ecclesia Christi. IN INDIGNATIONE ENIM MEA PERCUSSI TE, — o Jerusalem! scilicet relinquendo te ante Christum impiam, sine Prophetis, tradendoque te impiis Scribis ac Pharisaeis, ac tandem Tito ac Romanis ad excidium: at per Christum reconciliatus et misertus sum tui, tuasque ruinas restauravi et supplevi per fortitudinem ac copiam Gentium, quas tibi adjunxi, et in Ecclesiam aggregavi, ut sequitur. Alludit ad punitionem captivitatis Babylonicae, ex eaque liberationem et reconciliationem. Ita S. Hieronymus. Secundo, Forerius refert haec ad Ecclesiam Gentium: hanc enim Deus ob fidelium, qui in ea sunt, scelera percussit per Imperatores infideles et haereticos, uti etiamnum subinde percutit et punit; sed iis poenitentibus misertus et reconciliatus est, uti etiamnum miseretur.
60:11
11. APERIENTUR PORTAE TUAE JUGITER, etc. — Est catachresis, significans magnam Hierosolymae, id est Ecclesiae, fore pacem, securitatem, propagationem, capacitatem, ut totum mundum capere possit, et frequentem Gentium ad eam concursum, ut tam de die quam de nocte ad eam confluant. Alludit ad urbes quae metu hostium nocte portas claudunt; sed cum sine metu in plena pace degunt, tam de nocte quam de die portas apertas adventantibus relinquunt. Hoc anagogice verius erit in Jerusalem coelesti, uti huc alludens ait S. Joannes, Apoc. XXI, 25; quia, ut ipse ait, nulla erit ibi nox, sed unus perennisque dies beatae aeternitatis.
60:12
12. GENS ENIM ET REGNUM, QUOD NON SERVIERIT TIBI, PERIBIT (interitu tum temporali in terra, tum aeterno in gehenna, uti omnes qui erant extra arcam cum Noe perierunt regnante diluvio: extra enim Ecclesiam, quae est arca Dei, non est salus), ET GENTES SOLITUDINE (id est usque ad solitudinem) VASTABUNTUR, — q. d. Omnia vastabuntur et desolabuntur. Vis exempla quae huic promissioni fidem faciant, imo ejus sunt fructus et effectus? Accipe. Cum Miles (hoc erat Episcopo nomen) Persicae cujusdam civitatis Episcopus esset, multaque saepe passus, et verbera sustinuisset et tractus, nec ulli istic persuadere posset ut Christianus fieret, moleste tulisse, civitatique maledixisse fertur, et abiisse. Paulo post vero cum primores illic in regnum peccassent, missum esse exercitum cum trecentis elephantis, civitatemque illam subvertisse, et instar arvi aratro subegisse, ac seminasse. Ita Sozomenus, Historia Ecclesiast. lib. II, cap. XIV. Res praeclare gestas S. Ansgarii, primi Nordalbingeorum Archiepiscopi, scriptis mandavit S. Rembertus ejus successor: sed de eo illa tantum sunt nobis nota, quae Adam suo Chronico intexuit, ubi post acceptum a Sede Apostolica per Nicolaum Antistitem privilegium, subjicit miranda ista de caede Danorum, qui tunc restiterunt Evangelii praedicationi. Tanta caede mactati utrinque sunt Dani, ut vulgus omne caderet: de stirpe autem regia nemo omnino remaneret, praeter unum puerum, nomine Hericum. Iste mox ut Danorum regnum suscepit, ingenito furore super Christicolas efferatus, sacerdotes Dei expulit, et ecclesias claudi praecepit. Ad quem sanctus Dei Confessor Ansgarius venire non trepidavit. Comitante gratia divina crudelem tyrannum sic placatum reddidit, ut Christianismum ipse susciperet, suisque omnibus ut Christiani fierent per edictum mandaret, et insuper in alio portu regni apud ripam exstrueret ecclesiam in Dania secundam, inquit Adam in Chronico, et ex eo Baronius, tom. X, ad annum Domini 838. Regnerus rex Daniae, abrogata Christianorum religione, idololatriae in regno denuo instituendae auctor fuit, quam ejus impietatem divina insecuta est vindicta. Nam Helles, quem regno ille ejecerat, adjunctis sibi Gallorum auxiliis, eum praelio victum et captum, carceri tetro, serpentibusque infesto inclusit, qui sanie eum perfusum, venenatisque morsibus confectum, horrenda morte affecerunt. Ita Albertus Crantz, lib. IV Daniae, cap. I, anno 816. Valens Imperator Arianus, unum e militiae suae ducibus, Trajanum nomine, virum Catholicum, in Gothos cum exercitu misit: quem, postquam ab hostibus superatus revertit, Valens conviciis lacerare, eique mollitiem ignaviamque objicere coepit. At ille libera voce, ut generosum virum decebat: «Non ego, respondit, o Imperator! victus sum; sed tu ipse victoriam perdidisti, qui contra Deum aciem instruere non desinis, et ita ejus auxilium Barbaris concilias.» Ita Histor. Tripartit. lib. VIII, cap. XIII, et Theodoretus, lib. IV, cap. XXIII. Ferunt etiam Isacium monachum virum sanctum, eidem Valenti, contra Gothos cum copiis proficiscenti, obviam ivisse, et contenta ac libera voce dixisse: «Quo proficisceris, o Imperator, qui auxilio Dei contra quem bellum geris, prorsus destitutus es? idcirco ille Barbaros adversus te concitavit: quoniam tu multorum linguas ad blasphemias adversus eum loquendas exacuisti, et pios eum laudibus celebrantes ecclesiis exturbasti. Desine igitur tu bellum contra eum facere, et ipse bellum contra te motum sedabit,» etc. Ita Nicephorus Callistus, lib. XI Historiae Ecclesiast. cap. L, Theodoretus, lib. IV, cap. XXXI, Metaphrastes in Vita Isacii. Hoc saeculo, quam graviter puniti sint Indi Molucenses, dum a fide Christi ad Mahumetem deficiunt, nimirum procellis, fulminibus et tonitruis insolitis e coelo, atque turbinibus, ventis et cinere, qui totam regionem fertilissimam opplevit, et sterilem effecit instar Sodomae, liquet ex Epistolis Indicis P. Beyrae e Societate nostra, qui oculatus fuit testis. Simili modo universa regna quae ad Ecclesiam non transierint, vel citius vel serius auferentur et abolebuntur. Imperet licet aliquot saeculis Turca, lateque dominetur, multosque sibi subjuget, ipse tandem ejusque imperium, nisi Ecclesiae se subdant, exscindentur. Pari modo Ecclesiae et regna Arianorum, Gothorum, Wandalorum, Nestorianorum, Eutychianorum, Iconoclastarum, Monothelitarum aliorumque haereticorum subversa sunt, ut hodie sensim Lutheranismi et Calvinismi regnum subvertitur. Ecclesiae vero Romanae fides et regnum stant et propagantur per Indos Orientis et Occidentis: stant, inquam, a Christo adventu per annos 1600, stabuntque usque ad ejus reditum in fine mundi.
60:13
13. GLORIA LIBANI AD TE VENIET, ABIES ET BUXUS, etc. — Alludit ad fabricam templi Salomonis (hic enim fuit locus sanctificationis, fuitque Ecclesiae typus: Ecclesia enim est templum, aula et regia Dei): ad illum enim Hiram rex Tyri misit ligna caesa ex Libano. Gloria enim Libani sunt cedri, abietes, pini aliaeque arbores maxime odoratae et solidae, ut cariem non sentiant. Per has autem intelligit omnia quae ad decorem, splendorem et stabilitatem Ecclesiae pertinent, sive ea interna sint, ut virtutes heroicae, gratiae et charismata Spiritus Sancti; sive externa, ut opes, nobilitas, ingenium, artes, disciplinae, ac praesertim viri docti philosophi et oratores, qui sua pietate, sapientia, eloquentia Ecclesiam aedificarunt, qualis, ait S. Hieronymus, fuit S. Cyprianus. Nota: Templum, hoc est Ecclesia, dicitur sanctuarium, sive locus sanctificationis Dei, tum active, quem scilicet ipse praesentia sua sanctificat, tum passive, in quo scilicet ipse sanctificatur et colitur. Unde discamus qua sanctitate in templo et Ecclesia versari debeamus, utpote in loco quem calcant et sanctificant pedes Dei. ET LOCUM PEDUM MEORUM. — Hoc est Ecclesiam in terris militantem, quae est quasi scabellum pedum Dei, in coelesti throno residentis. Alludit ad arcam, quae cum propitiatorio erat quasi scabellum Dei, sedentis super alas Cherubim, Exodi cap. XXV, 22, et I Paralip. XXVIII, 12.
60:14
14. ET VENIENT AD TE CURVI FILII EORUM QUI HUMILIAVERUNT TE. — «Curvi,» id est humiles atque venerabundi, inquit S. Prosper, part. III Praedic. et promiss. cap. XXXVI. Secundo, «curvi,» id est supplices et poenitentes, petentes veniam pro suis erratis, et parentum, qui Ecclesiam olim impugnaverunt. Venient ergo curvi, quia indignos se putabunt qui Ecclesiae atque ministris Dei famulentur, ponent altos suos spiritus, induentque Spiritum Christi humilem et mitem. Cum enim agnoscent e quantis malis sola miseratione eruti sint, in quibus poterant aeque ut patres eorum consenescere, mori et damnari; non poterunt non se humiliare et submittere illis, qui tam felicis sortis suae fuerint administri: eos ergo ut viros sanctos, imo coelestes suspicient, atque Ecclesiam quasi sponsam Dei venerabuntur: in qua licet visuri sint aliquorum defectus et scandala, ipsam tamen vocabunt civitatem sanctam, Dei domicilium, multorum millium Angelorum frequentiam, habitaculum Patriarcharum, Prophetarum, Apostolorum, Martyrum, Virginum Sanctorumque omnium. Videant hic illi qui Ecclesiam et ministros Dei insectantur, quam a filiis Dei et a priscis fidelibus, suisque majoribus, quos hic depingit Isaias, sint degeneres: ac proinde haereditatis Dei et promissionum Isaiae exhaeredes. ET ADORABUNT VESTIGIA PEDUM TUORUM, — quasi ad pedes tuos supplices se inclinantes, imo terram quam calcaris, pedumque tuorum vestigia exosculantes. Patet hoc impleri in Romano Pontifice, qui est caput Ecclesiae. Frustra ergo indignantur haeretici ad oscula pedum Papae, cum ea praedixerit et promiserit Isaias. Ita reges Visigothorum, Francorum, Anglorum, Nortmannorum, Longobardorum, Germanorum et aliarum gentium, qui saepius vexarunt Ecclesiam et Pontificem, Romam venerunt, ut ibi adorarent vestigia pedum ejus qui se servum servorum Dei vocat, cumque sit caput, pedum sibi nomen assumpsit, humillimorum scilicet servum se professus. Vide dicta cap. XLIX, vers. 13. Haec fuit victoria crucis Christi, quae totum mundum divina virtute Christo crucifixo ejusque Ecclesiae subjugavit. Quis credidisset Christi crucem idola contrituram, et crucifixi discipulos in tanta gloria futuros? S. Chrysostomus, hom. 4 in verba Isaiae: «A quam multis, ait, oppugnata est Ecclesia, nec unquam tamen victa! quot tyranni! quot duces! quot Imperatores! Augustus, Tiberius, Claudius, Nero, etc., oppugnarunt; nunc silentur, traditi oblivioni: illa vero oppugnata coelum transcendit. Oppugnati sunt undecim discipuli, totus orbis oppugnabat: verum qui oppugnabant, sublati sunt; oves devicere lupos.» S. Augustinus, epist. 