Th•se 〈◊〉 Epistles •e vvriteth to confirme them in the Apostles doctrine, and vvarneth them of scorners that shal come, and denie Domesday. 5 Whose vaine argument he ansvvereth, and giueth the reason of Gods so long patience, 10 exhorting to al holines of life in respect of that terrible day. 16 Finally giuing vvarning of such as misinterprete S. Paules Epistles & the other Scriptures, and that vve must not for any thing fall from the true faith.
1Behold this second epistle I write to you, my dearly beloved, in which, I stir up by way of admonition your sincere mind:Ecco, che io scrivo a voi, o carissimi, questa seconda lettera, per risvegliare coll'ammonirvi il sincero animo vostro:THIS loe the second epistle I vvrite to you my deerest, in vvhich I stirre vp by admonition your sincere minde:Hanc ecce vobis, carissimi, secundam scribo epistolam, in quibus vestram excito in commonitione sinceram mentem: 2That you may be mindful of those words which I told you before from the holy prophets, and of your apostles, of the precepts of the Lord and Saviour.Affinchè vi ricordiate delle parole de' santi profeti, delle quali ho già parlato, e de' vostri Apostoli, e de' precetti del Signore, e Salvatore:that you may be mindeful of those vvordes vvhich I told you before from the holy Prophetes, and of your Apostles, of the preceptes of our Lord and Sauiour.ut memores sitis eorum, quæ prædixi, verborum, a sanctis prophetis et apostolorum vestrorum, præceptorum Domini et Salvatoris. 3Knowing this first: That in the last days there shall come deceitful scoffers, walking after their own lusts,E sappiate primieramente, che verranno negli ultimi giorni degli schernitori gabbamondi, viventi a seconda delle loro concupiscenze,Knovving this first, that in the last daies shal come mockers in deceit, vvalking according to their ovvne concupiscences,Hoc primum scientes, quod venient in novissimis diebus in deceptione illusores, juxta proprias concupiscentias ambulantes, 4Saying: Where is his promise or his coming? For since the time that the fathers slept, all things continue as they were from the beginning of the creation.I quali diranno: dov' è la promessa, o la venuta di lui? Mentre, dacché i padri si addormentarono, il tutto va continuando a un modo, come dal principio della creazione.saying, Vvhere is his promise or his cōming? For since the time that the fathers slept, al things do so perseuêre from the beginning of creature.dicentes: Ubi est promissio, aut adventus ejus ? ex quo enim patres dormierunt, omnia sic perseverant ab initio creaturæ. 5For this they are wilfully ignorant of: That the heavens were before, and the earth out of water and through water, consisting by the word of God:Imperocché ignorano costoro, perché lo vogliono, che furon da prima per la parola di Dio i cieli, e la terra (uscita) dall'acqua, e che ha consistenza per l'acqua:for they are vvilfully ignorant of this, that the heauens vvere before, & the earth, out of vvater, and through vvater, consisting by the vvord of God:Latet enim eos hoc volentes, quod cæli erant prius, et terra de aqua, et per aquam consistens Dei verbo:
6Whereby the world that then was, being overflowed with water, perished.Onde quel mondo, che era allora, inondato dall'acque perì.by the vvhich, that vvorld then, being ouerflovved vvith vvater perished.per quæ, ille tunc mundus aqua inundatus, periit. 7But the heavens and the earth which are now, by the same word are kept in store, reserved unto fire against the day of judgment and perdition of the ungodly men.Ma i cieli, che sono adesso, e la terra dalla stessa parola son custoditi, riserbati al fuoco pel giorno del giudicio, e della perdizione degli uomini empj.But the heauens vvhich novv are, & the earth, are by the same word kept in store, reserued to fire vnto the day of iudgemēt & of the perdition of the impious men.Cæli autem, qui nunc sunt, et terra eodem verbo repositi sunt, igni reservati in diem judicii, et perditionis impiorum hominum. 8But of this one thing be not ignorant, my beloved, that one day with the Lord is as a thousand years, and a thousand years as one day.Questo solo però siavi noto, o carissimi, che un giorno è dinanzi a Dio come mille anni, e mille anni come un giorno.But this one thing be not ignorāt of, my deerest, that one day with our Lord is as a thousand yeres, & a thousand yeres as one day.Unum vero hoc non lateat vos, carissimi, quia unus dies apud Dominum sicut mille anni, et mille anni sicut dies unus. 9The Lord delayeth not his promise, as some imagine, but dealeth patiently for your sake, not willing that any should perish, but that all should return to penance,Non ritarda il Signore la sua promessa, come si pensan taluni: ma usa pazienza per riguardo a voi, non volendo, che alcuno perisca, ma che tutti, ritornino a penitenza.Our Lord slacketh not his promis, as some do esteeme it: but he doth patiently for you, not vvilling that any perish, but that al returne to penance.Non tardat Dominus promissionem suam, sicut quidam existimant: sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad pœnitentiam reverti. 10But the day of the Lord shall come as a thief, in which the heavens shall pass away with great violence and the elements shall be melted with heat and the earth and the works which are in it shall be burnt up.Ma come il ladro, verrà il dì del Signore: nel quale i cieli con gran fracasso passeranno, e gli elementi dal calore saran disciolti, e la terra, e le cose, che sono in essa, saran brugiate.And the day of our Lord shal come as a theefe in the vvhich the heauens shal passe vvith great violence, but the elementes shal be resolued, vvith heate, and the earth and the vvorkes vvhich are in it, shal be burnt.Adveniet autem dies Domini ut fur: in quo cæli magno impetu transient, elementa vero calore solventur, terra autem et quæ in ipsa sunt opera, exurentur.
11Seeing then that all these things are to be dissolved, what manner of people ought you to be in holy conversation and godliness?Or dovendo queste cose tutte esser disciolte, quali convien egli, che siate voi nel santo vivere, e nella, pietà,Therfore vvhereas al these thinges are to be dissolued: vvhat maner of men ought you to be in holy conuersations and godlinesses,Cum igitur hæc omnia dissolvenda sunt, quales oportet vos esse in sanctis conversationibus, et pietatibus, 12Looking for and hasting unto the coming of the day of the Lord, by which the heavens being on fire shall be dissolved, and the elements shall melt with the burning heat?Aspettando, e correndo, incontro alla venuta del dì del Signore, nel qual dì i cieli ardenti si scioglieranno, e gli elementi si liquefaranno per l'ardore del fuoco?expecting and hasting vnto the cōming of the day of our Lord, by vvhich the heauens burning shal be resolued, and the elementes shal melt vvith the heate of fire?exspectantes, et properantes in adventum diei Domini, per quem cæli ardentes solventur, et elementa ignis ardore tabescent ? 13But we look for new heavens and a new earth according to his promises, in which justice dwelleth.Ma nuovi cieli, e nuova terra secondo la promessa di lui aspettiamo, dove abita la giustizia.But vve expect nevv heauens and a nevv earth according to his promises, in vvhich iustice inhabiteth.Novos vero cælos, et novam terram secundum promissa ipsius exspectamus, in quibus justitia habitat. 14Wherefore, dearly beloved, waiting for these things, be diligent that you may be found before him unspotted and blameless in peace.Per la qual cosa, o carissimi, tali cose aspettando, studiatevi di essere trovati da lui immacolati, e puri nella pace:For the vvhich cause my deerest, expecting these things, labour earnestly to be found immaculate and vnspotted to him in peace:Propter quod, carissimi, hæc exspectantes, satagite immaculati, et inviolati ei inveniri in pace: 15And account the longsuffering of our Lord, salvation: as also our most dear brother Paul, according to the wisdom given him, hath written to you:E la longanimità del Signor nostro tenete in luogo di salute: conformo anche il carissimo nostro fratello Paolo per la sapienza a lui conceduta vi scrisse,and the longanimitie of our Lord, do ye account saluation, as also our most deere brother Paul according to the vvisdom giuen him hath vvritten to you:et Domini nostri longanimitatem, salutem arbitremini: sicut et carissimus frater noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit vobis,
16As also in all his epistles, speaking in them of these things; in which are certain things hard to be understood, which the unlearned and unstable wrest, as they do also the other scriptures, to their own destruction.Come anche in tutte le epistole, dove parla di questo: nelle quali sono alcune cose difficili a capirsi, le quali gli ignoranti, e i poco stabili stravolgon (come anche tutte le altre scritture) per loro perdizione.as also in al epistles, speaking in them of these things, in the vvhich are • certaine things hard to be vnderstoode, vvhich the vnlearned and vnstable depraue, as also the rest of the Scriptures, to their ovvne perdition.sicut et omnibus epistolis, loquens in eis de his in quibus sunt quædam difficilia intellectu, quæ indocti et instabiles depravant, sicut et ceteras Scripturas, ad suam ipsorum perditionem. 17You therefore, brethren, knowing these things before, take heed, lest being led aside by the error of the unwise, you fall from your own steadfastness.Voi adunque, o fratelli, istruiti per tempo state in guardia: affinchè traportati dall'error degli stolti non cadiate dalla vostra fermezza:You therfore brethrē, foreknovving, take heede lest ledde aside by the errour of the vnwise you fal away from your owne stedfastnes.Vos igitur fratres, præscientes custodite, ne insipientium errore traducti excidatis a propria firmitate: 18But grow in grace and in the knowledge of our Lord and Saviour Jesus Christ. To him be glory both now and unto the day of eternity, Amen.Ma andate crescendo nella zia, e nella cognizione del Signor nostro, e Salvator Gesù Cristo. A lui gloria e adesso, e pel dì dell'eternità. Così sia.but grovv in grace and in knovvledge of our Lord and sauiour IESVS Christ. To him be glorie both novv and vnto the day of eternitie. Amen.crescite vero in gratia, et in cognitione Domini nostri, et Salvatoris Jesu Christi. Ipsi gloria et nunc, et in diem æternitatis. Amen.
3:3
Witham
Scoffers[Ver. 3. In deceptione illusores; the true reading in the Greek is, as Dr. Wells has restored it, en empaigmone empaiktai, illusione illudentes.] with deceit, (such as make a jest of all revealed religion) walking according to their own lusts, as if they might indulge themselves in every thing which their inclinations prompt them to, saying: where is his promise, or his coming? They have no belief nor regard for what has been revealed concerning the coming of Christ to judge every one, to reward the good, and punish the wicked. Such were the Sadducees, who believe not the immortality of the soul, nor the resurrection; such were at all times those atheistical men, who endeavoured to persuade themselves that all religion is no more than a human and politic invention; of this number are they who some in our days call free-thinkers. St. Peter here gives us the words of these unbelieving libertines, whom he calls scoffers: where, they say, is his promise? those pretended promises of God, those predictions and menaces in the Scriptures? what appearance of Christ's coming to judge the world? for, since the Fathers slept, ever since the death of the patriarchs and prophets, all things continue. (Witham)
3:5
Witham
For this they are wilfully ignorant of. The ignorance of these unbelievers is wilful and inexcusable, when they question the existence of a Supreme Being, of a future state, wherein God will reward the good and punish the wicked; when they laugh at all the miracles, and all the extraordinary effects of God's power and justice, such as was the general flood or deluge, by which God destroyed the wicked by an inundation of waters. And as our blessed Saviour said of those, who would not believe in the days of Noe[Noah], "They were eating and drinking, marrying, and giving in marriage,...and they knew not till the flood came, and took them all away: so shall also the coming of the Son of man be." (Mattew 24:38. 39.) (Witham)
3:10
Witham
The heavens, etc. He puts the faithful in mind not to regard these profane scoffers, but to be convinced of the truths revealed, and that the world shall be destroyed a second time by fire. Reflect that the time of this life, and all the time that this world shall last, is nothing to eternity, which has no parts, no beginning, nor end; so that in the sight of God, who is eternal, a thousand years are no more to be regarded than one day, or one moment. The long time that hath hitherto passed, must not make you think that God is slack as to his promises, or that they shall not infallibly come to pass at the time and moment appointed by his divine providence. God's infinite mercy, and his love for mankind, bears patiently with the provocations of blind and unthinking sinners, not willing that any of them should perish, but that they should return to him by a sincere repentance and true penance, and be saved. But watch always, according to the repeated admonition of our blessed Redeemer. (Mark 13:37. etc.) For both the day of your death, and the day of the Lord to judge the world, will come like a thief, etc. (Witham)
3:11
Witham
Seeing then that all these things are to be dissolved, that the world, and all things in the world, shall pass in a short time, set not your affections upon them: let your life and conversation be holy. According to the divine promises, look for new heavens, and a new earth, where justice is to dwell, whither sinners shall not enter, but the just only, in a new state of never-ending happiness. Make it then your endeavour to be found in the sight of God spotless and blameless; and look upon the long forbearance of God, who defers to punish sinners as they deserve, to be an effect of his mercy, and for your salvation. (Witham)
3:15
As also our most dear brother, Paul,...hath written to you. He seems to mean in his epistle to the Hebrews or converted Jews, (Chap. 10:37.) where he says: yet a little while,...and he that is to come, will come, and will not delay.
Witham
In which are some things hard to understand, especially by unlearned, ignorant people, unstable, inconstant, not well grounded in faith, and which they wrest,[Ver. 16. Depravant, streblousin, detorquent. It is a speech, says Mr. Legh, on strebloo, borrowed from torturers, when they put an innocent man on the rack, and make him speak what he never thought. They deal, says he, with the Scriptures as chemists sometimes deal with natural bodies, torturing them to extract out of them what God and nature never put in them.] as they do also the other scriptures, by their private interpretations, to their own perdition. (Witham)
3:17
Witham
Being forewarned, therefore, and knowing these things before, take heed not to be led away by the errors of such false and unwise teachers, whatever knowledge they boast of, as did the Gnostics. But make it your serious endeavour to increase in grace by God's assistance, in the true knowledge of our Lord God and Saviour, Jesus Christ, to whom, as being one God with his eternal Father and the Holy Ghost, be glory now, and for all eternity. Amen. (Witham)
3:18
THE FIRST EPISTLE OF ST. JOHN THE APOSTLE
The same vein of divine love and charity towards our neighbour, which runs throughout the Gospel written by the beloved disciple and Evangelist, St. John, is found also in his Epistles. He confirms the two principal mysteries of faith: The mystery of the Trinity and the mystery of the incarnation of Jesus Christ the Son of God. The sublimity and excellence of the evangelical doctrine he declares: And this commandment we have from God, that he, who loveth God, love also his brother (chap. 4,21). And again: For this is the charity of God, that we keep his commandments, and: His commandments are not heavy (chap. 5,3). He shews how to distinguish the children of God from those of the devil: marks out those who should be called Antichrists: describes the turpitude and gravity of sin. Finally, he shews how the sinner may hope for pardon. It was written, according to Baronius’ account, sixty-six years after our Lord’s Ascension.
3:1
in quibus
3:3
Concordanza 2 Tim. 3, 1. Iude, 18.
3:8
Concordanza Ps. 89, 4
3:9
Concordanza Ezec. 33.
Concordanza 1 Tim. 2.
Concordanza Mt. 24.
3:10
Concordanza 1 Thes. 5.
Concordanza Apoc. 3.
3:12
Concordanza Esa. 65, 17. Apo. 21, 1.
3:14
Concordanza Ro. 2, 4.
3:16
16. Certaine things hard.] The heretical proud spirit of priuate interpretation of Scriptures. This is a plaine text to conuince the Protestants, vvho (as al heretikes lightly doe and did from the beginning) say the Scriptures be easie to vnderstand, and therfore may be not onely read safely, but also expounded boldly of al the people, as vvel vnlearned as learned: and consequently euery one by him self and his priuate spirit, vvithout respect of the expositions of the learned fathers, or expectation of the Churches, their Pastors and Prelates iudgment, may determine and make choise of such sense as him self liketh or thinketh agreable. For this is partly their saying, partly the necessarie sequele of their folish opinion, vvhich admitteth nothing but the bare Scriptures. And Luther said that the Scriptures vvere more plaine then al the fathers commentaries: and so al to be superfluous but the Bible. Praefat. assert. art. damnat.
Against al vvhich Diuelish & seditious arrogācie, tending to make the people esteeme them selues learned or sufficient vvithout their Pastors and spiritual rulers helpe, to guide them selues in al matters of doctrine & doubtes in religion: The Scriptures be hard, namely S. Paules epistles, specially vvhere he speaketh of iustificatiō by faith. the holy Apostle here telleth and forevvarneth the faithful, that the Scriptures be ful of difficultie, & specially S. Paules epistles of al other partes of holy vvrite, and that ignorant men •ad vnstable or phātastical fellovves puffed to & fro vvith euery blast of doctrine and haeresie, abuse, peruert, and misconster them to their ovvne damnation. And De fid. & op. c. 14 S. Augustine saith, that the special difficulty in S. Paules epistles, vvhich ignorant, and euil men do so peruert and vvhich S. Peter meaneth, is his hard speache and much commendation of that faith vvhich he saith doth iustifie. vvhich the ignorant euen from the Apostles time, and much more novv, haue and do so misconster, as though he had meant that onely faith vvithout good vvorkes could iustifie or saue a man. Against vvhich vvicked collection and abuse of S. Paules vvordes, the said father faith, al these Canonical or Catholike epistles vvere vvritten.
But the Haeretikes here to shift of the matter, and to creepe out after their fashion, ansvver, The Protestāts idle distinctiō betvvene difficultie in the Epistles and difficultie in the things. that S. Peter saith not, S. Paules epistles be hard, but that many things in them are hard. Vvhich may be to the Catholikes an example of their sophistical euasions from the euidence of Gods vvord. As though it vvere not al one to say, Such an author or vvriter is hard: and, There be many things in that vvriter hard to be vnderstood. For, vvhether it be that the argument and matter be high and past vulgar capacitie, as that of praedestination, reprobation, vocation of the Gentiles, and iustifying faith: or vvhether his manner of stile and vvriting be obscure: al proue that his epistles be hard, and other Scriptures also: because S. Peter here affirmeth that by reason of the difficulties in them, The Greeke copies, haue both, some 〈Greek〉, in vvhich things: some 〈Greek〉, in vvhich epistles. vvhether in the style, or in the depth of the matter, the ignorant and vnstable (such as Heretikes be) do peruert his vvritings, as also other Scriptures, to their ovvne damnation. Vvhereby it is plaine that it is a very dangerous thing for such as be ignorant, or for vvilde vvitted fellovves, to reade the Scriptures. For such conditioned men be they that become Heretikes, and through ignorance, pride, and priuate phantasie, meeting vvith hard places of S. Paules epistles or other Scriptures, breede Haeresies.
And that not onely the things treated of in the holy Scriptures, but also that the very manner of vvriting and enditing thereof, is high and hard, and purposely by Gods prouidence appointed to be vvritten in such sort, see S. Augustine li. 2 de doct. Christ. c. 6. and ep. 119. S. Ambrose ep. 44 in principio. S. Hierom to Paulinus ep. 103 c. 5. 6. 7. vvho also (ep. 65. c. 1.) saith, Not only the matter, but the style of the Scriptures is hard. that in his old age vvhen he should rather haue taught then be taught, he vvent as far as Alexandria, onely to heare Didymus, and to haue his helpe for the vnderstanding of the Scriptures, and confesseth vvith great thankes to the said Didymus, that he learned of him that vvhich before he knevve not. Ps. 118. Dauid saith, Giue me vnderstanding, and I vvil searche thy lavv. The Eunuch in the Actes said, Act. 8. Hovv can I vnderstand vvith out an interpreter? The Apostles, til Christ opened their sense to vnderstand the scriptures, Luc. 24. v. 45. could not vnderstand them. The holy Doctors by continual studie, vvatching, fasting, and praying, had much a doe to vnderstand them: that great clerke S. Augustine cōfessing in the foresaid epistle 119. c. 21. that there vvere many moe things that he vnderstood not, then that he vnderstood. The Heretikes say the fathers did commonly erre. and hovv could such great vvise learned men be deceiued in reading and expounding the Scriptures, if they vvere not hard? and if they vvere hard to them, hovv are they easie to these nevv maisters the Haeretikes? finally, vvhy do they vvrite so many nevv glosses, scholies, commentaries, as a cart cannot carrie? Vvhy do Luther, Zuinglius, Caluin, and their Companions agree no better vpon the interpretation of the Scriptures, if they be not hard? vvhereat stumbled al the old heretikes & the nevv, Arîus, Macedonius, Vigilantius, Nestorius, Eutyches, Berengarius, Vvicleffe, Protestants, Puritanes, Anabaptists, and the rest, but at the hardnes of the Scriptures? They be hard then to vnderstand. and Heretikes peruert them to their ovvne damnation.
3:3
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 23
… neither let our soul be lifted up on account of His exceedingly great and glorious gifts. Far from us be that which is written, “Wretched are they who are of a double mind, and of a doubting heart; who say, These things we have heard even in the times of our fathers; but, behold, we have grown old, and none of them has happened unto us.”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 10
… First of all Peter, the rock of the faith, whom Christ our God called blessed, the teacher of the Church, the first disciple, he who has the keys of the kingdom, has instructed us to this effect: “Know this first, children, that there shall come in the last days scoffers, walking after their own lusts.
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.20
… and scattered, as it is written in the twenty-second Psalm that all the bones of Christ are, by the plots made against it in persecutions and afflictions, on the part of those who war against the unity of the temple in persecutions, yet the temple will be raised again, and the body will rise again on the third day after the day of evil which threatens it,
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.39
… Lastly, he more clearly denotes them, saying,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.18
Let us now see what the Apostle Peter predicted concerning this judgment. “There shall come,” he says, “in the last days scoffers. . . . Nevertheless we, according to His promise, look for new heavens and a new earth, wherein dwelleth righteousness.”
3:4
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 45.9
… writing things that would not long tarry. For God did not tarry long to manifest Christ. How quickly is that perceived to have rolled by, which is acknowledged to be already past! Call to mind the generations before thee; thou wilt find that the making of Adam is but a thing of yesterday. So do we read that all things have gone on from the very beginning:
3:5
Tertulliano † 220 d.C. A Strain of Sodom 1
The future end. There wild voluptuousness
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 102.30
30. “They shall perish, but Thou shalt endure” ( ver. 26 ). The Apostle Peter saith this openly: “By the word of God the heavens were of old,” etc.
3:6
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.24
… of the Apostle Peter, too, where the world which then was is said to have perished, being overflowed with water, it is sufficiently obvious what part of the world is signified by the whole, and in what sense the word perished is to be taken, and what heavens were kept in store, reserved unto fire against the day of judgment and perdition of ungodly men.
3:7
san Giustino † 165 d.C. On the Sole Government of God 3
Then further concerning Him, that He alone is powerful, both to institute judgment on the deeds performed in life, and on the ignorance of the Deity [displayed by men], I can adduce witnesses from your own ranks; and first Sophocles,
3:8
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 15
… And He Himself testifieth, saying, “Behold, to-day will be as a thousand years.”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 81
… the works of their toil shall abound’ obscurely predicts a thousand years. For as Adam was told that in the day he ate of the tree he would die, we know that he did not complete a thousand years. We have perceived, moreover, that the expression, ‘The day of the Lord is as a thousand years,’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.23
… thus granting him a second creation by means of His passion, which is that [creation] out of death. And there are some, again, who relegate the death of Adam to the thousandth year; for since “a day of the Lord is as a thousand years,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.28.3
… “Thus the heaven and the earth were finished, and all their adornment. And God brought to a conclusion upon the sixth day the works that He had made; and God rested upon the seventh day from all His works.” This is an account of the things formerly created, as also it is a prophecy of what is to come. For the day of the Lord is as a thousand years;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.7
… enjoy a kind of Sabbath-rest during that period, a holy leisure after the labors of the six thousand years since man was created, and was on account of his great sin dismissed from the blessedness of paradise into the woes of this mortal life, so that thus, as it is written, “One day is with the Lord as a thousand years, and a thousand years as one day,”
3:9
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philadelphians: Shorter and Longer Versions 11
… And I myself give thanks to God for you, because ye have received them: and the Lord will also receive you. But may those that dishonoured them be forgiven through the grace of Jesus Christ, “who wisheth not the death of the sinner, but his repentance.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 27
… What could we orphans do, having no guardian? We have committed no fault; it is Thou that hast deceived us.” But away with such a supposition in the case of our Lord Jesus Christ, the Saviour of every soul. For He did not confine Himself to mere promises;
3:10
Tertulliano † 220 d.C. A Strain of the Judgment of the Lord 1
(Or whatsoe’er her bulk is ), echoes back
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 7.21
… Why am I faint-hearted in my hopes? Why behave like a mere creature of a day? I await the voice of the Archangel, the last trumpet, the transformation of the heavens, the transfiguration of the earth, the liberation of the elements, the renovation of the universe.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.24
… in the which the heavens shall pass away with a great rush, and the elements shall melt with burning heat, and the earth and the works which are in it shall be burned up and then adds, “Seeing, then, that all these things shall be dissolved, what manner of persons ought ye to be?”
3:12
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 37
… and they shall stand upon the face of the earth, waiting for the coming of the righteous and terrible Judge, in fear and trembling unutterable. For the river of fire shall come forth in fury like an angry sea, and shall burn up mountains and hills, and shall make the sea vanish, and shall dissolve the atmosphere with its heat like wax.
3:13
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 1
… to the one the Incarnate, to the other God the Word. Just as one might say of a house which has some part decayed and the other sound, He hath rebuilt the house, that is to say, He has made it stronger, and laid a firmer foundation. So also here He hath brought all under one and the same Head.
3:14
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Two Letters Written by Augustin to Valentinus and the Monks of Adrumetum 1.6
… even as our beloved brother Paul also, according to the wisdom given unto him, hath written unto you; as also in all his epistles, speaking in them of these things: in which are some things hard to be understood, which they that are unlearned and unstable wrest, as they do also the other Scriptures, unto their own destruction.”
