For vvitnessing the vocation of the Gentils, as being the Apostle of the Gentils, he is 〈◊〉 prison: 1•, Wherein the Gentils therfore haue cause to reioyce, rather then to shrinke. So he saith, 14 and also praieth to God (vvho is almightie) to confirmed their invvard man though the outvvard be infirmed by persecutions.
1For this cause, I Paul, the prisoner of Jesus Christ, for you Gentiles:Per questa cagione io Paolo (sono) il prigioniero di Cristo Gesù per voi gentili,FOR this cause, I Paul the prisoner of IESVS Christ, for you Gentiles:Hujus rei gratia, ego Paulus vinctus Christi Jesu, pro vobis gentibus, 2If yet you have heard of the dispensation of the grace of God which is given me towards you:Se pur siete stati informati del ministero della grazia di Dio, che fa a me conceduto per voi:if yet you haue heard the dispensation of the grace of God, vvhich is giuen me tovvard you,si tamen audistis dispensationem gratiæ Dei, quæ data est mihi in vobis: 3How that, according to revelation, the mystery has been made known to me, as I have written above in a few words:Conciossiaché per rivelazione fu a me notificato questo mistero, conforme ho scritto brevemente di sopra:because according to reuelation the sacrament vvas made knovven to me, as I haue vvrittē before in breife:quoniam secundum revelationem notum mihi factum est sacramentum, sicut supra scripsi in brevi, 4As you reading, may understand my knowledge in the mystery of Christ,Dal che potete in leggendo conoscere la scienza, che io ho del mistero di Cristo:according as you reading may vnderstand my vvisedom in the mysterie of Christ,prout potestis legentes intelligere prudentiam meam in mysterio Christi: 5Which in other generations was not known to the sons of men, as it is now revealed to his holy apostles and prophets in the Spirit:Il quale non fu conosciuto nell'altre età da' figliuoli degli uomini nella maniera, che ora è stato rivelato ai santi Apostoli di lui, e a' profeti dallo Spirito,vvhich vnto other generations vvas not knovven to the sonnes of men, as novv it is reuealed to his holy Apostles & Prophets in the Spirit.quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicuti nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis in Spiritu, 6That the Gentiles should be fellow heirs and of the same body: and copartners of his promise in Christ Jesus, by the gospelChe le genti sono coeredi, e dello stesso corpo, e consorti della promessa di lui in Cristo Gesù mediante il vangelo:The Gentils to be coheires & concorporat and comparticipant of his promis in Christ IESVS by the Gospel:gentes esse cohæredes, et concorporales, et comparticipes promissionis ejus in Christo Jesu per Evangelium: 7Of which I am made a minister, according to the gift of the grace of God, which is given to me according to the operation of his power.Del quale son io stato fatto ministro per dono della grazia di Dio, la quale è stata conferita a me secondo l'efficacia, della potenza di lui.vvhereof I am made a minister according to the gift of the grace of God, which is giuen me according to the operation of his povver.cujus factus sum minister secundum donum gratiæ Dei, quæ data est mihi secundum operationem virtutis ejus.
8To me, the least of all the saints, is given this grace, to preach among the Gentiles the unsearchable riches of Christ:A me menomissimo di tutti i santi o stata data questa grazia di evangelizzare tralle genti le incomprensibili ricchezze di Cristo,To me the least of al the sainctes is giuen this grace, among the Gentils to euangelize the vnsearcheable riches of Christ,Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia hæc, in gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi, 9And to enlighten all men, that they may see what is the dispensation of the mystery which hath been hidden from eternity in God who created all things:E di disvelare a tutti, quale sia la dispensazione del mistero ascoso da secoli in Dio, che ha create tutte le cose:and to illuminate al men vvhat is the dispensatiō of the sacrament hidden from vvorldes in God, vvho created al things:et illuminare omnes, quæ sit dispensatio sacramenti absconditi a sæculis in Deo, qui omnia creavit: 10That the manifold wisdom of God may be made known to the principalities and powers in heavenly places through the church,Onde adesso per mezzo della Chiesa sia conosciuta dai principati, e dalle potestà ne' cieli la moltiforme sapienza di Dio,that the manifold vvisedom of God, may be notified to the Princes and Potestats in the celestials by the Church,ut innotescat principatibus et potestatibus in cælestibus per Ecclesiam, multiformis sapientia Dei, 11According to the eternal purpose which he made in Christ Jesus our Lord:Secondo la determinazione eterna, che egli ne fece in Cristo Gesù Signor nostro:according to the prefinitiō of worldes, vvhich he made in Christ IESVS our Lord.secundum præfinitionem sæculorum, quam fecit in Christo Jesu Domino nostro: 12In whom we have boldness and access with confidence by the faith of him.In cui abbiamo fiducia, ed accesso (a Dio), confidanza per mezzo della fede di lui.In vvhom vve haue affiance and accesse in confidence, by the faith of him.in quo habemus fiduciam, et accessum in confidentia per fidem ejus. 13Wherefore I pray you not to faint at my tribulations for you, which is your glory.Per la qual cosa io vi chieggo, che non vi perdiate d'animo per le tribolazioni, che io ho per voi: le quali sono vostra gloria.For the vvhich cause I desire that you faint not in my tribulations for you, vvhich is your glorie.Propter quod peto ne deficiatis in tribulationibus meis pro vobis: quæ est gloria vestra. 14For this cause I bow my knees to the Father of our Lord Jesus Christ,A questo fine piego le mie ginocchia dinanzi al Padre del Signor nostro Gesù Cristo,For this cause I bovve my knees to the Father of our Lord IESVS Christ,Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, 15Of whom all paternity in heaven and earth is named:Da cui tutta la famiglia e in cielo, e in terra prende nome,of vvhom al paternitie in the heauens and in earth is named,ex quo omnis paternitas in cælis et in terra nominatur,
16That he would grant you, according to the riches of his glory, to be strengthened by his Spirit with might unto the inward man:Affinchè conceda a voi secondo l'abbondanza della sua gloria che siate corroborati in virtù secondo l'uomo interiore per mezzo del suo Spirito,that he giue you according to the riches of his glorie, povver to be fortified by his Spirit in the inner man.ut det vobis secundum divitias gloriæ suæ, virtute corroborari per Spiritum ejus in interiorem hominem, 17That Christ may dwell by faith in your hearts: that, being rooted and founded in charity,Che Cristo abiti ne' cuori vostri mediante la fede: essendo voi radicati, e fondati nella carità,Christ to dvvel by faith in your hartes, rooted and founded in charitie,Christum habitare per fidem in cordibus vestris: in caritate radicati, et fundati, 18You may be able to comprehend, with all the saints, what is the breadth and length and height and depth,Perché possiate con tutti i santi comprendere, quale sia la larghezza, la lunghezza, e l'altezza, e la profondità:that you may be able to comprehend vvith al the sainctes, vvhat is the bredth, and length, and height, and depth,ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quæ sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum: 19To know also the charity of Christ, which surpasseth all knowledge: that you may be filled unto all the fulness of God.Ed intendere eziandio quella, che ogni scienza sorpassa, carità di Cristo, affinchè di tutta la pienezza di Dio siate ripieni.to knovv also the charitie of Christ, surpassing knovvledge, that you may be filled vnto al the fulnes of God.scire etiam supereminentem scientiæ caritatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. 20Now to him who is able to do all things more abundantly than we desire or understand, according to the power that worketh in us:E a lui, che è potente per fare tutte le cose con sovrabbondanza superiore a quel, che domandiamo, o comprendiamo, secondo la virtù, che sfoggiatamente opera in noi:And to him that is able to doe al things more aboundantly then vve desire or vnderstand, according to the povver that vvorketh in vs:Ei autem, qui potens est omnia facere superabundanter quam petimus aut intelligimus, secundum virtutem, quæ operatur in nobis: 21To him be glory in the church and in Christ Jesus, unto all generations, world without end. Amen.A lui gloria nella Chiesa, e in Cristo Gesù, per tutte le generazioni di tutti i secoli. Così sia.to him be glorie in the CHVRCH, and in Christ IESVS, vnto al generations vvorld vvithout end. Amen.ipsi gloria in Ecclesia, et in Christo Jesu, in omnes generationes sæculi sæculorum. Amen.
3:1
Witham
For this cause I, Paul, the prisoner, etc. The sense seems to be, I, Paul, am a prisoner; otherwise the sense will be suspended, and interrupted by a long parenthesis till the 14th verse, where it is again repeated, "for this cause I bow my knees." (Witham)
3:2
Witham
If yet [Ver. 2. Si tamen audistis, eige, etc. Si tamen and eige do not here express a doubt, but an affirmation, the same as in Latin, si quidem. See St. Chrysostom on the next chapter, ver. 21. log. ig. p. 829. eige ouk amphiballantos esti, alla kai sphodra diabebaioumenou.] you have heard. If yet doth not imply a doubt, but is the same as, for you have heard the dispensation.[Ver. 2. Dispensationem, oikonomian, rei gestae administrationem.] This word, dispensation, is divers times taken by St. Paul to signify the manner by which a thing is done, or put in execution; the sense therefore here is, for you have heard how by the grace of God I have been made your apostle. (Witham)
3:3
Witham
The mystery, etc. By this mystery, he means what he has already mentioned in the last chapter and what he continues to speak of, to wit, that by the coming of Christ, and the preaching of his gospel, all both Jews and Gentiles, all nations should be united into one Church, by one and the same faith. (Witham)
Estius
Mystery, etc. Revelation, the same as he mentions Galatians 1:12.; where speaking of his gospel, he says, For neither did I receive it of man, nor did I learn it, but by the revelation of Jesus Christ. This revelation seems to have regarded principally three things: 1. The redemption and justification of man by Jesus; 2. the vocation of the Gentiles; and thirdly, a positive command to announce the gospel to them. He speaks particularly of the second and third. (Estius)
Witham
Made known to me by revelation, and to the other apostles and prophets. (Witham)
3:5
Witham
As it is now revealed.[Ver. 5. Sicuti nunc, os nun.] St. Paul, as both St. Jerome and St. Chrysostom take notice, does not absolutely say that this mystery was not known, but only not known as it was afterwards to the apostles. For whether by this mystery we understand the incarnation of Christ, or the uniting of the Jews and Gentiles into one Church, we cannot doubt but both were revealed to Abraham, to David, to many prophets and just men in the time of the law; but now it was revealed and made known to all. (Witham)
3:6
Witham
That the Gentiles should be coheirs, etc. This is the mystery which was heretofore unknown, and now revealed. This is what the greatest part of the Jews could never be brought to believe, that the Gentiles should be equally sharers with them of God's promises and blessings. They were strangely scandalized that St. Peter should receive Cornelius, an uncircumcised man, into the same communion. On the like account they persecuted St. Paul. (Witham)
3:7
Witham
I am made a minister, etc. that is an apostle, to preach this same doctrine of the gospel of Christ. (Witham)
3:8
Witham
To me, the least of all the saints, (that is, of the faithful) is given this mission by the grace of God, and power from the Almighty of working miracles, and other miraculous gifts from him, who created all things in order to enlighten [Ver. 8. Illuminare omnes, photisai pantas; not as God doth by interior illuminations, but by preaching.] or bring light to all men, that they may know and be convinced of the dispensation and manner in which God will have this mystery now made known and preached to all the world. (Witham)
3:9
Menochius
The Lord has commanded me to teach and declare his wisdom, displayed at this time in the mystery of our redemption; a mystery, which for so many ages, nay even from all eternity, has been locked up in the breast of the Almighty, but which he has at length vouchsafed to reveal. (Menochius)
3:10
Witham
That the manifold wisdom of God, and his other divine perfections of mercy, of justice, etc. may be more known, and seen executed by the coming of his Son, according to his eternal decrees of sending a Redeemer, in whom they are to believe, and have a hope and confidence of their eternal salvation. (Witham)
3:13
Witham
Wherefore, I beseech you, be not discouraged nor disheartened at my tribulations and persecutions on the account of the gospel, nor at your own, which ought to be a subject both for you and me to glory in. (Witham)
3:14
Witham
For this cause I pray and bow my knees to the eternal Father of our Lord Jesus Christ, of whom all paternity (or fatherhood[Ver. 14-15. Omnis paternitas, patria. See St. Jerome on this verse: Deus....paternitatis nomen ex seipso largitus est omnibus....praestat caeteris ut patres esse dicantur. Theodoret, tom. 3. p. 305. Ed. Par. an. 1642. Alii patres, sive corporales, sive spirituales, desuper traxerunt appellationem: oi de alloi pateres....anothen ten prosegorian []ilkusan. See St. John Damascene, lib. 1. Ortho. fid. ch. IX. Ed. Bas. p. 32. touto de istion, etc. See Theophylactus, etc.]) in heaven and earth is named. The Greek word oftentimes signifies a family, and therefore may signify, of whom the whole family in heaven and earth is named; and thus the sense will be, that God is not only the Father of his eternal Son, but (as not only the Latin text, but even the Greek may signify) of all angelical spirits in heaven, and of all men, especially Christians, made his adoptive sons in baptism. But here may be signified not only a family, but those in particular who are honoured with the name and dignity of fathers; so that the name which they have of fathers, or patriarchs, is derived from God the Father of all, and communicated to them in an inferior degree. This exposition is found in St. Jerome, in Theodoret, Theophylactus, St. John Damascene, etc. (Witham)
Challoner
All paternity, or the whole family; patria. God is the Father both of angels and men: whosoever besides is named father, is so named with subordination to him. (Challoner)
3:17
Bristow
Christ dwelleth in us by his gifts, and we are just by those his gifts remaining in us; and not by Christ's proper justice only, as some modern innovators will have it. (Bristow)
Bristow
And this not by faith only, but by faith rooted and founded in charity, which accomplishes all virtues. (Bristow)
3:18
Witham
What is the breadth, etc. It is not expressed to what must be referred these metaphorical words of breadth, length, etc. Some expound them of the charity which in our hearts we ought to have for one another; others, of the love which Christ shewed towards mankind, in coming to redeem all. (Witham)
St. Thomas Aquinas
What, etc. This thought seems borrowed from Job xi: "Peradventure thou wilt comprehend the steps of God, and wilt find out the Almighty perfectly." The inspired writer then shews us how the Almighty is incomprehensible; for, says he, "God is higher than the heavens; and what wilt thou do? he is deeper than hell; and how wilt thou know? The measure of him is longer than the earth, and broader than the sea." The apostle, alluding to these words, prays that the Ephesians may have faith and charity sufficient to enable them to comprehend all that is comprehensible of God; as St. Dionysius explains it. But we are not hence to conclude, that there exists such a thing as dimension or size with regard to God, for he is a pure Spirit: but these expressions are merely metaphorical. For by breadth we are to understand his virtue and wisdom, which extend over all his creatures: (Ecclesiasticus i.) "he poured out wisdom upon all his works." By length is meant his eternal duration: (Psalm ci.) "but thou, O Lord, remainest for ever." By height we are taught the infinite superiority of his nature over ours: (Psalm cxii.) "The Lord is high above all nations." And by depth we are shewn the incomprehensibility of his wisdom: (Ecclesiastes) "Wisdom is a great depth; who shall find it out?" Hence it appears that the end of faith and charity is, that we may arrive at a perfect faith; which may know, as far as it is intelligible, the greatness of his wisdom, his eternal duration, etc. (St. Thomas Aquinas, in Eph.)
3:19
Witham
That you may be filled unto all the fulness of God; that is that as God is full of love and charity for all, so may you in an inferior degree, according as you are capable, be filled with charity. (Witham)
3:15
All paternity.... Or, the whole family. God is the Father, both of angels and men; whosoever besides is named father, is so named with subordination to him.
3:7
Concordanza 1. Cor. 15, 9.
3:8
〈Greek〉
3:9
That is, for euer before.
3:11
that is, the eternal prafinitiō
3:13
Liturgia The Epistle vpon the 16 Sunday after Pentecost.
3:17
Christ dwelleth in vs by his giftes, and vve be iust by those his giftes remaining and resident in vs, & not by Christes proper instice onely, as the Heretikes affirme.
Not faith only must be in vs, but charitie vvhich accōplisheth al vertues.
3:19
Concordanza Ro. 16, 2•.
3:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 52
… for they were as yet too weak in their minds, and it was rather in condescension that he so spake. For what could be better than those bonds which always in his Epistles he prefers (to all things else), saying, “Paul, a prisoner of Jesus Christ:” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Chap. iii. ver. 1 . “For this cause I Paul, the prisoner of Christ Jesus in behalf of you Gentiles.”
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.3
… and so let us have the satisfaction of reciting his deeds with those of the other martyrs of Alexandria, and that he may be able to meet the people who bark against him with the words: “From henceforth let no man trouble me, for I bear in my body the marks of our Lord Jesus Christ.”
3:2
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 29
… The result will be that you will abandon these carnal and grovelling doctrines, and learn to be more sublime, and to ascend with His Godhead, and you will not remain permanently among the things of sight, but will rise up with Him into the world of thought, and come to know which passages refer to His Nature, and which to His assumption of Human Nature.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Ver. 2 . “If so be that ye have heard of the dispensation of that grace of God, which was given me to you-ward.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 14, 15 . “For this cause I bow my knees unto the Father from whom every family in heaven and on earth is named.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 2.6
From this letter may be learnt the duplicity of the calumniators, and the injustice of the former judges, as well as the soundness of the decrees. These holy fathers have taught us not only truths respecting the Divine nature, but also the doctrine of the Incarnation
3:3
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 7.14
Now this (mystery) was not made known to previous generations, as he says, it has been written, “By revelation was made known unto me the mystery;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Ver. 3 . “How that by revelation was made known unto me the mystery, as I wrote afore in few words.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 34
And having written thus much, he said this was little, in comparison with what he was going to say. As he says also in another place, “As I wrote to you in few words: whereby when ye read, ye may understand my knowledge in the mystery of Christ.” (
3:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Ver. 4 . “Whereby, when ye read, ye can perceive.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.14
Chapter 14.— 16. Accordingly we find the apostles using the expressions, "My glorying," though it was certainly in the Lord; and "Mine office," and "My knowledge,"
3:5
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.2
… But to many it was not revealed, as Paul says,
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.33
… so motley and diversified are the errors of the heretics. And again the same Paul says, Which in other generations was not made known unto the sons of men, as it hath now been revealed unto His Holy Apostles and Prophets in the Spirit
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians the-argument
… 10 .) And again; “He raised us up with him, and made us to sit with him in heavenly places.” ( Eph. ii. 6 .) And again; “Which in other generations was not made known unto the sons of men, as it hath now been revealed unto His holy apostles and prophets in the Spirit, that the Gentiles are fellow-heirs, and fellow-partakers of the promise in Christ.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Observe how he blends all together, the Gentiles, the Jews, the Apostles, the Prophets, and Christ, and illustrates the union sometimes from the body, and sometimes from the building: “built,” saith he, “upon the foundation of the Apostles and Prophets;” that is, the Apostles and Prophets are a foundation,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 5
… As he doth also in the Epistle to the Ephesians, saying, neither Angels, nor principalities, nor any other created power, but only the Son of God knew. (
3:6
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 22.1
1. Even of itself the teaching of the Blessed Paul is sufficient to give you a full assurance concerning those Divine Mysteries, of which having been deemed worthy, ye are become of the same body
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Ver. 6 . “That the Gentiles are fellow-heirs, and fellow-members of the body and fellow partakers.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 6
… as when he says, “Hath raised us up with Him, and made us to sit with Him” ( Eph. ii. 6 .): and, “If we endure, we shall also reign with Him” ( 2 Tim. ii. 12 .): and, “How shall He not also with Him freely give us all things” ( Rom. viii. 32 .): and calling us “fellow-heirs.” Then as for His dignity. And He “is the head of all principality and power.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
Then he adds ( ver. 14 ), “For we have been made partakers of Christ.” What is this, “We have been made partakers of Christ”? We partake of Him (he means); we were made One, we and He—since He is the Head and we the body, “fellow-heirs and of the same body; we are one body, of His flesh and of His bones.” (
3:7
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Ver. 7 . “Whereof I was made a minister, according to the gift of that grace of God which was given me according to the working of His power.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 9
… because diffidence also is assigned to fear, which the perfecting of love excludes. Thus, likewise, the same is called the Gift of God,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 18
… To the love of God we are incited by the gospel, when it is said, "Ask, seek, knock;" by Paul, when he says, "That ye, being rooted and grounded in love, may be able to comprehend;"
3:8
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… The apostle declares that to himself, “less than the least of all saints, was the grace given” of enlightening all men as to “what was the fellowship of the mystery, which during the ages had been hid in God, who created all things.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.29
… For to say that the little are here called perfect, according to the passage, “He that is least among you all, the same is great,” and as Paul said, “Unto me who am less than the least of all saints was this grace given,”
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. The Oration and Panegyric Addressed to Origen 15
… and what is shut is opened when the word of inspiration explains mysteries. Now that greatest gift this man has received from God, and that noblest of all endowments he has had bestowed upon him from heaven, that he should be an interpreter of the oracles of God to men,
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 34
… Nay, rather, as has been already said above, He gave proof of His presence with us forthwith, and did most abundantly impart Himself to Paul, whose testimony we also believe when he says, “Unto me only is this grace given.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 35
… which is not another; but there be some that trouble you, and would turn you away from the Gospel of Christ. But though we, or an angel from heaven, preach any other gospel unto you than that which has been delivered to you, let him be accursed.” And again he says: “To me, who am the least of all the apostles, is this grace given;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 7
“Which he fore-ordained unto our glory” and yet, elsewhere he saith, “unto his own glory,” for he considereth our salvation to be His own glory: even as also He calleth it His own riches, (vid.
3:9
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 5
11. In the same manner it may also be said of the word “in,” that Scripture admits its use in the case of God the Father. In the Old Testament it is said through ( ἐν ) God we shall do valiantly, and, “My praise shall be continually of ( ἐν ) thee;” and again, “In thy name will I rejoice.” In Paul we read, “In God who created all things,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.8
… “In the Lord I will praise the word;” and elsewhere: “In God we will do mighty deeds;” and “My remembrance shall be ever in Thee;” and “In Thy Name will we rejoice;” and again in another place: “That his deeds may be manifested, that they are wrought in God;” and Paul: “In God Who created all things;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 5
… but why, he saith not yet. “From the ages,” from the beginning, as one might say. And with reason he calleth that a mystery, which none knew, save God. And where hid? In Christ; as he saith in the Epistle to the Ephesians (
3:10
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… (“what is the fellowship of the mystery) which hath for ages been hidden from the God who created all things.” The falsification, however, is flagrantly absurd. For the apostle goes on to infer (from his own statement): “in order that unto the principalities and powers in heavenly places might become known through the church the manifold wisdom of God.”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 8
… Then again, on account of the divers manners wherein grace is given to us, which, because of the riches of His goodness, according to his manifold
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 7
… For surely Christ saith, (St. Matt. x. 27 . ηκούσατε rec. text ἀκούετε .) “What ye have heard in the ear, proclaim upon the housetops.” How then does he call it “a mystery?” Because that neither angel nor archangel, nor any other created power knew of it before it actually took place. Wherefore he saith, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians the-argument
… vi. 19 .) It abounds with sentiments of overwhelming loftiness and grandeur. Thoughts which he scarcely so much as utters any where else, he here plainly declares; as when he says, “To the intent that now unto the principalities and the powers in the heavenly places might be made known through the Church the manifold wisdom of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 11
The dispensation in our behalf he calls a “mystery,” and well may it be so called, since it is not manifest to all, nay, it was not manifest to the Angels, for how could it, when it was “made known by the Church”? (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 1
… since they too have learned by the voice of John with us, and by us, the things which we know. And this hath another Apostle declared, saying, “To the intent that unto the principalities and powers might be known by the Church the manifold wisdom of God.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… Surely he who sows more and he who sows less are both on the right side. And although they belong to the same class, that of the sower, yet they differ in respect of measure and number. The same Paul, writing to the Ephesians, says:
3:11
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 15
… If you speak ill of him, by the evil report he gains fresh lustre in God’s sight. If you cast him into starvation, the more will his glory and his reward be. If (what seems the most severe stroke of all) you give him over to death, you are twining a crown of martyrdom about him.
3:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 12 . “In whom we have,” saith he, “boldness, and access in confidence through our faith in him.”
3:13
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 41
… and He bears them, for He is longsuffering. But from those who love Him He receives all that is honourable. And He defers, as in the former case His wrath, so in ours His kindness; in their case perhaps to give them the grace of repentance, and in ours to test our love; whether we do not faint in our tribulations
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 13 . “Wherefore I ask that ye faint not at my tribulations for you, which are your glory.”
3:14
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 4
Is every fatherhood in heaven and earth
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 6.29
… And they dwell in an earthly body, with a soul, when demons do not take up their abode with that soul. This, he says, is what has been written in Scripture: “On this account I bend my knees to the God and Father and Lord of our Lord Jesus Christ, that God would grant you to have Christ dwelling in the inner man,”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 8.8
… And Paul confirms this, teaching it plainly, where he says:
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 7.5
… and again, Even as I have kept My Father’s commandments, and abide in His love . Therefore we also say like the Apostle, Blessed be the God and Father of our Lord Jesus Christ, the Father of mercies, and God of all consolation : and, We bow our knees unto the Father from whom all fatherhood in heaven and on earth is named
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.4
… He is called also the Spirit of the Father, as the Saviour says, For it is not ye that speak, but the Spirit of your Father which speaketh in you ; and again Paul saith, For this cause I bow my knees unto the Father , and the rest;… that He would grant you to be strengthened by His Spirit
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 13
… i. 11, 13, 10 .) And to the Galatians, he says, “My little children of whom I am again in travail.” ( Gal. iv. 19 .) To the Ephesians again, “For this cause I bow my knees” for you. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
He has mentioned Christ’s great and affectionate care; he now passes on to his own, insignificant indeed as it is, and a very nothing in comparison with that, and yet this is enough to engage them to himself. For this cause, saith he, am I also bound.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 14, 15 . “For this cause I bow my knees unto the Father from whom every family in heaven and on earth is named.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.7
… and where he bows his knees unto Thee for us, that we may know the super-eminent knowledge of the love of Christ.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 18
… that Christ may dwell in your hearts by faith; that ye, being rooted and grounded in love, may be able to comprehend with all saints what is the height, and length, and breadth, and depth, and to know the love of Christ, which passeth knowledge, that ye may be filled with all the fullness of God?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 22.3
… the Apostle prays for the people; “I bow my knees,” he saith, “unto the Father for you, that being rooted and grounded in love, ye may be able to comprehend with all saints what is the breadth, and length, and depth, and height; and to know the love of Christ which passeth knowledge, that ye might be filled with all the fulness of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 52.8
… “I bow my knees for you to the Father of our Lord Jesus Christ, that ye may be in love rooted and grounded.” And because there now is root, “That ye may be able,” he saith, “to comprehend what is the height, and breadth, and length, and depth: to know also the supereminent knowledge of the love of Christ, that ye may be filled unto all the fulness of God.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… and the Comforter who completes the number of the Trinity is one Holy Ghost. Thus though many are named fathers, we worship one Father, the Father before the ages, who Himself gave this title to men, as the Apostle says, “For this cause I bow my knees unto the Father of our Lord Jesus Christ, of whom every fatherhood in heaven and earth is named.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 1.8
And this also it behoves us to know, that the names Fatherhood, Sonship and Procession, were not applied to the Holy Godhead by us: on the contrary, they were communicated to us by the Godhead, as the divine apostle says, Wherefore I bow the knee to the Father, from Whom is every family in heaven and on earth
3:15
Teodoto † fl. 160 d.C. Excerpts of Theodotus 1
… “For,” says the Lord, “they that do the will of my Father are my brethren and fellow-heirs.” “Call no man, therefore, father to yourselves on earth.” For it is masters that are on earth. But in heaven is the Father, of whom is the whole family, both in heaven and on earth.
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.2
The expression “rock,” he says, he uses of Adam. This, he affirms, is Adam: “The chief corner-stone become the head of the corner.” For that in the head the substance is the formative brain from which the entire family is fashioned.
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 3
… The proper way, therefore, to deal with the question is first of all to refute the interpretation put upon these passages by these men, and then to explain their real meaning. For it is right, in the first place, to expound the truth that the Father is one God, “of whom is every family,”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Synodis or On the Councils 1
We believe in One God, the Father Almighty, Creator and Maker of all things; from whom all fatherhood in heaven and on earth is named. (
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.7
… For God does not make man His pattern; but rather we men, for that God is properly, and alone truly , Father of His Son, are also called fathers of our own children; for of Him ‘is every fatherhood in heaven and earth named
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of Arian Opinions 1
We believe in One God, the Father Almighty, the Creator and Maker of all things, ‘from whom all fatherhood in heaven and earth is named
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 2.18
We believe in one God the Father Almighty, the Creator and Maker of all things, of whom the whole family in heaven and upon earth is named;
3:16
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 24
… How can you be a priest unto God , anointed though you are for this very office, to offer a gift to God; a gift in no way another’s, no counterfeited gift from sources outside yourself, but a gift that is really your own, namely, “the inner man
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.9
99. But in like manner we also read of many things done through the Spirit, as you find: “But God hath revealed them to us through His Spirit;” and in another place: “Keep the good deposit through the Holy Spirit;” and to the Ephesians: “to be strengthened through His Spirit;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 24
… he gives us the Lord Himself for a garment, the King Himself: for he that is clad with Him, hath absolutely all virtue. But in saying, “Put ye on,” he bids us be girt about with Him upon every side. As in another place he says, “But if Christ be in you.” ( Rom. viii. 10 .) And again, “That Christ may dwell in the inner man.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 16, 17 . “That He would grant you according to the riches of His glory that ye may be strengthened with power through His Spirit in the inward man; that Christ may dwell in your hearts through faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 4.8
… ( Ver. 7 .) “Thou hast put gladness into my heart.” Gladness then is not to be sought without by them, who, being still heavy in heart, “love vanity, and seek a lie;” but within, where the light of God’s countenance is stamped. For Christ dwelleth in the inner man,
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 5.21
… We ought therefore, whenever the outward man fasts, to restrain the inner man as well from food which is bad for him: that inner man, namely, which the blessed Apostle above all urges us to present pure before God, that it may be found worthy to receive Christ as a guest within, saying “that in the inner man Christ may dwell in your hearts through faith.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.4
… I mean, that he can choose, if he will, to make it a dwelling, and when he has made it, to live in it. “Or do you seek a proof,” says the Apostle, “of Christ speaking in me?” And elsewhere, “Know ye not that Jesus Christ is in you except ye be reprobate?” And again: “in the inner man, that Christ may dwell in your hearts by faith.”
