They are encoreged to procede in building the temple: 6. with promise that Christ by his personal presence wil bring more glorie to this, then was in the former temple. 11. Their former slacknes in this worke was the cause of their wantes: 19. and now they shal haue abundance.
1In the four and twentieth day of the month, in the sixth month, in the second year of Darius the king, they began.Ai ventiquattro del mese sesto, l'anno secondo del re Dario,IN the foure and twenteth day of the moneth, in the sixth moneth, in the second yeare of Darius the king.In die vigesima et quarta mensis, in sexto mense, in anno secundo Darii regis. 2And in the seventh month, the word of the Lord came by the hand of Aggeus the prophet, saying:Il settimo mese, ai ventuno del mese, il Signore parlò ad Aggeo profeta, e disse:In the seuenth moneth, the one and twentith of the moneth, the word of our Lord was made in the hand of Aggeus the prophet, saying:In septimo mense, vigesima et prima mensis, factum est verbum Domini in manu Aggæi prophetæ, dicens: 3Speak to Zorobabel the son of Salathiel the governor of Juda, and to Jesus the son of Josedec the high priest, and to the rest of the people, saying:Parla a Zorobabel figliuolo di Salathiel principe di Giuda, e a Gesù figliuolo di Josedec sommo sacerdote, è al resto del popolo, e dì loro:Speake to Zorobabel the sonne of Salathiel the duke of Iuda, & to Iesus the sonne of Iosedec the grand priest, and to the rest of the people, saying:Loquere ad Zorobabel, filium Salathiel, ducem Juda, et ad Jesum, filium Josedec, sacerdotem magnum, et ad reliquos populi, dicens: 4Who is left among you, that saw this house in its first glory? and how do you see it now? is it not in comparison to that as nothing in your eyes?Chi è rimaso di voi, che abbia veduta questa casa nella prima sua gloria? e quale vi sembra ella adesso? Non è ella agli occhi vostri come se non fosse?Who among you is left, that saw this house in the first glorie therof? & what do you see this same now? Why, is it not so, as if it were not in your eyes?Quis in vobis est derelictus, / qui vidit domum istam in gloria sua prima ? / et quid vos videtis hanc nunc ? / numquid non ita est, quasi non sit in oculis vestris ? 5Yet now take courage, O Zorobabel, saith the Lord, and take courage, Jesus the son of Josedec the high priest, and take courage, all ye people of the land, saith the Lord of hosts: and perform (for I am with you, saith the Lord of hosts)Ora però fatti cuore, o Zorobabel, dice il Signore, e fatti animo, o Gesù figliuolo di Josedec sommo sacerdote, e tu fatti animo, o popolo quanto sei, dice il Signore degli eserciti, e adempite (perocché io sono con voi, dice il Signore degli eserciti)And now take courege Zorobabel, saith our Lord, and take courege Iesus the sonne of Iosedec grand priest, and take courege al ye people of the land, saith the Lord of hostes: and doe (because I am with you, sayth the Lord of hosts)Et nunc confortare, Zorobabel, dicit Dominus; / et confortare, Jesu, fili Josedec, sacerdos magne; / et confortare, omnis populus terræ, dicit Dominus exercituum: / et facite (quoniam ego vobiscum sum, dicit Dominus exercituum) 6The word that I covenanted with you when you came out of the land of Egypt: and my spirit shall be in the midst of you: fear not.La parola fermata con voi quando uscivate dalla terra di Egitto, e il mio spirito sarà in mezzo a voi: non temete;the word that I did couenant with you when you came out of the Land of Aegypt: and my spirit shal be in the middes of you: feare not.verbum quod pepigi vobiscum cum egrederemini de terra Ægypti: / et spiritus meus erit in medio vestrum: nolite timere.
7For thus saith the Lord of hosts: Yet one little while, and I will move the heaven and the earth, and the sea, and the dry land.Perocché così dice il Signore degli eserciti: Ancora un pochetto, e io metterò in movimento il cielo, la terra, il mare, e il mondo.Because thus sayth the Lord of hosts: As yet there is one litle while, and I wil moue the heauen, & the earth, and the sea, and the drie land.Quia hæc dicit Dominus exercituum: / Adhuc unum modicum est, / et ego commovebo cælum, et terram, et mare, et aridam. 8And I will move all nations: AND THE DESIRED OF ALL NATIONS SHALL COME: and I will fill this house with glory: saith the Lord of hosts.E metterò in movimento tutte le genti, perchè verrà il desiderato da tutte le genti, ed empierò di gloria questa casa dice il Signore degli eserciti.And I wil moue al nations: AND THE DESIRED OF AL NATIONS SHAL COME: and I wil fil this house with glorie, sayth the Lord of hosts.Et movebo omnes gentes, / et veniet desideratus cunctis gentibus: / et implebo domum istam gloria, / dicit Dominus exercituum. 9The silver is mine, and the gold is mine, saith the Lord of hosts.Mio è l'argento, e mio è l'oro, dice il Signore degli eserciti.Mine is the siluer, and mine is the gold, sayth the Lord of hostes.Meum est argentum, et meum est aurum, / dicit Dominus exercituum. 10Great shall be the glory of this last house more than of the first, saith the Lord of hosts: and in this place I will give peace, saith the Lord of hosts.Maggiore sarà la gloria di quest'ultima casa, che della prima, dice il Signore degli eserciti, e in questo luogo darò la pace, dice il Signore degli eserciti.Great shal be the glorie of this last house more then of the first, sayth the Lord of hosts: and in this place wil I geue peace, sayth the Lord of hosts.Magna erit gloria domus istius novissimæ plus quam primæ, / dicit Dominus exercituum: / et in loco isto dabo pacem, / dicit Dominus exercituum. 11In the four and twentieth day of the ninth month, in the second year of Darius the king, the word of the Lord came to Aggeus the prophet, saying:Ai ventiquattro del nono mese, l'anno secondo del re Dario, il Signore parlò ad Aggeo profeta, e disse:In the foure and twentith of the ninth moneth, in the second yeare of Darius the king, the word of our Lord was made to Aggeus the prophet, saying:In vigesima et quarta noni mensis, in anno secundo Darii regis, factum est verbum Domini ad Aggæum prophetam, dicens: 12Thus saith the Lord of hosts: Ask the priests the law, saying:Queste cose dice il Signor degli eserciti: Proponi ai sacerdoti questa questione legale:Thus saith the Lord of hosts: Aske the priests the law, saying:Hæc dicit Dominus exercituum: Interroga sacerdotes legem, dicens:
13If a man carry sanctified flesh in the skirt of his garment, and touch with his skirt, bread, or pottage, or wine, or oil, or any meat: shall it be sanctified? And the priests answered, and said: No.Se un uomo porta della carne santificata nel lembo della sua veste, e con esso lembo tocca o pane, o pietanza, o vino, od olio, o altra cosa da mangiare, sarà ella santificata? E i sacerdoti risposero, e disser di no.If a man take sanctified flesh in the skirt of his garment, and touch with the skirt therof bread, or broth, or wine, or oile, or any meate: shal it be sanctified? And the priests answering, said: No.Si tulerit homo carnem sanctificatam in ora vestimenti sui, et tetigerit de summitate ejus panem, aut pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut omnem cibum, numquid sanctificabitur ? Respondentes autem sacerdotes, dixerunt: Non. 14And Aggeus said: If one that is unclean by occasion of a soul touch any of all these things, shall it be defiled? And the priests answered, and said: It shall be defiled.E Aggeo disse: Se uno contaminato per ragione di un morto toccherà alcuna di queste cose, sarà ella forse contaminata? E i sacerdoti risposero, e dissero: sarà contaminata.And Aggeus sayd: If one polluted on a soule touch any of al these, shal he be contaminated? And the priests answered, and sayd, he shal be contaminated.Et dixit Aggæus: Si tetigerit pollutus in anima ex omnibus his, numquid contaminabitur ? Et responderunt sacerdotes, et dixerunt: Contaminabitur. 15And Aggeus answered, and said: So is this people, and so is this nation before my face, saith the Lord, and so is all the work of their hands: and all that they have offered there, shall be defiled.E Aggeo rispose, e disse: Così è questo popolo, e questa nazione dinanzi a me, dice il Signore, e così va di tutte le opere delle loro mani: e quanto hanno offerto in questo luogo, tutto è immondo.And Aggeus answered, and sayd: So this people, and so this nation before my face, sayth our Lord, and so al the worke of their handes: & al that they haue offered there, shal be contaminated.Et respondit Aggæus, et dixit: Sic populus iste, / et sic gens ista ante faciem meam, dicit Dominus, / et sic omne opus manuum eorum: / et omnia quæ obtulerunt ibi, contaminata erunt. 16And now consider in your hearts, from this day and upward, before there was a stone laid upon a stone in the temple of the Lord.Ora voi riflettete a quel, che fu da questo giorno in addietro, prima che voi poneste pietra sopra pietra nel tempio del Signore,And now set your hartes, from this day and vpward, before there was stone layd vpon stone in the temple of our Lord.Et nunc ponite corda vestra a die hac et supra, / antequam poneretur lapis super lapidem in templo Domini.
17When you went to a heap of twenty bushels, and they became ten: and you went into the press, to press out fifty vessels, and they became twenty.Quando appressandovi a una massa di venti moggia, diventava di dieci, e andando allo strettoio per ispremere cinquanta barili, diventavano venti.When you went to an heape of twentie bushels, & they became ten: and entered into the presse, to presse out fiftie flagons, & they became twentie.Cum accederetis ad acervum viginti modiorum, / et fierent decem; / et intraretis ad torcular, ut exprimeretis quinquaginta lagenas, / et fiebant viginti. 18I struck you with a blasting wind, and all the works of your hand with the mildew and with hail, yet there was none among you that returned to me, saith the Lord.Io percossi voi col vento ardente, e con la ruggine, e colla grandine tutte le vostre fatiche, e non v'ebbe tra voi chi ritornasse a me, dice il Signore.I stroke you with the burning winde, and with the blast, and with haile, al the workes of your handes: and there was none among you, that returned to me, saith our Lord.Percussi vos vento urente, et aurugine, / et grandine omnia opera manuum vestrarum: / et non fuit in vobis qui reverteretur ad me, dicit Dominus. 19Set your hearts from this day, and henceforward, from the four and twentieth day of the ninth month: from the day that the foundations of the temple of the Lord were laid, and lay it up in your hearts.Ma fate attenzione in cuor vostro da questo giorno in avvenire, dai venti quattro del nono mese, dal dì, in cui furon gettate le fondamenta del tempio del Signore, fateci attenzione.Set your hartes from this day, and hence forward, from the foure and twenteth day of the ninth moneth: from the day that the fundations of the temple of our Lord were layd, lay it vpon your hartes.Ponite corda vestra ex die ista, et in futurum, / a die vigesima et quarta noni mensis: / a die qua fundamenta jacta sunt templi Domini, / ponite super cor vestrum. 20Is the seed as yet sprung up? or hath the vine, and the fig tree, and the pomegranate, and the olive tree as yet flourished? from this day I will bless you.Forse germina già il seme? forse già la vigna, e il fico, e il melogranato, e la pianta dell'ulivo han gettati i fiori? ma io da questo dì li benedirò.Is there the seede now abreward? and as yet the wine, and the figtree, and the pomegranate, and the oliue tree hath not florished? from this day I wil blesse.Numquid jam semen in germine est, / et adhuc vinea, et ficus, / et malogranatum, et lignum olivæ non floruit ? ex die ista benedicam.
21And the word of the Lord came a second time to Aggeus in the four and twentieth day of the month, saying:E il Signore parlò la seconda volta ad Aggeo, ai ventiquattro del mese, e disse:And the word of our Lord was made the second time to Aggeus in the foure and twentith of the moneth, saying:Et factum est verbum Domini secundo ad Aggæum in vigesima et quarta mensis, dicens: 22Speak to Zorobabel the governor of Juda, saying: I will move both heaven and earth.Parla a Zorobabel principe di Giuda, e dì a lui: Io metterò in movimento il cielo insieme, e la terra.Speake to Zorobabel the duke of Iuda, saying: I wil moue the heauen and also the earth.Loquere ad Zorobabel ducem Juda, dicens: Ego movebo cælum pariter et terram, 23And I will overthrow the throne of kingdoms, and will destroy the strength of the kingdom of the Gentiles: and I will overthrow the chariot, and him that rideth therein: and the horses and their riders shall come down, every one by the sword of his brother.E abbatterò il trono dei regni, e distruggerò la potenza del regno delle genti, e rovescerò i cocchi, e i cocchieri, e caderanno i cavalli, e i cavalieri, e il fratello per le mani del fratello.And I wil ouerthrow the throne of kingdoms, & wil destroy the strength of the kingdom of the Gentils: and I wil ouerthrow the chariote, and the rider therof: and the horses shal come downe, and the riders of them, euerie one by the sword of his brother.et subvertam solium regnorum, / et conteram fortitudinem regni gentium: / et subvertam quadrigam et ascensorem ejus, / et descendent equi, et ascensores eorum, / vir in gladio fratris sui. 24In that day, saith the Lord of hosts, I will take thee, O Zorobabel the son of Salathiel, my servant, saith the Lord, and will make thee as a signet, for I have chosen thee, saith the Lord of hosts.In quel tempo, dice il Signore degli eserciti, io innalzerò te, o Zorobabel, figliuolo di Salathiel, mio servo, dice il Signore, ed io ti terrò come un anello da sigillare, perchè io ti ho eletto, dice il Signore degli eserciti.In that day, sayth the Lord of hosts, I wil take thee ô Zorobabel sonne of Salathiel my seruant, saith our Lord, and wil put thee as a signet, because thee haue I chosen, sayth the Lord of hosts.In die illa, dicit Dominus exercituum, assumam te, / Zorobabel, fili Salathiel, serve meus, dicit Dominus: / et ponam te quasi signaculum, / quia te elegi, dicit Dominus exercituum.
2:1
Year of the World 3845, Year before Christ 519.
Calmet
In, etc. This should be joined with the preceding chapter. (Calmet)
Worthington
They began the new work at this time, and on the 21st of the seventh month the prophet had a fresh revelation. (Worthington)
2:4
Glory. The temple had been destroyed sixty-nine years before, so that many might have seen it. When the second temple was dedicated, (Calmet) or founded, (Haydock) two years after the captivity, cries of grief and of joy were heard, 1 Esdras 3:12.
2:7
Calmet
Little. Christ was born 515 years afterwards. The world had been disturbed by Alexander and by the Romans, yet peace then prevailed. All nature acknowledged the power of Jesus Christ, and the world was reformed. Another commotion will take place at his second coming. (Calmet)
2:8
Worthington
Desired. Jacob styles him the expectation of nations, (Genesis xlix.) because He was wanting, and always necessary for all. (Worthington)
Calmet
Thus the sick desire a remedy, though they know not what it is. The Gentiles were ignorant of the Messias; yet he was still desirable and most lovely, Canticle of Canticles 5:16. (Calmet)
Haydock
Many also, like Job, had a lively expectation of their Redeemer's coming from the tradition of the patriarchs. (Haydock)
Haydock
Hebrew, "the desires of all nations shall come:" (Haydock) venient. Septuagint, "the chosen things," etc. Christ shall come for all, (Calmet) and the elect shall meet him with eagerness. (Haydock)
In vain do the Jews attempt to contest this prediction. Was not the Messias to be desired? and has not Jesus Christ procured the greatest advantages for mankind?
2:10
Haydock
Peace: another title of the Messias. His presence ennobles this temple (Calmet) more than precious ornaments of gold and silver (ver. 9.) did that of Solomon. (Haydock)
Salien
Some have pretended that the second temple, repaired by Herod, was more spacious and magnificent than the former. It also subsisted a longer time. But this circumstance adds no superior value, unless the structure was better finished. What Josephus relates of Herod's repairs, is denied by several respectable modern authors. (Salien, year of the world 4035, etc.)
Calmet
Yet as the fact was so recent, it seems it had some foundation, though the account may be greatly exaggerated. Josephus was not always exact. (Calmet)
Lempereur
The Jews all agree that the temple of Zorobabel and of Herod was the same. (Lempereur.)
Haydock
It is almost certain that this edifice was never honoured with the ark, etc., like that of Solomon; so that if it be not on account of the Messias, no good reason appears for giving it the preference. (Haydock)
Worthington
The ancients who had seen the former, wept (Worthington) when that of Zorobabel was founded, confessing its inferiority (Haydock) both in size and elegance. It was only 60 cubits high and broad, while the former was 120, built of polished stone and covered with cedar. Zorobabel had rough stones, 1 Esdras 5:8., and 6:3., and 2 Paralipomenon 3:4., and 3 Kings 6:7. As for the same temple, enlarged and adorned by Herod, it continued not long in that state; and its chief glory consisted in our Saviour's presence, when he was received in the arms of Simeon, [Luke 2:28.] and often preached there. Hence St. Augustine (City of God 18:45.) shews that the prophet foretells the glory of Christ's mystical temple, the faithful of all nations, in whom he dwells by the grace of the new testament, as in living stones, far more gloriously than in any temple erected by Solomon or after the captivity. (Worthington)
2:12
St. Jerome
The law. "He who knows it not, shews himself to be no priest of the Lord," Deuteronomy xvii. (St. Jerome)
2:13
Menochius
No, conformably to Leviticus 6:27. (Menochius)
Haydock
What the linen covered could not render other things sacred. The victim must come in immediate contact with them, to have this effect. (Haydock)
Calmet
Those who had touched the dead, rendered both holy and common things unclean for others. There were two sorts of sanctified meat: the victims for sin, which the priests on duty alone could eat, (Leviticus 7:1, 6.) and the peace-offerings, of which all who were clean might partake, Leviticus xix. The former alone sanctified what they touched. Both must be burnt if they touched any thing unclean, while ordinary food in the same predicament might be consumed by people in mourning, etc. (Calmet)
Worthington
That which touched a holy things was sanctified, (Leviticus 6:18.) but that thing did not sanctify others; so the people, by touching the sacrifices, were only legally holy, and therefore their victims were not acceptable to the Lord as long as they did not comply with their duty of building his temple. (Worthington)
2:14
Challoner
By occasion of a soul. That is, by having touched the dead: in which case, according to the prescription of the law, (Numbers 19:13, 22.) a person not only became unclean himself, but made everything that he touched unclean. The prophet applies all this to the people, whose souls remained unclean by neglecting the temple of God; and therefore were not sanctified by the flesh they offered in sacrifice, but rather defiled their sacrifices by approaching to them in the state of uncleanness. (Challoner)
2:15
Haydock
So. He makes the application of the second answer given, ver. 14. All your victims have hitherto been contaminated. I redressed not your miseries. But now, as you have begun to work at my temple, I will remove the scourge. It is easy to apply the first answer, ver. 13. Your victims have purified you no more than holy flesh wrapped up in a garment would sanctify it, (Calmet) or other things which it does not immediately touch. (Haydock)
Calmet
Your bad dispositions render them useless, Jeremias 11:15. The victims were also bad, Malachias 1:6. (Calmet)
2:16
Menochius
Day, the 24th of the ninth month, when you began to build, ver. 19. Henceforward your crops shall be abundant. (Menochius)
Calmet
I judge not from natural appearances, as the corn is still in the granary, ver. 20. (Calmet)
Haydock
Upon a stone. The foundations had been laid the year after the Jews returned, and an altar set up, 1 Esdras 3:Nothing more of consequence was done till the second year of Darius. The temple was finished and dedicated in the sixth, 1 Esdras 6:15. Hence Aggeus speaks of the stones to be used hereafter. Those in the foundation were to be laid afresh, (ver. 19) or were not seen or noticed. In the same sense our Saviour predicts, that a stone shall not be left upon a stone in the temple, which the Romans should destroy before that generation had passed away, Matthew 24:2, 34. This was verified within forty years. Yet A. Rutter observes it was more fully accomplished when the Jews dug up the foundations, by order of Julian, who wished to falsify the prediction. (Haydock)
2:17
Bushels. Hebrew specifies nothing. Septuagint, "when you put a basket (or vase) twenty sata of barley." He speaks of such as was not yet winnowed.
2:20
St. Jerome
Sprung up. Hebrew, "in the granary," or cave, magura, whence the African magaria, or huts, are derived. Chaldean and Septuagint, "barn floor," as it was commonly adjoining to these huts. Some have, "in blade." But this seems to be the sense: the corn is not yet sown, nor the trees in blossom, yet I announce great fertility next year. He spoke in November, during which and the following month the seed was committed to the earth, in Palestine, as (Calmet) it was in Egypt, the wheat ripening in seven months, (Pliny, [Natural History?] 18:7.) and being cut towards the end of June. (St. Jerome)
Aggeus probably composed the Psalm lxiv., to thank God for this fertility.
2:22
St. Jerome
Earth. Some great event is denoted. Nothing occurs in history after the second year of Darius, to shew that Zorobabel signalized himself. Theodoret thinks that the irruption of the Scythians, or of Gog, is meant. Others believe (Calmet) that the prophecy relates to Christ, at his first (St. Cyril) or second coming. (St. Jerome)
Calmet
But the Hebrew speaks of something past, and we doubt not but the attempt of Cambyses, three years before, is the subject, Ezechiel xxxviii. "I have overcome the throne of kings," Cambyses, and the magi, and have given the kingdom to another family. The enemy has destroyed himself. Then I kept thee as a seal, with the greatest care, Jeremias 22:24. Thou art no longer oppressed by the Persian king or his governor. Hystaspes has declared in thy favour. Nothing could more enhance the authority of Zorobabel than an action so recent, which God seemed to have permitted on his account, and for his glory. (Calmet)
Worthington
While all other kingdoms perish, the Church of Christ remains. (Worthington)
2:24
Challoner
O Zorobabel. This promise principally relates to Christ, who was of the race of Zorobabel. (Challoner)
2:14
By occasion of a soul.... That is, by having touched the dead; in which case, according to the prescription of the law, Num. 19.13, 22, a person not only became unclean himself, but made every thing that he touched unclean. The prophet applies all this to the people, whose souls remained unclean by neglecting the temple of God; and therefore were not sanctified by the flesh they offered in sacrifice: but rather defiled their sacrifices by approaching to them in the state of uncleanness.
2:24
O Zorobabel.... This promise principally relates to Christ, who was of the race of Zorobabel.
THE PROPHECY OF ZACHARIAS
ZACHARIAS began to prophesy in the same year as Aggeus, and upon the same occasion. His prophecy is full of mysterious figures and promises of blessings, partly relating to the synagogue, and partly to the church of Christ.
2:1
They beganne the new vvorke the 24. day of the sixt moneth:
2:2
and the 21 of the 7. moneth the prophet had an other reuelation
2:7
Concordanza Heb. 12.
2:8
Iacob the Patriarch. Gen. 49. prophecied that Christ should be the expectation of the Gentiles. VVho is called the desired of al Nations, because he vvas hertofore vvanting and alvvayes necessarie to al nations.
2:10
10. Great shal be the glorie] VVhen according to the prophets exhortation The temple restored after the captiuitie vvas not so glorious as that which Salomon built. the temple vvas built againe, Esdras ch. 3. v 12 vvriteth, that such ancient men as had sene the former, lamented, because this nevv one vvas not so excellent as the former had bene, vvhich is also clere by other places of holie scripture. For amongst other differences, Salomons temple had in height, and in breadth, an hundred and twentie cubites 2 Paral. 3. v. 4. this nevv temple had but sixtie cubites. 1 Esd. 6. v. 3. Likevvise balomons temple vvas built of stones hevved and perfectly polished, 3. Reg 6. v. 7. vvhich vvere also couered on the innerside vvith seeling vvorke of ceder vvood. v. 18. This nevv temple vvas built of rugh But Christs Church of the nevv Testament in which he dvvelleth spiritually farre excelleth the material temple. and vnpolished stones. 1. Esd. 5. v. 8 As for the same temple long after enlarged and adorned by Herod, it continued not long in that state, & the chiefest glorie therof vvas by our Sauiours presence therin, vvhen he vvas presented by his mother, and ioyfully receiued into the armes of Simeon, and often preached there. And therfore S. Augustin proueth li. 18. c. 45. ciuit. that the prophet here foreshevveth the glorie of Christs mystical temple, faithful Christian soules of al nations, in whom God dwelleth by grace of the nevv Testament, farre more glorious in liuing stones, then that temple vvhich king Salomon built, or that vvhich vvas restored after the captiuitie.
2:13
That vvhich touched a holie thing vvas sanctified. Leui. 6. v 18 but the thing so touched did not sanctifie other thinges: so the people by touching the sacrifices vvere legally sanctified but not really: and therfore their sacrifices were not gratful to God, so long as they did not endeuour to build the temple, as they ought to haue done.
2:18
Concordanza Amos. 4.
2:20
spring vp.
2:23
Al other kingdomes perishing the kingdom of Christ, which is his Church, is neuer destroyed.
2:24
Eccli. ••.
2:4
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 23
… For the Spirit of the Lord filleth the world, and “whither shall I go from thy spirit? or whither shall I flee from thy presence?” And, in the words of the Prophet, “For I am with you, saith the Lord…and my spirit remaineth among you.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.29
… the Holy Ghost; as when Micah says in the person of God, surely I will perfect power by the Spirit the Lord ; and Joel cries, And it shall come to pass afterwards , saith God, that I will pour out My Spirit upon all flesh , and the rest; and Haggai, Because I am with you, saith the Lord of Hosts
2:5
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.29
… the Holy Ghost; as when Micah says in the person of God, surely I will perfect power by the Spirit the Lord ; and Joel cries, And it shall come to pass afterwards , saith God, that I will pour out My Spirit upon all flesh , and the rest; and Haggai, Because I am with you, saith the Lord of Hosts ; and My Spirit remaineth in the midst of you
2:6
Tertulliano † 220 d.C. On Monogamy 16
… A third saying let them add, “Let us eat, and drink, and marry , for to-morrow we shall die;” not reflecting that the “woe” (denounced) “on such as are with child, and are giving suck,” will fall far more heavily and bitterly in the “universal shaking”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.30
… Haggai expressly makes a distinction between the earth and the dry land, meaning by the latter the land in which we live. He says: “Yet once, and I will shake the heavens, and the earth, and the dry land, and the sea.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 32
… the one from idols to the Law, the other from the Law to the Gospel. And we are taught in the Gospel of a third earthquake, namely, from this Earth to that which cannot be shaken or moved.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 53.8
… He represents the Lord (the Father, that is) as saying “Yet once, it is a little while, and I will shake the heavens, and the earth, and the sea, and the dry land; and I will shake all nations and he who is desired of all nations shall come.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.35
… Of these Haggai more openly prophesies of Christ and the Church thus briefly: “Thus saith the Lord of hosts, Yet one little while, and I will shake the heaven, and the earth, and the sea, and the dry land; and I will move all nations, and the desired of all nations shall come.”
2:7
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.30
… How, then, was it possible for the Gospel doctrine of peace, which does not permit men to take vengeance even upon enemies, to prevail throughout the world, unless at the advent of Jesus
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.25
… such is the heat of their zeal, that they would sooner proceed to excess in disturbance, than fail to notice anything that is amiss. And no small portion of the people is breaking away with them, flying away, as a flock of birds does, with those who lead the flight, and even now does not cease to fly with them.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.45
… indeed, did that car nal people understand what was foretold by Haggai the prophet, saying, “The glory of this latter house shall be greater than that of the former.” Now, that this is said of the new testament, he showed a little above, where he says, evidently promising Christ, “And I will move all nations, and the desired One shall come to all nations.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.48
… For all typical things seem in some way to personate those whom they typify, as it is said by the apostle, “That Rock was Christ.” Therefore the glory of this new testament house is greater than the glory of the old testament house; and it will show itself as greater when it shall be dedicated. For then “shall come the desired of all nations,”
2:8
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 8.6
6. Riches, and gold, and silver are not, as some think, the devil’s : for the whole world of riches is for the faithful man, but for the faithless not even a penny . Now nothing is more faithless than the devil; and God says plainly by the Prophet, The gold is Mine, and the silver is Mine, and to whomsoever I will I give it
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 33
… Nor have we yet rounded off the sea for ourselves, or mingled the seasons, as of course you, the new Creators, have done, that we may live in what is at once the pleasantest and the safest way. Add if you like other charges, you who say, The silver is mine and the gold is mine,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… But why wilt thou leave to the Egyptians and to the powers of thine adversaries that which they have gained by wickedness, and will spend with yet greater wickedness? It does not belong to them: they have ravished it, and have sacrilegiously taken it as plunder from Him who saith, The silver is Mine and the gold is Mine,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 34
[9.] “But unless wealth be useful,” saith one, “wherefore hath it been given by God?” And whence is it evident, that being rich is from God? “The Scripture saith, ‘The silver is Mine, and the gold is Mine,’ and to whomsoever I will, I will give it.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.87
… The names occurring in the narrative show what it typifies. David means, strong of hand, or desirable; and what can be stronger than the Lion of the tribe of Judah, who has conquered the world, or more desirable than He of whom the prophet says, "The desire of all nations shall come?"
2:9
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.3
3. one might call thee a new Beseleel, the architect of a divine tabernacle, or Solomon, king of a new and much better Jerusalem, or also a new Zerubabel, who added a much greater glory than the former to the temple of God;
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.36
… And he clothed her not with the ancient garment, but with such an one as he had again learned from the sacred oracles, which say clearly, ‘And the latter glory of this house shall be greater than the former.’
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.45
… These were erected by our most peaceful Solomon, the maker of the temple of God, for those who still needed purification and sprinkling by water and the Holy Spirit, so that the prophecy quoted above is no longer a word merely, but a fact; for now it has also come to pass that in truth ‘the latter glory of this house is greater than the former.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.45
… For so, indeed, did that car nal people understand what was foretold by Haggai the prophet, saying, “The glory of this latter house shall be greater than that of the former.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.48
… But it was typified by the rebuilding of that temple for this reason, because the very renovation of that edifice typifies in the prophetic oracle another testament which is called the new. When, therefore, God said by the prophet just named, “And I will give peace in this place,”
2:10
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 16
… Let us inquire, then, if there still is a temple of God. There is—where He himself declared He would make and finish it. For it is written, “And it shall come to pass, when the week is completed, the temple of God shall be built in glory in the name of the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… He would not have established their city and their temple in greater splendour than before: “For the final glory of this house” He said “shall exceed the former.”
2:11
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 53.3
… The prophet Haggai says—or rather the Lord says it by the mouth of Haggai—“Ask now the priests concerning the law.”
2:12
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.11
… while the attainment of virtue is rare and difficult, even where there is much to attract and encourage us. And it is this, I think, which the most blessed Haggai had before his eyes, in his wonderful and most true figure:
2:1
1. In die vigesima et quarta mensis, in sexto mense, in anno secundo Darii. — Hæc verba pertinent ad finem capitis præcedentis, indeque pendent. Significant enim a Judæis inchoatum fuisse opus, et fabricam templi die 24 mensis sexti; scilicet tunc cœpisse eos materiam præparare, ligna cædere et aptare. Nam fabrica ipsa inchoata est die 24 mensis noni, ut dicetur vers. 11. Caput ergo secundum proprie inchoatur a vers. 2; alioqui enim versus secundus pugnaret cum primo, ut patet intuenti. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus, Remigius, Haymo, Lyranus, Vatablus et alii passim. Similem diastolen irrepsisse Jerem. cap. XXVIII, 1, censet S. Hieronymus et alii. Vide Can. XXXIII in Proœmio. Cœpit ergo Aggæus cap. I, 1, hortari Judæos ad opus die prima mensis sexti, perrexitque quotidie eos urgere ad illud per 23 dies, tandemque perpulit eos, ut die 24 opus inchoarent. Eum imitentur concionatores, ut constanter pergant in arguendis vitiis, nec cessent, donec animos audientium permoveant ad illa exstirpandum. Sicut enim «gutta cavat lapidem non vi, sed sæpe cadendo;» ita dura et lapidea hominum corda non vi, sed crebra monitione et inculcatione emolliuntur et flectuntur. Ego vobiscum sum. — «Non loquitur, inquit S. Hieronymus, ad Zorobabel et Jesum, cum Hæc verba pertinent ad finem capitis præcedentis, indeque pendent. Significant enim a Judæis inchoatum fuisse opus, et fabricam templi die 24 mensis sexti; scilicet tunc cœpisse eos materiam præparare, ligna cædere et aptare. Nam fabrica ipsa inchoata est die 24 mensis noni, ut dicetur vers. 11. Caput ergo secundum proprie inchoatur a vers. 2; alioqui enim versus secundus pugnaret cum primo, ut patet intuenti. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Rupertus, Remigius, Haymo, Lyranus, Vatablus et alii passim. Similem diastolem irrepsisse Jerem. cap. XXVIII, 1, censet S. Hieronymus et alii. Vide Can. XXXIII in Proœmio.