3:15
san Policarpo di Smirne † 155 d.C. Epistle to the Philippians 3
These things, brethren, I write to you concerning righteousness, not because I take anything upon myself, but because ye have invited me to do so. For neither I, nor any other such one, can come up to the wisdom
3:16
Aristide † fl. 125 d.C. The Apology of Aristides the Philosopher. Translated from the Syriac 1
XVII. Thus far, O King, I have spoken; for concerning that which remains, as is said above,
Tertulliano † 220 d.C. On Fasting 11
But all these (instances) I believe to be unknown to those who are in a state of agitation at our proceedings; or else known by the reading alone, not by careful study as well; in accordance with the greater bulk of “the unskilled”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 48
… For firstly, like unstable persons, they wrest the Scriptures
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.35
… that is to say, by the efficient cause the thing which is being effected is implied. Now it is usual in the Latin language for writing to be called style, because with the stilus it is done: so then cane also, because with a cane it is done. The Apostle Peter saith, that “men unlearned and unstable do wrest the Scriptures to their own proper destruction:”
3:1
1. Hanc ecce vobis, — o Christiani dispersi per Asiam, Bithyniam, Cappadociam, etc., ut dixit epist. I, cap. 1, vers. 1; significat enim hic se iisdem scribere hanc secundam, quibus olim scripserat primam epistolam. In quibus, — scilicet epistolis duabus, puta prima et secunda jam dictis. Vestram excito in commonitione sinceram mentem. — «Excito,» scilicet quasi a somno torporis, teporis et oblivionis: hoc enim innuit Graecum διεγείρω. Pagninus, «exstimulo per commonitionem vestram sinceram mentem.» Graece ἐν ὑπομνήσει (perperam Erasmus legit, ἐν ἐπιγνώσει, id est, in cognitione), hoc est, in commonitione, in recordatione, in revocatione ad memoriam, juxta id quod dixit epist. I, cap. 1, vers. 12: «Propter quod incipiam vos semper commonere de his.» Discat hic Pastor eamdem saepe refricare et inculcare suis subditis, donec ea plane perdiscant et in mores transferant. Ita Chrysostomus, hom. 19 in Acta, suis querentibus eadem ab ipso dici et repeti, respondet: «Hoc vos maxime perdit. Id vero convincit, quia nec satiantur eadem saepius in theatro spectantes.» Additque «eorum reprehensionem esse, quod non corrigantur toties audientes.» Nota: «Mentem» fidelium «sinceram» vocat, primo, integram; secundo, incorruptam; tertio, puram et simplicem. Sincerum enim tria significat: Primo, "sincerum," id est integrum. Sic Ovidius, lib. XII Metamorph., vocat "corpus sincerum," id est integrum: unde explicans addit «sine vulnere;» et Lucretius, lib. III, membra "sincera," id est integra. Sincerum enim conflatum videtur ex σύν, unde syncerum per y scribunt nonnulli, id est simul, et cera, q. d. Simul cum cera, ita dictum ab iis qui fructum alvearium cum socio dividunt; hi enim mel simul cum cera dividunt: quod si mel solum sine cera dent, socium fraudant, nec agunt sincere, id est integre. Secundo, sincerum idem est quod incorruptum, immaculatum; sic Horatius, lib. I, cap. II: «Sincerum est nisi vas, quodcumque infundis acescit.» Sincerum, id est incorruptum; et Cicero pro Quintio: «Nihil est tam sanctum atque sincerum in civitate.» Unde nonnulli sincerum derivant a carie, q. d. Sine carie, id est corruptione. Tertio et optime: Sincerus, inquit Donatus, est purus, sine fuco et simplex, ut mel sincerum, id est sine cera. Sic vinum sincerum vocatur merum, non mixtum; frumentum sincerum vocatur purum, carens leguminibus et paleis; oleum sincerum et purum, carens aqua et faecibus. Et hoc significat graecum εἰλικρινής, id est sincerus, verus, non fictus, perspicuus, purus, manifestus, quasi ab εἵλη κρινόμενος, id est, ad solis splendorem examinatus, et judicatus. Talis esse debet Christianorum mens, et talis fuit primorum aevo S. Petri, ita scilicet pura et sincera, ut auderet comparere et examinari a Deo sole justitiae. Nihil enim fictum, nihil fucatum, nihil simulatum, nihil vitiosum corde occultabat, sed aperta omnia, candida, fidelia, casta, virtuosa exhibebat: quod sapiebat corde, hoc ore proferebat. Sincerus et «simplex,» ait S. Gregorius, X Moral., cap. xvii, vel juxta aliam editionem, xxix, «mentem semper ad patientiam praeparat, et erectus pro justitia de perceptis contumeliis exultat, afflictis ex corde compatitur, de bonorum prosperitatibus quasi de propriis laetatur, sacri verbi pabula in mente sollicitus ruminat, et inquisitus quidlibet eloqui dupliciter, ignorat.» Idem sinceritatis exemplum dat Isaac patriarcha: «Morum,» ait hom. 15 in Ezech., «simplicitas placet? Isaac ad mentem venit, quem in omnipotentis Dei oculis vitae suae tranquillitas ornavit?» Et S. Ambrosius, lib. De Joseph, cap. 1, docet nos discere «in Abraham impigram fidei devotionem; in Isaac, sincerae mentis puritatem; in Jacob, singularem animi laborumque patientiam: Joseph vero propositum esse tanquam speculum castitatis.» Idem S. Ambrosius, lib. X, in cap. xxiii Lucae, docet sinceritatem perditam ab Adamo, restitutam esse per Christum, ideoque Christum in cruce bibisse acetum, ut vitium corruptae naturae de corpore aboleretur humano. «Nos ergo,» inquit, «vitia nostra per incuriam mentis corporisque concreta transfundamus in Christum per paenitentiam, ut ab illo nobis vini sanguinisque coelestis incorrupta sinceritas refundatur.» S. Bernardus, serm. 3 De Circumcis.: «Primo omnium,» ait, «Christus appareat puer cum virgine matre, ut simplicitatem et verecundiam ante omnia quaerendam nobis doceat esse. Nam et pueris simplicitas naturalis, et cognata virginibus verecundia est. Omnibus ergo nobis in conversionis nostrae initio nulla magis virtus necessaria est, quam simplicitas humilis et gravitas verecunda.» Idem ad sororem, De Modo bene vivendi, cap. IX: «Sit in ingressu tuo simplicitas, in incessu honestas. Nihil dedecoris, nihil lasciviae, nihil petulantiae, nihil insolentiae, nihil levitatis in incessu tuo appareat. Animus enim in gestu corporis apparet, gestus signum est mentis.» Idem, epist. 34 ad Rolandum Cardinal.: «Pro te faciat columbina simplicitas, et adversus maligni et antiqui serpentis astutias militet prudentia serpentina.» Ita Paulus gloriatur in sinceritate, eamque vocat gloriam conscientiae, II Corinth. I, 12: «Gloria nostra,» inquit, «haec est testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei, et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in hoc mundo.» Et ad eamdem exhortans Corinthios omnesque fideles epist. I, cap. v, vers. 7: «Pascha nostrum,» inquit, «immolatus est Christus. Itaque epulemur non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis.» Panis enim azymus est purus et sincerus; fermentatus vero est impurus et mixtus.
3:2
2. Ut memores sitis eorum quae praedixi verborum a sanctis Prophetis, — q. d. Ut memores sitis verborum, quae praedixi in oraculis Prophetarum. Unde graeca clare habent: μνησθῆναι τῶν ῥημάτων προειρημένων ὑπὸ τῶν ἁγίων προφητῶν, id est, ut memores sitis verborum praedictorum a sanctis Prophetis. Ita Œcumenius, Pagninus, Vatablus et alii. Noster Interpres «τὸ προειρημένων,» id est praedictorum, sagaciter retulit, tam ad S. Petrum, quam ad Prophetas, quia vidit S. Petrum refricare hic fidelibus oracula Prophetarum, non omnia (illa enim plurima et multis incognita sunt, nec huc pertinent), sed ea duntaxat quae spectant Christum et Christianam fidem, ac legem quam a Prophetis praenuntiatam fuisse dixit cap. 1, vers. 19; fidem enim Christi ex oraculis Prophetarum confirmare intendit. Unde Dionysius Carthusianus et alii legunt: «Ut memores sitis verborum Prophetarum et Apostolorum sanctorum,» q. d. Verba Apostolorum succinunt et concinunt verbis Prophetarum. Quod enim Apostoli praedicarunt factum per Christum, hoc Prophetae futurum per eumdem praedixerunt. Hoc est quod ait Paulus, nos superaedificatos esse super fundamentum Apostolorum et Prophetarum, Ephes. II, 20. Et Apostolorum vestrorum, praeceptorum Domini et Salvatoris, — quia praecepta Apostolorum sunt praecepta Christi Salvatoris, q. d. Ut memores sitis praeceptorum Christi Domini et Salvatoris, quae ejus jussu vobis promulgarunt Apostoli vestri; illi enim non sua, sed Christi praecepta vobis tradiderunt. Sic ait S. Paulus: «Scitis quae praecepta dederim vobis per Dominum Jesum,» 1 Thess. IV, 2. Unde infert vers. 8: «Itaque qui haec spernit, non hominem spernit, sed Deum;» et 1 Cor. XIV, 37: «Si quis,» ait, «videtur Propheta esse aut spiritualis, cognoscat quod scribo vobis, quia Domini sunt mandata.» Alii per hyperbaton τὸ Domini Salvatoris referunt non ad praeceptorum, sed ad Apostolorum, q. d. Memores estote praeceptorum Apostolorum, quia illi sunt Apostoli Domini Salvatoris. Ita S. Judas, vers. 17: «Memores,» ait, «estote verborum quae praedicta sunt ab Apostolis Domini nostri Jesu Christi.» His non nihil favent nonnulla Graeca, quae pro ὑμῶν, id est vestrorum, uti legunt Complut., Regii et Latinus Vulgatus, legunt ἡμῶν, id est nostrorum, q. d. Apostolorum qui sumus nos. Unde Vatablus totum hunc locum sic vertit, «Ut memores sitis verborum quae praedicta sunt a sanctis Prophetis, et mandati nostri qui sumus Apostoli Domini et Salvatoris.»
3:3
3. Hoc primum scientes, — q. d. Ante omnia hoc velut maximi momenti scitote et advertite, quasi ab eo pendeat aeterna salus, vel damnatio vestra: quo significat fideles, si salvi esse velint, summe cavere debere seductores et haereticos: hi enim suos asseclas secum abducunt in gehennam. Venient in novissimis diebus, — sub finem mundi, tempore Antichristi, inquit S. Augustinus, lib. XX De Civit., xviii, et alii. Hoc verum, sed arctius: S. Petrus enim monet fideles tum viventes et deinceps victuros, ut caveant hosce seductores. Unde nota τὰ ἔσχατα, id est novissima tempora, in Scripturis vocari ὕστερα, id est posteriora; utraque enim significat hebr. אחרית acharit: quo modo Prophetae solent vocare Messiae tempus novissimum, id est posterius, ac sequens legem tum naturae, tum Mosis. Ita illud vocat Isaias, cap. II, vers. 1; Michaeas, IV, 1; Joel, II, 28, et S. Joannes, epist. 1, cap. II, 18. Significat ergo S. Petrus omnibus futuris temporibus, et maxime sub finem mundi, venturos varios seductores, omnesque studiose esse cavendos. Idem monuit S. Paulus, I Timoth. IV, 1, et Actor. xx, 29. Vide ibi dicta. Notat praecipue Gnosticos, qui illo aevo docebant libere vacandum cupidinibus et libidinibus, et fideles minantes diem judicii irridebant, quasi qui inani umbra et terriculamento rei falsae, sibi adimerent usum et fructum jucundae et voluptuariae vitae. In deceptione illusores. — S. Augustinus, lib. XX De Civit., XVIII, legit, «illusione illudentes»; S. Hieronymus, lib. I Contra Jovin., illusores seducentes. Tales erant Gnostici, qui irridebant omnia divina et humana, ac praesertim metum numinis, judicii et vindictae divinae: hunc enim adimentes hominibus persuadebant eis impune vacare Veneri et ventri. Atque haec erat, et etiamnum est haereticorum doctrina, seductio et deceptio. Idem faciunt moderni Gnostici, qui, cum sint sine Deo (utpote athei), solos se sapere putant, atque sapientes indigitant. Juxta proprias concupiscentias ambulantes, — indulgentes gulae, libidini caeterisque concupiscentiis, idque assidue et continue: τὸ enim ambulantes significat continuationem, consuetudinem, propositum et statum vitae voluptuariae.
3:4
4. Dicentes (irrisorie, ut illi eorum prodromi apud Jeremiam dicentem, cap. XVII, vers. 15: «Ecce ipsi dicunt ad me: Ubi est verbum Domini? veniat.»): Ubi est promissio et adventus ejus. — Graece jam legitur ποῦ ἐστιν ἡ ἐπαγγελία τῆς παρουσίας αὐτοῦ, id est, ubi est promissio praesentiae (vel adventus) ipsius, ut legit S. Augustinus, lib. XX De Civit., XVIII. Ipsius, intellige Christi, qui, ut omnibus fidelibus constat, promisit se rursum venturum in terram, ut sua praesentia visitet et judicet mundum, bonos glorificando in coelis, malos damnando ad tartara. Hebraei enim suppositum saepe subticent, et illud quasi vulgatum et notum cuique subaudiendum relinquunt. Sensus est, q. d. Venient seductores, qui, ut concupiscentias suas sine remorsu et metu numinis vindicis impudenter instar brutorum expleant, negabunt Christum rediturum ad judicium, poenasque exacturum de iis qui concupiscentiis indulserint. Tales fuere primo, Sadducaei negantes carnis resurrectionem omnemque spiritum, ac consequenter animae immortalitatem, gehennam et vitam aeternam, Actor. cap. XXIII, 8. Secundo, idem docuerunt Dositheani, orti a Dositheo Judaeo, tempore Neronis et S. Petri sub annum Domini 52, teste Hegesippo et S. Hieronymo Contra Lucifer. Tertio, Hymenaeus et Philetus dicentes resurrectionem jam esse factam, quos S. Paulus tradidit Satanae, II Timoth. II. Quarto, Gnostici negantes judicium, teste Philastrio. Horum parens fuit vel Basilides, ut vult S. Hieronymus De Viris illustr.; vel Nicolaus, unus e septem primis Diaconis, ut vult S. Augustinus, lib. De Haeresibus; vel potius Carpocrates, ut vult S. Irenaeus, lib. I, cap. XXIV, qui illo aevo vixit, et auctorem pene videre potuit. Quinto, Floriani, dicentes resurrectionem non esse aliam, quam filiorum procreationem; in hac enim pater quasi resurgit et perdurat in filio: quorum auctor fuit Florinus sub Commodo Imperatore et Sotere Pontifice, sub annum Christi 182, teste Eusebio, lib. V Histor., cap. XV. Sexto, futurum judicium et carnis resurrectionem negabant Symmachiani sub annum Domini 273. Septimo, Proclianitae, qui et Prodianitae et Hermiotitae a Philastrio nominantur, ortique sunt tempore Valentis Imperatoris et Damasi Pontificis sub annum Domini 382. Octavo, Albanenses anno Domini 796. Nono, sub annum Domini 1001, cum multi diem ultimi mundi praedixissent, eorumque praedictio deprehensa esset falsa, nata est haeresis dicentium mundum esse incorruptibilem, quae se hoc S. Petri loco tueri conabatur, uti ex Abbone, abbate Floriacensi, refert Baronius anno jam dicto. Decimo, nostro aevo, judicium futurum negarunt Davidgeorgiani anno Christi 1525. Rursum Libertini, ut quasi equi effrenes concupiscentiis adhinniant et indulgeant, negant judicium, resurrectionem omneque numen. Idem faciunt multi alii, pluresque facient in fine mundi, ac in primis ipse Antichristus, qui erit atheus et luxuriosissimus, atque atheismum et epicurismum publice docebit; volet enim ipse solus coli ut Deus, uti docet Daniel, cap. XI, vers. 37, et Paulus, II Thessalon. II, 4. Ex quo enim patres (scilicet primi et prisci, a quibus genus hominum proseminatum est) dormierunt (id est, mortui sunt), omnia sic perseverant ab initio creaturae. — Graece κτίσεως, id est creationis. Unde Tigurina vertit, omnia sic permanent sicut ab initio creationis erant, q. d. Omnia sic permanent, sicut ab initio condita et creata sunt. Ex mundi diuturnitate et rerum omnium constantia colligunt ejus aeternitatem, quod scilicet talis semper perdurabit, ut de ejus occasu et secundo Christi adventu nemo debeat esse sollicitus. Sic Aristoteles, lib. I De Coelo, coelum esse incorruptibile colligit ex eo, quod nulla unquam in eo visa sit mutatio. Sed paralogizant et errant, tum quia crebrae, imo perpetuae, sunt in mundo rerum vicissitudines, motus, generationes, corruptiones, alterationes, etc., uti subdit S. Petrus; tum quia numen, id est Deus gubernator, judex et vindex, maxime demonstratur ex mundi hujus inconstanti constantia, et constanti inconstantia. Quis enim res tam inconstantes, imo inter se pugnantes et contrarias, uti sunt ignis et aqua, calor et frigus, Auster et Aquilo, humor et siccitas, grando et pluvia, sterilitas et foecunditas, fruges et fructus tam varii et contrarii, etc., facit eos adeo esse constantes, ut tam constanter statis temporibus per tot annorum millia nascantur et proveniant, nisi unum idemque constans Numen? Vide Theodoretum decem libris De Providentia, et nostrum Lessium De Numine. Tum denique, quia creaturae sicut a Deo creatae initium acceperunt, ita et ab eodem finem praestitutum accipient. Qui enim ea facit oriri, idem faciet ea occidere: in ejus enim manu et arbitrio uti est rerum ortus, ita est et occasus, uti clamant omnes Prophetae totaque Scriptura. Id adeo verum est et evidens, ut Cicero, lib. II De Natura deorum, ex Aristotele id ostendat esse luce clarius; sic enim ait: «Praeclare Aristoteles: Si essent,» inquit, «qui sub terra semper habitavissent bonis et illustribus domiciliis, quae essent ornata signis atque picturis, instructaque rebus iis omnibus quibus abundant ii qui beati putantur, nec tamen exissent unquam supra terram, accepissent autem fama et auditione esse quoddam numen, et vim Deorum; deinde aliquo tempore patefactis terrae faucibus, ex illis abditis sedibus evadere in haec loca quae nos incolimus, atque exire potuissent: cum repente terram et maria caelumque vidissent, nubium magnitudinem, ventorumque vim cognovissent; aspexissentque solem ejusque tum magnitudinem pulchritudinemque, tum etiam efficientiam cognovissent, quod is diem efficeret toto caelo luce diffusa; cum autem terras nox occupasset, tum caelum totum cernerent astris distinctum et ornatum, lunaeque luminum varietatem, tum crescentis, tum senescentis, eorumque omnium ortus et occasus, atque in omni aeternitate ratos immutabilesque cursus: haec cum viderent, profecto et esse Deos, et haec tanta opera Deorum esse arbitrarentur.» Et inferius: «Quis enim hunc hominem dixerit, qui, cum tam certos caeli motus, tam ratos astrorum ordines, tamque omnia inter se connexa et apta viderit, neget in his ullam inesse rationem, eaque casu fieri dicat, quae quanto consilio gerantur, nullo consilio assequi possumus? An cum machinatione quadam moveri aliquid videmus, ut sphaeram, ut horas, ut alia permulta, non dubitamus quin illa opera sint rationis; cum autem impetum caeli admirabili cum celeritate moveri vertique videamus, constantissime conficientem vicissitudines anniversarias, cum summa salute et conservatione rerum omnium, dubitamus quin ea non solum ratione fiant, sed etiam excellenti quadam divinaque ratione?» Deinde discurrendo per singula elementa, astra, solem, lunam, herbas, flores, bestias, ac membra hominis, ostendit omnia et singula non nisi a divina mente tam affabre esse composita, ac ab eadem conservari, regi et dirigi, ut omnia tacita voce clament esse Numina, esse Deum judicem et vindicem malorum aeque ac bonorum.
3:5
5. Latet enim eos hoc volentes. — q. d. Volentes et ultro hoc nesciunt, quia scire nolunt. Haec est ignorantia affectata propria illusorum, seductorum et haereticorum. Probat omnia non sic perseverare uti fuerunt ab initio creaturae, uti dicebant illusores et Gnostici, ex eo quod Deus tempore Noe totum mundum ob scelera perdidit diluvio, ac simili modo eum perditurus sit per ignem, eoque illi finem cum merita poena cuique allaturus. Ita Œcumenius: «Sicut,» ait, «coelo et terra ex aqua constitutis diluvium inopinato supervenit, ita et nunc statutum est ut per ignem fiat universi corruptio, cum quo impii peribunt.» Quod coeli erant prius, et terra, de aqua et per aquam consistens verbo Dei. — Est syllepsis: τὸ enim consistens non tantum terram, sed et coelos respicit, et in se quasi concipit; proxime tamen refertur ad terram, ideoque dicitur consistens in singulari; sed tamen ad coelos quoque per syllepsin hebraicam (hebraei enim adjectivum concordant cum substantivo proximiori, licet ad remotius quoque referatur: vide Bellarminum in Syntaxi hebraica) extenditur, ut consistens idem sit quod consistentes, ut legit Clarius, Catharinus, Salmeron et Cajetanus. Imo S. Augustinus, XX De Civit., cap. xviii, sic legit: «Coeli erant olim et terra de aqua et per aquam constituta;» ac Beda et Œcumenius hic, et Rupertus, lib. I in Gen., cap. L, sic legunt: «Coeli erant olim de aqua et per aquam constituti.» Ex qua lectione liquet coelos formatos esse ex aqua, ideoque hebraice vocari scamaim, id est, ibi aqua, uti ostendi Genes. 1, 2 et 6, et asserit Œcumenius hic: unde aqua ita dicta est, quasi a qua omnia. Hinc Thales Milesius dixit aquam esse rerum omnium principium. Sensus est, q. d. Latet eos quod coeli et terra consistant Dei verbo, ac proinde quod eodem Dei verbo occidere et aboleri possint. Sicut enim Deus dicendo: «Fiat lux» coeli, sol, etc., ea creavit fecitque ut essent et consisterent: ita pariter dicendo, Non sint amplius, vel desinant esse, illico illa non erunt et esse desinent; imo si Deus duntaxat suum verbum manumque subducat, ita ut amplius non dicat: «Fiat lux» coeli, sol, etc., hoc ipso omnia esse desinent. Res enim omnes ita a Deo ab initio creatae sunt, ut continuo ab eo conservari, suumque esse accipere, ac velut continuo creari debeant: pendent enim a Deo, uti radii pendent a sole. Quare conservatio rerum in Deo non est aliud, quam continuatio creationis, sive continua rerum creatio. Porro coelos et terram proprie accipe, non autem materiam primam, uti videtur velle S. Augustinus, lib. I De Gen. contra Manich., cap. vii; nec enim materia prima creata est informis, sed cum forma coelorum et terrae. Rursum coeli non solum aerem, ut vult Beda et alii, sed et veros coelos significant. Terra de aqua et per aquam consistens. — Quaeres quomodo hoc sit verum? Respondet primo, Œcumenius: «Duo,» inquit, «sunt elementa (per quae Deus perdidit et perdet impios cum mundo) quae universi machinam maxime continent, et cohaerentem conservant, aqua et ignis, ex quibus reliqua duo etiam existunt. Nam aer ex aquarum exhalatione, terra ex earum concretione consistit.» Verum terra initio mundi per se creata est, non ex aqua, ut patet Genes. 1, 1. Quare secundo, melius idem Œcumenius: terra, ait, dicitur ex aqua et per aquam consistere, «quia aqua continet terram velut gluten quoddam quod ipsi adest, quod nisi ipsi contingeret, necesse esset illam dissolvi et ferri in aerem.» Aqua ergo terram quasi gluten compingit et conglutinat, ut una ejus pars alteri velut compacta cohaereat. Ita Philo, lib. De Mundi opificio, qui ait aquam misceri terrae, tum ut eam conglutinet, tum ut eam fertilem et animantium usui aptam reddat. Unde nonnulli haec referunt ad fontes et flumina, quibus quasi venis terra irrigatur, ne redigatur in pulverem. Tertio, alii aiunt terram esse de aqua, quia ab aqua ita dirempta est, ut separatum ab ea globum efficiat. Verum hoc doctiores Mathematici ex eclipsibus aliisque experimentis confutant, probantque ex aqua et terra unum globum conflari, ut unum sit totius mundi centrum. Vide nostrum Clavium in Sphaera. Quarto et genuine, terra de aqua, graece ἐξ ὕδατος, id est ex aqua, consistit, quia scilicet primo die mundi terra tota operiebatur aquis, ita ut non appareret et nusquam esse videretur: tertio vero die mundi Deus aquas a terra separavit, et in unum locum congregavit, Genes. 1, 2 et 9; tunc ergo terra ex aqua quasi enatans et emergens apparuit, seque esse et existere propalam demonstravit. Neque aliud vult Scriptura, Psal. xxiii, 2, cum ait, quod Deus «super maria fundavit eam,» scilicet terram. Sensus enim est, q. d. Deus fecit terram eminere et apparere ex aquis et mari. Rursum de aqua, quia Deus fecit ut terra quoad littora aliquatenus altior esset extremitatibus maris vicini, ut ex iis, quasi celsior, exstare et caput attollere videatur. Dices: Quomodo S. Petrus ait terram non tantum ex aqua, sed et «per aquam» consistere? Respondeo, «per aquam,» id est, in aqua media, aut inter aquas medias jam segregatas, et varias partes terrae undequaque ambientes, terra ipsa consistit, quod Galli dicunt, en l'eau, parmi l'eau; τὸ ergo per aquam explicat illud τὸ de aqua, et cum eo pene unum idemque est. Nam τὸ de aqua significat terram ex aqua exstare et eminere: τὸ vero per aquam, significat eam non ita eminere ut sit ab aqua separata, sed potius aquam ei esse immixtam, inspersam et insertam, sicut homini pituita et sanguis per venas immixtus et insertus est. Secundo, «per aquam,» quia terra per se arida et diffluens, per aquam quasi viscum et gluten conglutinatur et compaginatur; ut in unum globum cum ea coalescat, uti paulo ante dixi. Licet enim terra elementorum et corporum sit infima, tamen Deus ita digessit aquas, ut terra iis circumposita et imposita videatur. Oceano enim circumsepta, et tot fluminibus passim scaturientibus irrigua, per aquas quasi constringi, humectari, coalescere, foecundari et vivificari videtur. Meminit aquarum S. Petrus, propter diluvium ex aquis natum, de quo sermonem subdit. Denique noster Lessius, De Attrib. divin., lib. XIII, cap. XX, τὸ de aqua refert ad coelos, τὸ vero per aquam ad terram, explicatque de divisione aquarum superarum ab inferis, Genes. I, 6, q. d. «Coeli constituti sunt ex aquis,» quia Deus initio mundi constituit fecitque firmamentum (puta coelum), quod medium consisteret, divideretque aquas superas ab inferis, itaque ex utrisque exstaret, et ab utrisque separatim consisteret. «Terra vero constituta fuit per aquam,» quando aquas quae erant sub firmamento, congregavit in unum locum, et per medium aquarum apparuit arida. Similis trajectio hebraice est Psal. LXVII, 9, et Psal. CXII, vers. 5 et 6, et alibi. Eadem est huic loco apposita, ac significat coelos ex aquis non tantum exstare, sed et esse factos, uti explicat S. Clemens, lib. I Recogn., qui asserit id se accepisse ex ore S. Petri. Quare haec expositio videtur plane esse ex mente S. Petri, ac genuina, ut τὸ de aqua referendo ad coelos, τὸ vero per aquam referendo ad terram, sic exponas, q. d. Coeli primitus ex aqua a Deo creati verbo Dei consistunt, terra vero per aquam ei immixtam eodem Dei verbo firma consistit. Sic Cant. I, 5, cum dicit sponsa: «Nigra sum, sed formosa, sicut tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis;» ita haec per trajectionem respective combinanda et explicanda sunt, q. d. «Nigra sum sicut tabernacula Cedar, sed formosa sicut pelles Salomonis.» Consistens Dei verbo — dicente: «Fiat lux; fiant luminaria,» etc., Gen. I, 3. Hoc est quod ait Psaltes: «Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum,» Psal. XXXII, 6.
3:6
6. Per quae — coelos et terram, dantes aquas diluvii, quae antiquas suas sedes repeterent (occupando scilicet et operiendo rursum totam terram), quibus Domini imperio cesserant, Gen. I, 9: repeterent eas, inquam, novo miraculo, ad ulciscendum impiorum terrigenarum scelera. Eodem verbo (scilicet eodem Dei imperio et jussu quo olim aquis diluvii obruti sunt) repositi sunt, — τεθησαυρισμένοι εἰσὶν, id est, quasi in thesaurum divinae providentiae, justitiae et vindictae reconditi sunt, scilicet «igni reservati,» ut sequitur. Male ergo Hugo et Dionysius τὸ repositi sunt interpretantur «iterum positi sunt, et in pristinum statum restituti.» Sicut ergo peccator thesaurizat sibi culpam, ita Deus thesaurizat ei poenam. Habet enim in thesauris suae omnipotentiae et providentiae infinita suppliciorum genera, quibus culpas hominum pro meritis plectat et puniat. Unde S. Paulus ait quod peccator «thesaurizat sibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei,» Rom. II, 4 et seq. Et Jacobus, cap. V, vers. 3: «Thesaurizastis,» ait, «vobis iram in novissimis diebus.» Aqua inundatus periit. — Pro inundatus Thomas Anglicus per paragramma legit mundatus: hoc verum, sed mendosum.