42, Madaurenses idololatras alloquens: «Videtis, ait, hujus saeculi potestates victas ac domitas, non a repugnantibus, sed a morientibus Christianis; et contra eadem simulacra, pro quibus Christianos occidebant, impetus suos legesque vertisse, et imperii nobilissimi eminentissimum culmen ad sepulcrum piscatoris Petri submisso diademate supplicare.» Audi et mira ex Prospero, Promiss. part. III, cap. XXXVIII, Theodosii imperio per Jovium et Gaudentium comites omnia templa exspoliata scribuntur: cui Symmachus ille mirabili tunc eloquio et scientia praeditus, sed paganus, praeconio laudis in consistorio recitato, subtili arte qua valuit, ut aram Victoriae in senatu restitui pateretur, persuadere conatus est. Quem statim a suis aspectibus pulsum, in centesimo lapide, rhedae non stratae impositum, ea die manere praecepit. Eutropius quoque praepotens, idemque anima et mente paganus, cum in contumeliam Ecclesiae edictum, obreptitie ab Arcadio Christiano Imperatore impetratum, sculperet, ut, si quis ad eam confugeret, etiam abstractus ab altari poenas lueret ampliores, divino judicio suae sententiae prior ipse propinatus est: offensam quippe praedicti regis incurrens, ad ejus refugium, quam oderat, convolavit. Quem sancta mater pietatis gremio suum excepit inimicum, eique per venerabilem sacerdotem Joannem impetrans veniam, osori et superbo vitam contulit et salutem: ejus exemplo cunctos admonens inimicos, vanum eis esse contra stimulum calcitrare. Honorius etiam Theodosii minor filius, Christiana religione ac devotione praeditus, templa omnia cum suis adjacentibus spatiis ecclesiis contulit, simulque eorum simulacra confringendi potestatem dedit. Quid memorem Valentinianum juniorem? ad quem cum propter recuperanda templorum jura, et sacerdotiorum profana privilegia cultusque sacrorum suos misisset Roma legatos, universis qui in consistorio aderant, Christianis pariter atque Gentilibus reddenda esse censentibus; solus ille velut Daniel excitato in se fidei spiritu, Christianos quidem perfidiae arguebat, Gentibus vero regerebat, quod eo fere modo Maxentium vicit, quo Moses Pharaonem. Audi S. Augustinum: «Constantinum Imperatorem non supplicantem daemonibus, sed ipsum Deum verum colentem, tantis terrenis implevit Deus muneribus, quanta optare nullus auderet: universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit, in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit, in tyrannis opprimendis per omnia prosperatus est: grandaevus aegritudine et senectute defunctus est, filios imperantes reliquit.» Ita ipse, lib. V De Civitate Dei, cap. XXV, et Eusebius, lib. IX Hist. cap. IX. Theodosius Senior eo quod vere pius et Catholicus esset, adeo ei omnia prospere successerunt, ut in praeliis hostium tela in auctores, Deo agente, retorquerentur: ipse in bona pace Deo animam reddidit. Ita D. Augustinus, lib. V De Civitate Dei, cap. XXVI. De Honorio, etiam plane Catholico, et Romano Pontifici addictissimo, ut patet ex ejus epistolis ad Bonifacium Papam, scribit idem Augustinus ibid. cap. XXIII, ita Deum pro illo pugnasse, ut uno praelio multo amplius quam centum millia Gothorum prosternerentur, et rex ipse Radagaisus cum filiis caperetur et occideretur, ex Romanis ne uno quidem vulnerato, nedum exstincto. Socrates, lib. VII Histor. cap. XVIII, scribit de Theodosio Juniore Theodosii Magni nepote, ejusque germana sorore Pulcheria admirabili pudicitia virgine, quod Orientis Imperium multos annos tenuerint, tanta felicitate, ut cum illorum pietate Dei liberalitas certare videretur. Frequenter enim a copioso hostium exercitu undique circumsessis, et tanta contentione oppressis, ut ad resistendum neque consilio locus, neque totius Imperii vires satis esse viderentur; Deus (cujus omnia sunt imperia, et quo defendente nitebantur) supra fidem adfuit, et exercitu ejus pugnante cum Barbaris, et ipso interim in urbe precibus apud Deum vacante, circiter centum millia Saracenorum ab Angelis acta in Euphratem miserrime perierunt, et ad miraculum infestae hostium acies confusae perturbataeque fuerunt ac profligatae. Justinianus Senior, quamdiu Catholicus fuit, feliciter imperavit, ita ut Italiam, Africam aliasque multas provincias Romano Imperio restituerit. At ubi haereticus factus est, et edictum proponi voluit de sua haeresi recipienda, mox repentina morte sublatus est, et Ecclesiam magno metu liberavit. Ita Evagrius, lib. IV, cap. XVI et seq., et cap. ult. Heraclius quoque, dum Catholicus esset, praeclarissimam victoriam de Persis reportavit, et crucem Domini recepit, quando res Romanae desperatae omnino videbantur. At cum in haeresim incidit Monothelitarum, omnia illi infeliciter successerunt, et ipse novo atque inaudito morbi genere exstinctus est. Ita Zonaras, tom. III Annal. Byzantinorum. Vide hic quam Deus suos fideles et cultores atque Ecclesiae filios extollat. Constantinus, qui primus publice ex Imperatoribus Ecclesiam defendit, pius eripuisset, hoc a se reddi non posse, cum in eo religio laederetur et frater. Postulet, inquit, parens Roma alia quaecumque desiderat, debeo affectum parenti, sed magis obsequium Deo parentis auctori. ET VOCABUNT TE CIVITATEM DOMINI, SION SANCTI ISRAEL. — Nota: «Sion» hebraice significat primo, speculam. Sion ergo est Ecclesia, quia ejus typus erat Sion, urbs nova Davidis; et quia speculatur et ambit bona coelestia et aeterna. Ita S. Augustinus, lib. XVII De Civit. XVI. Rursum, sicut Sion est mons altus et specularis: sic Ecclesia cum sit in terris, mente tamen habitat in coelis, et cum Deo ejusque Sanctis et Angelis conversatur. Secundo, «Sion» hebraice significat titulum: talis autem est Ecclesia, quae vexillum crucis gestat pro titulo triumphi. Ita Origenes in cap. XVI Matth. Tertio, «Sion» significare potest siccitatem: talis est Ecclesia, quae coaluit ex arido populo Gentium, qui expers erat pluviae coelestis, quique jam conversus consumptis carnalibus passionibus et vitiis per ignem Spiritus Sancti aetherea sapit, non quae super terram: unde vocatur civitas non hominis, non regis, sed Dei. Ita Leo Castrius.
60:15
15. PRO EO QUOD FUISTI (o Jerusalem! o Ecclesia!) DERELICTA (contempta, despecta, et a Gentibus mille persecutiones passa, ut vix essent) QUI PER TE TRANSIRENT, — id est qui ad te accedere, tibi aggregari auderent, timentes vel probra et sannas, vel poenas et caedes Gentilium. Loquitur de tempore Synagogae ante Christum, uti dixi vers. 10. Ita S. Hieronymus, Forerius et alii. Possunt tamen haec quoque accipi de primitivae Christi Ecclesiae abjectione et afflictione, praesertim a Judaeis ante dispersionem Apostolorum, Actor. II, III, IV et sequent. Ita Sanchez. PONAM TE IN SUPERBIAM SAECULORUM, — ponam te in magnificentiam omnibus saeculis, cui nihil simile visum fuerit ullo saeculo. Nomen enim magnificum Ecclesiae fuit et est, quod Roma orbis caput ei sponte caput subdiderit, quodque Romani Imperatores, ut Constantinus et alii, gloriosius sibi duxerint se esse filios et subditos Ecclesiae, quam dominari toti orbi. Sic superbia pro magnificentia, reque eximia et magnifica sumitur, Proverb. VIII, 18, Isaia LXI, 6, et saepe apud profanos. Nota congruam mercedem: contemptui enim Ecclesiae rependitur superbia saeculorum, odio et derelictioni ejusdem rependitur gaudium generationum omnium, ut scilicet omnes generationes et saecula gaudeant sic esse in Ecclesia, ejusque bonis frui, perinde ac si coelo fruerentur, uti inchoate fruuntur. Pro superbiam saeculorum hebraice est גאון עולם geon olam, quod Septuaginta vertunt, exultationem aeternam; Vatablus, claritatem perpetuam; alii, magnificentiam perpetuam; alii, gloriam saeculi. Tempore Urbani II, ad annum Domini 1098, Christiani in bello sacro a Papa indicto pro recu- peratione Hierosolymae, cum essent Antiochiae in summa desperatione, eo quod prope adesset infinitus exercitus Turcarum; et ipsi pauci essent, ac diuturna fame prope enecti, ita ut etiam viri fortissimi baculis innixi incederent, neque equos haberent nisi paucissimos, quin et praecipuus copiarum dux Godefridus Bullonius equo commodato uteretur, et multi principes in asinis equitare cogerentur; tandem Deus revelavit ubi esset lancea, qua Christi latus perforatum est in cruce, eaque praelata in belo miram victoriam dedit, ita ut occiderint centum millia Turcarum. Cecidit etiam ros divinitus in illos, qui animis et corporibus vires addidit; deinde apparuerunt pro illis tres viri sancti de coelo pugnantes. Ita Paulus Aemilius, lib. IV Histor. Francor., Guilielmus Tyrius, lib. VI, sub fine, Dodechinus Mariani Scoti continuator, et alii.
60:16
16. SUGES LAC GENTIUM. — Id est, ut Chaldaeus, satiaberis divitiis populorum. Lac enim significat quidquid pingue, dulce, bonum, sapidum est et gratum. ET MAMILLA REGUM LACTABERIS. — Id est, ut Septuaginta, divitias regum comedes, regum deliciis, opibus, aere, auro, argento afflues, ut dicitur vers. 17. Reges enim et reginae erunt nutrices et nutritii tui, o Ecclesia! uti dixit cap. XLIX, 23. Ita Cyrillus et Procopius. Notat vox mamilla, reges et reginas fore quasi matres Ecclesiae, et materno affectu liberaliter eam complexuras et alituras. Secundo, Sanchez: Lactaberis, ait, regum mamilla, id est cibis delicatis et dulcibus, quales regiam mensam atque delicias decent: aleris ut filia regis cibo regio: reges te quasi filiam suam regiis dapibus pascent. Nominat identidem reges et principes: quia hi plurimum Ecclesiam promovere possunt et debent. Regis enim ad exemplum totus componitur orbis. Sciant ergo reges a se pendere fidem, pietatem et sanctitatem totius regni; atque in sua manu esse totum regnum sanctum efficere, Ecclesiae subdere, et ad salutem aeternam perducere. Hoc ergo facere ne negligant, si amant suam et suorum salutem. Hanc enim ab illis reposcet Deus in magno illo decretorio mundi die. Porro, quam prisci reges omnesque orthodoxi Ecclesiam lactaverint, liquet ex omnium gentium historiis. Sic in ipsis Ecclesiae incunabulis Christiani omnia sua ad pedes Apostolorum offerebant. In his necesse est ut copiosae fuerint opes: nam quomodo alioqui potuissent ab his ali tot hominum millia, quae quotidie ad Ecclesiam se aggregabant? Sic S. Cyprianus, epist. ad Episcopos Numidiae, scribit, se ad illos mittere centum millia sestertium ad redimendos captivos. Sic S. Laurentius custodiebat thesauros Ecclesiae, tantos, ut iis inhiaret Decius Imperator, et ad eos extorquendos Laurentium in craticula assaverit. Quis memoret quot a Carolo, Dagoberto aliisque regibus Francorum fuerint aedificatae et dotatae ecclesiae et monasteria? Sane ab iis pleraeque Germaniae ditiones monasteriis attributae sunt. Indeque factum est, ut pleraeque Germaniae civitates prope monasteria conditae sint. Ex epistolis S. Gregorii patet maxima illius aetate Ecclesiae fuisse patrimonia in Africa, Campania, Neapoli, Dalmatia, Gallia, Sicilia aliisque provinciis. Mutius Justinopolitanus librum confecit, in quo omnia collegit quae a principibus in Ecclesiam munera collata sunt. Reges Hispaniae Alfonsus primus, Alfonsus Castus, Alfonsus Magnus, Ramirus et alii plurima aedificarunt ornaruntque templa, adeo ut Alfonsus Magnus thesaurum totum paternum in templa et pauperes erogarit, aedem S. Jacobi quadrato lapide construxerit, ac plurimis redditibus et ornamentis ditarit. In Hungaria Stephanus rex, Ladislaus et Ludovicus ita liberales fuere in Ecclesiam, ut scribat Bonfinius tertiam Hungariae partem pertinere ad sacerdotes. In Polonia Casimirus Magnus duodecim templa aedificavit, ut ait Cromerus, monasteria sex, eaque dotavit. Idem fecit in Lithuania Ladislaus Jagello. Reges Angliae totam Angliam Romanae Ecclesiae tributariam fecerunt. Sane Henricus VIII decem millia templorum et monasteriorum uno anno evertit. Aeque liberales in Ecclesiam fuerunt Bohemi, Dani, Norwegi, Sueci; adeoque ut Lutherus sacrilegus hac esca usus sit ad pelliciendum ad se populi et principum animos, proponens nimirum eis Canonicorum et monachorum opes, in quas ipsi ex lutheranismo tuta conscientia involarent. Plura habet Thomas Bozius, De Notis Ecclesiae, tom. III, signo 87. ET SCIES QUIA EGO DOMINUS, etc., FORTIS JACOB, — qui scilicet Jacobum, id est Israelem, fortem effeci, ut luctans cum Angelo ei praevaleret, Genesis cap. XXXII, 28. Quo significabatur eum fratre suo Esau suisque hostibus fortiorem futurum. Sicut ergo Dominus vocatur «Sanctus Israel,» sic et «fortis Jacob,» ut patet cap. XLIX, 26, et cap. I, vers. 29.