3:17
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 40
… As for the inward man, indeed, the apostle prefers its being regarded as the mind and heart rather than the soul; in other words, not so much the substance itself as the savour of the substance. Thus when, writing to the Ephesians, he spoke of “Christ dwelling in their inner man,” he meant, no doubt, that the Lord ought to be admitted into their senses.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.22
… But the scope of our art is to provide the soul with wings, to rescue it from the world and give it to God, and to watch over that which is in His image, if it abides, to take it by the hand, if it is in danger, or restore it, if ruined, to make Christ to dwell in the heart
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Letters on the Apollinarian Controversy 101
… and, As is the Heavenly, such are they that are Heavenly; and, No man hath ascended up into Heaven save He which came down from Heaven, even the Son of Man which is in Heaven; and the like, are to be understood as said on account of the Union with the heavenly; just as that All Things were made by Christ, and that Christ dwelleth in your hearts
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 19.5
… and they taught simple people, tillers of the ground, and occupied with cattle, to be lovers of wisdom. Such are the persons, who beside all the rest having deeply rooted in them that love which is the source of all good things,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.25
… the part which is fixed in the ground, represents the occult nature of the holy mystery. For you remember, I suppose, the words of the apostle, which in this description of the cross I aim at expounding: “That ye, being rooted and grounded in love, may be able to comprehend with all saints what is the breadth, and length, and depth, and height.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 2.41
… Now this is a meek and lowly herb, and yet nothing is stronger and more penetrating than its roots; that being rooted and grounded in love, we may be able to comprehend with all saints what is the breadth, and length, and depth, and height,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.10
… But there ought also to be purity of intention on the part of the offerer. And therefore, when we are about to present any such offering in our heart, i.e. in the inner temple of God (“For,” as it is said, “the temple of God is holy, which temple ye are;” and, “That Christ may dwell in the inner man
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 3.15
… It is the inner man where Christ doth dwell, now by faith, and hereafter He will dwell in it, by the presence of His Divinity, when we shall have known “what is the length, and breadth, and depth, and height; when we shall have known also the love of Christ that surpasseth knowledge, that we may be filled with all the fulness of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 13.1
… “For the Lord Christ had not indeed death nor sleep in His power, and peradventure sleep overcame the Almighty One as He was sailing against His will?” If ye believe this, He is asleep in you; but if Christ be awake in you, your faith is awake. The Apostle saith, “that Christ may dwell in your hearts by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 31.8
… Did not thy Lord tell thee, the world shall fail? Why when the promise was made, didst thou believe, and art disturbed now, when it is being completed? So then the tempest beats furiously against thine heart; beware of shipwreck, awake up Christ. The Apostle says, “that Christ may dwell in your hearts by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 55.6
… For he says, “That Christ may dwell in your hearts by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 45.15
… But what is that praiseworthy and blessed outgoing? I might say, indeed, that we enter when we engage in some inward exercise of thought; and go out, when we take to some active work without: and since, as the apostle saith, Christ dwelleth in our hearts by faith,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 49.19
… When thou speakest thus, Christ is already groaning; for thy faith is groaning. In the voice of one who groaneth thus, there comes to light the hope of his rising again. If such faith is within, there is Christ groaning; for if there is faith in us, Christ is in us. For what else says the apostle: “That Christ may dwell in your hearts by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 57.2
… “I have washed my feet; how shall I defile them?” She says so even in the case of those who, purified from all dross, can say: “I desire to depart, and to be with Christ; nevertheless to abide in the flesh is more needful for you.” She says it in those who preach Christ, and open to Him the door, that He may dwell by faith in the hearts of men.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 96.5
… spirit of your mind,” and “understand what is the will of God, which is good, and acceptable, and perfect;” that, “rooted and grounded in love, ye may be able to comprehend, with all saints, what is the length, and breadth, and height, and depth, even to know the love of Christ which passeth knowledge, that ye may be filled with all the fullness of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 2.9
… Good is the form, holy the form: but what avails the form, if it hold not the root? The branch that is cut off, is it not cast into the fire? Have the form, but in the root. But in what way are ye rooted so that ye be not rooted up? By holding charity, as saith the Apostle Paul, “rooted and grounded in charity.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 8.5
… to the end that moved by Its authority each one may obey Its precepts, whereby being purified and “rooted and grounded in love,” he may be able to run with Saints, no more now a child in milk, but a young man in meat, “to comprehend the breadth, the length, the height, and depth, to know also the surpassing knowledge of the love of Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.12
… now we practise watching, that we may arrive at vision. But again this same Church which now is, unless the Lord inhabit her, the most earnest watching might run into any sort of error. And to this Church it was said, “For the temple of God is holy, which temple ye are:” again, “that Christ may dwell in the inner man in your hearts by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.15
… “In that snare which they hid, has their foot been taken.” The hidden snare is crafty devising. The foot of the soul is well understood to be its love: which, when depraved, is called coveting or lust; but when upright, love or charity.…And the Apostle says, “That being rooted and grounded in love, ye may be able to take in.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 109.29
… For he is said to be in the midst, unto whom the chief honour is paid. But if the heart is, as it were, that which is mid-most of a man, no better construction can be put on this passage than this, I will praise Him in the hearts of many. For Christ dwelleth through faith in our hearts;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 142.1
1. …“With my voice have I cried unto the Lord” ( ver. 1 ). It were enough to say, “with voice:” not for nothing perhaps has “my” been added. For many cry unto the Lord, not with their own voice, but with the voice of their body. Let the “inner man” then, in whom “Christ” hath begun to “dwell by faith,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… We find the blessed Paul dividing the one man into two where he says in one passage, “Though our outward man perish yet the inward man is renewed,” and in another “For I delight in the law of God after the inward man.” And again “that Christ may dwell in the inner man.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
… heaven,’ and ‘as is the heavenly such are they also that are heavenly’ and ‘no man hath ascended up to heaven but the son of man that came down from heaven,’ and any other similar passage, must be understood to be spoken on account of the union with man, as also the statement that ‘all things were made by Christ,’ and that ‘Christ dwells in our hearts,’
3:18
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 15
… 2. This, too, is what Paul means to point out when he says: “That ye
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 5.3
… word of the Cross is “the power of God to them that are in a state of salvation .” To the Ephesians, moreover, he describes by the figure of the Cross the power that controls and holds together the universe, when he expresses a desire that they may be exalted to know the exceeding glory of this power, calling it height, and depth, and breadth, and length
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. The Great Catechism 32
… and it is from sight that the mighty Paul starts when he initiates
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 18, 19 . “To the end that ye being rooted and grounded in love, may be strong to apprehend with all the saints, what is the breadth, and length, and height, and depth, and to know the love of Christ which passeth knowledge.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 14
14. He Was Crucified Under Pontius Pilate and Was Buried: He Descended into Hell . The Apostle Paul teaches us that we ought to have “the eyes of our understand ing enlightened” “that we may understand what is the height and breadth and depth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 118.5
… For what could we have to say of the cross itself, which every one knows was in like manner made and fastened to Christ by enemies and sinners? And yet it is to it we may rightly understand the words of the apostle to be applicable, “what is the breadth, and the length, and the height, and the depth.”
3:19
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
… and what the exceeding greatness of His power to us-ward who believe.” And now again he says the same. “That ye may be strong to apprehend with all the saints what is the breadth, and length, and height, and depth;” i.e., to know perfectly the mystery which hath been providentially ordered in our behalf:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 2.41
… And purified by this Christian action, we shall be able to know even “the love of Christ which passeth knowledge,” who is equal to the Father, by whom all things, were made, “that we may be filled with all the fullness of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 40
… And again, when the apostle speaks of “the love of Christ as surpassing knowledge,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 118.4
… But the coat, on which lots were cast, signifies the unity of all the parts, which is contained in the bond of charity. And when the apostle is about to speak of charity, he says, “I show you a more excellent way;” and in another place, “To know also the love of Christ, which far excelleth knowledge;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 18.34
34. “Who hath made my feet perfect like harts’ feet” ( ver. 33 ). Who hath made my love perfect to surmount the thorny and dark entanglements of this world. “And will set me up on high.” And will fix my aim on the heavenly habitation, that “I may be filled with all the fulness of God.”
3:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. To My Lady 2
… For He is not only able to turn as many things as we expect and hope, to good, but many more, yea infinitely more. Wherefore also Paul saith “now to Him who is able to do exceeding abundantly above all that we ask or think.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 21.1
… and hath restored the head to the body, the shepherd to the sheep, the master to the disciples, the general to the soldiers, the High Priest to the Priests! Blessed be God, “Who doeth exceeding abundantly above what we ask or think!”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 20 . “Now unto Him that is able to do exceeding abundantly above all that we ask or think, according to the power that worketh in us.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 22
… But in our own case, it is matter for contentment that we should be so much as able to wrestle. For the Romans indeed this is not what he asks, but what? “He shall bruise Satan under your feet shortly.” ( Rom. xvi. 20 .) And for these Ephesians he invokes, “Him that is able to do exceeding abundantly above all that we ask or think.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 2
… Reckon that thou sustainest these things, not by thine own power, but by the power of God. For it is thy part to choose and to be zealous, but God’s to alleviate sufferings and bid them cease. He then shows him the proofs of His power. Consider how thou wast saved, how thou wast called. As he elsewhere says, “According to His power that worketh in us.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 3.1
1. That God gives more than we ask Him for,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 8.12
… Thence we go in to my mother. We make it known to her,—she rejoiceth. We relate how it came to pass,—she leapeth for joy, and triumpheth, and blesseth Thee, who art “able to do exceeding abundantly above all that we ask or think;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.30
… that it may not be in rebellion against itself, and even in dreams not simply not, through sensual images, commit those deformities of corruption, even to the pollution of the flesh, but that it may not even consent unto them. For it is no great thing for the Almighty, who is “able to do . . . above all that we ask or think,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 130.31
… wherefore let her who can do less not keep back the one who can do more, and let her who can do more not urge unduly her who can do less. For your conscience is responsible to God; to each other owe nothing but mutual love. May the Lord, who is able to do above what we ask or think, give ear to your prayers.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 64
… brethren, —then after their pilgrimage here, in which their walk is by “faith,” when they shall have reached the “sight” of that final happiness which we hope for, though as yet we see it not, and wait for in patience, then undoubtedly love itself shall be not only greater than that which we here experience, but far higher than all which we ask or think;
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… to God only will be glory through Jesus Christ forever. Amen.” Writing to the Ephesians he thus gives praise—“Now unto Him that is able to do exceeding abundantly above all that we ask or think, according to the power that worketh in us, unto Him be glory in the Church by Christ Jesus throughout all ages, world without end. Amen.”
3:21
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.3.1
… Paul also, they affirm, very clearly and frequently names these Æons, and even goes so far as to preserve their order, when he says, “To all the generations of the Æons of the Æon.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
Ver. 21 . “Unto Him be the glory,” he concludes, “in the Church and in Christ Jesus, unto all generations forever and ever. Amen.”
3:1
1. Hujus rei gratia, ego Paulus vinctus. — Deest verbum, quod sententiam expleat. Unde S. Hieronymus putat esse soloecismum. Secundo, Erasmus et Anselmus supplent verbum sum, q. d. Hujus rei gratia vinctus sum; sed articulus ὁ, cum ait, ὁ δέσμιος, q. d. Ille vinctus, id aegre patitur. Unde tertio, melius Vatablus et Ambrosius supplent, legatione fungor. Sed longe verius est, sententiam hanc post longam parenthesim (quam Apostolus suo more a vers. 2 ad 14, interjicit de beneficio vocationis Gentium, cujus admiratione absorptum erat cor ejus, itaque plenum, ut eo identidem recurreret, illudque aliis et aliis verbis assidue eructaret) expleri vers. 14; ibi enim prima capitis verba repetens, subdit, eaque explet dicens: «Hujus rei gratia flecto genua,» etc. Haec enim optime cohaerent cum initio hujus capitis et fine praecedentis; cum enim ibi dixisset: «In quo et vos coaedificamini in habitaculum Dei in Spiritu Sancto,» mox suo more initio hujus capitis conversus ad Dei laudem, gratiarum actionem et invocationem, subdit: «Hujus rei gratia ego Paulus vinctus Christi Jesu, flecto genua,» etc. Simile hyperbaton vidimus Rom. V, 12 et 18. Vide Can. 38. VINCTUS CHRISTI JESU, — ὁ δέσμιος est epitheton non conditionis servilis, sed gloriae et honoris: gloriatur enim Paulus de vinculis suis pro Christo susceptis, quasi de insignibus sui apostolatus et martyrii, sicut rex gloriatur suo torque aut diademate. «Vinctum esse propter Christum, inquit Chrysostomus hic, homil. 8, illustrius est, quam sive Apostolum, sive doctorem, sive evangelistam esse. Magna dignitas haec, et regno quovis ac consulatu major; qui diligit et ardet Christum, eligit potius vincula ferre propter Christum, quam caelos inhabitare: non enim caput ita splendidum reddit imposita corona margaritis conspicua, ut catena ferrea, quae propter Christum fertur. Quod si quis mihi vel universi caeli, vel hujus catenae copiam et optionem largitus esset, catenam hanc ego plane elegissem; si mihi cum angelis, et iis qui prope thronum Dei sunt, standum fuisset sursum, aut cum Paulo vincto, carcerem utique praeoptassem. Nihil hac catena beatius. Non ita beatum dico Paulum, quod in paradisum raptus, atque quod vincula sustinuit: potius mihi habetur male affici pro Christo, quam honorari a Christo. O beata vincula! o beatas manus, quas catena illa exornavit!» Pergit deinde haec vincula exemplis et miraculis exornare, cum ait: «Sic Petrus vinctus fuit, et ab angelo solutus. Hic si mihi quispiam dixisset Elige utrum velis: vis esse angelus Petrum solvens, an Petrus vinctus? Petrus utique esse maluissem. Majus hoc vinculorum donum est, quam solem sistere, aut mundum movere, aut dominari daemonibus, eosque expellere. Commotus est carcer vincto Paulo, solutaque sunt omnium vincula, Act. XVI. Vides naturam vinculorum vincula solventem; nam sicut mortem interemit mors Domini, ita ligatos solverunt vincula Pauli, carceremque concusserunt, ac januas aperuerunt. Paulus ergo vinctus vinctis dominatur. Rursum Act. XXVIII, Paulus vinctus navigabat, et naufragium solvebat, et tempestatem ligabat, et a vipera laedi non potuit.» Haec et plura Chrysostomus, homil. 8, et rursum in ejus morali. Hac de causa Babylas, Antiochenus episcopus et martyr, post fidei confessionem in vinculis vitam finiens, jussit discipulis suis, ut catenas, quasi suae pugnae testes, et victoriae decora, secum sepelirent.
3:2
2. SI TAMEN (non dubitantis, sed asserentis est. Unde clarius Vatablus, Erasmus et alii vertunt Graecum εἴγε, siquidem, q. d. Pro vobis Gentibus vinctus sum, siquidem pro vobis evangelizo; propter Evangelium autem vinctus sum, uti omnibus, maxime vobis, notum et clarum est: siquidem) AUDISTIS DISPENSATIONEM (graece οἰκονομίαν, economiam, administrationem) GRATIAE DEI, QUAE (scilicet dispensatio) DATA EST MIHI IN VOBIS, — inter Gentes. Nota: Per dispensationem hanc et administrationem intelligit suum apostolatum, sive munus praedicandi Evangelium, id est, munus promulgandi redemptionem et gratiam Christi propositam et paratam omnibus qui credunt in eum.
3:3
3. QUONIAM (pendet ab audistis, q. d. «Audistis quoniam,» id est quod) SECUNDUM REVELATIONEM NOTUM MIHI FACTUM EST) graece ἐγνώρισε, notum mihi fecit, scilicet Deus. Noster eum Chrysostomo verius et aptius videtur legisse ἐγνωρίσθη, id est, notum factum est) SACRAMENTUM, — graece τὸ μυστήριον, mysterium, scilicet Christi, ut explicat vers. 4, puta arcanum illud et magnum pietatis sacramentum, quod passim praedico et admiror, de Christi incarnatione, redemptione, praedestinatione, salvatione, et ad eam vocatione, non tantum Judaeorum, sed et Gentium: hanc enim Gentium vocationem potissimum hic et alibi admiratur et celebrat Paulus. SICUT SUPRA SCRIPSI — de hoc sacramento et mysterio; si quis enim legat cap. I et II, videbit hoc Christi mysterium jam dictum, praesertim circa vocationem Gentium, clare et profunde Paulo fuisse revelatum. Ita Hieronymus. IN BREVI, — ἐν ὀλίγῳ, in pauco, id est, paucis et breviter. Ita Chrysostomus et Hieronymus. «Mysteriorum Christi, ait Hieronymus, partem modicam suo sermone perstringit Apostolus, non tam totum, quod noverat, proferens, quam ex modico ostendens quid taceret.» Unde sequitur:
3:4
4. PROUT POTESTIS LEGENTES (cap. I et II) INTELLIGERE PRUDENTIAM (σύνεσιν, id est intelligentiam) MEAM IN MYSTERIO CHRISTI, — de quo jam dixi vers. 3. «Nulla enim, inquit Hieronymus, epistolarum Pauli tanta habet mysteria, tam reconditis sensibus involuta est, atque haec.» Proprie autem Apostolus hic intelligit mysterium vocationis Gentium ad fidem et gratiam Christi, ut explicat versibus proxime sequentibus. Nota: Paulus saepe sumit pro eodem prudentiam, sapientiam, intelligentiam, cognitionem, scientiam; idque ex phrasi Hebraea, in qua imitatur Sapientem, qui in Proverbiis suam ethicam et praecepta de moribus, vocat nunc sapientiam, nunc prudentiam, nunc intellectum, nunc disciplinam, nunc eruditionem, nunc doctrinam, nunc scientiam: quae nomina licet connotato, etymo et propria significatione distinguantur, ut patet intuenti, Sapiens tamen ea confundit, et pro eodem, scilicet ethica jam dicta, sumit, idque facit copiae causa.
3:5
5. QUOD ALIIS GENERATIONIBUS (id est, ut Ambrosius, aliis saeculis) NON EST AGNITUM FILIIS HOMINUM (id est hominibus) SICUT NUNC REVELATUM EST APOSTOLIS ET PROPHETIS (novi scilicet Testamenti) IN SPIRITU, — id est, per Spiritum Sanctum. Quaeritur quomodo hoc sit verum: nam Isaias et alii Prophetae clarissime prophetarunt de Gentium vocatione ad fidem Christi. Respondet primo, S. Hieronymus et Chrysostomus, per filios hominum intelligi homines vulgares et animales: nam Patriarchae et Prophetae non vocantur filii hominum, sed filii Dei; sed hoc subtilius et acutius est, ac praeter mentem Apostoli. Unde secundo, idem Chrysostomus respondet Prophetas quidem cognovisse Gentes esse vocandas ad Christum, sed non cognovisse eas in vocatione, fide et gratia pares fore Judaeis, quod cognoverunt Apostoli; et hoc est quod ait Apostolus, «Gentes esse cohaeredes et concorporales,» scilicet Judaeis. Sed nec hoc verum esse patet intuenti Isaiam, qui hac in re Gentes saepissime praefert Judaeis, patet cap. XXXIV, XXXV, XLIX, LIV, LX; imo Judaeis reprobatis, docet surrogandas esse Gentes. Unde tertio, idem Chrysostomus, Hieronymus, D. Thomas, Anselmus et alii respondent vocationem Gentium ad eamdem Ecclesiam, gratiam et dignitatem cum Judaeis, priscis Prophetis innotuisse quidem, sed paucis, idque obscure et in confuso: Apostolis vero et Prophetis novi Testamenti, qui illam curare et exequi debebant, omnibus clare et distincte eamdem a Deo revelatam esse. Unde vis est in voce sicut, q. d. Non ita plane et particulatim hoc mysterium vocationis Gentium innotuit Prophetis antiquis, sicut revelatum est Apostolis, qui illius modum, locum, tempus, ordinem aliasque circumstantias in particulari, et Spiritu Dei revelante praeviderunt, et experientia ac re ipsa viderunt, cum easdem Gentes converterunt: plenius enim cernitur res dum opere completur, quam dum spiritu futura a longe praevidetur. Unde Paulus raptus est in tertium caelum, ut jamjam futurus doctor Gentium, eas convertendi modum et praxim plene et sigillatim doceretur, ut dixi II Corinth. XII. Sic et S. Petrus, Actor. X, longe expressius et particularius, quam Isaias aut Prophetae, hoc mysterium cognovit, quando visionem lintei et esum animalium immundorum re ipsa per legatos a Cornelio Gentili missos, perque ipsius Cornelii cum tota sua familia conversionem explicari et compleri vidit.
3:6
6. GENTES ESSE COHAEREDES (q. d. Mysterium, de quo loquor, hoc est, nimirum ut Gentes sint cohaeredes, id est, aeque ut Judaei, haeredes) PROMISSIONIS — Abrahae factae de Christo Christique Evangelio, salute, gratia, gloria; sicut enim Gentes, aeque ut Judaei, per fidem Christi fiunt filii spirituales Abrahae, qui pater est credentium: ita et Gentes, aeque ut Judaei, haeredes sunt benedictionis, id est, justitiae et salutis Abrahae et semini ejus, id est Christo et Christianis, promissae, de quo dixi Rom. IV, 17; Galat. III, 7 et 8. ET CONCORPORALES, — σύσσωμα, id est, unius ejusdemque corporis, ut scilicet unum corpus mysticum, puta unam Ecclesiam, constituant Gentes Christianae cum Judaeis ad Christum conversis. ET COMPARTICIPES PROMISSIONIS EJUS (ut Gentes, aeque ac Judaei, participes sint «promissionis ejus,» scilicet Spiritus Sancti, qui immediate praecessit, ut Ambrosius; vel potius ejus, scilicet Dei, quem nominavit vers. 2. A versu enim secundo haec omnia pendent, explicantque gratiam Dei, quam vers. 2 depraedicavit: haec ergo promissio Dei, est illa, qua Deus promisit suam amicitiam, remissionem peccatorum, salutem et possessionem regni caelorum Christianis credentibus et obedientibus sibi) IN CHRISTO JESU (id est per Christum Jesum, qui hanc Dei promissionem promulgavit) PER (suum) EVANGELIUM, 7. CUJUS (scilicet Evangelii Christi) FACTUS SUM EGO MINISTER, — graece διάκονος, id est diaconus sacri ministerii et quasi liturgiae, puta praedicationis Evangelii: hanc enim vocavit liturgiam, sive Missae sacrificium, Rom. XV, 16.
3:7
SECUNDUM DONUM GRATIAE DEI — id est, per donum gratiae Dei. Sic enim Apostolus Graecum κατά, id est secundum, quasi respondens Hebraeo pal, ample et varie sumit, jam pro juxta, jam pro per, jam pro cum. Unde hic subdit: SECUNDUM OPERATIONEM (graece ἐνέργειαν, id est efficaciam, et efficacem operationem) VIRTUTIS (graece δυνάμεως, potentiae) EJUS. — q. d. Apostolatum non inanem, otiosum et vacuum accepi; sed talem qui potenter et efficaciter operetur conversionem Gentium etiam barbararum. Notat hic duo Apostolus: primo, officium ministerii sive apostolatus se accepisse per donum et gratiam Dei; secundo, illius officii actum, usum et exercitium potens esse, et potenter efficaciterque operari fidem et salutem Gentium per eamdem divinae gratiae vim, potentiam et energiam.
3:8
8. MIHI OMNIUM (non tantum Apostolorum, ait Chrysostomus, sed et) SANCTORUM (id est Christianorum) MINIMO. — Hieronymus, infimo, graece ἐλαχιστοτέρῳ, id est, infimiori, q. d. Inferior et infimior sum infimo, minor sum minimo. Nota hic miram Apostoli humilitatem: nam non tantum se minimum, vel infimum vocat, sed minorem minimo et inferiorem infimo. Hinc ex superlativo format comparativum, scilicet ex ἐλάχιστος ἐλαχιστότερος, sicuti si ex minimo formares minimior, ex infimo infimior: infimiorem ergo se vocat, ut magis infra omnes se demittat et diminuat; et per hanc humilitatem Paulus meruit evehi ad apostolatum, ait Hieronymus. Dices: Haec humilitas videtur ficta et mendax; sciebat enim et videbat Apostolus sibi plus gratiae et virtutum a Deo datum esse, quam Ephesiis aliisque Christianis, quos ipse convertebat. Respondet S. Hieronymus scivisse Paulum se iis esse sanctiorem, sed tamen se ita gessisse ac demisisse, ac si iis esset inferior. Sicuti princeps subinde modestiae causa primas in mensa, et in incessu, dat amicis et aliis nobilibus longe se inferioribus. Verum hoc non satisfacit: nec enim de praxi et submissione externa in gestu aut incessu, sed de sensu suo loquitur Paulus, dicens ac revera in animo sentiens se esse omnium Sanctorum minimum; alioqui enim mentiretur et hypocrita esset, quod absit. Dico ergo id dixisse Apostolum eo sensu, quo S. Franciscus solebat dicere se maximum esse peccatorem, q. d. Licet majorem a Deo quam alii gratiam acceperim, si tamen me, meam negligentiam, infirmitatem, malitiam tum praesentem, tum praeteritam, quia fui persecutor Christi et Ecclesiae (ad hanc enim maxime solet respicere dum se humiliat Apostolus) spectem, revera videor mihi maximus peccator, indignus apostolatu, ac minimus Christianorum vere et re ipsa censendus: puto enim quod, si Deus illam gratiam quam mihi dedit, daret latroni vel maximo peccatori, magis is quam ego illi cooperaretur, foretque longe me sanctior. Hoc enim judicium licet forte speculative non esset verum, practice tamen erat verum; quisque enim non alios, sed seipsum et suam infirmitatem considerans, potest et debet ita humiliter de se sentire: hoc enim est dictamen virtutis, quod suggerit et suadet prudens humilitas, et qui vere humilis est, ita de se sentit, talisque sibi esse videtur, de quo plura Philipp. II, 3, et I Timoth. I, 13. DATA EST GRATIA HAEC, IN GENTIBUS EVANGELIZARE INVESTIGABILES (graece ἀνεξιχνίαστον, impervestigabiles, inscrutabiles, et, ut Ambrosius, incomprehensibiles) DIVITIAS CHRISTI. — Ita passim Apostolus vocat copiam gratiarum et bonorum, quae Christus nobis attulit. Notat Chrysostomus in morali homil. 6, Paulum triplicem accepisse gratiam ad evangelizandum, triaque ad praedicationem attulisse mire ad persuadendum efficacia, primo, animum alacrem, audentem, ferventem et ad omnia intrepidum; secundo, caelestem quamdam sapientiam; tertio, potentiam spiritus cum vita inculpata.
3:9
9. ET ILLUMINARE OMNES. — Sicut angelorum officia tria sunt, ait S. Dionysius, scilicet hominem illuminare, purgare et perficere: ita non tantum Christus, sed et Apostoli aliique Doctores haec tria faciunt quasi angeli quidam terrestres et homines angelici; illuminare ergo non significat in lucem proferre id quod reconditum erat, ut vertit Syrus et Erasmus; sic enim inepte diceretur illuminare omnes, ut habent Graeca et Latina; sed significat alios docere, aliis lucem veritatis et fidei impertiri; sicut enim sol sua luce tenebrosa loca illuminat, ita doctores clara sua doctrina illuminant tenebrosas et ignorantes hominum mentes. Unde et apte praemio singularis claritatis et splendoris in caelo donabuntur. «Qui docti fuerint, inquit Daniel, cap. XII, fulgebunt quasi splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates.» QUAE SIT DISPENSATIO SACRAMENTI ABSCONDITI A SAECULIS IN DEO, QUI OMNIA CREAVIT. — Pro dispensatio aliqua Graeca legunt κοινωνία, q. d. Quae sit communio vel communicatio sacramenti, quod scilicet hoc sacramentum redemptionis hominum non tantum Judaeis, sed et Gentibus communicatum sit. Verum legendum est hic, ut supra vers. 2, οἰκονομία, quae sit dispensatio, et ita legunt Biblia Regia, noster Interpres, Chrysostomus, Theophylactus et Graeci. Ubi nota, οἰκονομία, id est dispensatio, duo significat: primo, ipsam dispositionem et ordinationem rei alicujus faciendae vel dandae; secundo, ipsam rei dispositae vel ordinatae dispensationem, id est erogationem, donationem, distributionem. Juxta primam significationem sensus erit: ut illuminem et doceam omnes quam admiranda sit oeconomia et aeterna Dei dispositio circa vocationem Gentium per nativitatem, mortem et resurrectionem Christi. Juxta secundam vero hic erit sensus, isque simplicior, ut dixi cap. I, vers. 10, q. d. Mihi data est gratia illuminandi omnes Gentes, ut scilicet eas doceam, quam sapienter dispensatum, id est distributum, et omnibus propositum sit hoc tempore a Deo sacramentum redemptionis Christi et vocationis Gentium ad Christum; vel potius per hypallagen, «quae sit dispensatio sacramenti,» id est quod, quale et quantum sit sacramentum, sive mysterium hoc, «quod» hactenus per tot saecula, imo ab aeterno, absconditum fuit in Deo,» in Dei scilicet mente, consilio et praedestinatione; jam vero dispensatum, id est erogatum, distributum est, omnibusque propositum et oblatum. QUI (scilicet Deus) OMNIA CREAVIT. — Notat et elidit dogma Simonis Magi, qui docebat mundum ab angelis esse factum. Graeca addunt, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, per Jesum Christum, et ita legit Chrysostomus, Theophylactus et Graeci; sed haec non habet Hieronymus, nec Ambrosius, nec vetusti codices Latini.
3:10
10. UT INNOTESCAT PRINCIPATIBUS (ita legunt Romana, Graeca et Syrus; Plantiniana tamen cum Hieronymo legunt principibus) ET POTESTATIBUS, — illis scilicet ordinibus angelorum, qui dicuntur Principatus, id est principes; et Potestates, hoc est potentes, ut dixi cap. I, vers. 21. Sub his per synecdochen caeteros angelorum ordines intellige. Ita Hieronymus, Chrysostomus, Theophylactus. Unde licet Ambrosius malos hic angelos intelligat, qui in caelestibus, hoc est in aere et caelo hoc aereo, versantur, melius tamen S. Hieronymus, Chrysostomus, Anselmus, bonos angelos accipiunt: hos enim significant Principatus et Potestates, cum absolute ponuntur. Nam cum daemones intelliguntur, solet addi, principes tenebrarum, aut aeris hujus, aut similis particula restringens et alienans. Deinde hos proprie significat vox in caelestibus, scilicet locis, commorantes. PER ECCLESIAM MULTIFORMIS SAPIENTIA DEI. — Quaeritur, quomodo hoc sit verum: nam angeli illuminant Ecclesiam et homines, non autem ab eis illuminantur et docentur. Primo, Augustinus, lib. V De Genesi ad litteram, cap. XIX, tom. III, intelligit Ecclesiam caelestem, quae constat Deo et angelis, q. d. Angelis inferioribus innotuit mysterium hoc redemptionis Christi, et vocationis Gentium per revelationem Dei, et illuminationem angelorum superiorum, innotuit inquam a saeculis, id est ab initio saeculorum et mundi; sed obstat quod ait Apostolus: «Ut innotescat nunc.» Si nunc, ergo non ab initio mundi. Secundo, per «Ecclesiam» non intelligit caelestem sed terrestrem; patet, quia ait: Mihi data est gratia evangelizare et illuminare omnes, ut innotescat per Ecclesiam, cui scilicet evangelizo, et quam illumino, multiformis sapientia Dei. Secundo, S. Thomas, I part., Quaest. LVII, art. 5, sic explicat: «Ut innotescat Principatibus,» non absolute, sed per visionem et experientiam, q. d. Ut videant; quod enim angeli ante per revelationem sciebant futurum, hoc in Ecclesia viderunt fieri, cum res facta et gesta est: sed tum dixisset Apostolus: Ut videant, vel, Ut appareat angelis, sicut dixit I Timoth. III, 16; non autem, «ut innotescat:» nam innotescere dicitur, cum notum fit quod ante erat ignotum. Unde et Apostolus vers. praecedenti dixit mysterium hoc antea fuisse absconditum in Deo; ergo latebat angelos. Dico ergo, per «Ecclesiam,» id est per ea quae gesta sunt a Christo et Apostolis in Ecclesia, perque gratias et dona Ecclesiae ab iis communicata, multa mysteria Christi et Christianorum angelis innotuisse, quae prius ignorabant; licet enim mysterium incarnationis et redemptionis nostrae quoad substantiam ex revelatione a principio suae beatitudinis cognoverint, non tamen omnes ejus partes, species, causas, effectus, modos et circumstantias cognoverunt, sed didicerunt, cum ea in Ecclesia fieri, exhiberi et geri viderunt. Talia fuerunt institutio Sacramentorum, praesertim Eucharistiae; modus et ratio justificandi peccatores; divisio et missio Apostolorum in tales ac tales provincias; ordo hierarchicus Apostolorum, Sacerdotum, Diaconorum aliorumque ministrorum Ecclesiae; vocatio Gentium, de qua proprie hic loquitur Apostolus. Ubi nota, licet Chrysostomus et Theophylactus dicant angelos ignorasse quod Gentes vocandae essent ad christianismum, donec eas vocari a Paulo et Apostolis viderunt, tamen non videri dubium quin in genere hoc angeli cognoverint; si enim Isaias et Prophetae id cognoverunt, ergo et angeli, qui vel hoc revelarunt Prophetis, vel ex vaticiniis Prophetarum tam claris id facile intellexerunt. Quod ergo Apostolus hic ait eos illud non cognovisse, intellige eo modo quo, vers. 5, negavit Prophetas id cognovisse, scilicet in particulari, clare et distincte, v.g. quomodo vocandae essent Gentes, an simul cum Judaeis, an in locum Judaeorum, cum illi respuissent Evangelium, et a Deo rejecti essent; quo ordine, per quos, quibus modis et mediis: hoc enim ante angelos passim cognoverunt ex Dei revelatione Apostoli, praesertim Paulus, tum ab initio conversionis suae, quando ante alios Apostolos electus fuit a Deo, et declaratus doctor Gentium, Actor. IX, 15; tum potius et plenius, quando proxime mittendus ad Gentes, raptus fuit in tertium caelum, ut dixi II Corinth. XII. Ita Hieronymus, Ambrosius, Anselmus, Theophylactus, Chrysostomus. «Paulus, inquit Chrysostomus, angelorum Evangelista hic eos illuminavit;» et D. Thomas, Opusc. I, cap. XXVI, ex Cyrillo docet, praedicante Paulo, angelos didicisse circumstantias Evangelii et vocationis Gentium. Nota secundo, haec dici contra Simonem Magum, qui nimis angelis tribuens, docebat eos esse adorandos quasi ipsi mysterii redemptionis nostrae conscii et mediatores fuissent, de quo Coloss. II, 18. MULTIFORMIS SAPIENTIA DEI. — πολυποίκιλος, id est multivaria, sive valde et multipliciter varia. Alii legunt παμποίκιλος, omnicaria, maxime varia sapientia Dei; ut non solum varia sit, sed et multa varietate distincta. Ita Hieronymus: «Respice, inquit, cunas Christi, vide pariter et coelum. Vagientem in praesepi intuere infantem, sed simul angelos ausculta laudantes. Herodes persequitur, sed adorant Magi. Ignorant Pharisaei, sed stella demonstrat. Baptizatur a servo, sed vox desuper Dei intonantis auditur. Aquis mergitur, sed columba descendit, imo Spiritus in columba. Ad passionem venit, et pati timet, sed vult transire calicem; et Petrum, quia calicem timebat, accusat. Quid hac stultitia prudentius, varietate distinctius, sapientia obscurius, quam fecit Deus in Christo Jesu Domino nostro?» Hactenus Hieronymus. Proprie tamen Apostolus respicit ad sapientiam Dei, quam variis modis ostendit in vocatione Gentium, reprobatione Judaeorum, modo et ordine eas vocandi, ut dixi § praeced. et cap. I, vers. 11.