3:7
7. Coeli autem qui nunc sunt, et terra, eodem verbo repositi sunt, igni reservati. — Est antithesis explens vim argumenti: opponit enim terrae et coelis qui erant prius, graece ἔκπαλαι, id est, priscis, olitanis, antiquis, terram et coelos qui nunc sunt, puta modernos; quod sicut illi, pereunte mundo, perierunt communi diluvio aquarum, ita hi peribunt diluvio ignis in conflagratione mundi, ulciscente Deo hominum scelera per ignem, sicut olim ea ultus fuit per aquam; ac proinde exspectandum esse singulis, ac metuendum hoc ejus judicium et vindictae supplicium. Porro coeli qui prius erant, perierunt diluvio, non toti, sed quoad partem imam et citimam terrae, puta quoad aerem tam infimae quam mediae regionis. Aqua enim diluvii excessit omnes montes (ac proinde et mediam aeris regionem) quindecim cubitis, Genes. VII, 20. Eugubinus tamen et Oleaster, quos citavi Genes. VII, 11, atque alii, coelos hic totos et universim tam pro coelis proprie dictis, quam pro aere accipiunt: sic enim accipiuntur in sequentibus. Hi enim auctores censent, tempore Noe aquas quae supra coelos et supra firmamentum sunt, depluisse, ut terrae inducerent diluvium: ad hoc enim tam amplum, utpote montes omnes transcendens ad quindecim cubitos, nec aer, nec centum maria suffecissent. Ergo aquis, quas supra coelos vastissimas Deus in hunc finem reposuerat, fuit opus. Et hoc videtur hic exigere plena et perfecta antithesis S. Petri, q. d. Coeli priores, puta qui erant ante diluvium, eo fissi et obruti quasi perierunt; quia aquae quae supra coelos sunt, depluentes ad diluvium, eos fiderunt, obruerunt et immutarunt: simili modo coeli post diluvium a Deo restaurati qui nunc exstant, in fine mundi igne conflagrationis ardebunt, solventur et peribunt; ac novi coeli et nova terra a Deo formabuntur, quae cum Beatis gloriosa perennent in aeternum. Nam diserte, vers. 12, coelos ab elementis distinguit, dicens: «Coeli ardentes solventur, et elementa ignis ardore tabescent.» Si coeli posteriores igne tabescent, ergo pariter priores, quia qui erant ante diluvium, aquis ejusdem quasi contabuerunt. Ita ipsi: de quo dixi Genes. VII, 11. Respondet enim illusorum objectioni, dicentium, vers. 4, omnia perseverare sic sicut initio creata sunt, ac proinde nullum esse, vel fore scelerum judicem et vindicem. Hoc confutat, dicens fuisse Deum impiorum vindicem, cum omnes aquis diluvii mersit et perdidit: sed hoc, inquit, latet eos, quia id nesciunt, vel scire nolunt. Igni reservati. — De quo Psaltes, Psalm. XCVI, vers. 9: «Ignis ante ipsum praecedet.» Et Paulus, II Thes. I, 8: «In revelatione Domini Jesu de coelo, cum angelis virtutis ejus in flamma ignis dantis vindictam iis qui non noverunt eum.» Quin et Sibylla, lib. II Oracul., de hoc igne conflagrationis ita canit: Tunc ardens fluvius coelo manabit ab alto Igneus, atque locos consumet funditus omnes, Terramque, Oceanum ingentem, et caerula ponti Stagna, lacus, fluvios, fontes, Ditemque severum; Coelestemque polum... coeli quoque lumina in unum Fluxa fluent, forma caelata prorsus eorum: Astra cadent etenim de coelo cuncta revulsa. Et in eamdem sententiam Ovidius haec scribit: Esse quoque in fatis reminiscitur affore tempus, Quo mare, quo tellus, quo rectaque regia coeli Ardeat, et mundi moles operosa laboret. Hinc disce quanta sit gravitas scelerum, quantaque eorum erit poena et vindicta: ob illa enim totus hic mundus conflagrabit, sicut olim ob eadem conflagravit Sodoma totaque Pentapolis. In diem judicii et perditionis impiorum hominum. — Quaeres primo, an ignis hic praecedet judicium, an vero sequetur? S. Augustinus, XX De Civit. xvi et xxxviii, censet secuturum. Accedunt Prosper, Anselmus et alii, quos citat et sequitur Suarez, III part. tom. II, disp. LVII, sect. 1, qui censent conflagrationem mundi futuram post judicium ad hoc, ut per illam plane expietur mundus ab omnibus omnino sceleribus, etiam maledictis et blasphemiis a reprobis in judicio committendis. Verum communior sententia Doctorum est, hunc ignem praecessurum Christum judicem ejusque judicium. Rationes sunt: Primo, quia id clare dici videtur, Psal. XC, 3: «Ignis ante ipsum praecedet, et inflammabit in circuitu inimicos ejus. Montes sicut cera fluxerunt a facie Domini, a facie Domini omnis terra. Annuntiaverunt coeli justitiam ejus, et viderunt omnes populi gloriam ejus.» Quibus verbis plane significatur, quod ignis hic praecedet, omniaque exuret, deinde sequetur Christus judex ac peraget judicium. Secundo, quia homines qui in fine mundi vivi reperientur, hoc igne examinabuntur, et a levibus culpis purgabuntur, juxta illud I Corinth. cap. III, 13: «Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit; et: Salvus erit, sic tamen quasi per ignem;» ibi enim loqui Apostolum de die judicii (hunc enim vocat diem Domini) et igne conflagrationis mundi, ibidem ostendi. Homines autem purgabuntur non post resurrectionem et judicium (licet id de nonnullis censuerit Caesarius Arelatensis, hom. 1 in illud I Corinth. III: «Salvus erit, sic tamen per ignem»), sed ante, ut plane purgati possint cum aliis rapi obviam Christo in aera, statimque a Christo beari, glorificari, et cum illo in coelum conscendere. Tertio, quia decet Christum gloriosum non descendere in orbem, nisi jam per ignem purgatum et expiatum; quarto, quia hic ignis quasi lictor assistet Christo judici, ut reprobos percellat et puniat, utque prolata a Christo in eos damnationis sententia, illico eos abripiat, secumque convolvat in tartara. Hoc enim significat hic S. Petrus, cum ait hunc ignem reservari in diem judicii et perditionis impiorum, et Ecclesia dum canit in Officio defunctorum: «Libera me, Domine, de morte aeterna in die illa tremenda, quando coeli movendi sunt et terra, dum veneris judicare saeculum per ignem.» Et Tertullianus, vel potius Novatianus, lib. De Trinit., cap. VIII: «Ad igneum,» inquit, «judicii diem mundus iste festinat,» quibus verbis ad haec S. Petri alludit. Et S. Augustinus, lib. L Homil., hom. 46, ubi ex S. Paulo docet uniuscujusque opus igne probandum. Hic ergo videtur futurus ordo et series conflagrationis et consummationis mundi. Primo, Deus per angelos excitabit ignem, quo conflagrabit mundus: eodem occidentur omnes homines, sed cruciabuntur et purgabuntur ii duntaxat, qui culpas habent et purgatione indigent, quisque magis vel minus pro meritis cujusque; secundo, Archangelo tuba insonante: «Surgite, mortui, venite ad judicium,» omnes e morte et cinere resurgent, et ab angelis rapientur in vallem Josaphat, ut ibi a Christo judicentur; tertio, judicium omnium et singulorum peraget Christus, moxque ignis sic reprobos ab eo judicatos et damnatos secum rapiet in tartara. Quocirca videtur ignis hic fore similis et ejusdem naturae cum igne gehennae: illi enim associabitur, in eamque desinet. Atque hac ratione tunc ignis hic expiabit mundum a maledictis et blasphemiis reproborum commissis in die judicii, quia ipsos abripiet in tartara, ut non sit opus alia expiatione aut combustione mundi. Hinc de eo canit Sibylla Erythraea: Decidet e coelo ignisque et sulphuris amnis; ut sit similis igni inferni, qui est sulphureus, ut patet Isaiae XXX, 33; Apoc. XX, 9, et alibi. Quaeres secundo, quos effectus operabitur hic ignis? Respondeo primo, serviet Christo ut ejus majestatem tum divinam, tum regalem et judiciariam in ejus humanitate repraesentet et condecoret. Ignis enim est index divinitatis: unde passim in Scriptura Deus apparuit et repraesentatus fuit per ignem, uti ostendi Exodi III, 2, et XIX, 18. Rursum regibus praeferebatur ignis, quasi symbolum potentiae et vindictae, uti dixi Jerem. I, 13. Ignis ergo hic praevius ostendet, et quasi muta voce clamabit Christum esse Deum, et qua hominem esse Regem et judicem universorum. Secundo, ignis hic dissolvet omnia corpora mixta in elementa: cum enim illa ad usum temporalis vitae hominum condita sint, cessante illa vita nulli erunt usui, ac proinde resolvenda sunt in sua principia, ex quibus sunt compacta, et suis elementis restituenda. Ita noster Lessius, lib. XIII De Divin. attrib., cap. XX, qui idipsum de omnibus omnino mixtis affirmat: licet nonnulli id negent censeantque quaedam reservanda, ac nominatim paradisum terrestrem in usum parvulorum qui defuncti sunt sine baptismo in peccato originali; hos enim censent victuros in hoc mundo per totam aeternitatem: de quo plura vers. 10 et 13. Verum omnia exurenda esse disertis verbis asserit S. Petrus in fine vers. 10. Tertio, ignis hic purgabit justos tunc viventes qui aliquid culpae, vel poenae luendum et expiandum habebunt, uti docet S. Paulus I Cor. III, 13; justos vero plene purgatos vel non attinget, vel potius attinget quidem, sed non affliget, nisi quantum mors naturalis naturaliter morientem affligere solet: igne enim hoc morientur omnes etiam justi, nisi dicas Deum justos non igne, sed alia faciliore morte affecturum. Certe igne omnes morituros docet S. Bonaventura in IV, dist. 47, Quaest. ult., et insinuat S. Augustinus, homil. 16, inter 50: «Illi,» ait, «qui temporalibus poenis digna gesserunt (de quibus Apostolus dicit, Si cujus opus arserit, detrimentum patietur: ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem), per fluvium igneum, de quo Propheticus sermo memorat (et fluvius igneus currebat ante eum): per fluvium, inquam, igneum, et vada ferventibus globis horrenda transibunt: quanta fuerit peccati materia, tanta erit et transeundi mora; quantum exegerit culpa, tantum sibi ex homine vindicabit quaedam flammae rationalis disciplina; et quantum stulta iniquitas suggesserit, tantum sapiens poena desaeviet.» Ubi notandum, ait Lessius loco jam citato, hunc ignem quasi ratione praeditum, singulos cruciaturum plus vel minus, pro culpae vel reatus quantitate; quia aget ut instrumentum divinae justitiae, manu potentiae illius applicitum, ut etiam docet S. Thomas in IV, distinct. 47, versus finem, ubi dicit omnes quidem tam bonos, quam malos hoc igne perimendos, et in cinerem vertendos, sed bonos in quibus nihil purgandum, nullum dolorem sensuros; malos graviter cruciandos; bonos vero in quibus aliquid purgandum, sensuros cruciatum ex illo igne plus, vel minus pro meritorum diversitate. Idem modus servatur in igne Purgatorii: saevit enim ignis ille in eos qui purgantur, pro delictorum gravitate et reatus magnitudine. Quartus effectus erit mundi expiatio; est enim hic mundus veluti templum divinitatis, quod Deus ad suum cultum et honorem condidit et sanctificavit. Hoc templum per infinita hominum et daemonum peccata, per spurcitias carnales et spiritales multis saeculis fuit inquinatum: unde priusquam renovetur ad statum gloriae, expiandum erit, quae expiatio sicut olim facta est per aquam, ita nunc fiet per ignem, qui aptissimus est ad hunc effectum. Mystice, ignis hic repraesentabit igneum, id est, sincerum, clarum, exactum, acre et efficax fore hoc Christi judicium, juxta illud Daniel, VII, 10: «Fluvius igneus rapidusque egrediebatur a facie ejus;» et Apocal. I, 14: «Oculi ejus tanquam flamma ignis, et pedes ejus similes aurichalco,» etc.; et: «De ore ejus gladius utraque parte acutus exibat;» et: «Facies ejus sicut sol lucet in virtute sua.» Ex hoc igne, ejusque fide et doctrina, Gentiles Christianis factionis et seditionis crimen objiciebant, quod scilicet toti orbi minarentur incendium, eique ruinam molirentur, inquit Minutius in Octavio; quin et Martinus Polonus in Chron. narrat Neronem Christianos omnes jussisse cremari, Paulum vero eorum magistrum capite plecti, ea quod praedicaret mundum igne periturum: licet alii alias persecutionis Neronianae causas, easque probabiliores afferant.
3:8
8. Unum vero hoc non lateat vos, charissimi, quia unus dies apud Dominum sicut mille anni, et mille anni sicut dies unus. — Est occupatio; occurrit enim objectioni: Si Christus venturus est ad judicium, cur tamdiu tardat, cur tamdiu scelera tolerat, cur tamdiu suos ab impiis affligi sinit? Respondet primo, omne hoc tempus, licet nobis longum videatur, tamen esse breve coram Deo, imo esse quasi diem unum, si cum Dei aeternitate conferatur. «Aeternitas enim Dei est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio,» ait Boetius, lib. III De Consolat.; et S. Caesarius, frater S. Gregorii Nazianzeni, Dial. III: «Apud Deum,» ait, «vespere carens et unicus dies est tota aeternitas.» Quare aeternitas est quasi unum, indivisibile nunc, durans semper et constans, ideoque in ea mille anni nostrates sunt quasi dies unus, et dies unus in ea est sicut mille anni nostrates: quia in ea nulla est successio; nil praeterit, nil advenit: sed ipsa est quasi una dies perpetua et constans, coexistens omnibus saeculis, circa quam stantem et immotam volvantur, labuntur et praetereunt omnia tempora. Ita Œcumenius: «Apud Deum,» inquit, «qui infinitus est, et essentiae pelagus incircumscriptum, nihil protenditur; sed mille anni perinde atque unus dies sunt apud ipsum; aut potius, juxta David, neque diei multiplicatio est, ait enim: Mille anni in oculis tuis, Domine, tanquam dies hesterna quae praeteriit,» q. d. Mille anni apud te sunt quasi una dies: imo unum nunc aeternitatis. Secundo et melius Gagneius, q. d. Apud Deum mille anni sunt quasi dies una, et vicissim dies una quasi mille anni; quia apud Deum nulla, vel exigua est distantia inter diem unum et mille annos: mille enim anni apud eum, utpote immensum et aeternum adeo sunt exigui, ut videantur esse quasi dies una; nam mille anni distant ab aeternitate Dei quasi tantum, quantum distat dies una, puta in infinitum: aeque ergo quasi ab ea distant, ac proinde inter se aequa et aequalia videntur: perinde ac qui in alto monte consistens, si eminus videat puerum cum viro, non secernit puerum a viro, sed videt eos quasi quid unum et aequale. Sic qui in coelo consistunt, non distinguunt in terra homines ab arboribus; sed vident utrosque modicos, exiles et quasi aequales, ut nos videmus stellas parvas et magnas quasi aequales, nec inter eas distinguimus, ut magnitudinis differentiam, quae maxima est, discernamus. Unde Irenaeus, sub finem lib. V, ait quosdam putasse idcirco intentatum fuisse Adamo: «In quocumque die comederis ex eo, morte morieris,» Genes. II, 17; quia sic revera accidit. Post esum enim pomi vetiti, Adam vivendo non explevit diem unum, quia ad millesimum annum (qui coram Deo est quasi dies unus) non pervenit. Tertio, magis aposite, q. d. Deo objective praesens est tam unus, quam mille anni; Dei oculi et obtutus conspiciunt tam diem unum, quam mille annos. Deus enim omnia etiam minima cernit, pervidet, providet, disponit, ut unus dies alteri, unus annus alteri succedat, et existat tempore a se definito. Quare ne dubitetis quin et diem judicii praesentem habeat, intueatur, et tempore a se definito exhibebit, facietque apparere et existere. Aeque enim omnia tempora, tam longa quam brevia, Deo et ejus aeternitati sunt praesentia, ut aequo interstitio omnia et singula disponat; quare non tardat Dominus promissionem suam de die judicii, de praemiis bonorum et poenis malorum, quia eam congruo tempore a se disposito est exhibiturus. Citat S. Petrus, Psalm. LXXXIX, 4, ubi Psaltes graphice depingit brevitatem vitae nostrae, aitque: «Quoniam mille anni ante oculos tuos tanquam dies hesterna quae praeteriit, et (tanquam) custodia in nocte; et tanquam ea quae pro nihilo habentur, eorum anni erunt. Mane sicut herba transeat, mane floreat et transeat, vespere decidat, induret et arescat,» q. d. Mille anni vitae nostrae, quanti pene fuere Mathusalem (vixit enim ipse 969 annis), sunt apud Deum quasi dies hesterna, imo sunt quasi una vigilia noctis quae tribus tantum horis constat, imo anni hominum sunt quasi ea quae pro nihilo habentur. Quare vita hominum est quasi herba quae mane viret et floret, vespere arescit et decidit. Audi S. Hieronymum in Psalm. LXXXIX: «Videte quid dicat. O brevis aeternitas! Adam ille propagator noster, qui vixit nongentis et triginta annis, etiam ille Mathusalem, qui vixit nongentis et sexaginta quinque annis. Fac quod vixerit mille: ad comparationem aeternitatis tuae, quod grande fuerit, breve est. Quid enim prodest grande esse quod finem habet? Mille anni nostri, antequam offenderemus, una dies apud te erat. Quid dico una dies? una vigilia noctis.» Et inferius: «Quoniam omnes dies nostri defecerunt. Cucurrit aetas, et dum ignoramus, graviter perimus. Et hoc ipsum quod loquimur, de morte est, et non intelligimus. Anni nostri sicut aranea meditabuntur. Videte quid dicat. Quomodo aranea quae mittit fila, et huc illucque discurrit, et texit tota die, et labor quidem grandis est, sed effectus nullus est: sic et vita hominum huc illucque discurrit. Possessiones quaerimus, divitias apparamus, procreamus filios, laboramus, in regna sustollimur et omnia facimus, et non intelligimus quia araneae telam teximus. Dies annorum nostrorum in ipsis, septuaginta anni. Ubi sunt mille anni? In septuaginta annis contracti sumus. Si autem multum, octoginta. Si autem plus vixerimus, jam non est vita, sed mors. Si autem in potentatibus, octoginta anni. Quem enim invenies octogenarium esse et sanum? Dicit et Graeca sententia: Senectus ipsa morbus est. Et amplius eorum labor et dolor. Quidquid plus fuerit, non est vita, sed dolor.» Huc faciunt S. Basilius ac Theodoretus in Psal. LXXXIX, qui sic explicant, q. d. «Exigua et calamitosa est haec nostra vita; apud te vero qui aeternus et sempiternus es, etiam mille annorum numerus uni diei similis est.» Et Cassiodorus ibidem: «Non,» inquit, «vel ipsi uni diei praesenti, sed praeterito comparatur tam longissimus ordo saeculorum.» Et Eugubinus ibidem: «Est sermo,» ait, «Dei ad homines, q. d. Quid struis, qua fretus spe vivis? Quid si vel mille annos, id est, plus quam primus genitor, qui nongentos et triginta annos trajecit, ipse viveres, omnis haec aetas, quia moriendum tandem est, erit tibi velut una dies hesterna elapsa. Quod si humana vita est particula temporis, tempus brevissima pars aeternitatis, quid erit, quidquid unusquisque hominum vivit, ante oculos Dei? Nam, ut aiunt Plato et Aristoteles, nec dies est, nec annus, nec mensis apud Deum, qui est supra solem temporis genitorem, nec tempore potest intercipi.» Egregie Plinius, lib. XXI, cap. 1: «Flores natura in diem gignit, magna hominum admonitione, quae spectatissime floreant, celerrime marcescere.» Lege poema Virgilii De Rosa: Quam longa una dies, aetas tam longa rosarum. Sapientissime itaque Nazianzenus, orat. in Laudem Caesarii: «Insomnium sumus instabile, spectrum quod vestigium non habet, pulvis, vapor, ros matutinus, flos pro tempore nascens atque marcescens.» Neque sunt meliore conditione, vel Imperatores, vel Reges; quippe et ipsi homines nati, Eccles. X, 12: «Sic et rex hodie est, et cras morietur.» Cui accinit Senecae chorus in Thyeste, post actum III: Ima permutat brevis hora summis. Ille qui donat diadema fronti, Quem genu nixa tremuere gentes, Quem dies vidit veniens superbum, Hunc dies vidit fugiens jacentem. Perpende quam momentanea sit regalis felicitas. Unde merito celebratur versus ille Euripidis, quem recitat Plutarchus in libello consolatorio ad Apollonium: «Non est stabilis felicitas, sed in diem durans.» Quo in loco Demetrius Phalereus Poetam alioqui laudatum reprehendisse legitur, qui non unum diem, sed temporis punctum dicere debuerit. Causam acute reddit Seneca, lib. VII Natural. Quaest., cap. XXXII: «Fluit tempus, et avidissimos sui deserit. Nec quid futurum est, meum est, nec quod fuit: in puncto fugientis temporis pendeo.» Denique Alcazar in Apocal. cap. I, vers. 3, aliter explicat urgetque τὸ apud Dominum, quasi sermo sit de Beatis: hi enim, cum fruantur beata aeternitate, mille annos aestimant quasi unum diem. Itaque «mille anni apud Dominum sicut dies unus,» scilicet, quia unicuique appropinquat mors: post mortem autem fideles et sancti fruuntur Dei beatitudine, quae mensuratur aevo, vel aeternitate, non tempore; tumque parum aut nihil curant, quod dies judicii mille annos differatur, quia «mille anni apud Dominum (puta in vita beata) sicut dies unus.» Agit ergo Petrus de iis qui sunt apud Dominum: alioquin enim si ageret de iis qui vivunt in hoc tempore, illudque compararet cum aeternitate, q. d. Exspecta paulisper tu quicumque tribularis, quia cito visitaberis, scilicet post mille annos (hi enim apud Deum sunt dies una), videretur potius esse irrisio, quam consolatio humanae infirmitatis. Ita ipse satis apposite et connexe. Symbolice multi sic explicant, q. d. Mundus stabit per sex millia annorum, quia sex diebus creatus est; dies autem unus pro mille annis apud Deum computatur: sex dies ergo nostri faciunt apud Deum sex millia annorum. Audi S. Hieronymum, Epist. ad Cyprianum: «Ego arbitror ex hoc loco mille annos pro una die solitos appellari, ut scilicet quia mundus in sex diebus fabricatus est, sex millibus tantum annorum credatur subsistere, et postea venire ad septenarium numerum et octonarium, in quo verus exercetur sabbatismus, et circumcisionis puritas redditur: unde et octo beatitudinibus bonorum operum praemia promittuntur.» Haec opinio alia solidiora habet fundamenta, ideoque multorum est Patrum et Doctorum: unde probabilis est, nec temeritatis argui potest, uti ostendam Apocal. XX, 5, ac plane diversa est a Chiliastarum sententia, quam Beda, De Ratione temp., cap. LXVI, haereticam appellat. Rursum Joannes Ferdinandus, in Thesauro Script., verbo Dies, num. 40, citat S. Augustinum sic explicantem: Dies una apud Dominum est sicut mille anni, id est, dies una poenae in purgatorio adeo acerba est, ut aequiparetur poenae mille annorum hujus vitae. Testis est ille miles, qui cum horam tantum unicam fuisset in Purgatorio, putavit se ibi fuisse annos plurimos, de quo S. Antoninus, IV part., tit. 14, cap. X, § 4. Tempus enim breve in gravissimis doloribus videtur esse longissimum. Denique nonnulli olim sic explicuerunt S. Petrum, q. d. Dies judicii, ut exactum de singulis fiat examen, durabit per mille annos; quare Sancti qui habebunt aliquas culpas leves, per mille annos igne purgabuntur, ut eas expient. Verum hos recte refellit Beda: «Sed hi,» ait, «non vident quantae sit impudentiae credere, quod tantus perfectorum et justorum coetus receptis in ictu oculi corporibus beatis et immortalibus, per mille annorum spatia debeat in aere, vel in terra finem exspectare judicii, et tunc demum praeparatis ad integrum sociis, diu exspectatam audire sententiam: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum.» Simile fuit de annorum judicii centuriis delirium Mahometi, quod refert et confutat Dionysius Carthusianus, lib. III Confut. Alcorani, cap. XV et seq. Tropologice: Hinc concipe, aestima et pondera quanta sit brevitas temporis humani, et quam longa Dei et Sanctorum aeternitas; nam, ut ait S. Ephrem, tom. I serm. Adhort. ad pietat.: «Mille anni hujus saeculi in aeterno et incorruptibili illo mundo tantam habent comparationem, quantam minima arena maris cum tota arena ejusdem.» Speculum exemplorum, dist. IX, cap. LXV, narrat monachum quemdam in choro canentem versum jam dictum: «Mille anni ante oculos tuos, tanquam dies hesterna quae praeteriit,» mirantem quomodo id verum esset, meditabundum egressum in nemus, ibi audiisse aviculam suavissime canentem, quae eum demulsit et detinuit per trecentos annos sine cibo, potu, somno: avolavit illa deinde, ac ipse rediens ad se, reversus ad monasterium et chorum quasi Tertiam ejusdem diei cantaturus (putabat enim adhuc eumdem diem, quo e choro exierat, perdurare), vidit alios monachos, alium chorum omniaque alia. Abbas sciscitatus nomen monachi, reperit in chronicis monasterii eum ante trecentos annos vixisse, et choro exiisse, nec amplius comparuisse; sumpsit deinde monachus S. Synaxim, et illico expiravit, et ad gloriam coelestem, cujus melodiam et gaudia praelibarat, evolavit. R. P. Franciscus Costerus historiam hanc diligenter investigavit, comperitque revera accidisse in monasterio Affliginiensi Ordinis S. Benedicti, quod in Belgio situm est inter Bruxellas et Alostum, uti ipse mihi olim in Belgio affirmavit. Sicut ergo S. Benedictus elevatus in Deum Deique immensitatem, vidit sub ea totum mundum instar globi collectum: ita qui elevatur in aeternitatem Dei, sub ea videt omnia tempora collecta esse instar unius diei, imo instar puncti. Causam dat S. Gregorius, lib. II Dialog., cap. XXXV: «Quia videnti Deum,» inquit, «angusta est omnis creatura. Quamlibet enim parum de luce Creatoris aspexerit, breve ei fit omne quod creatum est. Lux enim interior quae videntis animum ad superiora rapuit, ei quam angusta essent omnia inferiora monstravit.» Haec ruminemus, haec profunde meditemur, ut a vanitate ad veritatem, a brevitate ad aeternitatem, non miseram, sed beatam transire mereamur. Ita ea ruminabat Thomas Morus, Angliae Cancellarius et Martyr, qui ab Henrico VIII, rege Angliae, omnibus machinis oppugnatus, ac tandem per uxorem suam sortem miseram lamentantem, quantumvis optetur, «mille anni ante oculos tuos tanquam dies hesternus est qui praeteriit; non saltem tanquam dies crastinus qui venturus est: ita omnia quae temporis fine clauduntur, pro transactis habenda sunt,» etc. Vita ergo nostra quantumvis longaeva, aeternitati comparata est tantum una dies hesterna, ait S. Petrus, et unum hodie, ait S. Paulus, Hebr. III, 13; ita ut ephemeri, vel hemerobii vocari possimus, similes animalculis una tantum die viventibus, de quibus Aristoteles, lib. I Histor. animalium, cap. v, et Cicero, I Tusculan.: «Confer,» ait, «nostram longissimam aetatem cum aeternitate, in eadem propemodum brevitate qua illae bestiolae reperiemur.» Spernamus ergo nugas nugarum et vanitates vanitatum, ait S. Augustinus, lib. VIII Confess., cap. xi; coelo et aeternis inhiemus, cruces omnes diurnas velut momentaneas fortiter toleremus, utpote per quas ad aeterna bona transimus; nil nisi aeternam poenam et ignem, aeque ac culpam serio formidemus: caetera sive laeta, sive tristia flocci aestimemus, ac per utraque tendamus alacriter et constanter ad beatam aeternitatem. Hoc est enim omnis homo.