60:17
17. PRO AERE AFFERAM AURUM, — faciam te locupletiorem longe quam fueras ante, adeo ut pro aere suggeram aurum. Porro haec tum proprie accipienda sunt: exaggerat enim opes et splendorem externum Ecclesiae, de quo dixit vers. 9 et 10; tum symbolice significant sacra et sacrificia, omnemque Dei cultum qui in Jerusalem apud Judaeos umbraticus erat, tenuis et exilis instar aeris, ligni, ferri, convertendum in multo augustiorem per Christum, ut scilicet adoremus Deum in spiritu et veritate, ut ei non agnos et hircos, sed ipsummet Christum immolemus; utque non externa pietatis opera, sed internos mentis affectus per amorem et religionem ei offeramus. Alludit ad Salomonem, sub quo auri et argenti tanta fuit copia, quanta aeris, ferri et lapidum, II Paral. I, 15. q. d. Christus reducet opes et tempora Salomonis. Secundo, S. Cyrillus exponit, q. d. Doctrina et quid autem nostro hoc saeculo fiat, juvat magis deflere quam describere.» fides Judaica, tenuis et carnalis, mutabitur in sapientiam Christianam, sublimem et spiritalem, puta pro lege dabo Evangelium. Tertio, S. Hieronymus, q. d. «Bruti quondam et insensibiles (qui sunt quasi aes et ferrum) per augmenta virtutum in aurum argentumque mutabuntur, ut nequaquam utilitatis duntaxat speciem, sed pretium quoque habeant ac decorem.» Tropologice et anagogice Galfridus, cujus verba recitat Delrio, adagio 807: «Aes, inquit, est patientia, ferrum perseverantia animi, et labor improbus vincens omnia, sicut omnia ferrum domat. Haec igitur in omni actione viriliter agit: illa in tribulationis percussione non deficit. Lignum est fragilis et carnalis affectus; lapis est animus obduratus; argentum et aurum, divitiae salutares, quas promisit Deus diligentibus se. Non ergo daret Dominus pro aere argentum, et pro ferro aurum, nisi ante dedisset pro lignis aes, et pro lapidibus ferrum; non redderet praemia pro virtutibus, nisi virtutes ante pro vitiis dedisset.» Denique Adamus per aes et ferrum accipit virtutes naturales Gentilium, per argentum et aurum virtutes supernaturales Christianorum, q. d. Virtutes naturales Gentilium commutabit Deus in virtutes supernaturales Christianorum, quibus ipsi sibi Dei gratiam in hac vita, et gloriam coelestem in futura conciliabunt. ET PONAM VISITATIONEM TUAM PACEM, ET PRAEPOSITOS TUOS JUSTITIAM. — Pro visitationem hebraice est פקדה pecudda, id est praefectura, visitatio et paterna cura pastoris sive principis: hic enim quasi pastor saepe visitare et curare debet gregem suum. Jam visitatio, id est praefectura, ponitur pro ipso praefecto et principe visitante. Unde Septuaginta vertunt: Dabo principes tuos in pace, id est pacifice regnantes, et praepositos tuos in justitiam, id est juste praesidentes et gubernantes. Ubi recte advertunt S. Hieronymus et Leo Castrius ex S. Chrysostomo, Septuaginta nomen Episcoporum trecentis annis ante Christum expressisse. Idem fecerunt, Psalm. CVIII, 8: «Et episcopatum ejus accipiet alter.» Sic et Vatablus vertit: Praefectos tuos constituam pacem, et exactores tuos justitiam, id est, inquit ipse, pro iis qui tibi solent praefici, ut a te pecuniam et operas exigant, praeficiam tibi homines aequissimos et pacis studiosissimos, ut videantur esse ipsa pax et justitia, q. d. In Ecclesia nemo vim afferet proximo, unde sequitur: «Non audietur ultra iniquitas in terra.» Dat causas opum Ecclesiae, nimirum pacem et justitiam; cum enim respublica est in pace, in eaque viget justitia, tunc tam ipsa quam cives singuli ditantur. Forerius, per praefectos accipit Pontifices et pastores Ecclesiasticos olim sanctissimos; per exactores, magistratus civiles et politicos. «Hos, inquit, sua munia juste, illos integre peracturos pollicetur: adimpletam promissionem felicitatemque hanc durasse non paucos annos scio;
60:18
18. NON AUDIETUR ULTRA INIQUITAS (injustitia, avaritia, rapacitas, fraudes, iniqua judicia, etc.) IN TERRA TUA: VASTITAS ET CONTRITIO (id est vastatio et confractio hostium) IN TERMINIS TUIS, — q. d. Nulla externa vis, imo portae inferi non praevalebunt adversus Ecclesiam, etsi eam vexent et affligant: quia in ea non erit iniquitas, sed sanctitas, quam Deus contra hostes tutabitur. Dices: Nonne multi iniqui, avari et rapaces sunt in Ecclesia? Sunt utique, sed ut membra arida et mortua: Propheta autem loquitur de vivis verisque membris, qui veri sunt fideles Deique filii. Vide dicta cap. LII, 1. Secundo, haec usque ad finem capitis, non tam ad statum Ecclesiae praesentem, quam futurum pertinent: ad illum enim assurgit et avolat. Inchoate ergo tantum et imperfecte conveniunt praesenti, plene vero et perfecte futuro. In coelo enim nulla erit iniquitas, nulla contritio, nulla violentia; sed in omnibus summa aequitas, sanctitas et charitas. Eadem enim est Ecclesia militans et triumphans; haec enim in illa inchoatur, illa in hac coronatur et consummatur. Unde Prophetae ab una ad aliam saliunt, et mox resiliunt. Vide Canon. IX. ET OCCUPABIT SALUS MUROS TUOS, ET PORTAS TUAS LAUDATIO. — Dat causam cur in Jerusalem, id est Ecclesia, terrestri inchoate, et in coelesti perfecte, non sit futura iniquitas, nec vastitas, nec contritio, quae ab ea tantas opes, dignitatem et splendorem auferre possint: quia scilicet ipsa habet salutem pro muris, et laudes pro portis. Alludit ad urbem in pace degentem, in qua nulli in portis sunt custodes, nulli in muris milites, nulla arma, nulli tubarum aut equorum strepitus; sed in portis choros ducunt juvenes et puellae. Haec ergo notant integros fore semper Ecclesiae muros et portas. Porro salus haec, aeque ut pax, non tantum liberationem ab hoste, aliisve malis; sed etiam victoriam, felicitatem bonorumque omnium copiam significat. Sic gloriam coelestem vocamus aeternam salutem. Unde Sanchez per salutem accipit triumphale canticum. Et Vatablus sic explicat, q. d. In muris tuis salus praedicabitur, non hostium adventus; et in portis tuis audietur laus Dei, non vox hostium te oppugnantium: eris in summa pace. Sic enim canticum quo Sancti victorias Christi in coelo canunt, Apoc. XIX, vers. 1, vocatur «salus;» ubi enim Latinus interpres habet, «laus et gloria et virtus Deo nostro,» pro laus graece est σωτηρία, id est, salus; et cap. VII, 10: «Salus Deo nostro, qui sedet super thronum.» Quare apud Hebraeos, ut recte ait ipse, vox triumphalis plausus erat, «Osanna!» ut, «Osanna filio David,» q. d. Io victor, io triumphe; vivat rex noster Messias, Davidis filius et haeres. Et Martyres salvere dicuntur: «Salvete, flores Martyrum,» ait Prudentius de Martyribus innocentibus. Et ad B. Virginem assidue clamamus: «Salve, Regina;» et ad Crucem: «Salve, Crux pretiosa.» Sensus ergo est, q. d. Sancti, praesertim in coelo, ab omni peccato et aerumna libertatem plenam, salutem, victoriam et felicitatem possidebunt, ideoque canent jugiter carmen salutis, epinicium Deo et Christo salutis auctori. Hinc Septuaginta et ex iis S. Hieronymus, per salutem accipiunt Salvatorem Jesum Christum. Sic enim vertunt Septuaginta: Vocabitur salutare muri tui, et portae tuae sculpturae, id est, ut explicat S. Hieronymus, Jesus Salvator erit murus tuus, o Ecclesia! et portae tuae erunt tum ejus divinitas, in qua sculptura, figura et character est Patris, Hebr. I, 3; tum ejus clavi et passio, ait Leo Castrius. Graecum enim γλύμμα, id est sculptura vel caelatura, significat emblema in portis aut domibus caelatum, in victoriae similisve rei monumentum. Significat ergo Isaias, talia emblemata, et victoriae monumenta fore in coelo, tum ipsas vulnerum cicatrices in corpore Christi; tum ipsam gloriam et triumphum Sanctorum, ipsasque cicatrices Martyrum; tum ipsum decorem, ornamenta et trophaea coelestis Jerusalem. Hoc est quod dixit cap. XXVI, 1: «Urbs fortitudinis nostrae Sion salvator, ponetur in ea murus et antemurale.» Vide ibi dicta. In hac vita muros nostros et portas saepe occupant hostis, tribulatio, fames, infirmitas, morbus, ploratus, milleque similes aerumnae: in coelo vero portas et muros occupabunt ipsa salus, laetitia, felicitas, laus et jubilatio, eaque certa et constans in aeternum. Unde Apollonius Tyaneus ad Nervam Imperatorem qui ejus praesentiam et alloquium desiderabat, rescripsit: «Nos quidem, o rex! diu simul erimus, ubi neque nos aliis, neque alii nobis imperabunt;» significans utrumque cito moriturum (id quod et brevi contigit), tumque simul versaturum in campis Elysiis. Testis est Philostratus, lib. VIII De Vita Apollonii.
60:19
19. Non erit tibi amplius sol, etc. — q. d. In Jerusalem, id est Ecclesia terrestri, inchoate, et in coelesti perfecte, non erunt solis et lunae vices alternantes: sol enim et luna in terra eclipsantur, et quotidie finito die abeunt, et noctem ac tenebras post se relinquunt. Secus erit in Ecclesia: ibi enim erit perpetua lux, id est doctrina fidei, quae nunquam deficiet aut variabitur: in coelo vero erit perenne lumen gloriae et visionis beatificae. Per haec enim Deus erit ejus lux et sol. Ita S. Cyrillus, Procopius et Forerius. Rursum in Ecclesia erit perpetua libertas, laetitia et felicitas, nullis calamitatis aut aerumnae nebulis fuscata vel intercisa. Sicut enim sol et lux felicitatis, ita tenebrae et nox calamitatis sunt symbolum. Ita Hugo. Unde sequitur: «Et complebuntur dies luctus tui.» Nota: Haec proprie et plane conveniunt Jerusalem coelesti: unde de ea loquens, et ad hunc Isaiae locum alludens S. Joannes, Apoc. XXI, 4: «Absterget, inquit, Deus omnem lacrymam ab oculis eorum: et mors ultra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit ultra, quia prima abierunt;» et inferius, vers. 23: «Civitas non eget sole, neque luna, ut luceant in ea, nam claritas Dei illuminavit eam.» Ubi nota: «Claritas Dei,» vel est ipse Deus qui est increata claritas, et sol coelestis Jerusalem: hic enim est sol divinitatis, ex quo lucerna humanitatis Christi lumen suum mutuatur, ut sequitur. Vel est lumen gloriae, quod mentes Sanctorum illuminat ad videndum Deum. Vel potius jungendo utrumque, claritas Dei est ipse Deus clarissimus, qui suam claritatem, puta lumen gloriae, Sanctis communicat. Unde sequitur: «Et lucerna ejus est agnus. Lucerna,» id est fax, sol, vel lux oculos corporeos Sanctorum illuminans et recreans, est splendidissima Christi humanitas, quae instar solis fulgidissimi lumen per coelum empyreum diffundit: ut scilicet oculi Sanctorum per illud intuendo humanitatem gloriosam Christi aliosque Sanctos, omniaque quae in coelo erunt, et suam claritatem, ac sensationem sensibilem, et laetitiam maximam habeant.
60:20
20. NON OCCIDET ULTRA SOL TUUS, — puta sol divinitatis, felicitatis et visionis beatificae, de quo jam dixi. Unde subdit: «Quia erit tibi Dominus in lucem sempiternam,» q. d. Dominus instar solis et lunae jugiter, tam die quam nocte te illuminabit. Secundo, alludit ad materialem solem et lunam, qui post diem judicii stabiles in eodem loco consistent, nec amplius occident. Unde ex hoc loco Theologi probant, quod in die judicii et resurrectionis, et deinceps in aeternum, cessabit coelorum motus, et consequenter tempus, quod motus coelorum est numerus et mensura; atque ita per quietem et vacationem a motu coeli acquirent statum quemdam similem Deo, qui nimirum mutationis est expers. Hoc enim verba clare significant, dum ait: «Non occidet ultra sol tuus, et luna tua non minuetur.» Ita docet D. Thomas et ex eo Gregorius de Valentia, III part., in fine libri. Adnota: Sol tuus est, sed Dominus in lucem, respiciendo nimirum, ut supra dixit, in viis tuis, de veteri lege et de nova, viam soli ipsi praebendo in corde, quod coelum quasi refert, ut per illud ingrediens sol hic populi Christiani, tanquam per zodiacum illius cordis, nunquam evasurus incedat. Cantic. V, 14: «Venter ejus eburneus, distinctus sapphiris;» alii: Sicut circulus medius in quo sunt similitudines siderum. En ut zodiacum Deus depingit in corde Christiani. Septuaginta legunt, tabula eburnea; Nyssenus, homil. 14 in Cantic., censet alludi ad tabulam in qua lex scripta erat. Atqui hanc novam tabulam Dei lege insculptam in corde habet, tanquam sol per zodiacum Christi incedit in perpetuas aeternitates. Lex enim est velut zodiacus, per quem incedit sol, id est Christus, Christique servus, in coelo, id est in corde justi.
60:21
21. Populus autem tuus omnes justi. — In coelo enim omnes erunt sancti. In Ecclesia multi sunt peccatores: omnes tamen vocantur sancti et justi; quia in baptismo sanctificati sunt, et quia vocati sunt ad sanctitatem, ejusque professionem faciunt. Hinc enim S. Paulus initio epistolarum omnes Christianos, Romanos, Corinthios, etc., vocat sanctos. Addit Forerius: In Ecclesia, ait, primitiva omnes, id est plurimi et plerique omnes, erant sancti. IN PERPETUUM HAEREDITABUNT TERRAM, — q. d. Nemo eos expellere poterit ab Ecclesia, nisi ipsi sponte ad infidelium castra transfugiant. Ita Forerius. Esto enim vis corpori a tyrannis afferatur, animo tamen afferri nequit. Secundo, et melius et plenius, Beati in aeternum haereditabunt terram viventium in coelis. Causam dat dum subdit: GERMEN PLANTATIONIS MEAE, — q. d. Sancti, praesertim Beati, haereditabunt semper terram, sive paradisum coelestem: quia ipsi sunt germen in eo a Deo plantatum in tempore, et praedestinatum ab aeterno. Nemo autem evellere potest quod Deus plantavit, aut evertere quod ipse decrevit et praedestinavit. Unde Septuaginta vertunt, custodiens plantationem, scilicet suam hanc Sanctorum, est Deus. Simili modo justi in terra erunt germen plantationis Dei, quia producent fructus bonorum operum: unde homines cognoscent illos a Deo plantatos, imo iis ipsi testabuntur se esse Dei plantationem, ut per eos Deus honoretur. Ita Vatablus. Huc allusit Apostolus, I Cor. III, 9, dicens: «Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis.» OPUS MANUS MEAE AD GLORIFICANDUM. — Est appositio. Justi enim ut vocantur «germen plantationis Dei,» id est germina gloriae coelestis, aeque ac gratiae terrestris: ita vocantur et «opus manus» ejus, idque «ad glorificandum,» ut scilicet Deus eos glorificet et beet in coelo; vel potius, ut Deus in eis glorificetur et celebretur. Ita S. Hieronymus.