3:11
11. SECUNDUM PRAEFINITIONEM SAECULORUM, — κατὰ πρόθεσιν, id est, ut Hieronymus, secundum propositum saeculorum, id est a saeculis, vel ante saecula actum, q. d. Secundum decretum aeternum, quo proposuerat, decreverat, praefinierat Deus hoc facere et exequi. Unde Syrus vertit, quae futura erat a saeculo, facta vero est in Ieschua Domino nostro. Secundo, «secundum praefinitionem saeculorum,» id est quam fecit de saeculis futuris, de serie saeculorum, deque hominibus, qui quolibet saeculo a primo usque ad ultimum sunt futuri, scilicet praefiniens saeculum status innocentiae, deinde saeculum legis naturae, tertio saeculum legis Mosis, quarto saeculum legis Christi et gratiae, decernensque et praefiniens in eo omnes omnium illius temporum gentes et nationes successive vocare ad fidem et salutem per Christum; et hoc est, quod ait: «Quam fecit in Christo Jesu.» Rursum praefiniens primo saeculo legis naturae vocare ad se omnes Gentes, secundo per Mosen solos Judaeos relictis Gentibus, tertio per Christum solas fere Gentes, quas hactenus vocare neglexerat, et vice versa negligere Judaeos incredulos: hic enim fuit circulus et conversio saeculorum quoad fidem, gratiam et salutem, et quasi annus saecularis et circularis Dei. Ita Chrysostomus et Theophylactus. Hic secundus sensus est pulchrior et aptior; in eo enim proprie spectatur multiformis et varia sapientia Dei. Ab hac multitudine et varietate cognitionis et sapientiae, Christus ipse vocatur πολυόφθαλμος, id est multioculus, et Cherubim, inquit Anastasius Sinaita, lib. I Hexameron. QUAM FECIT IN CHRISTO JESU. — Pronomen «quam» referre potest primo, «Ecclesiam;» secundo, «sapientiam,» ut Hieronymus; tertio et planissime, «praefinitionem,» q. d. Haec praefinitio saeculorum jam dicta, facta est per Christum et πρωτομοιχάλωτος, id est Christi merita. Hinc patet quod dixi cap. I, non tantum fidem et gratiam, sed et praedestinationem ipsam aeternam, quae est in mente Dei (haec enim est praefinitio, de qua hic Apostolus), factam esse ex meritis Christi praevisis, q. d. Apostolus: Quod primo saeculo vocarentur omnes Gentes ad salutem, secundo Judaei, tertio Gentiles, id factum ex meritis Christi praevisis, ob quae Deus decrevit, ab aeterno praedestinare, vocare, justificare et glorificare credentes in Christum, sive Judaeos, sive Gentes, quolibet saeculo.
3:12
12. In quo (per quem, scilicet Christum) HABEMUS FIDUCIAM (graece παρρησίαν, id est, ut Syrus, audaciam libere loquendi, libertatem evangelizandi, q. d. Cujus, scilicet Christi ope audacter, libere et intrepide evangelizo. Secundo, melius hic Noster vertit «fiduciam,» qua animus per Christum peccatis expiatus, et innocenter jam vivens, bene sibi conscius, confidit se esse in gratia et amicitia Dei. Unde cum dixisset: «In quo habemus fiduciam,» hujus fiduciae effectum subdit) et accessum in confidentia, — ut scilicet confidenter quasi amici, imo quasi filii accedamus ad Deum Patrem, dicamusque: «Abba Pater.» PER FIDEM EJUS. — Refer non tantum ad in confidentia, q. d. In confidentia, cujus principium et origo est fides Christi; sed potius ad fiduciam et accessum, q. d. Fiduciam et fiducialem accessum habemus ad Patrem per fidem Christi, qua remissionem peccatorum et justitiam assecuti confidimus nos esse in Dei gratia et favore, et confidenter ad Deum quasi patrem amantissimum accedimus: fides enim parit hanc fiduciam et confidentiam. Ita Chrysostomus, Theophylactus et Graeci.
3:13
13. PROPTER QUOD, — quia scilicet habemus hanc fiduciam et accessum ad Deum Patrem nostrum, qui potentissimus est, ut in omnibus tribulationibus nos roboret, easque propulset. PETO NE DEFICIATIS IN TRIBULATIONIBUS MEIS (graece μὴ ἐγκακεῖν, id est non deficere, non lassescere, non segnescere, quod primo, potest referri ad primam personam, quasi Paulus de se dicat, Peto et oro Deum ne ego deficiam in tribulationibus, ne iis vincar et cedam. Ita Hieronymus et Syrus. Secundo, noster Interpres refert ad secundam personam: ne vos, scilicet, o Ephesii, deficiatis et cadatis animo, videntes me tribulari et vinciri) PRO VOBIS, — quia scilicet vobis aliisque Christum et salutem evangelizo. Haec secunda versio verior est: magis enim Ephesiis pusillis et novellis in fide timebat Apostolus in persecutione, ne animis caderent, quam sibi, qui quasi generosus pugil et athleta Christi in ea solet gloriari. Nota: «Peto,» non a Deo, sed a vobis: graece enim est αἰτοῦμαι, id est peto, posco, exigo. Unde S. Augustinus, serm. 7 in haec Apostoli verba: «Peto, ait, a vobis propter arbitrium voluntatis; sed quia haec infirma est, Deum rogo, ut idem det vobis propter auxilium majestatis.» Unde subdit Apostolus: «Hujus rei gratia, flecto genua ad Patrem.» QUAE EST GLORIA VESTRA. — q. d. Quod ego Apostolus et praeceptor vester dignus sim tanta pro Christo et vestra salute pati, non turbari, non animis cadere, sed exultare et gloriari debetis. Ita Chrysostomus. Hae siquidem passiones stigmata sunt et insignia Christi, Galat. VI, 17, suntque praeludia martyrii.
3:14
14. HUJUS REI GRATIA. — Redit post longum hyperbaton (quo a versu secundo hucusque abreptus fuit in Dei dignationem, et beneficium vocationis Gentium) ad versum primum, ut ibi dixi. FLECTO GENUA AD PATREM, — flexis genibus in signum reverentiae et humilitatis, oro et obsecro Deum Patrem. Est metalepsis.
3:15
15. EX QUO OMNIS PATERNITAS IN COELIS ET IN TERRA NOMINATUR. — Nota: Sicut graece a πατήρ, πατριά; et Syre ex אב ab, אבהותא abahuta: ita latine a pater, paternitas dicitur et derivatur. Unde recte, quidquid cavillentur Erasmus et Beza, Interpres noster novum nomen πατριά, novo Latino nomine paternitas, vertit, et ita verterunt S. Hieronymus, Damascenus, lib. I De Fide, cap. IX; Syrus, interpres Theophylacti, et alii qui Graecae linguae fuerunt peritissimi. Unde primo, Damascenus sic explicat: «Nomen paternitatis ex divinis ad humanos patres translatum est.» Quod intellige metonymice, «nomen,» id est res nomine paternitatis significata, sive ipsa paternitas, quae est in hominibus et creaturis, descendit a Deo Patre, qui primus increatus et immensus Pater ipsis suam paternitatem communicavit, ut et ipsi fierent et dicerentur patres; nam nomen ipsum patris prius hominibus imposuerunt homines, et inde idem transtulerunt ad divina, et ad Deum Patrem: ex humanis enim, utpote sibi notioribus, homines imposuerunt nomina divinis, ut passim alii Patres et Doctores docent. Non ergo de nomine Patris, sed de re hoc nomine significata intelligendus est Damascenus. Et hoc est quod docet D. Thomas et Scholastici, paternitatem omnem creatam derivari ab increata, quae est in Deo Patre. Huc accedit S. Hieronymus: «Sicut, inquit, solus bonus (Deus) bonos facit, et solus immortalis immortalitatem tribuit, et solus verus, veritatis nomen impertit: ita solus Pater, quia creator est omnium et universorum causa substantiae, praestat caeteris ut patres esse dicantur. De terrenis coelestia contemplemur. Adam quem primum plasmavit Deus, et creator ipsius, et pater fuit, certe Deo Patri scit se debere quod substitit. Rursum hi qui geniti sunt ex Adam, patrem illum intelligunt, ex quo orti sunt. Unde Lucae III, ait Scriptura: Filii Seth, filii Adam, filii Dei, ut paternitatis in terra vocabulum a Deo primum ortum esse monstraret.» Et inferius: «Ex eo quod Deus Pater Domini nostri Jesu Christi juxta substantiam pater est, et unigenitus non est adoptione filius, sed natura, caeterae quoque creaturae, paternitatis nomen adoptione meruerunt.» Addit S. Hieronymus dici: «Ex quo omnis paternitas nominatur, non vero nata est. Aliud est enim appellationem paternitatis mereri, aliud natura habere consortium,» q. d. Ipsa increata et divina Dei paternitas nobis communicari nequit, sicut nec ipsa Dei essentia: sic enim vere et proprie essemus dii; sed tantum participatio quaedam tenuis ejusdem, ex qua fit ut patres nominemur sicut et Deus, sed analogice et participative. Igitur ex prolixo discursu S. Hieronymi et caeterorum hanc colligas sententiam: Paternitas, inquit, in coelis est generatio Filii, paternitas in terra est generatio hominum et animalium, quae omnis a Dei paternitate manat: omnes enim ab eo vim habent generandi, ut sint et nominentur patres. Dices, in coelis nulla est paternitas quae a Dei paternitate descendat. Respondet S. Hieronymus, angelos aeque ac homines habere sui generis principes, quos patres gaudent appellare: princeps enim est et dicitur subditorum pater, et principatus est quaedam paternitas. Sic servi Naaman eum vocant patrem, id est dominum et principem, IV Reg. v, 13. Sic patres Latinis vocantur senatores, imo Romani eos fere vix alio nomine compellabant quam Patres conscripti. Hic sensus est appositus, sed non proprius et adaequatus. Unde secundo: Nota cum Hieronymo, S. Paulum Graecum πατριά, quod Noster vertit, paternitas, accepisse a Septuaginta, qui hoc nomine solent vertere Hebraeum משפחה mispacha, id est familia, vel tribus (has tribus Septuaginta alibi vocare solent φυλή), quae ab uno capite et parente descendit: quia enim duodecim filii Jacob apud Judaeos capita et patres fuerunt duodecim familiarum et tribuum a se descendentium, hinc Septuaginta tribum a quolibet hoc patre descendentem vocant πατριάν, et a πατριά vocant Patriarchas ipsos tribuum patres et primos progenitores, q. d. τῆς πατριάς ἀρχάς, id est tribus principia. Itaque πατριά, sive paternitas, aut, ut vertit interpres Chrysostomi, paterna cognatio, est familia, vel tribus aut gens, quae ab uno communi patre prognata est, quam Hieronymus contra Helvidium parentelam vocat, et ita vertit hic Vatablus. Sic noster Interpres retinens Graecum πατριά, Psal. xcv, 7, vertit: «Afferte Domino, patriae,» id est familiae, tribus, stirpes, «gentium, afferte Domino gloriam et honorem.» Paternitas ergo non sumitur hic pro relatione patris in abstracto, quam Philosophi paternitatem vocant: haec enim graece, Damasceno teste loco citato, potius πατρότης quam πατριά dicenda esset; sed metonymice paternitas hic idem est quod parentela, quae ab eodem patre, vel paternitate descendit. Sunt enim quasi correlativa pater sive paternitas, et parentela, unumque includit alterum; pater enim est parentelae pater, et parentela est patris parentela, q. d. Apostolus: Deus Pater non tantum Christi, sed et omnium est pater, tam hominum quam angelorum, ita ut Deo communi parente affines sint Judaei et Gentes, homines et angeli: ipse enim pater est omnium familiarum, non solum corporalium, — spiritualium, puta Seraphim, Cherubim, Thronorum et caeterorum ordinum. Licet enim hae familiae suos proprios et distinctos habeant patres et principes, omnes tamen communem patrem et principem habent Deum, a quo omnes descendunt: ideoque Deo Patri non tantum paternitas et generatio aeterna, respectu Filii sui, sed et temporalis per creationem in omnes coelestes et terrestres tribus et cognationes convenit, ac consequenter ab omnibus in coelo et in terra quasi Pater est nominandus, celebrandus (ut dixi cap. I, vers. 21), colendus et redamandus. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Theodoretus, Oecumenius, imo et S. Hieronymus. Nota tertio: Apostolus unum Deum Patrem opponit multis principiis et diis Simonis Magi et Hesiodi (qui suam Theogoniam, id est deorum generationem, conscripsit), aliorumque Poetarum et Philosophorum Gentilium. Rursum, ne Judaei jactent Deum verum suum esse Deum, non Gentium, Gentesque alium debere quaerere Deum, Apostolus eos retundens dicit Deum esse patrem communem omnium tam Gentium, quam Judaeorum; ac proinde non mirari debere Judaeos, si Gentes, aeque ac Judaei, jam a communi parente ad salutem per Christum Christique Apostolos vocentur, et vicissim Gentes fidenter, aeque ac Judaeos, ad Christum et Deum quasi ad communem parentem accedere debere. Nominatur, — id est existit, suum habet esse et suam originem, derivatur et descendit; ut jure a Deo Patre nomen accipere, et ab eo nominari possit familia, tribus vel parentela Dei, quaeque Deum habet patrem, a quo quasi a primo exemplari et efficiente omnes familiae et parentelae, omnesque familiarum patres et capita, omnis denique generandi vis, foecunditas et paternitas tanquam a patre omnium magno et universali profluit et dimanat: sic enim Hebraei metonymice vocari aut nominari sumunt pro esse. Sic Isaiae VII, 14, Christus dicitur vocandus Emmanuel, id est erit Emmanuel, quia nobiscum erit Deus, quod significat Emmanuel. Sic Isaiae VIII, 3, Christus dicitur vocandus «Accelera spolia detrahere, festina praedari,» id est celer erit daemonum et hostium suorum spoliator, eorumque festinus praedator. Nec enim haec duo nomina Christo imposita, Christumque ita nominatum uspiam legimus, rem autem utroque nomine significatam Christo convenire notissimum est.
3:16
16. UT DET VOBIS SECUNDUM DIVITIAS GLORIAE SUAE (id est gloriosae gratiae suae) virtute (graece δυνάμει, id est fortitudine, constantia et robore spiritus contra omnes persecutiones et tentationes) CORROBORARI (scilicet ut corroboremini in infirmitate naturae vestrae) per Spiritum ejus IN INTERIOREM HOMINEM, — ut interior homo, id est mens gratia et spiritu Dei regenerata (hic enim ab Apostolo vocatur interior homo, ut dixi ad Rom. VII, 22), in eadem gratia et spiritus fortitudine crescat. Nota: Praepositio in cum accusativo significat augmentum. Sic dicimur ire de virtute in virtutem; sic dicitur justitiam Dei in Evangelio revelari ex fide in fidem. Vide dicta Rom. I, 17. Regia tamen Biblia, et alia nonnulla legunt, in interiori homine; et sic Graecum εἰς cum accusativo saepe sumitur pro ἐν, id est in, cum ablativo. Tumque planus est sensus, ut scilicet optet eos corroborari in interiori homine, id est in mente, intellectu, voluntate, caeterisque internis animae viribus et potentiis: hae enim, vel potius homo, quatenus iis constat iisque vivit, dicitur homo interior: sicut e contrario exterior dicitur idem homo, quatenus sensibus membrisque externis constat, vivit, iisque operatur et indulget. Hoc ergo sensu homo exterior et interior sumitur naturaliter; priore vero sensu sumitur supernaturaliter. Vide dicta II Cor. IV, 16.
3:17
17. CHRISTUM HABITARE (repete, «det vobis» Deus Pater, ut Christus habitet) PER FIDEM, etc. IN CHARITATE RADICATI ET FUNDATI, — supple, ut sitis; alias dicendum erat, radicatis et fundatis. Verum Romana et Anselmus jungunt haec sequentibus sic: «In charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere,» etc.
3:18
18. Ut possitis comprehendere (id est animo concipere et intelligere) cum omnibus sanctis, — id est Apostolis, ait Ambrosius, Prophetis et Christianis, tum militantibus hic adhuc, tum potius in coelo triumphantibus, Deique visione beatis. QUAE SIT LATITUDO, ET LONGITUDO, ET SUBLIMITAS, ET PROFUNDUM. — Nota primo, Apostolum hic cum dimensionibus jungere differentias positionum: nam tres tantum sunt dimensiones, longitudo, latitudo, crassities; altum vero et profundum respondent τῷ sursum et deorsum, quae sunt differentiae positionum; crassum ergo hic resolvitur in altum et profundum quasi in sua extrema. Itaque haec quatuor jungenda et distinguenda sunt, non uti sunt in corpore, sed uti sunt in domo, ubi profundum sunt fundamenta, altitudo est tectum, longitudo est longius latus vel paries, latitudo est brevius latus. Nota secundo, Apostolus videtur perstringere fabulas haereticorum et poetarum, uti deorum βάθος, sive profundum Hesiodi, et dimensiones Christo ab Elxai affictas, de quibus Epiphanius, lib. I, cap. XIX et XXX: «Elxai, ait, describit Christum esse quamdam virtutem mensurae viginti quatuor schoenorum in longitudinem, id est milliariorum nonaginta sex, in latitudinem schoenorum sex, id est milliariorum viginti quatuor, et crassitiem similiter emetitur, et pedes, et fabulamenta reliqua.» Tales etiam fuerunt triginta Aeones Valentini, q. d. Apostolus: Poetae, Valentinus et haeretici jactant suum deorum βάθος, id est profundum, suum πλήρωμα, id est plenitudinem, longitudinem, latitudinem, altitudinem; sed fabulose: ego vero haec ipsa in Christo Christianorum Deo esse praedico et demonstro. Nota tertio, Scripturas generalissime capiendas esse, quia auctor earum, Spiritus Sanctus, uti amplissimum habet intellectum et conceptum, ita et locutionem. Unde varios intendit sensus etiam litterales, si rei locoque conveniant, maxime si subordinati sint et connexi, omnesque in unum quasi scopum conspirent et dirigantur. Ita S. Augustinus, lib. XII Confess., cap. XXX. Unde Apostolus generatim et indeterminate dicit: «Quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum,» non explicans, nec determinans cujus rei intelligat longitudinem, latitudinem, etc. Quare hunc locum varie admodum et multipliciter explicant Patres, omnesque probabiliter. Vide hic foecunditatem S. Scripturae. Dico ergo primo: Apostolus loquitur hic de beneficio oeconomiae et redemptionis Christi, qua non tantum Judaeos, sed et Gentes omnes vocavit ad salutem, gratiam et beatitudinem, vultque hac phrasi significare quam magnum fuerit hoc mysterium Christi, quamque omnibus numeris et partibus absolutum; sequitur enim: «Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi.» Christi ergo vel charitatis Christi dimensiones hic describit. Idem patet ex anteced. vers. 3, 4, 6, 8, 11 et caeteris, quibus non facit aliud, quam hoc sacramentum et mysterium Christi depraedicare et admirari. Unde patet, hunc sensum esse genuinum et proprie intentum ab Apostolo. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Theodoretus, Oecumenius. Si singula velis singulis adaptare, ita poteris: «Quae sit latitudo,» id est quam late se extendat hoc mysterium, charitas et beneficentia Christi, videlicet ad omnes gentes et homines, qui ante legem, in lege, post legem, fuerunt, sunt et erunt; «quae longitudo,» id est quam longe mysterium hoc praedefinitum fuerit, scilicet ab aeterno; «quod sit profundum,» id est quam profunde, nimirum ad inferos, virtus Christi se extendat; «quae sit sublimitas,» id est quam sublimiter, puta super omnes coelos, primitias nostras in se Christus evexerit nosque evehet. Ita Oecumenius. Possunt secundo, hae dimensiones accipi de Christo qua Deus est; unde sequitur: «Ut impleamini in omnem plenitudinem Dei,» ubi graece est πλήρωμα, quod erat unum ex Aeonibus, sive diis Valentini, cui suum verum πλήρωμα, id est plenitudinem Dei, opponit Apostolus. Licet enim omnes dimensiones in Deo unum sint, una scilicet immensitas, sitque Deus quasi sphaera quaedam intelligibilis sine dimensionibus, ut explicat Ambrosius; unde etiam Empedocles rogatus quid esset Deus, respondit: Est circulus cujus centrum est ubique, circumferentia nusquam; quia scilicet Deus ubique est totus, nullo tamen coeli terraeve ambitu concluditur, sed super coelos per immensa illa spatia vacua in immensum se porrigit ejus immensitas. Hinc recte eam describens Job, cap. XI, vers. 8: «Excelsior, inquit, coelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? Longior terra mensura ejus, et latior mari.» Et sic Ambrosius hic per longum, latum, sublime, profundum intelligit immensitatem Dei. Has tamen dimensiones in Deo distinguere possumus per analogiam et similitudinem ad creaturas, seu ita ut illae in creaturis distinguuntur: et sic Dei longitudo est aeternitas; latitudo est omnipotentia, ut D. Thomas, vel, ut Bernardus et Gregorius, est charitas; sublimitas est Dei majestas; profundum est abyssus judiciorum et sapientiae Dei. Ita Anselmus, D. Thomas, Cajetanus. Et pulcherrime S. Bernardus, lib. V De Consider., in fine: «Divina, ait, essentia, res una cum sit, est tamen longitudo propter aeternitatem, latitudo propter charitatem, sublimitas propter majestatem, profunditas propter sapientiam; haec quadriga Dei; comprehendimus hanc duobus brachiis, timoris et amoris; timor sublimi et profundo, amor longo latoque respondet; vel quatuor virtutibus: longitudinem enim tenemus et comprehendimus perseverantia, latitudinem charitate, majestatem veneratione et adoratione, sapientiam et abyssum judiciorum timore et humilitate. His etiam quatuor species contemplationis respondent: longitudinem enim comprehendit meditatio promissorum, latitudinem recordatio beneficiorum, sublimitatem contemplatio majestatis, profundum inspectio judiciorum.» Haec Bernardus. Paulo aliter S. Gregorius, lib. XI Moral., cap. X et XI, in illud, «Excelsior coelo,» etc., per latitudinem, accipit charitatem Dei; per longitudinem, longanimitatem; per sublimitatem, incomprehensibilitatem Dei, qua a Sanctis in coelo, licet clarissime visus, nequit comprehendi; per profundum, incomprehensibilitatem judiciorum Dei in puniendis damnatis. Potest tertio, hic locus accipi de dimensionibus crucis: fuit enim crux instrumentum redemptionis Christi. Ubi nota: Tres lineae rectae tantum esse possunt, quae perpendiculariter, id est, ad angulos rectos sese invicem intersecant, scilicet, duae in plano jacentes, et tertia illis insistens, et utramque in concursu penetrans in profundum, sive deorsum versus. Et hae tres lineae faciunt trinam crucem: reliquae enim praeter has tres laterales lineae sese intersecantes angulos faciunt non rectos, sed acutos. Et hinc Mathematici tres dimensiones, sive quantitatis species collegerunt, longum, latum, crassum vel profundum, quod hic habet Apostolus, ut recte noster Clavius in I Euclidis annotavit; hae ergo dimensiones fiunt per trinam crucem. Unde et hic apte de cruce Christi accipi, et de ea explicari possunt. Pro quo rursum nota: Gregorius Nyssenus, orat. I De Resurrect., vult Apostolum alludere ad quatuor cornua crucis, summumque cornu dici altitudinem, imum dici profundum, et transversum unum dici longitudinem, alterum latitudinem. Addunt Basilius, Damascenus et Sedulius, apud Jacobum Gretserum, lib. I De Cruce, cap. III, causam, cur quatuor has dimensiones et cornua crux habuerit, ut scilicet significaretur, quatuor orbis plagas totumque terrarum orbem ad crucem seu pertinere, seu vocari. Ideoque Nyssenus crucem vocat universitatis vinculum. Unde secundo, Sedulius: «Summum crucis sive altitudo, inquit, est Oriens; profundum sive imum, est Occidens; cornu dextrum, est Septentrio; sinistrum, est Meridies.» Tertio et optime, longitudo est hastile crucis, latitudo est minus lignum transversum pro brachiis; altitudo accedit, si crucem erigas (est enim altitudo summitas crucis erectae); profundum est imum crucis in terra defossum. Sic fere Augustinus in Psalm. CIII, et epist. 102: «Erat, ait, latitudo in qua porrectae sunt manus; longitudo a terra surgens, in qua erat corpus infixum; altitudo ab illo devexo sursum quod eminet (in hoc tantum nonnihil a nobis differt Augustinus); profundum ubi fixa erat crux, et ibi spes omnis vitae nostrae.» De cruce ergo hunc Apostoli locum accipiunt S. Hieronymus, Nyssenus, Beda, Anselmus, et pulcherrime Augustinus, serm. 7 De Verbis Apostoli. Idque primo, litteraliter juxta sensum genuinum quem primo loco dedi, ut longitudo crucis sit aeterna ejus praedestinatio; latitudo sit vis ejus et virtus, quae ad omnes omnium temporum homines se extendit; profundum sit, quod vis crucis ad infernum descendit, cum animas patrum e limbo et Purgatorio liberavit; sublimitas sit, quod easdem aliasque complures in coelum subvexerit. Rursum, juxta secundum sensum de Christo Deo datum possumus eadem, quae ibi dixi, cruci adaptare, ut scilicet communicationem idiomatum Dei in Christo homine crucifixo spectemus, et admiremur in cruce Dei longitudinem, id est, aeternum decretum; latitudinem, id est, charitatem et potentiam; altitudinem, id est, majestatem; profundum, id est, sapientiam, seu haec omnia quasi cruci affixa, quia eadem cum Deo crucifixa. Adhaec, Deum communicasse cruci suae longitudinem, id est aeternitatem, ut virtus crucis aeterna sit, et quod multi volunt, ut crux Christi quasi trophaeum in coelis in aeternum perduret, quodque sic Deus quasi aeternarit suam crucem; sic etiam Deum cruci communicasse suam latitudinem, id est potentiam, quia per infirmitatem crucis et mortis potentissimos hostes vicit et contrivit; sic communicasse suam sublimitatem, id est majestatem, ut scilicet crux ab omnibus adoretur; sic suum profundum, id est sapientiam, quia non potentia, sed summa aequitate, mira arte et sapientia adinventa, scilicet in carne assumpta crucem et mortem subiens, Christus satisfecit Deo pro nostra offensa, sicque per crucem redemit hominem: ut qui in ligno vincebat, in ligno quoque vinceretur. Secundo, proprie hae dimensiones crucis ut crux est, accipi possunt; quia enim vers. 13, Ephesiis dixerat Apostolus: «Ne deficiatis in tribulationibus meis,» sed in iis, ait vers. 16, «virtute corroboremini,» hinc stimulum eis addit proponens Christi exemplum, q. d. Oro Deum ut in vestra cruce et tribulatione det vobis cogitare, ac mente comprehendere crucis Christi (ut ea vos solemini et animetis) profundum, id est intensionem dolorum et ignominiarum Christi crucifixi; et longitudinem, qua scilicet per triginta quatuor annos, quibus vixit, hanc crucem, hos dolores, vel in corpore, vel in animo, vel in spiritu eos sibi imminere praevidens passus est; et latitudinem, qua scilicet omnibus membris, et animae potentiis, ab omni hominum genere, imo a Deo et angelis, a quibus fuit derelictus, et omnia poenarum genera passus est Christus, omnibusque bonis et fortunae, et famae, et honoris, et vitae est spoliatus; et sublimitatem, qua Christus crucifixus sublimi consideratione et perfectissima cognitione tum Dei offensi, tum gravitatis offensae nostrae, tum crucis, poenarum sibi suaeque personae, vel illatarum, vel inferendarum, tum plurimorum damnandorum, quibus omnes sui dolores inutiles futuri erant, non solum in cruce, sed et tota vita gravissime doluit, et discruciavit se. Unde tropologice, haec in nos derivans Anselmus, lib. De Mens. crucis, sub finem: «Crux, inquit, est cruciatus cordis quod Deo non melius serviamus. Debemus ergo habere cruciatum, quod non tantum, inquit, humiliamur, o Domine, quantum debemus, et hoc est profundum crucis; quod non tantum laudamus, et amamus te, quantum bonitas tua exigit, et haec est sublimitas; quod non sumus tam fideles, ut alios ad tuam laudem trahamus, et haec est latitudo; quod non semper continuamus laudem tuam, et haec est longitudo.» Tertio, moraliter hae dimensiones crucis accipi possunt cum S. Augustino, ut longitudo crucis tum Christi, tum nostrae sit perseverantia; latitudo sit charitas; sublimitas sit religio, spes, amor, oratio, et omnis cum Deo communicatio et conjunctio; profundum sit arcanum praedestinationis, cur crux uni prosit, alteri non: unde oritur timor et humilitas profunda. Hae tres expositiones de cruce possunt accommodari pari modo aliis duabus expositionibus jam dictis, et duabus sequentibus, quartae scilicet et quintae jam dicendis. Igitur potest quarto, accipi hic locus de dimensionibus spiritualis aedificii, id est, de quadruplici perfectione tum Ecclesiae Christi, tum animae cujuslibet Christianae, tum charitatis, et consequenter cujuslibet virtutis Christianae: praecessit enim: «In charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere.» Et: «Christum habitare per fidem in cordibus vestris,» ut scilicet eo referantur hae dimensiones. Unde de hoc aedificio, cap. praecedent. vers. 20, dixit: «Superaedificati super fundamentum Apostolorum,» etc., et rursum de eodem agit cap. seq. vers. 12 et 16. Ita S. Hieronymus, Augustinus, Anselmus, Gregorius, homil. 6 in Ezechielem, in fine. Ecclesiae ergo dimensiones hae sunt: altitudo ejus, est coelum, sive coelestis et beata Jerusalem; profundum ejus, est infernus: hic enim est Ecclesiae carcer, cujus sunt partes limbus et Purgatorium; longitudo Ecclesiae est, quod sit omnium temporum et saeculorum; latitudo est, quod sit omnium terrarum et gentium. Vel mathematica, ut S. Hieronymus, Ecclesiae longitudo est ejus diffusio, qua ab Oriente in Occidentem; latitudo, qua a Meridie in Septentrionem porrigitur. Rursum, ut Anselmus, spiritalis Ecclesiae longitudo, est spes longanimis; latitudo, est charitas; altitudo, est vita coelestis inter angelos: nostra enim conversatio in coelis est; profundum, est fides, baptismus et reliqua Ecclesiae Sacramenta. Pari proportione animae longitudo est fides, latitudo est spes, altitudo est charitas, profundum est humilitas. Vel secundo, longitudo est perseverantia, latitudo charitas, altitudo est spes coeli, profundum est timor judiciorum Dei. Unde S. Augustinus, tom. X, homil. 3 inter 50: «Ego, ait, haec Pauli verba sic intelligere soleo, in latitudine bona opera charitatis, in longitudine perseverantiam usque in finem, in altitudine spem coelestium praemiorum, in profundo inscrutabilia Dei judicia, unde ista Dei gratia in homines venit:» ex quo oritur timor, humilitas ac soliditas cujusvis virtutis. Huc referri potest et altera Hieronymi expositio de novissimis: «Sublimitas, inquit, est coelum, profundum est infernus, media longitudo, et latitudo est accessus ad unum vel alterum.» Denique charitati haec aptari possunt; de ea enim praemisit Apostolus: «In charitate radicati,» et de eadem subdit statim: «Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi,» quam scilicet Christus in se habet, Christianisque suis communicat. Unde haec Vatablus sic explicat: «Quae sit longitudo,» etc., id est quam longa, lata, profunda et sublimis sit bonitas Dei. Charitatis ergo longitudo, est ejus continuatio, et constans perseverantia; latitudo, est extensio, qua se charitas ad omnes tam angelos, quam homines, tam inimicos quam amicos, omnesque creaturas extendit; profundum, est ejus intensio et fervor; altitudo, est ejus excellentia, et heroici actus, v. g. martyrium, quod est quasi apex charitatis; vel altitudo est ejus objectum, et elevatio, qua charitas ad unum Deum, quem diligit, se elevat, et sub eo cuncta contemnit. Haec omnia pari ratione applices cuivis alteri virtuti Christianae. Potest quinto, accipi hic locus cum Anselmo quasi anagogice (praecedens enim fuit quasi tropologia: sed ita, ut utraque, scilicet tam haec anagogia, quam illa tropologia sit litteralis) de dimensionibus civitatis et beatitudinis coelestis, de qua Apoc. xxi, 16, dicitur: «Longitudo, latitudo et altitudo ejus, aequalia sunt.» Sub altitudine etiam profundum accipe: longitudo enim significat aeternitatem gaudiorum, latitudo extensionem, altitudo sublimitatem, profundum intensionem et immersionem in abyssum divinitatis. Haec aequalia sunt, quia aequo semper tenore durant. Unde hic ait Apostolus: «Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis.» Hoc enim est Beatorum; et hae dimensiones gaudiorum coeli apte respondent dimensionibus dolorum crucis Christi, de quibus diximus in tertio sensu. Ex cruce enim, charitate et meritis Christi omnes dimensiones jam dictae dimanant. Quocirca Christi crux et merita earumdem sunt mensura, qua magnum illud aedificium mensuratur. Quocirca qui claram operum et meritorum Christi haberet cognitionem, uti habebat Paulus, ille recte comprehenderet multiplicem hanc latitudinem, longitudinem, sublimitatem et profunditatem. Hoc insinuat Paulus dum dixit, vers. 8: «Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia haec, in Gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi.» Divitiae enim Christi sunt merita, quibus nobis omnes has dimensiones gratiae et gloriae promeruit, ut recte annotavit Alcazar, Apoc. cap. XXI, vers. 15. Omnes hi sensus veri, omnes satis appositi videntur huic loco, et indefinitae propositioni Apostoli. Unde videntur intenti omnes a Spiritu Sancto, et diversis Patribus suggesti: primus tamen maxime videtur genuinus. Sic ergo breviter et ordinate omnes complectere, et in unum collige, ut sensus sit, loquaturque Apostolus de dimensionibus Christi, tum Dei, tum hominis, et peculiariter crucis ejus, itemque fructus ejus et conformitatis in nobis tum in hac vita, tum in futura: eaedem enim sunt dimensiones Christi et Ecclesiae, quae Ecclesiae et animae cuivis fideli et sanctae in Ecclesia a Christo sunt communicatae.