3:9
9. Non tardat Dominus promissionem. — Graece, ὁ Κύριος τῆς ἐπαγγελίας, id est Dominus promissionis, scilicet auctor, sive qui promisit, non tardat, inquam, praestare promissionem, hoc est, id quod promisit, puta diem judicii, ad praemiandum bonos et puniendum malos; sed tempore a se statuto, quod ipsi breve est, licet nobis longum videatur, cum exhibebit. Sed patienter agit (graece μακροθυμεῖ, id est longanimiter agit), propter vos. — Legit Interpres ὑμᾶς, id est vos; alii legunt ἡμᾶς, id est nos, q. d. Ideo differt Deus diem judicii a se promissum, non quia tardus est, sed ut det vobis vestrisque amicis et sociis spatium paenitendi, «nolens aliquos perire, sed omnes ad paenitentiam reverti.» Causa ergo cur Deus prolonget diem judicii, est Dei longanimitas et amor erga homines peccatores, quia nimirum eos exspectat, ut resipiscant et salventur. Unde Tigurina clare vertit: «Haud tardat Dominus, qui promisit, quemadmodum nonnulli tarditatem existimant: verum longanimus est erga nos, dum non vult ullos perire, sed omnes ad paenitentiam recipere, aut complecti vel venire.» Haec enim omnia significat Graecum χωρῆσαι. Alludit ad illud Isaiae xxx, 18: «Exspectat Dominus, ut misereatur vestri, et ideo exaltabitur parcens vobis, quia Deus judicii Dominus.» Ubi S. Hieronymus: «Grandis,» ait, «misericordia Dei, ut exspectet nostram paenitentiam,» et ideo major hominis ingratitudo et impaenitentia, si Deo tanta patientia et desiderio exspectanti per paenitentiam non occurrat: idcirco «quo magis lento ad vindictam gradu divina procedit ira, tanto tarditatem supplicii majore gravitate compensabit,» ait Valerius Maximus, lib. I, cap. I. Quocirca nervose Esdras, vel quisquis est auctor, lib. IV Esdrae, cap. II, vers. 34: «Exspectate,» ait, «pastorem vestrum, requiem aeternitatis dabit vobis; quoniam in proximo est ille, qui in fine saeculi adveniet. Parati estote ad praemia regni, quia lux perpetua lucebit vobis per aeternitatem temporis. Fugite umbram saeculi hujus, accipite jucunditatem gloriae vestrae,» etc. Fluvius enim est tota haec vita, isque currens, rapidus, praeceps, rapiens omnia secum. Nam, ut ait Poeta: Omnia praetereunt more fluentis aquae. Et Heraclitus: «Vita hominum,» ait, «non aliud est quam flumen, imo homo bulla.» Et Pythagoras rogatus quid esset humana vita? ingressus cubiculum, subito egressus est, innuens vitam introitum esse et simul exitum, adventum et discessum. Deus vero est ipsa immortalitas et aeternitas, ideoque nostrae mortalitatis refugium, ait S. Augustinus. Unde vocatur «Jehova,» sive, «qui est,» sive, «ego sum qui sum,» Exodi III, 14. Deus enim est ipsum esse constans, ipsa unitas, omniumque rerum simplicissima et incorruptibilis perfectio. Quod si mille annis, o homo, vixisses in omnibus divitiis, deliciis, honoribus et pompis mundi, quid inde jam haberes? omnia praeteriissent instar fluminis: idem erit de reliqua tua vita, quae modica tibi restat: qua exacta morieris et citaberis ad Dei tribunal, omniumque dictorum et factorum exacta tibi reddenda erit ratio, ut vel coelo, vel gehennae addicaris. Idem est de mille annis in paenitentia, labore et martyrio transactis: transit enim dolor, manet praemium. Vita ergo tua est quasi momentum unde pendet aeternitas. Vive ergo, si sapis, aeternitati. Audi S. Augustinum in Psalm. LXXXIX: «Quoniam mille anni ante oculos tuos tanquam dies hesterna quae praeteriit: ideo debemus ad refugium tuum, ubi sine ulla mutabilitate tu es, ab his praetereuntibus labentibusque converti; quoniam quantumlibet huic vitae longum tempus,» etc. S. Hieronymus, in cap. II ad Roman. (vel quisquis est auctor: nam non videtur esse S. Hieronymus, ut ibidem ostendi): «Ideo,» inquit, «hominibus videtur Deus diu exspectare peccantes, quia nos cum parvi temporis simus, annos centum aeternitatem putamus. Ille autem apud quem mille anni pro uno sunt die, centum annos unius horae suae spatio non coaequat. Quapropter hoc parum est apud eum: cum etiam homines soleant multo tempore correptionem sperare peccantium.» Hinc patet Deum velle omnium salutem, et nolle alicujus damnationem, ac consequenter neminem reprobare ante praevisa ejus demerita et mortem in peccato, quae voluntas in Deo non tantum est signi, ut quidam censuerunt, sed etiam beneplaciti, uti solide ostendit Gabriel Vasquez, 1 part., Quaest. XIX, disp. 83, cap. II. Prophetae enim passim clamant Deum nolle, imo dolere et irasci peccatoribus, quod se perditum eant. Hoc est quod clamat Paulus: «Deus vult omnes salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire,» I Timoth. II, 4. Et Christus: «Non est voluntas,» ait, «ante Patrem nostrum, ut pereat unus ex pusillis istis,» Matth. XVIII, 14. Et S. Augustinus: «Nefas,» ait, «est Deo adscribere causas peccatorum et ruinarum omnium.» Vide eum, lib. De Artic. sibi falso imposito, cap. X et XIII, et Prosperum ad Object. Gallorum. Pluribus idipsum confirmavi Osea, cap. XI, 8. Facessat ergo impia Calvini vox in cap. IX ad Roman., vers. 17 et 28: «Deus impios destinavit creare ut damnaret.» Audiat ipse, ut alios taceam, S. Clementem, lib. II Constitut., cap. LV: «Audivimus,» ait, «ex ore Domini nostri Jesu Christi, et optime edocti dicimus, quaenam sit voluntas Dei bona, beneplacens et perfecta, quae nobis per Jesum Christum declarata est, scilicet ne ullus pereat, sed potius omnes homines, cum ei uno consensu crediderint, laudibus eumdem uno animo et ore celebrantes, iidem in sempiternum vivant.» Nam, ut recte notat S. Ambrosius: 1 Timoth. II: «Vult Deus omnes salvos fieri, sed si accedant ad eum: non enim sic vult, ut nolentes salventur; sed vult illos salvari, si ipsi velint.» Hinc pariter liquet error eorum, qui censebant Christum non pro omnibus esse passum, sed tantum pro praedestinatis. Ita senserunt olim Praedestinatiani, Arnobius in Psalm. CXLVII, Faustus, lib. II De Lib. arbitr., cap. XIV et XVI; Remigius Lugdunensis, lib. I Contra tres epistolas trium Episcoporum, et moderni nonnulli. Verum contrarium docent S. Petrus hic, S. Paulus, et passim S. Scripturae et Patres omnes.
3:10
10. Adveniet autem dies Domini ut fur. — «In nocte» addunt Graeca nonnulla, et S. Paulus, I Thessal. V, 2. Nota: Proprie non ipse Christus (hoc enim incongruum et inconcinnum videtur), sed dies Domini, id est dies judicii, irae et vindictae, comparatur furi. Ita Theophylactus, in Matth. XXIV, 4: «Furem,» ait, «mundi consummationem nominat, et uniuscujusque mortem.» Porro insinuat Dominus noctu adventum suum futurum. «Sicut igitur fur clam venit, ita et meus adventus, ut negligentes non sitis.» Quare quod Dominus dicit Apocal. III, 3: «Veniam ad te tanquam fur, et nescies qua hora veniam ad te;» et cap. XVI, vers. 15: «Ecce venio sicut fur,» metonymice accipe, ut judex ponatur pro judicio dieque vindictae, q. d. Adventus meus, sive judicium et dies vindictae, erit improvisus tibique inexspectatus, opprimet te in peccatis stertentem, sicut fur opprimit dormientem. Aut proprie, non quod ipse Christus sit quasi fur, sed quod peccatoribus tam erit improvisus et noxius, quam est adventus furis: unde ipsi eum aestimabunt et comparabunt furi; justi vero, eum exspectantes et desiderantes, eum aestimabunt et comparabunt amico et hospiti amantissimo. Loquitur ergo ex sensu impiorum, qui Christi adventum horrebunt quasi adventum furis; nam, ut ait Christus Matth. XXIV, 37: «Sicut in diebus Noe, ita erit et adventus Filii hominis; sicut enim erant in diebus ante diluvium comedentes et bibentes, nubentes et nuptui tradentes usque ad eum diem quo intravit Noe in arcam; et non cognoverunt, donec venit diluvium et tulit omnes; ita erit et adventus Filii hominis.» Secundo, multi censent diem Domini comparari furi nocte domum invadenti, eo quod noctu hic dies futurus et inchoandus sit. Unde Matth. XXV, 6: «Media,» ait, «nocte clamor factus est: Ecce sponsus venit, exite obviam ei.» Ita S. Chrysostomus, Theophylactus, Euthymius ibidem; imo S. Hieronymus ait hanc esse Apostolicam traditionem, ut ideo in paschate populum dimittere non liceat ante mediam noctem, quod eo tempore venturus sit Christus, quo typice percussit primogenita Aegyptiorum, Exodi cap. XII, vers. 29. Judaei quoque suum Messiam media nocte venturum exspectant. Alii tamen censent judicium Christi extremum fore mane: decet enim ut Christus non in tenebris, sed in clara luce clarissime judicet. Ita S. Thomas, III part., in Supplem., Quaest. LXVII, art. 3; Abulensis in Matth. XXV; Suarez, III part., tom. II, disp. 57, et alii. Utrumque verum esse potest, et forte verum erit, scilicet ut ipsum judicium a Christo proprie peragatur mane, juxta illud hymni Ecclesiae: «Et mane illud ultimum, quod praestolamur cernui.» Consummatio tamen mundi incipiet noctu ad majorem impiorum terrorem, nimirum noctu velociore impetu magnoque stridore agitabuntur coeli, excitabuntque ignem quo conflagrabit mundus: quo igne splendente noctu tanta erit claritas, ut videatur esse mane et dies. Rursum coeli tanta velocitate agitabuntur, ut illico mane adducant, noctemque in diem vertant, praesertim accedente claritate Christi et Sanctorum: «Fulgebunt enim justi sicut sol,» Matth. XIII, 43. Hoc est quod diserte ait Sibylla, et ex ea Lactantius, lib. VII, cap. XIX: ____ Cum venerit ille, Ignis erit mediaque horrenda in nocte tenebrae. «Tunc aperietur coelum medium intempesta et tenebrosa nocte, ut in toto orbe lumen descendentis Dei tanquam fulgur appareat. Haec est nox quae nobis propter adventum regis ac Dei nostri pervigilio celebratur.» Moraliter, Cassiodorus in Psal. CXVIII, 62, ad illud: «Media nocte surgebam ad confitendum tibi,» docet fidelibus cum Ecclesia noctu esse orandum et psallendum, quod noctu venturus sit Christus ad judicium. «Scit,» inquit, «ea tempestate Petri, Pauli et Silae in carcere positorum vincula resoluta, scit quoque sponsum media nocte esse venturum: ideoque eodem tempore surgit ad laudes, ne inter fatuas virgines janua clausa remaneat.» Et S. Augustinus, epist. 120, cap. XXXIV, et serm. 22 De Verbis Domini secundum Matth.: «Media nocte,» ait, «veniet, cum valde obscurum, id est occultum est an veniat, et quando non speratur.» Unde infert: «Ergo vigila nocte, ne furem patiaris.» In quo coeli magno impetu (graece ῥοιζηδόν, id est impetuose, stridenter, et cum sibilo, qualis ab igne flagranti edi solet, inquit Œcumenius, vel a procella ac ventis validis: unde Tigurina vertit, coeli in morem procellae stridentis) transient. — Graece παρελεύσονται, id est praeteribunt, dissolventur; S. Augustinus, XX De Civit. XXIV, legit, transcurrent. Quaeres primo, quinam hi coeli? Multi accipiunt coelos praecise et proprie dictos, puta sidereos: distinguuntur enim hic ab elementis, ac consequenter ab aere, ut aereos intelligere non liceat; hos enim coelos censent factos esse ex aquis, ideoque non esse solidos, sed fluidos instar aeris, ac proprie esse aetherem, qui mutationis et corruptionis sit capax; quia «omne alterabile est corruptibile,» ait Aristoteles, lib. I De Generat. Sic enim Mathematici in sole, luna et stellis per dioptram deprehenderunt, mihique ostenderunt maculas, non tantum stabiles, sed et mobiles, euntes et redeuntes. Quin et iidem ultimum cometem, qui ingens apparuit anno Domini 1618, instar trabis, splendoris tenuissimi, gladii figuram referens, cujus mucro die 18 novembris sub Cratere apparebat, ima vero pars oblique ad Centauri humeros pertingebat: mox vero die 30 novembris mucro per 12 et 13 ad Hydrae cor dirigebatur; pars vero inferior sub 22 ejusdem Hydrae conspiciebatur. Hunc, inquam, cometem judicarunt Mathematici insignes non fuisse in aere, sed longe super aerem in ipsis coelis sidereis, imo super omnes coelos inferiores, idque demonstrarunt ex ingenti ejus parallaxi, quae non nisi in coelis sublimibus et vastissimis fieri potuisse videtur: errasse ergo Aristotelem, qui censuit mundos esse aeternos et incorruptibiles. Probant id ex hoc loco S. Petri et Psalm. CI, 27: «Ipsi (coeli) peribunt;» Isaiae XXXIV, 4: «Complicabuntur sicut liber coeli;» et cap. XXX, 26: «Erit lux lunae sicut lux solis;» Apocal. VI, 14: «Coelum recessit sicut liber involutus;» Matth. XXIV, 29: «Sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum: et stellae cadent de coelo, et virtutes coelorum commovebuntur.» Rursum coelum empyreum, inquiunt, constat aethere: nec enim Beati in eo, quasi in muro solido et duro compingentur, sed in eo naturaliter moveri, ambulare et loqui poterunt, uti nos in aere hoc. Si in coelo empyreo est aether, sed incorruptibilis: ergo aether divisibilis quoque est in coelis inferioribus et sidereis. Mars enim, Venus, Mercurius (qui duo ultimi modo supra solem, modo infra apparent) caeterique planetae motus habent tam miros et varios, tot gyros, flexus et reflexus, ut moveri videantur in aethere divisibili, sicut pisces in aqua, uti censuit S. Basilius, S. Ambrosius, et alii: unde Mathematici ut hos eorum motus repraesentarent, tot epicyclos, excentricos, concentricos, etc., commenti sunt. Ita diserte sentit, et S. Petrum explicat ejus discipulus et successor S. Clemens, lib. II Recognit., ubi narrat S. Petrum disputantem cum Simone Mago distinxisse duplex coelum: unum nobis invisibile in quo habitant Beati, quod ait esse aeternum et immutabile; alterum visibile et stellis distinctum, illudque esse corruptibile et corrumpendum, cum scilicet homines in terra esse desierint, quorum causa creatum est. Idem, lib. III, ex ore S. Petri ait, quod sicut pullus ex ovo prodit effracta testa alter et diversus ab ovo, ita dissoluta hac coeli et mundi machina orietur et pandetur Beatis novus coelorum status. Verba ejus sunt: «Sicut testa ovorum quamvis pulchre facta, necesse est tamen eam frangi et resolvi, ut inde pullus procedat, et illud pro quo totius ovi forma expressa videtur, appareat: ita ergo et hujus mundi necesse est transire statum, ut status ille sublimior regni coelestis effulgeat.» Et S. Basilius, lib. III Hexaem., asserit interitum mundi futurum ab igne, qui cum coelo et aquis inspersus sit plurimus, ac nunc quidem aquarum superne atque inferne circumstantium incredibili copia temperetur, in fine tamen saeculi aquis absumptis cuncta sit communi incendio devoraturus. Videtur ergo S. Basilius coelum ex parte facere igneum et igneae naturae cum Stoicis: ita enim Zeno, Cleanthes, Chrysippus, teste Eusebio De Praepar. Evangel., tradiderunt aethereo igne omnia tandem interitura. Idem de coelis sidereis interituris igneque comburendis senserunt S. Justinus, S. Hieronymus, Theodoretus, S. Ambrosius, Nyssenus, Hilarius, Œcumenius, et ex modernis Catharinus, Salmeron, et Serarius nervose id probans hic, Hieronymus Magius, Franciscus Valesius, Ludovicus Molina et alii, quos citavi Isaiae XXXIV, 4, ubi plura hac de re dixi. Idem cecinere Sibyllae, ac ex eis Virgilius poeta, Aeneid. VI et X; Lucretius et Manilius, lib. I; Plinius, lib. II, cap. IX; Ptolomaeus in Quadrip., et alii, qui censuerunt sidera ali vaporibus, quibus in fine mundi sublatis et exustis, illa interitura. Hinc et Lucanus, lib. I Pharsal., de fine mundi ita canit: Sidera sideribus concurrent, ignea pontum Astra petent, tellus extendere littora nolet, Excutietque fretum, fratri contraria Phoebe Ibit, et obliquum bigas agitare per orbem Indignata diem poscet sibi, totaque discors Machina divulsi turbabit foedera mundi. Si objicias illud Job XXXVII, 18: «Tu forsitan fabricatus es coelos, qui solidissimi quasi aere fusi sunt,» respondent, «solidissimi,» id est firmissimi, perinde ac si aere fusi essent. Hebraea enim sic ad verbum habent: «Numquid extendisti cum illo coelos fortes, qui sunt velut aspectus rei fusae.» Ita Vatablus; vel, ut Pagninus, «qui sunt fortes sicut speculum fusum.» Unde Cajetanus, Pineda, Tigurina et alii ibi per coelos intelligunt aerem, vel aetherem, quem Deus supra nos extendit et extenuavit, sed simul ita confirmavit et consolidavit, ut sit res stabilis, constans, fortis, valida: est enim aeris agitati et impulsi vis incredibilis, ut patet in ventis validis, qui arbores, domos, turres, arces dejiciunt et sternunt. Verum alii passim veteres et moderni coelos hic accipiunt aereos, non sidereos. Coelum enim in Scriptura significat omne quod super nos expansum est, sive aer sit, sive proprie coelum: unde vocantur volucres coeli, id est aeris: et sic paulo ante dixit S. Petrus, coelos, id est, partem imam coelorum, puta aerem, dedisse aquas diluvii. Per elementa vero accipiunt aquam, et aerem infimae regionis terraeque vicinum: ex his enim quasi elementis facta sunt, et conflata omnia corpora mixta. Ita diserte S. Augustinus lib. XX De Civit., cap. XIV, XVI, XVIII et XXIV; S. Epiphanius, Haeres. 64; Damascenus, lib. II De Fide, cap. VI; S. Gregorius, lib. XVII Moral., cap. V. Ratio est prima, quia coeli sunt incorruptibiles, non tantum ex Aristotelis et Philosophorum, sed etiam, ut videtur, ex Scripturarum sententia, ut Job cap. XXXVII, vers. 18, juxta versionem Latinam jam citatam; et Psaltis, qui loquens de coelestibus corporibus: «Statuit,» ait, «ea in aeternum et in saeculum saeculi,» Psalm. CXLVIII, 5. Secunda, quia ignis non potest agere in coelos; unde nec ad eos pertinget, sicut ad eos non pertigit aqua diluvii; sed quousque haec pertigit, eodem pertinget et ignis, scilicet ut quindecim cubitis excedat omnes montes, ait Augustinus, XX De Civit., XXIV, et ex eo Scholastici in IV, distinct. 47 et 48. Tertia, quia in coelo nullae sunt sordes, vel peccata hoc igne purganda et expianda. Hinc iidem censent coelos hos aereos corrumpendos, non quoad substantiam, sed quoad qualitates, ut videlicet manente eadem forma et materia, a vaporibus aliisque faecibus et sordibus expurgentur, ac mutentur in melius, nimirum majorem subtilitatem et lucem accipiant. Ita S. Augustinus, Gregorius, Epiphanius, locis citatis; S. Hieronymus in Isaiae cap. LXV; Scholastici in IV, dist. 48, et I part. Q. LXVII et LXVIII. Sicut enim homo idem resurget, sic et eadem elementa quae homini servierunt, cum eo resurgent, illudque quasi erit praemium laboris et passionis eorum, uti insinuat S. Paulus Roman. cap. VIII, vers. 20. Audi S. Cyrillum, lib. IV in Isaiae cap. LI: «Isaias,» ait, «mortem elementorum proprie nominat, et apte mutationem in melius, ut etiam Paulus inquit: Creatura liberabitur a servitute corruptionis; quo autem modo liberaliter ostendit Christi discipulus, dicens: Veniet dies Domini ut fur, in qua coeli procellae in morem transibunt, elementa ardentia dissolventur. Igitur creaturae renovationem, velut ex mortuis resurrectionem, sicut in humanis corporibus, fore ait.» Et S. Hieronymus in Isaiae cap. XXX: «Erit,» ait, «lumen lunae sicut lumen solis, quando dederit Dominus coelum novum et terram novam, et transierit habitus mundi hujus, ut luna et sol laboris et cursus sui praemia consequantur. Etenim exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei praestolatur.» Mihi media sententia placet, scilicet per coelos hic intelligi tam sidereos quam aereos: utrique enim magno impetu transibunt; alibi enim S. Scriptura docet coelos proprie dictos esse immutandos, adeoque solem et lunam majori lumine esse decoranda. Hinc Christus Matth. XXIV, 29: «Virtutes,» inquit, «coelorum commovebuntur.» Et Ecclesia in Officio defunctorum: «Quando coeli movendi sunt et terra.» Ita Cajetanus hic, Viegas in cap. XXI Apoc., Suarez III part., tom. II, disp. LVIII, sect. 3, ubi ait probabile esse in die judicii coelos sidereos velocius esse agitandos, ut secum coelos aereos rapiant, et ad ignis accensionem mundique conflagrationem, tum suo illo velociore motu, tum etiam influentia et actione concurrant. Transibunt ergo coeli primo, quia velocius raptabuntur; secundo, quia mox eorum motus cessabit, uti docet S. Ambrosius, lib. V, epist. 21, et passim Doctores. Sol ergo in uno hemisphaerio, luna in opposito in aeternum consistet, ut quisque suum illuminet; non enim est necesse ut omnes coeli suum cursum absolvant: sic enim coelum stellarum ut suum cursum ab ortu in occasum absolveret, deberet moveri per 36 millia annorum, uti censet Ptolomaeus; mundus autem tamdiu non stabit. Satis ergo est ut moveantur quamdiu homines quibus serviunt, in terra degunt. Hominibus abolitis, incidetur coelorum cursus, ac consequenter sublunarium omnium: «Cessante enim motu coeli cessat motus inferiorum,» ait Aristoteles, lib. II De Coelo. Tertio, transibunt, id est, dissolventur, quoad inferiorem sui partem, scilicet quoad coelos aereos; unde explicans de iis subdit, vers. 11: «Coeli ardentes solventur;» quoad superiorem vero sui partem, scilicet quoad sidereos immutabuntur, et in alium statum, majoremque lucem et gloriam transibunt. Sic Christus ait, Matth. XXIV, vers. 35: «Coelum et terra transibunt,» scilicet a statu praesente corruptibili in futurum incorruptibilem. Et Psalm. CI, vers. 27: «Omnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis eos,» puta quasi vestem inversam. Sicut enim vestis exterius detrita invertitur, ut interior pars integra fiat exterior, itaque nova videatur esse vestis: sic vetus coelorum forma et status mutabitur in novum magis lucidum et gloriosum, itaque videbuntur esse coeli alii et novi. Quarto, transibunt, quia tonitruis, fulgetris, nubibus, cometis, stellis cadentibus, aliisque meteoris, procellis et tempestatibus, ita aer perturbabitur, ut coeli transire et e mundi cardinibus convelli, subrui et evanescere videantur, juxta illud Job cap. IX, vers. 6: «Qui commovet terram de loco suo, et columnae ejus concutiuntur.» Et cap. XXVI, vers. 11: «Columnae coeli contremiscunt et pavent ad nutum ejus.» Ubi Didymus in Catena Graecor. ait, illo terrae motu qui in passione Christi contigit, ipsam terram totam fuisse conquassatam et e suo centro convulsam. Quod si verum est, utique idem fiet in die judicii, quando summus erit terror, omniumque rerum commotio, finis et terminus, juxta illud Ecclesiae paulo ante citatum: «Quando coeli movendi sunt et terra.» Vide dicta Apocal. VI, in fine. Denique nonnulli viri eruditi, ut priores duas sententias concilient et S. Scripturae locis omnibus satisfaciant, ingeniose novam opinionem adinvenerunt, dicendo coelos qui jam sunt solidi, in fine mundi redigendos et redituros in materiam fluidam, e qua quasi chao et abysso primum formati sunt, Genes. I. Verum haec sententia suas quoque patitur difficultates: nam primo, remanet quaestio, quomodo ignis conflagrationis aget in coelos solidos et incorruptibiles, ut eos redigat in materiam fluidam. Secundo, coeli post diem judicii videntur fore solidiores quam modo sint, quia duraturi in aeternum. Tertio, coeli cum Beatis quibus servierunt in hac vita, in die judicii quasi resurgent in perfectiorem statum et formam: ergo erunt perfectiores, ac perfectiores et solidiores habebunt formas et dotes quam habeant modo. Nam Apostolus Roman. VIII, 20, docet omnem creaturam vanitati, id est mutationi et corruptioni, jam esse subjectam, exspectare vero resurrectionem ut per eam in libertatem gloriae filiorum Dei asseratur. Et Isaias, ac ex eo S. Petrus hic, coelos novos creandos promittit. Rursum Isaias, cap. XXX, vers. 26, ait lucem lunae fore instar solis; solis vero septuplo fore majorem: quae omnia arguunt coelos in fine mundi non redituros in suum chaos suamque primaevam materiam; sed longe elegantiores, formosiores et praestantiores fore quam sint modo. Quocirca alii insignes Philosophi et Theologi, ut plane verbis S. Scripturae ac praesertim S. Petri hoc loco satisfaciant, utque cum iis concilient Philosophiam et Aristotelem, qui potius S. Scripturam sequi quam praeire debet, dicunt primo, coelos esse incorruptibiles hoc modo, quod naturaliter nec a se, nec a corporibus sibi subjectis, puta ab elementis, corrumpi possint: eosdem tamen corrumpi posse a virtute superiori et potentiori, ideoque a Deo corrumpendos esse sub diem judicii per ignem conflagrationis mundi, qui a Deo de novo excitabitur ad hoc, eritque nostro igni elementari superior, efficacior et ardentior. Sunt enim rerum incorruptibilium varii gradus et ordines, alii aliis perfectiores. Angeli enim magis sunt incorruptibiles quam coeli: carent enim materia, suntque substantiae plane simplices, incorporeae et spiritales, ideoque plane incorruptibiles. Quare coeli respectu Angelorum sunt corruptibiles, incorruptibiles vero respectu corporum inferiorum et elementorum. Secundo, asserunt coelos per ignem conflagrationis arsuros et liquandos, utpote ex aqua compactos, constrictos et quasi conglutinatos, ut ab omni sorde et faece purgentur, fiantque puriores et subtiliores. Id enim diserte ait hic S. Petrus, et Isaias cap. XXXIV, vers. 4, et cap. LI, vers. 6, ac inter recentiores fuse noster Adamus Tannerus Dissertatione de coelis, Quaest. XI. Audi Isaiam, cap. XXXIV: «Et tabescet (id est, liquescet instar cerae) omnis militia coelorum, et complicabuntur sicut liber coeli, et omnis militia eorum defluet, sicut defluit folium de vinea et de ficu,» hoc est, ut explicat Christus Matth. cap. XXIV, 29: «Stellae cadent de coelo;» militia enim, id est, milites coelorum non sunt alii, quam stellae et sidera. Coeli ergo et stellae liquabuntur et solventur, ita tamen ut iidem quoad substantiam maneant, eamdemque numero materiam et formam substantialem retineant; sed ea ratione, ut utraque perficiatur, novamque unionem dotesque et qualitates illustriores recipiat, adeo ut videantur effici novi coeli, nova terra, novus mundus, ut ait Isaias, et Apocal. XXI, 5: «Ecce nova facio omnia;» nam cum lux ex substantia solis et coelorum naturaliter quasi profluat, cum tunc perfectior futura sit lux, videtur perfectior quoque futura substantia solis et coelorum. In resurrectione enim universali erit resurrectio, renovatio et glorificatio non solius hominis, sed coelorum, terrae et totius mundi, qui hominibus electis servivit et compassus est. Quare in praemium hujus passionis et servitutis, cum homine resurgente resurget ad gloriam. Sicut ergo homo moriens post mortem resurget idem numero quoad substantiam, sed jam perfectam et gloria donatam, ideoque immortalem et incorruptibilem: sic pariter coeli per conflagrationem aquati et purgati, manente eadem numero forma et substantia, quasi resurgent ad suam gloriam cum majori luce, subtilitate, unione, indeque incorruptione et aeternitate donabuntur. Quare sicut homo idem resurget, non alius, ne unus patiatur et mereatur, et alter qui nec passus, nec meritus est, resurgat: sic iidem prorsus coeli qui homini patiendo servierunt, resurgent, non alii, ne illi qui homini servierunt intereant, et alii pro eis praemientur. Exemplum est in metallis, ut ferro, aere, auro, argento. Sicut enim aurum igne liquatur, ut ex eo fiat pulcher scyphus aureus, ita ut manente eadem forma et substantia auri, illa ipsa tamen per ignem arte et figura perficiatur et illustretur: sic quoque coeli et elementa igne conflagrationis solventur et liquabuntur instar glaciei et cerae, sed ita, ut eadem manente forma et substantia, ad novam perfectionem et gloriam reformentur et resurgant. Eosdem enim numero quoad substantiam mansuros coelos et elementa, colligitur ex illo Eccles. 1, 4: «Generatio praeterit, et generatio advenit; terra autem in aeternum stat.» Et cap. III, vers. 14: «Didici quod omnia opera quae fecit Deus, perseverant in perpetuum.» Et Psalm. CXLVIII, 6: «Statuit ea in aeternum et in saeculum saeculi: praeceptum posuit, et non praeteribit.» Hoc est quod diserte ait Apostolus Rom. VIII, 20: «Vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit eam in spe; quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis.» Eadem ergo creatura quae nunc vanitati, id est passioni et corruptioni, subjecta servit homini, speratque ab ea liberari, cum homine resurgente liberabitur, et resurget ad gloriam, non alia: alioqui enim non esset resurrectio, sed alterius creaturae creatio. Et Isaias, cap. XXX, vers. 26: «Erit,» ait, «lux lunae sicut lux solis, et lux solis erit septempliciter sicut lux septem dierum.» Manebit ergo eadem luna, idem sol, sed septuplo clarior; erit enim tunc novum gloriae, felicitatis et aeternitatis saeculum, cujus auctor erit Christus, qui proinde vocatur «pater futuri saeculi,» Isaiae IX, 6. Quare tunc coeli, sol, luna et stellae non redibunt ad primaevam abyssum fluidam, quae creata est initio mundi, Genes. 