2:2
2. In septimo mense, vigesima et una mensis, FACTUM EST VERBUM. Ergo hæc prophetia, quæ ordine est secunda, mense pene integro fuit posterior inchoatione fabricæ; hæc enim inchoata est die 24 mensis sexti, ut dictum est vers. 1.
2:4
4. QUIS IN VOBIS EST DERELICTUS, QUI VIDIT DOMUM ISTAM IN GLORIA SUA PRIMA? ET QUID VOS VIDETIS HANC NUNC? — q. d. Qualem, quam vilem et exilem videtis fore secundam hanc domum Dei quam ædificatis, si comparetur cum templo Salomonis? jam pridem enim ejus fundamenta erant jacta sub Cyro, a quorum exiguitate et vilitate colligere licebat, exiguam et vilem fore fabricam. Templum autem Salomonis augustissimum aliqui viderant, alii tale fuisse a patribus audierant. Nam Judæi Babylone redeuntes, utpote pauci et pauperes, templum ædificabant ex lapide vulgari et impolito, cum Salomon illud construxisset ex lapidibus politissimis, iisque validis et pretiosis, III Reg. 6. Secundo, templum hoc jussu Cyri altitudinem, æque ac latitudinem, habiturum erat sexaginta duntaxat cubitorum, I Esdræ VI; Salomonis vero duplo erat altius et latius: erat enim 120 cubitos altum, æque ac latum. Quocirca templum hoc secundum, intra prioris septa ædificatum est, illius ruinis extra in circuitu relictis; quibus demolitis usque ad fundamenta, iisdem inædificavit suum templum Herodes, si credimus Josepho lib. XV Antiquit. XIV. Quocirca cum primo hoc templum fundaretur anno 1 Cyri, «principes patrum et seniorum qui viderant templum prius, flebant voce magna,» ait Esdras lib. I, cap. III, 12. Unde liquet multos vidisse utrumque templum; nam ab ejus excidio, quod contigit anno 11 Sedeciæ, usque ad primum annum Cyri, fluxerunt anni 59; inde usque ad annum 2 Darii, fluxerunt anni 11, qui prioribus additi faciunt 70. Qui ergo 80 erant annorum, poterant prius templum vidisse, ejusque magnificentia optime meminisse. Sane Esdram vidisse certum est: nam parens ejus Saraias pontifex occisus est in excidio urbis et templi; quare necesse est ut Esdras ante illud ab eo genitus sit. Esdras autem prorogavit vitam post Darium usque ad Artaxerxem, cujus fuit pincerna, uti ipse narrat lib. I, cap. VII. Sic et Daniel annis 8 ante excidium urbis et templi, puta anno 3 Joakim abductus est in Babylonem, uti ipse ait cap. 1, 1. Daniel autem vixit usque ad finem regni Cyri, ut patet ex ejus cap. X, 1; imo, si Hebræis credimus, vixit usque ad Artaxerxem Longimanum. Idem patet de Mardochæo patruo Esther, Nehem. cap. VII, 7. Quasi non sit. — Septuaginta: Et quomodo videtis ipsam nunc, sicut non existentem? Chaldæus: Nonne quasi res nihili, sic et ipsa est in oculis vestris? Si nimirum comparetur cum magnificentia templi Salomonis, quam vel vidistis, vel ab iis qui viderunt, audistis.
2:5
5. Facite. scilicet opus in domo mea, inquit S. Hieronymus et alii mox citandi. Verum Hebræa et Romana vi facite referunt ad verbum, quod paulo post sequitur, q. d. Facite verbum quod pepigi, etc. Unde intermedia, scilicet «quoniam ego vobiscum sum, dicit Dominus exercituum,» intercipiunt et includunt parenthesi.
2:6
6. VERBUM QUOD PEPIGI. Est hic duplex dispunctio, et consequenter duplex sensus. Prior verbum accipit in nominativo, illudque refert ad sequentia, q. d. Facite opus in templo quod jubeo, quia, verbum, id est pactum et fædus quod vobiscum pepigi per Mosen in Sina, quoque promisi me fore vestrum Deum et protectorem, vos tutabitur contra Samaritas volentes impedire templi fabricam, et contra alios quoslibet hostes: quia scilicet ego idipsum quod olim in hoc fædere promisi, nunc opere præstabo et reipsa exsequar. Ita Septuaginta, Chaldæus, S. Hieronymus, Theodoretus, Haymo, Lyranus et Pagninus. Sic mystice Verbum est Filius Dei, Judæis promissus quasi Messias, ut hic significetur sancta Trinitas, nimirum Pater dicit: «Ego vobiscum sum.» Filius est Verbum, Spiritus Sanctus est spiritus qui cum eis erit, scilicet per effectum gratiæ, opis et protectionis, quam eis præstabit. Ita S. Hieronymus, Albertus, Nyssenus, Haymo et alii mox citandi. Favet Chaldæus dum vertit: Verbum meum erit vobis auxilio. Unde et mox Propheta pergit prophetare de Christo dicens: «Adhuc unum modicum, etc., et veniet Desideratus cunctis Gentibus.» Posterior dispunctio planior est, ut verbum sit accusativi casus (hunc enim notat articulus את et, qui ordinarie accusativo, raro nominativo servit) et referatur ad facite, q. d. Facite verbum, id est legem, quam in pacto vobiscum inito, quasi conditionem fæderis a vobis præstandam exegi; ego vicissim præstabo quod meum est, nimirum opem quam vobis promisi, faciamque ut spiritus meus providus, vigil, acer, potens et efficax sit in medio vestri, vosque tueatur, corroboret, adjuvet et propugnet. Ita Hebræi et Arias. Hunc sensum exigit parenthesis Romanis Bibliis interjecta, et hebræus articulus et, uti paulo ante dixi. ET SPIRITUS MEUS ERIT IN MEDIO VESTRUM. «Spiritus,» tum increatus, isque duplex. Prior, in Deo essentialis, qui est ipsa mens et potentia divina, cujus dotes describit Sapiens cap. VII, 7, di-
2:7
7. ADHUC UNUM MODICUM EST, ET EGO COMMOVEBO. Est hebraismus, q. d. Post modicum tempus commovebo cœlum, etc. Certum est Prophetam loqui de Christo, ejusque primo in carnem et mundum adventu. De eo enim explicat Apostolus Hebr. XII, 26, et passim Patres, S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Haymo, Albertus, Hugo, Lyranus, Arias, Clarius, Vatablus hic, et S. Augustinus XVIII De Civit. XXXV, S. Ambrosius lib. III, epist. 12, Cyrillus lib. V in Genes., quin et Hebræi apud Galatinum lib. IV, cap. IX et X. Consolatur enim Propheta Hebræos pusillanimes et mœstos, quod viderent fabricam templi secundi tam fore exiguam, vilem, et quasi nullius momenti, si compararetur cum fabrica Salomonis. Consolatur, inquam, hoc argumento, quod Deus magis glorificaturus sit templum secundum quam primum, eo quod in secundo daturus sit Christum doctorem et salvatorem, ideoque in ejus adventu commoturus sit cœlum et terram, omniaque elementa, in quibus mira, magnifica et gloriosa sit patraturus ad gloriam Christi, et consequenter templi. Nota: Ab hac prophetia, facta anno 2 Darii Hystaspis, usque ad ortum Christi fluxerunt anni 517, uti dixi in Proœmio. Hi tamen vocantur hic «tempus modicum,» tum quia Prophetis elevatis ad Deum Deique æternitatem, omnia tempora, æque ac terrena et sæcularia, videntur, et revera sunt modicum quid, imo punctum, vel momentum duntaxat. Simili modo, S. Joannes epist. I, cap. II, 18, tempus legis novæ vocat «horam novissimam: Filioli, ait, novissima hora est.» Tum quia modicum erat respectu temporis elapsi ab orbe condito, et a lapsu Adæ, a quo mox Deus promisit Salvatorem Christum, Gen. III, 15. Cum enim hæc dixit Aggæus, elapsi erant a genesi mundi anni 3434. Ita Lyranus et Vatablus. Addit Arias esse modicum respectu legis christianæ, quæ jam duravit 1624 annos, et plures durabit. Pro unum modicum, Septuaginta, et eos secutus S. Paulus Hebr. XII, 26, vertunt ἅπαξ, id est semel; quia hebræum אחת achat, id est unum, sumitur pro semel; intelligitur enim פעם paam, id est vice, q. d. Una vice, id est semel. Vox semel significat unicam tantum legem Christi et Evangelii successuram legi Mosaicæ et Prophetis, post quam nulla alia sit exspectanda, ita ut ea finita venturum sit Christi judicium, resurrectio, vita et gloria æterna his qui eam observaverunt. COMMOVEBO CŒLUM ET TERRAM, — ut omnes homines et angelos per multa magnaque prodigia excitem ad attentionem operis magni, quod patraturus sum, scilicet ad Christi incarnationem, legislationem et redemptionem; sicut Judæos olim per similia excitavi in Sina, ad excipiendam legem veterem per Mosen, ut iisdem tam Mosi quam legi auctoritatem conciliarem et pondus adderem. Ita S. Chrysostomus hom. 14 in Matth. Nota, licet S. Augustinus lib. XVIII De Civit. cap. XLVIII, et Rupertus hic, hanc commotionem cœli et terræ accipiant de signis et portentis præviis diei judicii, et judicis Christo, deque resurrectione et glorificatione beatorum, de quibus Matth. cap. XXIV; tamen ad litteram accipiendam esse illam, quæ facta est in primo adventu Christi in carnem, puta paulo ante ejus incarnationem, ut censent Hugo, Lyranus et Clarius; vel eo incarnato, docente, patiente, resurgente et mittente Spiritum Sanctum in Apostolos. Ita S. Hieronymus, Remigius, Haymo, Albertus, Arias hic, Ambrosius lib. III, epist. 12, et Augustinus lib. XVIII De Civit. cap. XXXV. Hæc enim commotio facta est ad hoc, ut significaret legem veterem in novam, Mosen in Christum, Prophetas in Evangelium, judaismum et gentilismum in christianismum esse commutanda, uti docet S. Chrysostomus hom. 14 in Matth. Quæres PRIMO: Quænam, veniente Christo, facta est commotio in cœlo? Respondeo: Prima fuit, quod eo ipso die, imo hora et momento, quo Christus natus est, angeli apparuerunt pastoribus, ejusque ortum annuntiarunt cum jubilo canentes: «Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus,» Luc. II, 14. Secunda, quod stella insoliti splendoris magis apparuerit, eosque ex Oriente vocarit et deduxerit ad Christum, Matth. II, 1. Tertia, quod paulo ante Christi ortum sub initium imperii Augusti, «hora circiter tertia, repente liquido ac puro cœlo, circulus ad speciem cœlestis arcus orbem solis ambiit, quasi unum eum ac potentissimum in hoc mundo, solumque clarissimum in orbe monstraret (Augustum Cæsarem) cujus tempore venturus esset, qui ipsum solem solus mundumque totum et fecisset, et regeret,» inquit ex Suetonio Orosius lib. VI Histor. cap. XVIII. Quid enim circulus hic vestiens solem, nisi humanitatem, quæ divinitatem Christi quasi parelius velavit et vestivit, significavit? Quarta, quod globus aurei coloris Romanis visus sit e cœlo ad terram descendere, ibique major effectus, rursus in cœlum ascendere, ac solem obtegere. Ita Orosius ibidem. Quinta, quod uno anno ante Augusti imperium, sub quo natus est Christus, visi sint tres soles in unum coire, inquit Eusebius in Chronico. Sequenti anno, inquit Dio, et ex eo Baronius, visus est sol intra tres circulos effulgere, quorum unum corona spicarum ignita circumdabat; quod tamen Dio censuit fuisse prognosticon triumviratus Augusti, Antonii et Lepidi, cum verius significatus fuerit verus sol Christus Dominus, qua Deus in tribus circulis, id est personis divinis, per περιχώρησιν, id est circumincessionem existens; et qua homo factus, tribus substantiis, puta deitate, anima et carne, constans. Sexta, vivente Christo Spiritus Sanctus in eum dum baptizaretur, specie columbæ e cœlo descendit. Vox Patris audita est: «Hic est Filius meus dilectus,» Matth. III, 17. Eadem audita est in transfiguratione, ubi Christus cœlesti gloria coruscus resplenduit, ac Moses et Elias e cœlo lapsi affuerunt, Matth. XVII, 5. Septima, angeli tum in passione, tum in resurrectione, tum alias sæpe ei ministrarunt, Joan. cap. I, 51. Octava, in passione ejus sol in plenilunio, cum maxime distat a luna, quæ ejus eclipsim causare solet, eclipsi universali plane obscuratus, mortem sui Creatoris pullatus luxit, adeo ut Dionysius Areopagita exclamarit: «Aut Deus naturæ patitur, aut mundi machina dissolvitur;» ut ipse refert scribens ad Apollophanem. Nona, quod quadragesimo post resurrectionem die visibiliter coram discipulis gloriosus in cœlum ascenderit, Actor. I. Decima, quod inde quinquagesimo die miserit Spiritum Sanctum specie linguarum ignearum, cum ingenti fragore, in Apostolos, Actor. II. Undecima, quod Augusto Cæsari e cœlo Virgo Deipara, infantem ulnis gestans, apparuerit in Capitolio, cum jam ante ipse oraculo Apollinis edoctus natum esse puerum Hebræum, qui idolorum oraculis silentium indixisset, eidem in Capitolio aram erexisset, hoc titulo: Ara primogeniti Dei. Quocirca Constantinus Magnus ibidem templum erexit in memoriam Dei genitricis Mariæ, quod etiamnum exstat, et vulgo Ara cœli nuncupatur, ubi et locus visionis Augusti ostenditur. Ita ex Suida, Nicephoro et aliis Baronius in Apparatu Annal. Addunt multi id per Sibyllam Augusto ostensum fuisse, sed per Sibyllam intelligunt prophetissam aliquam illius ævi. Nam inter Sibyllas proprie dictas ultima fuit Cumana, quæ diu ante Augustum vixit sub Tarquinio Superbo. Quæres secundo: Quænam commotio facta est in terra nascente Christo? Respondeo: Prima est, quam hisce verbis describit Orosius lib. VI, cap. XX, et lib. VII, cap. II: «Annus nativitatis Christi quantis, quam novis, quamque inusitatis bonis abundaverit, satis etiam me non proferente compertum haberi arbitror. Toto terrarum orbe una pax omnium, non cessatione, sed abolitione bellorum; clausæ Jani gemini portæ, exstirpatis bellorum radicibus, non repressis. Census ille primus et maximus fuit, cum in unum Cæsaris nomen universa magnarum gentium creatura juravit, simulque per communionem census unius societatis affecta est;» videlicet ut Augustus sua monarchia sterneret viam vero monarchæ Christo, ejusque Evangelio in totum orbem per suum caput, puta per Romam, propagando, uti advertit S. Leo hom. 1 De S. Petro: «Disposito namque divinitus operi, inquit, maxime congruebat ut multa regna uno confœderarentur imperio, et cito pervios haberet populos prædicatio generalis, quos unius teneret regimen civitatis.» Porro quod de Jano, tempore Christi tertio clauso, asserit Orosius, subdubitat Baronius, eo quod veteres non nisi bis Jani clausi meminerint. Verum verisimile est Orosium, veterem et gravem historicum, a S. Augustino laudatum, id a veterioribus accepisse, nec id ex se confinxisse, uti recte advertit noster Barradius tomo I, lib. VIII, cap. XII. Secunda, quod ex Sibyllarum oraculis edicentibus, sub illud tempus ex Oriente venturum regem, qui orbi dominaretur, Romani, aliæque gentes, ejus partim metu, partim exspectatione commotæ fuerint. Audi Tacitum lib. XXI: «Pluribus persuasio inerat, antiquis sacerdotum litteris contineri, eo ipso tempore fore ut valesceret Oriens, profectique Judæa rerum potirentur; quæ ambages Vespasianum ac Titum prædixerant.» Ita ipse, utpote gentilis, oraculum de Christo ad Vespasianum detorsit. Idem habet Suetonius in Vespasiano, cap. IV, qui et addit Judæos hac causa, spe scilicet regis sui Messiæ mox affuturi, rebellasse Romanis, ideoque a Tito esse excisos. Tertia, quod ante Christum oraculum Delphicum aliaque siluerunt, teste Cicerone lib. II De Divinat., Arnobio lib. III Contra Gentes, et aliis. Unde et ex Paxo insula vox hæc audita: «Magnus Pan mortuus est,» teste Eusebio lib. V De Præpar. cap. IX. Quarta, quod anno tertio triumviratus Augusti, puta 40 annis ante nativitatem Christi, Romæ trans Tiberim e taberna meritoria, per totum diem fons olei largissimus e terra profluxit. «Quo signo, ait Orosius lib. VI, cap. XX, quid evidentius, quam in diebus Cæsaris Augusti futura Christi nativitas declarata est? Christus enim unctus interpretatur. Itaque cum eo tempore, quo Cæsari perpetua tribunitia potestas decreta est, Romæ fons olei per totum diem defluxit;» significavit, «per omne tempus Romani imperii Christum, id est unctum, et ex eo christianos, id est unctos, de meritoria taberna, id est de hospitali largaque Ecclesia, affluenter atque incessabiliter processuros.» Hic ergo fluxus olei e terra portendit Christum in terra nasciturum, et viscera misericordiæ in nos effusurum. Unde et de eo dicitur Cantic. cap. I, 2: «Oleum effusum nomen tuum.» Meruit locus ille, inquit Baronius, nobilissima memoria illustrari, ecclesia nimirum amplissima, Dei Genitricis titulo, a Callisto Pontifice prima omnium, quarum exstet memoria, olim erecta; ubi in ipsissimo loco e quo oleum profluxit, in prisci miraculi testimonium, ista epigraphe inscripta legitur: «In hac prima Dei matris æde, taberna olim meritoria, olei fons e solo erumpens, Christi ortum portendit.» Quinta, quod «in Capitolio, inquit Dio lib. XXXVII, multæ statuæ de cœlo tactæ, liquefactæque fluxerant, dejectaque erant tum alia simulacra, tum Jovis columnæ insistens; præterea imago lupæ, cum Remo et Romulo consecrata, ceciderat: litteræ etiam in columnis, in quibus leges scribebantur, oblitteratæ atque confusæ erant.» Unde Suetonius in Augusto, cap. XCIV, ait: «Prodigium Romæ factum, quo denuntiabatur regem populo Romano naturam parturire. Unde senatum exterritum censuisse, ne quis illo anno genitus educaretur.» Sexta, quod Augustus noluerit amplius Dominus nominari, inquit Suetonius in Augusto, cap. LIII, quasi interno Dei instinctu præsentiens adventare Christum, verum cœli terræque Dominum. Septima, quod Christo puero fugiente infanticidium Herodis, mox ut Ægyptum intravit, Ægypti idola corruerunt, uti passim tradunt veteres, quos citavi Isaiæ XIX, 1. Octava, quod Christo patiente petræ scissæ sunt, et tota terra ingenti terræ motu quasi indignans, et parans ulcisci necem sui Creatoris, concussa est, et, si credimus Origeni, e suo centro convulsa est. Unde de eo Plinius lib. II, cap. XLVIII: «Maximus, inquit, terræ memoria mortalium exstitit motus Tiberii Cæsaris principatu, duodecim urbibus una nocte prostratis.» Mare et aridam. — Per aridam oppositam mari, vel accipe insulas cum Lyrano; vel certe totum reliquum orbis, quod terra occupat, spatium; ut terram, quam paulo ante nominavit Propheta, id est globum terræ, qui constat ex aqua et terra, subdividat in mare et aridam; perinde ac in genesi mundi Deus ea dispescuit: «Et vocavit aridam terram, congregationesque aquarum appellavit maria,» Genes. I, 10. Porro commotiones in mari variæ sub tempus Christi factæ sunt. Prima, per bella navalia, ac præsertim Actiacum, quo Augustus, profligata classe Antonii, factus est monarcha, teste Suetonio. Secunda, quod in Britannia ingens excitata fuerit maris tempestas, adeo ut insulani dicerent aliquem ex dæmonibus vel heroibus defecisse. Ita ex priscis historicis a Castro. Tertia, quod Christus maris procellas sedaverit, quin et easdem S. Petrum calcare fecerit. Insuper in passione cum terræ motu concussit terram, concussit pariter et mare. Quarta, quod Deus insulanos omnes commoverit, audita fama Christi et Evangelii, ad fidem ejus capessendam; alios vero in infidelitate obstinatos commoverit, id est occasionem dederit ad illud persequendum et exstirpandum. Audi S. Augustinum lib. XVIII De Civit., cap. XXXV: «Movit, ait, cœlum, angelorum et siderum testimonio, quando incarnatus est Christus. Movit terram, ingenti miraculo de ipso Virginis partu. Movit mare et aridam, cum et in insulis, et in orbe toto Christus annuntiatur. Ita moveri omnes gentes videmus ad fidem.» Audi et S. Ambrosium in hæc Aggæi verba, sub finem tomi II: «Moverat ante hæc (Deus cœlum et terram) cum de Ægypto liberaret populum suum, quando in cœlo columna erat ignis, terra inter fluctus, murus in mari, via in aqua, in deserto messis quotidiana frugum cœlestium (manna) multiplicabatur, petra solvebatur in fontes aquarum: sed movit et postea in passione Domini Jesu, quando cœlum tenebris obductum, sol refugit, petræ scissæ, tumuli aperti, mortui resuscitati, draco victus in fluctibus suis vidit piscatores hominum, non solum navigantes in mari, sed etiam ambulantes sine periculo. Desertum quoque motum, quando infructuosus nationum populus in messem cœpit devotionis et fidei flavescere, etc., ut plures filii fierent desertæ, quam ejus quæ habebat virum et floreret desertum ut lilium,» Isaiæ XXXV. Causæ cur cœlum, terra, mare et arida in incarnatione Christi concussa fuerint, sunt multæ. Prima, quia quasi admirata sunt, et obstupuerunt tantam Christi exinanitionem, æque ac charitatem. Secunda, ut torpentia hominum corda excitarent ad tam insolitum prodigium, eaque saxea mollirent ad hanc Christi dignationem digno amore et gratitudine excipiendam. Tertia, quia omnes creaturæ per Christum restauratæ, imo quasi deificatæ sunt, dum per Christum Verbo Dei sunt unitæ; omnium enim creaturarum compendium et microcosmus est homo. Dum ergo Christus hominem assumpsit, omnes creaturas assumpsit; hinc in ejus incarnatione commotæ sunt, quia gavisæ sunt, et præ gaudio quasi exsilierunt; præsertim quia per eum speraverunt, et sperant liberationem a corruptione et miseria, quam cum homine incurrerunt per peccatum Adæ, juxta illud Apostoli Rom. VIII, 19: «Exspectatio creaturæ revelationem filiorum Dei exspectat; vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit eam in spe: quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem gloriæ filiorum Dei. Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit et parturit usque adhuc.» ET MOVEBO OMNES GENTES. Primo, per bella civilia, quæ gesta sunt inter Augustum, Antonium et Lepidum triumviros, quibus debellatis Augustus constituit se monarcham. Ita Mariana. Secundo, in censu, quo omnes, profecti ad suas civitates, cogebantur profiteri se Augusto esse subjectos. Tertio, per prædicationem et miracula Christi et Apostolorum, perque portenta edita in cœlo et in terra, tam nascente quam patiente Christo, quæ jam recensui, commotæ sunt gentes ad pœnitentiam, et ad fidem Christi capessendam. Unde pro movebo hebraice est הרעשתי hirasti, id est percellam, tremefaciam, pavorem et trepidationem injiciam; Septuaginta σεισω, id est qualiam, concutiam: ita S. Hieronymus et ejus asseclæ; unde noster Emmanuel: «Movebo, inquit, stupore tanti mysterii, et lætitia, et vitæ innovatione omnes gentes.» ET VENIET DESIDERATUS CUNCTIS GENTIBUS. Et, id est quia, q. d. Commovebo cœlum, terram, mare et aridam, quia veniet Messias, quem omnes gentes, imo omnes creaturæ desiderant. Christus enim est principium, exemplar, finis, nodus, vinculum, centrum, vita, salus, felicitas totius universi. Unde Apostolus Ephes. I, 10: «Proposuit (Deus) in eo, in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quæ in cœlis et quæ in terra sunt.» Ubi pro instaurare, græce est ἀνακεφαλαιώσασθαι, id est recapitulare, ad caput revocare; Christus enim est anakephalaiosis, id est summa, caput et recapitulatio omnium operum Dei, visibilium et invisibilium. Vide ibi dicta. Quocirca omnes res feruntur in Christum, tanquam in centrum cui conjungi desiderant. Rursum omnes appetunt Christum, tanquam sacerdotem magnum, qui ab omnibus mala cuncta removeat, et bona cuncta procuret. Hoc est quod ait Christus: «Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum,» Joan. XII, 32. Christus enim est Antistes et Pontifex magni fani, id est totius mundi. Nam, ut ait Philo lib. I De Monarchia, mundus est quasi templum sacrum Dei, cujus antistes est homo, ut pro omnibus Deo gratias agat, et ab eo singulis bona impetret et mala avertat. Audi Lactantium lib. De Ira Dei, cap. XIV: «Sequitur ut ostendam cur fecerit hominem Deus. Sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se, tanquam divini templi antistitem, spectatorem operum rerumque cœlestium: solus enim est qui, sentiens capaxque rationis, intelligere possit Deum, qui opera ejus admirari, virtutem potestatemque perspicere, etc. Ideo sermonem solus accipit, ac linguam cogitationis interpretem, ut enarrare majestatem Domini sui possit.» Verum cum homines ad id non sufficiant, et plerique in terram demersi ad cœlum non suspiciant, nec Deum auctorem agnoscant; hinc missus est Christus, qui quasi mundi Antistes id præstaret, Deoque debitam gratitudinem et cultum pro omnibus persolveret, et homines ad idem faciendum impelleret. Unde ejus typo pontifex Aaronicus in veste gestabat totum orbem, juxta illud Sapient. XVIII, 24: «In veste poderis, quam habebat, totus erat orbis terrarum.» Hinc et Christus dicitur portare omnia verbo virtutis suæ, Hebr. I, 2. Hinc rursum ipse Ultima Cumæi venit jam carminis ætas, Magnus ab integro sæclorum nascitur ordo: Jam nova progenies cœlo demittitur alto; Jam redit et virgo, redeunt Saturnia regna. Chara Deum soboles, magnum Jovis incrementum, Aspice venturo lætentur ut omnia sæclo, etc. Hebræa ad verbum habent: Et venient desiderium (vel desideria: pro חמדת chemdat enim in singulari, alio puncto potest legi חמדות chemdot in plurali) cunctarum gentium; Septuaginta: Et venient electa omnium gentium, vel, ut SS. Hieronymus et Augustinus lib. XVIII De Civit. XLVIII, legunt: Venient quæ electa sunt Domini de cunctis gentibus. Ubi nota Christum vocari desiderium, vel desideria omnium gentium, quia summe est desiderabilis. Licet enim gentes infideles eum non desiderarent, imo eum non cognoscerent; tamen ipse in se summe erat, estque desiderabilis, ut sit metalepsis, q. d. Christus fuit desideratus cunctis gentibus, hoc est, omnes gentes summe egebant Christi adventu, ut e suis miseriis liberarentur, ideoque non rationali, sed naturali appetitu eum desiderabant, sicut terra arida hiando desiderat pluviam (egere enim, est tacite desiderare id quod egestatem levet: unde nonnulli desiderare hic explicant per egere. Ita Martinus de Roa lib. I Singul. cap. XIII, in fine). Quocirca gentes mox ut de ejus vita, doctrina, sanctitate et miraculis per S. Paulum et Apostolos inaudiverunt, mox ut Apostolorum prædicatione commotæ et compunctæ sunt, eum desiderare cœperunt; et quo magis cognoverunt, eo magis desiderarunt et adamarunt, adeo ut non tantum opes, sed et sanguinem vitamque libentes pro eo profunderent, ut patet ex tot centenis millibus martyrum, qui primis trecentis post Christum annis toto orbe exstiterunt. Hinc Christus a Jacob patriarcha, Genes. XLIX, 10, vocatur «exspectatio gentium;» præsertim ubi illæ per Apostolos cognoverunt se, Judæis incredulis exclusis, in familiam et benedictionem Abrahæ per Christum surrogandas esse. Hic ergo est expressa prophetia de vocatione gentium. Porro hebræum חמדת chemdat concupiscentiam et desiderium non quale quale, sed ingens, ardens et æstuans significat. Unde Daniel cap. IX, 23, vocatur איש חמודות is chamudot, id est vir desideriorum, quia inflammatis desideriis æstuabat, orans ardentissime Deum pro liberatione populi. Sic gentes credentes Apostolis fide, spe, et charitate inflammatæ, æstuarunt in Christum, et alios ad eumdem adamandum eodem æstu incitarunt, dicentes: «Venite et ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus: quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem,» Isaiæ cap. II, 3. Sic Cicero lib. XIV, epist. ad uxorem et filiam: «Valete, ait, mea desideria.» Secundo, quia Christus omnia gentium desideria plene explevit et satiavit. Tertio, desiderium hoc accipi potest, non gentium, sed Christi, q. d. Veniet in carnem Christus, quia mire desiderat redimere et salvare omnes gentes, ac præsertim electos ex gentibus, ut vertunt Septuaginta; sicut enim sponsus ardenter amat sponsam, ita Christus Ecclesiam, quæ pene tota collecta est e gentibus, ac vicissim sua gratia efficit ut Ecclesia ardenti amore ipsum, ut sponsa sponsum redamet. Hic amor sponsi et sponsæ toto libro Canticorum multis parabolis describitur. Eumdem eructat Ecclesia in Officio Ascensionis Domini: Jesu, nostra redemptio, Amor et desiderium, Deus redemptor omnium, Homo in fine temporum. Quæ te vicit clementia, Ut ferres nostra crimina, Crudelem mortem patiens, Ut nos a morte tolleres? Et mox: Tu esto nostrum gaudium, Qui es futurus præmium. Sit nostra in te gloria, Per cuncta semper sæcula. Amen. Denique gentes ante Christum, credentes in Deum in lege naturæ, aut proselytæ et conversæ ad judaismum, æque ac Judæi exspectabant ac desiderabant Christum, quasi salvatorem mundi, quasi jubar cœleste, quasi candorem lucis æternæ, quasi solem justitiæ, qui totum orbem caligine infidelitatis et ignorantiæ offusum illuminaret, ac sedentes in tenebris et umbra mortis eriperet, sanaret, justificaret et bearet. Talis fuit Job cum suis amicis, tales Sibyllæ; tales Adam, Enoch, Noe, Sem, Abraham, Isaac, Jacob, Joseph, etc. Anagogice, Christus in cœlo est desiderium omnium beatorum et angelorum, tum quia omnes desiderant ejus divinitate et humanitate frui et Tropologice, Christus est omne desiderium animarum sanctarum, quæ nil aliud, nisi ipsi placere, ipsum in dies magis amare, magis colere desiderant. Ita S. Joannes Apoc. XXII, 20: «Veni, Domine Jesu.» Ita desideravit S. Magdalena, quæ jure poterat dicere illud Cantic. III, 2: «Surgam, et circuibo civitatem: per vicos et plateas quæram quem diligit anima mea.» Ita Isaias cap. XXVI, 8: «Nomen tuum, et memoriale tuum in desiderio animæ. Anima mea desideravit te in nocte: sed et spiritu meo in præcordiis meis mane vigilabo ad te.» Ita S. Ignatius prodiens in amphitheatrum objiciendus leonibus, cum turbam spectantium hilari vultu circumspexisset et salutasset: «Veni, inquit, ut bestiis objiciar, non ob aliquod maleficium, sed ut Christo meo me uniam, quem insatiabiliter sitio.» Ita S. Bernardus in hymno: Desidero te millies, Mi Jesu, quando venies, Me lætum quando facies, Me de te quando saties? Jesu, rex admirabilis, Et triumphator nobilis, Dulcedo ineffabilis, Totus desiderabilis. Quando cor nostrum visitas, Tunc lucet ei veritas, Mundi vilescit vanitas, Et intus fervet charitas. Jesu, summa benignitas, Mira cordis jucunditas, Incomrehensa bonitas, Tua me stringat charitas. O Jesu mi dulcissime, Spes suspirantis animæ: Te quærunt piæ lacrymæ, Te clamor mentis intimæ. Jam quod quæsivi video, Quod concupivi teneo: Amore Jesu langueo, Et corde totus ardeo. O beatum incendium, Et ardens desiderium! O dulce refrigerium, Amare Dei Filium! Quid enim? famescis et cibum appetis? Jesum desidera. Ipse est panis et refectio angelorum; ipse est manna continens in se omnem saporis suavitatem. Sitis? Jesum concupisce. Ipse est puteus aquarum viventium, ita satians, ut amplius non sitias; ipse vinum mentem inebrians, ipse nectar et ambrosia. Æger es? Jesum adi. Ipse est Salvator, ipse medicus, imo ipsa salus. Moreris? Jesum suspira. Ipse est vita et resurrectio. Perplexus es? Jesum consule. Ipse est magni consilii angelus. Ignoras et erras? Jesum interroga. Ipse est via, veritas et vita. Peccator es? Jesum implora. Ipse enim populum suum salvum faciet a peccatis eorum: ad hoc venit in mundum; hic omnis ejus fructus, ut auferatur peccatum. Tentaris superbia, gula, libidine, torpore? Jesum invoca. Ipse est humilitas, sobrietas, castitas, amor et fervor; ipse infirmitates nostras tulit, et dolores nostros ipse portavit, et etiamnum fert et portat. Desideras pulchritudinem? Ipse speciosus est forma præ filiis hominum. Desideras opes? In ipso sunt omnes thesauri, imo in ipso plenitudo divinitatis inhabitat. Ambis honores? Gloria et divitiæ in domo ejus; ipse est rex gloriæ. Quæris amicum? Tui amantissimus est, qui tui amore e cœlo descendit, laboravit, sudavit, crucem et mortem subiit; ipse pro te nominatim in horto oravit, et lacrymas sanguineas profudit. Quæris sapientiam? Ipse est Sapientia Patris æterna et increata. Optas consolationem et lætitiam? Ipse est dulcedo cordium afflictorum, gaudium et jubilus angelorum. Optas justitiam et sanctitatem? Ipse est Sanctus sanctorum; ipse justitia sempiterna, justificans et sanctificans omnes credentes et sperantes in se. Optas beatam vitam? Ipse est vita æterna, ipse sanctorum felicitas et beatitudo. Ipsum ergo desidera, ipsum suspira. In ipso invenies omne bonum, extra ipsum omne malum, omnem miseriam. Dic ergo cum S. Francisco: «Jesus meus, amor meus et omnia. Jesus decus angelicum; in aure dulce canticum, in ore mel mirificum, in corde nectar cœlicum.» Eia bone Jesu, rumpe cataractas tui amoris, ut flumina ejus, imo maria, defluant et depluant in nos, nosque inebrient, imo mergant et obruant. Scripsit D. Blosius, abbas Lætiensis, vir magnæ pietatis ac theodidactos, multa pia opuscula, illis qui in spiritu proficere cupiunt, valde sapida et proficua; inter quæ exstant aspirationes ejus ardentes et crebræ per diem ad Jesum, Jesum desiderantibus crebro usurpandæ. E multis paucas hic subjiciam: «Transfige, amabilis Jesu, medullas animæ meæ suavissimo dilectio- «Separa, Domine, mentem meam ab omnibus quæ sub cœlo sunt, ut ipsa tibi soli vivere intendat; tu solus illam ut proprius possessor inhabites. Descendat in me suavissimus odor tuus, veniat mihi divinæ charitatis tuæ inenarrabilis fragrantia, quæ puras et sempiternas in me suscitet concupiscentias. Diligam te, quia prior dilexisti me.» «O pelagus sanctæ dilectionis atque dulcedinis! Deus meus, veni et tribue te animæ meæ. Da ut integro corde, pleno desiderio, flammantique affectu jugiter aspirem ad te, et suavissime respirem in te; te omni creaturæ præferam, propter te omni transitoriæ delectationi renuntiem, o vera et summa exsultatio mea!» «O supereffluens abyssus divinitatis! trahe et immerge me in te, totam affectionem cordis mei ita abripe et tibi applica, ut ipsa ad cætera omnia sit prorsus exanimis. O dilecte mi, dilecte votorum meorum! concede ut te inveniam, inventumque teneam, et brachiis spiritualibus arctissime constringam. Te desidero, ad te anhelo, o beatitudo æterna! Utinam te mihi dones, et me tibi intime unias, atque mero divinæ charitatis totum inebries!»