3:19
19. SCIRE ETIAM SUPEREMINENTEM SCIENTIAE CHARITATEM CHRISTI. — S. Augustinus, epist. 120, et S. Ambrosius legunt, cognoscere supereminentem scientiam charitatis Christi: sed Graeca et Latina Biblia habent scientiae, non scientiam. Secundo, S. Hieronymus, Erasmus et Vatablus, scientiae accipiunt in genitivo, q. d. Oro Deum ut det nobis eximiam dilectionem cognitionis et scientiae, ut aveatis scire et cognoscere mysteria fidei christianae. Tertio et melius, alii passim scientiae accipiunt in dativo; regitur enim a supereminentem, q. d. Charitatem, quae supereminet et praestat scientiae. Unde S. Augustinus, lib. De Gratia et Lib. arbitr., cap. XIX: «Cum, inquit, dicat Apostolus, Supereminentem scientiae charitatem Christi, quid insanius, quam putare ex Deo esse scientiam quae subdenda est charitati; et ex hominibus esse charitatem quae supereminet scientiae.» Ubi S. Augustinus hunc locum de scientia et charitate in genere explicat, q. d. Apostolus: Charitas longe antecellit omnem scientiam; ut fusius docuit 1 Corinth. XIII. Verum quia Apostolus non absolute dicit charitatem, sed limitat addens: «Charitatem Christi,» et quia toto hoc capite deprædicavit charitatem in Christo nobis exhibitam, hinc quarto et simplicissime, «charitatem Christi,» id est quam Christus nobis exhibuit, vocat «supereminentem scientiæ,» id est majorem quam ut sciri, intelligi et comprehendi possit, q. d. Charitas Christi tanta est, ut superet omnem humanam cognitionem et scientiam. Ita Theophylactus, Œcumenius et Ambrosius, qui ait: «Post Dei Patris infinitam et incomprehensibilem cognitionem, et inenarrabilem clementiam, Christi quoque nos vult agnoscere charitatem, quæ supereminens (ita enim legendum videtur in Ambrosio, non autem supereminentis) est scientiæ: quis enim potest colligere mysterii hujus charitatis rationem, ut et Deus hominis causa homo nascatur, deinde moriatur pro hominibus, pro servis dominus, pro creaturis creator, pro impiis pius?» UT IMPLEAMINI IN OMNEM PLENITUDINEM DEI. — Primo, aliqui apud Theophylactum et Œcumenium: Plenitudo Dei, inquiunt, est sacra Trinitas: Pater, Filius et Spiritus Sanctus, q. d. Ut plene SS. Trinitatem, ejusque attributa, et dimensiones jam dictas cognoscatis, ametis, adoretis et placeatis. Secundo et melius Theophylactus et alii, q. d. Ut sitis pleni omni sapientia, virtute et perfectione, maxime charitate qua plenus est Deus; seu, ut Dei cognitione, amore omniumque bonorum divinorum plenitudine impleamini.
3:20
20. EI AUTEM, QUI POTENS EST OMNIA FACERE SUPERABUNDANTER QUAM PETIMUS AUT INTELLIGIMUS. — Græce est clarior sensus et efficacior spiritus: τῷ καὶ δυναμένῳ ὑπὲρ πάντα ποιῆσαι ὑπερεκπερισσοῦ ὧν αἰτούμεθα ἢ νοοῦμεν, id est, ei qui potest super omnia facere ex abundanti super ea quæ petimus aut intelligimus, id est qui potest facere omnia eximie melius, amplius et abundantius quam petamus aut intelligamus, q. d. Spero quod Deus, qui tam liberalis est, ut vota nostra superet, et hocce meum votum, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei, implebit et superabit; utque impleat et superet tacite eum rogo et obsecro. Nota miosin, «potens est,» id est potest, et re ipsa facit, et facere solet. Simile est II Cor. cap. IX, vers. 8, ut ibi dixi. SECUNDUM VIRTUTEM QUÆ OPERATUR IN NOBIS. — κατὰ τὴν δύναμιν, secundum vim et potentiam, id est gratiam et spiritum, qui nos potenter ad ardua virtutum opera impellit, q. d. Quod Deus potens sit, imo velit facere plura quam petam aut intelligam, patet ex tanta vi et potentia gratiæ ipsius, quam actu dat, quamque indies experimur super omnem spem et cogitationem nostram.
3:21
21. IPSI GLORIA IN ECCLESIA, ET IN CHRISTO JESU. — Græca non habent conjunctionem et, sicque plenior est sensus, q. d. Glorificetur Deus in vestra Ecclesia per Christum Jesum, a quo tanta bona tantasque gratias accepistis.
3:1
Supra commemoravit apostolus multa Dei beneficia humano generi et ipsis apostolis collata, hic commemorat specialia Dei beneficia sibi tradita. Primo ergo proponit intentionem suam in generali; secundo exponit per partes in speciali, ibi quoniam secundum revelationem, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ponit suam conditionem quantum ad patientiam et tribulationes quas pertulit; secundo quantum ad dona gratiae quae Deus sibi contulit, ibi si tamen audistis, et cetera. Dicit ergo: dixi in quo et vos coaedificamini, etc., huius rei gratia, id est ut aedificemini et convertamini ad Christum, ego Paulus, qui tantus sum, quia apostolus Iesu Christi et magister gentium in fide et veritate, nunc vinctus Romae. Nam hanc epistolam de urbe scripsit, ubi in vinculis tenebatur. II Tim. II, 9: laboro usque ad vincula quasi male operans. Infra IV, 1: obsecro vos itaque ego Paulus vinctus in domino. Ex quo apparet eius tribulatio et passio in squalore carceris. Sed quia poena non facit martyrem sed causa, ideo addit suarum tribulationum causam. Duplex est autem causa pro qua quis martyrii causam prosequitur. Una si patiatur pro fide Christi, vel pro quacumque alia virtute. I Petr. IV, 15: nemo vestrum patiatur quasi homicida, aut maledicus, aut alienorum appetitor, si autem ut Christianus, non erubescat. Et quantum ad hoc dicit vinctus Christi Iesu. Alia, si patiatur pro Ecclesiae utilitate, et quantum ad hoc ait pro vobis gentibus, id est tantum intendo conversionem vestram, et verbum salutis vobis praedico, quod traditus sum carceri. II Cor. I, 6: tribulamur pro vestra exhortatione et salute. Col. I, 24: nunc gaudeo in passionibus pro vobis.
3:2
Consequenter cum dicit si tamen audistis, etc., ponit donum gratiae sibi commissum, quasi dicat: dico quod sum pro vobis gentibus vinctus, si tamen audistis, id est intellexistis, dispensationem gratiae, quae data est mihi pro vobis. Quod potest intelligi dupliciter. Uno modo ut dispensatio accipiatur passive, et sit sensus si tamen audistis dispensationem gratiae, etc., id est si intellexistis quod mihi hoc donum, scilicet apostolatus in gentibus, est dispensatum. Nam, ut dicitur infra IV, 7: unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Et infra: ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, et cetera. Unde mihi dispensatum est a domino Christo, id est venit in sortem, gratia Dei haec ut in vobis fructum faciam. Col. I, 23: factus sum ego minister, et cetera. Dico dispensationem Dei quae data est mihi in vobis, id est eorum dispensatio tradita est mihi. Alio modo, ut dispensatio accipiatur active, ut sit sensus si tamen audistis dispensationem, etc., id est si intellexistis quod mihi datum sit, ut dona gratiae dispensem per communicationem sacramentorum, et hoc in vobis. I Cor. IV, 1: sic nos existimet homo ut ministros Christi.
3:3
Consequenter cum dicit quoniam secundum revelationem, etc., manifestat conditionem suam per partes et in speciali. Circa quod duo facit, quia primo ponit quod pertinet ad dignitatem officii, scilicet dispensationem gratiae; secundo illud quod pertinet ad experientiam patientiae, scilicet tribulationem, ibi quapropter peto ne deficiatis, et cetera. Prima iterum in duas. Primo ostendit gratiae dispensationem quantum ad diversorum mysteriorum cognitionem; secundo quantum ad ipsorum executionem, ibi cuius factus sum minister, et cetera. Prima iterum in duas. Primo ponit mysteriorum Christi sibi datam cognitionem; secundo exponit quod sit istud mysterium, ibi esse gentes cohaeredes, et cetera. Circa cognitionem suam tria facit. Primo quod sit certa, secundo quod sit plena, tertio quod sit excellens. Certa quidem est, quia non est per humanam industriam, nec per humanam intentionem, quae falli potest, Sap. IX, 14: cogitationes enim mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae, sed per legem divinam quae certissima est. Et ideo dicit quoniam secundum revelationem, et cetera. Gal. I, v. 12: neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici; sed per revelationem Iesu Christi. II Cor. III, 18: nos vero revelata facie gloriam domini speculantes, et cetera. Item plena est, quia perfecte revelatum est mihi, et committo vestro iudicio, quia ego in verbis paucis hoc expressi, in quibus cognoscere potestis quod perfectam cognitionem habeam de mysteriis fidei. Et quantum ad hoc dicit sicut scripsi in brevi, id est in paucis verbis, ita aperte, quod eo modo hoc potestis legentes intelligere. Cant. IV, 11: favus distillans labia tua, et cetera. Labium quidem breve quid est. Et sic labia doctoris sunt favus distillans, quando brevibus et paucis verbis multa et magna insinuat. Sed attende, ut dicit Augustinus, quod debet intendere hoc doctor, quod scilicet intelligatur. Et quamdiu ad hoc laborat, verba sua non sunt superflua, sed si postquam intelligitur, eis immoratur, superflua sunt eius verba. Dicit autem prudentiam meam, secundum illud Prov. IX, 10: scientia sanctorum prudentia.
3:4
Quae quidem non est mundana sed divina et caelestis, propter quod dicit in mysterio Christi.
3:5
Est etiam excellens, quia solis apostolis est revelata; unde subdit quod aliis generationibus non est agnitum. Licet enim mysteria Christi prophetis et patriarchis fuerint revelata, non tamen ita clare sicut apostolis. Nam prophetis et patriarchis fuerunt revelata in quadam generalitate; sed apostolis manifestata sunt quantum ad singulares et determinatas circumstantias. Hoc autem quod dicit quod aliis generationibus, etc., potest dupliciter exponi. Uno modo ut per generationes tempora generationum accipiantur, iuxta illud Ps. CXLIV, v. 13: dominatio tua in omni generatione, et generatione. Et tunc est sensus, quod aliis generationibus, id est temporibus, non est agnitum filiis hominum, id est rationalibus creaturis, scilicet nec hominibus, nec Angelis. Matth. XI, 25: abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. Sicut nunc revelatum est sanctis apostolis eius et prophetis in spiritu, ipsis scilicet in eo spiritu novi testamenti interpretantibus Scripturas, et explanantibus legem. Lc. c. VIII, 9: vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem, et cetera. Lc. X, 23: beati oculi qui vident quae vos videtis, et infra XXIV: dico autem vobis, quod multi reges et prophetae voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt, et cetera. Alio modo potest exponi ut per generationes accipiantur homines generati, secundum illud Matth. XXIII, 36: venient haec omnia super generationem istam, et cetera. Et tunc est sensus quod aliis generationibus, id est hominibus in praecedentibus generationibus generatis, non est cognitum, etc., sicut prius. Unde Is. LIII, 1: quis credidit auditui nostro, et brachium domini cui revelatum est? Sed hoc quidem sacramentum fidei revelatum est aliquibus patribus veteris testamenti, secundum illud Io. VIII, 56: Abraham pater vester exultavit ut videret diem meum; vidit, et gavisus est. Et etiam prophetis, secundum illud Ioel II, 28: post haec effundam de spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae. Sed eis quidem revelatum est in quadam generalitate, apostolis vero clare et perfecte. Et hoc propter tria. Primo quia ipsi apostoli habuerunt revelationem immediate a filio Dei, secundum illud Io. I, 18: unigenitus filius qui est in sinu patris, ipse enarravit. Prophetae vero et patres veteris testamenti, ipsi edocti sunt per Angelos, vel per aliquas similitudines. Unde dicitur Is. VI, 6: volavit ad me unus de Seraphim, et in manu eius calculus, quem, et cetera. Et ideo ipsi apostoli clarius acceperunt. Secundo, quia non in figuris et in aenigmatibus, sicut prophetae, viderunt, sed revelata facie gloriam domini speculantes. Lc. X, 23: beati oculi qui vident quae vos videtis. Tertio, quia apostoli constituti fuerunt executores et dispensatores huius sacramenti, et ideo oportebat quod melius ipsi essent instructi quam alii. Io. IV, 38: alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis. Consequenter cum dicit esse gentes, etc., manifestat quid sit illud sacramentum. Circa quod sciendum est quod Iudaei triplicem praerogativam habebant respectu gentilium, scilicet promissionis haereditatis. Rom. c. IV, 13: non enim per legem promissio Abrahae, aut semini eius, ut haeres esset mundi, sed per iustitiam fidei. Ps. XV, 5: dominus pars haereditatis meae, et cetera. Item per specialem a gentibus aliis distinctionem et electionem. Deut. VII, 6: te elegit dominus Deus tuus, ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis qui sunt super terram. Unde Ps. XCIX, 3: nos autem populus eius et oves pascuae eius. Cant. VI, 8: una est columba mea, perfecta mea, et cetera. Item per Christi promissionem. Gen. XII, 3: in te benedicentur universae cognationes terrae. Haec autem tria gentes non habebant. Supra II, 12: qui eratis illo tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel. Sed ad haec tria recepti sunt per fidem. Primo quidem, quantum ad participationem haereditatis, et, quantum ad hoc, dicit cohaeredes, scilicet ipsis Iudaeis in haereditate caelesti. Matth. VIII, 11: multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abraham, Isaac et Iacob in regno caelorum, et cetera. Secundo ad speciale collegium fidelium, et, quantum ad hoc, dicit et concorporales, id est in unum corpus. Io. X, 16: alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, id est gentes, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor. Tertio, ad participationem gratiae repromissae, et quantum ad hoc dicit et comparticipes, scilicet promissionum quae factae sunt Abrahae. Rom. XV, 8: dico autem Christum fuisse ministrum circumcisionis propter veritatem Dei ad confirmandas promissiones patrum, gentes autem super misericordia honorare Deum. Et haec omnia consecutae sunt gentes non per Moysem, sed in Christo. Io. I, 17: lex per Moysem data est, gratia et veritas per Iesum Christum facta est. II Petr. I, 4: per quem maxima et pretiosa nobis promissa donavit, et cetera. Item, nec per impletionem legis, quia hoc est iugum quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus, ut dicitur Act. XV, 10, sed per Evangelium, per quod omnes salvantur. Rom. I, 16: non enim erubesco Evangelium, virtus enim Dei est in salutem omni credenti. I Cor. XV, 1: notum vobis facio Evangelium quod praedicavi vobis, quod et accepistis, in quo et statis, per quod et salvamini.
3:6
Postquam ostendit apostolus esse sibi gratiam dispensatam quantum ad mysteriorum divinorum cognitionem, hic ostendit hoc idem quantum ad ipsorum mysteriorum executionem. Et circa hoc duo facit. Primo commemorat auxilium gratiae praestitum sibi ad exequendum; secundo, ostendit sibi commissum officium ministerii, ibi mihi omnium sanctorum minimo, et cetera. Prima in duas. Primo tangit ministeriorum divinorum executionem; secundo ostendit auxilium sibi datum ad exequendum, ibi secundum donum gratiae, et cetera. Executio autem divinorum sibi commissa est per modum ministerii, et quantum ad hoc dicit: dico quod hoc ministerium est mihi commissum, scilicet gentes esse cohaeredes per Evangelium, per quod gentes participes fiunt promissionis Dei in Christo Iesu, cuius ego Paulus factus sum minister, etc.; quasi dicat: non ego impleo vel exequor ut a me vel ut meum, sed sicut ministerium quod Dei est. Act. IX, 15: vas electionis est mihi iste, et cetera. Unde apostolus I Cor. IV, 1: sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei.
3:7
Deinde cum dicit secundum donum gratiae, etc., tangit auxilium sibi praestitum ad ministeriorum executionem. Huiusmodi autem auxilium duplex fuit. Unum quidem ipsa facultas exequendi, aliud ipsa operatio, sive actualitas. Facultatem autem dat Deus infundendo virtutem et gratiam, per quas efficitur homo potens et aptus ad operandum; sed ipsam operationem confert inquantum operatur in nobis interius movendo et instigando ad bonum. Et ideo hoc accipiens apostolus a Deo, dicit quantum ad primum: dico quod factus sum minister, sed certe non meis meritis, nec virtute propria, sed secundum donum gratiae Dei quae data est mihi, quia scilicet idoneus efficior ad executionem divinorum mysteriorum, qui fui prius persecutor. I Cor. XV. 10: plus omnibus laboravi, non ego, sed gratia Dei mecum. Quantum ad secundum dicit secundum operationem, quam Deus efficit, inquantum virtus eius operatur in nobis et velle et perficere pro bona voluntate. Potest autem hoc aliter exponi secundum Glossam, ut quod dictum est modo referatur ad praecedentia, scilicet dicatur quod esse gentes cohaeredes et concorporales, et comparticipes promissionis eius, scilicet Dei patris, hoc quidem donum dedit Deus gentibus in Christo, id est per Christum, et hoc secundum operationem virtutis eius, id est per hoc quod potenter operatus est, suscitando Christum a morte. Consequenter cum dicit mihi enim sanctorum minimo, etc., ostendit officium commissum, cuius quidem commissionis gratia commendatur ex tribus. Primo quidem ex personae suae conditione; secundo ex commissorum magnitudine, ibi evangelizare investigabiles, etc.; tertio ex fructus utilitate, ibi ut innotescat, et cetera. Commendat igitur officium sibi commissum ex personae conditione. Si enim rex aliquis, aliquod quidem magnum officium alicui magno principi et excellenti committeret, non multum ei magnam gratiam faceret, quantum ad hunc magnum, si poneret in magno officio; sed si magnum et arduissimum officium alicui parvo committat, multum eum magnificat, et magnam gratiam facit ei, et tanto magis quanto officii excellentia excedit ipsum.
3:8
Secundum ergo hunc modum Paulus gratiam sibi commissi officii commendat, dicens mihi enim omnium sanctorum minimo data est gratia haec. Et vocat se minimum, non ex potestate sibi commissa, sed ex consideratione status praeteriti. I Cor. XV, 9: ego sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Is. LX, 22: minimus erit in mille, et parvulus in gentem fortissimam. Et hoc in gentibus, id est inter gentes, Gal. II, 8-9: qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes. Et cum cognovissent gratiam Dei, quae data est mihi inter gentes, et cetera. Secundo commendatur huiusmodi commissionis gratia ex officii magnitudine, quod est revelare et manifestare secreta Dei, quae sunt magna et occulta, puta, de magnitudine Christi et de salute fidelium facta per eum. De his autem duobus est totum Evangelium. Quantum ad primum dicit evangelizare, etc., quasi dicat: haec gratia data est mihi ut annuntiem bonum. I Cor. I, 17: non misit me Christus baptizare, sed evangelizare. Et ibidem IX, 16: vae enim mihi si non evangelizavero. Et bonum hoc, scilicet investigabiles Christi divitias, quae sunt verae divitiae. Supra c. II, 4: Deus autem qui dives est in misericordia, et cetera. Rom. II, 4: an divitias bonitatis eius, et patientiae, et longanimitatis contemnis? et cetera. Rom. X, 12: dives in omnes qui invocant illum. Quasi dicat: divitiae istae vere investigabiles sunt, quia tanta est misericordia eius, quod intelligi vel investigari non possit. Is. XXXIII, 6: divitiae salutis sapientia, et scientia, timor domini ipse thesaurus eius, scilicet Christi, quia in Christo abundantissime fuit timor domini. Is. XI, 3: replebit eum spiritus timoris domini. In Christo enim sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi Col. II, 3, et haec sunt investigabiles, quia perfecte sapientia et scientia Christi investigari non possunt. Iob XI, 7: reperies forsan vestigia Dei, et usque ad perfecte omnipotentem? Quasi dicat: non. Nam per creaturas, in quibus relucet vestigium creatoris, perveniri non potest ad perfectam eius cognitionem. Huiusmodi autem divitias stupens admiratur apostolus, dicens, Rom. XI, 33, o altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam, et cetera. Eccli. I, 3: sapientiam Dei praecedentem omnia quis investigabit? Quantum ad secundum, id est ad manifestandam salutem fidelibus ex Christo provenientem, dicit et illuminare omnes, non solum Iudaeos, sed etiam gentiles per praedicationem et miracula. Eccli. XXIV, 45: illuminabo omnes sperantes in domino. Act. c. IX, 15: vas electionis est, et cetera. Matth. V, v. 14: vos estis lux mundi. Illuminare, inquam, quantum in me est omnes, scilicet credere volentes. I Tim. II, 4: qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Ad hoc scilicet ut intelligant quae sit dispensatio sacramenti, quia nihil valent ista nisi dispensentur; quasi dicat: de hoc illuminabo, scilicet quam mirabilis et ex quanta dilectione sit facta adimpletio arcanae redemptionis. Huiusmodi autem divitiae investigabiles, per Christum vobis dispensatae sunt. Sed quia dici posset: istud quod dicis, etsi sit magnum, omnes tamen hoc sciunt; ideo ad hoc respondet apostolus dicens, quod non, quia absconditi a saeculis. Ubi sciendum est quod omnia quae sunt in effectu, latent virtute in suis causis, sicut in virtute solis continentur omnia quae sunt in generabilibus et corruptibilibus. Sed tamen ibi quaedam sunt abscondita, quaedam manifesta. Nam calor est manifeste in igne; aliquorum vero ratio, quae occulto modo producit, latet in eo. Deus autem est omnium rerum causa efficiens, sed producit quaedam, quorum ratio potest esse manifesta, illa scilicet quae mediantibus causis secundis producit. Aliqua vero sunt in eo abscondita, illa scilicet quae immediate per seipsum producit. Et quia sacramentum humanae redemptionis per seipsum operatus est Deus, ideo in eo solo hoc sacramentum est absconditum.
3:9
Et hoc est quod dicit absconditi a saeculis in Deo, id est in sola notitia Dei. Investigare autem secreta primae causae maximum est. I Cor. II, 6: sapientiam loquimur inter perfectos: sapientiam vero non huius saeculi, neque principum huius saeculi, qui destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam praedestinavit Deus ante saecula. Qui, inquam, omnia creavit.
3:10
Posita dignitate officii ex magnitudine commissorum, hic commendat apostolus officii dignitatem ex utilitate effectus, quae quidem est revelatio magnarum rerum magnis personis. Sunt autem circa hoc tria consideranda. Primo quidem quibus sit revelatum, et quantum ad hoc dicit ut innotescat principatibus, etc.; secundo per quem reveletur, quia per Ecclesiam; tertio quid reveletur, quia multiformis sapientia Dei. Ad cuius quidem sapientiae descriptionem quatuor tangit apostolus.
3:11
Primo eius multiplicitatem, ibi multiformis sapientia Dei; secundo modum multiplicitatis, ibi praefinitionem saeculorum; tertio multiplicitatis auctoritatem; unde subdit quam fecit in Christo Iesu domino nostro; quarto auctoritatis effectum, ibi in quo habemus fiduciam et accessum. Est ergo sapientia, quae revelatur, multiformis, et haec quidem multiformitas tangitur Iob XI, 5: utinam Deus loqueretur tecum et aperiret labia sua tibi, ut ostenderet tibi secreta sapientiae, et quam multiplex sit lex eius, et cetera. Sap. VII, 22: est enim in illa, scilicet sapientia divina, spiritus intelligentiae, sanctus, unicus et multiplex, et cetera. Multiplex scilicet in effectibus; unicus, scilicet in essentia. Modus autem multiplicitatis revelatae scientiae est secundum praefinitionem saeculorum, id est distinctionem et determinationem diversorum temporum. Deus enim ordinat alia esse in uno tempore, alia in alio, et secundum hoc huiusmodi sapientia multiformis dicitur secundum praefinitionem saeculorum, quia diversa tempora diversis ornat effectibus. Auctor autem huius multiplicitatis est Christus; unde dicit quam fecit Deus in Christo Iesu domino nostro, id est per Christum. Ipse enim mutat tempora et statum eorum. Hebr. I, 1: multifarie multisque modis, etc., per quem fecit et saecula. Potest autem hoc quod dicit quam fecit, etc., referri vel ad aeternam praedestinationem: nam ipsam fecit pater in filio suo. Supra I, 4: elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti. Ipse enim filius est sapientia patris, nihil autem diffinit, vel praeordinat aliquid, nisi per sapientiam. Vel potest referri ad praedestinationis aeternae completionem, quam Deus pater per filium consummavit. I Cor. X, 11: in quos fines saeculorum devenerunt, supple sumus.
3:12
Effectus autem auctoris est magnitudo fructus, qui nobis a Christo provenit, quod ponitur, cum dicit in quo habemus fiduciam, et cetera. Circa quod duo facit. Primo ponit bona quae recipimus; secundo appropriatum per quod recipimus, ibi per fidem eius. Bona autem quae recipimus, sunt duo: unum quod pertinet ad spem obtinendi, et quantum ad hoc dicit in quo, scilicet Christo, habemus fiduciam, scilicet veniendi ad caelum et aeternam haereditatem. Io. XVI, 33: confidite, ego vici mundum. II Cor. III, 4: fiduciam talem habemus per Christum ad Deum. Aliud bonum pertinet ad obtinendi facultatem, et quantum ad hoc dicit et accessum in confidentia, scilicet habemus. Hebr. IV, v. 16: adeamus cum fiducia ad thronum gloriae eius. Ier. III, 19: patrem vocabis me, et post me ingredi non cessabis. Rom. V, 2: per quem accessum habemus per fidem in gratia ista, in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Per quid autem haec dentur nobis, subdit, dicens per fidem eius, scilicet Christi. Rom. V, 1: iustificati ex fide pacem habemus ad Deum per dominum nostrum Iesum Christum. Ut ergo breviter comprehendamus, dico quod revelata est sapientia Dei multiformis varietatis, secundum distinctionem et praefinitionem saeculorum, quae dedit nobis fiduciam et accessum ad patrem per fidem eius. Quibus autem revelata sit ista multiformis sapientia Dei ostendit, et tunc sumitur ista littera superius dimissa, ut innotescat principatibus et potestatibus, ex qua apparet magnitudo. Et quia etiam in terris sunt principes et potestates, addit in caelestibus, id est in caelo, ubi nos erimus. Notandum est autem hic, quod principatus et potestates sunt duo ordines, qui ex ipsorum nomine praeeminentiam in operando designant. Potestatis ordo ordinatur ad reprimendum impedimenta salutis, sed ordo principatuum praeest et iniungit ad bene exequendum. Quod autem ad ordinem principatus pertineat regulare, patet per illud Ps. LXVII, 26: praevenerunt principes coniuncti psallentibus, et cetera. Item: principes Iuda duces eorum, et cetera. Quod autem ad potestates pertineat reprimere, patet Rom. XIII, 3 s.: vis autem non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa; Dei enim minister est tibi in bonum; si autem malefeceris, time. Non enim sine causa gladium portat, et cetera. Magni ergo sunt quibus innotescit: quia sanctis Angelis, per quos diriguntur, et defenduntur sancti. Per quid autem eis innotescat multiformis sapientia Dei subdit, dicens per Ecclesiam, quod quidem habet magnam difficultatem. Nam Glossa habet, id est per apostolos in Ecclesia praedicantes. Unus quidem intellectus esse potest, quod scilicet Angeli didicerunt ab apostolis, et hoc videtur quamdam rationem habere. Videmus enim quod in caelo inter Angelos superiores, qui immediate a Deo illuminantur, illuminant et docent inferiores Angelos, qui non immediate illuminantur a Deo. Non videtur ergo irrationabile dici quod doceant Angelos apostoli, qui immediate a Deo sunt edocti, secundum illud Io. I, 18: unigenitus filius qui est in sinu patris, ipse enarravit. Sed hoc quidem satis sufficienter dici posset, nisi aliud occurreret. Cum enim in Christo sint duae naturae, divina scilicet et humana, edocti quidem sunt apostoli a Christo immediate quantum ad humanam naturam, Angeli autem immediate naturam divinam vident, etiam inferiores, alias non essent beati, cum in sola visione divinae essentiae rationalis creaturae beatitudo consistat. Non est ergo conveniens, nec ratio aliqua, ut dicamus sanctos qui sunt in patria doceri a quantumcumque perfectis viatoribus. Nam licet inter natos mulierum non surrexit maior Ioanne Baptista, tamen qui minor est in regno caelorum maior est illo, ut dicitur Lc. VII, 28. Dicere autem quod Daemones doceantur ab hominibus, hoc absque praeiudicio credibile est. Sed quod beati qui immediate verbum conspiciunt, quod est speculum sine macula, in quo relucent omnia, a viatoribus doceantur, dici non debet, nec conveniens videtur. Dicendum est ergo, quod innotuit Angelis per Ecclesiam, id est per apostolos praedicantes, ut dicit Glossa, non quod Angeli hoc didicerint ab eis, sed in eis. Nam, sicut dicit Augustinus super Genesim ad litteram, Deus antequam creaturas crearet, ante, dico, ordine naturae, non ordine temporis, cum secundum tempus simul omnia creata sint, rationes rerum naturalium indidit mentibus Angelorum, quo fit ut Angeli dupliciter res naturales cognoscerent, quia cognoverunt eas in verbo, et haec cognitio dicitur matutina. Item, cognoverunt eas in naturis propriis, et haec dicitur cognitio vespertina. Ulterius notandum est, quod sunt quaedam rationes mysteriorum gratiae totam creaturam excedentes, et huiusmodi rationes non sunt inditae mentibus Angelorum, sed in solo Deo sunt occultae. Et ideo Angeli non cognoscunt eas in seipsis, nec etiam in Deo, sed cognoscunt eas secundum quod in effectibus explicantur. Cum igitur rationes pertinentes ad multiformem sapientiam Dei, sint huiusmodi, scilicet in solo Deo absconditae, et postmodum in istis forinsecis effectibus explicatae, manifestum est, quod Angeli eas, nec in seipsis, nec in ipso verbo, nec etiam ab apostolis, nec a viatoribus aliis cognoverunt; sed in ipsis apostolis explicatas, prius in mente divina latentes, cognoverunt. Sicut domus quae est in mente artificis, vel conceptu de domo facienda, nullus scire potest quamdiu latet in mente, nisi solum ille qui solus illabitur animabus, scilicet Deus; sed postquam conceptus est iam in effectu extrinseco explicatus, quia domus iam facta est; sic aliquis de domo iam facta, quae prius latebat in mente artificis, edocetur, non autem edocetur per domum, sed in domo. Unde iam restat ut aliter exponatur hoc quod dicit ut innotescat principatibus, etc., ut illa coniunctio ut accipiatur non causaliter, sed quodammodo consecutive, et legatur sic: illuminare quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit, ita tamen absconditi, ut innotescat principatibus, etc., id est, istud sacramentum ita fuit absconditum in Deo, quod inde innotuit principatibus et potestatibus non ab aeterno, sed a saeculo, quia omnis creatura principium habet; et hoc, non per Ecclesiam terrenam, sed caelestem, quia ibi est vera Ecclesia, quae est mater nostra et ad quam tendimus et a qua nostra Ecclesia militans est exemplata. Et sic ly per, designat ordinem naturae tantum, ut dicatur per Ecclesiam caelestem, id est, de uno in aliud, sicut dicitur: illud factum est notum per totum regnum vel civitatem, quia nova currunt ab uno in alium, secundum quod verba currunt; sicut dicitur Act. c. IX, 42 de suscitatione Thabitae beghinae sancti Petri: notum autem factum est per universam Ioppen, et crediderunt multi, et cetera. Magister tamen, aliter recitat lecturam Augustini, hoc modo illuminare quae sit dispensatio, etc., et hoc per Ecclesiam, id est, omnes qui sunt in Ecclesia terrena, sed hoc non est secundum intentionem Augustini. Hic posset quaeri, utrum Angeli a principio mundi cognoverint mysterium incarnationis. Respondet Magister dicens, quod Angelis maioribus notum fuit, sed non minoribus. Unde ipsi, scilicet Angeli minores, interrogant, Is. LXIII, 1: quis est iste qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? Sed opinio haec est contra beatum Dionysium. Dionysius enim duas interrogationes Angelorum de Christo factas ex sacra Scriptura accipit. Unam ex Ps. XXIII, 8: quis est iste rex gloriae? Item accipit aliam ex Is. LXIII, v. 1: quis est iste, qui venit de Edom? et cetera. Prima autem interrogatio, secundum eum, est inferiorum Angelorum, secunda supremorum; quod patet, quia primae non Deus respondet, sed alius, unde dicit: dominus virtutum ipse est rex gloriae. Secundae vero respondet ipse Deus immediate, unde dicit: ego qui loquor iustitiam, et propugnator sum ad salvandum. Vult ergo Dionysius, quod utrique aliquid ignoraverunt et aliquid sciverunt: quia a principio omnes sciverunt mysterium incarnationis in generali, sed rationes in speciali didicerunt tempore procedente seu processu temporis, secundum quod in effectibus extrinsecis explicabantur.