1, 1. Sic enim redirent ad suum rude et informe chaos, et miseriora essent quam modo sint; sed longe speciosiora, quam ex abysso formata sunt, resurgent, ut conformentur hominibus sanctis resurgentibus ad gloriam, eosque sua specie oblectent et beent. Hac ratione nihil detrahitur, sed potius additur Aristoteli. Ille enim solum naturam spectavit, juxta quam dixit coelos esse incorruptibiles; quod verum est. Sed S. Scriptura praeter naturam tradit Dei decretum, ac gratiam et gloriam, qua Deus supernaturaliter homines, et propter homines coelos, totumque orbem reformabit et beabit: reformari autem nequit, nisi quod prius periit, id est, dissolutum aut liquatum est. Fides ergo hic corrigit, imo elevat naturam, ac S. Scriptura Philosophiam, ac Paulus Aristotelem, informat et perficit. Denique liquari non est corrumpi: aurum enim liquando non corrumpitur, sed perficitur: sic coeli, licet incorruptibiles, liquabuntur, ut magis solidentur. Confirmantur haec omnia per maculas et faculas, quas recentiores Mathematici per tubum opticum conspexerunt in sole et planetis, ipseque ego conspexi. Item per Mercurium, Venerem et Martem, qui circa solem assidue gyrare per eumdem tubum sunt deprehensi. Rursum, per novas duas stellas quae circa Saturnum, et quatuor alias quae circa Jovem per eumdem sunt visae. Ad haec per cometas qui supra lunam apparuerunt, qualis fuit nuperus anno Domini 1618, quem supra lunam exstitisse Mathematici ex ingenti ejus parallaxi, sive ex nulla aspectus mutatione in qualibet intuentium distantia asseverarunt. Insuper per novas stellas quae in coelo sidereo subinde apparuerunt et rursus disparuerunt, qualis apparuit in Cassiopaeia, anno Domini 1572. Omitto Josue, cap. X et XII, stetisse solem, eumque retroactum sub Ezechia, IV Reg. XX, 11, ac eclipsim inusitatam passum patiente Christo, Matth. XXVII, 45. Quae omnia significant coelos non omnino esse immutabiles et incorruptibiles, sed Deum ut suam in eis ostendat potentiam, ac herile jus et dominium, pro libito illos alterare et immutare, ac disponere et praeparare ad ultimam plenamque immutationem, qua eos plane incorruptibiles ac immutabiles, imo gloriosos efficiet in omnem aeternitatem; quare tunc perfectiores et solidiores quam modo, sint oportet. Haec omnia videntur exigere verba Scripturae toties et tam clare de coelis immutandis, imo perituris, novisque faciendis iterata ab Isaia, S. Petro, S. Paulo, S. Joanne, Davide et aliis: illaque ad illorum explicationem et expletionem videntur sufficere, ut patet ea inter se conferenti. Vide S. Augustinum, lib. XXI De Civit. Dei, VIII, ubi narrat Dei nutu stellam Veneris miro portento mutasse colorem, magnitudinem, figuram, cursum ad stuporem Astrologorum. Idem, lib. De Urbis excidio, refert prodigium, quo ardente coelo terraque tremente, Constantinopolitanae urbi excidium Deus comminari videbatur, anno Domini 396. Denique si ignis agit Dei virtute in spiritus, puta in daemones et animas damnatas, cur idem non agat eadem virtute in coelos corporeos? Ex dictis colligunt nonnulli (licet alii id negent) in fine mundi a Deo coelos innovandos esse non tantum accidentaliter, sed et substantialiter. Hoc enim significat illud Isai. cap. LXV, vers. 17: «Ecce creo coelos novos et terram novam.» Et Apocal. XXI, 1: «Vidi coelum novum et terram novam. Primum enim coelum et prima terra abiit.» Sicut enim in resurrectione, licet idem numero homo resurrecturus sit, tamen is, ut videtur, substantialiter perfectior erit quam fuerit prius; accipiet enim novam substantialem perfectionem et unionem, qua anima intimius, arctius, perfectius, nobilius unietur corpori, quam ante fuerit unita, ita ut homo novus resurgat quasi homo coelestis, gloriosus, impassibilis, immortalis; tam enim arcta erit unio animae cum corpore, ut amplius solvi non possit, ita ut ex ea homo fiat immutabilis et incorruptibilis, qui antea erat mutabilis, mortalis, miser et corruptibilis; quare tunc perfectius esse accipiet, quod semper subsistere et durare possit, imo corrumpi aut alterari nequeat: idem proportionaliter fiet in coelis. Ita inter alios docet D. Thomas, et ex eo D. Soto in IV, dist. XLIX, Quaest. IV, art. 5, ubi impassibilitatis et immortalitatis corporum beatorum causam intrinsecam dat, eorumdem perfectam cum anima unionem. Dos, inquit, impassibilitatis non est qualitas, sed ipsa animae informatio perfecta et indissolubilis, quae dat corpori esse perpetuum. Anima enim beata potens est corpus resurgens indissolubiliter informare, ad eum modum quo forma coeli suam informat materiam. Ita enim arcte alligat sibi potentiam materiae, ut non sit amplius ulli alterationi aut passioni pervia, quae a sua natura corpus distrahat. Adde quod anima tunc informans corpus, id ad quemdam spiritualitatis gradum elevabit, ut sibi ad nutum subdatur et serviat, juxta illud I Corinth. XV, 44: «Seminatur corpus animale, surget corpus spirituale,» uti explicat S. Augustinus, lib. XIII De Civit. cap. XX. Haec D. Soto. Idem docet noster Salmeron in hunc S. Petri locum, Delrio in cap. 1 Genes., et multi alii initio citati, quorum dicta Lectori expendenda et dijudicanda relinquo. Elementa vero calore (graece καυσούμενα, id est aestuantia, hoc est, prae aestu et ardore, ut ait vers. 12) solventur. — Per elementa accipe aerem inferiorem et aquam: nam de terra mox subdit eam esse exurendam. Ignis vero vel purgatione non eget, vel si in crassiore et fumosa sit materia, eam urendo et consumendo seipsum purgat et clarificat. «Elementa» ergo hic accipe media inter coelum et terram, puta mare et aerem nobis vicinum, ex quibus omnia mixta conflantur et constant. Porro τὸ solventur sic aliqui explicant, q. d. Corrumpentur, peribunt et evanescent. Ita Beda hic censet in die judicii peritura plane duo elementa, scilicet ignem et aquam, duo vero renovanda, scilicet aerem et terram. De qua idem docent Andreas Caesariensis, Aretas, Anselmus, Haymo et Rupertus in Apocal. XXI, 1, ubi dicitur: «Et mare jam non est.» Verum alius illius loci est sensus. Quare longe verius est, elementa alteranda tantum esse ut mutentur in melius, non vero corrumpenda; pertinent enim omnia ad integritatem universi. «Solventur» ergo, id est, vi ignis extenuabuntur, et quasi liquabuntur, ut ab iis separentur vapores, faeces, exhalationes, aliaeque res crassae et impurae eis permixtae; sicut in conflatorio solvitur aurum, dum vi ignis liquatur ut ab eo separentur scoriae, aes omnisque alia impuritas ei commixta, ut purum putum restet et effulgeat aurum. Ita S. Thomas, Titelmannus, Cajetanus hic, et Doctores Scholastici in IV, dist. XLVIII. Terra autem, et quae in ipsa sunt opera (tum a natura, tum arte ab hominibus facta, puta mixta omnia) exurentur. — Hinc patet mixta omnia esse exurenda, ac in cinerem terramque convertenda, ut in primigenium sui elementum remeent et redeant. «Cum enim,» ut docte ait noster Lessius loco jam citato, «omnia illa ad usum temporalis vitae hominum condita sint, cessante illa vita nulli erunt usui, ac proinde resolvenda sunt in sua principia ex quibus compacta, et suis elementis restituenda. Itaque exuretur terra profundissime, et omnia opera quae in ea sunt; exurentur montes et montium fundamenta; dissolventur omnia saxa et metalla, et rupes instar cerae liquescent; exuretur mare, ita ut consumatur quidquid in eo est terrenum vel concretum; denique exuretur quidquid in aere est materiae inflammabilis.» Et paulo inferius: «De mari exurendo non habemus locum expressum: colligitur tamen ex verbis S. Petri, cum dicit: Elementa ignis calore solvenda. Est enim quid valde mixtum et impurum; unde debet dissolvi et purgari: facile erit Deo per ignem accendere et dissolvere quidquid in mari est inflammabile. Hinc, Apoc. XXI, facta renovatione mundi dicit Joannes: Et mare jam non est; non quod elementum aquae sit abolendum (cum ad constitutionem mundi pertineat tanquam una ex principalibus ejus partibus), sed quia hoc mixtum quod proprie mare dicitur, non amplius erit; nec aqua, quae est portio istius mixti, alveo eodem continebitur, ita ut speciem maris praebeat; sed erit limpida instar crystalli, terramque undique operiet, sicut tempore diluvii, ut multi volunt; vel si non totam operiat, alia ejus erit dispositio et forma quam modo sit, cum navigationi, et aliis usibus nostrae mortalitatis inservit.» Hippolytus, oratione De Consummatione saeculi: «Fluvius igneus,» inquit, «egrediens cum furore instar maris saevi, exuret montes et colles, et mare delebit, et aethera inflammatione dissolvet.» Delebit mare, intellige non consumendo aquarum naturam, sed purgando, sicut dictum est; aget enim hic ignis non solum vi naturae, sed ut instrumentum divinae potentiae: sicut ventus quo siccatae sunt aquae diluvii, Genes. VIII. Itaque non mirum si possit brevi tempore terram profundissime exurere, montes, saxa et metalla dissolvere, et in ipsis aquis quidquid admixtum est absumere. Fient haec omnia incredibili fragore et strepitu, saxis ignitis et cinere in aerem altissime ejectis, flamma fumo permaxo in coelum exeunte, torrentibus sulphuris, et liquatorum vi ardoris saxorum, passim decurrentibus. Si enim haec omnia interdum in uno monte ardente fiunt, idque cum tanta elementorum perturbatione, ut mundus periturus videatur: quid fiet cum tot montes et tota terra ab imo ardebit? Ex dictis patet improbabile esse quod censet Moses Barcepha, lib. De Parad., cap. xviii, nimirum paradisum terrestrem ab igne conflagrationis mundi fore immunem, quamvis vacuum et nulli usui futurum; nam paradisus aquis diluvii obrutus interiit. Minus male dicunt alii paradisum servandum esse parvulis, ut post judicium in eo degant per omnem aeternitatem. Sed et hi errant; tota enim terra et omnia quae in ea sunt exurentur, uti significat hic S. Petrus. Porro lignum crucis Christi ab hoc igne fore immune, illudque quasi triumphale Christi trophaeum caelis esse inferendum canit Sibylla, lib. VI Carm., dicens: O lignum felix, in quo Deus ipse pependit! Nec te terra capit, sed coeli signa videbis Cum renovata Dei facies ignita micabit. Idem innuit Christus Matth. xxiv, 13: «Tunc parebit signum Filii hominis,» quod licet Abulensis et Jansenius, ac Anselmus in Elucid., accipiant de signo crucis in aere picto, tamen de ipsissima Christi cruce exponit S. Chrysostomus, hom. De Cruce et latrone; Waldensis, tom. III De Sacram., tit. 20, cap. clviii. Idque innuunt S. Cyrillus, Catechesi 13, et S. Ephrem, serm. De Vera paenit., cap. IV. Ac probabile esse censent Gretserus, lib. I De Cruce, cap. xcii, et Suarez, III part., tom. II, disp. LVII, sect. 2. Moraliter, hinc disce nulli rei terrenae cor tuum affigere, quia omnis illa exurenda est in die judicii: igne enim conflagrationis exurentur omnes flores, omnes gemmae, omne aurum, omnia metalla, omnes equi, omnia jumenta, omnia animalia, omnes plantae, omnes arbores, omnes horti, omnia palatia, omnes picturae, omnes agri, omnes libri, etiam S. Augustini, S. Ambrosii, S. Basilii, quin et S. Scripturae omnes Bibliothecae. Et si ita ardebunt res inanimae et insensibiles quae culpa carent, quomodo ardebunt cupiditas et voluntas hominis tot culpis inquinata et scatens? Ite nunc, mortales, aedificate palatia, hortos adornate, aurum sine fine congerite, deliciis affluite. Haec omnia vobiscum brevi exuret ignis ille divinus: «Omnis consummationis vidi finem, latum mandatum tuum nimis.»
3:11
11. Cum igitur haec omnia dissolvenda sint, quales oportet vos esse in sanctis conversationibus et pietatibus. — Est conclusio, qua acrem adhibet fidelibus stimulum ad Christianam vitam ac pietatem, omnemque virtutem et studium bonorum operum.
3:12
12. Exspectantes et properantes in adventum diei Domini. — S. Augustinus, De Fide et Operib., cap. xiv, legit, «ad praesentiam diei Domini,» quasi hunc unum spectantes, hoc unum agentes. «Qui enim unum quid mature transigit, is properat; qui multa simul incipit neque perficit, is festinat,» ait Agellius. Hoc est enim unum illud quod necessarium asserit Christus Marthae, Lucae cap. x, vers. 42. Nam hoc uno adepto, omnia adipiscimur; uno hoc perdito, omnia perdimus. Ita ad diem Domini properabat S. Joannes, utpote sibi bene conscius et avidissimus ut suo Jesu frueretur: «Veni, Domine Jesu,» inquit, Apoc. cap. ultimo. Hoc est quod quotidie ex praescripto Christi oramus: «Adveniat regnum tuum.» Causam dat S. Augustinus in Psalm. LXVI: «Gaudere judicandum, qui timuerit judicaturum.» Idem exemplum dat seipsum ante conversionem, lib. VI Confess., cap. ult.: «Nec me revocabat,» inquit, «a profundiore voluptatum carnalium gurgite, nisi metus mortis et futuri judicii, qui per varias quidem opiniones, nunquam tamen recessit de pectore meo. Et disputabam cum amicis meis Alipio et Nebridio de finibus bonorum et malorum: Epicurum accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem restare animae vitam et fructus meritorum, quod Epicurus credere noluit.» Nam, ut ait Paulus, II Tim. cap. IV, vers. 8: «Justitiae corona reposita est iis, qui diligunt adventum ejus.» Quo loco Anselmus: «Adventum judicis,» inquit, «non diligunt, nisi qui in causa sua habere se justitiae meritum sciunt.» Et Theodoretus: «Amat Domini adventum, qui illius leges sequitur, et ex illis vitam instituit.» Quaerit autem S. Chrysostomus quonam modo quis diligat adventum Christi? et respondet: «Si de ejus praesentia gaudet; qui vero in ejus gaudet praesentia, digna gaudio facit; opes omnes, si opus sit, atque ipsam animam ponet ut bonis fruatur aeternis, ut secundum ipsius adventum congruo habitu mereatur aspicere cum fiducia, cum gloria, cum claritate: hoc est diligere adventum ejus. Qui illius adventum diligit, omnia faciet ut ante universalem illum, singularis fiat ad eum quidam Salvatoris adventus. Quis vero iste est? audi dicentem ipsum Dominum nostrum: Qui diligit me, mandata mea servabit, et veniemus ego et Pater, et mansionem apud eum faciemus.» Quin et Seneca ad Martiam, cap. xxIII: «Sapientis,» ait, «animus totus in mortem prominet: hoc vult, hoc meditatur, hac semper cupidine fertur in exteriora tendens.» Et Plato in Gorgia, quem citat Theodoretus, lib. XI De Curand. Graecorum affect.: «Rhadamanthus (quem Gentiles credebant esse judicem mortuorum),» inquit, «nihil sane aliud hominis novit, neque quis sit ille, neque ex quibus parentibus ortus, sed solum curat malus-ne ille sit: quod ubi comperit, ad Tartarum eum demittit; animam vero conspicatus quae sancte vitam peregerit, idiotaeque aut alterius qui veritatem coluerit, Philosophi praesertim animam nactus, qui soli sibi vacaverit, neque multarum praeterea rerum in vita sollicitus fuerit, amanter illam excipit, atque ad beatorum insulas mittit.» Unde refert Plato: «Mihi quidem, o Callicles, his rationibus persuasum plane jam est, idque unum maxime aspicio, ut quam sanissimam animam judici Rhadamantho ostendam. Missas igitur faciens quas multi appetunt dignitates, veritatique incumbens curabo, ut quantum in me sit, quam optimus homo vivam; cumque mihi moriendum sit, mori homo quam optimus.» Et mox quemlibet ad idem studium adhortans: «Neque enim,» ait, «tibi ipsi ullas afferre poteris suppetias, cum tibi causa ibi fuerit, statueturque judicium; sed cum veneris in conspectum judicis, hiabis attonitus, tenebrasque et vertiginem patieris,» etc. Si haec Plato, quid faciet Christianus? Haec profunde meditans regius Propheta Psalm. lxxvi, 6: «Cogitavi,» inquit, «dies antiquos, et annos aeternos in mente habui. Et meditatus sum nocte cum corde meo, et exercitabar, et scopebam spiritum meum.» Alii legunt scopabam, id est, variis cogitationibus et meditationibus quasi verrebam, versabam, excutiebam vel a scope, q. d. Ad scopum suum dirigebam: ita Genebrardus Hebraea; unde Symmachus vertit, rimabar; S. Augustinus et Theodoretus, scrutabar; Romanum Psalterium, ventilabam; S. Hieronymus ad Suniam, sarriebam, uti sarculo ex agro eruuntur herbae inutiles et noxiae; idem S. Hieronymus in Psalterio vertit, fodiebam tanquam agrum ut ibi mitterem semen doctrinarum Domini; Aquila, scalpebam; Chaldaeus, pervestigabam; alii, vexabam spiritum meum. Haec omnia significant exactum, profundum et frequentem retractatum, discussionem et examen cogitationum et operum quod faciebat regius Propheta, et quilibet justus parans se ad mortem et diem Domini quotidie facere debet. Quocirca S. Basilius in Psalm. xxxIII: «Siquando,» ait, «senseris te ad peccatum incitari, ad mentem revoca formidabile illud, nec ulli mortalium tolerabile Christi judicium, in quo quidem judex praesidet in alto throno, astabit autem omnis creatura pertrepida et intremiscens; eo singuli quoque sistentur, de his examinandi quae quisque gessit in vivis. Deinde eos qui mala perpetrarunt, horrendi quidem et tristes circumstabunt ignem spirantes, vultum prae se ferentes nocti assimilem prae maerore et hominum odio. Subinconspicient barathrum in imum patens, tenebras impermeabiles, ignemque obscurum, urendi quidem vim habentem, luce autem destitutum.» Per quem coeli ardentes solventur. — «Coelos» intellige inferiores, puta aereos. Superior enim aeris pars pingui vapore et halitu inflammabili plena est, ait S. Augustinus XX De Civit., XVIII. Addunt alii coelos etiam superiores, puta sidereos (hi enim proprie vocantur coeli, praesertim cum ab elementis distinguuntur, uti hic fit), quos aethereos et aetherem esse, ideoque inflammari posse et debere arbitrantur, ut superius dixi. Ita Serarius hic nervose contendit igne exurendos esse, primo, coelos sidereos; secundo, aerem; tertio, aquam; quarto, terram, ita ut haec quatuor quoad substantiam, puta formam, intereant, solaque supersit eorum materia cum igne devorante et coelo empyreo. Vide dicta vers. 10. Et elementa ignis ardore (καυσσούμενα, id est aestuantia) tabescent, — τήκονται, id est, liquescent instar metalli in fornace liquati, ut dixi vers. 10. S. Augustinus loco citato legit: «Ardore ignis decoquentur.» Sicut enim aurum in conflatorio tabescit, id est liquatur et extenuatur, ut ab eo omnis faex et materia extranea abradatur, illudque purius et splendidius evadat: ita et tabescet, id est extenuabitur aer et aether, ut omnes exhalationes et faeces abradantur, illeque purior et splendidior enitescat. Nam sicut per resurrectionem corpora hominum non mutabuntur in aliam substantiam aut corpus, sed quasi per fornacem colabuntur et ab omni corruptione purgabuntur, itaque quasi coquentur ut sint aeterna: ita plane fiet toti mundo per ignem conflagrationis. Scriptura enim mundum dicit fore aeternum, Psal. xcIII, vers. 2, et Psalm. cxvIII, 89; atque ita explicat et conciliat haec loca Psaltes Psalm. CI, 27 et 28; unde et hic, vers. 13, S. Petrus ait coelos innovandos, id est, non substantia, sed qualitate tantum et perfectione fore immutandos. Idem docet S. Paulus, Rom. viii, 21. Atque eodem modo paulo ante, vers. 6, dixit S. Petrus mundum diluvio periisse, cum tamen substantia mundi diluvio non perierit, sed tantum ejus species et decor. Ita S. Augustinus, XX De Civit., xvi et xviii; S. Hieronymus in cap. xviii Isaiae, et alii. Per elementa accipe terram, aquam et aerem eis vicinum; superior enim aeris regio coelis vicina coelorum nomine comprehendi videtur, uti dixi vers. 7.
3:13
13. Novos vero coelos, — tum sidereos, tum aerios; «novos,» ut Sanctorum novitatem et gloriam repraesentent, ait Œcumenius: «novos,» inquam, vel quoad substantiam, ut multi volunt citati vers. 10; vel potius secundum qualitatem: «Quia lux lunae erit sicut lux solis, et lux solis septempliciter sicut lux septem dierum,» ait Isaias, xxx, 26. Idem proportionaliter accidet caeteris stellis ipsisque coelis. Ita S. Gregorius, lib. XVII Moral., cap. III: «Utraque haec (coelum et terra),» inquit, «per eam quam nunc habent imaginem transeunt, sed tamen per essentiam sine fine subsistunt.» Figura enim mundi, id est imago, transibit, non substantia, ait S. Augustinus, vel potius Gennadius De Eccles. dogmat., cap. LXX. Dicit ergo S. Petrus ad consolandos animandosque fideles, tot aerumnis et mortibus exagitatos, ut cogitantes revirescentes veteris mundi in novis coelis exuvias, meminerint Sanctis pariter damna fugientis vitae in immortalitatis lucra converti, ac cum novis coelis novum exspectent corpus beatum et gloriosum. Quocirca hos coelos novos continuo suspexerunt, et ad eos aspirarunt omnes Sancti. Celebris fuit Simeon Stylites, qui stetit in columna usque ad extremum senium, eique pedem ferrea catena astrinxit. Causam dat Theodoretus oculatus testis in ejus Vita, puta in Philotheo, cap. xx: «In ea,» ait, «degit coelum assidue visione apprehendens, et ut ea quae sunt super coelos contemplaretur, sibi vim afferens; mentis enim volatum non impediebat ferri vinculum.» Et inferius: ut se magis ab hominum consortio et contactu abduceret, «primum,» inquit, «jussit aedificari columnam sex cubitorum, deinde duodecim, postea autem viginti, nunc autem sex et triginta; cupit enim in coelum evolare et ab hac terrena conversatione liberari.» Et sub finem: «Accepit etiam doctrinae donum, et bis quotidie facit admonitiones, jubens in coelum suspicere et evolare, et a terra discedere, et regnum quod exspectatur visione apprehendere, et gehennae minas timere, et terrena contemnere, et futura exspectare.» Mirum est quod de S. Mechtilde scribit Ludovicus Blosius in append. De Quatuor sanctis feminis: «S. virgo Mechtildis,» inquit, «cum feria quarta post diem Paschae in Missa inchoaretur: Venite, benedicti Patris mei, ipsa ingenti et insolita laetitia repleta dixit ad Dominum: O si una essem ex illis benedictis, qui hanc dulcissimam tuam vocem audituri sunt! Et Dominus ad eam: Certo scias, te unam ex illis esse, et ut nihil dubites, ecce ego do tibi cor meum in pignus amoris, et in domum refugii, ut semper maximeque in hora mortis tuae consolationem et requiem in eo invenias. Ab eo tempore coepit mira devotione erga cor Jesu affici. Unde et frequenter dicebat: Si scribi deberent omnia bona quae a benignissimo corde Domini mei accepi, nullo quamlibet grandi volumine scribi possent. Instante autem hora mortis Dominus Jesus eam lumine divinitatis suae totam illustrans, blanda voce invitavit his verbis: Veni, benedicta Patris mei, posside paratum tibi regnum a constitutione mundi. Igitur beata illa anima expirans in coelum ad suavissimum Jesu cor evolavit.» Quocirca viri timorati et sancti quotidie crescunt et proficiunt in abdicatione rerum temporalium et studio coelestium, ut hac quasi scala Jacob (Genes. xxviii, 12) in coelum conscendant, juxta illud Davidis Psalm. LXXXIII, 5: «Beati qui habitant in domo tua, Domine: in saecula saeculorum laudabunt te. Beatus vir cujus est auxilium abs te: ascensiones in corde suo disposuit in valle lacrymarum, in loco quem posuit. Etenim benedictionem dabit legislator; ibunt de virtute in virtutem; videbitur Deus deorum in Sion.» Id fecit magnus ille Polychronius, de quo Theodoretus in Philotheo, cap. xxiv: «Est,» inquit, «divino incensus desiderio, et est terrenis omnibus superior, et corpori alligatus mentem habet alatam, et quae fertur in sublime, aeremque trajicit et aetherem, et caelis fit sublimior, et perpetuo divinam visione apprehendit contemplationem; nec potest illinc unquam mentem detrahere; quin etiam cum iis qui adveniunt colloquens, superna mente peragrat.» Et novam terram, — novo decore, puritate et fulgore splendentem, ut cum Sanctis, quibus serviet, quasi glorificetur, eorumque oculos mentesque oblectet. Paludanus in IV, dist. xLVIII, Quaest. I, censet quod hic fulgor terram pervadet et pertinget usque ad limbum puerorum, eorumque oculos et corpora postquam resurrexerint, illuminabit et recreabit; alioqui enim ipsi velut caeci in perpetuis degerent tenebris. Alii, ut Catharinus et Salmeron, hic censent pueros hosce futuros in terra quasi in quodam paradiso terrestri, ideoque perficiendos in cognitione naturali, ut Philosophos omnes superent, contemplaturos Deum in suis creaturis, eumque amaturos et laudaturos, quin et visitatione ac revelationibus angelorum gavisuros. Sed falluntur, dum eos censent fore beatos beatitudine naturali; cum enim damnandi sint poena damni (licet non sensus), puta carentia visionis beatificae, ad quam creati erant, uti contra Pelagianos docet S. Augustinus, haeres. 88, epist. 106, lib. I De Peccat. merit., cap. xxIII, et alibi: damnati dicendi sunt potius quam beati. Caeteroqui probabile est eos in terra vitam commodam acturos. Nam limbus puerorum eorum corpora, quae resument in die judicii, non capiet: erunt enim facile mille milliones parvulorum, qui toto orbe per tot saecula sine baptismo mortui erunt in peccato originali. Adde tot corpora ibi naturaliter esse non posse sine maerore et poena sensus (quam tamen parvulis communiter adimunt Theologi); hanc enim causaret loci obscuritas, conclusio, depressio, squalor, angustiae, etc. Recte enim ait Tobias, v, 12: «Quale gaudium mihi erit, qui in tenebris sedeo, et lumen coeli non video?» Vide Lessium De Attribut. divin., lib. XIII, cap. xxIII, ubi ex S. Thoma, Scoto, Marsilio, D. Soto aliisque Scholasticis, docet parvulos hosce comparituros in judicio universali, excepturos poenam damni, sed perficiendos in intellectu, voluntate, aliisque naturae facultatibus (erit enim tunc communis totius naturae renovatio et instauratio), ut contenti et laeti in omnem aeternitatem concorditer et amice vivant, ac Deum ament et laudent, quod se a peccato actuali et gehenna praeservarit, tantisque naturae donis ornarit, ut res creatas, ac praesertim animae suae excellentiam, aeque ac angelorum contemplari valeant, indeque Creatorem admirari et glorificare; alioqui enim essent otiosi per omnem aeternitatem. Nec enim credendum est Deum tot milliones animarum velle esse semper in otio, et quasi frustra in orbe. Si enim, ut passim docent Doctores in II, dist. xxxIII, quos citat et sequitur Gabriel Vasquez, III, disp. 134, cap. III, parvuli, Deo ita providente, non sentient maerorem ob amissionem regni caelestis, eo quod illud sua culpa non amiserint: cur non credamus eos in communi totius orbis instauratione pariter perficiendos in ordine bonorum naturalium, ut Deum cognoscere, amare et laudare valeant, itaque vitam quietam et jucundam agant? Haec Lessius, eaque multis rationibus confirmat. Quae si vera sunt, quis locus parvulis hisce aptior erit quam terra? utpote in qua solem, coelos, astra, mare caeteraque creata intueri et contemplari poterunt, ex iisque Deum amare et laudare. Dices, Job xxvi, 10, dicitur: «Terminum circumdedit aquis, usque dum finiantur lux et tenebrae,» id est, vicissitudo diei et noctis; ergo ea cessante, uti cessabit in die judicii, aquae excedent suos terminos, rursumque operient terram, uti operuerunt in mundi primordio; itaque futurum censent probabiliter S. Bonaventura, D. Soto in IV, dist. xLVII, Quaest. II, art. 4, et alii. Sed responderi potest, primo, τὸ usque dum finiantur lux et tenebrae, esse proverbium, significans idem quod semper et perpetuo. Sic enim explicat Jeremias, cap. v, vers. 22, dicens: «Qui posuit arenam terminum mari, praeceptum sempiternum quod non praeteribit;» alioqui enim terra aquis operta esset invisibilis, et ad primum chaos rediret, ex quo a Deo fuit educta die tertia mundi, cum discooperta fuit et ab aquis separata, Genes. I, 9, tuncque suam formam et decorem accepit. Secundo, dici potest quod mare in fine mundi multas rursum terras operiet, at non omnes; saltem parvulis locum vacuum relinquet. Ut ut est, Deo facile erit parvulis resurgentibus locum congruum sive in terra, sive sub terra, sive ubi ei libuerit, instruere et aptare. Porro Guilielmus Parisiensis apud Dionysium Carthusianum in IV, dist. xLVII, asserit viros sapientissimos censere, quod post diem judicii et conflagrationem mundi terra rursum floribus, gemmis, arboribus, fontibus aliisque similibus ornamentis sit vestienda, tum ad ejus mundique decorem, tum ad Sanctorum oblectationem, tum ad parvulorum sine baptismo defunctorum, qui in ea degent, recreationem. Idem censent Catharinus hic, Picus Mirandullus in Heptaplo, Abulensis in cap. xxv S. Matth., Quaest. DXLII et DXLVIII, ac Serarius in Judith, cap. xvi, Quaest. II. Audi Anselmum in Elucidario: «Terra,» inquit, «quae in gremio suo corpus Domini confovit, tota erit ut paradisus, et quia Sanctorum sanguine est irrigata, odoriferis floribus, rosis, violis immarcescibiliter erit perpetuo decorata.» Alii tamen, ut Œcumenius, idipsum negant. Secundum promissa ejus exspectamus. — Novos enim coelos novamque terram promisit Deus, Isai. LXIII, 17, et cap. LXVI, vers. 22, et cap. LXIV, vers. 4: «Oculus,» inquit, «non vidit, Deus, absque te, quae praeparasti exspectantibus te;» quo alludit S. Petrus, ideoque ait: «Exspectamus.» Rursum Christus saepe suis promittit regnum caelorum; hoc autem erit in coelis novis. Denique S. Joannes, Apocal. xxi, 1, promittit coelos novos et terram novam, sed post S. Petrum; post hanc enim epistolam scripta est a S. Joanne Apocalypsis. «Grandis audaciae puraeque conscientiae est regnum Dei postulare, et judicium Dei non timere,» ait S. Hieronymus in cap. vi Matth. In quibus justitia habitat. — Quaenam justitia? omisso errore Origenis, I Periarchon., cap. vii, qui Platonem secutus coelis animam et mentem, ac consequenter peccatum, justitiam et sanctitatem tribuit: primo, Philippus Solitarius, lib. III Dioptr., cap. vi, per justitiam accipit Deum; hic enim quasi sol justitiae in coelis novis habitabit. Secundo et melius, q. d. In coelis hisce nostris habitat misericordia tolerans peccatores; in coelis vero novis habitabit justitia, quae non admittet quidquam coinquinatum in illas ingredi, Apocal. xxI, 27. Rursum justitia divina cuique vel in coelis novis, vel in terra nova assignabit pro meritis locum ad praemium, vel poenam, eumque constantem et perpetuum absque ulla mutationis spe vel metu: nam Sanctis assignabit coelum, impiis infernum, pueris in peccato originali decedentibus terram. Hoc est quod Cyrillus, lib. III in Genes., ait Christum omni maledictione terram liberaturum, cum dabit coelos novos et terram novam; et, ut ait S. Ambrosius, lib. V, epist. 21, tunc omnia creata quae prius fuerunt instrumenta flagitiorum, iis exstinctis, quantum in ipsis est, pietatem et justitiam colent, quae idcirco dicitur in iis habitare. Hinc aliqui per catachresin per justitiam accipiunt mundi innovationem, splendorem et decorem. Hic enim congruit justitiae ac mundo jam a peccatis et peccatoribus expiato, ideoque quasi justo et sancto. Ita S. Ambrosius loco citato. Tertio, simpliciter et plane, «justitia,» id est sanctitas, puta justi et sancti, q. d. Mundus hic vetus instaurationem exspectans omnium scelerum est officina et sentina: at mundus per Christum judicem innovatus, exclusis et in tartara relegatis sceleribus et sceleratis, erit duntaxat locus et sedes justitiae ac justorum et sanctorum; hi enim erunt incolae et domini novi caeli et novae terrae: tunc enim Deus erit omnia in omnibus, I Corinth. xv, 28. Mystice, coeli novi et terra nova, sed animata, sunt sancti; in his enim habitat justitia, omnisque virtus et sanctitas, juxta illud: «Coeli enarrant gloriam Dei. In omnem terram exivit sonus eorum,» Psalm. xviii, vers. 1 et 5; quod de Apostolis mystice explicat S. Paulus, Rom. x, 18.