60:22
22. MINIMUS ERIT IN MILLE, ET PARVULUS IN GENTEM FORTISSIMAM. — Hoc est, ut Pagninus vertit, parva familia (Ecclesiae) erit in mille; et Vatablus, parvus sobolescet in mille, q. d. Surculus parvus Ecclesia plurimos alios germinabit et producet, sicut unum granum seminatum germinat et producit multa: hoc est, Ecclesia multis magnis strenuisque fidelibus augebitur. Ita S. Andreas millia Achaeorum, S. Thomas millia Indorum, S. Joannes millia Asianorum, S. Bartholomaeus millia Armeniorum, SS. Petrus et Paulus quasi totum orbem fidelium procrearunt. Ita S. Antonius, Basilius, Benedictus, Bernardus, ac praesertim S. Franciscus, millena millia Religiosorum progenuerunt. Haec enim primario spectant ad Ecclesiam militantem: ad eam enim redit, puta ad id quod dixit vers. 15: «Ponam te in superbiam saeculorum.» Duobus enim ipsa incommodis initio laborabat. Prius erat ejus paucitas; huic medetur, promittens ei sobolem multam. Secundum, ejus infirmitas, ut ab omnibus calcaretur; huic medetur, promittens ei sobolem fortissimam, ut sit hostibus terrori, quasi castrorum acies ordinata. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Secundo, tamen, haec apte etiam conveniunt Ecclesiae triumphanti: «Beati enim, ait S. Hieronymus, plantati in domo Domini, in atriis ejus efflorescent. Tunc qui parvulus fuerit, erit in mille, audiens a Domino: Esto habens potestatem super quinque vel decem civitates, ita ut appelletur χιλίαρχος. Et qui cum Apostolo dixerat: Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia haec, princeps erit magnae gentis in coelestibus, quando tempore constituto miserit Dominus angelos suos, et congregaverint ad eam omnes sanctos.» Sic S. Amandus apparuit S. Aldegundi gloriosus, atque stipatus magno agmine Sanctorum, quos ipse cum viveret converterat, qui in coelis eum colebant et respiciebant ut patrem. EGO DOMINUS IN TEMPORE EJUS (ei scilicet Ecclesiae, a me constituto) SUBITO FACIAM ISTUD. — Hebraice festinare faciam vel accelerabo illud. Ita Vatablus, q. d. Brevi haec Ecclesiae praestabo, simulque faciam, cum coeperint, brevi tempore compleantur: nam post 700 annos coepit Ecclesia Christi, et mox ut coepit, paucorum annorum spatio totum orbem obtinuit, ipsaque ad ingentem gloriam, sobolem et fortitudinem pervenit. Hoc praestitit ei haec promissio divina, quae ut efficax est, ita est et celer in operando et praestando id quod promisit.
60:1
Hic ponit salutis promissionem: et primo quantum ad prosperitatem; secundo quantum ad jucunditatem, cap. 61: Spiritus Domini super me; tertio quantum ad gloriae honorem, cap. 62: Propter Sion non tacebo. Circa primum duo. Primo ponit consolationem in generali sub metaphora luminis, ponens ipsius luminis ortum: Surge, de pristina miseria, illuminare, idest lumine consolationis ejus resplende. Gloria Domini, beneficia in quibus apparet gloriosus. Baruch 4: «Ambula per viam ad splendorem ejus contra lumen ejus.» Vel Jerusalem, Ecclesia; lumen, Dei Filius.
60:2
Ponens discretionis in percipiendo lumine judicium: Quia ecce tenebrae, tribulationis populos, Babylonis, et alios hostes; super te autem orietur, quasi sol illuminans te. Sap. 17: «Solis illis superposita erat gravis nox, et imago tenebrarum.» Vel tenebrae, infidelitatis et peccatorum, populos, infideles. Orietur, quasi sol justitiae: vel ad litteram, ejus gloria, miracula ejus.
60:3
Ponit etiam luminis effectum: Et ambulabunt gentes, ad cognitionem et devotionem Dei, videntes beneficia tibi a Deo data, in splendore ortus tui, quasi oriens, rutilans sicut stella. Vel in lumine, idest in fide Christi. Secundo exequitur consolationem per partes: et primo promittit multiplicem prosperitatem; secundo justitiae observationem, ibi, Et ponam visitationem tuam pacem. Circa primum duo. Primo ponit prosperitatis statum; secundo restitutionis modum, quo scilicet in prosperitatem restaurabuntur, ibi, Qui sunt isti qui ut nubes volant? Circa primum tria. Primo promittit prosperitatem quantum ad congregationem filiorum, qui primo in diversas partes pro captivitate dispersi erant.
60:4
Leva in circuitu. . . . de latere, de regionibus propinquis lateribus. Baruch 5: «Surge Jerusalem, et sta in excelso, et circumspice ad orientem, et vide collectos filios tuos ab oriente sole usque ad occi• dentem. • Vel referendum est ad congregationem diversarum gentium sub unitate Ecclesiae. Filii, in fide fortiores, filiae, debiliores, de latere, Christi in cruce aperto, unde sacramenta salutis emanaverunt. Vel lac sugent, rudioris doctrinae.
60:5
Secundo quantum ad servitum populum: Tunc videbis… quando conversa, serviens tibi in mercimoniis, multitudo maris, scilicet negotiatores maris, fortitudo, reges et principes, tibi pacem ministrantes, et munera. Vel de conversione gentium ad Ecclesiam. Job 22: «Tunc super Omnipotentem delictis • afflues. » Tertio quantum ad copiam divitiarum: et primo quantum ad mercimonia ponens jumenta: Inundatio, idest abundantia ad similitudinem inundantis aquae, camelorum, quibus mercimonia ferebantur; in quibus mystice divites ad fidem conversi, qui onus divitiarum projecerunt, et gibbum peccati: dromedarii, animal camelo minus, sed velocior; in quo gentes ad fidem velocior converse: Madian et Ephra, regiones ultra mare talibus abundantes. Ponit etiam pretiosa mercimonia: Omnes de Saba, civitas in extremis Aethiopiae. Quod etiam impletum est tempore Christi: Matth. 2.
60:7
Psal. 71: «Reges Tharsis et insulae munera offerent, • reges Arabum et Saba dona adducunt. » Secundo quantum ad mundam animalia, secundum quod cedebant in usum ciborum: Omne pecus Cedar, filius Ismaelis, unde terra nomen habet, pecoribus abundans, Nabajot, alius filius, ministrabunt, cedentes in usum tuum, venditi populo qui est in te. Et secundum quod cedebant in usum sacrificiorum: Offerentur super placabili, in quo ego placor. Per aliare significatur fides; per arietes duces gregis, Apostoli et Ecclesiarum praclati; per pecus simplices. Aggaei 2: «Implebo domum istam gloria. »
Nota super illo verbo, Illuminare Jerusalem, quia Ecclesia illuminatur lumine, primo sacrae doctrinae. Proverb. 6: «Mandatum lucerna est, et • lex lux. » Secundo spiritualis intelligentiae. 2 Cor. 4: «Deus qui dixit lumen de tenebris • splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris ad • illuminationem scientiae claritatis Dei, in faciem • Jesu Christi. » Tertio gratiae. 1 Joan. 1: «Si • autem in luce ambulamus sicut et ipse est in • luce, societatem habemus ad invicem. » Quarto gloriae. Psal. 55: «In lumine tuo videbimus lu- • men. » Quinto laetitiae. Tobiae 5: «Quale gau- • dium est mihi qui in tenebris sedeo, et lumen • caeli non video? » Sexto divinae substantiae. 1 Tim. ult.: «Qui solus habet immortalitatem, et lu- • cem habitat inaccessiblem. »
60:8
Qui sunt isti qui ut nubes volant? Hic ostendit modum veniendi in dictam prosperitatem: et primo quantum ad civitatis restaurationem; secundo quantum ad populorum extraneorum subjectionem. ibi, Et venient ad te curvi filii eorum qui humiliaverunt te; tertio quantum ad divitiarum multiplicationem: Pro aere afferam aurum. Circa primum duo ponit. Primo restaurationem civitatis quantum ad adunationem habitatorum, ponens veniendi modum sub admiratione. Ut nubes, quia velocior sine impedimento, et quasi columbae ad fenestras, idest ad foramina sua, propter idem. Vel referendum est ad gentes quae ad fidem velocior conversae sunt. Psalm. 54: «Quis dabit mihi pinnas sicut colum-
« bae, et volabo, et requiescam? » Ponens etiam adveniendum auxilium, quod a gentibus habuerunt: Me etenim insulae, gentes diversas juxta mare, et etiam remotae, expectabunt, quasi subditae voluntatis arbitrio, in principio, loci in quo captivi detinentur: quia forte aliqui per mare redierunt, vel Dominus sic eos reducere poterat. Vel mystice insulae, diversae gentes, naves, Ecclesiae, in principio, fidei. Ponens etiam venientium thesaurum, quem secum detulerunt, Argentum Nomini, idest ad gloriam et servitium nominis. Psalm. 104: «Eduxit eos cum argento et auro. » Mystice argentum, eloquentia, aurum, sapientia conversorum ad fidem. Secundo ponit restaurationem civitatis quantum ad aedificationem murorum, Et aedificabunt: et primo quantum ad aedificia civitatis; secundo quantum ad aedificia templi, Gloria Libani. Circa primum duo. Primo ponit civitatis reaedificationem: Et aedificabunt, praebendo auxilium, reges, Cyrus et Darius, praebendo impensas, et licentiam aedificandi. Mystice gentiles Ecclesiae Dei aedificant et reges Ecclesiae servant. Et adjungit rationem ex divina miseratione: In indignatione percussi, captivavi, misertus, liberando. Mystice percussi per excacationem Judaeorum, vel tribulationibus; misertus, per conversionem gentium, vel in pace Ecclesiae restituta. Supra 54: «In • momento indignationis abscondi parumper fa- • ciem meam. » Secundo ostendit civitatis reaedificatae securitatem, Et aperientur, cessante timore hostium, et propter necessitatem venientium ad adorandum in Jerusalem; et hoc est ut afferantur. Mystice portae, ministri qui alios in fidem et Ecclesiam introducunt, parati in prosperis et adversis ad recipiendum conversos ad fidem. Apoc. 21: «Portae ejus non clauduntur. » Et assignat rationem.
60:12
Gens enim et regnum quod non serviret tibi, peribit. Illoc non videtur impletum ad litteram, nisi intelligatur, illos Judaeos fuisse qui ejus dominii recognoscebant, et propterea a populo Dei venerabantur; sed mystice sensus patet. Gloria Libani ad te veniet.
60:13
Hic ponit reaedificationem aedificiorum templi: Gloria Libani, quae est abies, locum, scilicet templum, pedum, in quo adoror, sicut reges ad pedes. Mystice per locum Ecclesiae, per diversas arbores diversi fideles conversi ad fidem.
60:14
Et venient ad te curvi filii eorum qui te humiliaverunt. Hic ostendit modum consequendi dictam prosperitatem quantum ad subjectionem populorum: et primo ponit ipsam subjectionem, Et venient ad te: quod impletum est temporibus Machabaeorum, qui multos de vicinis hostibus subjugarverunt. Mystice filii tyrannorum quondam Ecclesiam persequentium, Ecclesiae famulantur. Psalm. 109: «Donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. » Secundo ponit subjectionis rationem: Pro eo quod fuisti, justum est ut post angustias consolieris, in superbiam, altitudinem, saeculorum, per multa saecula: quod etiam mystice Ecclesiae convenit. Tob. 5: «Post tempestatem tranquillum facit. » Tertio ponit subjectionis utilitatem: Et fruges; idest, pinguedo terrae ad te in mercimonis deferetur, et oblutionibus, mamilla, defensione, in auxilio, Regum, Tyri. Per lae mystice simplicium doctrina, per reges Apostoli.
60:17
Supra 49: «Erunt reges nu« tritii tui. » Et pro aere afferam aurum. Ille ponit modum restitutionis quantam ad restitutionem divitiarum: quia multo majora a regibus templo offerentur, quam per Nabuchodonosor ablata sint. Mystice, qui prius erant viles, in Ecclesia efficiuntur pretiosi. Supra 33: « Pro saliuncula ascendet abies, et pro utrica crescet myrtus. » Et ponam visitationem tuam pacem.