3:13
Postquam egit apostolus de dignitate officii, quod pertinet ad suam conditionem, hic consequenter agit de his quae pertinent ad suam afflictionem, scilicet de passionibus suis. Circa quod duo facit. Primo exhortatur eos ne pro suis tribulationibus conturbentur sed habeant patientiam; secundo, quia ad hoc quod homo non conturbetur necessarium est divinum auxilium, praemittit orationem, ut impleant hoc per divinam gratiam, ibi huius rei gratia, et cetera. Dicit ergo primo: ex magnitudine officii mei et firmitate eius, quam habeo per fidem Christi, accidit quod tribulationes patior; nec me conturbant, nec a Christo avellere possunt. Rom. VIII, 35: quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio? etc.; quasi dicat: nihil. Propter quod induco vos et peto, ne deficiatis in tribulationibus meis, ne scilicet occasione tribulationum mearum deficiatis omnino a fide et ab operibus bonis. Hebr. XII, 3: non fatigemini animis vestris deficientes. Dico autem quod vos non debetis deficere, quia sunt pro vobis, id est, pro utilitate vestra. II Cor. I, 6: sive tribulamur pro vestra exhortatione et salute, sive consolamur pro vestra consolatione, sive exhortamur pro vestra exhortatione et salute, quae operatur tolerantiam passionum earumdem, quas et nos patimur, ut spes nostra firma sit pro vobis, scientes quoniam sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationum. Vel dicit pro vobis, id est pro vestra probatione. Sap. III, v. 6: tamquam aurum in fornace probavit electos dominus, et cetera. Quae est gloria vestra, etc., scilicet si non deficiatis, sed stetis fortes in tribulationibus. Nam qui perseveraverit usque in finem, et cetera. Alio modo: quae est gloria vestra, id est tolerantia passionum nostrarum, est pro vobis ad gloriam, in hoc quod Deus exposuit apostolos suos et prophetas tribulationibus et passionibus propter salutem vestram. Os. c. VI, 5: propterea dolavi in prophetis, et occidi eos, et cetera. II Cor. I, 14: gloria vestra sumus, sicut vos nostra, et cetera. Consequenter cum dicit huius rei gratia, etc., implorat eis auxilium per orationem, ut per exhortationem suam proficiant. Et primo orationem praemittit; secundo quasi securus de exauditione, gratias agit, ibi ei autem qui potens est, et cetera. Item, prima in tres, quia primo proponit orationis obiectum; secundo orationis intentum, ibi ut det vobis secundum divitias, etc.; tertio orationis fructum, ibi ut possitis comprehendere, et cetera. Oratio autem redditur exaudibilis per humilitatem. Ps. ci, 18: respexit in orationem humilium, et cetera. Eccli. XXXV, 21: oratio humiliantis se, nubes penetrabit, et cetera. Et ideo statim orationem suam ab humilitate incipit, dicens huius rei gratia, scilicet ne deficiatis a fide, flecto genua mea ad patrem, etc., quod est signum humilitatis propter duo. Primo quia qui genua flectit, quodam modo parvificat se, et subiicit se ei, cui genua flectit: unde per huiusmodi ostenditur recognitio propriae fragilitatis et parvitatis. Secundo quia in genu est fortitudo corporis. Quando ergo quis genua flectit, protestatur debilitatem suae virtutis. Et inde est, quod exteriora signa corporalia exhibentur Deo ad conversionem, et exercitium spirituale animae interioris. In oratione Manasses: flecto genua cordis mei, et cetera. Is. XLV, 23: mihi curvabitur omne genu, et cetera. Deinde describit orationis obiectum, quod est Deus, et describit eum ex duobus: primo ex affinitate, secundo ex auctoritate. Ex affinitate enim erigimur ad orandum cum fiducia.
3:14
Et quantum ad hoc dicit ad patrem domini nostri Iesu Christi, scilicet cuius nos filii sumus. Iac. I, 17: omne datum optimum, et cetera. Is. LXIII, 16: tu enim, domine, pater noster, et cetera. Ex auctoritate autem confirmatur obtinendi quod petimus fiducia, quia ipse est ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur. Hic posset quaeri utrum in caelo sit paternitas. Posset dici breviter, quod in caelo, id est in Deo vel in divinis, est paternitas, quae est principium omnis paternitatis. Sed de hac non quaeritur ad praesens, quia cuilibet fideli nota est. Sed quaeritur utrum in caelis, id est utrum in Angelis sit aliqua paternitas. Ad hoc dico quod paternitas est tantum in viventibus et cognoscentibus. Est autem duplex vita. Una secundum actum, alia secundum potentiam. Vita quidem secundum potentiam, est habere opera vitae in potentia. Unde dormiens quantum ad actus exteriores, dicitur vivere in potentia. Vivere autem secundum actum est, quando exercet quis opera vitae in actu. Sic autem non solum qui dat potentiam vitae, pater est eius cui dat; sed qui dat actum vitae, ille etiam pater dici potest. Quicumque ergo inducit aliquem ad aliquem actum vitae, puta ad bene operandum, intelligendum, volendum, amandum, pater eius dici potest. I Cor. IV, 15: nam si decem millia paedagogorum habeatis in Christo, sed non multos patres, et cetera. Cum ergo inter Angelos unus alterum illuminet, perficiat et purget, et isti sint actus hierarchici, manifestum est quod unus Angelus est pater alterius, sicut magister est pater discipuli. Utrum autem paternitas, quae est in caelis et in terra, derivetur a paternitate, quae est in divinis, dubitatur. Et videtur quod non; quia nomina sic imponimus secundum quod res nominatas cognoscimus; quidquid autem cognoscimus, est per creaturas, ergo nomina imposita a nobis rebus ipsis, plus et prius conveniunt creaturis quam ipsi Deo. Respondeo et dico quod nomen alicuius rei nominatae a nobis dupliciter potest accipi, quia vel est expressivum, aut significativum conceptus intellectus, quia voces sunt notae, vel signa passionum, vel conceptuum qui sunt in anima, et sic nomen prius est in creaturis, quam in Deo. Aut inquantum est manifestativum quidditatis rei nominatae exterius, et sic est prius in Deo. Unde hoc nomen paternitas, secundum quod significat conceptionem intellectus nominantis rem, sic per prius invenitur in creaturis quam in Deo, quia per prius creatura innotescit nobis, quam Deus; secundum autem quod significat ipsam rem nominatam, sic per prius est in Deo quam in nobis, quia certe omnis virtus generativa in nobis est a Deo.
3:15
Et ideo dicit: ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur, quasi dicat: paternitas quae est in ipsis creaturis, est quasi nominalis seu vocalis, sed illa paternitas divina, qua pater dat totam naturam filio, absque omni imperfectione, est vera paternitas.
3:16
Consequenter cum dicit ut det vobis, etc., ostendit orationis intentum. Et primo facit hoc; secundo ostendit per quid posset impetrare suum propositum, ibi per spiritum eius, et cetera. Dicit ergo: dico quod peto ne deficiatis, sed stetis viriliter. Scio tamen quod hoc ex vobis facere non potestis sine dono Dei, ideo peto, ut det vobis. Iac. I, 17: omne datum optimum, et cetera. Et hoc quidem secundum divitias gloriae suae, id est secundum copiam maiestatis eius et magnificentiae. Ps. CXI, 3: gloria et divitiae in domo eius. Prov. VIII, 18: mecum sunt divitiae et gloria. Divitiae, inquam, quae faciunt virtute corroborari. Is. XL, 29: qui dat lasso virtutem, et his qui non sunt fortitudinem et robur multiplicat. Et hoc in interiori homine, quia nisi in interioribus fortificetur homo, faciliter ab hoste superatur. Is. IX, 7: confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum. Tunc resumatur illa particula interposita, scilicet per spiritum, in qua ostendit per quid obtinere potest quod petit. Ipse enim spiritus, qui roborat, est spiritus fortitudinis et est causa non deficiendi in tribulationibus, quem obtinemus per fidem quae est fortissima: quia fides est substantia rerum sperandarum, id est facit in nobis subsistere res sperandas. Unde I Petr. V, 9: cui resistite fortes in fide. Et ideo subiungit habitare Christum per fidem, et hoc in cordibus vestris. I Petr. III, 15: dominum autem Christum sanctificate in cordibus vestris. Per quod? Dico quod non solum per fidem, quae, ut donum est fortissima, sed etiam per charitatem quae est in sanctis.
3:17
Et ideo subdit in charitate radicati et fundati. I Cor. XIII, 7: omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet, charitas numquam excidit. Cant. ult.: fortis est ut mors dilectio. Unde sicut arbor sine radice, et domus sine fundamento de facili ruit, ita spirituale aedificium, nisi sit in charitate fundatum et radicatum, durare non potest.
Supra ostendit apostolus petitionis suae pro Ephesiis, et orationis intentum, scilicet corroborationem spiritus in fide et charitate, hic consequenter ostendit eius quam petiit corroborationis per fidem et charitatem fructum, qui est quaedam cognitio. Ideo primo proponit ipsam notitiam; secundo ipsius notitiae et cognitionis efficaciam, ibi ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. Dicit ergo: ita sitis, charissimi, in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere, et cetera. Quod quidem dupliciter legi potest. Primo modo, ut magis sequamur intentionem apostoli. Sciendum est ergo quod tam in futuro quam in praesenti cognitio Dei est nobis necessaria; nam in futuro gaudebimus et de cognitione Dei et de cognitione assumptae humanitatis. Io. XVII, 3: haec est vita aeterna, ut, cognoscant, et cetera. Io. X, 9: ingredietur, scilicet in contemplatione divinitatis, et egredietur, scilicet in contemplatione humanitatis, et pascua inveniet. Et quia fides est inchoatio illius futurae cognitionis, quia est substantia rerum sperandarum, etc., ut dicitur Hebr. XI, v. 1 quasi iam in nobis res sperandas per modum cuiusdam inchoationis facit subsistere. Inde est quod fides nostra in his duobus consistit, scilicet in divinitate et humanitate Christi. I Cor. II, 2: non enim iudicavi me scire aliquid inter vos, nisi Iesum Christum, et cetera. Secundum hoc ergo primo praemittit eis cognitionem divinitatis; secundo cognitionem mysteriorum humanitatis, ibi scire etiam supereminentem scientiae, et cetera. Cognitionem autem divinitatis manifestat eis sub his verbis ut possitis, etc., quasi dicat: corroboramini per fidem et charitatem, quia si sic estis, pervenietis ad vitam aeternam, ubi habebitis Deum praesentem et perfecte eum cognoscetis. Quod autem Deus manifestetur amanti, patet Io. XIV, 21: qui diligit me, diligetur a patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum; quod vero manifestetur credenti, patet, prout dicitur Is. VII, 9, secundum aliam litteram: nisi credideritis, non intelligetis. Oportet enim ut secundum fidem et charitatem corroboremini, ut possitis comprehendere. Ubi sciendum est quod comprehendere quandoque ponitur pro includere, et tunc oportet quod comprehendens contineat in se totaliter comprehensum. Quandoque autem ponitur pro apprehendere, et tunc dicit remotionem distantiae et insinuat propinquitatem. Primo autem modo a nullo intellectu creato Deus comprehendi potest. Iob XI, 7: forsitan vestigia Dei comprehendes, et usque ad perfectum omnipotentem reperies? Quasi dicat: non, quia sic posset eum perfecte cognoscere quantum cognoscibilis est.
3:18
Et de hac cognitione non intelligitur quod dicitur ut possitis comprehendere, sed secundo modo. Et est una de tribus dotibus, et de hac loquitur apostolus, cum dicit ut possitis comprehendere, id est Deum habere praesentem et praesentialiter cognoscere. Phil. c. III, 12: sequor autem si quomodo comprehendam, in quo, et cetera. Et haec comprehensio est communis omnibus sanctis eius. Ideo subdit cum omnibus sanctis. Ps. CXLIX, 9: gloria haec est omnibus sanctis eius. Talibus autem dicitur illud I Cor. IX, 24: sic currite ut comprehendatis, et cetera. Quae sit latitudo, et cetera. Notandum quod verba ista videntur ortum habere ex verbis Iob XI, 7: forsan, inquit, vestigia Dei comprehendes? Quasi dicat: incomprehensibilis est; huius autem incomprehensibilitatis causam assignat, dicens: excelsior caelo est, et quid facies? Profundior Inferno est, et unde cognosces? Longior terra mensura eius, et latior mari. Ex quo videtur quod Iob ostendat eum esse comprehensibilem, attribuens ei quadruplicem differentiam dimensionum. His enim verbis alludens apostolus dicit ut possitis comprehendere, quae sit latitudo, etc.; quasi dicat: habeatis tantam fidem et charitatem, ut possitis tandem comprehendere quod comprehensibile est. Et hoc modo exponit Dionysius. Non est tamen aliquo modo intelligendum has dimensiones corporaliter esse in Deo, quia spiritus est Deus, ut dicitur Io. IV, 24. Sunt tamen in Deo metaphorice. Unde per latitudinem designatur dimensio seu extensio virtutis, et sapientiae divinae super omnia. Eccli. I, 10: effudit illam, scilicet sapientiam, super omnia opera sua. Per longitudinem designatur aeterna eius duratio. Ps. ci, 13: tu autem, domine, in aeternum permanes, et cetera. Ps. XCII, 5: domum tuam, domine, decet sanctitudo in longitudinem dierum. Per sublimitatem vel celsitudinem vero, perfectio et nobilitas naturae eius, quae in infinitum excedit creaturam. Ps. CXII, 4: excelsus super omnes gentes dominus. Et profundum, id est incomprehensibilitas sapientiae eius. Eccle. VII, 25: alta profunditas, scilicet sapientiae divinae, quis inveniet eam? Sic ergo patet quod finis fidei et charitatis nostrae est ut perveniamus ad perfectam fidei cognitionem, qua cognoscamus infinitam suae virtutis extensionem, aeternam et infinitam eius durationem, suae perfectissimae naturae celsitudinem, suae sapientiae profunditatem et incomprehensibilitatem, eo modo sicut est attingendum. Consequenter, quia adhuc alia cognitio est necessaria, scilicet cognitio mysteriorum humanitatis, ideo subdit scire etiam supereminentem scientiae, et cetera. Ubi sciendum est quod quidquid est in mysterio redemptionis humanae et incarnationis Christi, totum est opus charitatis. Nam quod incarnatum est, ex charitate processit. Supra II, 4: propter nimiam charitatem suam qua dilexit nos, et cetera. Quia vero mortuus fuit, ex charitate processit Io. XV, 13: maiorem hac dilectionem nemo habet, etc.; infra V, 2: Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo. Propter hoc dicit Gregorius: o inaestimabilis dilectio charitatis. Ut servum redimeres, filium tradidisti. Et ideo scire charitatem Christi, est scire omnia mysteria incarnationis Christi et redemptionis nostrae, quae ex immensa charitate Dei processerunt, quae quidem charitas excedit omnem intellectum creatum et omnium scientiam, cum sit incomprehensibilis cogitatu. Et ideo dicit supereminentem scientiae, scilicet naturali et omnem intellectum creatum excedentem, Phil. IV, 7: et pax Dei, quae exsuperat omnem sensum; charitatem Christi, id est, quam Deus pater fecit per Christum. II Cor. V, 19: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi. Alio modo potest legi, ut referatur ad perfectionem charitatis nostrae, quasi dicat: corroboramini in charitate radicati et fundati, et hoc ut possitis comprehendere, non solum cognoscere, cum omnibus sanctis, quia hoc donum, scilicet charitatis, commune est omnibus, cum nullus possit esse sanctus sine charitate, ut dicitur Ephes. c. III. Possitis, inquam, comprehendere quae sit latitudo, scilicet charitatis, quae se extendit usque ad inimicos. Ps. CXVIII, 96: latum mandatum tuum nimis. Lata est enim charitas ad suam diffusionem. Ps. XVII, 20: eduxit me in latitudinem dominus. Longitudo autem eius attenditur quantum ad sui perseverantiam, quia numquam deficit, sed hic incipit et perficitur in gloria. I Cor. XIII, v. 8: charitas numquam excidit. Cant. ult.: aquae multae non potuerunt extinguere charitatem. Sublimitas autem eius attenditur quantum ad intentionem caelestium, ut scilicet Deus non diligatur propter temporalia, quia huiusmodi charitas esset infirma, sed ut diligatur propter se tantum. Iob XL, v. 5: in sublime erigere, et esto gloriosus. Profundum vero attenditur quantum ad originem ipsius charitatis. Nam hoc quod Deum diligimus, non est ex nobis, sed a spiritu sancto, quia, ut dicitur Rom. V, 5, charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, et cetera. Hoc ergo quod unus habet charitatem longam, latam, sublimem et profundam, et alius non, venit ex profundo divinae praedestinationis. Eccli. I, 2: profundum abyssi quis dimensus est. Ergo, ut possitis comprehendere, id est perfecte consequi cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, ut extendatur charitas vestra usque ad inimicos, quae sit longitudo, ut scilicet numquam deficiat, quae sit sublimitas, ut scilicet propter seipsum Deus diligatur, et quid sit profundum, scilicet praedestinationis, et cetera. Sciendum est autem hic quod Christus, in cuius potestate fuit eligere genus mortis quod vellet, quia ex charitate mortem subiit, elegit mortem crucis, in qua praedictae quatuor dimensiones sunt. Ibi est latitudo, scilicet in ligno transverso, cui affixae sunt manus, quia opera nostra debent per charitatem dilatari usque ad inimicos. Ps. XVII, 20: eduxit me in latitudinem dominus. Ibi est longitudo in ligno erecto, cui innititur totum corpus, quia charitas debet esse perseverativa, quae sustinet et salvat hominem. Matth. X, 22: qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Ibi est sublimitas in ligno superiori, cui caput inhaeret, quia spes nostra debet elevari ad aeterna et divina. I Cor. XI, 3: caput viri Christus est. Ibi etiam est profundum in ligno quod latet sub terra et sustinet crucem, et tamen non videtur, quia profundum amoris divini sustinet nos, nec tamen videtur; quia ratio praedestinationis ut dictum est excedit intellectum nostrum. Sic ergo debemus comprehendere virtutem charitatis nostrae et Christi, et adhuc scire charitatem Christi supereminentem scientiae, scilicet humanae, quia nullus potest scire quantum Christus dilexit nos, vel scire etiam charitatem scientiae Christi, quae habetur cum scientia Christi. Charitatem, dico, supereminentem, scilicet alii charitati, quae est sine scientia. Sed numquid est verum quod charitas quae est cum scientia superemineat charitati quae est sine scientia? Et videtur quod non, quia sic malus theologus esset supereminentioris charitatis quam sancta vetula. Respondeo. Dico quod hoc intelligitur de scientia afficiente: nam ex vi cognitionis inducitur ad magis diligendum, quia, quanto Deus magis cognoscitur, tanto et magis diligitur. Propter quod petebat Augustinus: noverim te, noverim me. Vel hoc dicitur propter quosdam qui habent zelum Dei, sed non secundum scientiam. Talium enim charitati supereminet charitas, cum habetur praedicta scientia Christi.
3:19
Consequenter cum dicit ut impleamini, etc., ponit cognitionis divinae efficaciam, dicens ut impleamini in omnem plenitudinem Dei, id est ut habeatis perfectam participationem omnium donorum Dei, ut scilicet hic habeatis plenitudinem virtutum, et postea beatitudinis, quae quidem efficit charitas. Eccli. XXIV, 26: transite ad me, omnes qui concupiscitis me, et cetera.
3:20
Consequenter sequitur illa pars ei autem qui potens, et cetera. In qua apostolus agit Deo gratias de suae petitionis exauditione. Circa quod tria facit, quia primo ponit potestatem Dei, qua postulata concedit; secundo potestatis exemplum, ibi secundum virtutem quae operatur in nobis, etc.; tertio materiam gratiarum actionis, ibi ipsi gloria, et cetera. Potestatem autem Dei describit infinitam, dicens ei autem, scilicet Deo Christo et Deo patri, qui potens est omnia facere, et cetera. Ex. XV, 3: omnipotens nomen eius. Rom. ult.: ei autem qui potens est vos confirmare iuxta Evangelium, et cetera. Et hoc superabundanter facere in nobis omnia quam sciamus petere per affectum, aut intelligere per intellectum, et hoc est quod dicit quam petimus, aut intelligimus. Exemplum autem huiusmodi abundantiae in nobis exhibitae ostendit, dicens secundum virtutem quam operatur in nobis, quasi dicat: apparet si attendamus ea quae operatus est in nobis, scilicet hominibus. Nam nec affectus, nec intellectus humanus potuissent considerare, vel intelligere, vel petere a Deo quod fieret homo et homo efficeretur Deus et consors naturae divinae, quae tamen secundum virtutem operatur in nobis, et hoc in incarnatione filii sui. II Petr. I, 4: ut per hoc efficiamini divinae consortes naturae. Unde de his dicitur Eccli. XVIII, 2: quis sufficiet enarrare opera illius? Quis enim investigabit magnalia illius, virtutem autem magnitudinis quis annuntiabit? Vel operatus est in nobis, scilicet apostolis, quibus dedit gratiam evangelizandi investigabiles divitias Christi, et illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, ut supra eodem cap. et ibi dictum est. Materia autem gratiarum actionis dicitur esse duplex beneficium quod nobis contulit Deus. Primum est Ecclesiae institutio; secundum est filii incarnatio. Dicit ergo ipsi, scilicet Deo patri, gloria, sit, supple, in Ecclesia, id est pro his quae fecit in Ecclesia, quam instituit: quo ad primum; in Christo, id est per Christum, vel pro Christo, quem nobis dedit.
3:21
Ipsi, inquam, sit gloria, ut gloriosus appareat, non solum in praesenti sed in omnes generationes saeculi saeculorum, id est saeculi omnia continentis. I Tim. I, 17: regi autem saeculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
3:1
1. Hujus rei gratia ego Paulus vinctus Chrisli Jesu pro vobis gentibus. Hoc capite usque ad eum locum, propter quod peto etc, commemorat Apostolus et commendat ministerium sibi demandatum a Deo ad praedicandum gentibus Evangelium Christi. Est autem oratio Pauli vel imperfecta, ut supplendum aliquid sit, vel hyperbato suspensa, nam verbum, quod reddatur illi nomini, ego Paulus vinctus, nusquam apparet. Igiturquidam, ut Erasmus, Cajetanus et Gaignaeus, perficiunt orationem addito verbo sum, ut hic possit esse sensus: Hujus rei gratia, scilicet ut vos coaedificemini in habitaculum Dei, ego Paulus sum uinctus Christi Jesu pro vobis gentibus. Sed huic supplemento, quod alioqui maxime in promptu erat, resistit articulus praepositus vocabulo vinctus in Graeco: utpote trahens suum nomen i^ partem subjecti. Sicenim sonatacsiLatine diceretur: Ego Paulus ille vinctus etc. Commentarius Ambrosianus videtur ita supplere: Ego Paulus vinctus Jesu Christi legatione fungor pro vobis gentibus. Sumptum hoc est ex ult. cap. hujus epist., pro quo, inquit, legatione fungor in catena. Hieronymus hanc partem refert ad illam post paululum sequentem: secundum revelationem notum mihi factum est sacramentum, et soloecisraum esse 23 * putat in verbis Pauli, quasi dixisset: Ego Paulus vinctus Christi Jesu, notum mihi factum est sacramentum, pro eo, quod diceret: Ego Paulus cognovi sacramentum, vel: mihi Paulo notam factum est sacramentum. Sed obstat huic constructioni vocala quoniam interposita; nisi quis eam redundare dicat. Oecumenius hoc exordium suspendit usque ad illam partem vers. 8. Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia haec etc, commutationem autem recti in obliquum excusat exemplis etiam summorum oratorum, Thucydidis et Domesthenis. At vero alii longius adhuc hyperbaton faciunt, nimirum usque ad illa verba vers. 14. Hujus rei gratia flecto genua, illic enim videtur Apostolus resumere sententiam et absolvere, quam hic imperfectam reliquerat, dum alia interim, divino spiritu suggerente, tanquam per parenthesim dicenda occurrebant. Ita Theodoretus et quidam recentiores, quod quidem et nobis prae caeteris placet. Ac ne quis miretur, non minus longum hyperbaton est in 1 Cor. 7., ubi cum dixisset: Nam caeteris ego dico, non Dominus, multis aliis interpositis, tandem repetit intermissum sermonem, cum dicit: De virginibus autem praeceptum Domini non habeo etc. Sensus igitur verborum Apostoli est: Hujus rei aratia, quia videlicet estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati etc, ego Paulus incarceratus et vinctus pro nomine Jesu Christi, et quidem vestri causa, eo quod Evangelium Christi vobis gentibus annuntiaverim: flecto genua mea. Vinctus. Graece Seajuoc nomen est, non participium, quasi dicat: captivus Jesu Christi.
3:2
2. Si tamen audistis dispensationem gratiae Dei, quae data est mihi in vobis. Graece in vos, Ambrosiano suffragante. Quia dixerat pro vobis gentibus, occasionem inde capit digrediendi ad commemorationem Apostolatus sui inter gentes, et revelationis sibi divinitusfactae de mysterio Christi gentibus annuntiando. Nec illud si tamen, vel ut in Graeco ef 7S si quidem, dubitantis est, sed potius aflSrmantis, neque enim ignorare, quod hic dicitur, poterant Ephesii, quibus Paulus ipse Evangelium plusquam biennio praedicaverat. Pro dispensatione Graecis est oixovouia, qua voce etsi proprie significetur prudens dispensatio rei domesticae; solet tamen extendi ad quamcumque legitimam et ordinatam administrationem; qualis inprimis est gratiae Dei. Jam illud quae data est, ad gratiam, non ad dispensationem referendum esse, Graeca manifeste docent. Itaque sensus est: Si tamen audistis vos Ephesii (sicut audisse vos constat), quemadmodum dispensatione ac providentia divina mihi concreditum sit Apostolicum munus Evangelii vobis gentilibus annuntiandi. Munus hoc gratiam Dei vocat, quia gratuito collatum ei fuerat a Deo, quod et alibi inculcat, et hic paulo post repetit.
3:3
3. Quoniam secundum revelationem notum mihi factum est sacramentum. Explicat dispensationem gratiae Dei, quam dixerat. In Graeco sic legitur: quod secundum revelationem notum fecit mihi mysterium; ex proximo subaudi, Deus. Sensus enim est: nempe quod per revelationem mihi Deus patefecit mysterium, sive arcanum. Quodnam fuerit hoc arcanum aperit in sequentibus, ibi maxime, gentes esse cohaeredes etc Revelationem autem intelligit eandem, quam refert Gal. 1., ubi de Evangelio suo loquens: neque enim, inquit, ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi. Videtur autero revelatio fuisse potissimum de tribus. Primum, de mysterio redemptionis ac justificationis hominum per Christum. Secundum, de vocatione gentium, ac tertium cum mandato conjunctum, scilicet de ipsius Pauli legatione ad gentes. De secundo et tertio peculiariter agitur hoc loco, nam primum mysterium toti doctrinae Apostolicae commune est.
Sicut supra scripsi in brevi. Graece sicut ante scripsi in modico. Noster quoque interpres Act. 26. vertit in modico. Idhocloco exponunt plerique, breviter et paucis verbis. Nam supra fecit mentionem vocationis gentilium: non enim ad revelationem mysterii factam Apostolo referendum est hoc, quod dicit: sicut supra scripsi, cum de ea nihil prorsus supra dictum sit, sed ad ipsum mysterium revelatum, de quo egerat in superioribus. Verum, quia non breviter, sed pluribus in utroque capite praecedente de eo mysterio egit: idcirco et aliter exponit Oecumeniusillud: sicut ante scripsi in modico, id est, sicut scripsi paulo ante, videlicet in fine capitis superioris. Ibi enim clarissime locutus est de gentibus in unam Christi Ecclesiam colligendis. Quae expositio conferenda est cum illis verbis Act. 26. in modico suades me Christianum fieri. Quae a quibusdam sic exponuntur, parum abest, quin persuadeas etc, propemodum persuades. Ab aliis sic: Aliquantulum commovisti me sermone tuo, ut Christianus fiani. Quod autem nonnulli praesentem locum intelligunt de alia quapiam Epistola prius ad Ephesios scripta, merito rejicit Theodoretus.
3:4
4. Prout potestis legentes intelligere prudentiam meam in mysterio Christi. Prudentiam, Graece ouveotv, intellectum, sive intelligentiam: pro quo Hieronymus legit sensum, et interpretatur sapientiam, nimirum secundum rem subjectam. Sic enim alibi de ea Apostolus: Loquimur, inquit, Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, 1 Cor. 2. Dupliciter autem haec pars exponitur. Uno modo: Prout potestis ex iis, quae supra scripsi, perlectis, intelligere ac percipere, quam scientiam habeam de mysterio Christi, quod dico per revelationem me didicisse. Aliter: Scripsi vobis non secundum rei magnitudinem, sed juxta quod potestis legentes capere intelligentiam meam, id est, id, quod ego intelligo et capio, de mysterio Christi. Haec Graecorum expositio est, pro qua nonnihil facit particula Graeca 7tp6(; 6, ad quod vel juxta quod, cujus loco nos legimus, prout, tametsi possit et ad priorem sensum, qui simplicior est, facile accommodari.
3:5
5. Quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, Graece: Quod in aliis generationibus non fuit notificatum filiis hominum. Ambrosianus legit hoc modo: Quod in aliis saeculis non fuit notum filiis hominum. Et recte saeculis, pro quo alii vertunt aetatibus, non enim de alii3 nationibus, sed de aliis temporibus loquitur Apostolus: et per generationes saecula, vel aetates solere significari in Scripturis, nemo vel mediocriter in iis versatus ignorat. Igitur sensus est: Quod mysterium aliis retro saeculis non fuit notum factum hominibus. Laborant hic commentatores, ut explicent, quomodo verum sit, mysterium hoc vocationis gentium (nam de eo sermonem esse, liquet ex sequentibus) non fuisse olim notum hominibus: quandoquidem nec illum latuit, cui dictum est: Jn semine tuo benedicentur omnes gentes, nec caeteros Prophetas, a quibus multipliciter praenuntiatum fuit hoc mysterium. Hieronymus et alii quidam urgent, quod dicitur: filiis hominum, et dicunt sanctos Patriarchas et Prophetas, quibus illud mysterium revelatum fuit, consdetudine Scripturae magis filios Dei, quam filios hominum vocari. Verum hoc pacto non consistet discrimen, cum eadem ratione nec illi, quibus tandem revelatum esse dicitur mysterium, id est, Apostoli et Prophetae novi testamenti, numerandi sint inter filios hominum. Adde, quod haec de filiis hominum violenta est et coacta interpretatio. Quod cum Hieronymus ipse animadvertat: aliam quaerit explicandae difiicultatis viam. Et quidem in eo ferme omnes conveniunt, quod dicant, veteres illos aliquid ignorasse in hoc mysterio vocationis gentium, quod Apostolis revelatum sit. Non enim simpliciter negat Paulus, olim filiis hominum fuisse cognitum hoc mysterium, sed certa comparatione: Sicut, inquit, nunc revelatum est sanctis Apostolis ejus etc. Proinde relinquitur quaerendum, quomodo vel qua parte mysterium hoc non fuerit antiquis cognitum, sicut Apostolis revelatum et cognitum fuit. Hic autem variae exfstunt sententiae. Ambrosianus existimat, latuisse Prophetas antiquos, quod sine observatione legis Mosaicae gentes futurae essent gratiae Dei participes. Alii putant eos nescivisse, quod gentiles futuri essent eodem prorsus loco cum Judaeis, quantum ad consortium gratiae Dei. Sic Primasius et Graecorum nonnulli, ponderantes illud, quod dicit Apostolus: Gentes esse cohaeredes etc, scilicet ex aequo. Sed bi duo commentarii ex ipsis Prophetis refelluntur. Prior quidem ex Jeremia et aliis, qui de veteris legis abrogatione prophetaverunt: posterior autem ex illis, quorum testimoniis Paulus Rom. 10. probat, non esse distinctionem Judaei et Graeci. Rursus alii dicunt, antiquis non fuisse cognitum hoc mysterium coiporaliter, id est, ipsarum rerum exhibitione, quomodo coeptum est agnosci, quando gentes coeperunt Apostolorum praedicatione converti ad fidem. Ita Hieronymus et Chrysostomus cum aliis nonnullis. Alii vero negant, olim fuisse palam et publice cognitum, quomodo cognoscitur tempore novi testamenti. Verum nec hi commentarii soliditatem habent, non enim dicit Apostolus: Sicut nunc per experientiam et publice cognoscitur a fidelibus, sed: sicut nunc revelatum est sanctis Apostolis. Restat igitur eorum sententia, quantum mihi videtur, caeteris anteponenda, qui dicunt antiquos non ita clare, plene et perfecte mysterium hoc vocationis gentium cognovisse, sicut per revelationem cognitum est Apostolis Christi: utpote quibus multae, singulares ac determinatae circumstantiae hujus mysterii, partim a Christo cum ipsis adhuc conversante, partim a Spiritu sancto post Christi ascensionem in coelum, revelatae sunt, quas vel obscure tantum et sub velamine cognoverant olim Prophetae, vel omnino non cognoverant. Unde Petrus de illis dicit 1 Epist. 1. Scrutantes in quod vel quale tempus significaret in eis spiritus Christi. Apostolis autem factas fuisse revelationes de particularibus illius mysterii circumstantiis, quoad modum, tempus, locum, personas etc, probant exempla Petri et Pauli et Philippi diaconi in Act. 8. 10. 13. 16. 18. et 23. Hoc modo difficultatem expedit B. Thomas in comm. et 1. q. 57. art. 5. ad 3. Item Cajetanus, aliique recentiores, hunc sensum colligentes ex eo, quod sequitur:
Sicuti nunc revelatum est sanctis Apostolis ejus et Prophetis in spiritu. Id est, eo modo, quo nunc idem Christi mysterium per Spiritum sanctum revelatum est sanctis Apostolis ejus et Prophetis, qui sunt in Ecclesia. Manifeste enim hic loquitur de Prophetis novi testamenti, de quibus et capite sequenti et in prima ad Cor. epist, quales Agabus et alii, qui nominantur Act. 13. Verisimile est autem hos Prophetas non solum novas accepisse revelationes ad hoc Christi mysterium pertinentes, verum etiam in exponendis Scripturis antiquorum Prophetarum instructos fuisse a spiritu divino, ut ea clarius explicarent, quae ab illis dicta vel etiam intellecta fuerant obscurius. Jam sequitur mysterium:
3:6
6. Gentes esse cohaeredes } et concorporales et comparticipes promissionis ejus in Christo Jesu per Evangelium. Cohaeredes y id est, una cum Judaeis ejusdem haereditatis coelestis consortes, tanquam Dei filios. Et concorporales, id est, ejusdem corporis membra sub uno capite Chrisco. Et comparticipes promissionis, hoc est, promissae benedictionis ejus } scilicet Dei, vel Spiritus sancti, idque in Christo } id est, per meritum Christi, et per Evangelium gentibus annuntiandum, id est, per Evangelii praedicationem in omnes gentes. Porro benedictionem promissam intellige, de qua dictum est ad Abrahanij, in semine tuo benedicentur omnes gentes. Quae quidem benedictio comprehendit omnia bona novi testamenti, breviter significata nomine gratiae et gloriae.