2:9
9. MEUM EST ARGENTUM. Primo, q. d. Ne obtendatis in fabrica templi vestram inopiam, ego spondeo me vobis opes ad illam affatim suppeditaturum; meum est enim omne aurum et argentum, ac proinde cuilibet illud distribuo. Secundo et magis connexe ad sequentia, q. d. Vos doletis de exilitate et vilitate fabricæ, quod non possitis æquare magnificentiam Salomonis, qui abundavit auro et argento. Verum scitote me hæc non quærere, nec iis indigere; meum enim est omne aurum totius mundi. Ex auro ergo magnificentiam fabricæ non æstimate, sed ex sanctitate et magnificentia sacerdotum et populi, qui templum hoc sunt frequentaturi. Ecce ego mittam Christum sacerdotem magnum, qui templum hoc vestrum sua præsentia, doctrina et miraculis magis ornabit, et magnificentius reddet quam omne aurum quo suum templum Salomon opplevit. Ita Hugo, Clarius, Vatablus, Burgensis, Emmanuel, Mariana et Galatinus loco supra citato. Est παρρησία, sive concessio rhetorica. Similis est Psalm. XLIX, 12: «Si esuriero, non dicam tibi: meus est enim orbis terræ, et plenitudo ejus;» et Isaiæ I, 11: «Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? plenus sum.» Tertio, alii sic exponunt, q. d. Licet vos sitis pauperes, ego tamen, qui sum ditissimus, tantum vobis auri et argenti in templi fabricam dabo, ut major sit ejus gloria et opulentia, quam fuerit templi Salomonici. Ita Theodoretus, Remigius, Haymo, Lyranus et Ribera. Verum hoc non videtur verum, quia Salomonis fabrica fuit splendidissima; nec appositum, quia fabricam hanc præfert fabricæ Salomonis, non propter aurum, sed propter Christum, uti mox patebit. Notat Anastasius Nicænus Quæst. IX in Script., hisce Aggæi verbis: «Meum est argentum,» ab insipientibus additum fuisse: «Cui voluero dabo ipsum.» «Nam nullus, inquit, qui ex bellis, cædibus, furtis, perjuriis, rapinis, munerumque corruptelis et injuriis opes collegit, potest dicere se per eum esse ditatum, sed per peccatum maligni.» Quocirca Lucianus in Timone satyrice inducit Plutum, auri et argenti deum, cum a Jove, quasi a Deo optimo et æquissimo, ad quempiam mittitur, quasi claudum ægre et tarde progredi; cum vero a Dite, infernorum præside, aliquo amandatur, rectis pedibus, quasi explicatis alis illico advolare: «Nam et ipse, inquit, opum largitor est, ac magna donans, id quod ipso etiam nomine declarat.» Nimirum magis ditantur subinde qui diabolo serviunt, quam qui Deo, utpote qui per usuras, rapinas, fas et nefas aurum coacervant, nulla conscientiæ habita ratione; sed tamen nec hi ditantur sine Deo, saltem permittente, qui potest ad libitum iis lucra et opes auferre, easque viris piis consignare, uti non raro facit. Nam De male quæsitis non gaudet tertius hæres. Tropologice, argentum sunt Dei lex et doctrina, item gratiæ et dona quibus Ecclesiam ditat et ornat. Ita S. Ambrosius lib. III, epist. 12, Albertus, Rupertus, ac S. Hieronymus, quem audi: «Ego, inquit, argentum, quo domus Dei ornatur, existimo eloquia Scripturæ, de quibus dicitur Psal. XI, Rursum S. Augustinus homil. 30, inter 50, hinc validum telum torquet in avaros pro eleemosyna. Si, inquit, Dei est argentum et aurum, ergo cum jubet ut ea aliis communices, de re sua jubet; et cum facis eleemosynam, facis de re ejus qui jubet ut facias, non de re tua. Addit Deum liberalibus dare aurum ad exercitationem humanitatis, avaris ad supplicium cupiditatis. «Deus, inquit, vere et proprie suum dicit esse aurum et argentum, quod et largissima bonitate condidit, et justissimo administrat imperio, ut sine ipsius nutu ac dominatu nec mali, nisi ad avaritiæ supplicium; nec boni, nisi ad usum misericordiæ, possint habere aurum et argentum.» Facit ergo ut «copia ejus non extollat bonos, nec lædat inopia: malos autem, et cum offertur excæcet, et cum aufertur excruciet.»
2:10
10. Magna erit gloria domus istius novissimæ PLUS QUAM PRIMÆ. «Magna,» id est major. Hebræi enim carent gradu comparativo, et ejus vice utuntur positivo cum præpositione מן min, id est præ, plusquam, q. d. Majus et gloriosius erit hoc templum posterius quod vos pauperes fabricatis, quam fuerit primum Salomonis, licet gloriosum auroque fulgidum; quia scilicet Christus, qui est gloria et splendor Patris, ac consequenter urbis et orbis, in hoc vestro templo offeretur Patri in festo Purificationis, docebit, sæpe versabitur, miracula patrabit, instituet novam legem gratiæ, et fundabit novam Ecclesiam, quæ recta ducit ad cœlum. Christum enim hic vocari gloriam domus, id est templi secundi patet ex vers. 8, ubi ait: «Movebo omnes gentes; et veniet Desideratus cunctis gentibus, et implebo domum istam gloria,» q. d. Desideratus cunctis gentibus, id est Messias rex, quem exspectatis, qui commovebit et sibi subiget omnes gentes, sua præsentia et magnificentia domum istam gloria implebit. Est hic duplex quæstio: prior cum Judæis, posterior cum Christianis. Prior est: An ex hoc loco solide demonstrari possit Messiam jam venisse? Asserunt Christiani, negant Judæi. Probant Christiani hoc argumento: Aggæus ait Christum fore gloriam templi secundi, ideoque majorem fore gloriam templi secundi quam fuerit primi Salomonici: ergo Christus venit, et natus est stante templo secundo, adeoque in eo versatus est et docuit, itaque ei gloriam hanc tantam consignavit. Nam quoad aurum, opes et cætera, certum est gloriosius fuisse templum primum Salomonis secundo Zorobabelis: idque admittunt Judæi, imo asserunt ipsimet quinque res nobilissimas fuisse in templo primo, quibus caruit secundum: scilicet arcam testamenti, urim et tummim, ignem cœlestem, prophetiam, et Deum sedentem in propitiatorio, indeque oracula reddentem. Judæi ut hoc telum effugiant, versant se in omnes partes, tricantur; sed nodum non extricant. Primo, aliqui respondent hic agi, non de templo secundo Zorobabelis, sed de tertio quod ædificabit Messias, quem ipsi exspectant: illius enim gloriam majorem fore, quam fuerit templi Salomonici. Verum hoc repugnat Prophetæ, qui demonstrans templum secundum, ait: «Magna erit gloria domus istius,» quam scilicet tu, o Zorobabel, et Jesu nunc cum populo ædificatis. Pronomen enim istius non potest demonstrare templum Messiæ, quod nondum inchoabatur, imo per multa sæcula futurum non erat. Recentior quidam Judæus, nomine Barbanella, ut hoc argumentum declinet, aliter dispungit, scilicet disponit hypocolon post istius sensumque hunc dat: Magna erit gloria domus istius, quam vos, o Judæi, cum Zorobabele nunc ædificatis, et, repete to magna, id est major erit gloria domus novissimæ, id est templi tertii et ultimi quod ædificavit Messias, quam fuerit primæ. Dicunt enim Judæi tria sibi fuisse templa promissa, primum Salomonis, secundum Zorobabelis, tertium Messiæ magnificentissimum, quod exspectant. Verum hoc violentum esse, et textum pervertere patet, primo, ex eo quod hic unica sit sententia continua, qua Propheta comparat et præfert secundam domum, id est templum Zorobabelis, primæ Salomonis: Barbanella autem facit duas sententias, duasque comparationes: unde juxta eum deberet interseri conjunctio et, vel item, aut conjunctio sed; multaque alia addenda essent, nimirum hæc, sed major, vel maxima erit gloria domus novissimæ, quam fuerit primæ. Secundo, deberet esse accentus zakeph, id est hypocolon, inter to istius et to novissimæ; hic autem accentus non est in Hebræo: ergo est una continua sententia, non duæ. Tertio, quia Septuaginta, Chaldæus, Syrus et alii passim vertunt ut Noster, per unicam sententiam, non duas. Ita et veteres Rabbini apud Galatinum, lib. IV, cap. IX, quin et Salomon, R. David aliique recentiores. Quarto, idipsum clarum est ex toto capitis contextu et decursu. Nam hisce verbis Deus consolatur Judæos pusillanimes, ex quorum sententia dicit vers. 4: «Quis in vobis est derelictus, qui vidit domum istam in gloria sua prima? et quid vos videtis hanc nunc? numquid non ita est, quasi non sit in oculis vestris?» Hos consolatur et animat ad pergendum in fabrica templi, elidens hanc pusillanimitatem, promittensque majorem fore gloriam domus istius posterioris quam fuerit primæ. Unde statim subdit: «Et nunc con- Hic enim iisdem per eadem respondet dicens, et opponens promittensque contrarium, scilicet, גדול יהיה כבוד הבית הזה האחרון מן הראשון gadol iie kebod habbait hatze haacharon min hariscon, id est major erit gloria domus istius novissimæ quam primæ. Ubi plane duas tantum ponit domos, id est templa, scilicet priorem Salomonis et posteriorem Zorobabelis, unamque cum altera conferens, imo præferens, dicit quod posterior priorem in gloria superabit. Impertinens ergo hic est mentio et sermo de tertia domo, id est templo Messiæ, quæ prorsus alia erat futura, eaque post multa sæcula, quam nec Zorobabel, nec quis præsentium tunc Judæorum erat visurus, ut de ea gauderet, itaque præsentem mærorem dispellere posset. Confirmatur, quia opponit haacharon voci hariscon, id est domum posteriorem domui priori, tam hic quam vers. 4; ergo duas tantum agnoscit hic domus, non tres. Dices: Cur ergo apponit articulum he demonstrativum, dicens haacharon? q. d. Illa domus, scilicet tertia Messiæ. Nam si de eadem domo Zorobabelis ageret, suffecisset articulus præpositus voci bait et pronomini ze; ait enim הבית habbait, מן הזה min hatze: ecce duo articuli; cur tertium apponit, dicens האחרון haacharon? Respondeo: Id facit, primo, ut designet domum hanc posteriorem fore illustrissimam per Messiam, ut omnes illam digito demonstrent et ore celebrent, dicentes: Hæc est illa, illa, inquam, uti secunda et ultima, ita eximia, magnifica, divina, domus Messiæ nostri. Secundo, id facit ut to haacharon opponat hariscon, id est priorem posteriori. Cum enim prior domus habeat articulum he, decet ut et posterior, quæ illustrior est futura, eumdem habeat. Adde, he determinat to domus, et significat domum hanc non tantum esse secundam, sed et fore novissimam, sive ultimam, q. d. Hæc domus quæ erit novissima. Sic Itali dicunt, Alessandro il Magno, Ptolemeo il Ultimo, ut per articulum il designent se de Alexandro, non quovis, sed Magno; de Ptolemæo, non primo, sed ultimo loqui. Sic et Franci dicunt: Alexandre-le-Grand, Ptolémée-le-Dernier. Sic et Græci: Οὗτός ἐστιν ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ἡ μεγάλη: Hic est virtus Dei quæ vocatur magna, Actor. VIII, 10. Sic et Flandri, Germani aliique plures. Denique Hebræi solent multiplicare articulos per pleonasmum, uti hic ad habbait addunt hatze. q. d. Hujus, hujus. Tertio, respondeo to hariscon proprie non referre habbait, id est domum, sed kebod, id est gloriam. Unde Septuaginta diserte vertunt: Διότι μεγάλη ἔσται ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου ἡ ἐσχάτη ὑπὲρ τὴν πρώτην, id est magna erit gloria domus istius novissima quam prima. Loquitur enim de templo Salomonis et Zorobabelis, quasi de una et eadem Dei domo: quia una alteri successit, eidemque loco inædificata est; ac ei dicit quod gloria posterior, puta domus Zorobabelis, sit futura major gloria priori, puta domus Salomonis. Et hoc ad punctum respondet querulis Judæorum verbis hebraicis vers. 4: «Quis est qui vidit, etc., domum istam in gloria sua prima?» q. d. Quis vidit gloriam priorem prioris templi Salomonici? nonne dolet et gemit quod hæc posterior gloria domus posterioris longe illi sit impar? At sumat animos: ego enim promitto me facturum ut gloria posterior priorem superet. Itaque articulus he hic iteratur, quia proprie non respicit bait, id est domum, sed kebod, id est gloriam, quæ major futura erat posterior quam prior, id est in posteriori templo Zorobabelis, quam fuerat in priori Salomonis, ideoque articulo he addito, eam quasi illustrem et inauditam demonstret. Figmentum ergo Judæorum est plane contrarium contextui, quod distinguat hic Propheta tria templa, eaque invicem opponat, cum clarum sit non nisi posterius opponi et præponi priori. Unde Noster non tam verbum verbo, quam sensum sensui fideliter reddens, clare vertit: «Magna erit gloria domus istius novissimæ plus quam primæ;» Hebræi enim gloriam vocant gloriosam fabricam templi, hoc est ipsum gloriosum templum. Templum autem posterius, sive novissimum, Zorobabelis gloriosius fuit primo Salomonis. Unde Isidorus Pelusiota lib. IV, epist. 17, legit: «Et erit gloria domus hujus ultimæ supra primam;» et ex to ultimæ revincit Judæos, exspectantes aliud, et posterius a Messia templum. Si enim fuit ultima, ergo post illam jam a Tito dirutam, non est exspectanda alia. Denique gloriam hanc majorem explicat Propheta dicens: «Adhuc unum modicum est, et ego commovebo cœlum et terram, et veniet Desideratus cunctis gentibus,» id est Messias, uti explicant non tantum catholici, sed et veteres rabbini apud Galatinum, lib. IV, cap. IX. Inter quos R. Akiba sic explicat, q. d. Adhuc usque ad Messiæ revelationem modicum tempus restat. Ergo jam pridem venit Messias. Nam ab hac Aggæi prophetia usque nunc, elapsa sunt duo millia annorum et amplius, quod sane non modicum, sed nimis longum est tempus. Adde Judæis in Scriptura non nisi duo promitti templa, unum Salomonis, alterum Zorobabelis: quo per Titum et Romanos «destructo, erit in templo abominatio desolationis: et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio,» ait Daniel cap. IX, 27. Frustra ergo Judæi exspectant tertium templum sub Messia, præsertim cum ipsi sæpius, puta sub Adriano imperatore, Constantino et Juliano Apostata, eo concedente, imo urgente, conati fuerint reædificare; sed incassum et eventu infelici. Nam ignis partim cœlo demissus, partim e fundamentis erumpens, fabricantes cum fabrica consumpsit, uti narrat S. Chrysostomus orat. 3 Contra Judæos; Baronius, Eusebius lib. X Histor. cap. XXXVII et sequent.; Socrates lib. III, cap. XVII; Theodoretus lib. III Histor. cap. XVII; Sozomenus lib. V, cap. XXI, et alii. Necesse est ergo Christum venisse durante secundo templo, in eoque versatum esse, uti versatum docent Evangelistæ, ac proinde frustra, eodem venerit: quin et classes Salomonis navigantes in Ophir, inde Indos advehebant in Jerusalem. Secundo, R. Salomon concedit hic agi de secundo templo, sed respondet majorem illius gloriam fuisse quam primi, non quod in eo versatus sit Christus, sed quod plures annos durarit quam primum. Primum enim, inquit, duravit annos 410, secundum vero 420: «Spectatum admissi risum teneatis, amici.» Egregiam sane laudem et gloriam secundi templi, Prophetæ cothurno dignam, quod in tot sæculis steterit decem annos amplius secundum templum quam primum. Plusculos illi dat Josephus. Nam lib. X Antiq. X, primum templum stetisse ait annos 470, secundo vero annos 639 assignat lib. VII Belli, cap. X. Sed error est in numeris, nam juxta veriorem chronologiam, primum templum duravit annos 426; secundum vero stetit ab initio regni Darii Hystaspis, usque ad Titum et Vespasianum, qui illud everterunt annis 588. Vide tabulam chronologicam quam præfixi Genesi. Duravit ergo secundum amplius quam primum annis 162. Verum hisce annis sæpius fuit pollutum et profanatum: primo, ab Antiocho Epiphane, I Machab. I; secundo, a Pompeio, teste Josepho lib. XIV Antiq. VIII; tertio, a Cassio, teste eodem Josepho cap. XIII, et tandem a Tito et Romanis plane cum urbe et gente excisum. Quocirca vere de eo dictum est I Machab. I, 41: «Sanctificatio ejus desolata est sicut solitudo;» et vers. 42: «Secundum gloriam ejus multiplicata est ignominia ejus.» Hi ergo anni templo non fuerunt ad gloriam, ut ait Aggæus, sed ad ignominiam. In hac glorientur Judæi: sicuti multo verius gloriantur, et hæreticis exprobrant Pilznenses Bohemi orthodoxi, furum patibulum apud eos diutius stetisse, et antiquius esse Ecclesia et fide Hussitica et Lutherana. Secundo, Aggæus non meminit durationis, vel temporis, nec in eo præfert secundum templum primo; sed in eo, quod ad illud veniet Desideratus cunctis gentibus, puta Messias, qui templum implebit sua majestate et gloria. Tertio, quæro quando in secundo templo illa commotio est facta, de qua ait Aggæus vers. 7: «Adhuc unum modicum est, et ego commovebo cœlum et terram, et mare et aridam,» nisi in Christo? Hinc liquet quam frivolum sit R. Salomonis commentum. Tertio, R. David aliud effugium quærit. Dicit enim majorem gloriam fuisse secundi templi quam primi, eo quod multæ gentes confluxerint ad secundum templum, in eoque sua dona obtulerint Deo: sed pariter multæ, imo plures, confluxerunt ad primum. Salomon enim ejus fabricator fuit potentissimus et nominatissimus inter gentes, omnesque populos vicinos vel habuit subjectos, vel fœderatos. Illi ergo venientes ad Salomonem, veniebant pariter ad templum, adeo ut et regina Saba hac fama et gloria excitata, eodem venerit: quin et classes Salomonis navigantes in Ophir, inde Indos advehebant in Jerusalem. Secundo, Gentes magis profanarunt et conspurcarunt templum secundum, quam honorarunt, uti de Antiocho, ejusque posteris, Pompeio, Cassio et Tito jam ostendi. Tertio, quæ commotio facta est in cœlo, terra, mari et arida, nisi tempore Christi, et propter Christum? Porro fabella est Judaica, quam recenset Theodoretus, gentes vicinas mutuis bellis et cædibus se confecisse, earumque spolia et opes Deum dedisse Judæis ædificantibus templum, hancque esse majorem secundi templi gloriam. Hujus enim historiæ nec Josephus, nec quis alius meminit. Plura vide apud Galatinum lib. IV, cap. IX et X, Adrianum Finum lib. V Flagelli Judæorum, cap. II, et Paulum Burgensem hic additione tertia, et Lyranum. Posterior quæstio est cum christianis nonnullis, qui concedunt quidem præcipuam gloriam secundi templi fuisse Christum: addunt tamen illud idem quoad fabricam, licet vilius fuerit Salomonico, quatenus restauratum fuit a Zorobabele; tamen quatenus idem redintegratum fuit ab Herode, augustius fuisse Salomonico, ideoque dicere hic Deum: «Meum est argentum, meum est aurum,» quo scilicet vos templumque ditabo magis quam ditavi Salomonem. Pro quo nota: Herodes Ascalonita, qui fuit infanticida et persecutus est Christum, cum ex Judæorum prophetiis, præsertim ex illa Jacobi Genes. cap. XLIX, 10: «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium,» intelligeret adesse tempus Messiæ regis Judæorum (videbat enim defecisse sceptrum de Juda, et in se alienigenam, puta Idumæum, esse translatum); credere et sperare cœpit se fore Messiam, ex adulatione quorumdam Pharisæorum. Quocirca ut a populo talis haberetur, diruto templo Zorobabelis, eodem loco aliud magnificentissimum exstruxit cœpitque anno 18 regni sui, et per 8 annos illud ædificavit, quo toto tempore, ait Josephus lib. XV Antiq. XIV, nunquam interdiu pluit. Porro hoc ejus templum fuisse magnificentius Salomonico, Ribera probare contendit. Primo, ex eo quod Salomonis templum habuerit in longitudine 70 cubitos, Herodis vero centum. Secundo, quia Herodes lapides candidos firmissimos, longos 25 cubitos, et latos 12, fabricæ suæ adhibuit, eosque solide et affabre ferro compaginavit. Tertio, quia templum crustis aureis gravissimis obtexit, quibus exterius circumquaque tectum, ad primos solis ortus igneo splendore radiabat, ut, cum illud intuerentur spectantium oculi, quasi solis radiis repercussi averterentur. Quarto, quia vallem profundissimam vicinam monti templi coæquavit, in eaque fecit templi atrium: unde illam ingentibus columnis 162, æque ac porticibus ornavit. Quinto, quia ad atrium primum sacerdotum, et secundum laicorum qui mundi erant, adjecit tertium, in quo degerent immundi et gentiles. Hæc omnia habet Josephus loco citato, et Josippus filius Gorionis lib. V, cap. XXVI. Addit Ribera hæc non debere mira videri, quia licet Salomon esset ditissimus et gloriosissimus, tamen Herodes quoque potentissimus per Romanorum et Augusti amicitiam evaserat. Unde ad hanc fabricam maximas opes collegit et exhausit. Insuper saxa aliaque opportuna ad fabricam, ex diruto Salomonis et Zorobabelis templo usurpavit: vasa etiam aurea et argentea Salomonis, quæ abstulerat Nabuchodonosor, templo restituit Cyrus, I Esdræ cap. I et VI; ac licet ea rapuerit Antiochus Epiphanes, I Machab. I, 23, tamen ea restituerunt Machabæi, I Machab. IV, 49, idque ex auro, teste Josepho lib. XII Antiq. cap. XI. Idem cujus opes et gloriam adeo celebrat Scriptura et tota antiquitas, illudque habuit pro orbis miraculo. Ecquid fuit Herodes ad Salomonem? inquit Rupertus. Sane Judæi qui hoc loco tantopere stringuntur, veritate tamen clara coacti confitentur templum secundum longe impar fuisse primo in structura, pretio et gloria. Rursum Josephus lib. XV Antiquit. cap. XIV, docet domum regiam, quam Herodes sibi ædificavit, magnificentiorem fuisse templo ab eodem ædificato. Quis autem dicere audeat Herodis regiam templo Salomonis fuisse magnificentiorem, cum ei ne templum quidem ab Herode constructum ullo modo conferri, nedum præferri possit? inquit Vilalpando parte I Apparat., lib. II, cap. V. Denique clarus est textus Scripturæ I Paral. XXII, 14, ubi David recenset opes quas collegerat pro fabrica templi, et Salomoni relinquit: «Præparavi, ait, impensas domus Domini, auri talenta centum millia, et argenti mille millia talentorum,» etc. Jam centum millia talentorum auri, faciunt mille et ducentos milliones aureorum Francicorum: tantumdem faciunt mille millia talentorum argenti. Talentum enim auri hebræum continebat tria millia siclorum, id est semunciarum auri, quæ efficiunt duodecim millia coronatorum Francicorum. Talentum vero argenti continebat tria Posterior error est quod dicant templum Herodis quoad fabricam augustius fuisse Salomonico, cum Ribera sentire videntur S. Hieronymus et S. Chrysostomus, Demonstrat. Quod Christus sit Deus, tom. V, decepti auctoritate et verbis Josephi, cujus fides hic, ut et alibi, vacillat. Verum hæc sententia in duobus errat. Prius, quod certo asserat Herodem plane diruisse templum Zorobabelis. Hoc enim valde dubium est, et a multis falsum censetur: sic enim prorsus aliud erexisset templum, novum, inquam, tam distinctum a templo Zorobabelis, quam hoc distinctum erat a templo Salomonis; esto in eodem situ omnia tria fuerint exstructa, et sic falsum esset quod ait hic Propheta, scilicet gloriam templi Zorobabelis fore Christum, cum in eo versatus non sit Christus, sed in novo templo quod Herodes exstruxit. Herodes ergo tantum ampliavit templum Zorobabelis, illudque suo inclusit, ac «antiquis fundamentis reliquis e templo Salomonico solutis nova imposuit, super quæ templum erexit longitudine centum cubitorum, latitudine centum, altitudine centum viginti,» ait Josephus lib. XV Antiq. XIV, cum Zorobabelis templum tantum sexaginta cubitos haberet in latitudine, et totidem in altitudine. Ergo Josephus tantum asserit Herodem solvisse fundamenta templi Salomonici, non vero asserit eum diruisse templum Zorobabelis. Hæc enim fundamenta Salo- Dico ergo gloriam secundi templi de qua hic prophetat Aggæus, esse Messiam sive Christum. Quanta enim fuit gloria templi, quod in eo Christus Dei Filius puer Deo sit oblatus, quod ibi in medio doctorum sederit, quod in ejus pinnaculo a diabolo sit tentatus, quod in eo docuerit et enarraverit abscondita a constitutione mundi. Sicut enim gloria templi Salomonici fuit, quod in eo Dei majestas apparuerit velans se nube: ita major gloria templi secundi fuit, quod in illo eadem majestas non tantum velata, sed reipsa unita carni et corporata, visibilem et conspicuam se exhibuerit. Hoc est quod jubilans canit Malachias cap. III, 1: «Et statim veniet ad templum suum Dominator, quem vos quæritis, et Angelus testamenti, quem vos vultis.» Insuper eximia gloria templi secundi fuit, quod in eo per Christum non tantum peracta sint mysteria Verbi incarnati, nostræque redemptionis et salutis, sed etiam primi fideles et Apostoli adunati sint, jactaque prima Ecclesiæ christianæ fundamenta, juxta illud Isaiæ, cap. II, 3: «De Sion exibit lex.» Christus ergo suam Ecclesiam inchoavit in templo hoc Sionis, a Zorobabele fabricato. Ita Rupertus, Hugo, Burgensis, Clarius, Vatablus et alii. Quocirca allegorice, Cyrillus Alexandrinus, quem citat noster Turrianus lib. II Pro Epist. Pontif. cap. XX, censet Aggæum hic loqui de templis Ecclesiæ christianæ, quæ superant templum Salomonis, tum numero, quia plurima per totum orbem; tum gloria, præsertim quia in iisdem habemus eamdem Dei majestatem velatam in Eucharistia, juxta illud Malach. I, 11: «In omni loco sacrificatur, et offertur nomini meo oblatio munda,» hebraice מנחה mincha, id est sacrificium farreum, sive panis, qui est materia Eucharistiæ. Anagogice, major est gloria novi templi quam veteris, hoc est, major est gloria Ecclesiæ quam Synagogæ, Evangelii quam legis, Apostolorum quam Prophetarum, uti docet Apostolus I Corinth. III. Idque maxime patebit in cœlo, ubi ex vivis et electis Ecclesiæ lapidibus templum mysticum, sanctum et gloriosum Deo construetur. Ita S. Hieronymus, Albertus, Remigius, Hugo hic, et S. Augustinus lib. XVIII Civitat. XXXV, et S. Ambrosius lib. V, epist. 12, qui videntur censere hunc sensum esse litteralem; sed revera est mysticus. Denique major est gloria domus secundæ quam primæ, id est Ecclesiæ triumphantis quam militantis, imo illi propria est gloria et corona, sicut huic propria est lucta et victoria. Symbolice, domus prima est status hominis creati: secunda est status ejusdem post lapsum reparati et restaurati: illa est creationis, hæc redemptionis: illa Adæ, hæc Christi: illa innocentiæ, hæc patientiæ: illa paradisi, hæc peregrinationis et exsilii. Docet enim Apostolus Rom. V, 15 et seq., majorem gloriam, id est gratiam, datam esse homini lapso per Christum, quam fuerit data Adæ in paradiso. Tropologice, major est virtus pœnitentiæ post lapsum, quam innocentiæ ante lapsum: major est Paulus, quam Saulus: major est Magdalena lapsa et pœnitens, quam virgo et innocens: major Petrus negans Christum et plorans, quam eum confitens, et de constantia sua præsumens. «Plerumque, ait S. Gregorius lib. III Pastor. admon. 29, Deo gratior fit amore ardens vita post culpam, quam securitate torpens innocentia.» DABO PACEM. Ribera accipit de pace et copia rerum, quam habuit Herodes ad instaurandum templum Zorobabelis. Verum hic agitur de templo Zorobabelis, non Herodis. Animat enim Aggæus Zorobabelem et populum, ne metuant Darium, Samaritas et alios hostes: Deum enim effecturum ut faveant fabricæ, aut certe eam non impediant. Idipsum enim præstitisse Deum patet I Esdræ, VI, 14, ubi recensitis litteris Darii jubentis instaurari templum, subdit Esdras: «Seniores autem Judæorum ædificabant, et prosperabantur juxta prophetiam Aggæi prophetæ,» utique non aliam, quam hanc: «Dabo pacem,» id est prosperitatem. Sensus ergo est, ut ait Secundo et potius, «dabo pacem,» id est benedictionem et omne bonum, «in loco isto,» per Christum: Christus enim docens in templo evangelizavit, et dedit pacem credentibus sibi. Unde angeli in Christi ortu cecinerunt: «Gloria in altissimis Deo, et in terra pax,» Luca II. Et hanc pacem quasi summum bonum, Christum e cœlis in terras allaturum prædixit Isaias cap. II, 4, et cap. XI, 6. Hæc enim pax concordat mentem cum Deo, et consequenter cum proximis, æque ac secum, ut suppressis concupiscentiarum motibus, ratio et spiritus carni, sensibus et membris omnibus dominetur: quo fit, ut fidelis inchoet hic vitam cœlestem, beatam et angelicam. Ita S. Hieronymus, Hugo, Lyranus hic, et S. Augustinus lib. XVIII De Civit. cap. XLVIII. In hac pace, puta in mente pacata, quasi in templo suo habitat Deus, juxta illud Psalm. LXXV, 3: «Factus est in pace locus ejus: et habitatio ejus in Sion.» Unde Septuaginta hoc loco vertunt: Dabo pacem, dicit Dominus omnipotens, et pacem animæ in acquisitionem omni condenti, ut suscitet templum istud. Sic enim habet editio Romana, licet Regia tantum habeat: Dabo pacem, dicit Dominus exercituum. Quocirca S. Ambrosius scribens in hunc Aggæi locum, in fine tomi II, majorem gloriam domus novissimæ quam primæ intelligit pacem: «Pax enim, ait, et tranquillitas animæ super omnem domus gloriam est, quia pax superat omnem sensum, Philip. IV. Hæc est pax super pacem, quæ dabitur post tertiam commotionem cœli, maris, terræ, deserti, quando destruet omnes potestates et principatus» in die judicii, etc. «Et sic erit pax per omnia, ut nullis obsistentibus corporis passionibus, aut incredulæ mentis impedimentis, fiat in omnibus omnia Christus, subdita Patri exhibens corda universorum. Unde et ad ipsum solum mystice dicitur: Assumam te, Zorobabel, et ponam te sicut signaculum, quia te elegi. Etenim cum fuerit anima nostra pacifica, tunc accipiet in se sicut signaculum Christum, id est imaginem Dei, ut sit ad imaginem. Quoniam qualis cœlestis, tales et cœlestes. Et oportet nos portare imaginem cœlestis, id est pacem.»