60:20
Hic promittit justitiae observationem: et primo in praelatis; secundo in subditis, Et complebuntur dies lucius tui. Circa primum duo. Primo consolatur eos ex praeparatorum rectitudine, tangens justitiam praclatorum, Visitationem, visitatores et correctores. Mystice de Christo et Apostolis. Jer. 5: « Dabo vobis pastores juxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina. » Ponens etiam justitiae effectum quantum ab absentiam malitiae: Non audietur iniquitas, quia per aliquod tempus leges optime observabantur: 2 Mach. 5: Vel iniquitas, idolorum. Mystice ad statum futurae beatitudinis. Psalm. 102: « Quantum distat ortus ab occidente, longe fecit a nobis iniquitates nostras. » Et quantum ad absentiam miseriae Vasistas, quantum ad agros; contritio, quantum ad homines ab hostibus sic collisos; portas, in quibus populus conveniebat ad judicia. Hoc etiam mystice pertinet ad statum futurae beatitudinis, quando sol multo clarior futurus est quam sit modo et luna: licet non sanctis, quia eorum splendore non egebunt. Apoc. 21: « Et civitas non eget sole neque luna ut luceat in ea, quia claritas Dei illuminabit eam, et lucerna ejus est agnus. » Ponit etiam gubernantis aeternitatem: Non occidet sol, qui est Deus. Psalm. 101: « Tu autem idem es, et anni tui non deficient. » Et complebuntur dies lucius tui. Hoc quantum ad statum subditorum: Al. egent.
et primo ponit tristitiae cessationem: Et complebuntur luctus, captivitas. Mystice in futura beatitudine. Apoc. 21: « Absterget Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum. » Secundo ponit justitiae observationem: Populus autem tuus omnes justi, ad glorificandum me. Supra 45: « Omnen qui invocat nomen meum, in gloriam meam creavit eum. » In perpetuum, quandiu in justitia permanent. Sed mystice planum est de sanctis beatis.
60:22
Tertio seminis multiplicationem: Minimus erit in mille, idest, ex uno tot per successionem nascentur, sicut ex Abraham una gens. Mystice unus de Ecclesia unigeniti, praeficitur in praelatum. Sap. 5: « Judicabunt sancti nationes. » In tempore ejus, idest Christi, vel praefinito tempore. Subito, quasi non praevisum, istud totum quod dictum est.
Nota super illo verbo, Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi columba? quia Apostoli dicuntur nubes primo propter terrae fertilitem, scilicet ex pluvia. Job 57: « Frumentum desiderat nubes. » Secundo propter luminis diffusionem. Eodem: « Quae lustrant cuncta per circuitum. » Tertio propter divinae voluntatis impletionem. Eodem: « Quocumque voluntas gubernantis duxerit. » Item dicuntur columbae primo propter cordis compunctionem. Nahum 2: « Gementes ut columbae. » Secundo propter vitae simplicitatem. Matth. 10: « Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. » Tertio propter contemplationis altitudinem, vel velocitatem. Psal. 54: « Quis dabit mihi pennis columbae et volabo, et requiescam? » Quarto propter conscientiae puritatem. Cant. 3: « Oculi tui sicut columbae. » Cant. 4: « Oculi tui columbarum. »
60:1
Anc. — Gloria Domini illucescit super Ierusalem, ita ut ad eius splendorem gentes et reges properent accedere. Cum ingenti gaudio cernit lerusalem festinantes ad se ex omni terrarum parte gentes cum opibus et thesauris (60, 1-9). Omnes servient lerusalem ; vae ilis qui hane detrectent, servitutem. Quaecumque in rerum natura et in hominum thesauris pretiosa sunt, Deus pro pristina ignominia dabit Ierusalem et qui eam olim oppugnaverunt, iam humillime eam venerantur (60, 10-- 1). Quare abiecto omni timore perpetua salute cum Dei laudibus fruetur; ipse Dominus erit ei in lucem et gloriam perpetuam; populus autem sanctitate, pace, benedictione, fortitudine eminebit (60, 18-22). Oratio haec proxime fluit ex ultima parte praecedentis. Hic enim describitur, quale opus Dominus bellator sit effecturus, qualem redemp-- tionem Sioni allaturus et quid sit per spiritum et verbum suum operaturus. Unde haec oratio non est nisi continuatio prioris. Gloriam instaurationis theocratiae splendidissime delineat propheta, ut quos antea reprehensione scelerum castigaverat hos iam ostensa salutis gloria quam maxime incitet atque impellat ad obstacula salutis removenda. In solatium piorum terminum exhibet gloriosum ad quem per varias tribulationes et iudicia perveniendum sit, ut qui praesentem conditionem summopere lugent (39, 11), spe praeclara se erigant, uti idem iam saepe observavimus. In hac oratione proxime accedit vates ad huius sectionis argumentum proprium : suscepit duplicia de manu Domini, et promissiones antea indicatas (58, 8 seq. 59, 20. 21) latius prosequitur.
60:4
v. 4 « leva in circuitu oculos tuos et vide : omnes isti congregati sunt, venerunt tibi; filii tui de longe venient et filiae tuae de latere surgent »! — cf. 49, 18. Sion autem tristis, sterilis, pauper (49, 14; 54, 1. 11), unde oculis in terram demissis adstat, sed iam iubetur magna animi laetitia oculos attollere, ut, ingenti exsultatione cernat filios filiasque undique ad se magno numero confluentes, Vetus theocratia enim unius populi finibus continebatur, haec ipsa in miseram conditionem propter improbitatem est delapsa; verum ex hac humiliatione omnipotenti Dei verbo nova exsurget theocratia salutis et gloriae; quare fertur Dei mandatum efficax : leva etc. et cum res sit omni exspectatione maior, ut ex ruina subito ad tantam copiam et gloriam evehatur, cum emphasi dicitur vide, tibi venerunt; magna illa et universalis gentium commotio annuntiatur Sioni, dum miseriis pressa et a Deo derelieta videtur (cf. 49, 21; 51, 171; 52, 1; 54, 1; 66, 8). Cum gentibus et regibus nationum (omnes sti ; cf. v. 3) — sed post eos? — etiam veniunt ii qui sensu quodam magis proprio filii Sion dicuntur, Israelitae scil. genere per orbem dispersi ; cf. 11, 12; 14, 2; 49, 22. Hebr. et filiae tuae ad latus gestabuntur proprie super latus, i. e. prout ' nutrices filiolos in oriente gestare solent fere coxae gestantis innixos (cf. Del.) ; cf. 66, 12; 40, 11. Qui igitur infirmiores sunt, cura quoque maiore fovebuntur. In hoc gentium obsequio idem licet cernere quod S. Paulus de gentibus affirmat : debitores sunt eorum (Iudaeorum; Rom. 18, 971. 1 Cor. 9, 11). Hodiernus vulg. textus: fert surgent ; id quod parallelismo congruit, dummodo de latere intelligatur (uti 14, 13. Ps. 47, 3) de extremis terrae partibus. At S. Iier. vertit et explicat in latere sugent, « illud significat quod animae in Christo lactentes.. sugant lac apostolorum » (S. Hier.). Quare Sasb. haud immerito notat : « verisimile est mendum et esse pro surgent legendum sugent; sie enim habet Hieronymus in suo texta et in commentario ita interprelatur » ; el Sanct. : « in quibusdam codicibus est de latere sugent, ut observat Marianus Victorius in annot. super Hier., ubi aliquot codices numerat, ubi sugent legitur, quibus tu complutenses adde ». Item For. omnino legendum esse censet sugent et sic scriptum esse ab interprete. LXX habent : filiae tuae super humeros portabuntur; sim. Chald. — Hebr. wax confirmare, fulcire; inde vx, nzoi intelligitur Aq. zin nÜcov:xt et Syri nutrientur et. S. Hier. sugent, eandem sequitur Üsor. « uberibus lectissimarum mulierum nutrientur ». nutricius, nutricia. Ex quibus vocibus derivalis interpretatio Quanto gaudio videat Sion omnes ad se confluentes nationes, describitur
Uti Deus olim in columna ignis splendentis populo suo exstitit redemptor ex servitute aegyptiaca (Ex. 13, 21. 29), ita denuo in splendore et gloria apparebit Sioni eamque sua gloria reddet gloriosam, ut ex gloria Domini in Sionem effusa omnis demum terra fiat plena gloria Dei, prout iam in visione inaugurali ultimus iste operum divinorum terminus est ostensus (6, 3). Haec animo concipiens vates gratulabundus urbem sanctam alloquitur v. 4 « Surge, illuminare Ierusalem, quia venit lumen tuum et gloria Domini super te orta est »! — Ierusalem non adest in textu hebr. neque apud Syrum, Aq. Sym. (uti iam notat Procop.) neque legitur in versione S. Hier.; at ad sensum plene habendum vox rite suppletur a LXX !, vulg. et Chald. — Iubetur surgere; nam ex humiliatione et deiectione orietur salus, uti est norma constans ex cap. 1, et urbs abiecta in terra sedere et lugere exhibetur quamdiu iustam Dei punitionem sustinere concipitur (cf. 3, 96 ; 51, 23-52, 3. 54, 6. 11). Quare, dum gemit : dereliquit me Dominus (49, 14), nuntius ei affertur solatio plenus : surge ex abiectione et luctu! surge ad gloriam novam quae nunquam recedet, surge, ut illam capias perpetuoque teneas altitudinem in vertice montium (2, 2), tamquam signum elevatum in nationibus (11, 10) et /uce (hebr.), luce induere et hanc lucem tamquam sol in nova theocratia diffunde in orbem terrarum. Novum quasi « fiat lux » nomine Dei vates annuntiat, qua non iam mundus aspectabilis illustretur, sed regnum Dei gratia et beatitate constans ei inferatur. Cur luceat, ratio affertur, quia venit lumen tuum id quod statim explicatur : et gloria Domini super te orta est; gloria Domini iam fit lumen quo lerusalem luceat. Quemadmodum olim nubes lucida requievit super tabernaculum foederis, ita iam gloria Domini lucens super urbem eam luce sua collustrat (cf. 4, 5) et ad participationem splendoris sui elevat. Deus enim est lux; ergo ubicumque Deus peculiari ratione sua praesentia, gratia, favore adest, ibi lux adesse concipitur. Si Deus autem tamquam redemptorem et salvatorem se venturum promittit, lumen vulius sui eminenti modo pollicetur; unde maximus ille favor iure gloria Domini appellatur. Unde gloria Domini optime dicitur ratione habita nubis lucidae (schechina), favoris divini eximii et summae beatitatis et glorificationis, ad quam demum redemptio hominem et suo modo etiam creaturam transferet. Haec gloria oritur super Ierusalem ; sensus est idem quem in Deo Jacob ad quem gentes properant deprehendimus (2, 3). Deus sese manifestat in certa quadam familia, ibique bona sua reponit. Hic ergo sedem et centrum theocratiae designat, cui demum omnes nomen dare debebunt, si gloriae Domini participes esse voluerint. Uti mons templi elevatus in vertice montium omnibus redditur conspicuus, ita sedes ac centrum theocratiae eo lumine in mundi tenebris lucet, ut non possit non suo splendore omnium se oculis inferre v. 9 « quia eece tenebrae operient terram et caligo populos ; super te autem orietur. Dominus et gloria eius in te videbitur » ; — ioto orbe tenebris involuto Dominus quasi sol oritur super Ierusalem et cernitur eius gloria super urbem; ita quanto splendore omnium oculos in se convertat, optime describitur. Idem vates iam proposuit 9, 2 : habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est. Tenebrae, cum Dominus h.l. ut lux et splendor repraesentetur, dicunt populorum conditionem qua sint sine Deo, sine salute vel « sine Christo, alienati a conversa- .lione Israel et hospites (E£évo) testamentorum, promissionis spem non habentes et sine Deo (Z0:o)) in hoc mundo » (Eph. 2, 12), ergo conditionem summae miseriae, in qua opera tenebrarum (Rom. 13, 12) dominabantur. Cum orbis istis tenebris est sepultus, lux qua dispellendae sunt, oritur super lerusalem. Ergo illuminatio a Sion diffundetur, cf. 2, 3: de Sion exibit lex et verbum Domini de Ierusalem. Cum caljgo omnia occupet et tenebrae, sermo aperte regreditur ad initium theocratiae eius qua omnes populi sunt comprehendendi. Nam tenebrae per se dicunt statum illum a Deo alienum et infelicem et eum dicunt a fortiore hoc loco, quia iis opponitur Deus ut lumen et gloria. Quare patet prophetam non de ultima periodo temporis messianici loqui, sed ipsum eius initium spectare, quo revera caligo operuit gentes, dum ChriEcclesiae in Sion, ut eo lumine orbis illustraretur. Dominus ergo splendebit super Sion ; id suo modo iam in vetere theocratia quoque aderat ; sed deerat alterum illud : videbitur gloria eius i. e. agnoscetur splendor iste in orbe universo et omnes ad Domini lucem, fontem omnium bonorum accurrent, « Ecce, inquit, obtecta est tenebris et caligine ignorationis et erroris universa terra gentium; super te autem apparebit Dominus ; illuxit enim illis primum et gloria eius visa est eximia magnitudine operum et signorum » (S. Cyr.); venit enim ad Sionem « sol iustitiae, lumen quod omnes prophetae pollicebantur » (S. /lier.). Monent simile quid in Aegypto evenisse, ubi tenebrae horribiles (actae sunt, ubicumque autem habitabant filii Israel lux erat (Ex. 10, 22. 