3:14
14. Propter quod, charissimi, haec exspectantes, satagite (σπουδάσατε, id est, omni studio, omni cura, omnibus viribus et nervis contendite) immaculati (ἄσπιλοι, id est, sine macula, scilicet graviori et mortali: nam omnes veniales in hac vita cavere est impossibile) et inviolati (ἀμώμητοι, id est irreprehensibiles) inveniri ei. — Nam, ut ait S. Paulus, Ephes. I, 4: «Elegit nos in ipso (Christo) ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate.» Et Coloss. I, 22: «Reconciliavit in corpore carnis ejus per mortem exhibere nos sanctos, et immaculatos, et irreprehensibiles coram ipso.» Praeclare S. Bernardus, De Triplici Jud.: «Debet,» ait, «quisque quantum potest se irreprehensibilem exhibere, primum quidem coram Deo, sed deinde etiam coram hominibus.» Tum allatis S. Petri verbis subjicit: «Tribus siquidem modis providemus bona coram hominibus, id est habitu, actione, sermone. Habitu ne sit notabilis, actione ne sit reprehensibilis, sermone ne sit contemptibilis. Tribus etiam modis coram Deo, cogitatione, affectione et intentione; nam et cogitatio debet esse sancta. Unde scriptum est: Cogitatio sancta servabit te; et affectio pura et intentio recta. Sunt autem tria ista, id est, cogitatio, affectio, intentio in anima; sed in ea quoque propriis singula locis distincta videntur. Nam cogitatio in memoria est, affectio in voluntate, intentio in ratione.» Nota τὸ ei, cum ait, «inveniri ei,» q. d. Primo, «ei,» id est, ab ipso quem nihil latet. Secundo, «ei,» id est, in judicio ipsius, quod falli nequit, quodque nemo potest evadere. Tertio, «ei,» id est, in conspectu ejus qui omnia praesens intuetur. Quarto, «ei,» id est, ad honorem et gloriam illius, ut illi placeatis, non hominibus; ut illius honorem promoveatis, non vestrum; ut ab illo praemium et gloriam recipiatis, non a mundi principibus. Ita Deus Abrahae perfectionis ideam praescribens: «Ambula,» ait, «coram me, et esto perfectus;» Septuaginta: «Place in conspectu meo, et esto inculpabilis seu irreprehensibilis.» S. Augustinus, lib. XVI De Civit., cap. XXVI, legit absolute: «Place, et esto sine querela.» Cum simile Thaletis Milesii monitum recitasset Tullius, lib. III De Legibus, nimirum assidue volutandum animo esse, non solum facta atque dicta, verum etiam cogitata divinis oculis patere, praefare adjecit: «Omnem virtutis Philosophiam hoc uno verbo Thales complexus est.» Addit explicatius Valerius Maximus, lib. VII, cap. II, 7: «Ut non solum manus, sed etiam mentes puras habere vellemus, cum secretis cogitationibus nostris coeleste numen adesse credidissemus.» Ita Jacob patriarcha moriturus benedicens filiis Joseph, ait: «Deus in cujus conspectu ambulaverunt patres mei;» Septuaginta: «Deus, cui placuerunt patres mei in conspectu ejus.» Ita David, Psal. CXIV, 9: «Placebo,» ait, «Domino in regione vivorum;» hebraice, ambulabo coram Domino in terra viventium. Ita Abel «in omnibus quaecumque gerebat, Deum putabat esse praesentem,» ait Josephus, I Antiq. IV. Ita Henoch «ambulavit cum Deo;» Septuaginta, beneplacuit Deo, Gen. V, 24. Quidni placeat Deo, qui ita vivit, ut cogitet semper Deum sibi esse praesentem? «Noe vir justus atque perfectus cum Deo ambulavit;» Septuaginta, placuit Deo, Genes. VI, 9. Ita Abraham: «Dominus,» ait, «in cujus conspectu ambulo;» Septuaginta, Dominus Deus, cui placui ante ipsum. Seneca Gentili Lucilo hoc vitae honestae dat consilium, epist. 25: «Sic vive, tanquam sub alicujus boni viri, ac semper praesentis oculis.» Pientius S. Augustinus, Soliloq., cap. XIV, Christianis hunc sanctae vitae dat stimulum: «Magna nobis est indita necessitas juste recteque vivendi, qui cuncta facimus ante oculos Judicis cuncta cernentis.» Addit S. Petrus τὸ in pace, ut scilicet existentes immaculati et inviolati, primo pacem habeatis cum Deo, cum proximo et cum propria conscientia: magnum enim bonum est pax conscientiae, qua anima, domitis passionibus, tranquilla est, suique regina et domina. Unde haec pax exsuperat omnem sensum, et custodit corda et intelligentias nostras, ait S. Paulus, Philipp. IV, 7. Vide ibi dicta. Secundo, ut adventum Domini, mortem scilicet et judicium, vobis bene conscii exspectetis animo pacato, sereno, hilari et fidenti; haec ergo pax est effectus et praemium immaculatae et inviolatae mentis. Antistropha huic S. Petri sententiae est illa S. Pauli monentis Titum, cap. II, vers. 12: «Ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie et juste et pie vivamus in hoc saeculo, exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei.» Et illa, II Corinth. VII, 1: «Has ergo habentes promissiones, charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei,» etc. Uterque vero eam accepit et didicit a Christo dicente et docente, Lucae cap. XII, vers. 35: «Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris, et vos similes hominibus exspectantibus dominum suum.» Ubi vide S. Gregorium, S. Augustinum et S. Ambrosium. Anterius idem monuerat, Ecclesiastici cap. XVIII, 19, dicens: «Ante judicium interroga teipsum, et in conspectu Dei invenies propitiationem.» Et: «Ne verearis usque ad mortem justificari, quoniam merces Dei manet in aeternum.» Quin et Salomon: «In omnibus viis tuis,» ait, «cogita illum, et ipse diriget gressus tuos,» Proverb. cap. III, 6. Et Tobias ad filium, cap. IV, 6: «Omnibus,» ait, «diebus vitae tuae in mente habeto Deum.» Et David, Psal. XVII, 13: «Quoniam omnia judicia ejus in conspectu meo, et justitias ejus non repuli a me; et ero immaculatus cum eo, et observabo me ab iniquitate mea.» Et Michaeas, cap. VI, vers. 8: «Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus requirat a te, utique facere judicium, et diligere misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo.» S. Ignatius quoque ad Heronem: «Memento,» ait, «Dei, et non peccabis.» Et Clemens Alexandrinus, III Paedag., cap. V: «Hac ratione fit ut quis nunquam labatur, si Deum semper sibi adesse existimet.» Moraliter: Mirare hic et imitare candorem, humilitatem, integritatem et charitatem S. Petri, qui divini honoris studiosus, sui negligens, adeo dilaudat, imo canonizat Epistolas S. Pauli, cum tamen sciret in iis se taxari, suumque errorem et lapsum toti orbi propalari; nam, Galat. II, 11, de eo sic scribit S. Paulus: «Cum autem venisset Cephas Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat,» etc. Notent hoc doctores et Scriptores, qui aliorum dicta et scripta suis contraria vituperant, impugnant, lacerant. Notent et discipuli qui suos antagonistas supplantare satagunt, qua in re magis se quam suos aemulos infamant; produnt enim suam superbiam, invidiam, odium, immodestiam, insipientiam. Quanto satius acerbius contra se dicta dissimularent, et silentio premerent? sic enim se sapientes, magnanimos, Christianos, religiosos ostenderent, horum enim decus in unica virtute consistit.
3:15
15. Et Domini nostri longanimitatem salutem arbitremini. — q. d. Hortatus sum vos, ut sancte vivendo exspectetis et desideretis adventum Domini; interim tamen nolo vos queri de ejus tarditate, ac dicere: «Tardat Dominus promissionem suam,» vers. 9. Sed potius arbitrari, sentire et existimare quod haec ejus longanimitas protendatur, nobisque exhibeatur ad salutem, tum nostram, tum malorum aliorum, ut scilicet omnes a peccatis resipiscant, aut certe virtutes et merita bonorum operum accumulent, quorum coronas et praemia aeterna a Christo judice accipient: sicut de facto haec Dei longanimitas multis est saluti, qui alioqui periissent, adeoque per eam completur omnis Sanctorum et electorum numerus. Sicut et charissimus frater noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit vobis, — commendans tum Dei longanimitatem peccatores exspectantem ad paenitentiam, tum puritatem vitae, fidem, spem, etc., quae hac epistola vobis commendavi. Id facit Paulus, tum epist. ad Rom., cap. II, vers. 4: «An ignoras,» ait, «quoniam benignitas Dei ad paenitentiam te adducit?» ita Œcumenius; tum epist. I ad Corinth., cap. III et XII, sed praesertim epist. ad Hebr., III, VI et X, vers. 36, ubi Dei longanimitatem nobis debere esse saluti hisce verbis significat: «Patientia,» ait, «vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes reportetis repromissionem. Adhuc enim modicum aliquantulum qui venturus est veniet, et non tardabit; justus autem meus ex fide vivit.» Cum enim ait Petrus: «Scripsit vobis,» videtur denotare Hebraeos; ad Hebraeos enim praecipue scripta est haec S. Petri epistola, utpote quorum ipse quasi Christi successor et vicarius, propriam sibi curam assumpserat. Ita Catharinus, Salmeron et alii hic, ac Baronius, anno Christi 60, et Bellarminus, lib. I De Verbo Dei, cap. XVII. Nota hic charitatem et unionem S. Petri cum S. Paulo, cui tam luculentum sapientiae divinae dat elogium et testimonium; ex quo sane S. Paulo ejusque epistolis magna accessit auctoritas. S. Petri enim et summorum Pontificum ejus successorum est, Canonicas Scripturas a non Canonicis secernere, probare et definire. S. Petri judicium secutus S. Dionysius Areopagita, cap. II et VII De Divin. Nomin., S. Paulum vocat solem, perfectorem, ducem et sapientiae abyssum, ab eoque se suam Coelestem et Ecclesiasticam Hierarchiam accepisse testatur. Et S. Hieronymus, epist. 61 ad Pammachium, S. Paulum ejusque vocem vocat «vas electionis, tubam Evangelii, rugitum leonis nostri, flumen eloquentiae Christianae.» S. Augustinus in Psal. CXLVII: «Nihil,» ait, «nobis isto viro notius, nihil suavius, nihil in Scriptura familiarius est.» Nazianzenus, orat. 33, Paulum vocat discipulum piscatorum (Apostolorum) simul et magistrum. Vide dicta Prooemio in S. Paulum, ubi sapientiam aliasque dotes S. Pauli multis demonstravi.
3:16
16. In quibus sunt quaedam difficilia intellectu. — Graecum ἐν οἷς, est masculinum; unde non potest referre Epistolas, utpote generis feminini, sed ipsa dicta et scripta, sive ea quae scripsit Paulus, in quibus sunt multa difficilia. Unde liquet contra Calvinum et Lutherum, Scripturas non esse faciles, et cuique etiam idiotae perspicuas. Respondet Calvinus, ejusque hyperaspistes Beza, τὸ ἐν οἷς referri ad τούτων, quod praecessit, puta ad res de quibus scripsit Paulus: hae enim cum sint de Deo trino et uno, Christo crucifixo similibusque fidei arcanis, sunt intellectu difficiles. «Ne quis ergo,» ait Beza, «hinc putet errorem stabiliri; impius enim et blasphemus est qui nuper scripsit, verbum Dei ita esse obscurum, ut quocumque modo illud accipias, controversiis religionis decidendis non sufficiat.» Haec ille, sibi Lucifer, aliis tenebrio, imo erro et impostor. Subdit S. Petrus: «Quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas.» Ubi nota τὸ caeteras; haec enim vox denotat ipsas S. Pauli Epistolas; hae enim numerantur inter caeteras Scripturas Canonicas, q. d. Depravant Epistolas S. Pauli, sicut et caeteras Prophetarum et Apostolorum Scripturas, quas, quia difficiles sunt intellectu, in alienos sensus detorquent. Adde difficultatem Epistolarum S. Pauli sat convinci ex tot et tantorum Patrum et Doctorum in eas Commentariis, qui tamen sensa mentemque Pauli non adaequant, multoque minus exhauriunt. Item ex perpetuo haereticorum de earum intellectu tum inter se, tum cum Catholicis litigio et dissidio. Denique ex ipso earum intuitu et lectione. Legat quilibet Epistolam ad Hebraeos, et mille in ea inveniet difficultates. Depravant. — Graece στρεβλοῦσιν, id est detorquent S. Scripturas, quae sunt «originalia instrumenta Christi,» ait Tertullianus, cap. II De Carne Christi. Idem De Praescript., cap. XVII: «Tantum,» ait, «veritati obstrepit adulter sensus, quantum corruptor stylus.» Nam, ut ait S. Augustinus, tract. 18 in Joan., non aliunde «natae sunt haereses, nisi dum scripturae bonae intelliguntur non bene, et quod in eis non bene intelligitur, etiam temere et audacter asseritur.» Vide Vincentium Lirinensem, Contra haereses. Sic etiamnum hodie nostri haeretici depravant Epistolas S. Pauli, eisque suas haereses tuentur, adeo ut Calvinus clamet pro se, puta pro suo praedestinationis et reprobationis fato, pro fide sola justificante, pro servo arbitrio, etc., stare Paulum et Augustinum. Lutherus vero inter alia ausus fuit depravare verba illa Pauli Roman. III, 23: «Arbitramur justificari hominem per fidem,» addendo solam. Moraliter: Notent hic concionatores, qui nimis licenter S. Scripturam ad suos conceptus, volentes nolentes trahunt et torquent, se id faciendo illam depravare. Qui enim in alienos sensus eam detorquent, hi eam depravant: vis enim et mens S. Scripturae non in verbis, sed in sensu consistit; qua de re plura dixi in Prooemio in Min. Prophet. Quin imo S. Gregorius, lib. VI, epist. 7, reprehendit eos, qui in Cyriaci Episcopi ordinatione prae gaudio clamaverant: «Haec est dies quam fecit Dominus,» eo quod haec verba proprie dicta sint de Christo, Psal. CXVII: «In creaturae autem laudem,» inquit, «vox illa dari non debuit, quae soli convenit Creatori.» Ad suam ipsorum perditionem. — Quia ipsa Dei verba, oracula et diplomata violant et depravant. Si enim qui litteras regis falsificat, reus est laesae majestatis humanae, utique qui litteras Dei falsificat, reus est laesae majestatis divinae, ideoque perditioni et gehennae obnoxius.
3:17
17. Vos igitur, fratres, praescientes (puta praemoniti a me de periculo) custodite (id est, ut vertunt Tigurina, Pagninus et S. Augustinus, De Fide et Oper. cap. XIV, «cavete») ne insipientium (graece ἀθέσμων, id est impiorum, nefariorum, exlegum, puta haereticorum qui depravant Epistolas S. Pauli aliasque Scripturas) errore traducti (Tigurina, abducti; graece συναπαχθέντες, id est simul cum aliis abducti) excidatis a propria firmitate, — fidei, pietatis, gratiae et virtutis Christianae. Unde ait Paulus: «Optimum est gratia stabilire cor,» Hebr. XIII, 9. Pro errore graece est πλάνη: unde stellae erraticae vocantur planetae, quo innuit haereticos esse planetas et errones, qui nusquam fixi consistant, sed per varias haereses oberrent, et ab una in aliam et aliam, ac tandem in atheismum dilabantur.
3:18
18. Crescite vero in gratia et in cognitione Domini nostri et Salvatoris Jesu Christi. — Idem precatur et hortatur Paulus: «Non cessamus,» inquit, «pro vobis orantes, ut impleamini agnitione voluntatis Dei, in omni bono opere fructificantes, et crescentes in omni scientia Dei, in omni virtute confortati,» Coloss. I, 10. Nam, ut ait S. Leo, serm. 8 De Passione: «Omnes de die in diem proficiendo per pietatis augmenta renoventur: quantumlibet enim quisque justificatus sit, habet tamen dum in hac vita est, quo probatior esse possit et melior: qui autem non proficit, deficit; et qui nihil acquirit, non nihil perdit.» Gratiam praeponit cognitioni, quia crescere in gratia utilius est et magis necessarium, quam crescere in cognitione; multi enim plebeii et rudes crescunt in gratia, et non in cognitione, hique superabunt multos doctos et litteratos in gloria coelesti. Crescere autem in cognitione Jesu Christi Salvatoris, est crescere in cognitione divinitatis, humanitatis, redemptionis, resurrectionis, gratiae, gloriae, omnibusque mysteriis et beneficiis Jesu Christi; unde sequitur incrementum charitatis et amoris ejusdem. Sane quisque Christianus quotidie deberet crescere in cognitione, meditatione et amore Jesu Christi Salvatoris sui; ita cresceret pariter in meritis, et in corona ac gloria coelesti. Dicit hoc Petrus contra haereticos qui se Gnosticos, id est scientes et in cognitione perfectos, vocabant et jactitabant, cum essent ignorantes et errantes. Veri enim Gnostici sunt fideles qui suam ignorantiam fatentur, ac student crescere in cognitione rerum salutis, ideoque assidue orant cum Psalte: «Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua.» Ipsi gloria et nunc, et in diem aeternitatis. Amen. — Puta in omnem aeternitatem, quamdiu durat dies aeternitatis. Aeternitas enim est quasi una dies, unumque hodie constans semper et perennans, ut dixi vers. 8. Vel «in diem,» id est in tempus aeternitatis, puta aeternum quod imaginamur aeternitati Dei coexistere, ut illam animo concipere et aliquo modo apprehendere possimus; dies enim saepe pro tempore capitur: imaginamur enim millia et milliones annorum semper sibi succedentium, idque sine fine, ut aeternitatem mente concipiamus. Sic David ait Psalm. LXXVI, 6: «Annos aeternos in mente habui.» Significat hic S. Petrus fideles debere perpetuo vita et voce glorificare Deum, ipsique optare gloriam non praesentem et hodiernam duntaxat, sed perennem et aeternam, ac jugiter cum Ecclesia canere: «Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto; sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum.» Hoc enim faciunt canuntque perpetim Beati in coelo, quorum vitam, laudem et felicitatem nos in hac vita inchoare decet, ideoque mentem abstrahere a rebus terrenis, caducis et momentaneis, eamque figere in coelestibus, stabilibus et aeternis. Praeclare S. Leo, serm. 2 De Passione, in fine: «Magni nominis militiam,» inquit, «magnae professionis suscipimus disciplinam. Sectatores Christi discedere a regia non licet via, sed dignum est temporalibus non occupari ad aeterna tendentes.» Idem, serm. 1 De Resurrect.: «Ex qualitate,» ait, «temporalium actionum, differentiae retributionum pendent aeternarum.» Et inferius: «Pro transactis habeantur quae ex maxima parte jam non sunt: et mens intenta mansuris ibi desiderium suum figat, ubi quod affertur, aeternum est.» Et S. Basilius in Psalm. XLVIII, agens de divitiarum contemptu: «Ne esto,» inquit, «circa praesentia haec pusillo aut dejectiori animo, quin potius vitam illam exspectato beatam prorsus, nec ullo fine claudendam.» Pathetice vero B. Petrus Chrysologus, serm. 124: «Quid stupemus? ubi sumus? Quis est iste qui nos eludit somnus? Quae est ista quae nos tenet oblivio lethalis? Quare non coelo mutamus terram? Quare non caducis emimus aeterna? Quare non perituris manentia comparamus?» Nae ille alte stertit qui ad haec vehementia tonitrua fulminaque verborum non expergiscitur. Nec minus ardenter in saeculi asseclas intonat Nazianzenus, orat. 16: «Quis praetereuntia praeteribit? Instabilibus et aeternis mentem adjunget? Quis de praesentibus rebus tanquam de abeuntibus cogitabit? Quis picturam a veritate, quis umbram a vita sempiterna discernet?» Congruenter et Seneca, epist. 110: «Quid miraris? Quid stupes? Pompa est. Ostenduntur istae res, non possidentur; et dum placent, transeunt: ad veras potius te converte divitias.» Denique S. Bernardus in Meditat. cap. II, clare et nervose: «Dic mihi,» ait, «ubi sunt amatores mundi, qui ante pauca tempora nobiscum erant? Nihil ex eis remansit, nisi cineres et vermes. Attende diligenter quid sunt, vel quid fuerunt. Homines fuerunt sicut tu: comederunt, et biberunt, riserunt, duxerunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descenderunt.» Unde concludit idem in Sententiis: «Infelix proinde qui in hujus vitae lubrico fidens, perituram insumit operam; nec advertit quoniam vapor est, et ad modicum parens, et vanitas vanitatum.» Si sapis ergo optasque esse felix,
Benedictio Conclusiva Quocirca Ecclesia nos docet Deum orare, «ut eo rectore et duce sic transeamus per bona temporalia, ut non amittamus aeterna;» transeundum enim est per temporalia et transitoria, haerendum in fixis et aeternis. VIVE VERITATI, VIVE IMMORTALITATI, VIVE AETERNITATI. «Haec sollicitissima meditatio debet esse sapientis, ut quoniam brevis dies istius vitae, et incerta sunt spatia, nunquam sit mors morituro improvisa, nec inordinatum incidat finem, qui se novit esse mortalem,» S. Leo, serm. 5 De Jejunio 7 mensis.
3:1
1. Hanc ecce vobis, carissimi, secundum scribo epistolam. Graecasichabent: Hanc jam, dilectij secundam vobis etc. Interpres pro ^Srj, quod hodie in omnibus est Graecis, legit: Iboh, ecce. Porro B. Petrus, secundam hanc nominans epistolam ad eos scriptam, satis utique significat, se prius ad eosdem, nec plures, sed unam Epistolam dedisse.
In quibus vestram excito in commonitione sinceram menteir.. In quibus, Graece: sv atc, foemineo genere; ut non alio, quam ad Epistolas referri possit, quum tamen non Epistolas, sed Epistolam dixerit. Unde nonnulli suspicati sunt, hic esse soloecismum, ad quem evitandum vertere malunt: Has secundas vobis scribo literas, in quibus etc. Sed non est affingendum B. Petro vel ejus amanuensi vitium Grammaticae tam apertum, ut scriberet: Epistolam, in quibus, pro: in qua. Dicimus ergo, Petrum, quum ait: in quibus, relationem facere ad rem, non ad vocem; quod saepe faciunt optimi quique scriptores. Id est, facere relationem ad duas Epistolas, verbis praecedentibus sigaificatas, ac si diceret: Hanc secundam Epistolam vobis scribo post priorem; in quibus duabus Epistolis per commonitionem excito et exstiraulo vestram sinceram mentem. Hinc etiam patet, utramque Epistolam raonitoriara esse. Quod commonendi studium jam supra declaravit, cap. 1. dicens: Propter quod incipiam vos semper commonere etc. Et sicut illic animos eorum conciliabat, appellans scientes et confirmatos in praesenti veritate, ita et hic, laudem illis adscribens sincerae mentiSj id est ejus, quae simulationis sit expers; maxime quod mens hujusmodi sit admonitionis capacior.
3:2
2. Ut memores sitis eorum, quae praedixi, verborum a sanctis Prophetis. Hic jam sermo commonentis est. In Graeco non est verbum: praedixi, sed participium: Toiv TcpostpTjiievcav, eorum, quae praedicta sunt. Itaque melius et clarius hanc partem ita vertas: Ut memores sitis verborum, quae praedicta sunt a sanctis Prophetis. Sic enim idem interpres vertit admonitionem huic similem, quae est in Epistola Judae: Memores, inquit, estote verborum, quae praedicta sunt ab Apostolis etc. Plenius autem hic loquitur Petrus, prius ad Prophetarum, deinde ad Apostolorum verba atque praecepta animo recolenda fideles excitans, ut qui per fidem in baptismo susceptam essent superaedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum, Eph. 2. Sed et supra, cap. 1., ad utrosque audiendos fuit adhortatus.