2:12
12. Interroga. — Duas quæstiones hic proponit sacerdotibus Propheta, ut ex earum responsis arguat Judæos de neglectu fabricæ templi. Prior est: si homo ferat carnem sanctam, puta Deo immolatam, in ora vestis, ejusque, scilicet vestis, non carnis, summitate, id est extremitate, tangat panem, vinum, etc., numquid panis, vinum, etc., hoc contactu vestis sanctificabuntur? Respondent sacerdotes: Nequaquam; et bene: quia licet caro sanctificata, si tangat vestem, eam sanctificet, uti sancitur Levit. VI, 27; non tamen ulterius, vestis contactu carnis sanctificata, si tangat panem, vinum, etc., in eo sanctitatem suam transfundet, eaque sanctificabit. Sanctificationem intellige legalem et ceremonialem legis veteris, qua res sancta separanda erat ab usu profano, Deoque danda et sancte tractanda. Applicat deinde responsionem suo scopo Propheta, dicens: «Sic populus iste,» etc. vers. 15, q. d. Sicut vestis tangens carnem sanctam non ita sanctificatur, ut possit sanctificare panem, vinum, vel homines se tangentes; ita pariter licet vos, o Judæi, sine templo habeatis altare, in quo victimas Deo offertis et consecratis, ut patet I Esdræ, III, 3; tamen hæ victimæ et carnes ibi immolatæ, esto tangentem et comedentem eas legaliter, id est exterius et per modum cæremoniæ, sanctificent, neutiquam possunt ulterius vestras actiones et munera, resque omnes quas vos tangitis et tractatis, sanctificare, ac multo minus possunt internam inobedientiæ, et externam neglectus fabricæ templi impuritatem e vobis eluere, juxta illud Jerem. XI, 15: «Numquid carnes sanctæ auferent a te malitias tuas, in quibus gloriata es?» Ne ergo vos excusetis, o Judæi, a fabrica dicentes: Habemus templum, in eo offerimus victimas, quæ, dum eas offerimus et comedimus, nos omnesque nostras actiones et opera sanctificant, et si quid in eis vitii aut peccati sit, abstergunt et emaculant. Neque enim piaculares vestræ victimæ mentem ab inobedientia et culpa expiare et expurgare possunt. Unde proponit secundam quæstionem, quæ magis stringit, aitque:
2:14
14. ET SUSCITAVIT DOMINUS SPIRITUM ZOROBABEL, ET SPIRITUM JESU. — «Ut regnum et sacerdotium ædificent templum Dei, ait S. Hieronymus, suscitatur etiam spiritus populi, qui in eis ante dormiebat; non corpus, non anima, sed spiritus, qui magis ædificare scit templum Dei.» Tropologice, «Suscitatur in nobis Spiritus Sanctus, ut ingrediamur domum Domini, et faciamus opera Domini.» Porro suscitavit Deus spiritum, id est mentem animumque populi, excitando illum ut alacriter et strenue intenderet fabricæ. 14. Si tetigerit pollutus in anima. — Anima per antiphrasin hebraicam hic ponitur pro cadavere, uti et Levit. XIX, 27; XXI, 1; et Numer. V, vers. 2: «Ne contaminetur sacerdos in mortibus;» Hebraice, in anima. Vide ibi dicta. «Pollutus» ergo «in anima,» est pollutus ex contactu cadaveris, vel morticini, qui ex ritu legis veteris, Numer. XIX, 13 et 22, omnia quæ tangebat, contactu suo polluebat et immunda reddebat. De hoc ergo ait: «Si tetigerit pollutus in anima ex omnibus his,» puta panem, vinum, etc., «numquid» panis, vinum, etc., ab eo tactum «contaminabitur? Et dixerunt» sacerdotes: «Contaminabitur» panis, vinum, etc., quæ pollutus tetigit: tangendo enim ea polluit et contaminavit. Jam applicat hoc modo: «Sic populus,» Moraliter, ex hoc loco collige sacerdotes impuros tactu altaris, vel calicis, aut rei sacræ non sanctificari; sed potius ea polluere et fœdare. Ita Theodoretus. Hinc recte infert S. Augustinus lib. Contra Fulgentium Donatistam, cap. XVI, et Nazianzenus orat. I Apolog., virtutem a vitio longe superari, vitiumque virtute esse potentius. Vitium enim suam malitiam tangenti illico communicat et affricat,
2:16
16. Et nunc ponite corda vestra a die hac et supra. — q. d. Considerate penuriam, sterilitatem, et adversa omnia quæ vobis acciderunt a die hac per omnes annos præteritos, quibus neglexistis fabricam templi, indeque discite non aliam illorum esse causam, quam hunc templi neglectum. Nam cum quilibet vestrum accederet ad acervum messis, qui videbatur daturus viginti modios frumenti, cum excutiens invenit tantum decem modios. Sic qui accedebat ad torcular plenum uvis, quæ daturæ videbantur quinquaginta lagenas vini, eas premens invenit tantum viginti. Cur hoc? quia ego exsufflavi vestras segetes et uvas, uti dixi cap. I, 9. Nota: Vox modios non est in Hebræo, sed intelligitur tanquam communis et ordinaria mensura frumenti. Ita Noster, Chaldæus, Pagninus et Vatablus. Sed Septuaginta subintelligunt sata. Sic pro lagenas hebraice est פורה pura, quod Septuaginta vertunt, amphoras; Chaldæus, dolia; Pagninus, botos; Tigurina, urnas. Proprie pura significat torcular: inde per catachresin significat mensuram ordinariam vini, quæ torculari expressa vase excipitur, qualis est lagena, amphora, etc.
2:18
18. Percussi vos vento urente et aurugine. — Aurugo vitium est segetis, cum ex nimio humore pallescit, marcescit, tabescit, ut tandem grana in cinerem vertantur. Vide dicta Joel. I, 4.
2:19
19. Ponite corda vestra ex die ista, et in futurum. — Hebraice ומעלה vemala, id est et super, ut vertit vers. 16. Jam super, id est ultra, deinceps, sive futurum respicias, ut hic, sive præteritum, ut vers. 16. Sensus est, q. d. Jussi vos vers. 16, considerare præteritos annos sterilitatis et adversitatis, quibus neglexistis fabricam templi; nunc pariter jubeo vos considerare annos futuros fertilitatis et prosperitatis, ex eo quod fabricam templi resumpseritis: ut ex utrorumque annorum dispari eventu et contraria sorte certe colligatis, non aliam causam adversitatis vestræ fuisse, quam neglectum templi; nec aliam causam vestræ felicitatis deinceps fore, quam curam et studium templi. Disce hic prudentis esse considerare tempora, et præterita cum futuris conferre: tempus enim docet prudentiam. Unde Thales, rogatus «quid esset sapientissimum,» respondit: «Tempus: invenit enim omnia.» Ita refert Laertius lib. I De Vit. Philosoph. cap. I. Hinc et Plutarchus in Pericle: «Tempus, inquit, omnium consiliariorum optimum.» Et Livius, decade 3, lib. II: «Meliores, ait, prudentiores, constantiores nos tempus diesque facit.» Et Menander: Ducit ad lucem veritatem tempus, Omnia detegens tempus ad lucem fert. Nullus tempore melior consiliarius. Denique Philosophus acute vereque dixit, «veritatem esse filiam temporis.» A die vigesima et quarta noni mensis: a die, qua fundamenta jacta sunt templi. — Jam illa jaci cœperant ante decem annos, scilicet anno 2 Cyri, mense 2, die primo, ut patet I Esdræ III, 8 et sequent. Sed per Cambysem inhibita fabrica, stetit opus usque ad Darium, quando prophetante Aggæo opus resumpserunt anno secundo Darii, die 24 mensis sexti; nimirum illo die cœperunt cædere ligna, convehere lapides omnemque materiam apparare, ita ut die 24 mensis noni, ut hic dicitur, circumquaque plane et perfecte jacerentur fundamenta, jampridem sub Cyro inchoata. Ita Arias, Ribera et alii, hæc loca, quæ antilogiam præ se ferunt, conciliant.
2:20
20. Numquid jam semen in germine est? — q. d. Nondum germinavit semen, ut ex germine copioso et luxuriante possitis conjicere et sperare copiosam messem; ego tamen ex nunc illam vobis, ob diligentiam quam præstatis in fabrica templi, promitto, quia semini vestro benedicam, faciamque ut multos culmos, spicas et grana germinet et producat. Pro germine hebraice est מגורה, megura, quod Chaldæus, Syrus, Arabicus et Septuaginta vertunt, aream; Rabbini, Pagninus, Vatablus et Arias, horreum, quod R. Salomon ita explicat: Annon totum semen in horreo est, quia hoc anno nondum seminastis, et arbores nondum progeminarunt? sed seretis, et ego satis vestris benedicam, eaque fœcundabo et multiplicabo. Verum Noster melius cum Tigurina vertit, germen: messis enim ponitur in area et horreo, semen vero in agro ut germinet. Germen ergo vocatur megura a radice gur, id est incolere, habitare: quia in germine quasi habitat semen, puta arista, et granum protuberans ex semine. Hinc patet S. Scripturam uti computo anni sacri, non communis et profani. Nam nonum mensem vocat hic eum, quo semen satum germinat: hoc autem in Palæstina fit in novembri. Nonus ergo mensis est november, ac consequenter primus est nisan, sive martius, a quo incipiebat annus sacer. Moraliter, disce hic illud Apostoli: «Corporis exercitatio (ut satio, plantatio, negotiatio) ad modicum utilis est: pietas autem ad omnia utilis est, promissionem habens vitæ, quæ nunc est, et futuræ,» I Timoth. cap. IV, 8. Deus enim hic piis, suamque fabricam et cultum promoventibus promittit benedictionem, id est copiam bonorum temporalium, multo magis spiritualium iis qui Obiter hic nota duo fuisse templa Dei, et duos eorum fabricatores, et utrumque pro mercede fabricæ templi, accepisse promissionem a Deo de Christo ex se nascituro. Prior est David, qui omnes impensas pro fabrica templi curavit, easque consignavit Salomoni filio, ideoque audivit a Deo: «Ipse (filius qui ex te nascetur) erit mihi in filium, et ego ero illi in patrem: firmaboque solium regni ejus super Israel in æternum,» I Paral. XXII, 10. Alter fuit Zorobabel, qui secundum templum instauravit, ideoque pariter Deus illi hic promittit filium Christum, quod scilicet ille ex ejus prosapia nascetur. Unde discimus quam liberalis sit Deus, qui pro parva opera et obedientia tantam mercedem, quanta est Christus, promittit. Rursum quam Deo placeat religio, puta fabrica monasteriorum, templorum, eorumque ornatus et cultus: multo magis quam ei placeat fabrica vivi templi virtutum in anima, tum nostra, tum proximorum nostrorum, ac præsertim urbium et gentium integrarum conversio. Huc pertinet expositio Remigii, Lyrani et Vatabli, qui censent hæc promitti non Zorobabeli, sed Christo, nimirum quod ipse incarnandus sit futurus rex orbis, ideoque commovenda et subjicienda sunt ipsi omnia regna, omnes reges et principes. Hoc enim eodem redit. Sive enim dicas Zorobabeli hæc promitti non in se, sed in posteris, puta Christo; sive dicas ipsi Christo ex Zorobabele nascituro hæc promitti, eodem res recidit. Congruentius tamen ipsi Zorobabeli hæc consignamus: quia ei illa pro mercede fabricæ consignat tum Aggæus, tum Ecclesiasticus XLIX, 13, dicens: «Quomodo amplificemus Zorobabel? nam et ipse quasi signum in dextera manu.» Sic Davidi promittit Scriptura quod in Christo ejus filio implendum erat: «Pastorem, ait, suscitabo servum meum David,» id est Christum, Davidis filium et antitypum, Ezechiel. XXXIV, 23. Sic benedictio Abrahæ facta, quod in ipso benedicendæ essent omnes gentes, Genes. XVIII, 18, impleta est in Christo ex Abraham progenito. Sic promissio terræ Chanaan eidem facta Genes. XIII, 15, impleta est post 400 annos in posteris ejus. Anagogice S. Hieronymus, Haymo et Hugo hæc exponunt de secundo Christi adventu ad judicium, ad resurrectionem, gloriam et regnum. Tunc enim Deus commovebit omnia regna mundi, illaque ipsi quasi judici et domino subjiciet, uti docet Apostolus I Corinth. cap. XV, vers. 24 et sequent. Mystice, hæc facit quotidie Deus in Christi posteris, puta christianis regibus, prælatis, pontificibus, quorum jura et regna propagat, debellando hæreticos, Turcas, infideles, illosque eis subjiciendo, ut ita Ecclesia et regnum Christi dilatetur et magnificetur.
2:21
21. Factum est verbum Domini secundo. — Die enim 24 mensis noni, Aggæus duo accepit a Deo oracula. Prius fuit vers. 11; secundum est hoc, quo promittit Zorobabeli ob navatam operam in fabrica templi, quod ex ejus posteris nasciturus sit Christus, qui fabricaturus sit Ecclesiam, in qua regnaturus sit et dominaturus omnibus gentibus. Ita S. Hieronymus, Remigius, Albertus et alii. Est hæc quarta et ultima Aggæi prophetia, qua de more assurgit ad Christum, in eoque quasi fine et scopo, oracula sua terminat et concludit.
2:22
22. Loquere ad Zorobabel. — Primo, Theodoretus putat hic promitti Zorobabeli in se et sua persona, quod Deus eum cum populo defensurus sit ab invasione Gog et Magog, imo facturus ut ipsi mutua se cæde conficiant, eorumque spolia diripiant Judæi. Verum Gog et Magog non fuerunt tempore Zorobabelis, sed erunt in fine mundi, ut patet Ezech. XXXVIII et XXXIX, et Apoc. cap. XX, 7. Secundo, Hebræi censent Zorobabeli hic promitti excidium Persarum, quos ipse formidabat quasi ipse illud sit visurus, et in eo illæsus, quasi annulus a Deo sit conservandus. Verum hæc sunt fabellæ. Persæ enim excisi sunt ab Alexandro Magno 200 annis post tempora Zorobabelis et Darii Hystaspis. Quocirca alii minus improbabiliter hæc referunt ad posteros Zorobabelis, quos Deus ab Alexandro Magno tutatus est. Cum enim Alexander omnes gentes sibi subjiceret, Deus Judæos exemit, flexitque animum turgidum Alexandri ad modestiam et benevolentiam, ut Jaddum pontificem Judæorum veneraretur, Judæosque benigne complexus, immunes et liberos dimitteret. Dico ergo Zorobabeli hæc promitti, non in se, sed in suis posteris, puta in Christo, q. d. Quia tu, o Zorobabel, dux et ductor fabricæ templi mei fuisti, hinc tibi pro mercede promitto, quod inter tot bella, et inter tot reges ac monarchias Persarum, Græcorum et Romanorum, quæ post mortem tuam inter se colluctabuntur, et sese vicissim collident et interiment, ego te tuamque domum et familiam ducalem illæsam, tanquam annulum meum signatorium conservabo, et continua serie propagabo; imo efficiam ut ex te nascatur Christus, qui eversis omnibus regnis rerum potietur, eritque Rex regum et Dominus dominantium. Hæc ergo promissio fit Zorobabeli: quia licet implenda sit in Christo, tamen tangit et afficit ipsum Zorobabelem: nam ingens ejus decus et gloria est, quod ipse familiæ ducalis Ego movebo cœlum pariter et terram, — commotionibus scilicet, et translationibus monarchiarum, de quibus paulo ante dixi, ac aliis quas recensui vers. 8. Ita S. Hieronymus.
2:23
23. Et conteram fortitudinem regni Gentium. — Sic Persas jam tum dominantes Judæis contrivit Deus per Græcos, Græcos per Romanos, Romanos per mutua et civilia bella. Et descendent, — id est cadent, sive concident in terram occisi et mortui, q. d. Futura sunt asperrima bella et strages inter Græcos, Persas et Romanos; et tamen inter ea servabo te unum, id est tuam familiam, o Zorobabel, quia hæ strages parant viam regno et monarchiæ Christi ex te nascituri, juxta visionem Danielis, cap. II, ubi cum recensuisset contritionem statuæ quadrifidæ, significantis quatuor orbis monarchias, per lapillum de monte sine manibus præcisum, puta per Christum, subdit de ejus monarchia vers. 44: «In diebus autem regnorum illorum, suscitabit Deus cœli regnum, quod in æternum non dissipabitur, etc., et consumet universa regna hæc: et ipsum stabit in æternum.»
2:24
24. Serve meus. — Non tantum Zorobabel, sed et Christus, quem hæc omnia tangunt, qua homo, vocatur, et revera est servus Dei, uti dixi Isaiæ cap. XLII, 1: «Ecce servus meus, suscipiam eum: electus meus, complacuit sibi in illo anima mea.» Ponam te quasi signaculum, — hebraice חותם chotam, id est sigillum signatorium, præsertim in annulo, quo primo, tum edicta et litteras, tum arcas et alia secreta, vel pretiosa, ac nominatim testamenta, obsignabant et custodiebant veteres. Radix enim Chatam significat occludere, obsignare, sigillo confirmare, claudere et com- Secundo, sigillum hoc annuli erat in pala incisum jaspidi, alterive gemmæ pretiosæ: quocirca annulum gestabant in digito ad ornatum, ut eo suam nobilitatem, stemmata et insignia gemmæ incisa ostentarent. Sic Africanus patris imaginem incidit annulo: Augustus sphingem, ac deinde effigiem Alexandri Magni: alii leones, dracones, etc. Hinc filio prodigo in gratiam recepto pater jubet dari annulum, in signum restitutæ dignitatis, Luc. XV, 22. Unde Syrus pro chotam vertit, sigillum; Arabicus vero uterque, annulum, scilicet signatorium, qui reipsa est signaculum et sigillum. Tertio, annulus dabatur legatis qui mittebantur ad exteras gentes, tum honoris, tum auctoritatis et fidei eis conciliandæ causa: item victoribus et triumphatoribus, teste Plinio lib. XXXIII, cap. I, sed maxime amicis charissimis et fidelissimis. Ita Pharao Josepho dedit suum annulum, Genes. XLI, 42, et Assuerus Aman intimo suo, Esther III, 10. Hinc Cicero ad Quintum fratrem eum monet: «Sit, inquit, annulus tuus non minister alienæ voluntatis, sed testis tuæ.» Quarto, annulus inter sponsos signum erat conjugii mutuique amoris, qui utriusque uti digitum, ita et cor mentemque annulo, id est charitatis vinculo et symbolo, copularet. Hinc signum est fidei conjugalis, ejusque conjuges admonet. Unde gestatur in digito quarto manus sinistræ, qui inde annularis dicitur, eo quod habeat venam tendentem ad cor, inquit S. Ambrosius lib. De Patriarchis, et Gellius lib. X. Ut digitus ille qui cordis est indicium, annulo quasi corona honestetur, inquit Pierius lib. XLI. Hinc et veteres imaginem ejus quem amabant in annulis gestabant, ut illum semper intuerentur, et de eo jugiter cogitarent. Hinc sponsus a sponsa petit, Cant. VIII, 6: «Pone, inquit, me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum,» ut scilicet non aliud videas, cogites et ames, quam me; ut videaris habere cor et brachium obsignatum meo annulo, imo meipso, tanquam custode ac domino cordis atque operum omnium, ut ab iis alios omnes excludas. Insuper, ut quasi mollis cera fingi te patiaris, neque aliquid exprimas in moribus, quod non ego prius tibi impresserim. Id enim decet in connubio hoc divino, Quinto, annulus priscis habitus est symbolum et causa prudentiæ, ut scilicet eo temporum successus vicesque, et quid quolibet agendum esset, cognoscerent. Ita Jarcha septem annulos dedit Apollonio Thyanæo, ait Philostratus in ejus Vita, lib. III, cap. XIII, septem stellarum nominibus insignitos, quos Apollonius singulos singulis diebus gestabat. Verisimile est fuisse magicos, quales Clemens Alexandrinus lib. III Stromat., habuisse Excestum Phocensium tyrannum memorat: ex quibus inter se collisis sonumque excitantibus, rerum gerendarum opportunitates cognoscebat: sed male malus cum suis annulis periit. Aristophanis Scholiastes scribit Eudemum philosophum physicos annulos fecisse contra dæmones et serpentes. Arabicus codex de annulo Salomonis narrat, Salomonem annulum fatalem habuisse, cui vis illa sapientiæ mirabilis tenebatur implicata, quem amasiæ ejus in Jordanem Felix cui cœlum terræque patebant In digitis. Ita Nicolaus Causinus lib. XI Par. Hist. cap. LXVI, LXVII et LXVIII. Sic annuli astronomici docent signa cœlestia, solis progressus, et horarum spatia. Annuli ex equo marino cohibent spasmum. Alii ex certis gemmis resistentibus melancholiæ, maniæ, epilepsiæ, juvant ad mentis serenitatem, judicium et sapientiam. Jam ut hæc applicemus Zorobabeli, et genuinum hujus loci sensum aperiamus, advertendum est Aggæum alludere ad Jerem. XXII, 24, ubi impio Jechoniæ regi Juda has minas intentat Deus: «Vivo ego, dicit Dominus: quia si fuerit Jechonias filius Joakim regis Juda, annulus in manu dextera mea, inde evellam eum. Et dabo te in manu quærentium animam tuam, etc., in manu Nabuchodonosor,» q. d. Etiamsi Jechonias mihi ita necessarius, conjunctus, charus et pretiosus esset, ac est annulus signatorius, qui nunquam de manu gestantis ac sigillantis aufertur, uti fuit ejus avus Josias, et atavi, David, Josaphat et Ezechias, tamen ob ejus scelera a me evellam illum, atque in Babylonem traducam, tradamque in manus Nabuchodonosoris. Jechonias fuit avus Zorobabelis: Jechonias enim genuit Salathiel, Salathiel genuit Zorobabel. Quod ergo avo ob impietatem Deus abstulit, nimirum esse signaculum vel annulum signatorium Dei, hoc hic nepoti ejus Zorobabeli ob pietatem restituit. Unde et efficit ut, sicut Jechonias fuerat dux euntium in captivitatem Babylonicam, ita Zorobabel nepos esset Dei nomine dux inde redeuntium Hierosolymam. Sicut ergo principes sigillum regium, quod cancellario ob scelus ademerunt, reddunt filio vel nepoti, ob ejus merita; ita facit hic Deus. Unde de eo ait Ecclesiasticus cap. XLIX, 13: «Quomodo amplificemus Zorobabel? Nam et ipse quasi signum in dextera manu.» Porro Zorobabeli quinque sigilli dotes jam recensitæ congruunt, tam in sua persona, quam in persona Christi ex eo progeniti, de quo proprie hic agitur, ut communiter docent interpretes, quos sequentur Emmanuel et Mariana. In sua persona: primo, quia, sicut annulus signatorius præ omnibus rebus custoditur, ita Deus custodivit Zorobabelem, ejusque stirpem præ stirpe aliorum regum. Hisce enim eum opponit dicens: «Subvertam solium regnorum, et conteram fortitudinem Gentium; sed assumam te, o Zorobabel, et ponam quasi signaculum, quia te elegi,» q. d. Perdam alios reges et regna, te vero quasi annulum meum custodiam, cordi et curæ habebo, faciamque ut sis quasi sigillum obsignans et custodiens, non tantum corpus Darii regis, III Esdræ, cap. III, 3, juncto cap. IV, 13, sed et totum populum Israel, cujus meo nomine eris liberator et redux. Secundo, es mihi honori et ornamento instar annuli aurei, tum quia mihi domum meam ædificas; tum quia rempublicam populi mei in meo cultu contines et promoves. Reipublicæ ergo pariter es decus et gloria, perinde ac Judith, cui victrici acclamat populus cap. XV, 10: «Tu gloria Jerusalem, tu lætitia Israel, tu honorificentia populi nostri.» Tertio, es meus legatus, tum ad Darium, tum ad populum, ut utrisque meam voluntatem, legem et jussa exponas, ideoque es mihi instar annuli: quia tibi auctoritatem et fidem apud utrosque conciliavi; ut in omnibus tibi fidem habeant quasi legato a me misso, et annulum meum gestanti. Quarto, es mihi charus et conjunctus quasi annulus, ut te semper præ oculis, cordi et curæ habeam. Unde Chaldæus vertit: Ponam te sicut sculpturam annuli super manum. Hinc faciam te quasi generum meum, ut scilicet ex te carnem sumat filius meus unicus, atque adeo eumdem filium meum gignas ut hominem, quem ego genui ut Deum. Hinc Arias sic explicat, q. d. Sicut sigillum in certa annuli parte solet constitui, ita nomen tuum, o Zorobabel, familiæ et genealogiæ Christi inseram, ut æternum sit et gloriosum, nec ullo tempore vel oblivione possit deleri, ut reipsa illi insertum est, Matth. I, 12. Quinto, do tibi sapientiam annulo repræsentatam; unde in problemate: «Quid esset fortissimum?» Zorobabel respondens esse veritatem, præmium sapientiæ tulit a Dario, III Esdræ, IV, 13 et 42. Hinc et populum sapienter rexit, a Samaritis defendit, eique Darium conciliavit. Quocirca postquam populum in Jerusalem reduxit, ipse Babylonem rediit, ut causam populi apud regem ageret, ibique defunctus est. Verum potius hæc competunt Zorobabeli, in persona non sua, sed Christi; de eo enim ad litteram loquitur Aggæus, dicens: «In die illa,» scilicet tempore Christi, q. d. inquit a Castro: Assumam tuam carnem, o Zorobabel, quam quasi annulum signatorium aureum inseram dexteræ meæ, nempe filio meo, qui est meum brachium, mea dextera, mea virtus et fortitudo, Isaiæ, LIII, 1, ut tali filio ex te progenito colaris ab omnibus et glorificeris, imo super universos reges exalteris, ac quasi deificeris, in natura humana, quam ex tua posteritate filius meus assumet, sibique uniet et deificabit, idque in æternum, ut ei semper in omnia sæcula adhæreat, sicut annulus digito. Vel ponam te quasi signaculum, id est faciam stirpem et propaginem tuam quasi annulum in orbem euntem, cujus extrema uniantur in pala continente sardonychen, id est Christum Filium Dei, qui est sigillum et character Patris. Sicut enim de Adam, qui in hoc orbe genealogiæ Christi est primus, dicitur Luca, III, 38: «Qui fuit Dei;» ita ultimus in eo Christus pariter est Filius Dei. Insuper, sicut manus ornatur annulo, ita ego filium meum carne, quam ex tua stirpe assumet, quasi annulo ornabo. Sic enim de Ecclesia ait Isaias cap. LXII, 3: «Eris corona gloriæ in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui.» Porro Zorobabel fuit typus et figura Christi: primo, suo ducatu et reductione populi e Babylone, uti Christus nos liberavit a peccato, morte et gehenna; secundo, quia ædificavit templum, uti Christus Ecclesiam; tertio, sua protectione populi apud Darium, uti Christus advocatus est noster apud Patrem; quarto, sua propugnatione, pugnando contra Samaritas volentes impedire fabricam templi, uti Christus pugnat pro suis martyribus et fidelibus; quinto, quia, ut Zorobabel pro populo vixit et mortuus est in Babylone; ita Christus in mundo, qui est Babylon, id est confusio vitiorum et malorum omnium; sexto, sicut Zorobabel Deo charus atque conjunctus fuit, ita Christus eidem fuit conjunctissimus, adeoque humanitatem suam Verbo hypostatice univit et conjunxit; septimo, quia uti Zorobabel fuit sapiens, ita Christus est sapientissimus. Verus ergo Zorobabel, id est Christus, Zorobabelis filius et antitypus, est signum, id est sigillum non tantum significans, ut Rosenmullerus putat, Jehovam hunc Zorobabelem incolumem servaturum esse; sed ad conservationem et destinationem singularem totius tribus Judæ, ex cujus stirpe dux ille Judæorum ortus erat, et Messias oriundus, pertinet; nec proxime instare tempora Messiæ somniabat Propheta, cum chotam et bochar ad vitam et fata Zorobabelis pertineant non necesse sit. Quomodo enim, nisi prorsus insanus fuisset, eversionem regnorum gentium, cujus spem Judæi cum temporibus Messiæ conjunctam putabant, illa ætate exspectare poterant? Contra ex locis Dan. VII, IX; Psalm. XLV et seqq., aliisque constat, Prophetas Hebræorum diu post exsilium Babylonicum, fracto jam et sublato Macedonum Syrorumque imperio, Messiæ adventum exspectasse, eosdemque credidisse Messiam esse quidem pro peccatis (Jesaj. LIII et seqq.) moriturum, ex mortuis autem resuscitatum (Psalm. XVI, 10); ad cœlos ascensurum (Psalm. LXVIII, 19; Psalm. CX, 1), quo facto, Jehovæ cultu sub novo (hoc est quarto Danielis) imperio undique propagato, Judæis per omnes gentes sparsis, ipsis autem gentibus pravitate et improbitate corruptis, Messiam denuo esse venturum, et victoriam suam extremam celebraturum esse; de quibus ideis Jesaj. LXII et seqq.; Ezech. XXXVIII, 9, et in Joele, cap. III, accuratius expositis non locus est copiosius disserendi. Hoc tantum liceat adjungere, hanc notionem Matth. XXIV; Luc. XXI, et Apoc. XI, XII et seqq., esse repetitam, atque de tempore adventus Messiæ, nec Jesu, nec Apostolorum sententiam sine accuratiori et vere hebraica interpretatione intelligi et disci posse. Hinc in chotam, signaculum, de Zorobabele dictum, insignia divinæ potentiæ, majestatis et gloriæ, pariter ac stellarum, in quibus quasi facibus illa scintillat et emicat. Hinc secundo, Christus quasi sigillum Patri æque ac Ecclesiæ, quin et angelis, omnibusque creaturis, et toti universo fuit honori et ornamento, adeoque ipse omnium fuit decus et gloria. Verbum enim incarnatum hominem Verbo, terram cœlo, creaturas omnes Deo non tantum reconciliavit, sed et in sua hypostasi physice copulavit et univit. Tertio, Christus fuit sigillum, quasi legatus Patris ad homines, juxta illud Isaiæ, cap. LV, 4: «Ecce testem populis dedi eum, ducem ac præceptorem Gentibus.» Quarto, Christus fuit sigillum, id est dilectissimus, pretiosissimus et conjunctissimus Patri, ejusque et pariter totius mundi deliciæ, exsultatio et jubilus. Ejus enim humanitas, quasi sponsa desponsata fuit Verbo quasi sponso: unde ejus epithalamium canit Sapiens toto Cantico canticorum. Quinto, Christus fuit sigillum, id est Sapientia Patris increata, qua Verbum; creata, qua homo. Unde ipse revelavit nobis arcana Patris, et abscondita a constitutione mundi, Matth. XIII, 35. Mystice, Christus est sigillum Dei, quia sua effigie, puta sua fide, gratia, virtute et moribus, æque ac charactere, in baptismo aliisque sacramentis obsignat suos fideles. Deus enim misit Christum, quia «voluit nos conformes fieri imaginis Filii sui,» Rom. VIII, 29, ut «sicut portavimus imaginem terreni Adæ, ita portemus et imaginem cœlestis,» I Cor. XV, 49. Et cum Apostolo dicamus: «Vivo ego, jam non ego, vivit vero in me Christus,» Galat. II, 20. Ubi nota: Christus hic ab Aggæo vocatur signaculum, sive sigillum Dei qua homo, non qua Deus; humanitatem enim, non deitatem, ex Zorobabelis carne et stirpe assumpsit. Christus ergo qua homo, est sigillum Dei: primo, per communicationem idiomatum, per quam ea quæ sunt Dei tribuuntur homini: quia enim Filius Dei est sigillum et imago Patris, hinc et hic homo hypostatice unitus Filio Dei, puta Christus, est sigillum et imago Patris. Secundo, formaliter, quia Verbum sui similitudinem