23. Sap. 18, 1. Osor. Mar.). Cum splendor et gloria Domini oriatur super urbem, ipsa urbs lumine hoc divino collustrata evadit lucida et splendore suo orbem illuminat v. 8 «et ambulabunt gentes in lumine tuo et reges in splendore ortus tui » ; — hebr. et ambulabunt gentes ad lumen tuum, ad splendorem exorientem tibi (cf. Sasb. For. Sanct. Mar. Vat. Malv. et recentiores) i. e. « ad illud lumen quod in te fulgebit gentes undecumque convolabunt tamquam ad pharum in portu lucentem aautae salo iactati, et ad solem qui in tuis orietur finibus reges etiam et principes accedent » (Sanct. sim. Lap. Tir. Men.). Textus lat. magis effert id quod accessum ad lumen consequitur : qui hactenus errabant in tenebris neque quidquam habebant certum et tutum quod sequerentur, iam illustrati hoc coelesti lumine ambulabunt sine ullo aut periculo aut errore (Sanct.) vel « omnes actiones in huius lucis splendore collocabunt » (Osor.) ; S. Hier. eos dicit in splendore ambulare qui Christi fidei colla submittant. LXX vertunt «Q eozí v2» l. e. « postquam luce tibi data illustrati sunt etiam ipsi ambulabunt recta et regia via ad nullum obicem in medio iacentem impingentes, sed ut in clara luce et die quantumvis noctis et tenebrarum filii omnia offendicula praetercurrentes » (S. Cyr.). Atque de oraculi impletione haec notat Theod. : « dicant Iudaei quinam reges legalem cultum amplexi sint aut quae gentes ad universorum Deum per illos adductae sint; at illi quidem ostendere non possunt, apud nos vero eventus prophetiae cernitur. Lux enim Ecclesiae Dei et gentibus affulsit et reges ad veritatem perduxit ». Ceterum vide 2, 3; 141, 10; 95, 6; 49, 6; 44, 8; 49, 6. 92 ; 54, 13. Uti facies Moysis ex Dei consortio splendens est effecta, uti apostoli docente S.. Paulo claritatem Christi animis conceptam in alios transfundunt (2 Cor. 83, 18. Eph. 5, 14), ita Sion lumine a Deo accepto lucens hunc splendorem quaquaversus diffundit; adest in ea salus eaque universalis, qua universalitate periodus designatur messianica. Quae universalitas, utpote indoles propria novi foederis et a vetere theocratia aliena etiam magis declaratur
60:5
v. 8 « tunc videbis et afftues et mirabitur et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi »; —hebr. tunc videbis et splendebis !, scil. laetitia et exsultatione, et pavebit vel tremet, non metu, sed admiratione, obstupefactione de tanta rerum mutatione felicissima; est igitur sacra quaedam de eventu miro trepidatio coniuncta cum gaudio; et dilatabitur cor tuum 1. e. « animus quondam moerore contractus et angustus tam laeta rerum vicissitudine dilatabitur » (Sanct.); uti tristitia animum contrahere et quasi pusillum reddere, ita laetitia expandere et magnum efficere ? videtur: Et tanti gaudii ratio est, quia multitudo maris i. e. opulentia regionum maritimarum et insularum ad te convertetur; ita "2n Ps. 31, 16 et Eccl. 5, 9 divitiae, ut iam monetur apud Malv. et For. et explicant LXX «Ao)zog OxAAoone, Syrus, Chald. ; ita quoque videtur S. Hier. multitudi-. nem intellexisse, cum in commentario scribat : « an non est gaudium cernere divitias et multitudinem maris ad se transferri atque: converti et fortitudinem gentium venire sibi, ut quidquid in saeculo et orbe terrarum est suum sit » et sequuntur Osor. Sa et recentiorum mulü; vel qui opes et divitias non in multitudine explicant easdem plerumque in fortitudine gentium designari censent (cf. S. Thom. Sanct. Mar. Malv. Calm. Rohl. Troch. Sein. Del. Naeg.). Ceterum bene notat iam For. 5'n accipi posse vel pro exercitu et robore vel pro divitiis ; « quod si per divitias, aurum et argentum et cetera quae mox commemorat intelligas vires, ingenium, industriam, artes, scientias et huiusmodi quae veriores divitiae sunt quam illae aliae, haec omnia quoque ad Christi Ecclesiam devoluta esse nemo est qui ignoret » (For.). Neque multum interest, utrum de robore vel numero et praestantia gentium, an de earum thesauris (quae frequens est notio ^r) explices; nam semper gentes simul cum suis opibus intelligi patet. In subseq. v. 6. 1 opes gentium commemorantur et in v. 8. 9 multitudo earum e longinquo simul cum opibus. Notes velim h. 1l. loquendi modum *N2? Z5 »n quae sententia et re et fere verbis quoque expressa est apud prophetam Aggaeum (vide ad Agg. 2, 1; comment. in proph. min. II p. 192). De impletione scribit Theod. : « neque hoc Iudaeis convenit; quorum enim quaeso gentium et populorum ad illos allatae sunt divitiae? At Ecclesia Dei ea recipit quae olim daemonibus offerebantur et amarum quondam mare gentium, crucis ligno dulce redditum, munera offert Ecclesiae Dei ». Iam istae divitiae et populorum multitudo accuratius per singula re- censentur
60:6
v. 6 « inundatio camelorum operiet te, dromedarii Madian et Epha; omnes de Saba venient aurum et thus deferentes et laudem Domino annuntiantes ; v. '| omne pecus Gedar congregabitur tibi, arietes Nabaioth ministrabunt tibi; offerentur super placabili altari meo et domum maiestatis meae glorificabo »; — enumerantur nationes quae negotiationem exercent et quae vitam degunt pastoriciam; unde et qui cultiore vitae genere utuntur et qui simpliciore ac rudiore, pariter vocari ad theocratiam declaratur. Qui negotiationi operam dant magno numero afferunt munera, ita ut regio sionitica quasi inundatione quadam camelorum videatur operta. Madianitae ad quos etiam tribus Epha pertinet (cf. Gen. 25, 2. 4) sedes habebant in litore orientali sinus aelanitici ; ex Saba, i. e. Arabia felice (cf. 3 Reg. 10, 2. Ier. 6, 20. Iob 6, 19) aurum et thus afferunt neque ad lucrum faciendum, sed laudes Dei enuntiantes. Hisce adiunguntur qui vitam agunt pastoriciam ; Cedareni (cf. 21, 11; 49, 11) greges pascebant in deserto inter Syriam et Babyloniam interiacente et Nabaioth (quos eosdem censent plerique ac Nabataeos) ex Ismael oriundi (Gen. 25, 13) eandem fere regionem incolebant. Isti greges suos: Domino sistent et Dominus cum beneplacito munera eorum accipit; ministrabunt tibi, Sioni, theocratiae etiam pastores illi cum suis rebus et opibus se tradent ad Dei causam iuvandam ; ascendunt cum beneplacito altare meum (hebr.) i. e. eorum sacrificia Deus rata et grata habet, uti 56, 1; adoratio et cultus Dei, uti saepius, ad normam veteris theocratiae exhibetur. Hisce omnibus domum decoris mei exornabo (hebr.); cum enim tanto cum studio nationes cum opibus accurrant, domus Dei ea gloria et magnificentia decorabitur quae longe sublimior est gloria templi antiqui (cf. Agg. 2, 8. 9). Uti Ierusalem hic intelligitur centrum et sedes theocratiae, et uti mons Sion (2, 2) ad quem omnes gentes confluunt, non est collis ille urbis regiae qua talis, ita hoc quoque loco non de templo hierosolymitano erit cogitandum, sed de templo quod Messias tamquam alter Salomon erit aedificaturus (cf. 2 Reg. 7, 13), cuius mentionem etiam facit propheta Zacharias (6, 12. 13) et quod post Ezechielem (43, 12; 43, 13) etiam Daniel (9, 24) tamquam ultimum operum messianicorum designare videtur. In tali sanctuario a Messia consecrato utique quam maxime aderit gloria et magnificentia Domini (cf. 4, 5. 6). altera et universali abolenda est, per se multa praecepta necessario concidunt. Cultum mosaicum fore abolendum, clarissime docet Ieremias affirmans in novo rerum ordine arcam testamenti Domini nullo modo desiderari neque eius fieri recordationem (ler. 3, 16). Sed area. haec erat centrum cultus; ad eam. immediate vel mediate cuncta sacrificia sanguinis aspersione applicabantur tamquam ad locum unde propitiatio et expiatio fiebat. Proinde si eius ne mentio quidem fit, evidens est cultum ritu mosaico et legali exercendum plane esse abolitum. Eandem abolitionem Malachias (1, 11) enuntiat. Quodsi nihilominus prophetae de illis sacrifieiis etiam tempore messianico loquuntur, ratio est eadem qua nominibus veteris theocratiae novam quoque designant. Sicut enim nomina Sionis et lerusalem ipsa illa notione et functione quam in vetere theocratia habent apta efficiuntur, quibus nova quoque appelletur, ita sacriticia vetera in quibus cultus Dei et adoratio consistebant, hac sua significatione apta sunt quae pro symbolis adhibeantur cultus et adorationis Dei. Praeterea cum prophetae genus dicendi plerumque seligant imaginibus nolis aptisque distinctum, quid ad cultum Dei delineandum magis accommodatum esse potuit, quam sacrificiorum propositio ? hisce enim assueti erant omnes, iis coli Deum sciebant omnes, ergo illa aptissima evadunt symbola, quibus cultus et adoratio Dei non verbis solum sed rebus depingatur. Insuper cum rebus veteris foederis typica insit ratio qua sicut umbra corpus, ita novum foedus aliquo modo adumbrant, potiore iure res illae adhibentur quibus res similes novi testamenti designentur. Ostendit quomodo nationes orientales ad Sionem eiusque lucem accedant; iam quanto etiam studio ex occidente ad splendorem Sionis feraniur declarat; ita implebitur quod supra dixit 59, 19 : et timebunt qui ab occidente nomen eius et qui ab ortu solis gloriam eius. Iam multitudo maris in v. 5 accuratius explicatur
60:8
v. 8 « qui sunt isti qui ut nubes volant et quasi columbae ad. fenestras suas?
60:9
v. 9 me enim insulae argentum eorum et aurum eorum cum eis nomini Domini Dei tui el Sancto Israel quia glorificavit te » ; — ab oriente aciem mentis convertens ad occidentem cernit vates naves celeriter advenientes; sicut nubes vento impulsae properant, ita naves velis inflatis; et ut columbae impetu et desiderio quodam feruntur ad columbarii fenestras, ita naves expansis velis quasi alis advolare videntur. Quid sibi velint naves, respondet Deus : ecce, iam completur quod de opere servi Domini annuntiavi : iudicium gentibus proferet, legem eius insulae exspectabunt (42, 1. 4) ; quia gentes longinquae desiderio Dei et salutis tenentur, ideo citato cursu ad Sionem properant. Inter naves autem velis albis et expansis procul advenientes agmen ducunt naves Tharsis ; in hebr. naves Tharsis in primo loco vel ordine, in fronte, uti bene LXX &Àcix Oapois &v xgoxoig. De Tharsis vide ad 9, 16; 93, 4 et ad Ion. 1, 3. Tharsis adhibetur ad regionem quam maxime remotam designandam ; unde salutem esse universalem et theocratiam iam omnes gentes suo complecti debere sinu demonstratur. Fortasse non sine arcano consilio divino res ita exhibetur, ut dum ex oriente nationes non adeo remotae nominentur, ex occidente longinquarum fiat mentio. Nonne Ecclesia Christi potissimum ad occidentem versus propagabatur, dum in regionibus a Palaestina orientalibus arctioribus contineretur limitibus et adhue contineatur ? Pompa festiva qua naves advehuntur magnificentior est magisque ad admirationem facta, si naves e remotissima regione primo ordine sistuntur. Adducunt filios Sion; cf. 14, 2; 49, 22; ergo indicatur quod S. Paulus quoque effert conversione gentium fieri, ut ipsi quoque filii Israel misericordiam consequantur et conversionem gentium inservire ad eos reducendos (Rom. 11, 14. 31). Gentes autem se et opes suas consecrant et dedicant nomini Iahve Dei tui i. e. Deum venerantur qui in Sion et Ierusalem suam reposuerit revelationem ; ergo talem Deum colunt (cf. 2, 3) qui in ea gente et eo modo nomen, suum se suaque consilia et opera patefecit. Quare Sanctus Israel appellatur, qui ut in se est sanctus, ita sanctitatem suam relucere vult in theocratia (cf. 6, 3). Tanto autem fervore et studio se suaque Domino consecrant, quia exornavit te (hebr.), quia Deus theocratiam suam magno splendore ac gloria exornare vult (cf. v. 8). In cursu citato et in muneribus adumbrari devotionem et virtutes bene notat S. Cyr., non quidem ac si aurum et argentum immediate ad virtutes esset transferendum, sed quia oblatione rerum pretiosarum animorum promptitudo ac studium Deo carissima quaeque dedicandi declaratur; unde talis oblatio signum est ex quo ad virtutes animis inhaerentes fit conclusio. Itaque « intelliges venturos per fidem et fructificaturos Christo aurum et argentum et non simpliciter illam materiam sed veluti quae in nobis sunt pretiosa et illustria et magni facienda, fidem scil. omniumque virtutum splendorem ; haec enim sunt Deo xenia, haec spiritualis cultus anathemata et donaria illustria et. admiranda » (cf. Ps. "14, 40. 11). Monet Theod. ut si quis hunc locum liquido intelligere velit, « is in publicis festis vel dominicis vel sanctorum martyrum concurrentes turbas consideret atque has quidem vel filias in ulnis gestantes vel manibus ductantes, illos vero cum filiis procedentes, ac re ipsa spirituales columbas videbit cum pullis volantes et ad novam Sionem adventantes » (LXX enim habent Ós spiasepal cv vecccctz).