3:7
7. Cujus factus sum minister secundum donum gratiae Dei. Redit ad commemorationem Apostolatus sui, quo fungebatur inter gentes. Cujus, inquit, Evangelii gentibus annuntiandi factus sum ego minister et praeco, non meis meritis, sed ex liberali et gratuito dono Dei, qui me indignum ad tantam dignitatem assumpsit.
Quae data est mihi secundum operationem virtutis ejus. Graece: Quod datum est mihi. Refertur enim paiticipium Graecum ad donum, tametsi sensus eodem recidit, hoc enim est, quod dicit: Quod gratuitum donum Apostolici muneris ita mihi concessum est a Deo, ut etiam, ad ejusdem doni administrationem, efficax sit in me divinae virtutis operatio. Nam hujusmodi operationem significat Graeca vox svepfsia. Quam quidem a Deo sibi adfuisse in Evangelio gentibus praedicandu, etiam alibi testatur. Qui, inquit, operatus est Petro in Apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes. Gal. 2. Intelligit autem efficaciam operationis divinae non solum quoad interiorem mentium conversionem eorum, quibus praedicabat, de qua Dominus ait in Evangelio: Potens est Deus de lapidibus suscitare filios Abrahae. Matth. 3. Verum etiam quoad miracula pro confirmatione Evangelii foris exhibita, juxta illud, quod de Apostolis dicitur Marc. ult. Praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis. De qua cooperatione divkia sibi facta praeclare loquitur Paulus ad Rom. 15.
3:8
8. Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia haec. Repetitio est ejus, quod dixerat, quae data est mihi, sed cum incremento rhetorico, tam ex parte pronominis, mihi, quam ex parte gratiae sibi datae. Utrumque enim exaggerat, alterum hic, alterum subsequentibus verbis. Nec quaerenda est conjunctio, qua connectitur haec periodus cum superiori, quasi enim sic dicit: Mihi, inquam, omnium sanctorum minimo etc. Ut autem intelligatur, quanto cum affectu humilitatis, ac sui depressione, dictum hoc sit a Paulo, conferatur hic locus cum illo 1 Cor. 15., ubi vocat se minimum Apostolorum, et ex collatione aestimari poterit, quantum post illam ad Corinthios scriptam epistolam, postque tam multos interea labores pro Christo susceptos, in humilitate profecerit. Nam illic se postponit omnibus Apostolis; hic vero omnibus sanctis, id est, Christianis. Et illic quidem se minimum vocat, Graece bXoc- ~/\z~w, hic autem, ut ita dicam, minimissimum. Nam in Graeco comparativus est ex superlativo formatus, sAa^iaTOTSpo\, ac si dicas, mihi infimiori omnium sanctorum. Similia extant apud alios maltos maximae sanctitatis electos Dei, inter quos B. Ignatius in epist. ad Smjrnenses: Omnes salute, et non sum dignus esse ultimus eorum. Sed secundum Dei voluntatem dignus effectus sum, non ex mea providentia, sed ex gratia Dei. Jam quo sensu minimum, sive ut legit Hieronymus, infimum omnium sanctorum seipsum vocet Apostolus, idque non mendaciter, neque enim in mendacio consistit humilitas, sed veraciter: discimus ex eodem loco ad Cor., ubi rationem hanc ejus, quod dixerat se minimum Apostolorum, subjungit: Quoniam, inquit, persecutus sum Ecclesiam Dei. Nam ea ratio quadrat etiam in hunc locum, ut propterea se dicat omnium sanctorum minimum, quia si considerentur ejus merita fidem praecedentia, causam non habebat se praeferendi cuiquam Christiano, sed omnibus postponendi, quia nimirum persecutus fuerat Ecclesiam Dei, quod nullus alius Christianus tanto animo et studio fecerat. Eadem ratione se vocat primum inter peccatores 1 Tim. 1. Sic autem de se loquitur Apostolus, tum ut ex comparatione suae indignitatis, magnitudinem divini er^a se beneficii commendet, tum ut seipsum, ad tantum excellentiam gratiae, de qua hic disserit, vocatum, muniat adversus tentationem superbiae. Jam vero cum hujusmodi sermo veritate nitatur, ut ex dictis patet; illud etiam manifestum est, Apostolum hic non incurrere in vitium, quod mora» les Philosophi ironiam vocant, dum quis dicit de seipso minora, quam animo sentiat. De quo S. Thomas 2. 2. q. 113. Quaeritur autem, an similiter unusquisque Christianus de se loqui ac sentire debeat, se minimum esse omnium sanctorum, vel etiam omnium hominum. Respondeo debere; non quidem ea ratione, qua hoc dixit Apostolus, scilicet ex consideratione pristini status; sed eo sensu, quo Dominus in Evangelio praecipit unicuique, dicens: Vade, recumbe in novissimo loco, Luc. 14. et quo dictum est a Paulo Phil. 2. In humilitate superiores sibi invicem arbitrantes: cujus praecepti sensus explicabitur suo loco. Porro quod ait: Data est gratia haec; munus Apostolicum gratuito sibi collatum intelligit, de quo sequitur:
In gentilus evangelizare investigabiles divitias Christi. Investigabiles dixit interpres negative, non vestigabiles, sicut Rom. 11., pro quo Hieronymus ininvestigabiles, Ambrosianus autem, incomprehensibiles. Sic enim, et quidem explicatius, legit: ZJt in gentibus evangelizem incomprehensibiles divitias Christij et illuminem etc. Per investigabiles sive incomprehensibiles divitias Christi significat immensitatem beneficiorum Christi, id est, eorum, quae per Christi meritum abundantissime, velut ex infinito thesauro, nobis a Deo conferuntur. Alii interpretantur investigabiles, eo quod superent omnem naturalem inquisitionem.
3:9
9. Et illuminare omnes. Quamvis Christo proprie et principaliter competat illuminare homines, juxta illud Joan. 1. Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem, qui et de seipso praedicat: Ego sum lux mundi, Joan. 8., attamen participatione ac ministerio etiam Apostoli, sicut lux mundi vocantur a Domino M&tth. 5., sic et illuminare dicuntur hoc loco. Unde et Dionysius, coelestem et ecclesiasticam describens hierarchiam, docet, tam angelos, quam homines Ecclesiae ministros, alios purgare, alios illuminare, alios perficere. Notanda sunt haec contra haereticos, qui quoties aliquid tale sanctis tribuitur, Christi interpretantur injuriam. Quare nec placet improba cura Erasmi, qui vertere maluit: Et in lucem proferam omnibus; quique in annotationibus suis ita scribit: neque Paulus illuminat homines, sed in lucem profert, et perspicuum facit omnibus, quod antea reconditum erat. Nonplacet, inquam, quia Paulus diserte affirmat se illuminare omnes, usus eodem verbo Graeco, quo Joannes evangelista scribens de Chiisto: Qui illuminat omnem hominem. Quare negandum hoc de Paulo non erat; nec in textu quidquam mutandum, sed in commentario exponendum. Vere enim Paulus illuminat, non quomodo Christus, fidem operando in cordibus hominum; sed ut dictum est, externo ministerio praedicationis evangelicae. Dicit autem omnes, quia sic jussus erat Evangelium gentibus praedicare, ut nullum genus hominum, nec ullum omnino hominem ab Evangelio repelleret.
Quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo. Pro dispensalione Erasmus communionem vertit, secutus codicem Graecum mendosum, ut arbitror, in quo legebatur xotvtovta, pro otxovouia, nam codices emendatiores, et interpretes omnes tam Graeci, quam Latini otxovoutav, dispensationem, legunt: quam et supra nominavit, dicens: Si tamen audistis dispensationem gratiae Dei etc. Atque ex hoc loco videtur sumptum, quod Theologi veteres Christi incarnationem passim vocant oeconomiam, ac sub eo nomine comprehendunt quaecunque in carne assumpta gessit aut passus est Christus; quod nimirum ea omnia pertineant ad sapientissimam procurationem salutis humanae, quae per Christum est. Unde Hieronymus in epist. ad Pammach. et Oceanum, de Apollinari loquens, qui Christo adimebat animam rationalem, quae est altera pars humanae naturae, dicit eum dimidiatam Christi introduxisse oeconomiam. Porro sensus Apostoli est: Ut omnibus manifestem, quomodo visum fuerit Deo in hoc tempore exsequi mysterium sive arcanum illud admirabile, quod apud ipsum a saeculis, id est, toto superiori tempore, erat absconditum, hoc est, ei soli notum. Quod intellige quoad notitiam particularium circumstantiarum; quomodo supra interpretati sumus illud: Quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum.
Qui omnia creavit. Omnia, nulla re prorsus excepta, quae vel sit, vel fuerit in rerum natura. Hoc adjectum putant propter scholam Simonis magi, quae docebat, mundum corporeum factum esse ab angelis. Graeci codices hic addunt: Per Jesum Christum. Quod si referatur ad particulam proxime praecedentem, intelligi debet de Christo, ut Deo, ac Dei filio; sicut illud in Evangelio: Omnia per ipsum facta sunt. Ita de Christo loquitur Apostolus Col. 1. Quoniam in ipso condita sunt universa etc. Si quis autem prcpter expressa nomina: Jesum Christum, magis putet significari meritum passionis Christi, ut fere in similibus; poterit referre ad illa verba: Quae sit dispensatio sacramenti, nam iMius mysterii executio fit per meritum Christi hominis.
3:10
10. Ut innotescat principibus et potestatibus in coelestibus, per ecclesiam, multiformis sapientia Dei. Graece: Ut innotescat nunc principatibus et potestatibus etc, nec secus legit Hieronymus. Cum his, in vocabulo principatibus, consentiunt Latina quaedam manuscripta, quibus et Clementina suffragatur editio: vox etiam Syriaca principatus, non principes significat. Certe Apostolus et hic et alibi nomina hujusmodi recensens, semper ap^ag, id est, principatus, scribit, ut 1. et ult. cap. hujus epist. Rom. 8. Col. 1. 2. Principatus autem et potestates esse nomina ordinum angelicorum, et sub iis caeteros angelorum ordines comprehendi, ex aliorum locorum collatione facile patet. Sed quaeritur, boni an mali intelligantur hoc loco, nam haec nomina principa- i tus et potestates etiam malis spiritibus aliquando tribui, constat ex ult. cap. praesentis epistolae, et ex Col. 2. nec non ex 1 Cor. 15. Itaque commentarius Ambrosio inscriptus etiam hunc locum de malis exponit. Didicerunt enim et illi per experientiam myeteria sapientiae Dei, de quibus hic sermo, tunc quando completa sunt: quemadmodum satis declarat evangelica et Apostolica historia. Verum quod in eodem commentario additur, ideo malignis spiritibus hanc Dei sapientiam innotescere, ut exemplo Ecclesiae per Christum salvatae, etiam ipsi ab errore resiliant, et assensum tyrannidis diaboli deseranl: id nullo modo recipiendum est; utpote Catholicae doctrinae contrarium, atque in Origene damnatum. Hieronymus quoque commentarium de malis angelis absolute rejicit. Porro de bonis cum Hieronymo locum hunc interpretantur alii pene omnes tam Latini, quam Graeci, nisi quod Chrysostomus ad utrosque referre videtur. Similis est apud Apostolum locus 1 Tim. 3., ubi de hoc eodem mysterio verba faciens, dicit ipsum angelis apparuisse, id est, innotuisse. Sed et illum locum, etsi communiter de bonis angelis intellectum: auctor memorati commentarii de angelis errore imbutis, id est, malis interpretatur. Neque ex loci circumstantia certo colligi potest praecise de bonis intelligendum esse; sed pro his manifestior locus est in prima epist. Petri 1., ubi de mysteriis per Apostolos annunciatis dicit: In quae desiderant angeli prospicere, id est, quorum mysteriorum cognitione angeli mirifice delectantur, cum desiderio, quo adhuc amplius et plenius ea cognoscere cupiant. Quod sane ad malos angelos, qui ob illa cognita dolent et cruciantur, referri nullo modo potest. Igitur et hunc locum de solis bonis accipi consentaneum est; tametsi generalem commentarium utrosque comprehendentem non omnino rejicimus; non obstante eo quod additur, in coelestibus, nam et malos esse in coelestibus, ex ult. cap. hujus epist. manifestum est. Quaerendum, quomodo multiformis sapientia Dei bonis angelis innotuerit demum tempore Apostolorum, cum dubitari non possit, angelos omnia cognovisse quaecunque de mysterio Christi fuerunt antiquis patribus revelata, et quidem eo tempore quo revelabantur, nam ut docent Dionysius lib. coelestis Hierarchia cap. 4. et 7. et Augustinus 1. 7. de civit. cap. 32., non aliter quam per angelos divina mysteria hominibus innotescunt. Unde non consistit eorum opinio, qui simpliciter affirmant, incarnationis Christi mysterium angelos in universum latuisse, donec reipsa compleretur; ut nec eorum, qui dicunt, angelos ignorasse mysterium gloriae gentium, de qua supra, gentes esse cohaeredes etc., quae videtur esse sententia Graecorum. At ea facile refellitur ratione jam dicta, quia memorata mysteria Prophetis revelata fuerunt, utique non nisi per angelos. Alii respondent, angelis superioribus haec mysteria cognita fuisse, quatenus per eos erant hominibus revelanda; inferioribus autem prorsus incognita. Ita sentiunt Haimo scribens in hunc locum, et Petrus Lombardus 1. 2. Sent. dist. 11. Sed haec responsio textui repugnare videtur. Non enim dicit Apostolus, ut innotescat angelis et archangelis, sed principatibus et potestatibus, qui sunt ordines superiores. Quod et a Graecis tractatoribus observatum est: qui quidem Pauli verba sic accipiunt, ut nec superiores angeli mysterium vocationis gentium cognoverint, priusquam inciperet impleri; et hujus suae sententiae auctorem citant Gregorium Nyssenum hom. 8. interpretationis Canticorum; sed hoc jam improbatum est. Dicendum igitur omnes angelos ab initio, quo beati facti sunt, cognovisse mysterium incarnationis Christi, quoad ejus substantiam: ac deinde progressu temporis accepisse cognitionem multorum mysteriorum ad Christum et Ecclesiam pertinentium (nominatim ejus, quod de gentium vocatione), prout ea per ipsorum ministerium innotescere debebant hominibus. Quod profecto de quibusdam angelis negari non potest, scilicet iis, per quos revelationes fiebant: licet et de caeteris omnibus valde probabile sit. Non enim homines, quamvis Prophetae, mysteriorum scientia superabant angelos. At vero quoad particulares rationes et circumstantias, multa de mysteriis Christi et Ecclesiae nescierunt angeli tam superiores quam inferiores, donec ea rebus ipsis jam compleri inciperent. Quemadmodum et supra de Prophetis veteris testamenti diximus, multas mysteriorum circumstantias Apostolis postea cognitas eos latuisse. Haec sententia est B. Thomae in hujus loci comment., quam et plenius explicat in summa p. 1. q. 57. art. 5., de qua nos etiam pluribus egimus in 2. Sent dist. 11. Atque hanc sententiam, antea ab Hieronymo iudicatam, plerique posteriores sequuntur. Restat exponendum, quomodo dicat Apostolus sapientiam Dei angelis innotescere per Ecclesiam. Hinc enim opinati sunt quidam, angelos ab hominibus, qui in Ecclesia sunt, id est, ab Apostolis, edoctos fuisse quaedam mysteria, ut hoc pacto Apostoli non tantum hominum, sed etiam angelorum doctores ac magistri fuerint. Sed hoc bene refellit S. Thomas in comment. et p. 1. q. 117. art. 2. Item Cajetanus et alii. Nonnulli illud, per Ecclesiam, jungunt sequentibus, hoc sensu, ut multiformis Dei sapientia per Ecclesiam sparsa vel declarata, innotescat principatibus etc. Verum huic constructioni obstat articuli collocatio in Graeco, dicendum enim fuisset: rj 6\a tyjc; ixxXyjotag rcoXuTCOixiAoq oocpia. Quare non alio quam ad verbum innotescat, referri posse videtur particula, per Ecclesiam: non ut significetur, Dei sapientiam angelis innotescere per Ecclesiam docentem, sed per ea, quae in Ecclesia geruntur, sive per exsecutionem mysteriorum in Ecclesia. Tota igitur Apostoli sententia sensum hunc habet: Mihi data est haec gratia praedicandi et manifestandi omnibus dispensationem sacramenti absconditi in Deo: unde fit, ut etiam principatibus ac potestatibus, caeterisque ordinibus angelicis, quorum habitatio est in locis coelestibus, nota fiat illa multiplex ac varia Dei sapientia quoad arcana mysteria Christi et Ecclesiae per eam disposita: fiat (inquam) nota per Ecclesiam, dum in ea quotidie complentur tot et tanta, tamque multiplicia divinae sapientiae opera, prius in Dei mente recondita. Particulam ut consecutive, non causaliter exponimus, Thomam secuti: non enim praedicationis Apostolicae finis est, ut angelis innotescant mysteria, sed hoc bonum inter alia ex illa praedicatione consequitur. Liquet etiam, quo sensu Dei sapientia, quae in se una est et simplicissima, vocetur multiformis, Graece, multivaria: nimirum propter operum, sive effectuum ejus multiplicem varietatem: in quibus illa relucens quodammodo multiplex et varia apparet.
3:11
11. Secundum praefinitionem, saeculorum, quam fecit in Christo Jesu Domino nostro. Graece, secundum propositum saeculorum: sicque Hieronymus et Ambrosianus legunt. Sensus est: Innotescere et aperiri mysteria suis temporibus, quibus implentur; idque secundum propositum Dei, quo ab aeterno constituit ac praefinivit in Christo certa saecula 6eu tempora, quibus illa mysteria exsequeretur. Dicitur autem haec saecula pfaefinivisse in Christo, quia sicut tota salus nostra per Christum est, ita et tota salutis dispositio. quant.um ad loca, tempora, modum, ordinem etc. Sciendum est autem, textum, quo Hieronymus utitur, sic habere: Secundum propositum saeculorum, quam fecit in Christo. Juxta, quam versionem relativum quam non potest ad propositum referri, genere repugnante, sed vel ad Ecclesiam, vel ad sapientiam referri debet. Atque hoc posterius eligit Hieronymus: qui existimat significari, quod multiformis sapient tia Dei, non illa increata, sed quam I Deus fecit, id est, creavit in Christo homine, innotescat angelis. At aliis plerisque magis placet, ut relativum Graecum referatur ad rcpoOeoiv, sensu jam dato: ut potius vertendum fuerit, secundum propositum saeculorum, quod fecit in Christo. Noster interpres cum vertit: Secundum praefinitionem saeculorum, quam fecit, ambiguitatem Graecae lectionis consulto retinuit, ut liberam expositori electionem trium sensuum, quos enumerat Hieronymus, relinqueret. Quod si Paulus scripsisset, quae fecit in Christo, nempe saecula, quomodo Chrysostomum legisse Theophylactus afnrmat, unus et expeditus esset sensus, quo similiter de Christo dictum est ad Hebr. 1. Per quem fecit et saecula.
3:12
12. In quo habemus fiduciam et accessum in confidentia per fidem ejus. Id est, per quem Christum nos fideles habemus audaciamaccedendi, seu liberum ac intrepidum accessum (Graece upoaaywfTp, admissionem) ad Deum, cum fiducia impetrandi, quam fides in nobis parit. Parit autem fides Christi fiduciam impetrandi: quia per fidem cognoscimus Christum nobis a Patre datum ut mediatorem ac propitiatOxem nostrum: quae res fiduciam divinae propitiationis innobis excitat. Ex hoc loco sequitur, fidem et fiduciam non idem esse, quod volunt haeretici: sed hanc ex illa oriri. Nonnulli fiduciam priori loco interpretantur libertatem et audaciam praedicandi Evangelii apud quoscunque^nainGraecadictioTiappV^aiaJibertatem loquendi significat, quam interpres modofiduciam, modo cmstantiam vertit, ut Act. 4. et hujus epist. ult. cap. Quibus locis sermo est de Evangelio libere atque intrepide praedicando apud homines. Verum huic loco magis congruit illa loquendi libertas, qua Deum sine trepidatione ac metu serrili orantes alloquimur, confisi meritis intercessoris Christi filii ejus; facitque hic sensus ad perstringendos Simonianos, qui per angelos tanquam mediatores purgari nos oportere dicebant, ofncium, quod soli Christo competit, in illos transferentes, sicut expressius indicatur in epist. ad Col. 2. Quaeres, cur non in eandem reprehensionem incidant catholici, dum sanctos invocant? Respondeo, catholicos nequaquam aliis sanctis tribuere, quod Christo proprium est: sicut Simoniani faciebant: sed sanctos invocando tantum adhibent eos ut comprecatores, quorum orationes, perinde ut nostrae, non valeant, nisi per Christum, qui solus per seipsum gratus est Deo. Sic Paulus aliorum fidelium pro se orationes passim flagitat, absque injuria Christi mediatoris. Id autem faciendum nobis est, tum ne quis vultu Dei indignus, non cum fiducia, sed cum impudentia accedat, tum ut per orantium multitudinem et merita crescat nobis apud Deum impetrandi per Christum fiducia.
3:13
13. Propter quod peto, ne dificiatis in tribulationibus meis pro vobis. Cum igitur, inquit, ad tantam dignitatem vocati sitis, ejusque consequendae fiduciam habeatis per Christum: rogo vos, ne animo deficiatis propter afilictiones meas et vincula, quae patior vestri causa, scilicet ut, pro munere mihi delegato, vos gentiles adducam ad participationem tantorum bonorum in Christo. Hieronymus annotat, infinitivum Graecum utj IxxaxsTv, non deficere, posse etiam reddi verbo primae personae, ne deficiam in tribulationibus meis. Quod etsi ita sit, et Hieronymus etiam de prima persona exponat: ipsa tamen sententia ac loci contextus, sicut Hieronymus fatetur, secundam personam magis exigit: quomodo et Graeci omnes interpretantur.
Quae est gloria vestra. Id est, quae tribulationes cedunt in gloriam vestram: tantum alest ut vinculorum meorum vos pudere debeat. Afflictiones et vincula Pauli erant gloria eorum, pro quibus patiebatur, quia inde apparebat, quanti Deus eos faceret, qui non modo Filium suum, sed et Apostolos ejus pro salute illorum pateretur affligi. Huc usque hyperbaton. Nunc redit ad absolvendam sententiam, quam initio capitis suspensam reliquerat.
3:14
14. Hujus rei gratia flecto genua mea ad patrem Domini nostri Jesu Christi. Hujus, inquam, rei gratia, quia scilicet estis cives sanctorum et domestici Dei etc. Rursum, quia cohaeredes estis et concorporales et comparticipes promissionum: ego Paulus vinctus Jesu Christi pro vobis gentibus, flecto genua mea ad patrem, id est, humiliter oro Deum patrem Domini nostri Jesu Christi, nam genuflexio humilitatem significat orantis. Quid autem oret, paulo post dicet.
3:15
15. Ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur. Multi codices habent, coelo, sed coelis germana lectio est, quam et Clementina probat editio. Porro Graeca vox TCaxpia, quam interpres v ertit paternitatem, significat familiam seu cognationem eorum, qui ab uno patre, ceu principe generis, orti sunt. Parentelam quidam dicere malunt. Idipsum autem etiam vocabulo paternitatis apud Latinos significari, satis indicat Hieronymus in comm. et libro contra Helvidium. Vulgata versio pro Graeca dictione aliquando familiam, aliquando patriam reponit: ut Psalm. 21. et 95. et alibi: sed eadem semper significatione, quam dixi. Illud ex quo, licet ad Christum referri I possit: multo tamen convenientius, quod J omnes interpretes faciunt, ad patrem refertur, ut sensus sit: Ex quo patre omnis familia sive angelorum in coelis, sive ho- i minum in terra, quantumcunque ea magna sit ac celebris, existit, et originem accipit: ad quem, ut patrem et caput, omnes familiae, etiam nominatissimae revocanclae sunt. Dictum hoc contra scholam Simonis, qui plura principia, velut plures Deos introducebat, ubi vicissim cavendus error Valentini, qui, teste Hieronymo, saeculorum suorum parabolas atque conjugia ex hoc vel maxime loco confirmanda putavit. Non enim familias in coelis carnaliter intelligere debemus, ut ex conjugiis ortas: sed metaphorice pro certis ordinibus seu classibus, in quas velut illustres familias angeli pulcherrimo ordine distributi sunt: quorum tamen komnium princeps et pater est Deus. Sequitur nunc, quid oret patrem:
3:16
16. Ut det vobis secundum divitiat gloriae suae. Id est, secundum immensam largitatem ac bonitatem suam, in qua glorificatur. Nonnulli gloriam interpretantur gratiam, parum solide.
Virtutem corroborari per spiritum ejus in interiori homine. Veram lectionem arbitror casibus commutatis: Virtute corroborari per spiritum ejus in interiorem hominem. Sic enim habent Clementina Biblia, suffragantibus manuscriptis et Graeco textu, a quo nec Latini Hieronymus et Ambrosianus dissentiunt. Primasius quoque virtute legit ablativo casu. Sensus autem est: Oro, det vobis, ut virtute seu fortitudine ab eo accepta corroboremini adversus omnes tentationes,, per spiritum ipsius, ad profectum interioris hominis: scilicet ejus, qui dum exterior homo corrumpitur, renovandus est de die in diem, 2 Cor. 4. Est enim interior homo, quemadmodum eo loco declaratum est, mens hominis vel ipse homo, secundum mentem et eas potentias, quae sunt animae rctionali propriae.
3:17
17. Christum habitare per fidem in cordibus vestris. Item oro det vobis, inquit, ut Christus habitet per fidem in cordibus vestris, id est, ut Christus internum hominem vestrum inhabitet, et in eo maneat, ut sitis habitaculum ac templum Christi: idque per fidem, qua in eum creditis, non quod fides sine caeteris virtutibus sufficiat hominem constituere templum Dei: sed quia fides fundamentum est caeterarum, et professionem habet totius justitiae. Per fidem ergo sic demum Christus in nobis habitat, si fundamento structura, et professioni opera respondeant: hocautem praestat charitas, de qua sequitur:
In charitate radicati et fundati. Ut oratio constet, supplendum aliquid, hoc aut simili modo: Ut sitis in charitate radicati et fundati, id est: Det etiam vobis, ut in charitate sitis bene firmati, ut charitas vestra firma sit et constans. Quae firmitas radicationis et fundationis nomine per tropum significatur. Theophylactus hanc partem cum ea, qua proxime antecedit, ita connectit, Christum habitare per fidem in cordibus vestris: quod assequemini, si in charitate radicati sitis et fundati. Alii per hyperbaton particulam ut, quae continuo sequitur, huc transferunt: ut in charitate radicati et fundati possitis comprehendere etc. Sic Cajetanus, eandemque constructionem, post alias, adfert Oecumenius. Quin et ipsum textum Apostoli legit ad hunc modum Ambrosianus. Sed quod primum posui, simplicius est ac probabilius.
3:18
18. Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis. Hoc inquit, etiam oro, det vobis, ut possitis, sive quod Graeca vox sonat, valeatis animo comprehendere et assequi, maxime quoad affectum, id est, serio perpendere, ac digne aestimare cum caeteris omnibus fidelibus, seu Christianis, hos enim ubique sanctos vocat:
Quae sit latitudo et longitudo et sublimitas et profundum. Duo postrema commutant ordinem in Graeco, nec non apud Hieronymum: Et profunditas et altitudo. Videtur autem Apostolus his verbis significare mysteriorum Christi magnitudinem sub typo quodam quatuor extensionum^corporalium ac sensibilium. Quas easdem, sed contrario ordine enumeratas, Deo tributas legimus Job. 11. his verbis: Excelsior coelo est, profundior inferno, longior terra, latior mari; quod est uno verbo dicere: immensus est et infinitus; ad quem locum S. Thomas arbitratur Apostolum hic allusisse. Breviter ergo sensus hic reddi potest: Ut possitis comprehendere, quae sit et quanta ejus mysterii, quod vobis praedicavi, magnitudo, dignitas, majestas. Atque ita fere Graeci commentatores. Caeterum existimandum est, Apostolum, sicut alibi mysterium baptismi, mortis, sepulturae, ac resurrectionis Christi tractat allegorice, ut Rom. 6. Col. 2. et 3., ita hoc loco innuere voluisse quandam allegoriam fundatam in figura crucis dominicae: cujus Jongitudo consideratur in ligno erecto a terra sursum usque ad lignum transversum, latitudo in ipso ligno transverso, sublimitas, sive altitudo in ea parte, quae ligno transverso eupereminet, et cui affixa erat tabella causam crucifixionis Domini indicans: profundum denique in ea parte ligni, quae infixa terrae videri non poterat. Porro juxta mysterium longitudo temporum est, latitudo locorum, altitudo gloriae, profunditas discretionis. Comprehendit ergo longitudinem crucis, qui didicit ab initio mundi usque ad finem neminem justificari aut salvari nisi per crucem et passionem Christi. Comprehendit ejus latitudinem, qui cogitat Ecclesiam toto orbe diffusam processisse ex latere Christi in cruce mortui; velut Evam aedificatam ex latere viri dormientis. Comprehendit ejus altitudinem, qui secum reputat, quanta sit coelestis gloriae sublimitas et excellentia, ad quam nos provehit humilitas crucis Christi. Denique comprehendit ejus profundum, qui considerans arcanum divinae electionis ac discretionis hominum e massa communi, et signum Tau paucorum frontibus inscriptum, cum Apostolo exclamat: O profunditas divitiarum sapientiae et scientiae Dei: quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Hanc crucis allegoriam paulo aliter explicat Augustinus in epist. 112. de videndo Deo cap. 14. Ego, inquit, haec verba Apostoli sic intelligere soleo: in latitudine, bona opera charitatis: in longitudine, perseverantiam in bonis usque in finem: in altitudine, spem coelestium praemiorum: in profundo, inscrutabilia judicia Dei, unde ista gratia in homines venit: et hunc intellectum coaptare etiam sacramento crucis etc, quae latius ibi prosequihir, ac similia tradit epist. 120. cap. 26. et 36. De doct. Christian. lib. 2. cap. 41. et supra Joan. tract. 118. Augustini interpretationem sequuntur Anselmus et Thomas in comment., licet tam apud hos auctores, quam apud Hieronymum Oecumenium Cajetanum et alios aliis adhuc modis nonimprobandis hujus loci mysterium explicatum inveniatur.
3:19
19. Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi. Scientiae genitivus est in Graeco; unde alii tollendae causa ambiguitatis vertere malunt cognitionis. Nihil tamen obstat, quo minus vocabulum genitivi casus in Graeco per dativum reddatur in Latino, servata nimirum utriusque linguae proprietate: quomodo genitivus per dativum redditur Jacob. 2. Superexultat misericordia judicio, secundum citationem veterum. Hoc modo sensus est: Et tit possitis scire, id est, animo complecti, ac pro dignitate aestimare charitatem Christi, qua nos dilexit; eamque supereminentem scientiae, id est, excedentem notitiam nostram ac majorem, quam ut penitus a nobis intelligi possit. Ita paulo inferius dicitur, Deum posse omnia facere supra quam intelligimus. Et Phil. 4. Pax Christi, quae exsuperat omnem sensum. Haec Graecorum expositio est, eademque facilis et perspicua, ut non sit opus aliorum duriores ac minus probabiles interpretationes huc adferre. Videri autem potest Apostolus respicere ad Gnosticos, qui hoc superbo nomine sese nuncupaverunt a scientia, quam sibi peculiariter vendicabant. Utitur enim vocabulo yvojosojg, unde yvooTtxot. Atqui longe majus est scire charitatem Christi: utpote quae universam Gnosticorum, omniumque Philosophorum scientiam excedit: quia mysterium charitatis Christi, qua semetipsum pro nobis tradidit, in cor hominis cujusquam non ascendit: sicut in genere de hujusmodi mysteriis sapientiae Christianae testatur Apostolus 1 Cor. 2.
Ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. Cohaeret cum proxime dictis. Refertur autem ad omnia simul sumpta, quae jam dixit se pro Ephesiis Deum orare; per illa enim fiet, ut impleantur etc. Sensus est: Ut omnium donorum Dei perfectione repleamini: ut omnibus Dei donis abundetis. Hoc accipiendum juxta modum et profectum hujus vitae: quomodo dicit ad Cor. 1. Epist. 1. In omnibus divites facti estis in illo, in omni verbo et in omni scientia, ita ut nihU vobis desit in ulla gratia. Nam et initio hujus Epistolae dixit: Qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo.
3:20
20. Ei autem, qui potens est omnia facere superabundanter quam petimus, aut intelligimu3. Concludit superiorem sermonem hac coronide glorificationis Dei. In Graeco est: Super omnia facere superabundanter. Similiter Hieronymus, nisi quod comparative legat, abundantius, quomodo et Graeca verti possunt. Sensus est: Ei, qui potens est, superabundanter et cumulate facere ultra om-
quae petimus aut mente concipimus. nia
Secundum virtutem, quae operatur in nobis. Graece, secundum potentiam operatam in nobis, id est, quam Deus operatur in nobis. Itaque operatur in nostra versione passivum est. Refertur autem haec pars ad verbum facere: et significatur virtus seu potentia, quae in nobis est effectus potentiae divinae, et per quam ipsi etiam agimus.
3:21
21. Ipsi gloria in Ecclesia et in Christo Jesu, in omnes generationes saeculi saeculorum. Amen. Explet sententiam: Ei, qui potens est etc. Ipsi, inquam, sit gloria in Ecclesia, id est, ipsum glorificet universa Ecclesia tantis beneficiis ab eo affecta; idque per Christum Jesum, et in omnes aetates omnium saeculorum usque in aeternum. Conjunctio et, licet in Graecis non addatur, Latini tamen veteres eam legunt: quanquam ad sensum non est necessaria.
3:1
ad petitionem, ut fideles intime cognoscerent spem vocationis (1,16-18). Magnitudinem ac certitudinem huius spei descripsit in iis quae Deus pro Christo praestitit (1,19-22), dein in iis quae Deus iam in ipsis fidelibus operatus est (2,1-10) ; tum singulari ratione exponit, quid speciali modo Christus pro fidelibus ex gentibus exhibuit, ita ut hi in eandem cum aliis dignitatem in regno Dei assumantur; unde novum colligitur argumentum pro magnificentia et certitudine spei ex iis, quae peculiariter pro gentibus acta sunt (2, 11-21). Cum itaque Deus tanta iam praestiterit pro fidelibus — quanta haec sint, illustratur ex eorum conditione pristina (2,2-4 ; 2,11-12) — revertitur apostolus ad petitionem (1,17), ut fideles virtute confirmentur, et superna sapientia impleantur (3,1. 14 seq.). i Bonis itaque et beneficiis salutis expositis petitionem 1,16. 17 inceptam apostolus iterum assumit: 3,1 huius rei gratia ; sententia hic incepta manet suspensa et absolvitur tandem in v. 14 et seq. tovtov ydptv iam ob numerum singularem facillimeadnectitur ad 2,22 quod immediate praeceditet directe id enuntiat, cuius progressum apostolus pro fidelibus efflagitat; nam 2,22 fideles dicuntur coaedificari in habitaculum Dei; iam ut haec aedificatio in dies magis crescat templumque exsurgat splendidum, Auiusrei gratia apostolus orat ad Patrem 3,14. Et eo modo v. 4 demum absolvi in v. 14 iam bene agnoverunt Theod. ThdM. Tust. Lap. Est. Nat. et generatim recentiores; et commendatur quia in v. 14 eadem dictione toútov 74e quasi remittimur ad v. 1. Sententiam complet Chrys. explanans 9i& toto xat éyo 9£0euot, qnot», propterea ego vinctus sum; itidem syrus supplet : ego Paulus vinctus sum); idem supplent Cai. Henle; at vix habetur nexus aptus cum antecedentibus; nam ut illi coaedificentur in habitaculum Dei seu ut illi proficiant in cognitione divina, Paulum esse vinctum dici nequit. Suspensa manente sententia ad alia transgressus est, scribit Hier. et cum Origene (cat. 15*) sententiam complere vult ex v. 3 ego cognovi mysterium, ut vobis traderem. Tamquam glossa additur xgeofeio in DE, item d e postulo; illud legisse videtur Ambrst. : nunc se legatione huius doni fungi Dei provisione Christo mittente declarat; in paucis minusculis additur xexaó; a1. Sententiam ex v. 8 compleri censet Oec. in eo versu apodosin ad toótov y&gw inveniens ; alii recurrerunt ad v. 13, imo alii ad 4,1! Longam suppletionem praebet Dam. : huius in vos gratiae ego minister sum. et &ywviotrs (propugnator) usque ad vincula. Nomen suum ponit ego Paulus, sicut solet facere, quando de se peculiare quidquam vult in medium proferre (cf. 2 Cor. 10,1. Gal. 5,2. Col. 1,23. 1 Thess. 2,18); hic vero iam obversatur ei magnum illud mysterium, cuius minister et apostolus ipse factus est; vinctus Christi, eius scil. causa, pro eius nomine, quia testificatus est de Christo (Act. 23,11) in vincula coniectus est, pro vobis gentibus: quia gentibus annuntiavit evangelium, odium incurrit Iudaeorum et demum in captivitatem tracare intendit. Cum emphasi effert se gentium causa in re Christi Iesu esse vinctum ; ne tamen quibusdam forte: mirum videatur, quod speciali ralione gentium causam adducat, et non potius causam fidelium in universum, incipitloqui de sua peculiari vocalione, de suo speciali apostolatu; inde autem abripitur ad longiorem expositionem de mysterio vocationis gentium ad fidem et de suo apostolatu (v. 2-13), unde obliviscitur sententiam inceptam. Cur praecipue de gentibus mentionem faciat, idque merito, causam addit
3:2
v. 2 si tamen stye : particula hac res per se non necessario in dubium vocatur, imo certum est adhiberi eam posse cum quadam urbanitate de certa affirmatione, ita ut sensus evadat : sine dubio ; et certe hoc loco apostolus non vult generatim in dubium vocare eos ad quos scribit audisse quidquam de suo apostolatu ; unde erit sensus : si quidem, vel sine dubio audistis, istud audistis minime congruere cum illo iriennio patet, per quod nocte et die non cessavit apostolus monere unumquemque presbyterum ephesinum (Act. 20,17.31) ; istienim quam maxime experli sunt eius apostolatum, non solum de eo audierunt ; audistis dispensationem thy oixovosíav, quae gratia mihi sit administrata et data cic pç erga vos; nam dispositio gratiae ei datae erat ab initio illa, de qua Act. 9,15 : vas electionis est mihi, ut portet nomen meum coram gentibus, et sicut ipsi dictum est : vade quoniam ego in nationes longe mittam te (Act. 22,21). Intelligitur itaque gratia apostolatus in gentes, quae divina dispositione Paulo collata sit. Hane vocationem gentium explicat v. 3-6; sibi istum apostolatum esse commissum declarat v. 7-13. Incipit apostolus declarare quod v. 2dixerat v. 3. quoniam v1, apte dices nempe, nam tota explicatio antecedentis minime hoc versu 3 absolvitur; per revelationem, quomodo ei data sitgratia illa cic óu3c, exponit, cf. Gal. 1,15.16; notum mihi factum est sacramentum tò wuothprov scil, salulis et vocationis gentium, et quomodo hoc mysterium cognoverit et intellexerit (TAph), hac ipsa epistola iam disci potest, prout potestis degentes intelligere, scil. sicut supra scripsi in brevi, npoéypawa de iis quae antea scripserat; £v OXyo, à Bpazéwov (Chrys.) paucis; si «5 Uo prov refers solum ad vocationem gentium, pauca illa habes 2,13 sq. et hoc sensu certe explicatur a v. 5; si magis generaliter conceperis prudentiam meam tùy oóvscfv pov intelligentiam meam in mysterio Christi, de opere redemptionis et de omnibus quae Deus per Christum praestitit, iam tota haec epistola eousque scripta intelligi poterit, uti mysterium Christi Paulo revelatum ipse describit in oratione ad Agrippam habita (Act. 26,16-18.. Nota quoque, Ephesios quibus per triennium doctrinam Christi exposuerat, non opus erat remittere ad paucas has lineas ex quibus discerent ipsius intelligentiam in mysterio Christi, cur illis adeo explicite exponeret vocationem gentium et se esse gentium apostolum? In usu positum est-coviévat £y. civi, unde oóvects vov £y 7. muotnpiw facile fluit, similis locutio habetur 3 Esd. 4,33 (Esd. A 1,31 (33) Swete) «ic GUVECEWCÇ QuTOU EV TW VOUW, Quid revelatione cognitum sit, exponitur in sequentibus;
3:5
v. 5 quod aliis generationibus &xéoxis yeveais scil. praeteritis temporibus in eorumque generationibus nom est agnitum ox &vwocíc0n non est cognitum filiis hominum, quae dictio in vetere testamento satis frequens est (in novo cenda oratoria quaedam sollemnitas? sicut nunc revelatum est sanctis apostolis etus et prophetis in Spiritu : tépas vevexic dici de temporibus praeteritis ex oppositione nune quoque patet etiam; hic uno articulo «oic comprehenduntur apostoli et. prophetae, vide ad 2,20, unus consideratur ordo electus ad revelationem hanc promulgandam; unde sancti &w:, electt ex mundo ad sacrum ministerium ideoque Deo singulari modo consecrali sunt ; attende oppositionem : olim non cognitum, nunc revelatum, olim ignotum omnibus, nunc non industria humana inventum aut excogitatum, sed peculiari Dei manifestatione tamquam consilium Dei absconditum communicatum electis apostolis et prophetis in Spiritu Scil. qui sunt prophetae in spiritu, vel potest referri ad 4zexo1óg0s de conditione animorum et inspiratione superna et illustratione, in qua receperunt revelationem. Notat Ca. : et dixit haec ad declarandum quod dixerat super fundamentum apostolorum et prophetarum. Quid in saeculis praeteritis non fuerit cognitum, nunc autem revelatum, indicatur
3:6
v. 6 gentes esse coheredes et concorporales aóvcoy.a corpori Christo mystico iunctae sunt, in unum corpus adunitae, eiusdem corporis membra sub capite Christo, comparticipes promissionis, quam clarissime exprimitur gentes collocari in eodem dignitatis et ordinis gradu cum populo electo, eos consortes esse eiusdem hereditatis, in idem corpus assumi i. e. simul cum Iudaeis unum idemque corpus constitui; - eodem iure cum aliis et simul cum eis gentes habere easdem partes de rebus promissis. Quae omnia gentibus pleno iure et modo conveniunt in Christo Tesu, quatenus haec beneficia in. Christo eiusque meritis sunt reposita, per Christi mortem acquisita (cf. 2,15.16) et illis qui per baptismum cum Christo complantantur revera donantur. Ad hanc autem unionem cum Christo perducti sunt per evangelium, quatenus nuntius iste salutaris messianus eis est allatus, praedicatus, fide acceptus. — De mysterio antea abscondito apostolus saepius sermonem infert ; Rom. 16,95 secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti; 1 Cor. 2,7; 2 Tim. 4,9.10. Ex altera autem parte satis enuntiat aliquam vocationem gentium ex prophetis antiquis notam fuisse; cf. Rom.9,24; 15,9312; Gal. 3,8. Inveniunt aliqui nodum quendam quod in v. 5 mysterium dicitur revelatum apostolis et prophetis, dum tamen in.v. 3 et 8 sq. apostolus hanc revelationem tamquam sibi factam et sibi propriam ad se vindicet; insuner Gal. 2,8.9 ostendi alios apostolos nondum apostolatum gentium suscepisse. Quare Reuss tamquam glossam delere vult secundam partem v. 5. Sed omnia facile conciliantur. Apostolus loquitur de sua vocatione speciali, de qua refertur Act. 9,15; 22,21; 26,17; Gal. 4,16 ut evangelizarem gentibus, et quae erat vocatio ad praedicandum gentibus. Etiam Gal. 2,7.9 apostoli agnoscunt et approbant apostolatum gentium, quem approbant Act. 45. Dein attendere oportet rationem temporis; etsi apostoli non statim ab initio apostolatum gentium susceperunt, tamen decursu temporis ipso Christi mandato obsecuti gentibus praedicabant (cf. Matth. 28,19. Marc. 16,20. Luc. 24,47. Act. 1,8). Ipsi actus apocryphi apostolorum testimonium praebent pro apostolatu gentium. Ceterum iam omnino sufficit quod Act. 13,1.2 narratur; et vide Act. 10,45-47. Ex v. 5 et 6 id solum affirmatur tamquam nune revelatum gentesesse prorsus aequales i. e. coheredes etc. in Christo ; et hoc praeteritis saeculis non fuisse cognitum. Ita sententiam etiam intellexerunt Chrys. Euith. At plerumque movent quaestionem de vocatione gentium. ad regnum messianum et inde oritur dubium, quia gentes adductum iri ad regnum Dei prophetae veteres clare annuntiarunt et iam ipsis patriarchis dictum fuit: in semine tuo benedicentur omnes gentes, « quae quidem benedictio comprehendit omnia bona novi testamenti » (Est.). Unde inquirunt, quomodo verum sit id antea fuisse ignotum, et respondent istud mysterium quidem non latuisse prophetas veteres, at non fuisse adeo clare et distincte iis notum, sicut nunc; sic quomodo nunc revelatum sit nescisse prophetas ; aliud esse in spiritu ventura cognoscere, aliud res ipsas cernere opere completas (Hier. Thph.) et eodem modo de cognitione obscura antea, nunc plene clara sententiam concipiunt (cf. Theod. Dam. Cat. Est. Lap. Tust. Nat. Bels. Henle). Sed tota haec quaeslio versatur extra rem hic ab apostolo propositam. Nam unum quod affirmat est mysterium de perfecta aequalitate gentium cum populo electo, et haec certe erat antea ignota. Nam apud prophetas vocantur quidem gentes ad regnum Dei sed plerumque ut subditi, servi, famuli Iudaeorum (cf. Is. 14,2 ; 49,22.23; 60,10.12.14 ; 61,5; 66,20. Dan. 7,414.27. Am. 9,12. Mich. 7,16.17). Ergo ex eiusmodi locutionibus poterat videri, fore ut gentes in regno messiano inferiore quodam loco consisterent, Iudaei aulem principatum quendam obtinerent. Quomodo igitur et quo dignitatis gradu gentes essent assumendae, non erat a prophetis praedictum neque in praeteritis saeculis filii hominum quidquam de ea re cognoscebant; ergo nulla est difficultas in v. 5, neque illud óç sieut erit vi et notione sua spoliandum, dummodo attendatur, de qua re sola agatur in v. 6 et quid solum in Christo demum et per evangelium extra dubium sit positum. - Dixit apostolus se accepisse graliam apostolatus pro gentibus-v. 2, et revelationem mysterii, quod mysterium qua in re consisteret declaravit - (v. 3-6) ; iam revertitur ad v. 2, ad sui apostolátus gratiam
3:7
v. 7 cuius factus sum minister : eus scil. evangelii in v. 6 delineati factus est praeco et minister, qui secundum hanc cognitionem munere suo fungitur, officium evangelii inter gentes propagandi exsequitur ; idque ei commissum est secundum donum gratiae Dei quae data est mihi; cf. v. 2 donum apostolatus gratuito ei a Deo collatum est; gratia Dei ei data est vocatio ad apostolatum efficax, et ad hanc gratiam, ad apostolatum accipiendum et exsequendum ei praesto eratpotens operatio divina, secundum operationem xatà thyėvěpysiav secundum efficaciam virtutis eius, , cf. 1,19; sibi nihil attribuit; effert efficaciam virtutis Dei, qua ipsi ut donum illud conferretur factum est et qua efficacia pariter omnis effectus et fructus apostolatus procreatus est; cf. Gal. 2.8 èvýpyncev xato cis tà 10v ; cf. 9 Cor. 3,5 ; 4,10. gs - Explicat apostolus illud factus sum v. 7 et simul admiratur el notam facit efficaciam virtutis Dei qua ipse creatüs sit apostolus v)
3:8
8 mihi omnium sanctorum minimo, cui scil. tamquam persecutori olim spiranti minarum et caedis (Act. 9,1) infimus locus in coetu sanclorum, i. e. fidelium debebatur, ¿ħay:otótepos lingua vulgari ex ¿hdyotog perexiguus ' formatur quasi infimior ex infimus, veluti minor quam minimus. Animum ` profitetur apostolus gratissimum, et simul maxime stupet de gratia apostolatus sibi facta; nam fieri ex persecutore fidelem, iam est magna gralia; sed ex furente persecutore evehi ad talem apostolatum, nonne res est plane miranda? ceterum vide quomodo alias de se loquatur 4 Cor. 43,9. 1 Tim. 1,15. Iste animi sensus hoc loco gignitur etiam ex -sublimi notione apostolatus quam enuntiat : in gentibus evangelizare dnvestigabiles divitias Christi, áàvstvyviíaesov id quod nequit investigari, explorarij quod mente comprehendi, inveniri non potest; cf. Rom, 11,33; « vere investügabiles divitiae sunt, quia tanta est misericordia eius, quod intelligi, vel inyestigari non posset» { Thom.) ; est enim dives in omnes qui invocant eum (Hom. 10,12). Legendum est cum Hier. gratiarum et donorum; in addito connotatur inter alia, quantae sint sublimitatis, utpote superantes omnem naturalem inquisitionem (£st). Hae divitiae inscrutabiles magis declarantur sequentibus v. 9 et illuminare omnes, illustrare, mentes omniuñ clara luce cognitionis perfundere; ea dictione videtur innui apud complures etiam tum remansisse sit dispositio, ordinatio, in quanam re consistat exsecutio sacramentz zoò pvornolov absconditi a saeculis in Deo, illius scil. mysterii quod v. 5.6 est descriptum; commendatur mysterium ab antiquitate, aderat ab aeterno in consilio ac mente Dei, sed in secreto servabatur, in sola notitia Dei absconditum (cf. 1 Cor. 2,6), et mansit absconditum in Deo qut | omnia creavit «à tà ndvra xtígavti : ipsa creatione quidem non est manifestatum, at in ipso creationis consilio et opere Deus etiam hoc mysterium eiusque oixovouíxv ob oculos habuit. Haud immerito notat Est. : « ex hoc loco videtur sumptum, quod theologi veteres Christi incarnationem passim vocant oeconomiam, ac sub eo nomine comprehendunt, quaecumque in carne assumpta gessit et passus est Christus; quod nimirum ea omnia pertineant ad sapientissimam procurationem salutis humanae, quae per Christum est ». Ceterum vide quae ad 1,10 dicta sunt de voce olxovop.ta. Mysterium istud absconditum erat in Deo eo fine
3:10
v. 10 ut innotescat ta yvoets07; viv ut nune innotesceret, in plenitudine scil. lemporis qua Deus consilium suum exsequi statuerat, principatibus et potestatibus in coelestibus, ipsis sublimibus angelorum ordinibus in coelo nota fieret per ecclesiam per ea quae fiunt in ecclesia, per ipsam illam exsecutionem mysterii ac consilii Dei in'ecclesia, multiformis sapientia. Dei, multiplex illa et varia sapientia; hanc cognoscunt et admirantur in variis donis et gratiis, quibus Deus pro supernaturali sua providentia ecclesiam exornat seu in conversione singulorum multiplicia divinae sapientiae et misericordiae opera cernuntur, quibus multiformis sapientia Dei in dies magis manifestatur, secundum praefinitionem saeculorum, secundum propositum quod Deus ab aeterno concepit et statuit in Christo Tesu; totum enim consilium supernaturalis providentiae in gubernatione et redemptione hominum fundatur in Christo ; vide 1,3.4.5; et secundum hoc Dei propositum etiam nobis patet accessus ad Deum
3:12
v. 12 in quo habemus fiduciam «ny Tappnolav, fiducia nostra firma collocata estin Christo, itemque accessum in confidentia: in Christo simul data est nobis adductio Tpos- «yov, (cf. 2,18) aditus animo fidenti ad Deum per fidem eius, nam fide in Christum aperitur nobis via ad accessum illum familiarem ad Deum. Quod Christus per mortem nobis meruit et quod propterea in eo repositum consideratur, ad hoc ut pertingamus, nobis opus est fides in ipsum. qua et angelorum ordinibus maior quaedam cognitio sapientiae Dei suppeditatur, nobis autem laeta animi fiducia appropinquandi ad Deum (v: 2-12), unde infert conclusionem bene fundatam
3:13
v. 13 propter quod. peto, ne deficiatis, animo cadatis in tribulationibus meis occasione tribulationum quae mihi obtingunt pro votis in apostolatu meo pro gentibus (cf. 3,0), quae mea tribulatio est gloria vestra, *«:; quippe quae : est #rs conformatio seu attractio ad 3óz« et-referlur ad immediate antecedens; tribulationes subit pro gentibus (cf. 3,1 ózip $póov); illae autem non debent esse pro fidelibus causa et occasio tristitiae seu pusillanimitatis, sed sunt titulus gloriae; « nam ut isti tam multa bona consequerentur, Paulus eratàn vinculis ; hoc est multae Dei in ipsos caritatis » (Chrys). Graece habetur zizo9y.xt wh &yxoxsiv, sicut in vulg. etiam accipiunt Chrys. Ephr. Thph. Euth. et recentiorum plerique (cf. Bels. Henle, Ew.)scil. tamquam petitionem, ne illi animos despondeant. Nam, ut Hier. advertit, solent homines hac vel maxime quaestione tentari, quare sanctis viris et Deo servientibus multa adversa eveniant. Apostolum autem tot persecutionibus fuisse impetitum a Iudaeis et tandem in vincula datum facile potuit esse occasio pro gentibus timiditatis seu diffidentiae vel moeroris et tristitiae. GE Prout iam notat Hier. polest iuxta graecum legi: propter quod peto ne deficiam, idemque notant Tust. Est. Lap. Nat. eic..et hanc acceptionem amplectuntur Theod. ThdM : rogo ut divino potiar auxilio, ut fortiter feram incidentes àerumnas propter vestram salutem; eam quoque praefert Zpt.; at profecto magis suadetur prior explicatio ; « magis enim Ephesiis pusillis et novellis in fide timebat apostolus in et athleta Christi in ea solet gloriari » (Lap. sim. Cai. Just. Est. etc.). deesse patet ex explicatione Chrys. Thph. Euth. et in cat. p. 158 (Orig. ?) LP. i e. T 100 EPH. 3,10. M. 3* 335) : « ita fuit absconditum in Deo, quod inde innotuit principatibus | non ab aeterno, sed a saeculo, quia omnis creatura principium habet. Et hoc non per ecclesiam terrenam, sed coelestem » ; nam secundum Augustinum ibi Secundum hanc sententiam (de qua Thom. agit-etiam in Summa I qu. 117, culis; ergo secundum illam scientiam angelorum quam vocat Augustinus matutinam ; cognoverunt illud antea in Deo et illud eis apparuit in effectibus illam sententiam proponit. / Secundum S. Gregorium nyss. prioribus temporibus supramundanae potestates
3:14
Digressionem hanc de vocalione genlium et suo apostolatu (v. 2-12) absolvit petitione v. 14. Redit nunc ipsa formula uius rei gratia ad initium, 3,1 unde orta est digressio. Qui reditus eo facilius concipitur, quia commemoralis suis tribulationibus pro vobis iam fere recolit 3,1 vinctus pro vobis et ipsa digressio exhibet argumentum ab illo 2,11-22 haud alienum. Magno animi affectu petit apostolus duo, ut spiritu Dei robo- ' rati fide et caritate emineant v. 16.17, ex qua in vita sese disponant, et ut rite aestiment consilium Dei universale et caritatem Chrisli incomprehensibilem v. 18.19; quae est altera petitio. Inde cernitur apostólum expositione de vocatione gentium et beneficiis redemptionis finita redire ad illam pelitionem!quam iam supra proposuit 1,17-19. Apostolus ferventem et instantem petitionem declarat (Euth.) dicens : flecto genua mea, quae genuflexio simul est signum magnae reverentiae in Deum et animi demissi in adoratione Deo exhibenda; cf. Is. 45,24 Rom. 14,11. Phil. 2,10. Oratio dirigitur ad Patrem, uti 1,47 ad Deum, patrem gloriae; agitur enim id, ut divitias gratiae Dei, mysterium consilii salutis, et opera Dei de Christo et per Christum facta fideles rite percipiant el aestiment (cf. 1,7 seq. 17 seq. 2,4 seq. 2,18 etc.); Patrem nominat, quia per Christum accessum acquisivimus ad Patrem (2,18), et — ratio, peculiaris interpellandi Patrem, videtur afferri v. 48 ev quo omnis zatot, omne genus, quaevis slirps, quaevis familia, in coelis et in terris nominatur; nato a graecis explicatur quA, ysve&, unde dicunt : tàs vw xxi tàs x40 gUA&s nomos, intelligi quemvis ordinem angelorum et quamvis nationem populorum; eodem:modo vocem graecam Hier. cognationem, familiam declarat. Ipso nomine ma ptd in memoriam revocatur ille demum Pater qui est fons et origo omnis creaturae, ex quo quidquid in coelo et in terra nominatur, nomine quodam designatur, quidquid exsistit, suum esse, suam naturam habet et continuo ab eo conservatur et in quocumque momento ab eo: pendet. Exhibetur itaque sollemnitate qua- - dam maiestas Dei creatoris familiarum omnium coelestium aeque ac ` terrestrium, a quo tamquam a Patre iuremerito sperantur bona quae- Thom. assumit, uti magister sit pater discipuli, ita anpotot superiores, qui illuminent inferiores, dici patres illorum, et comparat 1 Cor. 4,15. Ex graecis Theod. zatpıà&v ifa exponit, ut notio paternitatis voci indatur, Deum vere esse patrem, qui non ab alio hoc acceptum habeat &AXA'aoc0g Tois dios uecabéboxe voüxo, sed ipsealiis id tribuit, singularem lectionem praebet ThdM , vult enim legendum esse cdd — AERE UU exponit; naTpIĂ uy Y&p f sork AMéezat, gpacpía 0€ TÒ ciotnua, èv BE tois odpavol; ovyyéveta iv. od0spía, ovotýpata òè xal mohd. Inversione latina haec habentur : « quidam paternitas legerunt, non intelligentes quod positum erat ab apostolo; est autem congregatio; nam patria vel paternitas cognatio dicitur, congregatio autem collectio esse insinuatur; in coelis namque cognatio quidem est nulla, congregationes autem sunt plurimae » (Swete l. c. p. 159). Etiam Chrys. miratur quod z«zgié dicatur : évc&0o. piv yàp natpıal eio tà yévn, £v òè ojpav& móc, vla ovðeis &£ od0evOg yéyovev; in coelo autem quomodo sunt genera, ubi nullus ex altero est genitus ? 7| éxetxà coat cd gnor racpiág ; an illuc coetus vocat xacptác ? dpi xai èy T l'eagii Egit) EM XELUEVOV, TATLO åuattapet (2 fortasse Mepapei, Num. 4,29 viot Megapst, xaT’ olxoue maTpiy aUrOy). Alii notionem zc aov ita restringunt, ut illi soli intelligantur, qui filiatione adoptiva (sensu novi testamenti) revera sint filii Dei (cf. Bels. Henle). Sed ila zca zov niinis recedit ab usu et notione in Scriptura assumpta, in qua valde frequenter occurrit (cf. Ex. 6,15.19. Ps. 21,27; 93,7 ; 106,4. Is2,4; 3,14; 25,9 etc. pro hebr. nnzw;et Luc. 2,4. Act. 3,95 — pro vetere testamento plurimos locos vide apud Hatch). Sicut 3,9 .dictum est de Deo qui omnia creavit, ita simili modo hoc loco eius maiestas ex universali dominatione declaratur. Neque haec paronomasia nátýp— xx:p:* ob notionem patris, qui solo sensu novi testamenti pater vocari possit, est restringenda ad iustos. Nam in vetere testamento etiam populi dicuntur filii Dei; cum enim Israel vocetur primogenitus filius Dei (Ex. 4,22), reliquos populos nomine filiorum comprehendi sequitur; idem indicatur Ier. 3,19 : quomodo ponam-te in filios i. e. quo- -modo te volui exaltare prae aliis filiis, prae aliis populis! Quare nihil obstat quominus «ex m«:pií notione generali retineatur. Idque hoc loco eo magis erit observandum, quia in antecedentibus apostolus adeo explicite de vocatione gentium disputavit" el suum esse apostolatum affirmavit gentibus evangelizare divitias Christi et omnes illuminare de isto mysterio vocationis gentium (cf. 2,41; 3,6.8-10). Quae si ob oculos habentur, etiam nomen Patris plane intelligitur. Prius quidem Hier. genu flectereexposuit ansa capta ex Phil.-2,10 notione spirituali de subiectione mentis et inclinatione animae et obsequio cordis; at reversus ad locum nostrum monet : « haec autem spiritualiter exponentes non statim iuxtá litteram "orandi consuetudinem , tollimus, qua Deum genu posito suppliciter adoramus; legimus enim Paulum in littore sic orasse »; cf. Áct. 20,36; 91,5 et Petrus oravit ponens genua Act. 9,40. Ad Deum, cuius gloria est divitias gratiae nobis largiri, magno. animi affectu petitionem dirigit : ut det vobis secundum divitias gloriae suae, ut in initio petitionis Deum invocaverat Patrem gloriae (1,17), ita nune petit, ut det secundum immensam largitatem et interiorem hominem: 6 tow &v0pozos ille est qui condelectatur legi Dei (Rom. 7,22), est mens hominis, voXc, sana ratio, quae per se rectum et -bonum intelligit et appetit, sed repugnantiam carnis eiusque impetum vincere per se non valet (cf. Rom. 7,23). Unde homo quam maxime indigel, ut contra desideria carnis huic/interiori homini, eius menti, addatur robur, ut firmetur 9uvcue:, ut crescat virtute; talis autem virtus tale robur confertur homini interiori per Spiritum eius, quae doctrina exponitur Rom. 7,6.25; 8,2; haec est circumcisio cordis in spiritu Rom. 2,29 et si spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis Rom. 8,13. Auxilio gratiae divinae opus est; hanc illis adprecatur apostolus, ut ex divitiis gloriae gratiarum interior homo 6 £s» čvðgonos renovetur de die in diem (2 Cor. 4,16). Dicitur homo interior, quatenus homo mente, intellectu, voluntate ceterisque internis animae viribus ac potentiis constat el vivit, sicut e contrario exterior homo, idem homo, quatenus sensibus membrisque externis constat, vivit, lisque operatur, indulget (Lap.); ita quidem ratione habita 2 Cor. 4,16; hic vero potius sagxt - opponitur ó £co &v0pozoc. Praeterea efflagitat illis:v.