impressit humanitati, puta suam scientiam, virtutem, sanctitatem, suas cogitationes, locutiones, actiones et mores. Tertio, quia Christus homo fuit signaculum, id est evidentissimum signum et testimonium attributorum Dei, puta potentiæ, justitiæ, sapientiæ, ac præsertim philanthropiæ et amoris immensi erga homines; ut hæc enim ostenderet Deus, voluit Filium suum incarnari. Christus ergo incarnatus est quasi sigillum expressum, in quo legimus, imo expressum et depictum videmus Dei amorem, potentiam, justitiam, sapientiam, etc. Quarto, quia Christus instar signaculi testatus est, et certos nos fecit quænam esset voluntas Dei, quænam ejus doctrina, lex et jussa, nimirum ea quam in Evangelio promulgavit et docuit: «Deum ait S. Joannes I, 17, nemo vidit unquam; unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit nobis.» Hac de causa Deus dedit Christo potestatem faciendi miracula, ut eo quasi sigillo dicta sua confirmaret, eaque a Deo sibi revelata et imperata esse demonstraret, juxta illud Joan. VI, 27: «Hunc enim Pater signavit Deus.» Deus ergo subvertens monarchas et monarchias Persarum, Græcorum et Romanorum, ut docet Aggæus, Zorobabelem, id est Christum Zorobabelis filium, assumpsit, et posuit quasi signum, ut scilicet esset sigillum regni divini et Regis regum, puta Dei Patris, qui exclusis cæteris, solus per Christum regnare volebat in orbe terrarum per suam fidem, gratiam et legem Evangelicam. Deus enim, quia in se est invisibilis, hinc Filium suum vestivit et velavit carne, ut per eam ipse quasi transpareret, et traluceret, sicut transparet per cœlum et stellas, juxta illud Job cap. IX, 7: «Stellas claudit quasi sub signaculo,» id est stellas clausit et abscondit Deus sub procellis et tenebris, quæ sunt quasi signacula, velamina et Christus fuit sigillum, quasi legatus Patris ad homines, juxta illud Isaiæ, cap. LV, 4: «Ecce testem populis dedi eum, ducem ac præceptorem Gentibus.» Secundo, Christus quasi sigillum obsignat et custodit fideles suos contra omnes tentationes et hostes. Porro Christi sigillum est crux, juxta illud Ezech. IX, 4: «Signa thau super frontes virorum gementium.» Et Apoc. VII, 2: «Vidi alterum angelum, etc., habentem signum Dei vivi.» Crux enim nos communit contra illecebras carnis, mundi et diaboli, facitque nos asseclas, milites et martyres Christi crucifixi. Unde Apostolus: «Ego, ait, stigmata Domini Jesu in corpore meo porto,» Galat. VI, 17. Quocirca Christus per crucem est labarum et signum militare contra hæreticos, Judæos et paganos, inquit Rupertus. Rursum crux Christi est medicina curans spasmum superbiæ, epilepsiam iræ, maniam luxuriæ, melancholiam acediæ, etc. Ubi ergo crucem vides, scito rem esse bonam et Deo gratam, quia sigillum Christi illi impressum vides. Talia sunt pœnitentia, mortificatio, abnegatio, austeritas, persecutio, humiliatio, patientia, contemptus, opprobria, carceres, martyria. Ex adverso sigillum diaboli est voluptas; ubi ergo illam vides, cave quasi a serpente. Talia sunt sequi suos appetitus, mollities, libertas, ambitio, æstimatio sui, laudes, Quia te elegi. — Chaldæus: Quoniam in te mihi complacui. Ita Christo in Jordane baptizato vox cœlestis a Patre illapsa est: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui,» Matth. III, 17. Christus enim fuit amor et deliciæ Patris, ideoque ejus iram in genus humanum placavit, factusque est propitiatio et reconciliatio mundi, ut passim docet S. Paulus. Quare quod de Scipione dixit antiquitas: «Neque Roma cadet Scipione stante, neque Scipio vivet urbe cadente;» hoc longe verius dicas non tam de Zorobabele, quam de Christo: Neque Ecclesia cadet Christo stante; nec Christus stabit, si (quod absit) Ecclesia cadat. Pro conclusione prophetiæ Aggæi, nota eam totam spectare et urgere restaurationem templi ad litteram; sed allegorice per fabricam templi repræsentare fabricam Ecclesiæ erigendam a Christo; et tropologice institutiones Ordinum et Religionum faciendas a SS. Basilio, Antonio, Benedicto, Augustino, Hieronymo, Bernardo, etc., item fabricam virtutum in anima sancta. Porro multæ sunt analogiæ inter fabricam templi corporalis et mystici, puta Ecclesiæ, congregationis, collegii, Religionis, ac animæ cujuslibet sanctæ. Primo enim sicut templum est domus Dei, illi certis ritibus dicata et consecrata; ita est et Ecclesia, Religio ac anima sancta. Ritus hi consecrationis templi sunt quinque, scilicet aspersio, inscriptio, inunctio, illuminatio, benedictio. Aspersio fidelis Secundo, in templo consecrato vigilant angeli, uti ex multis eorum apparitionibus ibidem factis constat: sic et sanctam «animam frequenter visitant angeli atque archangeli, et honorificant, utpote Dei templum et habitaculum Spiritus Sancti. Esto ergo templum Dei, et Deus excelsus habitabit in te. Anima enim Deum habens in se, templum Dei est, in quo divina mysteria celebrantur,» ait S. Bernardus De Inter. domo, cap. III. Tertia: «Domum Dei,» tam corporalem quam spiritualem, «decet sanctitudo: quia non tam politis marmoribus, quam ornatis moribus delectatur, et puras magis diligit mentes, quam superauratos parietes,» ait S. Bernardus ad Milites templi, cap. V. Idem De Natura divini amoris, cap. XIII: «Templum hoc, ait, cum ornatum fuerit præscriptarum positione virtutum, et supradicto dedicandi ordine dedicatum, nullos ulterius alienos titulos potest suscipere, nullum habitatorem nisi Deum, qui condidit illud et creavit. Nihil ergo ultra terrenum sancta illa anima, nihil materiale, nihil corruptibile diligit, aut curat, ex quo regressa est a loco sarcinarum; etsi aliquo horum aliquando quasi in transitu utitur, sed frui dedignatur. Si quid in hujusmodi prosperum evenerit, pertransit; non conturbatur, si quid adversi contigerit. Quidquid ad corpus spectat, sive bonum, sive malum, foris est, nec potest pertingere ad eum qui intus est.» Et S. Augustinus explicans illud Psalm. LXIV: Sanctum est templum tuum, mirabile in æquitate, vel, ut ipse legit, in justitia: «Non dixit, inquit, templum sanctum tuum mirabile in columnis, mirabile in marmoribus, mirabile in tectis auratis, sed mirabile in justitia.» Quarto, templi fabrica fit e multis lapidibus, sed politis; ita Ecclesia consurgit e fidelibus cruce et mortificatione expolitis, juxta illud ecclesiastici officii in dedicatione templi: Tunsionibus, pressuris Expoliti lapides, Suis coaptantur locis, Per manus artificis, Disponuntur permansuri Sacris ædificiis. Quinto, lapides fabricæ inter se consociati et colligati integrant templum: ita et fidelium consociatio Ecclesiam. Quocirca primo, sicut unus lapis positus in sublimi, vel in altari, non despicit alterum qui ponitur in pavimento, vel fundamento; nec hic illi invidet, imo libens sustinet totam ædificii molem: ita in Ecclesia prælati et doctores non despiciunt subditos et plebeios; nec hi illis invident: sed utrique sua sorte et vocatione, locoque et gradu in quo a Deo ejusque vicariis positi sunt, contenti lætique, totam Ecclesiæ fabricam concinnant. Secundo, sicut lapides templi calce compaginantur, alioqui ruituri et fabricam eversuri: ita fideles constringuntur charitate; hæc enim est glutinum, unio, et quasi anima Ecclesiæ, quæ alioqui dissolveretur et dissiparetur. Unde S. Augustinus in Psalm. X: «Templum, ait, Dei violat qui violat unitatem.» Tertio, sicut in fabrica lapis lapidem portat; ita in Ecclesia et Religione fidelis fidelem, frater fratrem, ejusque mores et infirmitates tolerat et supportat, cogitans, ait S. Gregorius, se vicissim ab alio portari; et, si forte jam non portetur, aliquando portatum fuisse, ut disceret eamdem portandi vicem aliis aliquando rependere. Porro vir sanctus non tantum fratris infirmitatem portat, sed et eamdem sanare et emendare nititur, sicut manus satagit membrum afflictum alligare et curare. S. Gregorius, lib. XX Moral. XXVI: «Plus, ait, nonnunquam est compati ex corde, quam dare; quia quo quisquis indigenti compatitur, minus æstimat omne quod dat.» Et mox: «Quia rem quamlibet plerumque dat etiam qui non compatitur, nunquam autem qui vere compatitur, quod necessarium proximo conspicit negat.» Rursum nemo est tam rudis, tam vilis et miser, qui non possit evadere insigne instrumentum, imo templum gloriæ Dei, si debita cura exspoliatur. Hæc tria pariter sunt in fideli anima et sancta. Nam primo, oculus non despicit pedem, nec pes invidet oculo; sed suo loco et officio contenti in idem corpus conspirant, ut docet Apostolus I Corinth. XII, toto capite. Secundo, omnes animæ potentiæ et vires charitate colligantur. Unde S. Bernardus tract. De Conscientia, sub initium: «Videat, inquit, anima, et sollicite caveat ne a se invicem membra dissideant, id est ratio, voluntas et memoria. Dignum habitaculum parat Deo, cujus non est ratio decepta, nec voluntas perversa, nec memoria inquinata.» Tertio, invicem se tolerant membra et potentiæ, mutuoque oneri succollant. Medium ad hæc opportunum suggerit S. Bernardus loco jam citato: «Redi, inquit, ad cor tuum, et diligenter discute teipsum: considera unde venis, quo tendis, quomodo vivis, quid agis, quid amittis, et quantum quotidie proficis, vel quantum deficis; quibus cogitationibus magis incursaris, quibus affectibus frequentius tangeris, vel quibus tentationum machinis a maligno spiritu acrius impugnaris. Et cum totum interioris et exterioris hominis statum et habitum, in quantum possibile est, plene cognoveris, non solum Sexto, sicut Deus colitur in templo orationibus, votis, oblationibus, sacrificiis: ita iisdem colitur in Ecclesia, Religione et anima sancta, quæ Deo offert seipsam in holocaustum per tria Religionis vota: corpus per pœnitentias, in sacrificium pro peccato: gratiarum actionem, et obsecrationem, in sacrificium pacificum. Unde S. Augustinus lib. X De Civit. Dei, cap. VI: «Ipse homo, inquit, Dei nomini consecratus ac devotus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Corpus enim fit sacrificium, cum illud temperantia ad Dei honorem castigamus: anima vero cum se refert in Deum, ut igne amoris ejus accensa, formam concupiscentiæ sæcularis amittat, eique tanquam incommutabili formæ subdita reformetur; hinc ei placens, quod de ejus pulchritudine acceperit.» Idem S. Augustinus, lib. De Natura et gratia, cap. VI, 4, laudat dictum S. Sixti Pontificis et martyris, cujus diaconus fuit S. Laurentius: «Deus, ait, libertatem arbitrii sui permisit hominibus, ut pure et sine peccato viventes, fiant similes Deo.» Et: «Templum sanctum est Deo mens pura, et altare optimum est ei cor mundum.» In hoc sacrificio ergo sacerdos est ipse fidelis et religiosus: culter, est odium sui, carnis et mundi: ignis, est charitas: victima, sunt corpus et anima cum suis membris et potentiis, quæ moriuntur mundo, sed melius vivere incipiunt Deo. Ad hanc hortatur S. Paulus Roman. XII, 1: «Obsecro, ait, vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum.» Et S. Petrus epist. I, cap. II, 5: «Et ipsi, ait, tanquam lapides vivi superædificamini, domus spiritualis, sacerdotium sanctum, offerre spirituales hostias, acceptabiles Deo per Jesum Christum.» Septimo, Deus in templo, quasi pater familias in domo, adest et præest: ibi exaudit orantium preces et vota, ibi beneficia largitur, ibi dat oracula: sic et in Ecclesia, Religione et anima sancta Deus præsens est, imo præsidet: hinc illam suis illustrationibus illuminat, suis impulsibus agit regitque ad omne bonum, postulata quæcumque concedit. Unde infert S. Augustinus serm. 210 De Temp.: «Quoties, ait, aliquod peccatum aut cogitando, aut loquendo, aut etiam operando perficimus, templum Dei destruimus, et ei qui in nobis habitat injurias irrogamus.» Ubi consideratione dignum est, Spiritum Sanctum, ac consequenter totam sanctam Trinitatem, in anima justa præsentem esse, non tantum per charitatem et sua dona, sed et per seipsam substantialiter et personaliter, ita ut, si per impossibile prius non fuisset præsens per substantiam, jam per justitiam et sanctitatem fieret substantialiter præsens, uti cum S. Thoma, Bonaventura et Porro in hac fabrica oportet primo jacere solidum fundamentum fidei, non cujusvis, sed vivæ, et efficacis. Hæc enim sanctos incitavit ad opera ardua virtutum, ut docet Apostolus toto cap. XI ad Hebræos. Deinde illi oportet inædificare parietes binos, timoris et spei magnanimæ; his superaddere quatuor virtutes cardinales, cæterasque eis annexas. Pavimentum humilitate sternatur. Tectum charitate contegatur. Turris orationis et contemplationis erigatur, ex qua et hostium insidias speculemur, et Dei cœlitumque opem imploremus. Tropologice, fidelis debet esse signaculum Dei, tum passivum, expressum scilicet ex exemplari divino, ejusque imagine, ad quam creatus, et a Christo recreatus est, insignitum, ut Deum Deique virtutes in corde, ore et opere referat et exprimat; tum activum, ut scilicet eamdem Dei imaginem aliis omnibus imprimat, ut omnes sentiant illud Psalm. IV, 7: «Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine,» ac proinde signacula omnia mundi, carnis et diaboli diffringat et abjiciat. Narrat ex Ptolemæo Nicolaus Causinus lib. XI Paral. Histor. cap. VI, 5, Helenam obsignasse suas litteras Asterite lapide, cujus ea vis est, ut soli objectus accendatur, impressa in eodem piscis Panis figura; ac symbolice sic explicat: Poterit, inquit, in eos torqueri, qui cœlum miscent terræ, profana divinis, amorem Dei amori carnis et mundi. In eodem enim annulo cœlesti lapidi juncta erat figura Panis: nam et hic piscis Pani similis est, a quo nomen accepit: Pan autem est impurus et salax deus. Quid facit stella cum terris, lux cum tenebris, puritas cum impudicitia, amor Dei cum amore mundi, imago Dei cum imagine diaboli? Sicut ergo cera non aliam imaginem refert quam sui sigilli, ita fidelis non aliam similitudinem, non aliam vitam, non alios mores referat quam Christi et Dei, juxta illud Pauli: «Imitatores mei estote, sicut et ego Christi.» Fuit Paulus sigillum Christi, omnibus ejus doctrinam et mores imprimens. Tales simus et nos: sic erimus pariter sigillum Christi, et annulus signatorius in manu Dei; ita nobis competet illud ejusdem, I Cor. IX, 2: «Signaculum apostolatus mei vos estis in Domino;» imo illud olim Cherubini et regis Tyri: «Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi Dei fuisti: omnis lapis pretiosus operimentum tuum.» Ezech. XXVIII, 12. Ac tandem sigillo et annulo gloriæ suæ obsignabit, imo donabit nos Deus: hoc est enim signaculum prædestinationis et electionis Dei, de quo Apostolus II Timoth. II, 19: «Firmum, ait, fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc: Cognovit Dominus qui sunt ejus, et discedat ab iniquitate omnis qui nominat nomen Domini.» Pii ergo et zelosi reges, principes, rectores, doctores, prædicatores, etc., instar Zorobabelis et Christi sunt quasi sigillum et annulus aureus in manu Dei, quo ipse suos fideles obsignat, eisque suam imaginem suosque mores divinos imprimit. Hic itaque eis sit acer stimulus ad virtutem et zelum, ut scilicet cum Elia zelentur pro domo Dei, et pro animarum sibi creditarum sanctitate et salute. Quinimo sciant se fore os Dei, juxta id quod promisit Deus Jerem. XV, 19: «Si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris.» Denique S. Ambrosius per signaculum accipit pacem animæ, per quam ipsa quasi consignatur et insignitur imagine Dei. Verba Ambrosii citavi vers. 10.
2:1
9, 4 in die vigesima et quarta mensis, 4n sexto mense, 1n anno secundo Darii regis » ; — suscitare spiritum idem est atque aliquem reddere promptum, magno eum fervore ac studio imbuere excusso quasi somno pigritiae et negligentiae, vires addere atque animum. Cum omnes etiam duces excitentur, ipsi quoque Zorobabel et Iesus aliquam negligentiam admisisse videntur, saltem populo conniventes eiusque excusationes ratas habentes. Opus aggressi sunt die 24 eiusdem mensis, in cuius primo die admonitio prima facta est; tempus intermedium deliberationi et consiliis rei moliendae impendebant (Cyr. Rib.) vel materiarum praeparationi et apparatui conquirendo insumebant (Men.). Ex commentario S. Hier. liquet, eum duos istos versus intime inter se iunxisse, ita ut perperam in editionibus vulg. ab altero novum caput incipiatur. Ita enim scribit: «et ingressi faciebant opera, quae digna erant penetralibus domus Domini, in eodem anno Darii regis quo j et supra, in eo mense qui et in principio positus est; sed non in eodem ; die; ibi enim unus dies mensis ponitur, hic vero vicesimus quartus » etc. Et ita immediate iungunt et opus inchoatum esse explicant Cyr. Theod. Haim. Rup. Alb. Rib. Sanct. Lap., brevi omnes interpretes ; quare mirum est in editionibus vulg. constanter versum hunc alteri praefici ca- . piti, idque eo magis mirum, quia Hugo a S. Caro, qui primus capita . quae hodie habentur distinxit !, verba ea quae nunc in vulg. in initio cap. 2 legimus rite cum antecedentibus coniunxit. Scribit enim : « mense sezto primo die huius mensis audierunt verbum Dei et vigesima quarta incipiunt facere opus Dei. — In septimo mense : haec est secunda visio » etc. Át optimus est distinguendi modus quem apud S. Cyr. deprehendimus, ut a verbis «in anno secundo » etc. cap. 2 inchoetur. Sed hoc divisionis vitium est inolitum. lam Alb. adnotat : «nota quod licet communiter bibliae hic habeant capitulum, tamen secundum Hieronymum et secundum glossam legendum est istud cum praecedenti et sic punetandum : ingressi sunt et faciebant opus... in die 24 mensis in 6 mense, et capitulum postea incipit : in anno secundo Darii regis, septimo mense ». Lucas Brug. antiqua manuscripta indicare ait verba illa ad finem periodi antecedentis esse ponenda, quia « verba sequentia in septimo mense incipiunt a litera capitali ». Rib. ita : « male haec verba in multis exemplaribus in secundo capite ponuntur, cum omnino pertineant ad praecedentia et initium secundi capitis esse debeat : in septimo mense, ut incipere videmus apud Hieronymum et in glossa ordinaria et ut ego in antiquo codice manuscripto reperi»; monetque simile vitium deprehendi in initio cp. 27 Ier., ubi verba «in principio regni Ioakim filii Iosiae regis luda » omnino ad finem cp. 26 pertinent ; id auod verissimum est,
2:2
v. 2 « In septimo mense, vigesima et prima mensis factum est verbum Domini in manu * Aggaei prophetae dicens: wv.
Anc. — Versus finem festi tabernaculorum cum prioris templi splendorisque eius recordatio animos nonnihil deprimeret templumque quod nunc erat exstruendum, quasi vile despicerent, nova promissione de Dei fideli ac potenti protectione et adimpletione promissionum moestos erigit propheta (2, 2-6) ; et speciatim edicit, mox fore tempora messianica eiusque bona ; quare templum hoc alterum maiore gloria quam prius fore illustre (2, "1-10). Festo tabernaculorum iam ad finem vergente, quippe quod a 'die 45 mensis septimi per "| dies celebrabatur et octavo die « celeberrimo atque sanctissimo » absolvebatur (cf. Lev. 93, 34-43. Deut. 16, 45), iterum fit verbum Domini ad prophetam. Dum enim festum agerent tabernaculorum et per dies sollemnes, uti festi ratio et institutio exigebat, beneficia olim populo electo praestita recolerent, fieri non potuit, quin temporum praesentium afflictionem et conditionem humilem magis magisque persentiscerent. Quam si comparatione instituta cum splendidis oraculis ab Isaia aliisque de periodo instaurationis editis conferebant, nihil nisi triste, abiectum tunc sibi accidere conqueri facile poterant. Quare mirum non est, cum templi humilis structura ipsa de abiectiore conditione eos admonere videretur, quod operis faciendi alacritatem mox tristitia quaedam et animorum deiectio exceperit. Adde, quod anteacti anni messis parva et manca aliam tristibus addebat lugendi materiam ; animi autem lugentes calamitatem suam undequaque accrescere et. augeri facile sibi persuadent. Quare Deus, antequam celebritas tabernaculorum finiretur, moestos consolari et ad novam alacritatem provocare studet;
2:3
3 loquere ad Zorobabel filium Salathiel, ducem Iuda, et ad Iesum filium losedec, sacerdotem magnum et ad reliquos ? populi dicens :
2:4
v. & quis in, vobis est. derelictus, qui vidit domum «stam «n gloria sua prima ? et quid vos videtis hanc nunc? numquid non $ta est, quasi mon sit in oculis vestris »? — Optime S. Cyr. caput hoc incipit : « secundo anno sub Dariorege » i. e. verba ultima praecedentis versus ad hunc trahit ?, uti novae rei relatio plana ac distincta exigere videtur.,— Iam cum templi fundamenta sub Cyro ponerentur, « plurimi etiam de sacerdotibus et levitis et principes patrum et seniores, qui viderant templum prius cum fundatum esset, et hoc templum in oculis eorum, flebant voce magna » (Esd. 3, 12). Idem evenisse aedificio paulatim surgente eo magis oportuit, quia quae oculis cernimus animos magis commovent atc"e percellunt; unde quo magis templi aedificium crescere, eo vividius et efficacius apparuit, quantum a priore distaret, qui aspectus iam non solum menti exhibitus, verum ipsis oculis haustus maiorem in dies doloris sensum animis inussisse censendus est. Aderant sine dubio, qui prius templum pueri vel iuvenes viderant — nam a templo combusto anno 588 a. Ch. usque ad alterum Darii Hystaspis annum anni fluxerant 68 — et qui eius speciem animis alte impressam gerebant; reliqui ex aliorum narratione magnificum sane atque excellentissimum artis exemplar sibi efformaverant et forte vero sublimius; nonne enim qui de re magnifica ad aliorum admirationem referunt, facile exaggerant, quia aliorum obstupefactione delectantur atque sibi ipsis ex rei magnitudine aliquid existimationis conciliari censent? nonne si alios admirabundos loqui audimus, facile rem animis fingimus sublimiorum ? Quare istis considerationibus adhibitis sine ullo negotio elucebit, quare templum hoc quasi nihil comparatione prioris facta spreverint. Solet namque animus, uti gaudio affectus, ita moerore obrutus unamquamque fere rem aut mire extollere aut in imum deprimere. In textu hebr. 1*5 37122 cum particula comparationis dupliciter posita non taret difficultate. Aliqui vertunt : nonne id quod est sicut illud est quasi nihil in oculis vestris (cf. Hitx. Schegg). Sed locutio satisimplexa est ; in ea enim non templum, sed aliquid quod sit simile templo, in comparationem adhibetur, cum tamen templum ipsum denotare velint ; vel : nonne (domus) qualis est, sicut nihil est in oculis vestris (cf. Reinke) ; at hic quoque deest saltem clarus &c simplex dicendi modus, quem in lingua vulgari qua populus suos solet exprimere sensus, quam maxime et iuremerito exspectamus. Forte explicari potest ex analogia cum Gen. &&, 18, ubi in hebr. duplex est comparationis particula in sententia : quia tu es sicut Pharao ; vel uti Ios. 14, 11 et 1 Sam. 30, 24, ubi vim particulae reddes : nonne quantum (quale) istud, tantum (tale) nihil est in oculis vestris ; sed hic etiam modus non satis simplex est atque obvius pro cogitatione adeo clara. LXX unam tanlum exhibent particulam ; item Syrus ; Chald. verbis transposilis et inserto 12 bene sensum reddit : nonne tamquam nihil it& ipsum reputatur in oculis vestris. Houbig. textum hebr. emendandum censet et scri bendum *132:2 prae illo : nonne hoc templum comparatum cum priore (prae illo €), est sicut nihil ? Alii rem expedire volunt allegantes Is. 24, 2. Os. &, 9 : « et erit sicut populus, sic sacerdos », quibus addi potest Lev. 2&, 16 : « morte morietur sicut peregrinus ita civis » ; sed haec exempla non sunt ad rem, quia in iis de duabus rebus simul tertium aliquid enuntiatur, in nostro autem loco duae res inter ee comp& rantur, ex qua comparatione demum sensus percipi debet. Templum alterum splendore et magnificentia multum cessisse priori, íam inde elucet, quod in templo Salomonis pretiosa ligna et aurum sumptuosissime adhibebantur (cf. 3 Reg. 6, 9. 40. 15. 18. 20-35. 2 Par. ' 9, 2-4, 22) : « nihil erat in templo quod non auro tegebatur — sed et pavimentum domus texit auro intrinsecus et extrinsecus » etc. ; tempore vero Aggaei ad tales sumptus nemo cogitationem adiicere potuit ; immo iam sola recordatio quot operarii adhibiti sint a Salomone, animos tristi comparatione obruere debuit; Salomoni enim fuerunt « septuaginta millia eorum qui onera portabant et octoginta millia latomorum in monte » (3 Reg. 5, 15), dum qui Cyro permittente reversi sunt universi non erant nisi quadraginta duo millia trecenti sexaginta cum septem millibus trecentis triginta septem servis et ancillis (Esd. 2, 64. 65). Utrum vcl qua ratione templum alterum magnitudine cesserit, certo dici nequit. Si in templo Salomonis porticus ante frontem revera erat altitudinis cen- : tum viginti cubitorum ! (2 Par. 3, 4), templum alterum quod ex Cyri mandato altitudinem sexaginta cubitorum superare non potuit, etiam ea parte multum inferius erat priore. Ceterum ex Talmudistarum doctrina quinque deerant templo secundo : arca foederis, ignis sacer, schechina (nubes lucida super arcam tamquam signum praesentiae divinae), spiritus prophetiae, Urim et Thummim (tract. Joma f. 21, 2. cf. Mar. Keil, Handbuch der bibl. Archaeologie, I p. 139). | At Deus « non sinit eos moerore deiici neque terroribus ad inertiam expugnari; quin potius ad laborandi fervorem inoitat et vigorem alacritatemque illis iniicit » (Cyr.) ; unde
2:5
v. 5 « et nunc confortare Zorobabel, dicit Dominus, et confortare Iesu fili Iosedec, sacerdos magne, et confortare omnis populus terrae, dicit Dominus exercituum, et facite ; quoniam ego vobiscum sum, dicit Dominus exercituum ;
2:6
v. 6 verbum quod pepigi vobiscum cum egrederemini de terra Aegypti, et spiritus meus erit 1n medio vestrum, nolite timere » ! — triplex repetitio exhortationis confortare magnam exhibet vim et divini auxilii promptitudinem spondet ; dicitur absolute facite i. e. opus perficite, sedulo operamini ; subditur ratio, cur alacriter operi insistant : Deum scil. habent adiutorem et quis tanto adiutore et auctore non prompto animo se ad opus accingat ? Promissionem de ope praesenti ferenda fulcit Deus declarans foedus olim initum firmum ac ratum consistere, proinde se qua sit fidelitate immutata non posse non praesentem adesse et efficax ferre auxilium. Unde « qualiter cum eis sit, subdit : verbum etc. » (Aib.) i. e. « vos eritis mihi in peculium de cunctis gentibus, in regnum sacerdotale » (Ex. 19, 5. 6; Rib. Schegg, T'rochon), ex quo consequens est : « ponam tabernaculum meum in medio vestrum et non abiiciet vos anima mea » (Lev. 96, 11; Sanct.). Vi pacti huius firmi ac stabilis etiam spiritus Domini erit stans, consistens (hebr.) inter eos i. e. spiritus ille vim et efficaciam spirans, vitam largiens et vigorem, de quo : « emittes spiritum tuum et creabuntur », qui dicit sollicitam in Deo curam, amo rem, providentiam, patrocinium, tutelam (cf. Sanct.) et qui adesse iam probatur ex eo, quia ab ipso prophetae, Aggaeus et Zacharias, sunt. in- . Spirati et ad animos excitandos impulsi (cf. Alb. ; ita iam Chald. : prophetae mei docentes inter vos). Unde cum « spiritus meus non recedat a vobis, nolite timere, ego sum qui iubeo Dominus omnipotens, cuius dixisse fecisse est » (S. Hier.). Aliqui iungunt facite verbum parenthesi interposita ; ita S. Cyr. Lap. Men. Tir. ; sed coniunctio haec est satis dura neque sensus videtur satis ad rem praesentem accommodatus ; neque enim admonentur in universum, ut foedus olim initum vel renovent vel servent, sed verbum audiunt consolatorium, quo animi deiecti confortentur. Adde quod S. Hier. nexum illum prorsus non agnoscit ; scribit enim : « nolite desperare, nec lassas manus dimittite sed... confortamini et facite opus in domo mea : ego enim sum vobiscum et sermo meus quem pepigi vobiscum ». Eodem modo Theod. : x«l $ A6yoc uou... xal to xveüud uoo dolovoxt» iy uio óiGv: sim. Alb. Rib. Sanct. Sa, Mar. Schegg, Reinke, Trochon. In hebr. incipit sententia a particula TN quae cum nota sit accusativi, explanationem facite verbum commendare videtur. At non necessario; neque enim desunt exempla, quibus alius quoque eius particulae usus satis innotescit, quo uti latinum quoad, quod. attinet ad. adhibetur, ut notio quaedam maiori cum vi efferatur ; cf. Ez. 17, 91 ; 44, 3; alia vide apud Ewald, Lehrbuch d. hobr. Spr. 2. 271 p. 683 seq. Ges. Thes. p. 168; Reinke (Hag. p. 74). Haec explicatio plana est ; aliud verbum supplere v. g. recordamini verbum, id quod aliqui supplent, plane est arbitrarium ; neque commodum est cum aliis explanare : sum vobiscum... cum verbo quod pepigi vobiscum.