60:10
v. 10 « Et aedificabunt filii peregrinorum muros tuos et reges eorum ministrabunt tibi ; in indignatione enim mea percussi te et in reconciliatione mea misertus sum tui » ; — cf. 49, 41; 54, 2 seq. ; uti instauratio messianica per reditum ex Babylone praeparabatur, ita reditus ille et quae eum secuta sunt saepe similitudinem quandam et quasi praeludia quaedam illius maioris instaurationis exhibent. Idem hoc loco cernitur. Nam in urbis restaurationem filios alienigenarum aliquid operis contulisse, Esdras nos docet (cap. 6. 1). Quare allusionem ad eventum contineri illum hoc loco facile concesseris (cf. Theod. Procop. S. Thom. Sanct. Lap. Men. Tir.), at primo et per se de illo reditu non institui sermonem, antecedentibus ostenditur. Muri urbis symbolice dicuntur de nova theocratia messianica aedificanda. Nexum qui adsit inter Ierusalem sedem veteris theocratiae ei symbolum typumque novae in altero membro Deus iterum declarat, simul indicans novam exorituram esse ex conditione humili et abiecta veteris reipublicae vel theocratiae, in quam propter populi improbitatem devenerit; novam autem theocratiam opus esse gratiae, misericordiae, beneplaciti Dei (cf. 42, 1; 51, 22 ; 34, 6. 11 etc.). Hanc autem theocratiam novam alienigenae aedificare dicuntur. Nonne iam innuitur, quod postmodum etiam clarius effertur 65, 1. 2, maiorem partem Israelitarum novae theocratiae messianae nomen non daturam, verum Ecclesiam aedificari per gentes? De qua re verba haec accipiunt Euseb. S. Cyr. Hier. ; unde theocratiam quae olim, ut S. Hier. loquitur, afflicta erat et captivitati tradita in populo Iudaeorum, Deus restituet in vocatione gentium, ipsam aedificationem de doctrina et virtutibus omnibusque illis quibus regnum Dei in terris constituitur ac propagatur interpretaberis (cf. S. Hier. Cyr. Sanct.). De ministerio regum haec laudat $. Cyr. : « et reges dicit vel principes et duces populorum qui assistunt Ecclesiae Christi satellitio velut munientes eam et liberos eius tamquam scuto protegentes ac omnem hostium impetum propellentes ». Theocratiam hane pro omnibus destinari et continuo augmento crescere debere indicatur
- Gentes autem ab oriente (v. 6. 1) et ab occidente (v. 8. 9) venient, ut aedificent Ierusalem eique serviant
60:11
v. 11 « et aperientur portae tuae iugiter, die ac nocte non claudentur, ut afferatur ad te fortitudo gentium et reges earum adducantur »; — urbs illa tanto splendore a Deo exornata (v. 3) portis suis iugiter apertis continuo omnes invitat iisque offert opportunitatem, ut bonorum divinorum in ea repositorum se reddant participes. Et voluntate Dei portae manent apertae, ut gentibus indicetur necessitas intrandi; unde utafferatur fortitudo sive divitiae gentium (S. Hier.), ut gentes et reges eius urbis servitio se dedant. Portae die ac nocte apertae summam quoque securitatem ab impetu hostili indicant; vide Zach. 9, 5 : ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu. Si autem theocratia pro omnibus datur, omnes tenentur ei se adiungere. Quare sollemnis additur sanctio
60:12
v. 19 « gens enim et regnum quod.avon. servierit tibi peribit et gentes solitudine vastabuntur »; — de hac nova theocratia proinde valet quod propheta 8, 9. 10 enuntiavit et quod per cap. 13-27 explicuit de nationibus et quod in hac parte de inimicis Messiae iam saepius edixit; cf. 49, 26; 50, 14; 51, 93; 54, 11; 51, 20; sim. Dan. 2, 44. Zach. 14, 11-19. Praeformatur illud : non est aliud nomen datum hominibus in quo nos oporteat salvos fieri, et extra Ecclesiam non est salus. Deus tamquam normam qua nationum sortes regantur fidem illarum ac devotionem ponit qua theocratiae, regno Dei, assistunt; veram populorum felicitatem reponi in arcta eorum cum regno Dei coniunctione. Sánctione hac quam maxime declaratur Ecclesiam fore invictam. Si eae gentes interire debent quae nolint servire, etiam peiori ruinae illae devovebuntur , quae regnum Dei impugnant. Natio aliqua solitudine vastatur non solum si tamquam natio destruitur vel ab alia gente dura servitute subiicitur, verum etiam si morum probitate et integritate sublata internis dissidiis et periculis obiicitur. Tantae igitur dignitatis est regnum Dei, ut ei omnes fidem et officium pendere debeant et ut in ea fide populorum salus ac prosperitas constituatur. Cum eo dignitatis loco positum sit, decet ut omni ornatu a Domino donetur, quo splendens maiore efficacia omnium ad se oculos animosque attrahat. Quare pergitur
60:13
v. 13 « gloria Libani ad te veniet, abies et buzus et pinus simul, ad ornandum locum sanctificationis meae et locum pedum meorum glorificabo »; — cf. 85, 2; 41, 19; 55, 13. Nova Sion omni modo longe praecellet prae vetere. Cum ergo in veterem illata fuerint ligna cedrina ad aedificandam domum saltus Libani et ad templum (3 Reg. 5, 6; 10, 17. 91. 2 Par. 2, 8; 9, 20. Esdr. 8, 1), novae Sioni iam tota gloria et magnificentia Libani datur. Haec symbolice intelligenda esse ex ipsa notione novae Sionis vel Ierusalem sequitur. Splendor regni messianici hoc loco uti saepius ex rerum naturalium pulchritudine et amoenitate describitur (cf. 35, 1; 41, 19) idque eo rectius quia in creaturae quoque glorificationem benedictio regni huius redundabit (cf. ad 11, 6). Intali promissione continetur Deum regno messianico non solum protectionem daturum, verum etiam illud gloriosum et illustre effectarum coram gentibus. In hebr. nominantur cypressus, platanus * et cedri species scherbin, ut multi explicant (cf. 41, 19), LXX nominant cypressum, pinum et cedrum. Vult igitur Deus locum sui sanctuarii ornare et locum pedum reddere gloriosum; est enim ipse Deus gloriae, unde decet ea omnia peculiari gloria exornari, quae sin- -gulari eius praesentia honorantur vel ad eius cultum referuntur. Adest allusio ad gloriam templi; locus pedum dicitur de arca, quia Deus sedens super cherubim concipiebatur (cf. 1 Reg. 4, 4. 2 Reg. 6, 2), ita ut arca esset quasi scabellum pedum eius, vide 14 Par. 28, 2. Lament. 9. 4. Ps. 98, 5; hoc loco autem generatim de nova Sion, quia omnis locus montis Sion et tota populorum. congregatio iam peculiare Dei sanctuarium efficietur (cf. 4, 5. 6. Zach. 14, 21). Sicut res inanimatae suum Sioni splendorem conferunt, ita homines quoque
60:14
v. 44 « el venient ad te curvi filii eorum qui humiliaverunt 1e el adorabunt vestigia pedum tuorum omnes qui detrahebant tibi et vocabunt te civitatem Domini, Sion Sancti Israel » ; — quale sit discrimen inter veterem theocratiam et novam, ulterius delineatur. Hebr. prosternent. se ad. plantas pedum. tuorum omnes qui te spreverunt; extremum est obsequium quo patrum suorum culpam expiant et iniuriam olim illatam. Urbem non ut antea probrosis discindunt dicteriis, sel eam agnoscunt et profitentur civitatem Domini, quam Dominus fundavit et in qua regni sui sedem collocat, Sion Sancti Israel, urbem quae nunc plane consecrata sit Sancto Israel et eius in se referat sanclitatem, neque unquam ab hac sanctitate deficere poterit sed perpetuo et arctissimo vinculo coniuncta erit Sancto Israel, ita ut appellatio haec ei continuo pleno iure debeatur. Hac sua professione re et verbis facta qui olim erant inimici et contemptores theocratiae quantam animi mutationem subierint clare enuntiant. Habet ergo regnum Dei hanc in se vim, ut ex hostibus et persecutoribus efficiat fideles et humiles cultores. Et revera quot facti sunt ex persecutoribus Ecclesiae defensores! Describitur ergo Ecclesia tamquam victrix et dominatrix gentium (Sanct.); « Si quispiam velit posteros eorum regum qui persecuti sunt Ecclesiam dicere qui nunc cum honoreet timore ad eam veniunt et divinam quasi civitatem suspiciunt, non discedit a scopo; videmus enim exemplis rem ad eum eventum deductam » (S. Cyr.) ; cf. 43, 14. Hanc rerum mutationem et maximam vim quam regnum Dei in animos gentium exercebit, ulterius vates describit ita, ut Ierusalem revera duplicia accepisse de manu Domini clare proponatur
60:15
v. 43 « pro eo quod. fuisti derelicta et odio habita et non erat qui per te transiret, ponam te in superbiam saeculorum, gaudium in generationem et generalionem,
60:16
v. 16 et suges lac gentium et mamilla regum lactaberis et scies, quia ego Dominus salvans te et redemptor tuus fortis lacob »; — vetus theocratia erat desolationi exposita, a gentibus odio habita, contempta, conculcata, et cum urbs Ierusalem ruinis prostrata iaceret, incolis erat destituta; instauratione autem fiet decus perpetuum, exsultatto vel deliciae generationis et. generationis (hebr.); cf. 49, 18 seq. 54, 1 seq.; ergo pro ignominia accipiet decus et gloriam ; pro odio erit cunctis gaudio et exsultationi. Inde gentium opibus quasi lacte nutrietur et regum benignitate quasi matrum amantissimarum cura sustentabitur (Osor.); ita experimento cognoscet quantae sit benignitatis et fortitudinis Dominus salvator. Pro mamilla regum LXX praebent zXouxc», Syrus et Chald. praedam !; ne modus loquendi sit nimis inusitatus, explica : nutricibus optimis, quales provideri solent regibus, tu traderis (cf. Sanct. Tir.). Notat Malv. : « contra nunc reges, o dedecus! Ecclesiam emungunt et exsugunt ». Ad externam hare dignitatem, venerationem, pompam addit propheta, quantopere interno valore et pretio instaurata theocratia emineat prae vetere. Id exprimitur symbolice, fore scil. aedificationem novam ex materia multo pretiosiore v. 1'| « pro aere afferam aurum et pro ferro afferam argentum et pro lignis aes et pro lapidibus ferrum et ponam visitationem tuam pacem et praepositos [uos iustiliam » ; — « magna hic ostenditur rerum mutatio, dum vilia et sordida cum pretiosis et raris commutantur » (Sanct.). Quale sit discrimen dignitatis et bonorum utrique foederi propriorum, hoc loco describitur; unde bene For. : « commutationem tristium in res laetas vidimus superiori versu; hic credo attingere prophetam commutationem etiam bonorum in alia bona » (sim. S. Hier. Cyr. Theod. Mald.) et exemplis illustrat Osor. : pro circumcisione baptisma, pro legis piaculis et umbris iustitiae et imaginibus solida iustitiae et sanctitatis ornamenta et sacramenta, pro aedificiis interituris aedes et moenia quae nunquam vel ab hoste dirui vel senio consumi possint etc. Symbolo ergo aedificationis forte cum allusione ad tempora opesque Salomonis in modo loquendi (cf. 3 Reg. 10, 21. 27. Lap. Tir.) ostenditur (cf. 34, 11. 12) alia lege aliisque plane modis novam institui theocratiam eamque ad altiorem dignitatem, stabilitatem instaurari. In auro et argento cernes dignitatem maiorem, ad quam conferes verba Christi : amen dico vobis, non surrexit inter natos mulierum maior Ioanne Baptista, qui autem minor est in regno coelorum maior est illo (Matth. 11, 11) et doctrinam S. Pauli de herede parvulo qui quamvis filius, sit tamquam servus sub tutoribus et actoribus et de dignitate illorum qui per baptismum induerunt Christum (Gal. 3, 21; 4, 4 seq). In hae autem urbe ita instaurata dominantur et custodiam habent paz et iustitia, duo illa quibus periodus messiana saepe declaratur, pax omnium bonorum cumulus, beatitas, iustitia ius et norma divina, sanctitas. Explica visitationem munus quale est pastoris vel magistratus officium (For. Sanct.); pax igitur eius reipublicae gubernacula tractabit (Osor.), pax leges imperii et dominationis dabit (cf. 2, 4) et iustitia vel sanctitas munus obibit vigilum vel custodum, ut sancte omnia et rite fiant, ne quid mali vel improbi clam irrepat. Igitur indoles instaurationis spiritualis quam clarissime designatur. Sic demum Sion restituitur secundum normam illam et formam quam apud Deum esse repositam propheta iterato nos docuit (cf. 1, 26; 49, 16). De personificatione pacis cf. 32, 16; 48, 8; 39, 14.