3:17
47 Christum habitare per fidem in cordibus vestris, ut viva fide Christum eiusque doctrinam complectantur; ita in eorum animis efficietur illud : hoc sentite in vobis, quod: et in Christo Iesu (Phil. 2,5), ut tandem dicere possint cum apostolo : vivit in me Christus, in fide vivo Filii Dei (Gal. 2,20) ; si apostolus corpora fidelium dicit membra Christi (4 Cor. 6,15), in eorum animis Christum vivere, rima continet, ita haec altera quoque, qua Deus imploratur, ut tota eorum agendi ratio regatur a Christo inhabitante, scil. ut secundum Christi exemplum et doctrinam cuncta disponantur, ut efficiantur Christi habitaculum. De modo scribendi adverte: primum sequitur post tvz 5 infinitivus v. 16, dein accusativus c. inf. v. 47 ; iam tertio mutatur constructio ; in caritate radicati, ut sitis etc. ; continetur tertium quod pro iispetit ad perfectionem vitae. Eiusmodi mutatio constructionis in longiore expositione facile occurrit; vide Rom. 12,9-19. Iam Oec. adnotat poni nominalivum pro accusalivo eumque morem praecipue reperiri apud Thucydidem, vel adhibendum esse hyperbaton et iungendum cum complures assumunt ; at ea destruitur ipsa concinnitas petitionum. . - Tertio enim illis exoptat reginam virtutum (cf. 1 Cor. 13), caritatem. Quam acquirere debeant firmitatem et, constantiam, exprimit duabus similitudinibus, arboris quae altis radicibus actis firmiter innititur, et aedificii stabiliter. fundati; firmiter itaque et constanter consistant in exercitio caritatis, in eius usu et operibus quasi altas agant radices, et aedificium vitae erigatur super fundamentum caritatis. Utramque similitudinem tangit apostolus : Dei agricultura ysópy!ov estis, Dei aedificatio oixoboy/, (1 Cor. 3,9). Hisce tribus summa quaedam et perfectio vitae continetur : corroborari per Spiritum ad perpessiones vincendas, Christum induere, et esse fundatum et stabilitum in caritate. Atque hisce consistit petitio apostoli pro fidelibus ratione hábita vitae quam agere debent. Atque in textu tres proponi petitiones, Nat. Est. Just. iam bene exposuerunt: De modo quo v. 17 referatur ad v. 16, disceptatur. Per se iste accusativus corroborari v. 16 enuntiaretur, ut Christus habitaret in cordibus. Vel v. 17 potest considerari tamquam explicatio quaedam seu declaratio aut determinatio ad v. 16. Prior illa acceptio sententiae finalis ex regulis grammaticae iam non commendatur, quia subiectum mutatur; neque altera placet, quia difficile intelligitur, quomodo Christum habitare in corde nihil aliud sit, nisi explicatio quaedam pro « virtute corroborari ». Unde optime sumitur v. 17 independenter a v. 16 tamquam altera petitio (Ephr.). In modo scribendi : in caritate firmati tppitopévot etc. iterum mutatur constructio, quae tamen mutatio apud apostolum vide Col. 2,2 ut consolentur corda ipsorum (ai xapi a3cóv) instructi copQigasbévtes etc. Coactum est iooiCouévor nescio qua constructione praegnante explicare (oce vevécUo. Dude èv ayánn £ppu;ouífvovs. Cum « in caritate radicati » non possit esse conditio quasi praevia ad « Christum habitare per fidém », certe optime intelligitur ut tertia petitio. In secunda petitione postulat pro illis bonum quoddam intellectuale (cf. 1,17.18). Hoc autem bonum ita proponitur, ut simul appareat, vitam in fide et caritate. perfecta actam. esse necessariam praeparationem ad Thom. : « supra ostendit apostolus petitionis suae et orationis intentum, sc. corroborationem spiritus in fide et caritate; hic consequenter ostendit eius quam petit corroborationis in fide et caritate fructum, qui est quaedam cognitio ». Vitam bene actam plurimum conferre ad intelligentiam spiritualem ostenditur ipsa particula tva, qua sententia dependens exhibetur ab antecedentibus; illa scil. in idtendunt ac diriguntur v.18 ut possitis iva 5l oes, ut valeatis, ut efficiamini potentes, comprehendere aestimationem omnes perveniant fideles, et simul indicat eiusmodi et ad eam attingere studeant, quae sit latitudo et longitudo. Ad quid hoc referendum sit patet, si consideramus, unde ipsa haec petitio apostoli enata sit. Est autem orta, uti-3,1.44 indicatur toútov j*e, exantecedente expositione, qua mysterium in Deo absconditum de omnium gentium salute per Christum largienda describitur; huius ergo mysterii, huius consilii divini magnitudo per quattuor illas dimensiones quasi ad oculum et plastice exhibetur. ~ Ita graeci rem conceperunt ; tò wuothprov Tò nio Ül.OV olxovounÂèv petà &xpiBefac stdevæ: (Chrys.), magnitudo mysterii declaratur (Euth. Oec. Thph. Ephr.), vel quae sit et quanta eius my sterii, quod vobis praedicavi, magnitudo, dignitas, maieslas (Est.). Adnotavit T/om., verba haec videntur ortum habere ex verbis : excelsior coelo est, profundior inferno longior terra mensura eius et latior mari (Iob 11, 8.9), ad quae alludens apostolus dicit etc. Bene etiam Lap., apostolus loquitur hic de beneficio oeconomiae et redemptionis Christi, quanon tantum Iudaeos, sed et gentes omnes vocavit ad salutem, graliam el beatitudinem. Praeter eam explicationem, quae sola contextui congruit, veteres praeeunte Hier. varia alia addere solent easque dimensiones applicare ad crucem, vitam beatam, naturam divinam, bonitatem divinam elc. : quae videri possunt apud Just. Lap. Nat., neque hic exponenda sunt. Cum hoc mysterio salutis intime connexa est caritas Chrisli qui dilexit nos et tradidit semetipsum pro nobis (Gal. 2,20), cuius caritatis quasi immensitas in redemptione pro omnibus peracta ostenditur. Quam caritatem, excedentem noslram notitiam, saltem cum admiratione ut summopere aestiment, apostolus rogat v.19 scire etiam supereminentem. scientiae thy oxegBd)Jousxv the yYOcswg dyay quae cognitionem superat caritatem Christi ; sed si-superat nostram scientiam, quomodo rogat ut eani sciamus? non dicit: cognoscetis eam quanta sit, sed hoc ipsum quod magna sil et quod exsuperet omnem cognitionem( Thph.). Recte monent Cai. Lap. Est. latinum scientiae esse per dativum explicandum : supercminet, praestat scientiae, caritas Christi maior est captu nostro, maior quam ut penitus a nobis intelligi possit, cf. 1,10; 2,13-18. Nam, ut ait Thom., quidquid est in mysterio redemptionis humanae et incarnatione Christi, totum est opus caritatis ; cf. Ioan. 3,16; 15,9 sieut dilexit me Pater, et ego dilexi vos, et vide infra in epistola nostra 3,2. Id scire per- Hanc ipsam caritatem Christi etiam describi iam in v.18 et magnitudinem eius et amplitudinem designari per quattuor illas dimensiones existimat Abbott, eainductus ratione, quia in antecedentibus a v.14 nova quaedam pars sit incepta, in qua iam non reperiatur posrgtov, alias 106 EPH. 3,18-19. & aulem explicaliones v. g. depromptas ex imagine templi, vel complectentes cuneta quae. Deus revelaverit et fecerit, pro nobis, admitti non posse, unde infert ex ipso contextu, id est, ex ipso illo quod immediate sequitur, explicationem esse repetendam; describi prius ambitum caritatis, dein eius incomprehensibilitatem. Verum in hac acceptione concinnitate sententiarum requireretur, ut ipsa haec supereminenlia seu incomprehensibilitas non per modum attributi seu adiectivi exprimeretur, sed per substantivuminsuper mirum est, id de quo agatur non suo loco poni, scil. in v. 18, sed prius'quasi in ambiguo relinqui et demum suppleri in v.19. Dein iam e xpoeruntp ent v.A4 huius rei gratia etc. intime-necti cum antecedentibus. Sine definito obiecto v.18 concipit Ew., cognitionem sal fidelium quasi in omnem directionem et in omnem veluti dimensionem extendendam esse, cognitionem utique christianam, cognitionem fidei, ita scil. ut non tantum haec vel illa pars aut tantum haec vel illa ratio veritatis aut doctrinae ob oculos habeatur. Putat hanc acceptionem commendari prae illa de mysterio, eo quod uno articulo tò quattuor i illae enuntiationes tò «Adxoc xa} wixos etc. designentur. Verum ipsa haec scientia ulterius tendit, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei: plenitudo Dei est vel illa plenitudo quam Deus habet, vel illa plenitudo cuius est auctor, quam datvel hominibus inesse vult, sicut iustitia Dei est vel illa qua Deus iustus est vel quam hominibus largitur. Si priore notione intelligitur, erit sensus similis verbis Christi : estote vos perfecti sicut et Pater vester coelestis perfectus est (Matth. 5,48), et eo modo intelligit Chrys. exouBdGewy wete mAnpoUüc0at cone pérs, Tic mX(pns omiy) b Oecós et Lap. « ul sitis pleni omni sapientia, virtute et perfectione, maxime caritate qua plenus est Deus» et similiter Cai. Bels. Henle, Hpt ; ita meta altissima perfectionis praefigitur. Alii magis efferunt pleomnium donorum Dei, ut scil. hic habeatis plenitudinem virtutum, et postea beatitudinis, quae quidem ' efficit caritas » (Thom.); similiter Est. ut repleamini perfectione omnium donorum Dei ; et ita Nat. quoque ; alii uti Lap. Ew. utramque acceptionem plenitudinis proponunt. Singularis est opinio Severiani in cat. proposita : z)oepa yào thy ovest Jes (ot p. 163). In utraque acceptione plenitudinis id statuitur, ut ex cognitione magnitudinis mysterii divini de salute et ex aestimatione summa caricatur quoque mutua illa habitudo inter vitam et cognitionem ; vita enim proba conducit ad faciliorem cognitionem rerum spiritualium; maior vero cognitio rerum divinarum iterum stimulus quidam est maioris virlutis, uti in v. 46-19 declaratur. Uti apostolus 1 3 cum doxologia incepit, ita hanc partem doxologia sollemniore concludit, qua "el petitionem suam convenientissime absolvit et maximam suam fiduciam de immensa Dei liberalitate praeclare profitelur idque eo magis consentaneum est, quia, ut Thd M. notat, sub tali specie gratiarum actionis sermonum dogmaticorum expositionem fecisse videtur;
3:20
v. 20 e? autem qui potens est omnia facere brio ndyta norca super omnia facerei. e. potens est multo plus facere quam omnia illa quae nos petimus aut mente concipimus, el insuper superabundanter quam. petimus oxspsxnspusco9, nova fingit verba, ut superabundantiam divinae potestatis exprimat, ėxrsptocoù iam includit notionem superlativi; hanc etiam augere studet voce composita, valde ultra modum plus àv versio latina apud Hier. : ei autem qui potest super omnia facere abundantius quam petimusaut intelligimus; « ceterum quantum ad reiipsius pertinet veritatem, plus Deum valere tribuere:quam rogatur el spes nostras vinci effectibus ». Comparanda sunt quae scribit alias : quod oculus non vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit (homo ne mente et cogitatione quidem sibi fingere potest), quae Deus praeparavit diligentibus se (1 Cor. 2,9). Et ut tam magnam concipiamus spem, jam in nobismetipsis habemus: pignus certum et documentum; nam Deus potens est super omnia facere et etiam multo maiora quam petimus aut mente excogitamus (7, voo9p.ev) secundum virtutem quae operatur in nobis, quae in nobis est efficax xav thy àóvayav Thy &vepyoup.£ny &v huty, haec enim virtus efficax est Spiritus Dei; v. 46 virtute corroborari per Spiritum eius et 1,13 Spiritus est arrha eoque signati sumus et 2,21 etin Spiritu coaedificatio fitin Dei habitaculum. Impulsu et operatione Spiż ritus sancti in animis iustorum miri producuntur ' effectus virtutum heroicarum, sublimis inditur rerum coelestium cognitio, amor Christi accenditur stupendus. Cum itaque fideles iam habeant arrham Spiritus sancli, maxima fiducia petitiones suas Deo offerre possunt, et exspectare laetaspe illa bona, quorum pignus et arrha est idem ille Spiritus. Pulchre concludit precibus et glorificatione ; oportebat enim eum glorificare qui tanta praebuit (Chrys.)
3:21
v. 21 ipsi gloria in ecclesia, et in Christo Iesu in omnes generationes saeculi saeculorum, facilem sensum praebetlectio varians : in ecclesia in Christo Iesu reddatur Deo gloria, “in ecclesia quae constituta est et vivit in Christo Iesu. Sed critice retinenda erit lectio e£ in Christo, unde sensus erit eruendus : sit Deo gloria agnita et praedicata in ecclesia, et innotescat haec gloria Dei nobis exhibita in Christo; mediatore et redemptore; Deus quippe immensam suam erga nos caritatem et benignitatem quam praeclarissime manifes- - tat in Christo nobis misso et dato (cf. Ioan. 3,16. Rom. 8,32). Veteres plerumque explicant : sit gloria, eum glorificet ecclesia tantis beneficiis affecta, idque per Christum, in omnes aetates toù aiovoc vv aloyov: usque in aeternum ; yeve& ponitur, uli saepe apud LXX pro 17 notione aevi, aetatis, spatii temporis; unde ad litteram «à «iðvı töv oióvov (ultimo aevo? ita Hpt. vel aevo omnium aevorum maximo seu longissimo) assignantur iterum spatia temporum in omnes aetates; ita cumulantur notiones ad exprimendam seu deliheandam aeternitatem. Secundum in-* Lerpunctionem vulg. sit ipsi gloria in ecclesia, et in Christo Iesu, in omnes generationes eic. sensus polest esse : in Christo datum est ut Deo sit gloria in aeternum ; in Christo enim adepti sunt quotquot ex hominibus unquam futuri sunt in coelo beatitudinem, in qua habetur gloria Dei externa, quae sola ei dari polest a creaturis. De gloria Dei | quae resideat in ecclesia et in Christo videtur Mier. explicare : « ipsi itaque Deo sit gloria; primum in ecclesia quae est pura, non habens maculam neque rugam et quae propterea gloriam Dei recipere potest, quia corpus est Christi. Deinde in Christo Iesu, quia in corpore assumpti | hominis, cuius sunt universa membra credentium, omnis divinitas inha- bitet corporaliter. Quae quidem gloria non in praesens tantum tempus extenditur et futuris saeculis terminatur; sed in omnes generationes et saeculum saeculorum, ineffabili aeternitate permanet, crescit, augetur » ; cf. 2 Petr. 3,18 : ipsi gloria et nunc et in diem aeternitatis. In v. 6 ev nasv nuy DEFGKL syr arm Thph. \ 3 &,1. Tapazar® oby bug évo ó Oéoutoc iy xupito, loc xeptratijgat tjs xAroeos, Tie bojenre, 2. PET% máongc TaAetyoppooUyie xal TpaúTNTos, petà uaxpolvuiac, vey dusvot &XMXov è èv &yánm, 3. orovdářovtes cmpeiv : TRY évótnTæ toU nveúuavos év và gvvdéouy TG eterne. 4. Ev có) xa £y zveŭua, xaÜoc aD ëy p Pies tie xXdatoc buy. 5. elc xóptoc, pia niotte, Ev Bántioua. 6. ets Otos xal nathp návtwv, ó nl vtov xal ðr TÁVTWY xal ÈV n&oty. 7. Evi òè ixáoto fige» £000 5 y &otg xax TÒ pétpoy vic Dwpečç toU Xpıotoŭ. 8.910 Ayer avaßac eic Uoc NY [a óc eucev aiy pahwoiay, Edwxev Õduata xoig avipwnrorc. 1&6, TOLG Ob evayyehiotáç, toüc 0B mowiéyae xal BrbnoxdA ous, 12. npóg TOV xataptiopðv pio) s ete čpyov 8taxov(ac, elc oixoðouny t0U sup ros toU XpiacoU, 13. utypi XATÆV- Thowuev ol náviee Eis Thy évdtnta TIS Tto- Tews xal Tc êniyvósews TOU vio toù (cog, tig &vðpa céÀetov, elg uécpoy iuxtas 100 xÀnod aros voU XotsroU, 44. iva pnxéti Ouev vrjrtot xXuboviCO[.evot xad zeptpspop.evot xayiidvép. tis rdaczahias év TÅ xuBelo tõv -&yÜptóxtov, v mavoupyía mpócctn» peloðelav tis nàáyns. 49. aùnlecúovtes OE èv &yámm avțrowpev ets aùŬtov tà Távtæ, Og Eotw f zepa, Xeiotds, 10..8E 00 này tò oõpa ovvappohoyoúpevoy xai ouvptBakouevoy Sta náons pis tijg Ext opi viae xat évépyetav. čv uétpo ÉvOg éxáorou pépoug Thv agno 100 cdipatOg motéirat elg olxoboyTy aóroU £v &&nm. go Hil Viot Ambr; vpiv Chrys Theod Occ. capite ecclesiae (1,19-21) quae egit pro ipsis fidelibus (2,4-24), unde apostolus admiratus mysterium vocalionis gentium petitiones pro fidelibus (quas inceperat 1,17-18) Deo Patri offert (3,1-21). Exposuit itaque, quae beneficia et quae spes illis exhibita essent. Restat igitur ut ipsi fideles ex sua parte hisce respondeant. Quare apostolus, ut in aliis epistolis proposita et declarata doctrina, transit ad admonitiones et praecepta vitae (cf. Rom. 42,1 ; 4 Thess. 4,1-12; 2 Thess. 3,1-15; Gal. 5,1- 6,10). Et quantopere eius animo obversetur excellentia et dignitas vocatiodenuo manifestat, quas hac vocatione commemorata praecipue inculcare intendit ; v. 1 obsecro, napaxai®, adhortor, admoneo itaque oo», quae particula facile adnectitur ad antecedentia, ad. ipsam petitionem quam pro fidelibus Deo proposuit 3,15 seq. praesertim ad 3,19, et insuper istas aperto est. Nam postquam beneficia Dei iis collata descripsit, per se consequitur, quid istis beneficiis rependant; « divino beneficio iniqua vita ne faciatis iniuriam » ( Theod.). Alias quoque particula oov exhortationes inducere solet, quippe quae sint conclusiones et supplementa doctrinae expositae (1 Thess. 4,1. Rom. 12,1. Gal, 5,1); ego vinctus in Domino, fere eodem, Philm. 1.9.23; «meminit vinculorum suorum ad excitandum affectum, quo sit efficacior exhortatio » (Est); cf. 3,13; ut digne ambuletis, conversemini, vitam agaUs, vocatione qua vocati estis, vocali sunt, ut essent sancti et immaculati in conspectu Dei eligentis et vocantis, vocali ad adoptionem filiorum in laudem gloriae graliae eius (1,4-6), ut coaedificarentur in habitaculum Dei (2,22), ut implerentur in. omnem Uti 1,3 in omni benedictione spirituali compendium quoddam et quasi summa continetur beneficiorum Dei quae deinceps exponuntur, ita in efficaci confirmatione cuncta monita comprehenduntur, quae in sequenlibus singillatim explicantur. Secundum verborum sententiarumque dispositionem in v. 2.3 quattuor praescriptiones exhibentur ; primum : cum omni humilitate et mansuetudine, animum exhibeant demissum, non alta sapientem, sed debito modo se subiicientem, qui eo ipso etiam erit mansuetus xozivrc, abiecta omni duritie et insolentia in omni re agant cum suavitate; postulatur haec animi demissio, haec virtus humilitatis et suavitatis in universum, in quacumque re, in tota conversatione. Et EPH. 4,2-3. 111 quantopere vi vocationis alieni esse debeant ab omni superbia et animi elatione, satis ostensum est ex conditione pristina ex qua sola gratia Dei erepti sunt (2,2-12), ex beneficiis plane gratuito collatis (1,4-44; 2,4-8.13-22; 3,6). Quae si perpendant, de se humiliter sentient, de Deo vero magnifice eumque sumra animi demissione colent, et aliis pariter animum humilem, suavem exhibebunt. Bene monet Hier. : « omnis humilitas non tam in sermone quam in mente est, ut humiles nos essé conscientia noverit, nunquam nos vel scire vel intelligere vek esse aliquid aestimemus ». / Repetitione praepositionis secunda inducitur virtus cum patientia, petà uaxpoðuulxçs cum longanimitate, animi lenitate ac moderatione, qua ira et vindicta coercetur, si qua offensio vel iniuria illata est. Discrimen ab antecedente notat Thom. : quandoque enim aliquis humilis est et mansuetus in se, abstinens a molestiis inferendis, non tamen patienter sustinet molestias sibi illatas vel attentatas ; ideo subdit cum patientia». Habet longanimitas aliquid affine cum magnanimilate (uti vertit Amórst.); magnanimi sunt quippe etiam longanimes, sicut Lap. ex Senecae libro de clementia affert, nulla re turbantur vel offenduntur, laesi non se vindicant, sed potius clementiam exhibent; contra qui sunt;.animo contracto, rebus parvis, parva iniuria, verbo asperiore concitantur ad iram et vindictam erumpuntque in iurgia. Tertium monitum spectat illud &AXákew tà don Baotačere alter alterius onera portate (Gal. 6,2), supportantes invicem idque non aegre, cum murmuratione, sed zn caritate : ita, iungi debebit, iam ut modus et ralio istius supportantes describatur, dein ut cum v. 3 habeatur concinnitas quaedam conformatioque sententiae. Quivis sibi conscius esse debet se habere defectus quibus alteri molestia quaedam .creetur; unde ipse quoque aliorum defectus seu mores asperos supportet in caritate, quae omnia suffert, omnia susti- . net, quae non irritatur, non cogitat malum (1. Cor. 13,5.7). Haec admonitio dirigitur secundum Thom. contra inordinatum zelum, qui statim iudicat, nec tempus nec locum servat. Ad hanc autem caritatem impelli debent filiatione adoptiva, qua velut fratres inter se iunguntur (1,5), eadem sorte et spe vocati, el arrha Spiritus signati et tamquam membra unius eorporis sub Christo capite (2,11.13.22 etc.). Quartum monitum effertur simili cum tertio sententiae fórma v. a solliciti crovòdķovteç sollicite operam dantes seu curantes servare unitatem spiritus, unitatem mentis et animi (Lap.), proutapostolus alibi - monet : obsecro vos ut idipsum ‘dicatis omnes et non sint in vobis schismata, sitis perfecti in eodem sensu et in eadem sententia (1 Cor..4 ,10), idem sapite (Rom. 12, 16; 2 Cor. 13,11), implete gaudium meum, ut idem sapiatis (Phil. 2,2; 4,2); hanc unitatem spiritus servavit multitudo credentium, quorum erat cor unum et anima una (Act. 4,32). Haec unitas servatur et in tuto collocatur in vinculo pacis, ut scil. pace et amore pacis animi eorum connectantur; si omnes pacem amant, iurgia vilantur, néque in diversitate opinionum concordia et animorum consensio turbantur. Assignatur itaque, uti Thom. ait, modus servandae unitatis ; est enim pax ligamen animorum; pacis auctorem iis exhibuit apostolus Christum (2,15); hanc pacem omnibus evangelizavit Christus, ea pace habent accessum in uno spiritu ad Patrem (2,17-18); proinde hanc pacem quam maxime fovere debent, ut conversentur secundum vocationem. Non desunt qui spiritum etiam hoc loco intelligant de Spiritu. sancto (Chrys. Just. Bels. Henle); verun$ admonitio, uti legitur per se, mirum istud sonat: servate unitatem Spiritus sancti, de qua unitate nobis sane non est curandum; ulique explicant : servale unitatem, cuius auctor est Spiritus sanctus. At simplicius est et sententiae unice consonum, ut sequamur id quod Hier. a plerisque accipi dicit, ut scil. spiritum dicamus affectum mentis atque sententiam ; ita etiam Cai. Est. : « spiritum intelligimus humanum, 1. e. animos hominum inter se consentientium, secuti commentarium Thomae et Ambrosiani; non ut graeci, Spiritum sanctum, quia quod sequitur ; unus spiritus, de spiritu humano convenientius aecipi putamus ». Sed potior ratio est ipse modus loquendi : unitas Spiritus-sancli non a nobis est servanda vel custodienda; et prorsus aliud est affirmare unum esse Spiritum, non plures! Quae unitas Spiritus v. 4-6 ter ternis modis describitur, quibus simul rationes et subsidia et causae illius unitatis delineantur
3:1
PRIGIONIA, EPISTOLE della. - Lettere paoline ai Colossesi (v.), Efesini (v.), Filippesi (v.) e a Filemone (v.), che suppongono Paolo prigioniero (Col. 4, 3. 10. 18; Eph. 3, 1; 4, 1; 6, 20; Phil. 1, 7. 13 sg. 17; Philem. 1. 9 sg. 13). Le prime due, soprattutto, presentano notevoli affinità di forma e di contenuto (v. EFESINI, epistola agli, III).
… unigenito, essendo nel seno del Padre, egli stesso ha parlato» (Io. 1, 18). La stessa chiara coscienza di una R. divina, riguardante specialmente i disegni di Dio sull'umanità, si trova presso s. Paolo (cf. 1 Thess. 2, 13; 1 Cor. 2, 10-16; Gal. 1, 12-13; Eph. 3, 1-9). L'autore della lettera agli Ebrei riassume il pensiero comune: «A più riprese e in più modi, fin dall'antico, Dio ha parlato ai padri nei profeti; da ultimo, in questi giorni, parlò …
3:2
… ricordato (Philadel. 11, «quem episcopum cognovi»), tacendone però il nome; Ignazio stesso si presenta come l'unico vescovo di Antiochia (Rom. 2, 2, 9, 1), anzi ritiene che in ogni parte del mondo, ovunque è stata fondata una Chiesa vi sia un v. (Eph. 3, 2; v. ORDINE E ORDINAZIONE). …
… s. Gregorio M. riprendono nelle loro opere definizioni e argomenti degli stoici e degli altri filosofi pagani: ma essi mettono sempre in evidenza il carattere soprannaturale della v. cristiana: 1) questa è un dono gratuito di Dio (cf. s. Policarpo, Ad Eph. 3, 2; s. Agostino, In Ps. 55, enarr. 19: PL 36, 695); 2) è un abito dell'anima (id., De moribus Eccl. cath., l. 1, n. 9: PL 32, 1314); 3) è un abito buono, che conduce cioè a Dio (id., …
3:3
… In s. Paolo significa specialmente il piano divino di salvezza, nascosto dall'eternità in Dio, e ora manifestato dall'Apostolo (ad es., Rom. 16, 25-26; Eph. 3, 3-6, 9).
… (Act. 10, 19-23), oppure semplicemente attraverso la comunicazione di idee che il destinatario ha coscienza di ricevere direttamente da Dio (così probabilmente si devono intendere la maggior parte delle «rivelazioni» avute da s. Paolo: cf. Gal. 1, 12; Eph. 3, 3). L'elemento essenziale della R. passiva è la coscienza certa che il destinatario acquista che quella verità gli è comunicata direttamente da Dio. Senza questa coscienza certa si avrebbe …
3:4
… [Verbum Salutis, 8], Parigi 1935, pp. 153-61). Questo piano divino di salvezza abbraccia tutti, anche i pagani, che, non meno dei giudei, sono destinati a essere coeredi, concorporali [σύσσωμα], compartecipi dei beni promessi agli Ebrei in Gesù Cristo (Eph. 3, 4-6). È questo il grande mistero che Paolo deve annunziare nel mondo (D. Deden, Le « Mystère » paulinien, in Ephemerides Theologicae Lovanienses, 13 [1936], pp. 20-22; C. Spicq, p. 116 sgg.).
… divina, come un grande dono di Dio: «Dio ha tanto amato il mondo da dare il suo Figlio Unigenito» (Io. 3, 16). «Dio poi, che è ricco in misericordia, per l'amore immenso con cui ci ha amati, essendo noi morti per il peccato, ci ha vivificati in Cristo» (Eph. 3, 4). La voce della tradizione si riscontra, p. es., in Epifanio (Adv. haer., 69, 52): «Dio Verbo creatore, non soggetto a causa...
… Theol., 1ᵃ-2ᵃᵉ, q. 68, a. 2); conoscenza che peraltro si realizza prevalentemente, secondo lo Pseudo-Dionigi, attraverso la liturgia eucaristica, come termine del « Mistero di Cristo » di cui parla s. Paolo (Eph. 3, 4), rivelando così le sue connessioni essenziali con i significati sopra indicati. …
3:5
Nella lista dei carismi, nella Chiesa primitiva, i p. hanno il posto d'onore, dopo gli Apostoli: I Cor. 12, 28 sg.; 14, 1-5,24,29,31 sg.; Eph. 2,20; 3,5; 4,11; parecchie volte, nel Nuovo Testamento, appaiono questi interpreti di Dio, dando predizioni, leggendo i segreti dei cuori; apportatori della divina parola (Act. 11,27; 19,6; …
3:6
… Più che sulla necessità del rito (cf. Act. 19, 5), P. insiste nel rilevarne il simbolismo; esso rappresenta anche esteriormente la morte al mondo e l'incorporazione della nuova creatura al Cristo Mistico (cf. Rom. 6, 3; Gal. 3, 27; Eph. 3, 6). L'Apostolo ricorda a lungo l'Eucaristia (I Cor. 11, 20-32). Parla dell'Or-
3:8
maggioranza dei Giudei contemporanei; P. si gloria di essere destinato a proclamarlo (Eph. 3, 8, 9).
3:9
… difficultatem affert, certe crucis mysterium difficillimum existimandum est vixque percipi a nobis potest, salutem nostram ex cruce ipsa et ex co qui pro nobis ligne illi affixus est pendere ». È il mysterium absconditum a saeculis, di cui parla s. Paolo (Eph. 3, 9; Col. 1, 26; Rom. 16, 25).
Codice, testimonianza (Deut. 31, 26), sintesi e fondamento dell'alleanza di Jahweh con Israele, la t. di Mosè, cioè i 5 primi libri della Bibbia, si svolge intorno a un tema generale unificatore, che può esprimersi nella tesi seguente: esiste un eterno piano divino (cf. Eph. 1, 10; 3, 9: « economia ») che si realizza progressivamente, contro tutti gli ostacoli, e il cui termine è la creazione del popolo eletto come nazione teocratica, con la legge mosaica quale direttiva …
3:10
… che la futura felicità degli eletti è assimilata a quella degli a. e sarà in loro compagnia, compagnia già iniziatasi quaggiù, per cui siamo loro concittadini (Hebr. 22, 12). La scienza degli a. è limitata e ammette progressi (Mt. 24, 36; Mc. 13, 32; Eph. 3, 10; I Tim. 3, 16). Il loro numero è grandissimo (Hebr. 12, 22; Apoc. 5, 11). Vi è tra loro anche una certa diversità; vengono nominati: a., arcangeli, troni, dominazioni, virtù, principati, …
… Un angelo si prende particolarmente a cuore la ricostruzione di Gerusalemme e delle altre città distrutte durante l'esilio babilonese (Zach. 1, 12). Altri prendono parte alla conversione dei peccatori (Lc. 15, 10), allo sviluppo della Chiesa (I Cor. 4, 9; Eph. 3, 10), proteggono i poveri (Mt. 18, 10), gli Apostoli (Atti, 12, 15). Ogni popolo, ogni città, comunità, o Chiesa ha il suo angelo protettore (Clemente Aless., Strom. 6, 17; Origene, Contra …
3:13
… Questa, che nasce nell'anima per mezzo della Grazia santificante conferita dal Battesimo, dovrà dunque crescere, come ogni altra vita, fino a raggiungere « la perfetta virilità », come dice s. Paolo, « la pienezza dell'età del Cristo » (Eph. 3, 13; cf. Sum. Theol., 3ª, q. 72, a. 5). D'altra parte, nel Battesimo, il cristiano si è impegnato a rinunciare al male, al demonio e a tutti gli allettamenti, di cui questi si serve; gli …
3:14
… offre appunto l'esempio di una preghiera al Padre perché ottenga al cristiano per mezzo dello Spirito Santo di corroborare l'uomo interiore, radicare nel suo cuore la vita divina, e per conseguenza acquistare il gusto e il sapore dei divini misteri (Eph. 3, 14-21). 2. Al cristiano considerato nella sua socialità la C. dà la forza di far sempre onore alla propria bandiera; di non arrossire mai della propria fede; di saperla, all'occasione, diffondere …
… Il consolidamento dell'uomo interiore ardentemente invocato da s. Paolo per i neocristiani nelle sue preghiere (Eph. 3, 14-16; Col. 1, 6 agg.) è, nelle parole stesse dell'Apostolo, uno sviluppo della f.: S. Pietro lo impone in forma categorica: « Crescite in gratia et cognitione Domini nostri I. Christi » …
… Restaurazione iniziata con il Battesimo, che è rinascita in Cristo risorto (Rom. 6, 4-11), vita nuova alimentata dalla fede e dalla carità (I Cor. 13; Eph. 3, 14-19), per cui si determina una nuova creazione (II Cor. 5, 17), l'uomo nuovo rivestito di Cristo (Col. 3, 9; Gal. 3, 27), vivente di Cristo (Gal. 2, 20). La sintesi del pensiero di s. …
… di se stesso, e in genere ai misteri di Dio non può avvenire con la sola intelligenza naturale, ma suppone un influente interiore di Dio, la comunicazione di un nuovo principio conoscitivo (1 Cor. 2, 16; 1 Cor. 2, 10-11; cf. Mt. 16, 17; Eph. 1, 17-18; 3, 14-19).
3:16
… permanente e durevole che affetta i principi operativi dell'uomo che vuole piacere a Dio. 2) Queste qualità sono infuse da Dio nei nostri cuori (II Cor. 5, 5); la carità viene da Dio ed è comunicazione dello Spirito Santo che opera in noi (Rom. 5, 5; Eph. 3, 16-19). 3) Il carattere di vere v. di queste qualità stabili e infuse da Dio nell'uomo, è dato dal fatto, che con l'attività esplicita per mezzo di esse si attua la vita nuova nell'uomo, …
3:17
… C. è nome proprio di Gesù nella formula tipicamente paolina ἐν Χριστῷ (34 volte) o ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ (48 volte), cui equivale ἐν Κυρίῳ (50 volte) o ἐν αὐτοῦ-ἐν ᾧ (29 volte); s. Paolo usa volentieri il nome Χριστός quando rileva l'influsso divino di Gesù nell'anima (Rom. 8, 10; II Cor. 13, 5; Eph. 3, 17; ecc.), «unta» (II Cor. 1, 21) anch'essa, in cui Egli va «formandosi» (Gal. 4, 19).
3:18
… soprattutto dai tipi del Vecchio Testamento applicati dai Padri: Gen. 47, 14-19, Giacobbe benedice Ephraim e Manasse con le braccia incrociate; Ex. 17, 11, Mosè prega con le mani alzate per il popolo combattente; Is. 65, 2, « ho esteso le mie mani ». In Eph. 3, 18, i Padri trovano le quattro dimensioni della C.
3:19
… L'Apostolo usa costantemente τοῦ Χριστοῦ (con l'articolo) dopo i termini di portata soteriologica: Ἰεσσαγγέλων (8 volte), «la croce» (I Cor. 1, 17; Gal. 6, 12; Phil. 3, 18), «i patimenti» (II Cor. 1, 5 e Col. 1, 24; cf. Act. 3, 18; 17, 3; 26, 23), Ἰάγιπτη (Rom. 8, 35; II Cor. 5, 14; Eph. 3, 19), «il Sangue» e «il Corpo» del suo sacrificio (I Cor. 10, 16; Rom. 7, 4; Eph. 2, 13; τοῦ Κυρίου in I Cor. 11, 27). L'equivalenza Σωτήρ = Χριστός è apertamente affermata in …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.