2:7
Quo alacrius operi manus admoveant templumque ipsum, etsi sit salomonico inferius, maiore pretio aestiment, Deus tempora instare monet messianica iisque adumbratis ostendit, qualem ac quantam gloriam ex salute messianica ibi manifestanda et concedenda in templum redundaturam esse aequum sit. Cum templum utpote habitaculum Dei in medio populo suo et locus propitiationis quam maxime exhibeat Dei cum suis commercium, in- &tauratio templi simul est verum quoddam pignus et excellentissima spon- 8io instaurationis foederis divini. Quae instauratio cum ex indole foederis ab initio initi et divinis promissionibus manifestati intimo quodam nexu tempora prospiciat messianica (cf. Is. 40 - 660. Os. 9, 18; 8, M. Am. 9, 14. Mich. 4, 14. Soph. 3, 8. 9 etc.), inde fit, ut ipsius templi restitutio vivum quoddam evadat et efficax vaticinium periodi messianicae. Unde iis qui moerentes et tepidi fabricam templi vel despiciunt vel negligunt, Deus proponit, quantorum bonorum praesagium et symbolum templum revera sit: eos nimirum excitat, ut conscii sibi fiant, se illud iam moliri templum, quod summa gloria sit exornandum. Simul v. 4 et seq. indicatur maior quaedam et amplior explicatio versus praecedentis ; quomodo scil. Deus pactum suum sit in opus deducturus, qua ratione, potentia, gloria spiritus eius sit inter populum suum electum sese manifestaturus et omnem timoris causam longissime amoturus. Tempus autem messianicum ex vaticiniis antea iam promulgatis delineatur tamquam periodus, qua omnium rerum gentiumque commotione et innovatione novus isque divinus ordo sit progignendus. Initium fit ab eo quod est maxime generale et universale : v. "| « Quia haec dicit Dominus exercituum : adhuc unum modicum est, et ego commovebo coelum et terram et mare et. aridam » ; — hebr. verte : adhuc semel (uti LXX & àxo5 — cf. Hebr. 12, 26), modicum (est) id i. e. post modicum tempus ; dicit ergo Deus se adhuc semel, adhuc una vice commoturum coelum et terram. Certe adest allusio ad commotionem illam, - qua foedus sinaiticum erat vestitum, cum « coeperint audiri tonitrua ac micare fulgura et nubes densissima operire montem » (Ex. 19, 16; cf. Deut. 5, 23); nam in prisca illa manifestatione «terra mota est coelique ac nubes distillaverunt aquis, montes fluxerunt a facie Domini et.Sinai a facie Dei Israel » (Iud. 5, 4. 8 ; cf. Ps. 61, 8. 9) ; bene S. IFier. : « quando primum testamentum dabam et in Sina monte sum visus, commovi coelum et terram et mare rubrum et desertum, ut vobiscum ponerem testamentum » ; similia monet S. Cyr. : « quando Israelem vindicare in libertatem cogitabat, visus est tantum non omnia concutere, aquis quidem in sanguinem versis, coelo grandine demissa, mari diviso, in- Star murorum aquis defixis et coelo manna suppeditante » ( sim. Haimo, Alb. Sanct. Est. Mar. Lap. Trochon)!. Cum prius foedus ita commemoretur, facile concludendum erit, intercedere rationem symbolicam et typicam inter illud et novum alterum. Si autem sermo fit de nova commotione, sponte quasi sua illa vaticinia in memoriam revocantur, quibus Deus periodum messianicam éntegram iam olim exhibuit apud Ioel et Isaiam ; Ioel 2, 30. 31: «dabo prodigia in coelo et in terra. . . sol con- 4 Vertetur in tenebras et luna in sanguinem » (cf. 3, 15); apud Isaiam ' vero de commotione maxima est mentio, qua iudicium messianicum sit . vestiendum (cf. 24, 4. 19-23); regnum autem messianicum proponitur ' tamquam creatio, plantatio novae terrae novorumque coelorum (Is. 94, . 16; 65, 171;.66, 22). Affertur enim regno messianico innovatio quaedam atque immutatio creaturae, liberatio a servitute corruptionis et glorificatio in gloria filiorum Dei; sed antequam ad ultimum hoc fastigium perveniatur, multiplex antecedat necesse est rerum omnium et coelestum et terrestrium commotio !, illa maxime, qua in iudicio universali periodus terrestris absolvitur ; alias minores cernere licet in variis imperiorum perturbationibus, quorum ruina regnum messianicum est constitutum, in multis etiam prodigiis, in mira Dei protectione, in laboribus illis terra marique susceptis, quibus simul cum manifesta nationum per orbem terrarum commotione spirituali seu regeneratione regnum messianicum est propagatum. Erat enim et est revera fermentum, quod universum orbem pervadit ac fermentat; est Dei institutio, qua vires coelestes tribuuntur et in qua tota simul coelestis hierarchia magna alacritate suas peragit partes (cf. Eph. 3, 10. Hebr. 1, 14). Amplissimo igitur sensu ortus, progressus, effectus regni messianici dicuntur coeli terraeque commotio. | Et quia regni messianici praeparatio, quae testibus prophetis (cf. Is. 2, 19 seq. ; 19, 21. Mich. 5, 40 seq. Dan. 2, 44) fit deiectis et deletis regnis terrenis, iam instat — regna enim Assyriorum, Aegyptiorum, Chaldaeorum, post quorum casum prophetae regnum messianicum exsurgere cernebant, iam perierunt; regnum Persorum mox interibit ; regnum vero Graecorum et Romanorum ex divina providentia viam debet parare praedicationi et faciliori diffusioni salutis messianicae — quia igitur praeparatio regni messianici iamiam instat, tempus modicum esse ait propheta, usque dum commotio illa incipienda sit. Est insuper (quae ratio multis arridet) tempus modicum, si tempus primae promissionis et per multa saecula iam exspectationis spectes, vel si tempus illud ad aeternitatem conferas vel etiam ad temporalem regni messianici durationem (cf. Rib. Sanct. Sa, Lap. Men. Tir. Gord.). Vel Bi malueris, cogita prophetam in Dei specula stantem, qui interna mentis aci, mültorum saeculorum cursum perlustrat et coram quo simili modo € mille anni ante oculos tuos, tamquam dies hesterna quae praetertit ». Eam commotionem varie explicant. S. Cyr. eam cognitione contineri vul, qua et coelum i. e. angeli et terra et mare et insulae mysterium Sabiatoris persolis obtenebratione, terrae motu, petris scissis ; idem S. Ambrosius (ep. 30 n. 41 ; M. 16, 1064), Haimo ; Rup. autem eam exhiberi dicit verbis apud Lucam, Frequentiores alii commotionem interpretantur, quae Christi nativitate, baptismo, morte facta sit et quidem coeli descensu seil. angelorum, stella magorum, voce coelitus delapsa ; ferrae etc. quatenus omnia Christo dederint testimonium, mare dum se calcandum praebuerit etc.(ef. Alb. Sanct. Lap. Men. Mar. Tir, Gord.) ; Estius commotionem cernit expletam in instauratione coelestium et ter-- restrium per sanguinem Christi, Rib. in gaudio, quo coeli commovebantur Christo ad homines veniente ; ipse aliique praeterea addunt signa et prodigia in coelo et in terra visa, quibus veteres quidam scriptores tempora Augusti Imperatoris exornarunt (cf. Lap.). Sehegg ab accuratiore explanatione abstinet, solum monens in prophetiea visione solere ruinam regnorum coniungi cum magnis coeli terraeque perturbationibus. Iam si verborum prophetiae amplitudinem spectamus, negandum non erit omnibus istis explanationibus aliquid inesse veri ; nam illis modis coeli terraeque commotio facta est. Át sane falsum esset asserere, prophetam certum quendam modum voluisse annuntiare v. g. angelorum descensum praedixisse. Utrum Deus haec omnia et singula significare voluerit, quaestio est inutilis ; nobis id unum in explicatione incumbit, ut ex vaticiniis antecedentibus ad hanc prophetiam explanandam nobis viam paremus adhibita indole generali regni messianici. Atque ita supra interpretationem tentavimus. duabus sententiis unam efficiunt : adhuc unum modioum est. Verum gratis Dy asuppletur ; altera versio iam eo refutatur, quia TN priorem lecum obtinet ; si tamquam adiectivum adiungendum esset voci t9y2, post eam ex usu constanti necessario essel collocandum (cf. Keil) ; vide Gen. 41, 1. 6 ; 27, 38. Ex. 12, &9et plurima eius collocationis exempla, quae affert Fürst in Concordantiis hebr. p. 28 seq. — Dene habet Syrus : iterum una vice ; sed omittit, uti LXX, illud modicum ; Chald. eundem sensum exprimit, quem vulg. sequitur. h 4 A descriptione quam maxime universali de coeli terraeque commotione, qua regnum messianicum sit praeparandum, inducendum, propagandum, absolvendum, descendit sermo divinus ad duo magis particularia : ad gentium commotionem eiusque effectum et ad gloriam templi manife- 'standam. Atque secundum textum hebr. ita
2:8
v. 8 el commovebo omnes gontes et venient pretiosa omnium gentium et implebo domum hanc. gloria i. e. gentes omnes magna quadam commotione excitabuntur et ad regnum messianicum confluent, ita ut se et quaecumque habeant pretiosissima !, Deo eiusque cultui devoveant ; vaticinium hoc arcte cohaeret cum Is. 60, 5-1. 11 : « tunc videbis et afflues et mirabitur et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi, inundatio camelorum operiet te, dromedarii Madian :et Epha : omnes de Saba venient aurum et thus deferentes... ut afferatur ad te fortitudo (hebr. opes) gentium » (cf. Erklaerung d. Proph. Is. p. 695). Post amplam hanc praedictionem quae muKa complectitur, alia etiam magis specialis adiungitur : et implebo domum hanc gloria; uti :scil. in prima templi dedicatione gloria Domini in nube lucida templum implevit (8 Reg. 8, 10), ita alterum hoc templum modo quodam altiore et sublimiore impletum iri promittit gloria. Modum accuratius non effert «Dominus ; sufficere debet credentibus firma haec atque certa promissio, quam fide et spe amplectantur. Modus vero sublimior atque excellentior jam a priore colligi debet ex idole temporis messianici ; is demum clare effertur a Malachia propheta : « et veniet ad templum suum Dominator quem vos quaeritis, et Angelus testamenti quem vos vultis » (Mal. 3, 1). Eum modum versio S. Hier. iam hoc loco innuere videtur ; explicite qui- - dem non dicitur Messiam venturum ad templum, attamen adventus Mes- 'siae et templi gloria arcte inter se copulantur v. 8 « et movebo omnes gentes et veniet. Desideratus cunctis gentibus et implebo domum istam gloria, dicit Dominus exercituum » ; — commotionem iure intelliges : saltem ex parte eam, qua Isaias (2, 12 seq. et cp. 13-24) et Daniel (2, ,94) regna esse collapsura significarunt, antequam vel ut regnum Messiae adveniat. De tali commotione aequales Aggaei, memores illorum vaticiniorum, cogitare debebant, eamque multi interpretes ob oculos habent, dum de bellis populorumque perturbationibus loquuntur et de universi orbis agitatione, quae factae sint tum per Alexandrum Magnum, tum ' per Romanos (cf. Calm. sim. Rib. Sanct. Lap. Mar. Men. Tir. Gord.). , Utut haec vera sunt, minime ibi est standum, sed in tam amplo oraculo » etiam de illa gentium commotione erit cogitandum, qua iam ante Ag- : gaeum populos magno impetu venturos esse significabatur ad regnum ; Messiae vel ad montem Sion vel ad urbem Ierusalem (cf. Is. 2, 2 seq. ; ':44, 1; 49, 11 seq. ; 60, 4-16 etc. Mich. 4, 1 etc.). Haec certe cum menti et memoriae piorum haererent, oraculo Aggaei audito statim occurrerunt; proinde ex vaticiniis antea datis facile intellexerunt describi tempora messianica. Unde non immerito etiam de gentium conversione mentionem ingerunt interpretes (cf. Cyr. Hier. Alb. Sanct. Lap. Sa, Men.) !*. Quo sensu Messias Desideratus cunctis gentibus dici possit ?, ita explicant : « quoniam omnes gentes illius adventu et redemptione multum indigebant, et unaquaeque res quasi pondere naturae appetit id, quo maxime indiget» (Rib.); unde sunt, qui exponunt, desideratum poni pro desiderabili, qui iuremerito summis votis ac desideriis ardentissimis expetitur quippe qui in se uno omnia qaae desiderari possint, cumulatissime concludat atque exhibeat (cf. Est. Sanct. Lap.). Immerito autem, ut ostendant Messiam a gentibus fuisse desideratum et exspectatum, provocant multi ad Gen. 49, 10; ibi enim in textu hebr. non legitur : ipse erit exspectatio gentium, verum ipsi erit obsequium (obedientia) populorum. Melius allegabis Is. 42, 4 : «et legem eius insulae exspectabunt », et Is. 51, 5; 60, 9. | | Aegre hoc loco ab illa sententia recedo, quam multi catholici tanto cum studio et conatu defendere tentant scil. textum hebraeum eum in modum vel posse vel etiam debere verti, ut vertit S. Hier. et in vulg. legitur. Dico me aegre recedere, quia sententia in vulg. data adeo est pia et ipsi vaticinio multum splendoris conciliare videtur, atque insuper quia video eam a tot viris doctis et piis ? tanto cum conatu defendi, ita ut qui eam relinquat, fere impietatis insimulandus esse videatur. At liceat uti proverbio : amicus Plato, amicus Socrates, magis amica veritas. Equidem fateor me rei veritate plane cogi neque mihi ulla ratione posse persuadere textum hebr. uti est in eum sensum posse verti. Id autem duplici ratione mihi iniungitur : ex ipsa voce i1T2n! et ex forma plurali 33; accedunt confirmationis causa rationes ex v. 9 et ex analogia cum Is. 60, 5 petitae atque depromptae. Paucis rem declarabo. Primum offendor, quia Messias hic eo nom:ne appellaretur, quod in vaticiniis prioribus non innuitur neque in posterioribus declaratur, quodque in hoc ipso loco esse designationem Messiae nullo certo vestigio apparet : quae res si universa lustraveris vaticinia messianica, est plane inaudita, inusitata plane. Cogita enim e. g. nomen Messiae 2X germen ; quam gedulo haec appellatio praeparatur 2 Sam. 93, 5 (hebr.) ; Is. 4, 2 germen Domini ; Ier. 28, 5 « suscitabo David germen iustum » ; denique Zach. 3, 8 «adducam servum meum germen » ; 6, 12 « vir germen nomen eius » tamquam nomen Messiae clare effertur et facile ex antecedentibus vaticiniis tamquam tale declaratur et eo ipso loco satis in ea dignitate describitur.Idem cernes, si nomen David spectaveris , cf. 2 Reg. "1, 14. Os. 38, $9. Am. 9, 11. Is. 9, 65; 11, 15,16, 5; 55, 3. Ier. 23, 5; 30, 9; 33, 195. Ez. 34, 93; 31, 24. 25 quibus locis satis superque declaratur, cur Messias David, germen David, servus meus David nominetur. Si quaeris, cur Gen. 49, 10 vocetur Schiloh (si talem explanationem eo loco amplecti placuerit), responsio in promptu est : is, qui benedicturus est omnes gentes (Gen. 12, 3; 22, 18; 28, 14) et veteribus inimicitiis sublatis reconciliationem allaturus (cf. Gen. 3, 15) apte vocatur Pacificator !', qui insuper eodem in loco Gen. 49, 44, uti multorum est opinio, vel saltem postmodom tamquam talis Ps. "14 clarissime praedicatur. Sed frustra quaeres, ubi ^T2n vel in antecedentibus vel in subsequentibus oraculis tamquam Messiae nomen indicetur vel declaretur. At quomodo propheta subito nulla praeparatione facta nomen inferret eousque inauditum ? qua ratione haec designatio Messiae posset percipi, nulla explicatione adiecta, nulla declaratione subsecuta? Neque vox ea est inusitata. Quae si esset, facilius exciperes, ipsa voce inusitata prophetam ad eximium quoddam et novum auditorum mentes animosque voluisse avocare — uti in Schiloh, Gen. 49, 40. Sed vox est crebro in usu posita ; unde communem suam notionem debuit audient bus suggerere. Iam ea nulla est alia nisi illa quam supra dedi ; vide 4 Sam. 9, 20: « et cuius erunt optima quaeque Israel » ? 2 Chron. 31, 27, ubi sermo est de thesauris ab Ezechia collectis «et vasorum magni pretii»; 2 Chron. 36, 40 : « asportatis simul pretiosissimis vasis domus Domini »; Is. 2, 46 : « omne quod visu pulchrum est » ; ler. 28, 34 : « quasi vasa pretiosa » idemque Os. 18, 15. Nah. 92, 10 et cf. Ier. 3, 19. Zach. 1; 44 dicitur « terra chemdah » i. e. terra quae apud incolas magno in pretio habetur ; idem Ier. 12, 40. Ez. 26, 12 : « domus praeclaras subvertent » etc. ?. Adde, quod statim subditur explicationis causa, cur gen- 4. Adde, nomen alibi nunquam obvium ellerri. $. LXX vocem varie reddunt : &xiüopía, 43AXoc, Éxatvos, Eritupmtó:, bxMxtóc, epato«. tes veniant cum suis rebus opibusque pretiosis * «meum est argentum et meum est aurum, dicit Dominus exercituum »; quae thesaurorum mentio suo modo multum confert, ut vox de thesauris usitata sensu hoc consueto ab auditoribus debeat intelligi. Nullum ergo adest in voce eiusque usu vestigium, latere in ea designationem Messiae. Quod autem unius personae designationem penitus excludit, est numerus pluralis in $N3 veniunt. Nunquam enim apud Hebraeos nomen singulare ! cum plurali numero iungitur, nisi illud nomen sit collectivum i. e. multitudinem quandam et turbam exprimat, uti v. g. populus, vel nisi habeat adiunctam aliquam determinationem in genitivo plur. ita, ut cum illa unam notionem efficiat sensu plurali ideoque constructio quam vocant ad sensum exsurgat. Quod aliqui de plurali maiestatico oggerunt, plane fictum est et ab indole linguae hebr. alienum. Habetur igitur pluralis, quia 2133725 n2 unam notionem efficit, in qua omnes gentes secundum sensum praevalent, ita ut in iis notio princeps habeatur, vel aliis verbis : quia sensus est : omnes gentes venient cum opibus suis. Atque tantum si hoc obtinet, constructio ea adhiberi potest. Iam applica id ad sensum alium : Desiderium omnium gentium i. e. Messias omnium gentium veniet; in hac sententia nemo pluralem venient fingere potest, quia notio « Messias omnium gentium » vel « Desiderium omnium gentium » non ita in unum conceptum conflari potest, ut omnes gentes fiant secundum sensum pars praecipua ac principalis. Quod aliqui de enallage numeri in hebr. loquuntur, vel oppido falsum est vel non est ad rem. Si autem aliqui ad regulam quandam Glassii provocant, qua constare aiunt in hebr. posse nomen singulare quod habeat genitivum in plurali adiunctum etiam cum plurali efferri, hi hac sua provocatione se ipsos iugulant. Nam illa Glassii regula non est alia, quam quae modo exposita est; id quod ipsa exempla a Glassio allata evincunt. Sunt enim haec : 9 Sam. 10, 9 «facies pugnae » i. e. in tali locutione verbum poteat conformari non cum facie sed cum pugna; cur? quia facies 3 Chron. 21, 20 et ivit "Tan N52, communiter explieant : mortuug est a nullo desidefatus ; LXX iv oox Exalvo ; vulg. ambulavitque non recte. Alii locutionem referre malunt ad id quod sequitur * «et sepelierunt eum... verumtamen non in sepulchro regum », exponentos : mortem obiit indeooram. Dan. 14, 37 evj3 rrron alii explicant. de dea Mylitta vel etiam de Tammuz, cuius cultus delicias mulierum constituat; alii de re prctiosa quam plurimà pugnae unam constituit notionem, cuius pars praecipua est pugna, ac si latine dicere liceret: facies certaminis versum est; aliud cernitur Iob 15, 20 : « numerus annorum incerti sunt»; Lev. 13, 9 ac si diceres : « ictus leprae molesta est et horrenda »; Ier. 40, 99 : «vox rumoris » auditus est. Vides hisce exemplis ubique notionem genitivo expressam tamquam principalem efferri; ideoque verbum cum illa conformari ; idem igitur, si intra linguae limites consistere vis, applica ad « desiderium omnium gentium venient » et aliter, nisi rationi et logicae pariter nuntium remiseris explicare non poteris atque: «omnes gentes cum suis desideratis vel opibus venient ». Quod alii volunt: Desiderium ut nomen Messiae plurima in se complecti, esse enim Messiam omnium rerum desiderabilium culmen ac fontem, multum quidem iuvat ad ascesin, nihil vero ad grammaticam. Nam non quodvis nomen amplae significationis pluralem admittit numerum, sed id solum quod turba aliqua ex multis collecta constat, ut v. g. populus, urbs, dominatio (— domini), vir Iudaeae (— viri), insidiator (— insidiatores), semen sanctum (— posteri), grex etc !. Exempla vide Is. 290, 9. Ier. 44, 21. Nah. 2, 5. Iud. 5, 7; 20, 371. 4 Reg. 5, 47. 2 Chron. 13, 15 (cf. Ewald, Lehrb. 8. 311 b. c). | - Quae cum ita sint, textu hebr. retento alia versio quam quae supra data est fieri nequit. Non autem esse suspicionem corruptionis movendam, iam docet versio «à» LXX : xài 45e «k £xXexck xdytuv tw &0vÀv, docent Syrus quoque et Chald. qui eundem textum hebr. supponunt et speciatim pro plurali :N2 explicitum ferunt testimonium ?* eodem modo enim propheta sermono uteretur qui a nullo posset intelligi. Eadem responsio valet pro sententia à Corluy adoptata : « plurale |N2 explicari potest ex eo quod gentes conciperent Messiam ac si in eo exspectarent cumulum omnium bonorum quae desiderarent. Non absimili modo scripsit olim Cicero ad uxorem suam : valbte, mea desideria, valete»! Insuper dubito an loquendi modus Ciceronis multum iuvet ad Aggaei sermonem intelligendum. Certe mallem exempla proferri hobraica &d usum hebraicum ostendendum. Ceterum exemplum € Cicerone allatum plane mon est ad Tem, cum ibi constructio ad sensum wminime adsit, neque enim Cicero scripsit : desiderium meum valete : quod si scripsisset, ad illum modum loquendi sententia utiquo propius accederet. Vide quibus praesidiis adhibitis Aggaei verba plana explicentur! Neque valet, quod Bade praeterea obiicit : venire non apte dici de re inanimata ; nam hebr. N*2 saepissime usurpatur de rebus inanimatis et prosperis et adver- $is, speciatim quoque de proventibus et thesauris qui alicui obveniunt; cf. Lev. 925, 23. 1 Reg. 10, 14. 2 Chron. 9, 13; plurima exempla videsis. apud Ges. Thos. p. 185, et lustra, 8i tua interest, concordantiam hobr. & Fürst concinnatam. 2. At notandum est, Syrum vertere : «et afferent desiderium omnium populorum » i. e, Alii vertunt : et venient optimi quique gentium (cf. Schegg, Reinke) ; sed dubito, an vox hebr. hanc admittat notionem, pro qua alias "a2 electio usurpatur (cf. Ex. 15, 4. Is. 22, 1 ; 371, 24. Ier. 22, '1). Veterum aliquorum versiones : et accedent ad desiderium... et venient gentes cum desiderio (cf. Galatinus, de arcanis cath. verit. lib. & cp. 9 et 24 ; Critici sacri ad h. 1. ; Synopsis Criticorum ad h. 1.) hodie iure sunt explosae, utpote quae modum loquendi inusitatum et omissionem praepositionum (ox vel 3) supponant. Ceterum compertum est, cum Aggaeus genere dicendi utatur simplici ac plano, minime licere explicandi modum supponere qui etiam sermonem a communi alienum et artificio expolitum vix deceat. — Habemus igitur in hoc loco sensum illum propriis verbis in vulg. versione expressum quem S. Hier. verbis hebr. subiecit ; quandoque autem s. doctor suum sensum legentibus manifestum facere solet (cf. Cornely, Introd. I p. 421). Textum graccum ita explanat S. Cyr. : « fuerunt innumeri ex omni gente, insignes et electi qui crediderunt et quasi splendida quaedam anathemata seu donaria in domo Dei congregati et illi ita decus conciliantes eamque gloriosam et celebrem reddentes a Christo vicissim glorificati sunt. Didicerunt enim orare et dicere : et sit splendor Domini Dei nostri super nos ». Et S. Hier. in explicatione textus LXX : « ob id autem motae sunt omnes nationes, ut ex earum motu veniret electa gentium multitudo et quae ubicumque praeclara sunt : verbi gratia electa de Corintho, quia multus in ea erat populus Dei ; electa de Macedonia, quia grandis in Thessalonica Dei ecclesia congregata » etc. Ad promissionem datam confirmandam additur
2:9
v. 9 « meum est argentim et meum est aurum, dicit Dominus exercituum »; — i. e. ut S. Hier. exponit : « ne forsitan sponsorem putetis infirmum, meae sunt cunctae opes ; ego in ornamentum templi aurum argentumque donabo, ut maior fiat huius domus gloria quam prioris ». Vel secundum Rib. : « si vobis hoc alius promitteret, merito forte dubitaretis an ita divitiis abundaret, ut rem tantam praestare possct; sed me promittente, cuius est aurum et argentum, etiam si magnis et incredibilibus expensis domus sit aedificanda, quae potest esse causa dubitandi » ? Neigitur ex praesenti conditione misera ansam capiant socordiae, tristitiae, se omnium divitiarum Dorainum qui adfuturus sit operi spondet. Alii sensu contrario ea verba eapiunt : « neinglorium fore existimetis templum, quoniam auro et argento splendidisque divitiis forte carebit; non indigeo his; meum est enim aurum...» Cyr. ; sim. Lap. Mar. Clarius, Calm. Reinke et provocant ad Ps. 49, 9. 10. Verum iam Rib. reponit : « cui extortam istam et violentam expositionem probabunt ? nec aurum daturus nec argentum quorsum oportuit diceret, suum esse utrumque » ? Magis expedita est aliorum explanatio ; si yellem templum ornatum esse pretiosa ac varia supellectile, mihi difficile non foret, cum meum sit aurum (Sanct. Vat. Sa, Men.). Demum, quo alacrius ad opus nobile assurgant, gloriam templi promittit maiorem quam unquam fuerit eiusque celebritatis causam decla- Tat :
2:10
v. 10 « magna erit gloria domus istius novissimae plus quam primae, dicit Dominus exercituum ; et in. loco isto dabo pacem, dicit Dominus exercituum » ! ; — hebr. etiam vertere potes : novissima gloria domus istius maior erit quam prima, uti habent LXX peyaAn Éfcva 1 bóSa «oU olxou toótouU dj cy tr Uxip t» mpocrv ; tum domus templum dicit unum theocraticum, quod tempore Salomonis exstitit et in altero hoc aedificio exsistere pergit, et quod ultimo tempore i. e. messianico maiore gloria sit exornandum, quam unquam habuerit tempore prisco ?. Magna sane consolatio tristium et languidorum excitatio ! Quanto enim splendore tempora Salomonis in omnium mentibus fulsisse censebimus ? et quis non tantae gloriae particeps esse cuperet? Iam ad maiorem etiam gloriam domum iri provectum et proinde eos maiori gloriae cooperari posse Deus pollicetur. Et cur maior gloria futura sit, exponit : dabo pacem scil. in templo isto, in loco qui eo templo est consecratus dabit Deus salutem messianicam ; est enim pax complexio quaedam ac summa omnium beneficiorum, quae Messias est largiturus; ipse quoque Messias a prioribus prophetis iam est annuntiatus tamquam Pacificator (Gen. 49, 10), princeps pacis (Is. 9, 6), cuius regnum pacem affert, pace abundat (Ps. 11) ita, ut pacis non sit finis (Is. 9, 1), immo qui sit ipse paz (Mich. 5, 5). Unde manifestum est, verba dabo pacem sollemnem enuntiare promissionem Messiae et ea ratione potuisse ab aequalibus Aggaei intelligi. Templi gloria incepit a Salomone qui rex erat et nomine et re pacificus ; maiore splendore gloria haec effulgebit ab altero principe pacis, a Messia, cuius typus prior ille Salomon fuit. Proinde ex tempore messianico et ex ipso Messia abundantem gloriam esse in templum redundaturam, qui Aggaeum audiebant, omnino intelligere poterant. Atque id ad animos erigendos et ad opus alacriter obeundum et urgendum apprime factum erat. Qua ratione templum sit gloria implendum, exponit Malachias (3, 1). Hac expositione et verbis satisfit et temporum, Aggaei conditioni et simul ille habetur sensus, quem apologetae communiter huic loco inesse contendunt contra Iudaeos, scil. stante templo hoc debuisse Messiam venire. Quamvis plerique vaticinium i$a accipiant, quasi tota probandi vis vel solum vel primario colligenda sit ex versione S. Hier : « et veniet . Desideratus cunctis gentibus » ; id vero perperam fieri, supra ostensum est. Maior ergo gloria templi in eo habetur, quia largitio salutis messianicae arcte coniungitur cum templo et tempori quo templum exsistit adstringitur. Gloria prior in eo consistebat, quod templum Dei inhabitationem et commercium cum populo suo repraesentabat et umbratilem illam ac typicam reconciliationem veteris foederis complectebatur ; ultima gloria eo erit maior, quo maior est ipsa Verbi incarnati in templo prae- 'gentia prae nube illa et umbra divinae praesentiae et quo maior est vera illa pax et reconciliatio per Messiam data quam eius figura. Quanto igitur tempus messianicum gloriosius est tempore antecedente, tanto etiam templum gloriosius erit praedicandum, quia tempus illud auspicatissimum videbit. Et revera Christus templum miraculis, praedicatione illustravit, eo in loco se tamquam pacis et beatitatis largitorem omnibus proposuit : « si quis sitit, veniat ad me et bibat ; qui credit in me, flumina de ventre eius fluent aquae vivae » (Ioan. 1, 8'1. 38) et « ego sum lux mundi, qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae » (Ioan. 8, 12). Atque insuper propter templi significationem et munus, scil. ut sit theocratiae centrum et novae altiorisque instaurationis pignus ac promissio realis, optime ei salus messianica adnexa perhibetur : in loco isto dabo pacem. Quare vaticinium spectare ad templum illud materiale omnino tenendum est, id quod ipsa verba et temporis , conditio omnino exigunt. Verum si ipsius instaurationis scopum ultimum et culmen spectamus, omnino licet dicere cum S. Augustino : « per instaurationem templi illius significata est Ecclesia, quia ipsa renovatio ilius aedificii significat eloquio prophetico alterum testamentum quod appellatur novum » (sim. Hier. Rup. Rib.), et moderatione aliqua adhibita etiam reliqua eius verba adoptare possumus ita, ut prophetiam templum spectare non negemus : « per signilicantem locum ille, qui eo significatur intelligendus est, ut quia illo loco instaurato significata est Ecclesia, nihil aliud accipiatur quod dictum est : in loco isto dabo pacem, nisi dabo pacem in loco quem significat locus iste » (de Civ. D. 18, 48). Ut ostenderent prophetiam hanc esse impletam, nonnulli multum laborabant. Iam S. Augustinus scribit : « non itaque Aggaei prophetia in templi illius instauratione completa est » ; etiam S. Cyr. de Ecclesia interpretatur ; ita S. Ambrosius* quoque et Haimo, Alb., qui notat: « quod de templo Iudaeorum nullo modo potest esse verum, quod continuo a gloria descendit usque ad extremam ignominiam ». Alii gloriam templi maiorem etiam eo vindicare volunt, quod contendunt templum ab Herode instauratum fuisse magnificentius salomonico, quem in finem multa afferuntur ex Iosepho (Ant. 15, 14 ; de bello iud. 6, 6). Eam sententiam * praesertim Rib. multis propugnat ; eam refert neque tamen plane approbat Calm. ; vehementer impugnant Sanct. Lap. Sed certe quidquid est de templo ab Herode aucto et exornato (cf. von Haneberg, Relig. Alterth. d. Bibel p. 260 seq., Zschokke 1. c. p. 314 seq.) ea sententia minime indigemus ad prophetiae impletionem declarandam et cum Rup. censemus, de tali gloria, quae ab Herode vano et superbo rege non pro Dei gloria sed pro sua ipsius ambitione et fastu templo sit collata, Dominum non esse dignatum loqui. Neque aliquam partem gloriae a propheta annuntiatae opus erit repetere ex muneribus illis templo collatis, de quibus 2 Mach. 3, 2. [n graeca versione adest glossa haec? ad v. 10: « et pacem animae in acquisitionem omni qui aedificat ad excitandum templum istud » i. e. divinam pacem eis gratificabor, quae animabus conciliabit salutem (Theod.). Nonnulli pacis promissionem intelligunt de temporum securitate et quiete, quae ad templum aedificandum a Deo concedenda sit (Theod. Hier. Rib. Sanct.) ; sed iure plerique pacem intelligunt messianicam, multis vaticiniis iam promissam (cf. Alb. Sa, Lap. Men. Tir. Clarius, Calm. Schegg, Keil), immo S. Cyr. de ipso Christo explicat, qui coelitus tamquam donum donabitur et omnium pax est ; cf. Mich. 8, 9 « et erit iste pax ». TERTIA ADMONITIO DE CAUSA CALAMITATUM ET PROMISSIO BENEDICTIONIS 2, 11-20. Anc. — Die 24 mensis noni analogia ex lege deprompta docentur non sufficere, ut terram Deo sacram incolant et sacrificia offerant, quamdiu ipsi coram Deo immundi hanc immunditiam omnibus suis operibus aspergant. Inde factum, ut omnium,rerum penuria praeter exspectationem affligerentur (2, 11-18). Verum obedientibus Deus in futurum largam concedet benedictionem (2, 19. 20). Nono mense (Casleu ; cf. Zach. ", 4. 4 Mach. 4, 52), qui alteri parti Novembris et priori Decembris aequiparatur, pluviae exspectabantur semini agris commisso salutares, quibus spes messis bonae magnam partem continebatur. Quare eo mense iam augurari licuit, qualis frugum proventus sit futurus. Ut operi incepto alacres insistant, propheta eos edocet de causa calamitatum et falsam pietatis speciem quam sibi obtendebant iis adimit. Quo facto apti redduntur, qui divinam benedictionem in abundanti pluvia iamiam manifestatam rite aestiment eamque magis magisque promereri satagant. Rem proponit per modum analogiae ex legis praescripto et indole depromptae. Posita interrogatione et responso a sacerdotibus accepto id efficitur, ut doctrina quam tradere vult altius firmiusque animis infixa haereat. Quam fideliter Deus populo assistat eumque ad theocratiae instaurationem suaviter simul et fortiter urgeat, ex repetitis hisce ad prophetam verbis praeclare elucet. Tres enim menses fluxerant ab operis instauratione (2, 1) et duo a secunda admonitione (2, 2), cum tertia vice Deus suos per prophetam alloquitur :
2:11
v. 44 «/n vigesima et quarta noni mensis in anno secundo Darii regis factum est verbum Domini ad Aggaeum prophetam dicens :
2:12
v. 19 haec dicit Dominus exercituum dicens : interroga sacerdotes legem dicens » ; — i. e. propone quaestionem ex lege venientem (S. Hier.), ex qua rite soluta doctrina quaedam et institutio moralis ! colligatur ; « simulque considera sacerdotum esse officii, de lege interroganti respondere ; si sacerdos est, sciat legem Domini ; si ignorat legem, ipse se arguit non esse Domini sacerdotem » . (S. Hier.); « interrogat sacerdotes ; scriptum est enim : labia sacerdotis custodient scientiam et legem requirent ex ore eius » (Mal. 2, "1. S. Cyr.); cf. Deut. 19, 41 ; 91, 5. 2 Par. 17, 8. 9. Quaestionem ponit ex Lev.