60:18
v. 18 « Jon audietur ultra iniquitas in terra tua, vastitas et contritio in lerminis tuis, el occupabit salus muros tuos et portas tuas laudatio »; — simul cum improbitate aberunt quae ex illa iusto Dei iudicio consequuntur : vastitas et exitium (cf. 1, 1. Lev. 26, 11); prosperitas et securitas indicium est verae iustitiae et pietatis qua Dei populus legem divinam vita exprimit. Et eam adesse sanctitatem altero membro designatur : e£ vocas salutem muros tuos et portas tuas laudem (hebr.) i. e. salutis praesidio quasi muris munieris et laude divina et gratiarum actione qua salutem a Deo concessam celebras quasi portis ab hostium incursu protegeris. Salus messianica et huius salutis agnitio, celebratio, gratiarum actio praesidium constituunt theocratiae; in his omnis spes felicitatis reponitur. Bene perpendi oportet, quam distincte indoles spiritualis hisce denuo exprimatur. Non moenibus et portis urbs indiget, verum habet in salute et in laudatione huius salutis potentissimam suam protectionem (cf. Zach. 2, 5). Cum igitur muri consistant in salute, simul ab ipso propheta nobis explicatur, qua ratione aedificatio v. 10 et alibi (49, 11. 19) concipi debeat; uti 34, 11-14, sic hic quoque spiritualem intelligi aedificationem declaratur. Ceterum vide 926, 1. Urbs autem talis superior est vicissitudinibus rerum naturalium neque in lis iam ulla spes aut. beatitas collocatur, verum in solo Deo, qui cognitione sua ut lumine clarissimo atque nunquam deficiente omnia abundanter complet :
Cum pace et iustitia tamquam lege suprema omnia devinciantur et contineantur, longe aberit quodvis malum
60:19
v. 19 « non erit tibi amplius sol ad. lucendum per diem nec splendor lunae illuminabit te, sed. erit tibà Dominus in lucem sempiternam et. Deus tuus in. gloriam tuam » ; — quanta luminis et gloriae abundantia Dominus oriturus sit super Ierusalem (v. 1), hic comparatione effertur; eius enim lucis splendore et sol et luna evanescere neque iam splendere videntur; unde magnitudo luminis divini infertur, quod cum simul sit sempiternum et omnia quae a rebus creatis praestari possint, eminentissime suppleat, urbem esse a rerum caducarum mutabilitate independentem innuitur. Urbs iam non alia luce regitur nisi « luce divina et intelligentia percepta quam credentium cordibus immittit universorum servator » (S. Cyr.) ; hac ergo omnia fiunt et disponuntur; non iam temporariam ac perituram gloriam ambiet urbs (Mald.), sed solus Deus erit laetitiae eius causa, in eo solo delectabitur (Mar.); ipse erit lux sempiterna, hisce in terris radiis suae doctrinae, favoris et gratiae illuminans, in coelo vero lumine gloriae et beatificae visionis in aeternum recreans ; unde hisce in terris solum inchoate, perfecte in coelis est nobis lux et gloria (cf. Lap. Tir.). Verba sane tam ampla sunt, ut et tempus et aeternitatem comprehendant (cf. S. Hier. Cyr. Theod. Sanct. Pint. Calm.) ; ea autem minime ita esse intelligenda ac si sol vel luna e rerum natura delerentur, et aliis locutionibus constat, de quibus vide 24, 23 et 30, 26, et sequentibus patet. Uti Dominus non novit vicissitudinis umbram, ita aliquid suae immutabilitatis quasi cum urbe communicare videtur
60:20
v. 90 « non occidet ultra sol tuus et luna. tua non minuetur, quia erit tibi Dominus in lucem sempiternam et complebuntur dies luctus tui »; — sol tuus hoc loco eadem notione ac translatione dicitur, qua alibi de luce i. e. de felicitate est. sermo. Declaratur igitur status quidam permanens et immutabilis salutis, cuius ratio et fundamentum in luce Dei, in eius favore et gratia perenni constituitur; quare additur dies luctus esse completos i. e. urbem instauratam, novam theocratiam esse indefectibilem neque unquam fore, ut in similem luctum et miseriam demergatur, sicut vetus ; quare eo quoque nomine prae illa praestat. Cum itaque Dominus dicatur sol urbis, versus antecedens similitudinis nota fere intellecta explicandus erit : « non iam amplius lux tua, o Ecclesia, erit sicut lux solis, qui non semper nobis conservat quem induxit diem, neque quasi lunae splendor qui et ipse varius est et alienus et menstruis spatiis nobis eripitur, sed erit perpetuus, ita ut nulla mutatione deficiat aut quoquam abeat ab oculis Ecclesiae » (Sanct.). Hos locos ob oculos habuisse videtur propheta novi foederis Apoc. 21, 23; 22, 5; unde facile concludimus vatem hic complexu quodam ita loqui, ut plena rerum adimpletio habeatur in aeternitate. Quid luce illa divina urbem collustrante efficiatur, proponitur
60:21
v. 21 « populus autem tuus omnes iusti, $n perpetuum hereditabunt terram, germen plantationis meae, opus manus meae ad glorificandum » ; — nünc est impletum in sanctitate novae theocratiae : plena est omnis terra gloria eius (6, 3); nunc vinea Domini facta est plantatio deliciarum (cf. 9, 1; 21, 2 seq.), et in ea sanctitate cernitur opus potentiae divinae, qua populum sanctum sibi creavit (cf. 19, 25) ad suam gloriam, uti supra dictum est 49, 3 et 55, 5. Et quia populus sanctus est, sine ulla perturbatione possidebunt terram 'et habitabunt in hereditate Domini ; vide ad 51, 92; 54, 9; terram possidere in vetere foedere idem erat atque in sorte a Domino data inhabitare, bonis foederis frui et certissimo pignore gratiae et benevolentiae Dei potiri. Haec cum in perpetuum promittantur, perpetua quoque Ecclesiae sanctitas et indefectibilitas denuo asseritur atque simul Ecclesiam triumphantem in hereditate Domini coelesti designari ipsa verborum amplitudine suadetur. Si enim iam in vetere foedere simul cum hereditate terrae palaestinensis docente S. Paulo (Hebr. 4, 3 seq.) altior patria et requies proponebatur, a fortiore in theocratia instaurata possessio terrae ita erit intelligenda, ut patria demum coelesti hereditas illa absolvatur, immo in ea potissimum: consistat. Eo enim modo Deus est lux perpetua, ad cuius fruitionem iustos vocari ex ipsius mortis tenebris vates iam 26, 19 docuit. Germen autem huius plantationis, uti decet plantationem divinam, fertilitate et amplitudine erit insigne; ita et communione nominis (cf. hebr. ^32 hic et 11, 4) et mentione incrementi et fertilitatis Ecclesia cum capite suo comparatur et intimus nexus inter Christum et Ecclesiam indicatur. Sicut enim 11, 1 de Christo : et surculus (germen) fructum afferet, ita hic in germine plantationis illud fructum afferet exponitur
60:22
v. 22 « minimus erit in mille et parvulus in. gentem fortissimam ; ego Dominus in tempore eius subito faciam istud »; — i. e. ex parvis initiis populus Dei exorietur numero potens; vide ad 49, 91; 54, 1; 66, 8. Os. 1, 10. Mich. 4, 71 etc. Denuo indicatur salutem exorituram ex conditione humili idque per modum comparationis declaratur; ad locutionem confer : faciam te crescere vehementissime, faciam illum in gentem magnam, eris in gentem magnam etc. (Gen. 17, 6. 20; 18, 18) et : crescas in mille millia (Gen. 24, 60). Quod quam vere in Ecclesia impletum sit neminem latet '; « fuit olim Ecclesia in suis incunabulis exigua et cum acerbe iactaretur ab humana potentia vulgo putabatur infirma ; nunc iam illam pollicetur multitudinem, virtutem et robur, ut familia exigua numero in millia crescat i. e. in numerosam sobolem, et quae infirma erat in gentem robustam » (Sanct.). Simul innuitur Deum istam sobolem numerosam et potentem procreaturum esse per eos qui hominum iudicio parvi et pauci sunt; vide 1 Cor. 1, 21; quare bene monent For. Lap. eic. apostolos multa millia regno Dei aggregasse. Ita parvulum illud ab initio germen, parvulus ille surculus, quia a Domino plantatur, plurimum crescet et plurimos alios surculos germinabit et Is. 60, 99 431 producet. Quam continua fertilitate Ecclesia Dei sit praedita et quantum utilitatis unusquisque, dummodo gratiis concessis utatur, pro Ecclesiae incremento possit afferre, ea comparatione ostenditur. emum quasi sigillum divinum promissioni adeo laetae apponitur : ego Iahve in tempore suo accelerabo illud (hebr.); opus est enim Dei, opus gratiae; ipse Deus id debebit efficere; conatus humani et desideria in eo rerum ordine per se nihil efficiunt. Deus autem ipse faciet suo tempore, quando ipsi placuerit vel quando eius sapientiae tempus opportunum adesse videbitur. En, praeformatur illud : non est vestrum nosse lempora et momenta quae Pater posuit in sua potestate (Act. 4, 1)! Quando ergo instauratio futura sit, sola Dei scientia comprehendi vates enuntiat. Sed si plenitudo illa temporis advenerit, tunc Deus id quod promisit accelerabit, tanc subito et celeriter ad omnium admirationem, ità ut opus potentiae divinae innotescat, nova lerusalem, nova theocratia, Ecclesia exorietur (cf. 49, 18. 21; 66, 8). Quae Ecclesia ex gentibus potissimum colligenda cum in primitiis gentium, in magis scil. ad praesepe Domini vocatis, quasi primo orta sit, et cum in lis gloria Domini primo effulserit in lucem gentium, aptissime iubemur festo Epiphaniae tempore hoc vaticinium in lectionibus liturgicis recolere; idque eo magis quoniam eo festo Domino sollemnes gratiae aguntur, quia gentibus apparuit, quia id effectum est, ut gentes ambularent ad lucem Ierusalem et reges ad spleadorem ei exorientem (60, 3).
60:1
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
… scrisse : « Ecce Virgo concipiet et pariet Filium » (Is. 7, 14); nella stella il De Rossi vide la luce vera, simbolo di Cristo, predetta dallo stesso profeta : « Surge illuminare Ierusalem, quia venit lumen tuum et gloria Domini super te orta est » (ibid. 60, 1-6). Il Garrucci invece propose di identificare il personaggio per il profeta Balaam, il quale preannunciò la stella : « Orietur stella ex Iacob » (Num. 24, 17). Il Wilpert mantenne l'opinione …
60:3
… 23, 9; Lev. 19, 33 sg.; Deut. 10, 18 sg., ecc.; cf. H. Lesêtre, Etranger, in DB, II, col. 204); essi potevano abbracciare la religione giudaica (v. proselutti); ed i profeti annunziano la loro aggregazione al regno messianico: Is. 2, 2; 42, 6; 49, 6; 60, 3; Zach. 2, 15; 8, 23; Mal. 1, 11, ecc. Nelle persecuzioni subite al ritorno dall'esilio (Neh. 5, 8; 9, 2; 13, 1-3) a particolarmente dai Seleucidi (I-II Maccabee) si sviluppò nei giudei …
… Sarà una redenzione, liberazione dai nemici, cui conseguirà un servizio di Dio in santità e giustizia; una remissione dei peccati, un'illuminazione dei sedenti nelle tenebre, un dirigere i passi degli uomini nella via della felicità, visita del Sole che sorge e viene dal cielo (cf. Is. 60, 3).
… Il titolo di re è attribuito ai m., sembra per la prima volta, da s. Cesario di Arles e da alcuni apocrifi: pare derivi da Ps. 71, 10 o Is. 60, 3.
60:4
… Tutte le profezie messianiche portano questa impronta (veggasi, ad es., Gen. 12, 3; 18, 18; 22, 18; Ps. 2, 8; 21, 26-29; Is. 2, 2; 60, 4 sg.; Ier. 3, 17; Dan. 2, 44; Mal. 1, 15). Nel Nuovo Testamento i testi che affermano il carattere universalista della Chiesa, regno di Dio sulla terra, sono innumerevoli. …
60:7
CEDAR (EBR. QÉDHĀR = «ABBRONZATO» DAL SOLE)
I Cedareni sono nominati insieme ai Nabatei (Gen. 25, 13; I Par. 1, 29; Is. 60, 7). Nei libri profetici i bēnē-Qédhār sono i rappresentanti principali dei nomadi arabi abitanti il deserto a est del Giordano. …
60:13
… Gli Assiri continuarono la spoliazione, cosa che fecero anche gli Israeliti, come risulta dal noto racconto sulle costruzioni del re Salomone (cf. I Reg. 5, 6, 9, 11, 13, ecc.) ed a varie specie di conifere (Is. 60, 13), la Bibbia ricorda anche il vino del L. (cf. Os. 14, 8), mentre poeticamente si parla con ammirazione degli effluvi odorosi (cf. Cant. 4, 11, testo ebraico) di tanti alberi (Is. 35, 2).
60:17
… I e II a. C. erano detti v. i pubblici ufficiali dell'isola di Rodi (cf. F. Prat, Evēques, in DThC, V, coll. 1658-59). Nella traduzione dei Settanta si indicano con tal nome i governatori (Iude, 9, 28), i prefetti (II Esdr. 11, 9) i magistrati (Is. 60, 17), gli ambasciatori regi (II Mach. 1, 46), lo stesso Dio (Iob. 20, 20; Sap. 1, 6). Nel Nuovo Testamento la parola ἐπίσκοπος è usata solamente cinque volte, di cui quattro per …
60:20
… risurrezione di Lazzaro (ibid. 11, 1-44), fanno vedere in G. sempre più splendente la rivelazione e la donazione agli uomini del Dio del Vecchio Testamento, che si era rivelato e promesso come fonte di acqua viva (Jer. 2, 13; Ps. 35 [36], 10); come luce (Is. 60, 20; Ps. 26 [27], 1); come Pastore del popolo (Is. 40, 11; Ps. 22 [23], 1-4).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.