2:13
6, 20 : v. 43 « si tulerit homo carnem sanctificatam in ora vestimenti sui et tetigerit de summitate eius panem, aut pulmentum, aut. vinum, aut. oleum, aut omnem cibum : numquid. sanctificabitur ? respondentes autem sacerdotes dixerunt : non » ; — caro saneta (hebr.) est. caro animalium quae tamquam victimae et sacrificia Domino mactabantur; erat sancta, quia ab usu profano separata Deoque sacra vel in epulis sacrificialibus sacra comestione solum a levitice mundis comedi poterat, vel solis sacerdotibus Deo sacris in usum cedebat vel pro diversitate sacrificiorum eacro igne altaris absumebatur (cf. Lev. 1, 6-8. 12; 6, 26; '1, 15-90 ; 40, 13 etc.). Legis praescriptum respicitur de hostia pro peccato : « quidquid tetigerit carnes cius, sanctificabitur » (Lev. 6, 91); si vestis sanguine fuerit aspersa, lavari debuit in loco sancto; vas fictile in quo caro cocta erat, confringendum, vas aeneum defricandum et lavandum erat (cf. Lev. 6, 28). Sanctificatio ca erat, ut nefas esset antequam exsecratio fieret, tale vestimentum ad usum profanum adhibere; illis enim ex contactu rei sacrae, carnis saerae vel sanguinis oblati aliquid sacrum adlhaercre censebatur, sed ita tamen, ut ipsa vestis suo contactu hanc indolem sanctam cum aliis rebus minime communicaret ; non cum pane, neque cum coctione (hebr. ct ut habet S. Hier. in com.) etc. Verum late serpit et cuncta inficit immundities legalis
2:14
v. 14 «et dizit Aggaeus : si tetigerit pollutus in anima ex omnibus his, mwunquid contaminabitur ? et responderunt sacerdotes ct direrunt ; contaminabifur » ; — pollutus in anima i. e. qui contagione mortui est immundus effectus, uti rite explicat S. Hier. et ut clucet ex Lev. 92, 4. Num. 5, 2; 6, 6 etc. in quibus aliisque locis S. Hier. vertit « pollutus super mortuo» !. Erat haec immundities levitica una ex gravissimis ?^, quia per septem durabat dies ct ad cam eluendam duplici lustratione aliisque ritibus opus erat (cf. Num. 19, 44 - 90). Sacerdotes rite respondent ; nam « quidquid tetigerit immundus, immundum faciet : et anima quae horum quidquam tetigerit, immunda erit usque ad vesperum » (Num. 19, 22). Quorsum has quaestiones posuerit, aperit propheta
2:15
v. 415 « et respondit Aggaeus et dixit : sic populus iste et sic gens ista ante faciem meam, dicit Dominus, et sic omne opus manuum eorum et omnia quae obtulerunt tbi contaminata erunt » ; — 1. e. immundi sunt coram Domino ; ideo neque laboribus eorum favet neque oblationes gratas habet; sunt vero immundi et quasi polluti super mortuo, quia templum eversum et emortuum et cuius symbolum est emortuam theocratiam suscitare iis cordi non est, sed assiduo et contra Dei praeceptum libenter quasi cohabitant cum templo emortuo; ideo inobedientia et contumacia et negligentia rei divinae sunt contaminati ; quare necessario opera eorum nulla consequitur benedictio, oblationes eorum nullum beneplacitum divinum, favor nullus. Ita, prout advertit S. Cyr., lex illa adumbrat conditionem eorum qui peccato mortali obstricti nihil pro aeterna mercede validum efficere possunt. Applicationem propheta quidem alteri solum quaestioni adnectit; iam quae est doctrina prioris? Eam enim quaestionem non frustra poni, in comperto est. Censet Schegg, duobus exemplis duo designari genera immunditiei; alterum quo non cuncta hominum opera inficiantur, alterum. quo omnia reddantur Deo exosa. At haec explicatio in exemplo et in re ipsa intelligi nequit. Nam sanctitas illa qua res ad usum profanum iam non possit adhiberi, nisi exsecratio praecesserit, non potest in eodem censu poni cum immunditie, qua res sine sacrilegio non potest ad usum sacrum inservire ; in re vero non percipitur, quaenam conditio moralis omnia opera hominum reddere possit mala et Deo displicentia, cum peccator quoque opera naturaliter bona facere possit et saepe etiam a gratia actuali praeventus opera edat supernaturalia, immo ad ipsam iustificationem actibus supernaturalibus se debeat disponere. Quare in priore exemplo potius docet, quam inefficax sit sanctitas illa externa ritibus et sacrificiis veteris foederis obtenta ; atque nihil iis prodesse, vivere in terra Deo sacra, offerre victimas in altari et ceteros ritus externos subire, nisi tota mentis devotione et obedientia se Deo tradiderint eiusque mandatis sint dicto audientes ; ita S. Hier. : «scito non tam sanctificari te ex hostiis quae templo diruto tibi prodesse non poterunt, quam contaminari omnia opera tua et cuncta quae agis ex eo quod negligis». Quia Deo non eam quam postulat obedientiam ac promptitudinem exhibent, Deus quoque eorum labori bus temporali benedictione non favet ; quamdiu intersunt « mortuis operibus » (S. Hier.), temploscil. emortuo cohabitant, polluti sunt coram Deo et iuremerito poenis legitimis i. e. penuria, sterilitate propter illam im munditiem quae omnia inficiat, plectuntur et quamdiu illam contaminatonem non removerint, nihil iis profutura sacrificia vel ritus sacros (cf. Theod.) Nam, ut declarat rem S. Gyr. : «sicuti vestimenta etsi per carnes sacrificiorum sanctificata non idcirco sanctificabunt alia, a quibus tanguntur ; ita Deo sacrificare sanctos non efficiet illos qui eum alia via laeserint et in eo quod ipsi complacitum est, ferias otiumque agere voluerint» (sim. S. Hier. Rib. Sanct. Lap. Galm. Reinke). Quantopere ex contaminatione illa operis Dei neglecti et quasi emortui afflicti fuerint, tristi ipsorum experientia satis superque illustratur ; solum opus est ut animos advertant :
2:16
v. 46 « et nunc ponite corda vestra a die hac et supra, antequam poneretur lapis super lapidem $n templo Domini ; v. À'l cum accederetis ad. acervum viginti modiorum et fierent decem ; et intraretis ad. torcular, ut exprimeretis quinquaginta lagenas, et fiebant viginti » ; — i. e. attente recogitate et oculis mentis bene lustrate tempus anteactum ab hoc die animos referentes ad tempora antecedentia, ad illa scil. in quibus nulla aderat aedificii promovendi cura ; lapidem super lapidem ponere non dicit primam fundamenti collocationem sed fundamento iam iacto laboris et structurae continuationem. Quid vero illi tempori proprium fuerit et palpabile divinae castigationis iraeque argumentum, praeclare ad oculos demonstrat : « cum accederes ad acervos et putares viginti te habere modios, nonne vix mediam partem colligere poteras ? ad torcular quoque cum accederetis et videretis uvas et quinquaginta amphoras vobis oculi pollicerentur, non dico partem mediam, sed vix viginti amphoras exprimere poteratis » (S. Hier.). In hebr. venit (quispiam) ad acervum viginti et fuit decem sine certo mensurae nomine, quod tamen S. Hier. bene supplevit ; in altero membro venit ad cupam torcularis ad haurienda quinquaginta . . . 'vWD Is. 63, 3 vertitur torcular ; fortasse sen sus est: oculis uvas lustrantes putabatis vos debere quinquagies mudare (fnr) torcular i. e. evacuare iterumque implere; sed egregie decepti estis. Chald. ponit 1*233 dolia, utres ; S. Hier. in versione lagenas, in commentario amphoras ; LXX uetontzac* ; Syrus vero vocem prorsus omisit. — Ceterum sensum bene expressit S. Hier. ; v. 1'l incipit in hebr. On 9 i. e. antequam essent haec vel fierent haec, scil. opera illa in domo Domini aedificanda; vel quod aliis praeplacet : er quo illi fuerunt dies (cf. Schegg, Keil) ;sed cum dies antea non commemorentur, melior videtur prior jnterpretatio. Ad messem praeter omnem exspectationem minorem aliae plagae accedebant
2:18
v. 148 « percussi vos vento urente et aurugine et grandine, omnia opera manuum vestrarum, et non fuit in vobis qui reverteretur ad me, dicit Dominus » ; — cf. Am. 4, 9; hebr. uredine vos percussi i. e. variis morbis quibus frumenta pereunt, grandine, qua vineta delentur et quaecumque demum severunt vel plantaverunt, Dei maledicto tacta successu caruerunt. Hebr. et non vos ad me? scil. reversi estis ; &. Unde coniectat Houbig. esse rescribendum ;1515, quae vox eadem sit ac B lagena ; cf. & Sam. 10, 1. 2 teg. 9, 1. 3. 9. S. Hier. videtur legisse Q5rww ; LXX. oox éxeotpédats xoóc us ; sim. Syrus, Chald. ; ergo exprimunt sensum textus mas. Locutio O2nN7yN aequivalet (33*N ; verum est plaue T:v - Vi ow inusitata, in quantum id dicere licet in tanta paucitate librorum hebr.qui ad nos pervenerunt. omnes illae admonitiones socordiam et segnitiem non excusserunt. Discant igitur, temporum praeteritorum calamitates non fortuito evenisse, verum a Deo fuisse immissas propter templi opus neglectum. « Exposui, ait, vobis quae sustinueritis antequam inciperetis aedificare templum meum ; nunc exponam, quae vobis ventura sunt prospera qui templum meum aedificare coepistis » (S. Hier.) ;
2:19
v. 19 « Ponite corda vestra ex die ista et in futurum, a die vigesima et quarta noni mensis, a die qua fundamenta iacta sunt templi Domini ; ponite super cor vestrum ;
2:20
v. 20 numquid iam semen in germine est? et adhuc vinea et ficus et malogranatum et lignum olivae non floruit ; ez die ista benedicam » ; — i. e. ut exponit S. Hier. : «a die 24 mensis noni, in quo templi fundamenta sunt iacta, quanta rerum abundantia futura sit, considerate ; ex hac igitur die ponite corda vestra in futurum et deinceps. Nonus est mensis quem nos Novembrem vel Decembrem dicimus ... igitur decimus est mensis eo tempore, quo semina latitant in terra nec futura fecunditas coniectari potest. Numquid iam, ait, semen in germine est? quod melius hebraice dicitur in folliculo, ut thecam frumenti significet. Numquid vinea et ficus et malogranatum et lignum olivae florem suum dederunt? ut ex flore intelligatur et fructus ? Utique non; mense enim ' Decembri, ut diximus, futurarum nulla signa sunt frugum. Ne igitur dicatis, hoc me prudenti ratione coniicere et futuram fecunditatem de floribus arborum herbisque segetum suspicari : ecce nulla signa sunt et tamen ego praedico vobis, qui coepistis aedificare templum meum, ad benedictionem meam frugum omnium fecunditatem ». Ita S. Hier. suam declarat versionem ; eumque interpretes latini fere sequuntur. Sed cum templi fundamenta iam sub Cyro sint iacta (Esd. 3, 10 seq.) et iam 924 die mensis sexti opus in domo Domini fecisse dicantur, quomodo demum post 3 menses iterum fundamenta poni refertur? Rem varie expediunt : fundamenta erigere et continuare (Rib.), inchoata plene et perfecte absolvere, vel fabricam templi resumere (Lap.), in altera parte, in qua nondum posita erant (Sa) ; sexto mense esse solum materiam comportatam et praeparationem factam ad aedificationem (Sanct.); vel illud a die qua fundamenta 4acta sunt addi ad antecedentia quasi per figuram correctionis, ut indicetur, non solum a die 24 mensis noni, verum iam a die 24 mensis sexti benedictionem divinam incepisse et si bene rem perpenderint, deprehendi posse et agnosci; proinde diem istum a quo computatio sit inchoanda, non tam esse diem 94 mensis noni, sed eundem diem mensis sexti (cf. Reinke). Et sane in explicatione data fundamenta facere sensu quodam latiore accipi debet, ut sit idem ac lapidem ponere super lapidem v. 16. Promissio benedicam copiam indicat et ubertatem. Adnotat Tir. : « quodsi materialem fabricam promoventibus sic benedicit Deus, quam putamus mercedem daturum qui spiritualem animarum aedificationem totis viribus tum in se, tum in aliis procurant»? Ceterum fertilitatis et ubertatis promissio ad indolem veteris foederis omnino est adaptata (cf. Lev. 26, 3-13. Deut. 28, 2-14). At textus hebr. vix ita concipi potest, ut S. Hier. explicuit ; praesertim in v. 20 ; nam 22 neque est germen, neque folliculus, sed certe, sicuti voces cognatae Ps. 59, 6. Ioel 4, 17 receptaculum, horreum, apotheca ; proinde : estne semen adhuc in horreo (cf. Mar. Men. Calm. Schegg)? in secundo membro S. Hier. cum LXX legit tiv pro :as. 1Y — usque ad vitem et ficum et malogranatum et arborem oleae, non tulit. Verum quo sensu ea dicantur, valde est controversum. Alii interrogationem estne semen... esse volunt adhortationem, ut iam omni fiducia semen iaciant terraeque committant (ita rab. Salomon quem affert Lap. et Ilitz.) et illud « non tulit » tamquam sententiam omisso relativo ita adiungunt, ut sensus exsistat: et usque ad ficum ... quae eousque non protulerunt fructus, ab hac die benedicam i. e. cunctae plantationes et arbores uberem habebunt benedictionem (cf. Hitz.). Alii sententiam v. 19 a die qua fundamenta iacta. sunt.... non tulit integram ad tempus anteactum referunt ; ita $cil. ut propheta, antequam de futura benedictione promissionem enuntiet, denuo iis in memoriam revocet, quomodo advertere debeant a die iacti fundamenti sibi non obvenisse semen in granario neque arbores fructus suos tulisse, quia mox fundamentis positis opus domus Domini intermiserint (cf. Keil). Haec explicatio id habet commodi, ut fundare templum sua nativa vi et significatione accipiatur ; pin75 &ccurate verti potest : quoad diem quo fundatum est templum advertite : num semen in granario i. e. num ex eo tempore colligere potuistis etcondere frumentum in horreo ? ita Y? de frumento Lev. 97, 30. Iob 39, 12. Is. 93, 3; cf. Ges. Thes. p. 432; Reinke. Nam eos ne sementem quidem quam sparserant ex messe collegisse, nimis hyperbolice diceretur de temporis spatio adeo longo, quod ab anno secundo reditus eorum usque ad annum secundum Darii fluxit (an. 536-519). In initio versus 19 eadem est phrasis quam v. 16 S. llier. vertit: a die hac et supra i. e. sursum, ad superius tempus attendite ; v. 19 vertit in futurum, quod h. 1. omnino retineri potest et a plerisque etiain retinetur ; nam sursum uti spectare potest tempus praeteritum, ita etiam referri potest ad futurum, uti revera refertur ad futurum 4 Sam. 10, 13: « et directus est Spiritus Domini a die illa in David et deinceps » et 4 Sam. 30, 25. QUARTUS SERMO DOMUI DAVID STADILITATEM SPONDET 9, 21-2Á. Anc. — Eodem die quo benedictio temporalis populo promittitur, sublimior promissio fit Zorobabeli duci ex domo David : omnia scil. regna omnemque potentiam humanam iri deiectum ; at domum David et. principem eius in omnium rerum ruina arctissime iri coniunctum cum Deo et gloria exaltatum. Templi aedificium restitutum theocratiam significat restauratam. Haec autem ex 2 Reg. "1, 14 seq. nexu indissolubili domui David est conserta, cui reznum sempiternum, thronus aeternus promittebatur, quae gratiosa promissio, ut eo loco dicit Deus, non recedet. (nota *o* 5, idem ac Gen, 49, 10) ullo tempore. Quare consentaneum prorsus est, ut in ea instauratione etiam antiqua illa vaticinia suo robore permanere ostendantur. Quod ut fiat explicite, eo magis expedire videtur, quia ultimus rex theocraticus, Sedecias, modo quam maxime manifesto erat abiectus (Ez. 94, 93). Ne igitur quidquam deesse videretur, sollemnis Dei declaratio fit per prophetam de stabili domus Davidicae quam repraesentabat Zorobabel dignitate et electione divina. Utique thronus theocraticus externe non restituitur ; est enim corona abiecta et eversione sepulta, « donec veniat is cuius est ius et dabo ei », ut apud Ezechielem Dominus dixerat (21, 2) — ; Deus « in virga virorum et in placis filiorum hominum » castigavit reges impios et propterea splendorem regni externum abstulit ; sed nihilominus promissio Davidi facta debet permanere in suo vigore, cuius indicium iam in eo cernitur, quia unus ex Davidis posteris dux est populi et operis instaurandi hortator, promotor, princeps. Eius dignitas theocratica etiam in humili conditione permansura et demum super omnia regna mundi triumphatura debuit et declarari et agnosci. Ita initium instaurationis ad quod culmen et fastigium natura sua tendat, praeclare ostenditur. | Unde bene scribit S. Cyr. gressum faciens ad hunc locum : « ex particularibus fere et ex quotidianis et obviis actionibus ad universa et maxime generalia propheticus sermo excurrit » ;
2:21
v. 21 « Et factum est verbum Domini secundo ad. Aggacum in vigesima et quarta, mensis dicens :
2:22
v. 29 loquere ad. Zorobabel ducem luda, dicens : ego movebo coelum pariter et terram ;
2:23
v. 23 et subvertam solium regnorum et conteram fortitudinem regni gentium et subvertam quadrigam et ascensorem eius et descendent equi et ascensores eorum, vir 4n gladio fratris sui » ;— cf. 2, 'l seq. ; uti supra, ita hic prophetia a maxime universali et ultimo incipit, quod demum in coelis novis et terra nova (S. Hier.) plene erit complendum ; dein transit ad regnorum subversionem, quam praeviam fore vel etiam comitem regni messianici, iam Isaias, Michaeas, Daniel significarunt. Bene scribit Rup. : « revocemus ad memoriam illam Danielis visionem, in qua quattuor bestiae grandes ascendebant de mari (cap. 7)... quod enim apud illum talibus est imaginibus praesignatum, hoc ip- 8Um in isto est verbis repromissum ». Atque in quattuor membris quattuor illa censet Fiup. designari regna eorumque interitum : subvertam solium Babyloniorum et conteram fortitudinem Persarum et Medorum, subvertam quadrigam et ascensorem, regnum Graecorum, et descendent equi, Romanorum scil. imperium, « cuius equi multi et equorum ascensores plurimi fuerunt ». Alii Aggaei verbis id adumbratum cernunt, quod Daniel 2, 44 indicatur. (Rib. Lap.), idem nimirum, ut ait S. Cyr., quod in cantico de tempore messianico praedicatur concepto in utero B. V. Salvatore : « deposuit potentes de sede ». In hebr. et conteram fortituditem regnorum gentium ; descendere idem est ac ruere in interitum, descendere in lacum, in foveam i. e. perire et quidem dum mutua caede inter se interficiunt (cf. Ez. 38, 21). Sed in tali nationum regnorumque perturbatione nihil erit timendum domui Davidis illisque qui ei adhaerent. Quo magis enim nationes concutiantur, eo maior et insignior in domo David manifestabitur divina protectio, electio, exaltatio :
2:24
v. 24 « in die illa, dicit Dominus exercituum, assumam te, Zorobabel filà Salathicl, serve meus, dicit Dominus, et oponam te quasi signaculum ; quia te elegi, dieit Dominus exercituum »; — promissio signaculi symbolo effertur et quidem aptissime ; nam Techo. nias, avus Zorobabel (cf. 4 Par. 3, 1'1) hisce verbis fuit abiectus: e vivo ego, dicit Dominus, quia si fuerit Iechonias, annulus (Gr'in signaculum uti h. 1.) in manu dextera mea, inde evellam eum » (ler. 22, 24) et in eo regnum externum erat ablatum a domo David : « haec dicit Dominus : scribe virum istum sterilem,... nec enim erit de semine eius vir, qui Sedeat super solium David et. potestatem habeat ultra in Iuda » (Ier. 92, 30). Unde in eius nepote convenientissime restitutio stirpi Davidicae debita enuntiatur. Annulus signatorius nunquam de manu gestantis ac sigillantis aufertur, decus est et ornamentum, dignitatis auctoritatisque signum efficax, ideoque res cara et pretiosa (cf. Sanct. Lap. Mar.), quae diligenter custoditur (Rib. Men.). Talis est Zorobabel, ut stirps domus Davidis et dux Iuda ; Deus erit cum eo eumque cura, sollertia, amore maximo prosequetur et in dignitate theocratica stabili ratione confirmabit. Hanc ei laudem concedit auctor sacer : « quomodo amplificemus Zorobabel ? nam et ipse quasi signum in' dextera manu » (Eccli. 49, 13). Atque ea promissio eatenus in ipso Zorobabel pro temporis conditione completa est praeparatione regni messianici, quatenus templi fabricam absolvitet populum reducem gubernabat ; sed simul ad id oportet attendi quod mox postea Zacharias propheta de summo sacerdote eiusque amicis docuit : «audi, tu et amici tui, quia viri portendentes sunt » (Zach. 3, 8) i. e. quia in sua dignitate aliquid sublimius portendunt, typisunt rerum futurarum, quibus igitur promissiones fiunt, non ut in ipsis iam plene et per(ecte compleantur, sed quia vicero gerunt e& urpbrem quandam referunt Messiae : «ecce enim ego adducam servum meum Germen» (hebr. Zach. 3, 8). Aliis verbis : non Zorobabeli soli, verum dignitati theocraticae quae in ipso residet, talis fit promissio. Neque id mirum videri potest ei, qui adverterit iam saepissime in vetere foedere datas esse promissiones eis qui ipsam impletionem non viderint; ita enim illis qui viri sunt portendentes talia dicuntur, quae in posteris demum effectum habebunt; ita quae patriarchis dicta sunt: in te benedicentur omnes gentes terrae ; quae lacob filiis suis vaticinatus est, non in ipsis (nisi forte inchoatione quadam) impleta sunt, sed in sera demum posteritate, in qua dignitas theocratica patribus collata suis incrementis aucta ad perfectionem a Deo praeordinatam pervenit (cf. Sanct. Rib. Sa, Lap. Gord.). Idem dic de oraculo Zorobabeli dato. In rerum omnium regnorumque perturbatione firmiter stabit domus illa etilladignitas, cuius vicem gerens nunc est Zorobabel ; stabitet Domino intime coniungetur tamquam res pretiosa et auctoritatis voluntatisque divinae organum et instrumentum — annulus enim signatorius ubicumque legitime impressus cernitur, regis declarat voluntatem auctoritatemque scriptis ac mandatis conciliat irrefragabilem — idque erit quia elegi te i. e. promissiones factae sunt Davidi de regno aeterno, de throno iugiter firmo : « semel iuravi in sancto meo, si David mentiar : semen eius in aeternum manebit et thronus eius sicut sol in conspectu meo » (Ps. 88, 36), quae in Messia ex domo David orituro demum impletae sunt : « dabit illi Dominus Deus sedem David patris eius et regnabit in domo Iacob in aeternum » (Luc. 4, 32). Quare etiam hoc vaticinium ultimatim praecipue in Messiam tendit, propter quem domus David conservatur et a Deo protegitur. Iure igitur interpretes in Zorobabele typum Messiae agnoscunt (cf. Hier. Cyr. Lap.). Praeclare absolvitur libellus Aggaei. In omnium rerum commutatione ostenditur id quod firmum permanet atque inconcussum ; et ad quem tandem exitum tota generis humani rerumque omnium dispositio dirigatur, sollemni modo effertur. Haec salus messianica est spes unica, est solatium firmissimum, quo in temporum tenebris animi eriguntur ; « quia coeli sicut fumus liquescent, et terra sicut vestimentum atteretur et habitatores eius sicut haec interibunt ; salus autem mea in sempiternum erit .. ; montes commovebuntur et colles contremiscent ; misericordia autem mea non recedet a te» (Is. 51, 6 ; 94, 10). Theod. et Theod. M. explicant, uti supra, de Gog et Magog i. e. de invasione gentium in Palaestinam ; gentibus iis mutua caede prostratis et parta victoria illustrem effectum iri Zorobabel ; Calm. vero, id quod sane miraberis, non vatici- Zacharias !, filius Barachiae et nepos Addo, ex genere sacerdotali fuis se videtur. Inter eos enim sacerdotes qui cum Zorobabel et Iosue ascenderunt i. e. ex exsilio ad patriam terram revertebantur, adnumeratur familia Addo et ex ea Zacharias sacerdos et familiae princeps fuisse perhibetur in diebus loacim (cf. Neh. 12, 4. 16). Nomina igitur congruunt; unde ea sententia probabilitate non caret; certam eam cum aliis (Keil, Schegg, Trochon) dicere non ausim, quia et nomen Zachariae valde frequens erat (viginti, immo plures, eo nomine in s. literis nominantur) et quia neque apud Nehemiam propheta ille Zacharias dicitur neque in nostro libro is qui propheta est sacerdos describitur. leremias . quidem et. Ezechiel se sacerdotali genere ortos esse clare dicunt (Ier. 4, 4. Ez. 4, 3); Zacharias id non effert atque ab Esdra quoque solum prophetae nomine et titulo appellatur (Esd. 5, 1; 6, 44 — in utroque loco filius Addo dicitur i. e. more in genealogiis satfrequente nepos Addo). - Eum ex Levi genere fuisse etiam S. Cyr. affert neque tamen unde hauserit addit. In aetate iuvenili ad munus propheticum eum electum fuisse, aliqui ex 2, 4 curre, loquere ad puerum istum coniecerunt ; at res est plane incerta, cum *93 saepe minime aetatem verum solum ministerium vel servitium dicat (cf. ad 2, 4). Etiam peius alii ex ipsis visionibus, quippe quae sint luxuriantis et iuvenilis ingenii vivacisque imaginandi . facultatis vel foetus (Ewald) vel saltem indicia et testimonia (Haever- ; nw alii explicant memoriam Domini (S. Hier. ín Ioel, prolog. et Zach. 1, 4), alii: nick), aetatem iuvenilem deprehendi posse arguebant. Indicium magis certum colligi posset, si Addo ille qui cum Zorobabel rediit revera est avus prophetae nostri. Verum cum neque de aetate Addo neque de tempore nativitatis aliquid innotescat, etiam in hac hypothesi res in ancipiti haeret. Unum fortasse ex ea efficitur, scil. id quod apud Pseudo-Dorotheum aliosque legitur, Zachariam senem, vel cum iam esset aetate provectus, ex Chaldaea rediisse (ita quoque Barh. et martyrologium romanum die 6. Sept.), satis dubium reddi. Plura quidem de eo referuntur apud Pseudo-Epiphanium, Sozomenum, Nicephorum, quae tamen adeo sunt incerta, etiam fabulosa, ut in medium ea proferre pigeat (lege, si vacat, apud Lap. Calm.). Maioris momenti quaestio est, sitne Zacharias filius Barachiae qui inter templum et altare occisus sit a Iudaeis (Matth. 93, 33), noster propheta. ld haud pauci affirmant (vide veterum quoque testimonia apud Sanct. Rib.) neque sane ea ratio obstat quam S. Hier. urget, tempore Zachariae vix templi ruinas exstitisse; nam anno 6 Darii templum est finitum ; ergo si vates oraculo suo 2 anno Darii edito adhuc per 4 circiter annos vixit, potuit occidi inter templum et altare. Verum alia obstant. Vix enim reduces ex exsilio quorum cor Deus tetigerat, tantum scelus admittere potuisse censendi sunt. Neque scelus illud, de quo Christus, ad unius alteriusvehominis pravitatem quam inter Zachariae aequales adfuisse fortasse aliquis excipiet, referri potest sed tamquam populi crimen et culpa nationalis traducitur. Adde, quod in libro Esdrae mentione Zachariae facta nulla sittalis eriminis accusatio, neque in libro Nehemiae neque apud Malachiam, cum tamen peccata multo minora non taceantur. Insuper teste Hier. in evangelio aramaico quo Nazareni utebantur Zacharias filius loiadae legobatur ; unde nomen Barachiae forte ad graecum Matthaei interpretem referri debet (et ad eventum narratum apud Josephum, bell. iud. 4, 6, 4 ?). Unde multo probabilius videtur Christum eo loco commemorasse primam caedem et ultimam, cuius in - s.libris ex ordine apud Iudaeos adoptato dispositis narratio occurrat, scil. caedem Abel in Genesi descriptam et caedem Zachariae 9 Par. (Chron.) 94, 20-22, qui propter reprehensionem datam furiis popularibus lapidabatur in atrio domus Domini et moriens dixit : videat Dominus et requirat, cuius mors culpa erat nationalis. Incepit munus exercere propheticum eodem cum Aggaeo anno, i. e. anno secundo Darii, duobus mensibus post primum Aggaei oraculum, in mense vid. octavo. Eiusdem anni mense undecimo die 24 mensis variis visionibus ei epocha instaurationis eiusque indoles est exhibita (4, 7) ; uti ex "1, 4 elucet, etiam. anno quarto Darii adhuc vaticinatus est ; fortasse ex Esd. 6, 14. 45 coniectare licet, eum templum finitum adhuc vidisse. Cum igitur Aggaei coaevus sit, quae de temporis conditione modo ad Aggaeum praefati sumus, etiam pro Zacharia valent. Eius quoque muneris partes non minimae erant principes et populum calcaribus additis stimulare, ut ad instaurationem alacriter manus admoverent. Qua ratione id praestiterit et quomodo instaurationis temporisque messianici indolem delineaverit, brevis argumenti in libro tractati conspectus docebit. s Prophetae liber tribus partibus dividitur. Prima pars brevi prooemio et adhortatione ad sinceram conversionem praemissa visionibus quas vates accepit describendis potissimum immoratur (1, "1 - 6, 8) et actione symbolica absolvitur (6, 9 - 45). Altera parte duobus capitibus 7. 8 populus de vera praeparatione edocetur, quae ad consequenda promissa magnifica sit necessario praemittenda. Tertia demum parte onus Dei in terra Hadrach et onus Dei super Israel duabus sectionibus (cp. 9 - 41; cp 12-414) proponitur, quibus iudicium in gentes exercendum, tempus messianicum et benedictionis copia uberius delineatur. Et haec quidem in universum. Speciatim autem argumentum libri ita accuratius declaratur : in prophetiae prooemio aequales suos admonet, ut toto corde ad Deum convertantur neve se exhibeant tales, quales eorum maiores fuerint. Ita iam populum edocet, quid praestandum ab ipso sit, ut divino consilio in opere instaurationis se docilem praebeat (1, 4 - 6). Tum sex visionibus et actione symbolica futuram theocratiae instaurationem et indolem (et proin regnum quoque messianicum, ad quod reditus ex exsilio est quasi gressus ac gradus primus) describit atque declarat. Et in prima quidem visione (4, "1 - 21) ei offertur, quomodo Deus, ut Sionis misereatur, gentium potestatem moz sit deiecturus. Idque tali schemate proponitur : cernit angelum Domini specie equitis stantem cui alii angeli singulorum populorum custodes et patroni nuntium undequaque afferunt, terram populosque quiescere (i. e. nondum adesse illam gentium commotionem, de qua ut salutis messignicae auspice Aggaeus ante menses quinque vaticinatus erat; Agg. 2, 1); quo audito angelus apud Dominum pro Ierusalem intercedit. Respondet Deus verba consolatoria : se gentes esse deiecturum, ad lerusalem autem in misericordiis reversurum et bona abundantissima largiturum. Atque statim in primae promissionis confirmationem vati species offertur, quomodo quattuor corgua, symbola scil. potestatum hostilium, quibus populus Dei afíligebatur, per totidem fabros conterantur. Verba illa consolatoria (4, 14 - 1'1) iam in nuce, si ita loqui fas est, omnia Dei promissa continent et sequentibus visionibus suo ordine clarius determinantur et explicantur. . Ita quattuor fabrorum visio qui cornua confringunt, impedimenta removet, potestatero hostilem deiicit. DB LIBRI ZACH. ARGUMENTO | 94183 Altera visione (cp. 2) primus gressus ad instaurationem theocratiae . fit ; offertur vati urbis Ierusalem instauratio gloriosa : nova civitas amplitudine et hominum copia eminebit ; ipse Dominus erit munimen eius . et gloria. Hac visione delectatus propheta ardenti studio omnes qui etiamtum in terra aliena degunt, excitat, ut redeant; Dominum iis favorem praestaturum ; fore laetitiam et gaudium in Sion, in hereditate Domini. Verum quid prodesset urbem instaurare, nisi fecundus ille veteris ruinae fons obstrueretur, qui in principum sacerdotumque corruptione tot mala et demum extremum exitium in veterem effudit theocratiam ? Quare in tertia visione (cp. 3) cernitur sacerdotii sanctitas restituta, ex quo munere sanctitas et benedictio in populum est derivanda. Exhibetur id actione symbolica : Iesus sacerdos ablatis vestibus sordidis induitur novis atque splendidis ; additur admonitio, ut in viis Domini ambulet ; promissio fit praesidii coelestis, adventus Messiae et theocratiae instaurationis, quam sanctitas et pax comitentur ac consequantur. Visione quarta (cp. 4) ad ipsius Zorobabel principis eruditionem £ndoles spiritualis theocratiae exprimitur symbolo aurei candelabri lucentis in sanctuario coram Deo, quod candelabrum duplici illa potestate a Deo instituta sacerdotii sacrique regiminis accipit oleum subministratum ; ea enim via in regno Dei hominibus veritas et gratia ordinarie contingere debet. Imagine tali theocratiae proposita, uti cp. 3 sacerdos de suo munere edocebatur, ita iam Zorobabel princeps (sacri regiminis vicem gerens et in se exprimens) quae ipsius sint partes in hac instauratione, per Dei nuntium audit * praeprimis enim opus est in ea foederis innovatione et in regni messianici praeparatione templo ; quare eius aedificatio sublatis impedimentis a Zorobabele perficienda promittitur. Iam urbe (cp. 2) temploque (cp. 4) aedificatis et utraque potestate sacra (sacerdotii sacrique regiminis cp. 3. 4) sanctificata et de muneris ratione coelitus edocta in quinta visione (cp. 9) symbolum candelabri aurei clarius determinatur i. e. populus ostenditur theocraticus ab inquinamentis purus ; exhibetur scil. quomodo sanctitas in sacra potestate reposita redundare debeat in populum. Atque eum in finem iudicium Dei ostenditur quo impietas sit auferenda a populo; idque ita, ut impii maledictione obruti pereant et Deus sedulo caveat, ne impietas diutius in terra theocratica sedem figat. Utrumque visione symbolica prophetae offertur, volumine scil. maledictionum volante et amphora iniquitatis in terram Sennaar ablata. Quid vero peccatoribus e theocratia eiectis i. e. hostibus theocratiae immineat, sexta visione (6, 1-8) adumbratur.: iam enim quadrigae Domini egredi cernuntur et discurrere per orbem et vindictam Domino quaquaversus spargere. Ita illud exhibetur iudicium in gentes, quod regni messianici est augurium, et quo hostes Dei prosternuntur. Quantum vero servis Dei reposita sit gloria et beatitas actione symbolica declaratur : iubetur propheta ab exsulibus accipere aurum et argentum et coronas inde factas impositasque sacerdoti, typc Messiae, reponere tamquam memoriale in templo Domini, hancque actionem ita verbis explanare, ut Messiae regi et sacerdoti populus etiam in exsilio positus sit acceptus (6, 9-15). Atque hisce prima pars absolvitur, in qua igitur instauratio per singulas partes proponitur eiusque indoles varie describitur. | Altera pars (cp. *.. 8) brevis est, facilis ac plana. Cum scil. propheta interrogaretur, essentne ieiunia olim instituta ad dierum nefastorum memoriam recolendam retinenda necne, docet populum de iis quae Deus ab iis exquirat : ut vid. iustitiam et misericordiam colant ; quod ut sedulo praestent, promissa magnifica renovantur. Hisce propheta populum erudit, quomodo instaurationi promissae animis praeparati obviam ire debeant. Quare instauratione in prima parte proposita iam declaratur in altera parte, qua via illi occurrere debeant. Est etenim haec via obedien- . tia erga Deum, qua veritatem, iustitiam, caritatem colant atque exerceant; promissa autem Dei in eius amore, in urbis restitutione gloriosa, in benedictionum divinarum copia, in gentium ad veri Dei cultum confluxu continentur : quare magna animorum fortitudine et alacritate operi a Deo ipsis commisso insistant ! In tertia parte (cp. 9-14) rem pertractat multis numeris si ipsum argumentum spectes visiones primae partis declarantem. Epocham enim describit messianicam, eius bona illustrat, sed etiam iudicia eius et perpessiones effert. Ex aequali titulo onus verbi Domini in duas dividitur sectiones (cp. 9-11; 12-14). Prima oneris denuntiatio cadit in gentes Palaestinae vicinas : in Syriam, Phoenicen, in Philisthaeos ; quibus afflictio et eversio praedicitur sed;eum in finem, ut demum Dei cultoribus aggregentur. Dum gentes vicinae terrore percelluntur, ad Sionem venit ingentis laetitiae causa, Rex pacificus, regni universalis fündator. Quare qui adhuc procul degunt, ut veniant invitantur et magnis Dei favoribus quos suis tribuere paratus sit ad reditum incitantur : exornabit enim populum suum victoriis et insigni sua protectione, bonorum omnium copia; auferet malos pastores, theocratiam firmam ac stabilem constituet, eius cives heroes reddet robore et laetitia exsultantes ; dispersos colliget et magnis si opus fuerit miraculis eos reducet. Cum igitur tam 'vaeclara populo suo praestare paratus sit Dominus, quis non libenter . 3 vocem audiet eique obsequetur ? Sed vae contemptoribus, vae gm, contumaci ! Ei iudieium imminet vastationis. Divina circa grezem beneficia actione symbolica prophetae tamquam pastoris exprimuntur — at grex pervicax varios pastoris conatus et labores repudiat; quare hostibus traditur vexandus. Pauci ea castigatione resipiscunt. Ipse grex novum pastoris conatum insigni contumelia, servili mercede soluta, irrihac sectione utraque sors vitae et mortis populo proponitur. Rex pacificus veniet ad Sionem : verum utrum ad resurrectionem an ad ruinam pro populo electo, ex pastoris male tractati symbolo iam infausto augurio pervidetur. Altera sectio (cp. 12-14) onus verbi Domini super Israel theocratiae impugnationes (inde onus), sed etiam praeclaras Deo protegente victorias et egregios ex afflictionibus enascentes fructus proponit. Argumentum hoc generale duplici modo pertractatur. Prius enim exhibentur gentes aemulatione quadam urbem sanctam infestantes ; at frustra. Deus adiutor adest suis quos insigni robore et magna dignitate vestit. Robur istud quo hostiles impetus retundunt, in spiritu gratiae et precum et in sacro de Christi passione luctu consistere mox declaratur ; victoria de hostibus et pax consecuta in novae theocratiae sanctitate constituitur. Sed cur haec ipsa nova theocratia adhuc hostium infestationi obnoxia est? Vates secundo loco earum persecutionum mysterium revelat : percute pastorem et dispergentur oves : afflictionem eam et probationem symbolo urbis expugnatae describit, qua in calamitate Deus insigni miraculo suos eripit et salvat. Ex tali autem perpessione novus theocratiae splendor, regni Dei dilatatio et centri theocratiae exaltatio exorietur ; hostes vero prosternentur ; eorum spoliis theocratia ornabitur. Iam omnes gentes magna animorum laetitia Dominum colent et tota theocratiae conditio maiore quam olim dignitate et sanctitate coram Domino consistet. Ita in fine libri talem exhibet populum theocraticum, qualem eum in visione candelabri aurei conspexerat, vel in actione symbolica coronis in templo Dei repositis expresserat. Ex argumento proposito iam elucet, quam praeclara vaticinia messianica et quam insignia pro epocha messianica documenta in hoc libro contineantur. Árgumenti sublimitate Zacharias excellit inter minores prohetas et quamvis dicendi genere et splendore ad Isaiae maiestatem non perveniat, tamen rerum profunditate, varietate, amplitudine, in quantum libri moles longe minor fert, non adeo longe ab eo abesse videtur. — Interpretandi difficultatem agnoscunt omnes. S. Hier. librum vocat obscurissimum (M. 25, 141']) et in commentariis de ea re saepius conqueritur; ita ad cp. 14 scribit, omnia usque ad finem voluminis « tantis sunt contexta mysteriis, ut. misericordia Dei et tuis indigeamus orationibus, ne cursus noster aliquo praepediatur errore et malevolis iusta sit occasio detrahendi, qui ad hoc solum linguas se habere putant, ut proximos lacerent et duritiem frontis attritae verborum rabie conso- lentur » (l. c. 1497). Dicendi genus secundum subiectam materiam va- . rium est, sed semper aptum ; simplex et prosaicum in prima parte, qua "visiones acceptas explanat; in altera parte iam paululum assurgit; in tertia demum grande argumentum splendore quoque ac maiestate quadam ornat ; « sunt aliqua sub eius vaticinii finem et, poetica et valde ornata et, ut in vate omnium fortasse obscurissimo, satis perspicua » (Lowth, de s. poesi Hebr., prael. 21). Tertiam quoque partem (cp. 9-14) intime esse priori adnexam et colligatam, iam ipse argumenti nexus et affinitas suadet. Verum maioris ea in re ponderis est totius antiquitatis et iudaicae et christianae consensio atque conspiratio, qua eorum quoque capitum auctorem esse Zachariam indubie efficitur *. Nam mox post Zachariae mortem canonis sacri collectio et quasi constitutio facta est, eo igitur tempore, quo de eorum vaticiniorum auctore certissime constare et potuit et debuit (cf. Cornely, Introd. I p. 39 seq.) ; quarenunquam fieri potuisset, ut ei attribuerentur vaticinia, nisi ab eo profecta illa esse tunc temporis omnibus esset persuasum. Quanta autem cura vaticinia et nomina vatum conservata sint, ipse duodecim prophetarum liber satis iam per se prodit. Cernimus enim in eo sedulo servata et propriis nominibus distincta minora quoque vaticinia ; ita v. g. parvulum Abdiae oraculum non solum religiose est custoditum, ne ipsa sua exigua mole quasi excideret et interiret, verum etiam a reliquis separatum proprii vatis nomine inscriptum ad nos usque descendit. Sed si minima oracula tanta cum cura suis servabantur auctoribus, quis sibi persuadere poterit, maiora vaticinia vel sine auctoris nomine esse pervulgata vel cuiquam perperam esse assuta ? Neque prius neque alterum fieri potuit. Oracula enim inde solum accipere auctoritatem poterant, quod a propheta legitimo et divino testimonio comprobato edebantur; quare nomen prophetae necessario iis addebatur, simili ratione, uti leges promulgari non possunt nisi auctoritate legitima munitae. Homines porro res religiosas cum cura et sollicitudine tractare solent.; id a fortiore valet de oraculis veteris foederis, quibus laeta spes et exspectatio populi iudaici continebatur ; unde plane fieri nequit, ut iam tempore Esdrae et Nehemiae oraculorum series tanta, tam gravis, tam illustris, fuerit Zachariae attributa et cum eius oraculis adscripta, nisi ex rei veritate indubie de eorum origine constitisset. Ea vero fuisse attributa Zachariae et veteres versiones ostendunt, in quibus sine ulla varietate Immediate post capita priora leguntur adscripta, et codices quotquot supersunt et unanimis et synagogae et Ecclesiae christianae antiquae consensus et affirmatio (de Iudaeorum consensu vide Fürst, der Kanon d. A. Test. p. 49). : Hisce accedunt clara indicia in ipsis oraculis expressa, quibus tempus post exsilium proditur. Invitantur enim 9, 11. 12 exsules ad reditum et urgentur, ut ad Sionem revertantur ; id quod ad Zachariae tempus apprime, ne dicam unice, est factum ; item 10, 2 populi dispersio et captivitas uti res iam facta exhibetur ; 40, 6 vero et Iudaeorum et Israelitarum restitutio promittitur ita, ut utriusque abductio et punitio simul enuntietur iam facta : « erunt sicut fuerunt, quando non proieceram eos » ; 10, 8 praesertim Ephraimitae dicuntur adhuc esse reducendi et congregandi, id quod supponit iam Iudaeorum partem magnam esse re» ductam ; 10, 40 ex Aegypto et Assur multos fore reduces et in Galaad et Libanon esse collocandos promittitur ; ergo ex Chaldaea iam plerique redierunt et terra meridionalis circa Ierusalem iam est incolis praedita. Neque id neg.iigendum est, 9, 43 ostendi Javan i. e. Graeciam tamquam potestatem praecipuam, immo unicam, quae theocratiae instauratae bellum moveat ; tempus igitur delineatur post exsilium excisis iam et destructis regnis Ássyriorum et Chaldaeorum ; illa describitur potestas inimica, de qua Daniel 8, 8. 24 vaticinatus est. Populum theocraticum iam esse gentibus traditum et veterem theocratiam dissolutam, haud obscure in ipso symbolo muneris pastoritii indicatur 141, 10. 44 : « et tuli virgam meam... et abscidi eam, ut irritum: facerem foedus meum, quod percussi cum omnibus populis ef in irritum deductum est in. die illa » ; immo iam aliquis exsilii et punitionis fructus exstitisse dicitur : « et cognoverunt sic pauperes gregis » (vide comment.). Ducum Iuda domusque Davidis ea fit mentio, quae non tum cum oraculum funderetur, sed solum pro futuro tempore eis honorificam dignitatis conditionem assignet (cf. 12, 'I. 8. 42; 13, 1). Adde quod 12, 44 mortem Iosiae iam evenisse eiusque luctum in Israel iure quodam hereditario celebrari aperte supponitur. Insuper negari nequit, locos sat multos ita efferri, ut. vatem nostrum respexisse ad priores prophetas, ad Ieremiam, Sophoniam, Ezechielem, ut de Isaia aliisque taceam, res sit satis explorata. Qua dere inter se confer: 9, 9. 3 et Ez. 28, 4. 5; 9, B et Soph. 2, 4; 9, 40 et Mich. 5, 9; 9,12 et Is. 40, 9; 40, 3 et Ez. 34, 41; 11, & et Ez. 34, 4 ; 13, 8. 9 et Ez. D, 19; 18, 9 et Os. 2, 95; 14, 8 et Ez. 41, 1-12 (Ioel 3, 48); 14, 10. 14 et Ier. 31, 38-40 ;*44, 16-19 et Is. 60, 12 et 66, 93; 14, 20. 21 et Ez. 43, 19 et 44, 9 et forte etiam 12, 1 et Is. 44, 24 et 01, 13 (cf. Reinke, Baitraege, 6 p. 6. Keil, Lehrb. d. Einl. 2. 103, 3. Vigourouz, Manuel biblique II p. 663. Kaulen, Einl. p. 368 etc.). Si haec tempus arguunt post exsilium, etiam talia non desunt quae eundem auctorem horum capitum fuisse suadeant, qui priora condiderit. Ad id ostendendum iam confert magna illa similitudo quae inter priorem ac posteriorem partem pluribus in rebus deprehenditur : v. g. 4, 44. 15 et 6, 8 hostes theocratiae interituros vaticinatur ; idem in altera parte per singulas gentes prosequitur 9, 4.- 6 et 12, 92 seq. et 14, 12 ; Messias Rex in utraque parte insigni modo effertur 3, 8 et 6, 19 et 9, 9. 10; instauratione messianica ostensa utrimque fit invitatio ad reditum 9, 6. "1 et 9, 441 - 17 ; utrimque gentes multas nomen daturas esse Domino praedicitur 2, 41 et 6, 15 et 8, 22 et 14, 16. 1'1 ; utrimque sanctitas in nova theocratia effulgens praeclaro modo illustratur 3, 2 seq. 9,4 -11 et 13, 1 - 6 et 14, 20. 21; in utraque parte impietatem iri ablatum a theocratia et punitum clare exprimitur 5, '1 seq. 6, "1 et 11, 4 seq. 11, 16. Eadem ratione vaticinia de abundantia et prosperitate epochae instaurationis inter se collata iuremerito ad eundem auctorem interna sua similitudine referri debent; ita v. g. 4, 16.11; 2, 9; 8, 3-5 et 9, 10 - 41; 10,1; 19, 8; 14, 1 - 44. 14 ; ubique pariter promissiones praecipue dantur centro theocratiae lerusalem : 4, 16. 17; 2,9. 12; 3, 2; 8, 3 -D et 9, 8 seq. 12, 2 seq. 13, 15; 14, 8. 10 - 12. 16. 21; eaedem fere promissiones de reditu, de confortatione leguntur 8, 8. 9 et 10, 6. 10 etc. Hisce addi debet similitudo quaedam, quae utrobique in peculiaribus dicendi modis reperitur; aliqua ex praecipuis accipe : phrasis rarà et satis inusitata 291 *270 legitur 7, 14 et 9, 8 ; '2Y5 in significatione auferendi, removendi habetur 3, 4 et 13, 2; providentia Dei oculi nomine designatur 3, 9 ; 4, 40; 9, 1; nomine Iuda et Israel vel Ephraim et Ioseph theocratia appellari solet ; praeterea inter se confer 2, 10 et 9, 9 (ef. Reinke l. c. Keill. c. Kaulen, Einl. I, 36], Trochon, Les pet. proph. p. 404). Einl. p. 480; Kaulen, Einl. 1. c. Trochon 1. c. Immo aliqui, uti Hitzig, alium statuunt auctorem pro cp. 9-14, alium pro 12-14; similiter Kamphausen, Schrader, aliique. Anc. — Serio admonentur, ne patrum exempla secuti Domino sint inobedientes, verum ut toto corde se Deo dedant. Temporis designatio quae communiter apud prophetas fieri solet, cum non pro aequalibus fieri censenda sit — ipsi enim tempus norunt — sed pro posteris reique memoria, iam indicat Deum in prophetiis dandis non solum aequalium curam agere sed in futura quoque tempora hominum spectare utilitatem et doctrinam. Praeterea «oportebat, ut quando voluit Deus, ut legati a se prophetae monumentum exstaret, tanti beneficii tempus amplissimi alicuius et nobilissimi regis aetate notaretur » (Sanct.).
2:1
… 23, 16; 20, 7-9, 15, 19; 14, 14; Ez. 13, 3-17; Mich. 3, 5-8; Zach. 7, 12; cf. II Sam. 7, 1 sgg.), dichiara divino (Os. 4, 1; Ioel. 1, 1; Am. 1, 6, 9, 11, 13; 2, 1 ecc.; Abd. 1; Ion. 1, 1; 3, 1; Mich. 1, 1; 3, 5; 6, 1; Nah. 1, 12; Soph. 1, 1; Agg. 1, 1; 2, 1, 11, 21; Zach. 1, 1; 7, 1 sgg.) ciò che ha scritto; riferisce visioni, rivelazioni o sogni soprannaturali (Num. 12, 6 sgg.; Is. 6, 20; Ier. 1, 11-16; Ez. 4, 1-5, 4; Ier. 4, 20 sgg.; …
ZOROBABEL (EBR. ZERUBBĀBEL, NOME D'ORIGINE BABILONESE, ZIR-BABILI, « SEME » O « RAMPOLLO DI BABEL »)
… d'innalzare un edificio splendido come quello di Salomone, venne dissipato dalla seconda allocuzione di Aggeo, che preannunziò le future sorti della nuova costruzione, nella quale si sarebbe manifestata la gloria del Signore nel trionfale avvento del Messia (ibid. 2, 1-9). La minaccia di sospensione intentata dal satraco persiano Tattenai, certamente sobillato dai Samaritani, esclusi di proposito dai lavori del Tempio, andò a vuoto, perché re Dario, …
2:3
IOSEDEC (EBR. JĒHŌŠĀDHĀQ E JŌŠĀDHĀQ « JAHWEH È GIUSTO »)
IOSEDEC (ebr. Jēhōšādhāq e Jōšādhāq « Jahweh è giusto »). - Padre del sommo sacerdote Gesù (Agg. 1, 1.12.14; 2, 3.5; Zach. 6, 11; Eccl. 49, 14).
SALATHIEL (EBR. SÉ'ALTL'EL - « DOMANDATO DA DIO »)
… Sé'altl'el - « domandato da Dio »). - Padre di Zorobabel (v.) in Esd. 3, 2; 5, 2; Neh. 12, 1; Agg. 1, 1. 12. 14; 2, 3. 24; I Par. 3, 17 e nelle genealogie di Gesù (Mt. 1, 12; Lc. 3, 27).
2:5
… vero, i rimpatriati sono il «resto» vaticinato (Agg. 1, 12; Zach. 8, 6.11; cf. 2, 9.14 [Volg. 2, 5.10]), l'Israele delle promesse (Zach. 1, 7-17; 2, 5-17 [Volg. 2, 1-13]; Mal. 1, 1-5; Ioel 2, 18 sg. 26 sg.), gli eredi del patto del Sinai o davidico (Agg. 2, 5; che ora ha la sua piena attuazione: Zach. 2, 16; 8, 8; Ioel 2, 17; 4, 2.16 sg. [Volg. 3, 2.16 sg.]), e sono benedetti da Jahweh (Agg. 2.18 sg.; Zach. 8.14 sg.), mentre Edon e quanti …
2:6
Gli esuli che rientrano dall'esilio, ricostruiscono il Tempio, riprendono il culto, rinnovano il patto, sono della tribù di G.; la nuova comunità da essi formata è l'eletto Israele, legittimo erede delle promesse divine, prologo e preparazione immediata al regno messianico (Agg. 2, 6-9, 20-23; Zach. 6, 12-15; 8, 6-8, 20-23; Mal. 1, 11; 3, 1). Tale supremazia spirituale si manifestava tangibilmente nel Tempio, unico luogo dove era permesso il culto esterno a Jahweh. …
… sg.), mentre Edon e quanti hanno gioito della rovina di Giuda stanno per essere puniti (Zach. 1, 7-17; Mal. 1, 1-5; Ioel 4, 4-8). Ma il presente è solo un'ombra della futura grandezza: la ricostituita teocrazia è preparazione e preludio del regno del M. (Agg. 2, 6-9; Zach. 6; Mal. 1, 11; 3, 1; Ioel 4), perciò non può perire fino al compimento della sua missione, nonostante l'estremo tentativo delle forze pagane (Agg. 2, 20-23; Ioel 4, 9-18; che …
2:9
… Mt. 21, 5; b) un unico sacrificio perfetto, immacolato, offerto a Jahweh in tutto il mondo prenderà il posto dei sacrifici mosaici: Mal. 1, 11; c) un precursore preparerà immediatamente il popolo all'opera del M. (Mal. 3, 1 sgg.; cf. Is. 42, 6; 49, 8; Agg. 2, 9). Tale precursore, di cui Elia (v.) è tipo, «ricondurrà il cuore dei padri verso i figlioli» e viceversa (Mal. 4, 5 sg. = Lc. 1, 16 sg.; Mt. 11, 10; 17, 10-13). Non mancano accenni …
2:11
… (come il verbo affine hôrāh) denotava la direttiva (orale) che i sacerdoti davano in nome di Jahweh, specie in materia di osservanza rituale (sacrifici vari e modalità, condizioni della purità, criteri della lebbra, ecc.), a quanti li interrogavano; cf. Agg. 2, 11; Mal. 2, 6-9. I depositari e dispensatori della t. erano i sacerdoti: Mich. 3, 11; Ier. 2, 8; 18, 18; Soph. 3, 4; Ez. 7, 26; 22, 16; 44, 23 (cf. Lev. 14, 57); cf. Hab. 1, 2-4 e Lam. …
2:20
… della futura grandezza: la ricostituita teocrazia è preparazione e preludio del regno del M. (Agg. 2, 6-9; Zach. 6; Mal. 1, 11; 3, 1; Ioel 4), perciò non può perire fino al compimento della sua missione, nonostante l'estremo tentativo delle forze pagane (Agg. 2, 20-23; Ioel 4, 9-18; che rispecchiano Ez. 38-39). Le visioni di Zaccaria, le profezie di Gioele hanno come idea centrale tale perpetuità del rinato Israele.
2:22
ZOROBABEL (EBR. ZERUBBĀBEL, NOME D'ORIGINE BABILONESE, ZIR-BABILI, « SEME » O « RAMPOLLO DI BABEL »)
… Terminata la costruzione del Tempio, Z., questo rianimatore d'Israele, vero anello di sigillo nella mano di Jahweh, meritamente celebrato nei libri santi (cf. Agg. 2, 22-24; Eccl. 49, 13-14), scompare dalla storia.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.