Et Apostolorum vestrorum, praeceptorum Domini et Salvatoris. Haec pars intricatior est, etiam in Graeco, ubi sic ad verbum habetur: Et ejus, quod est Apostolorum nostrorum (seu nostri) mandati, Domini et Salvatoris. Interpres legit pronomen secundae personae oixixiv, pro '^|jid)V primae, quod nunc constanter habent Graeca, Complutensibus exceptis. Nam quia videbatur absurdum, ut Petrus diceret: Apostolorum nostrorum, qui ipse erat Apostolus, idemque primus, hinc verisimile est, quod personam mutavit quispiam. Porro sensus varie redditur, etiam secundum lectionem Graecam. A quibusdam hoc modo: Praeterea memores vos esse volo praeceptorum Domini et Salvatoris, vobis traditorum a nobis Apostolis. Alii, auctoreOecumenio, praecepta distinguunt, quasi memores esse vebt praeceptorum, tam eorum, quae ab Apostolis, quam quae a Domino Salvatore data sunt. Tertium sensum aperitErasmi versio: Et mandati nostri, qui sumus Apostoli Domini et SalvatoriSj id est: Ut memores sitis etiam mandati seu mandatorum, quae accepistis a nobis ApostolisChristi. Sensum hunc plane efficiunt ipsa Petri verba, tantum adhibita seu intellecta permodica metathesi: xal irjQ evToX^C -^fjiaiv twv aTTooTOACDV tou xupiou xai ocoT^poc. Quare merito plerique recentiores eum amplectuntur. Nam ct priori parti congruenter respondet, atque adeo convenit cum eo, quod in simili commonitione dicit B. Judas: Ab Apostolis Domini nostri Jesu Christi. Additio B. P. Sed ad hunc sensum accedet, quod est in nostra vulgata. si sic ordinemus et distinguamus: Ut memores sitis eorum verborum a sanctis Prophetis enuntiatorum, quae praedixi in hac ipsa Epistola; memores item sitis praeceptorum, quae nos, Apostoli vestri, vobis dedimus, eadem praecepta Domini et Salvatoris, Matth. 7. et 24. Aut sic: Dedimue, iidem Apostoli Domini et Salvatoris. Hoc autem Apostolicum praeceptum intelligit Petrus, quod jam in superioribus inculcavit, de retinenda mordicus doctrina principio tradita, maxime quod ad Christi Domini promissiones et gloriosum adventum attinet; deque cavendis pseudodidascalis, qui ab ea doctrina conantur auditores abducere, De his enim diserte Judas exponit. ac de iisdem subjungit Petrus:
3:3
3. Hoc primum scientes, quod venient in novissimis diebus in deceptione illuaores. Multa Graeca non addunt illud: in deceptione, nec legit Oecumenius; tametsi probabile est, a Petro scriptum esse, excidisse vero propter Graecarum vocum initiales syllabas similes: liiTrafj'- /jiovTj, IfiTtaTxTaij et quia apud Judam non additur. Nam certe Augustinus legit lib. 20. de civit. Dei, cap. 18.: Venient, inquit, in novissimo dierum illusione illudentes, et Hieronymus lib. 1. adversus Jovinian. cap. 25.: Venient in novissimis diebus illusores seducentes. Hic jam ostendit Apostolus necessitatem commonitionis. Unde dicit: primum, tamquam de re praecipua, quam scire eos oporteat, ob cautelam futurorum. Nam illud: scientes (quod nominativi casus est: YivcwaxovTsg), refertur ad aycnzriTol, carissimi, sic tamen, ut praeceptive dictum intelligatur, id est: scitote; quomodo Paulus ad Timotheum h^quitur 2 Epist. 3.: Hoc autem scito, quod in novissimis diebus etc. Novissimcs sive extremos dies, vel, ut in Graeco, extremum dierum, pro quo Judas: extremum seu novissimum tempus, Hebraea consuetudine dixit Petrus pro temporibus futuris, sive in longinquum, sivo etiam proxime; quemadmodum eam phrasim, quae frequens est in Scripturis, intelligendam docuimus in commentar. ad 1 Tim. 4., et 2. ad eundem 3. Sufficere potest ille unus locus, Prov. 23., de vino: Ingreditur blande; sed in novissimo mordebit ut coluber. Nam et hic constat, Petrum loqui de seductoribus paulo post exorituris, adversus quorum fallacias hac Epistola monitoria praemunit fideles, ad quos scribit. Notantur autem, qui ex Simonis praesertim schola prodituri erant, ut Gnostici et quotquot ejusdem generis, licet varia nomina sortiti. lUusores autem dicuntur (quo nomine etiam Judas Apostolus eos appellat) non tam, quod pro ludo habeant Christi religionem, ejusque cultores derideant, quum ipsi vel maxime Christiani velint haberi; quam quod instructi sint arte fallendi; quos Latine dicimus: impostores, Hebraei linguae suae proprietate vocant: illusores, quod, dum fallunt homines, exponant eos aliorum ludibrio. Nam dolo capti vulgo ridori solent tamquam simplices et incauti. Vel etiam quia, quos decipiunt vel decipiendos.sperant, eos in corde suo derident tamquam ignaros doli et simplices. Saope etiam inter sese eos cum cachinnis irrident. Legitur hoc vocabulum Psalm. 1. ex Hebraeo, et in Proverbiis, et alibi passim. Hinc et illud Matth. cap. 2. de Herode: Videns, quoniam illusus esset a Magis, id est, deceptus, Magis non redeuntibus, uti promiserant.
Juxta proprias concupiscentias ambulantes. Augustinus legit, ut in Graeco est: Secundum proprias suas concupiscentias euntes. Eadem prope verba sunt apud B. Judam, et sensus est: Obsequentes carnalibus suis desideriis, gulae et libidini servientes. Qui enim ejusmodi sunt, facile spem abjiciunt et impugnant bonorum coelestium ac spiritualium, quae nobis in futurum promittuntur. Unde sequitur:
3:4
4. Dicentes j ubi est promissio, aut adventus ejus? Adventus in Graecis genitivi casus est: xrjc^ Tiapouoiac. Legunt enim sine particula disjungente media: Ubi est promissio adventus ejus? Quae eadem lectio apud Liranum est. Sic et Augustinus: Ubi est promissum praesentiae ipsius? Nam Graeca vox et adventum, et praesentiam significat, ut monuimus ad cap. 1. vers. 16. Sed hoc loco melius accipitur pro adventu, quemadmodum et supra, dicto cap. 1. vers. 16. Est autem locutio transitiva pro intransitiva, familiaris Hebraeis; quam intransitive sic reddas: Ubi est promissus ejus advefdus? Ejus, refert Dominum et Salvatorem; id enim praecessit. Adventum intellige gloriosum, quo veniet cum majestate magna, judicaturus mundum, et judicio peracto sine fine regnaturus cum suis electis. Hunc enim adventum suum ipse Christus promisit iu Evangelio multoties, eundemque praenuntiarunt Prophetae. Promissionis autem Christi testes fuerunt Apostoli, sicut dictum est cap. 1. Porro, quid impostores illi voluerint, dicendo: Ubi est etc., dubitari potest. Beda, quem nonnulli sequuntur, haec ab illis dicta putat ad significandam tarditatem adventus Domini; quomodo dicebat malus ille servus in corde suo: Moram facit Dominus meus venire; percutiens interim conservos suos, edensque et bi~ bens cum ebriosis, Matth. 24. et Luc. 12. Hos opponit Beda Thessalonicensibus, qui diem Domini viciniorem, quam oportuit, suspicabantur, 2 Thess. 2., ac monet, sane quam salubriter, ab utraque opinione cohibendum assensum: Sed solum hoc, inquit, seduli procuremus, ut, sive ocius, sive sero veniens Dominus, paratos nos possit invenire, dum venerit. Alii interrogatione ejusmodi simpliciter negari putant futurum adventum Christi, ut responsio sit: Vana est promissio; numquam veniet Dominus. Quo sensu ad Tobiam dicebant cognati ejus: Ubi est spes tua, pro qua eleemosynas et sepulturas faciebas? Sic enim uxor ejus exponit, cum exprobratione dicens ei: Manifeste vana facta est spes tua etc. Sensum hunc volunt Liranus ac plerique neoterici; idque rectius. Nam eum plane exigit sequens istorum impiorum probatio: Ex quo enim patres dormierunt etc., et subjuncta refutatio: Latet enim eos hoc volentes, etc. Rursus quaeritur, utrum haec ab impostoribus dicta fuerint ad eximendum metum futuri judicii, an vero ad spem adimendam futurae remunerationis et gloriae. Respondeo, principalius dicta fuisse ad spem adimendam. Quod declarat nomen promissionis; nam promissio bonorum est. Quippe studium illorum impostorum erai, hominibus injicere desperationem eorum bonorum, quae post hanc vitam exspectanda per Apostolos Christi nuntiabantur; tamquam inania essent promissa; quamvis consequenter hac sua doctrina etiam metum eximerent futuri judicii ac gehennae. Itaque fiebat, ut eorum sectatores, de futuris et spe vacui, et metu liberi, totos sese projicerent ac demergerent in voluptates vitae praesentis •, tamquam dicentes: Edamus et bibamus; cras enim moriemuVj 1 Cor. 15; videlicet more gentilium sine Deo viventium, qui desperantes semet ipsos tradiderunt impudicitiae, in operationem omnis immunditiae, Eph. 4. Fuit haec doctrina Gnosticorum et quorundam aliorum, qui, post Apostolos exorti, negarunt futuram mortuorum resurrectionem, et per consequens adventum et regnum Christi, id est, duos extremos articulos Symboli fidei nostrae: Carnis resurrectionem, et vitam aeternam. De quibus haereticis consulendi Epiphanius, Philastrius et Augustinus, de haeresibus scribentes. Quamquam et, viventibus adhuc Apostolis, erant, qui per Ecclesias talia spargerent. Ex quibus Hymenaeus et PhiletuSf dicentes, resurrectionem esse jam factam, 2 Tim. 2., et qui absohite dicebant, quod resurrectio mortuorum non est, 1 Cor. 15. Adversum quos eodem loco prolixe Paulus disserit, utens inter alia hoc argumento: Si resurrectio mortuorum non est, inanis est ergo praedicatio nostra, inanis est et fides vestra. Nam sublata spe resurrectionis et gloriae futurae, corruit totum, propter quod Christiani sumus. Si enim, inquit, in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Unde merito solliciti fuerunt Apostoli Petrus. Paulus et Judas, ut hos exitiales errores ab Ecclesiis, non verbo solum, sed et scripto profligarent.
Ex quo enim patres dormierunt, omnia sic perseverant ab initio creaturae. Impostorum verba per mimesin prosequitur, argumentum erroris sumentium a perpetuo cursu naturae, quem promissionibus Dominicis opponunt. Ex quo, Graece: a'f' ^g^ suj pie: Tjjulpag, ex qua die. Jam pro eo, quod noster interpres Graecam vocem XTiacWJ^ vertit: creaturae, mavult Erasmus: creationis seu conditionis, In quo Hentenius et alii quidam eum sequuntur, minus attenti ad usum hujus vocabuli in Scripturis. Nam, ut ostendimus ad illud Rom. 1, 20.: A creatura mundi, vix est, ubi aliter usurpetur, quam pro creatura, id est, re creata aut rebus creatis. Quae significatio bene etiam quadrat huic loco, et quidem melius, quam si creationem vertas. Sic enim dixit Petrus: Ab initio creaturae, tamquam si diceret: Ab initio mundi. Nam Evangelistae haec duo pro initio creaturae. Quod si creationem vellent intelligi Petrus et Marcus, non dicerent: Ab initio creationis, sed: Ab ipsa creatione seu constitutione mundi-, quomodo loquitur alibi Scriptura. Qaapropter Erasmus quoque dicto locoMarci 13. vertit: A principio rerum conditarum, velut corrigens id, quod prius cap. Sed sensum hujus loci dicamus: Ex quo tempore, inquiunt, antiqui patres, id est, Patriarchae et Prophetae, quos dicitis credidisse et annuntiasse secundum, enndemque gloriosum Christi adventum, obdormierunt, id est, mortui sunt, quamvis tot saecula jam praeterlerint, nihil tamen hujus mundi mutatum vidimus, sed manet eadem facies coeli et terrae, et aliarum mundi partium, quae fuit ab initio, quo mundus coepit. Ilinc colligi volebant, eundem mundi statum semper duraturum; quasi, qui auctor est naturae, nihil in ea mutare possit; aut quasi diuturnitas praescribat mutationi. Quod autem dicunt: dormierunt, quo verbo spes insinuatur resuscitationis corporum aliquando futurae, secundum illud Psalm. 40.: Numquid, qui dormit, non adjiciet, ut resurgat? in eo sibi ipsis contradicebant, utentes vocabulo trito in Scripturis, ac recepto apud fideles, per quod redargui possent.
3:5
5. Latet enim eos hoc volentes. Refutatio est cum accusatione crassae et affectatae ignorantiae eorum, qui talia dicebant. Nam sensus est: Volentes, id est, sponte dataque opera, nesciunt, nolentes advertere ad Scripturas, e quibus discere poterant veritatem. Ita Dominus ad Sadducaeos: Erratis, inquit, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei, Matth. 22. Nam et istos nesciisse virtutem Dei, Petrus significat, dum in sequentibus Dei verbo mundi statum et restitutionem attribuit. Pronomen hoc demonstrat sequentia.
Quod coeli erant prius et terra, de aqua, et per aquam consistens Dei verbo. Scripturam sacram opponit illorum rationi, desumptae ex perpetuo rerum cursu; quae physica quaedam ratiuncula erat, eaque fallax, quum Deus sit auctor ac Dominus naturae. Sed singula partis hujus expendamus. Prius, Graece: exTiaXai, jam olim, id est, ab ipso mundi initio. Coelos pro coelo posuit; nam singularem numerum in Hebraea lingaa non habet. Et quamvis coeli nomine comprehendatur in Scripturis, quidquid supra nos expassum est, verificatio tamen pro diversis partibus fieri solet, ut interdum pro coelo beatorum, alias pro coelo stellato, saepe pro coelo aereo sumatur. Hic certe, et maxime in sequentibus, tantum intendit Apostolus loqui de coelo aereo, nec eo toto, sed qua parte continet infimam et mediam aeris regionem, a qua volucres coeli, et nubes ac pluviae coeli vocantur. Ad has enim coeli regiones, et non altius, aquae diluvii pervenerunt, Unde, qui de coelo superelementari locum hunc totum contendunt accipi debere, veluti Catharinus et alii nonnulli, violenti sunt interpretes. Porro coelum aereum hic intelligunt non solum posteriores Theologi fere omnes, tam senteutiarii, quam hujus Epistolae commentatores; verum etiam Augustinus loco supra citato de civitate Dei, et Beda in comment. Consistens, Graece: aovBQT&aa, pro quo legit Augustinus: constituta. Potest etiam verti: compacta, concreta. Mirum autem, quosdam, Graeco numero simul ac genere repugnante, vertendum putare: consistentes, in plurali, ut aeque ad coelos et terram participium hoc referatur; quum historia Genes. 1. non sinat id, quod hic dicitur: de aqua et per aquam consistens, coelis adscribi, ne quidem aereis. Respicit enim B. Petrus ad illa Mosi verba: Dixit ergo Deus: Congregentur aquae y quae sub coelo sunt, in locum unum, et appareat arida. Et factum est ita. Sed et Hieronymus, exponens Jesaiae cap. 65., numerum singularem legit, utens verbo: subsistit. Ex his patet, etiam illam lectionem, cujus Beda meminit hoc loco, et post eum Rupertus super Genesim: Coeli erant Qlim de aqua et per aquam constituti, non esse recipiendam; tum quod mutila sit, terram omittens, tum propter numerum participii mutatum, ut coelis aflingatur, quod de terra Petrus dixit. Aquae nomine materiam primam nonnulli significatam volunt, sed sensu a Scripturis alieno. Quidam chaos interpretantur per aquas (ut ajunt) significatum a Mose dicente: Spiritus Dei ferebatur super aquas. Verum nec illic per aquas aliud, quam aquas proprie dictas, quae totam terram tunc operiebant, intelligere debemus. Quare et hoc loco proprie sumenda est aqua pro ipsius aquae elemento. Nam nec aliter accipi potest in eo, quod continuo sequitur: Mundum aqua mundatum periisse. Sensus igitur Apostoli est: Jam olim et ab initio coelum fuit oerbo, id est, imperio seu vohintale Dei omnipotentis conditum; terra quoque eodem Dei verbo ab initio fuit ex aqua, exstans scilicet, et veluti emergens (nam hujusmodi quiddam subintelligi videtur), tunc scilicet, quando dictum est: Congregentur aquae etc. Fuitque per aquam consistens, compacta et solidata, ne diffluat in pulverem, et ut apta sit productioni et conservationi corporum mixtorum. Unde statim, altero die, vel secundum alios, eodem, post denudationem terrae ab aquis, ipsa nihilominus retinente penitus infusam humiditatem, scribit MosesDeum dixisse: Germinet terra herbam virentem etc. Illud: Dei verbo, etiam ad coelos refero, quoniam et paulo post aperte refertur ad coelos et terram. Et generaliter dictum est ia commemoratione creationis coeli, terrae et aquarum: Ipse dixitj etfactasunt; ipse mandavit, et creata suntj Psalm. 32. et 148.
3:6
6. Per quae ille tunc mundus aqua inundatus periit. Ille tunc mundus, Graece: d tots xoaixoQ, id est, mundus, qui tunc erat; nt adverbium tunc non ad verbum periit, sed ad mundum pertineat, indicans mundum, quem superiori capitenominavit apyalov, id est, priscum, originalem. Nec mundum hic intelligas coelum et terram, quomodo multi interpretantur; sed genus humanum, ut et capite praecedenti. Quae mundi acceptio vulgatissima est in Scriptura novi testamenti. Particulam: per quae, referunt quidam ad omnia tria, coelos, terram et aquam. Nam e coolis, id est, aere pluit quadraginta continuis diebus, et aquae inferiores, quae erant in terrae visceribus, evomente eas terra, eruperunt et exundarunt. Sed si haec tria vellet B. Petrus intelligi, non videtur statim in iisdem verbis repetiturus fuisse aquam. Tametsi id argumenti facile solvi potest. Sciendum tamen, Graecum: di ojv. etiam verti posse: per quos, nempe coelos; ut sensus sit, per imbres coelitus effusos genus humanum, quod tunc erat, aquis submersum periisse. Hoc enim est, quod figurato sermone dicitur Gen. 7.: Rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt. Estque hic sensus plamis et perspicuus. Restat declarandum, quomodo Petrus bis verbis: Quod coeli erant prius etc, refellat argumentum illorum illusorum, quo dicebant: Ex quo enim Patres dormierunt, omnia sic perseverant ah initio creafurae. Est igitur refutatio talis: Quum constet ex Scripturis, coelum jara olim fuisse, necnon terram ex aquis exetantem, et per aquas consistentem; atque haec facta esse non ulla vi mturae creatae, sed Dei verbo: tamen post tot saecula, id est, post mille sexcentos annos tanta successit eorundem mutatio, ut, priori ordine turbato, coelum terrae misceretur, aquis nimirum coelestibus universam terram rursus contegentibus. Unde factum, ut genus humanum aquis suffocatum interiret. Non igitur incredibile videri debet, si dicatur, etiam post multa saecula ejus, qui nunc est, mundi decurrentis aliquando futuram mutationem coeli et terrae tantam, quae mundi consummationem inducat, quando et Christus adventurus sit, et prommissa completurus.
3:7
7. Coeli autem, qui nunc sunt, et terra eodem verbo repositi sunt Jam consequenter docet, quae mundi mutatio sit exspectanda. Coelos et terram, quae nunc sunt, dicit, ad discrimen coelorum et terrae, quae prius sive olim erant; non quod ab illis tota substantia vel omnibus qualitatibus differant, sed quod diversa sint bona ex parte, propter interpositam ex aquarum diluvio mutationem, qua perierant quodammodo, aquis omnia occupantibas. Eodem verbo, Graece: a'JToa Xoyo), ejus verbo, scilicet Dei. Id enim praecesserat, tametsi nonnulli codices habent: tco auT^-T Aoyo), eodem verbo, seu potius: eidem verbo, Nam dativum postulat participium: TeOTjoaoptoijLlvoi^ thesaurizati, quod noster vertit: repositi; ac si dicas: In thesauro verbi Dei repositi ac reconditi, et, ut Liranus expouil, conservati. Non enim hic repositi idem est, quod iterum positi, restituti in statum priorem, quomodo Latini, qui Graeca non viderunt, aut minus attenderunt, hanc vocem exponunt. Id enim si vellet B. Petrus, non diceret: Coeli, qui nunc sunt, sed simpliciter; coeli, quia dicendo: qui nunc sunt, supponit, esse jam restitutos. Igituristud: repositi, significationem habet, quam dixi: tamquam verbum Dei thesaurus quidam sit, ex quo depromat Deus suo tempore, quae facere decreverit. Dlcuutur ergo isti coeli et ista terra thesaurizati verbo Dei, quia Deus ea servat verbo, imperio et voluntati suae, ut aliquando de iis faciat, quod ipsi placuerit. Hunc sensum declarat, quod sequitur:
Igni reservati «?i diem judicii et perditionis impiorum hominum. Reservati^ Graece: zfjpouiiBVOi, praesentis temporis: qui servantur. Semel, inquit, aqua periit mundus, secundo perdendus igni, cui coelum et terra, quae nunc sunt, in Dei thesauro reservantur usque in illum diem, sive in illud tempus, quo exercebitur universale judicium generis humani, et in interitum mittentur homines impii. Tunc enim futurum, ut coelum et terra, sicut infra docetur, ignis conflagratione in quandam novitatem demutentur. Meminit perditionis hominum impiorum, ut usum illius ignis praecipuum ostendat, qui est, iniquos in aeternum cruciare; simul ut impios dicentes: Ubi est promissio etc.j salubriter perterrefaciat. Coelos autem, quos igni reservari dicit, eosdem oportet intelligi, quos supra, scilicet aereos, quorum respectu dicit: qui nunc su7it; non autem astriferos, nt quidam volunt. Nusquam enim Scriptura significat orbes coelestes et astra, quae ipsa sunt ignes quidam, igne conflagrationis arsura ac dissolvenda esse, quod hic de coelis dicitur; ut nec hujusmodi passionis naturaliter susceptiva sunt. Itaque eorum opinio, qui ad coelos superelementares referunt aut extendunt hanc conflagrationem, sive Theologiam consulas, auctoritate destituitur, sive philosophiam, ratione. Porro de igne conflagrationis, quem vocant Theologi, multa ab iis disputantur in 4. sent. dist. 47., de quo et nos eo loco egimus. Ad quas disputationes, ne justo prolixiores hic simus, lectorem remitto, solum ea dicturus, quae ad intelligentiam decimi versus et trium sequentium necessaria videbuntur.
3:8
8. Vnum vero hoc non lateat vos, carissimi. Haec dicuntur ad confirmandam fidem, ac reprimendara curiositatem fidelium, ne vel dubitent de adventu Domini promisso, quem vident in longum extrahi, vel certum tempus, quo venturus sit, exquirant; audiant illud, quod Dominus suis discipulis de eo tempore sciscitantibus respondit, Act. 1.: Non est vestrum, nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate. Dicuntur etiam istorsum, ut plenius illusorum cavillo satisfiat. Quamvis, inquit, lateat, quando venturus sit Dominus, illud tamen latere vos non debet, adeoque volo, cogitetis, quoties animum subit scrupulus de tarditate adventus Dominici; illud, inquam:
Quia unus dies apud Dominum sicut mille anni, et mille anni sicut unus dies. Sentit, nullum tempus debere longum videri comparatione aeternitatig secuturae, cum in oculis atque aestimatione Dei aeterni et immutabilis (hoc enim est, quod dicit: apud Dominum) unus dies et mille anni non diflPerant, quod ad proportionem attinet mensurae cum tempore infinito. Nam utrumque comparatione aeternitatis est velut punctum comparatione temporis. Apud Dominum, intellige: Christum; nam de ejus adventu sermo est. Unde et de eo sequitur: Non tardat Dominus. Igitur et hic insinuatio est divinitatis Christi; praesertim quum in his Petri verbis allusio fiat ad versiculum Psalm. 89., quo Deum alloquitur David, dicens: Quoniam mille anni ante oculos tuos tamquam dies hesterna, quae praeteriit. Caeterum tacite B. Petrus confitetur ignorantiam illius diei, convenienter Scripturis, quae testantur, eum soli Deo cognitum esse, Marc. 13. et Act. 1. Vanum est autem, quod quidam, freti hac formula, qua mille anni apud Dominum censentur tamquam dies unus, et contra, conati sunt incerta quaedam pro certis affirmare, et obscura quaedam interpretari, dies accipiendo pro mille annis, aut etiam pro annis singulis. Ut exempli causa, cum sex dies creationis mundi pro argumento sumunt, eundem mundum per sex annorum millia duraturum. Et cum dies quadraginta quinque post Antichristi mortem futuros ante judicium, apud Danielem cap. 12., totidem annos interpretantur. Quae conjecturae sunt horaiuura superstitiose curiosorum, prorsus incertae et alienae a sensu hujus loci.
3:9
9. Non tardat Dominus promissio' nem suam, sicut quidam existimant. Loco duarum dictionum: promissionem suamj quaedam manuscriptalegunt: promissi, quaedam alia: promissis^ quomodo locum hunc citat Pelagius in commentario Epistolae adRom. 2., quia forte interpres legerat: taTc £7iay ysXiatc, pro: zrjQ iTcayYcAia?. Augustinus legit: promissum. Atqui Graeca sic habent: Non tardat Dominus promissi (seu promissionis), sicuti quidam tarditatem existimant. Quod posterius etiam Augustino legitur. Dominus promissi, id est, Dominus promissor, vel qui promisit. Hebraismus est. Forte suspicabitur aliquis, in Graeco scriptum a Petro fuisse: xac, pro: T^c^ ut vertendum fuerit: promissiones. Sed non invenio, ubi verbum ppaSuvo) transitive sumatur, et accusativum post se regat. Annotat Sasboldus, subaudiri conjunctionem illativam, quod Hebraei ccnjuiictiones saepe dissimulent, et intelligendas relinquant; ut sensus sit: Non ergo Dominus, qui promisit, tardat, id est, ultra, quam oporteat, diflFert praestare, quod promisit. Id enim est tardare, cum in vitio ponitur, ultra praestitutum aut debitum tempus, quod agendum est, differre. Quomodo quidam adventus Dominici dilationem male interpretabantur. Sic de ejusdem Domini adventu scriptum est Habac. 2.: Si moram fecerit, exspecta illum, quia veniens veniet, et non tardabit. Ex qua Scriptura liquet, non continuo tardare eum, qui differt et moram facit.
Sed patienter agit propter vos. Graece: Sed longanimis est erga nos, vel, ut pauci codices habent, erga vos. Patientia seu longanimitas, ut alia multa, anthropopathice Deo tribuitur in Scripturis. Nam patiens et longanimis ex eo dicitur, quia differt ultionem, quod solent homines patientes atque longanimes. Interpres longanimitatem ex Graeco expressit infra vers. 15. Est quidem hic sermo de Christo; sed passim ea, quae Dei sunt, Scriptura Ohristo adscribit, utpote vero Deo.
Nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti. Graece: x^P^oai, accedere, venire, pervenire. Potest item active sumi: sed omyies ad poenitentiam recipere, quomodo vertit Erasmus; tametsi neutralis acceptio probabilior, tam proprio usu, quam propter verbum praecedens: anoXio^ai, perire, non perdere. Cum autem constet, non omnes homines ad poenitentiam converti, sed plurimos perire, quaeritur, quo sensu verum sit, Deum hoc nolle, illud velle, cujus voluntas omnipotens et immutabilis est, ideoque semper impletur. Quidam interpretantur haec verba de voluntate conditionata, Deum velle omnes ad poenitentiam venire, modo ipsi velint. Alii supplent hoc modo: Deum id velle, quantum in ipso est. Ita post Liranum Thomas Anglicus in hujus loci commentario. Nam eos falli, qui opus illud Thomae Aquinatis esse putant, ostendemus (Deo propitio) in fine Commentar. ad Epistolam B. Judae. Verum hujusmodi sensum jam exclusimus et improbavimus ex Augustino, Prospero, Fulgentio^ et ex ipso Doctore Angelico, cum exponeremus illud 1 Tim. 2.: Qui vult omnes homines salvos fieri, etc. Alios vero sensus probabiles ejusdem sententiae Paulinae adduximus eodem loco. Quorum duo postremi facile praesenti loco possunt aptari, ut dicatur Dominus nolle, quempiam perire, sed omnes ad poenitentiam pervenire, quatenus humano generi in universum media quaedam et auxilia generalia providit et contulit, per quae possent homines ad Deum converti; licet ea ad hominum conversionem et salutem absque specialibus auxiliis, quae non omnibus dantur, minime sufficianl; qui erat ultimus sensus. Vel quatenus vult et facit, pios homines nolle, quempiam perire, sed velle seu desiderare, ut omnes a Deo aversi ad ipsum per veram poenitentiam convertantur, et ad salutem perveniant; qui erat sensus penultimus. Veruntamen est et alius sensus, huic loco accommodatior, quem dedimus in comment. libri primi sentent. distinct. 46., ut Dei voluntas hic intelli^jatur absoluta et proprie dicta; non tamen de omnibus hominibus, sed de solis electis. Dicit enim Petrus: Sed patienter agit propter (vel erga) vos, utique electos. Nam haec Epistola, uti manifestum est ex hujus capitis initio, scribitur ad eosdem, ad quos prima scripta fuit, cujus quidem inscriptio sic habebat: Petrus, Apostolus Jesu Christi, electis advenis etc. Sic ergo Petrus dicit, Dominum patienter agere, id est, adventum promissum et judicium suum differre, propter electos, ut ne pereant, sed ad poenitentiam conversi salventur; quomodo Paulus dicit, se omnia sustinere propter electos, ut et ipsi salutem consequantur, 2 Tim. 2. Notandum enim, sicut propter electos breviabuntur dies illi, scilicet tribulationis magnae, qualis non fuit ab initio mundi, Matth. 24., ne videlicet magnitudine tribulationum oppressi, in desperationem incidant electi et pereant: ita patienter agere Dominum, tempusque judicii differre propter electos, ut omnes, qui adhuc restant colligendi, colligantur, et ad poenitentiam aggregentur. (Sic enim verbum x«^p^oai quidam vertendum putant: aggregari, colligi.) Nam si Deus anticiparet judicii tempus a se decretum, aliqui perirent eorum, quos ab aeterno elegit ad salutem. Sane, cum mundus sit propter electos, non differretur mundi consummatio, nisi adhuc electorum aliqui colligendi essent, et ad poenitentiam adducendi. Simile est huic loco, quod Christus dicit Matth. 18.: Sic non est voluntas ante Patrem vestrum, qui in coelis est, ut pereat unus de pu~ sillis istis. Quod de electis intelligendum, bene docent Jansenius et Hesselius. Hunc vero locum de electis accepit Ven. Beda, commentarium suum declarans alterius Scripturae testimonio, scilicet Apocal. 6. Sic enim habet: Ideo Dominus adhuc differt, ut electorum prius summa, quam cum Patre ante saecula decrevit, adimpleatur. JJnde et in Apocalypsi animae martyrum, qui diem judicii et resurrectionis ocius adventare sitiebant, audierunt, ui requiescerent tempus adhuc modicum, donec impleretur conservorum et fratrum eorum numerus. Haec ille. Quae ex eodem compendio repetit glossator. Et his consonat, quod dicit Oecumenius, consummationis tempus differri, ut compleatur numerus salvandorum.
3:10
10. Adveniet autem dies Domini ut fur. Dies Domini, id est, dies, quo venturus est ad judicium Christus Dominus. Is erit hominibus improvisus; quomodo fures venire solent, observantes tempus, quo minime se putant exspectari. Qua comparatione etiam alibi ad hanc eandem rem utitur Scriptura, ut 1 Thess. 5., Apoc. 3. et 16. Porro Graeca addunt: in nocte. Quod ex dicto loco Epistolae ad Thessalonicenses huc adscriptum verisimile est. Nam ibi legitur, quod dies Domini, sicut fur in nocte, ita veniet.
In quo coeli magno impetu transient. Pergit describere mutationem mundi in fine saeculi futuram. Magno impetu, Graece adverbium est: pOiQridbv, quod Erasmus vertit: procellae in morem, Hentenius: vehementi sonitu. Nam verbum poiQeXv significat: sibilare cum stridore; qualis est sibilus rerum, quae velocissime mcventur, ut sagittarum, ventorum. Hic sibilus ac stridor coelorum, id est, aeris supra nos extensi, praevius ae praecursorius erit ad majorem mutationem instantem, quae per ignem fiet. Praevius, inquam, ad praemonendos homines, ut ad id, quod instat, animos advertant; maxime quia sibilus ille non erit sine motu aeris insolito. Cujusmodi motum fortasse significat verbum: transcurrent, quod loco verbi: transibunt, legitur apud Augustinum; tametsi Graecum: TiapsXsuaovTat, quod item in Evangeliis legitur de coelo et terra, non aliud est, quam: transibunt, praeteribunt. Igitur sensus Apostoli est, Christo Domino ad judicium venturo, coelos aereos cum procellosa ac horribili commotione praevia transituros esse, seu perituros, quemadmodnmsupra dixit, mundum aqua mundatum periisse, hoc est, ingentem mutationem pasBuros, videlicet per ignem, uti paulo post explicat. Dixi: Domino ad judicium venturo. Quamvis enim opinio quorundam sit, ignem conflagrationis mundi, peracto demum universali judicio, oriturum esse, quo et mundurf tunc innovetur, et impii involuti rapiantur iu tartara cruciandi: communior tamen est sententia (quae et Scripturae sacrae conformior), ignem illum antecessurum esse Judicem, quo genus humanum, quod a plagis praecedentibus reliquum erit, consumptum intereat, simul et mundi purgatio ac renovatio fiat, ut in novum mundum electi, resuscitatis ad immortalitatem suis corporibus, introducantur; qui tamen ignis, durante judicio, sit permansurus, donec (ut dictum est) impios in tartara secum abripiat. Nec huic sententiae repugnat, quod hic dicitur: In quo, scilicet die advenientis Domini, coeli transient; tamquam non ante, sed in ipso Domini adventu conflagratio per ignem exercenda sit. Nam dies Domini, more Scripturae, non praecise significat illud tempus, quo mortuos vitae redditos Dominus judicabit; sed una comprehendit totam immutationem mundi, quae Dominici adventus atque judicii proxime instantis erit praenuntia. Caetera, quae de igne conflagrationis, ejusque effectis, atque de horum ordine, quo sint eventura, a Theologis disputari solent, e suis locis petantur. Egimus et nos de his in 4. sent. dist. 47. et in comment. prioris Epist. ad Cor. cap. 3., ubi de die Domini et igne disserit Paulus. Jara quod hunc locum Epistolae ad Platonicas mundi revolutiones pertinere putavit Didymus, ex quo consequenter inferebat, aut falsam aut falsatam esse Epistolam, ideoque a canone Scripturarum resecandam: id quo loco sit habendum, diximus in prolegomenis.
Elementa vero calore solventur. Pro calore Graece est participium passivum: xauoo6|ji£va, id est aestuantia, calore correpta, pro quo legit Augustinus: ardentia. Quod idem participium infra repetitum interpres vertit: ignis ardore. De sensu hujus partis variant scriptores. Beda exponit de quatuor elementis, igne, aere, aqua et terra, quibus mundus iste consistit. Quae cuncta, inquit, ignis ille maximus absumet. Nec tamen in tantum consumet, ut funditus non sint; sed duo tantum consumet, ignem et aquam; duo vero in meliorem restituet faciem, de quibus infra Petrus ait: Novos coelos et novam terram exspectamus. Haec Bedae sententia plures ob causas non placet. Primum, quia conflagratio per ignem futura, de qua loquuntur Scripturae, tantum erit mundi hujus infimi, qui quondam diluvio periit, ut supra dictum est. Unde censent Augustinus et alii, inter quos et ipse Beda, non altius adscensurnm ignem illum, quam quo pertigerunt aquae diluvii. Deinde nec in Scripturis quidem notum est ignis elementum, nec sensibus exploratum; sed ex sola ratione physica positum a philosophis. Nec illud apparet, quomodo ignis ignem absumat, conflagrationis elementarem, eumque totum; cum praesertim elementum ignis non sit in aliene^ materia, quae ab alio igne queat absumi. Sic enim solet ignis major minorem absumere, ejus materiam alienam depascendo. Adde, quod, eo consumpto. spatium, quod nunc occupat (quod quidem amplissimum a Peripateticis illi datur, et recte), aut vacuum relinqueretur, aut alio corpore implendum esset. Igitur alii, ignis elemento praetermisso, tria reliqua, quae vulgo notissima sunt, elementorum nomine significari putant: aerem, aquam, et terram. Haec enim aquis diluvii perierunt, sensu superius explicato. Quare et igne conflagrationis erunt, ut hic dicitur, dissolvenda. Verum, quia coelos, id est aerem, Petrus jam nominavit in priori membro, dicens, eos transituros, ac rursus in sequentibus coelos ab elementis separat: idcirco rectius existimant alii, terram et aquam solas hac parte nomine elementorum comprehendi; praesertim quum elementum, Graece: otoix^Iov, quasi primordiale fundamentum significet, quod maxime crassioribus istis, terrae et aquae, convenit. Nec obstat, quod proxime subjungit, tamquam diversum, de terra exurenda. Nam terram repetit, ut aliud quiddam addat, quod ad eam pertineat. Alioqui terram sub elementis a Petro comprehendi, satis ex eo patet, quod infra, cum iterum dixisset: elementa ignis ardore tabescentj nihil tamen de dissolutione vel exustione teriae adjiciendum putavit. Porro dissolutionem elementorum intellige, non qua resolvantur in materiam primam, quae sola est eorum materiale principium (haec enim dissolutio impossibilis est, aut saltem mundo renovando minime conveniens), sed per quam, ablata ac velut excocta omni impuritato, reddantur omnino pura, tamquam per ignem examinata atque probata. Neque enim substantialiter immutanda sunt 5 sed in statum et faciem meliorem, quae novo mundo congruat, omnia restituenda.
Terra autem, et quae in ipsa sunt opera, exurentur. Exustionem terrae tribuit, tamquam elemento prae caeteris crasso et materiali, in quo vis incendii vehementior appareat. Quamquam non hoc accipiendum de toto tetrae globo, quasi ignis totum sit penetraturus, sed de partibus exterioribus, quae serviunt usibus humanis, quaeque peccatis hominum infectae quodammodo et contaminatae, sicut alibi Scriptura loquitur, purgatione, quae per ignem fiat, indigebunt. Opera, quae in terra suntj intelligunt plerique ea, quae naturaliter ortum habent in terra ex primaeva Dei institutione, id est, corpora mixta, bestias, arbores, caeterasque plantas, aurum, argentum et quidquid tale. Quae omnia exurenda sint, non ut purgentur ac renoventur (neque enim illorum usus erit post resurrectionem), sed ut penitus tollantur atque intereant, resolutione facta in ipsa elementa. Possent etiam intelligi opera hominum arto facta, ut aedificia, civitates, arces omnisque supellex, et omne genus instrumentorum corporalium. Nam et haec omnia cum mixtis, ex quibus conEtant, interibunt, ut sola remaneant elementa. Caeterum magis probabile nobis est, per opera, quae in terra sunt, actus terrenos Petrum significare voluisse, id est, opera peccatorum; quemadmodum contra de bonis operibus dicitur a Paulo, quod nostra conversatio in coelis est, Phil. 3. Unde et eodem loco, qui secundum car^ nem ambulant, terrena sapere dicuntur. Hic commentarius ex verbis proxime sequentibus probabilitatem accipit, quibus hortatur Petrus fideles, ut, quoniam haec omnia dissolvenda sunt, sanctis conver^ sationibus et pietatibus, tamquam operibus coelestibus, incumbant, exspectantes et properantes in adventum illius diei etc, ne videlicet, si secus egerint, opera eorum, velut terrena, simul cum terra exurantur, et ipsi pereant, aut ceite detrimentum patiantur. Videtur enim B. Petrus, dicens, opera, quae in terra sunt, exurenda esse, illud insinuare, quod expressius a Paulo dictum est 1 Cor. 3.: Si cujus opus arserit, detrimentum patietur. Nam et illic de eodem igne conflagrationis ac purgationis sermo est, de quo hic agitur. Est et altera antithesis in eo, quod adhuc sequitur: Novos vero coelos et novam terram exspectamus, in quibus justitia habitat. Hanc enim justitiam, quae in nova terra habitabit, opponere videtur operibus, quaein hac terra sunt, id est peccatis. Auctorem hujus expositionis habeo Oecumenium, licet alii non meminerint. Vide, quae diximus in commentario 1 Cor. 3. ad illud: Dies enim Domini declarabit etc.
3:11
11. Cum igitur haec omnia dissolvenda sint, quales oportet vos esse in sanctis conversationibus et pietatibusl Doctrinam superiorem de mundi per ignemtransmutationeApostoliceconvertit ad exhortationem. Haec omnia intelligit coelum et elementa, quae mundum hunc inferiorem constituunt. In Graeco sunt genitivi absolute positi; pro quibus Erasmus Latine: His igitur omnibus solutis. Sed cum Xuo|i£vaJV praesentis sit temporis participium, melius in verbum resolvitur; quod fecit Hentenius ad hunc modum: Quum igitur haec omnia solvantur. Quod et Erasmo placet in annotationibu?. Optime vero sensum reddidit noster interpres per: dissolvendn; adeo ut id secutus sit Erasmus in paraphrasi. Nam praesens pro eo, quod certissime est futurum, quodque tamquam praesens semper prae oculis habendum est, posuit Apostolus. Augustinus legit: His ergo omnihm pereuntibus. Quales, Graece: uoSaTtouc:, quod non simpliciter qualitatem significat rei vel personae, sed cum emphasi quadam admirationis, ut Matth. 8.: Qualis est hic, quia venti et mare obediuntei! Marc. 13.: Aspice, quales lapides et quales structurae! Luc. 7.: Quae et qualis est mulier, quae tangit eum. Caeterum exhortatio B. Petri ratiocinatione constat hujusmodi: Mundus, qui nostri causa conditus est, incendio solvetur, purgabitur, innovabitur, ut nostrum, id est, electorum atque jutjtorum fiat receptaculum; quantum igitur nos ipsos, ut in habitaculum illud recipiamur, puros et sanctos esse convenit? Erimus autem tales, si per omnia sancte et pie conversemur, fugientes ejus, quae in mundo est, concupiscentiae corruptionem, uti dixit supra cap. 1. Sanctas conversaticnes et pietates vocat sanctas et pias actiones, tametsi illud: pietatibus, Augustinus non legit. Sensui jam dato respondent, quae sequuntur usque ad vers.
3:12
12. Exspectantes et properantes in adventum diei Domini. Domini, Graece: ^soD, Dei. Quod ct in nonnullis est Latinis. Ac fortasse Domini pro Dei irrepsit, quod alibi passim vocetur dies Domini, quodque diei Dei cacopbonum quid habeat. Christum autem intelligi, constat, de cujus adventu et die judicii hic agitur. Est igitur hic locus apertus, juxla Graecam lectionem, pro Christi divinitate. Notandum, abesse in Graeco praepesitionem: in. Itaque vertit Erasmus: exspectantes et accelerantes adventum etc, tamquam sensus sit, nos diligenti studio bonarum actionum id agere debere, ut acceleretur adventus Domini. Fit enim eo pacto, ut citius compleatur numerus electorum, ac desinat querela dicentium: Ubi est promissio adventus ejus? Hunc sensum non renuit verbum Graecum OTiou^stv. Frequenter enim transitive sumitur. Verum quia Scripturae non nobiB tribuunt accelerationem adventus illiuB diei, sed potius ipsi Christo venturo, de quo supra: Non tardat Dominus etc, idcirco magis placet sensus, quem spectavit noster interpres, supplendo praepositionem; ut illud: adventum diei, ad utrumque participium referatur hoc modo: Exspectantes adventum illius diei, et ad eundem properantes. Ac si dicat Apostohis: Non solum volo, ut diem illum exspectetis, semper vigiles et parati suscipere Dominum, quum venerit; quod bonorum servorum est, de quibus Luc. 12.: Beati servi illi, quos, quum vene^ rit Dominus, invenerit vigilantes; sed insuper exhortor, ut in occursum Domini venturi properetis, quo magis ardens vestrum desiderium adventus illius testemini. Quo pertinet evangelica parabola virginum, quae cum ardentibus lampadibus iverunt obviam sponso, Matth. 25. Quidam sic vertit: Exspectantes properando adventum diei Dei, quasi tale quid significetur, quale proverbio vulgato: Festina lente; ut exspectatio moram significet, properatio torpori opponatur. Sed prior sensus melius respondet Scripturis. Fit autem haec, de qua Scripturae loquuntur, exspectatio, nec non properatio et occursus, dura quisque, sedulo piis operibus incumbens, ostendit, se Domini adventum ex animo diligereacdesiderare, more servorum, qui dominos absentes, quos amant, cum desiderio exspectant, interim officio dib*genter intenti. Huc enim alludere Petrum in his verbis, verisimile est. Porro diem Domini seu Dei vocat tempus illud, quo Christus Dominus et Deus cum majestate magna judicaturus est mundum, et regnum suum omnino gloriosum auspicaturus.
Per quem coeli ardentes solventur, et elementa ignis ardore tabescent. Pro: ignis ardore, rursus in Graeco est participium: xauao6/x£va, aestuantia. Tabescentj Graece: Ti^xsTat^ liquescunt, praesentis temporis; quamquam futurum; Ta- XTjosTai, liquescentf in quibusdam exemplaribus legitur, nominatim in Complutensi ac Regio. Quomodo et Augustinus legit in futuro: decoquentur. Non aliud autem hac parte vult Apostolus, quam quod supra dixit, coelos transituros, et elementa calore solvenda; nisi quod hic expressius astruit, illum coelorum transitum ac dissolutionem ardore, id est incendio, peragendum; utique per ignem, cui coeJos, qui nunc sunt, reservatos esse, jam ante dixerat. Similem habet sensum, quod de elementis subjungit, dicens, quod aestuantia liquescent; ducta raetapbora a cera, cui si ignem admoveas, statim solvitur ac liquescit. Hac enim comparatione etiam alibi Scriptura utitur ad significandum facilem ac celerem alicujus rei interitum a causa praepotente; ut in Psalmis aliquoties. Igitur elementa aestu UJius liquescent, hoc est, ita subito trausmutabuntur, uti solel cera ab igne liquefacta statim ac facile iu quamlibet figuram transmutari. Proinde non hic significatur coelorum et elementorum mutatio secundum substantiam, sed secundum qualitates; quomodo cerae mutatio fit secundum figuram, liquationem, mollitiem. Unde Hieronymus ait, de mundi transitu loquens, super Jes. 65.: Figura praeterit, non substantia. Coelos intelligi non sidereos, sed aereos, jam ante satis dictum est. Elementorum vero nomine terram et aquam solas comprehendi, res ipsa docet; aere videlicet prius ac seorsim nominato. Particula: per quem, Graece: ^i t]V, referri non potest ad Dominum vel Deum^ repugnante genere; sed referenda est vel ad diem, vel ad adventum, quod utrumque Graecis est foeminei generis. Aptius autem ad adventum, ut sensus sit, virtute adventus diei Domini futuram esse totam illam mundi mutationem, quomodo virtute ignis admoti cera liquescit. Quod Hebraea phrasi dicitur: a facie ignis, a facie Dei, utrumque Psalm. 67. Potest etiam verti: propter quem, scilicet adventum; ui significet, illam mutationem mundi fore quandam adventus Dominici praeparationem. Nam, ut supra dixi, praesentiam Christi judicis illa mundi per ignem purgatio et innovatio praecessura est. Unde et Augustinus pro: adventu, legit: praesentiam. Utrumque enim Graeca dictio Tiapouota significat.
3:13
13. Novos vero coelos, et novam ter^ ram secundum promissa ipsius exspectamus. Promissa, Graece: promissum seu promissionem, numero singulari. Quod autem in Latinis quibusdam pro: secundum promissa, legitur: et promissa^ in manuscriptis probatioribus, quae apud nos sunt, non reperitur, uti nec omnino in Graecis hodie exstantibus; tametsi facile potuit xaTa abbreviatum a scriba parum at(ento mutari in v.oh, vel contra. Nam certe Hieronymus legit hoc posteriore modo. Sic enim recitat hunc locum in commentario Jes. 65.: Novos autem coelos et novam terram videbimus, et repromissionem ejus. Ubi et subjungit pro commentario: Non dixit, alios coelos et aliam terram videbimus, sed veteres in melius commutatos. Igitur novos inteHigere debemus repurgatos ac renovatos, et melioribus qualitatibus affectos, remanente substantia. Quo sensu et illud accipiendum, quod Joannes Apoc. 21. post illa verba: Et vidi coelum novum et terram novam, subjicit: Primum enim coelum et prima terra abiit. Nam abiisse dicit, quantum ad faciem et qualitates priores, eodem nimirum sensu, quo praedixerat ipse Dominus Matth. 24.: Coelum et terra transibunt. Jam nec aliter hoc loco coelos accipit Petrus, quam in praecedentibus. Quamquam non negamuy, ejus doctrinam habere veritatem etiam de coelis supercleraentaribus, in quibus infixa sunt lumina coelestia; non quod igne purganda sint illa corpora, quae purgatione non indigent; sed quoniam et ipsa transmutationem in melius recipient; ut fiat illud, quod scribit Jesaias cap. 30. Erit lux lunae, sicut lux solis; et lux solis erit septempUciter, sicut lux septem dierum. Porro dicens Apostolus novam terram, simul aquam vult intelligi. Haec enim duo proxime elementorum nomine comprehenderat, quae igne velut liquefacta novas, exuta vetustate, qaalitates, ceu formas, acceptura sint. Nec his obstat, quod Joannes in Apocalypsi post verba paulo ante citata consequenter adjungit: Et mare jam non est. Quamvis ea Scriptura Bedam et alios quosdam adduxit in eam sententiam, ut putarent, elementum aquae in mundi innovatione prorsus interiturum. Non, inquam, obstat, quia non dicit Joannes, aquam non amplius futuram, sed mare, id est, ut Angu- Btinus exponit lib. 20. de civit. Dei, cap. 16., hoc saeculum vita mortalium turbulentum et procellosum, guod maris nomine figuravit. Vel, ut quidam volunt, mare secundum situm, quem nunc habet in universo; ut significetur mare rediturum ad locum universi, quem habuit initio, priusquam aquae congregarentur in sinus quosdam, ut appareret arida; quae congregationes aquarum appellatae sunt 7naria, Gen. 1. Vel potius mare, quatenus impurum, crassum, salsum, turbidum et inquietum. Nam hujusmodi qualitates importare solet vocabulum maris; ideoque non dicitur, mare novum futurum, sed simpliciter, non futurum amplius. Addit Petrus: secundum promissa (vel promissum) ipsius, scilicet Christi Dei ac Domini. Sic enim promisit Jes. 65.: Ecce ego creo coelos novos et terram, et cap. 66.: Coeli novi et terra nova, quae ego facio stare coram me. Eademque promissio repetitur, ostensa Joanni in visione Apoc. 21. Si cui placet illa quorundam codicum lectio: Et promissa ipsius, exponi poterit de bonis, quae Christus passim, tam in Evangelio, quam in Apocalypsi, suis electis promisit: resurrectionis gloriam, immortalitatem, regni sui societatem, Dei visionem. Quibus bonis electorum beatitudo perficitur.
In quibus justitia habitat. Rursum tempus praesens pro futuro posuit. Habitat, id est, habitabit, idque non ad tempus, sed in omnem aeternitatem, quae convenientissime per tempus praesens significatur. Justitiam intelligit perfectam, vel ipsos homines perfecte justos. Non enim illuc intrabit aliquid coinquinatum, Apoc. 21. Nominat autem et coelos, et terram habitaculum justorum, quia totus mundus erit possessio et palatium et regnum electorum. Unde et in eorum persona dicitur Apoc. 5.: Et regnabimus super terram. Ad hunc modum loquitur etiam Justinus martyr in quaestionibus. Nam quod quidam illud: in quibus, referunt ad: promissa, alii vero nonnulli ad verbum: exspectamus, minus obviae sunt expositiones, mihique non admodum probabiles. Nostra sane consona est iis, quae scribit Jesaias cap. 65., ubi post promissionem coeli novi et terrae novae, ita subdit: Gaudebitis et exsultabitis usque in sempiternum in his, quae ego creo, id est, in coelo novo et terra nova. Supra quoque dictum est, in hac parte antithesim esse ad opera, quae in hac terra sunt, id est, ad peccata.
3:14
14. Propter quod, carissimi, haec exspectantes, satagite immaculati, et inviolati ei inveniri in pace. Satagite, Graece: OTiouSaoaTS^ studete, operam date. Idem verbum cap. 1. vers. 10. Inviolati, Graecei a.\i(ii\io\., irreprehensibiles. Vocat autem Scriptura immaculatos et irreprehensibiles eos, qui pie, juste et sancte vivunt, a gravioribus peccatis, ac saeculi inquinamentis abstinentes. Infert Apostolus ex mundi renovatione, quem futurum dixit habitaculum justorum, ita vivendum esse, ut in eum a Christo recipi mereamur. Et sensus est: Ne auscultetis ad verba dicentium: Ubi est promissio adventus ejus? sed quae promissa sunt, id est, coelos novos et terram novam, Christique regnum, spe firma exspectantes, toti in hoc incurabite, ut tales a Domino ad judicandum venturo reperiamini, quales oportet esse eos, qui bona ab eo promissa recipiant, hoc est, irreprehensibiles, puros et immacolatos, speciatim a turpitudine, quam exercent et docent pseudodidascali isti, de quibus supra, parentes scholae Gnosticorum. Quod addit: in pace, quidam referunt ad verbum: exspectantes, quasi moneat, ut in pace, id est, animo quieto et pacato exspectent adventum Christi. Sed plures ad proximum verbum: inveniri, hoc sensu: Studete, ut veniens Christus inveniat vos pacem cum ipso habentes, id est, amicos et filios, et per haec dignos, quos in suum regnum admittat. Quam pacem non habent, nisi justi ex fide, Paulo testante Rom. 5.: Justificati ex fide, pacem habemus ad Deum. Nam qui non est consentiens adversario (per quem intelligitur lex Dei), dum est in via cum eo, mittitur in carcerem, numquam inde exiturus, Matth. 5. Potest etiam pax intelligi fidelium inter se, id est, animorum consensus in bono, maximeque in fide Bana et integra. In qua pace si inveniantur, audient a Judice: Venite, haereditate regnum vobis paratum, tamquam filiis Dei, Matth. 25.; nam pacifici filii Dei vocabuntur, Matth. 5. Hoc modo pax accipitur passim in exhortationibus. Hinc et cap. 1. hortatus est eos ad amorem fraternitatis.
3:15
15. EtDomini nostri longanimitatem salutem, arbitremini. Graece: arbitraminij ^ysTo^s^ sicut ante: satagite. Monet, ut Christi Domini longanimitatem, qua suum differt adventum, arbitrentur ac reputent ad suam spectare salutem, quia nimirum differendo jadicium exspectat eos ad poenitentiam salutarem, ut ne cum reprobis damnentur. Hoc est, quod supra de eodem Christo Domino dixit: Non tardat, sed patienter agit propter vos, nolens, aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti. Igitur et haec pars ad animaudum fideles pertinet, ne taedio frangantur ob diutinam moram adventus Domini, sed persuasum habeant, in ea dilatione suam positam esse salutem.
Sicut et carissimus frater noster Paulus, secundum datum sibi sapientiam, scripsit vobis. Cur velut ex abrupto ad Gaii. Estii Comiu. Tom. III. Apostoli Pauli mentionem Petrus divertat, infra dicemus. Fratrem vocat eum, vel communi nomine Christianorum, vel potius fratrem, quia Coapostolum, id est, Apostolici muneris socium atque collegam; quippe eo nomine dignissimum, ut qui in Evangelio plus omnibus laborasset, 1 Cor. 15. Dicens autem: se~ eundum datam sibi sapientiam scripsit vobis, tam ipsum, quam ejus Epistolas laudat a sapientia, qua in eis scribendis sit usus; ac nihilominus eandem sapientiam refert inDeum datorem. Sapientiam intellige sublimem divinorum mysteriorum notitiam, quae utique in Paulo excelluit, qui Evangelium suum acceperat per revelationem Jesu Christi, Gal. 1., et raptus in paradisum audivit arcana verba, quae non licet homini loqui, 2 Cor. 12. Hoc exemplo Petri monemur ita laudare homines laude dignos, ut tamen omne, quod in eis laudabile est, in Deum referamus auctorem^ Ubi interim observare est admirabilem candorem ac sinceram modestiam pectoris Apostolici in Petro, qui, reprehensus aliquando a Paulo, tamen et ipsum carissimum fratrem appellat, et Epistolas ejus commendat, inter quas et illa est, in qua ipsius reprehensio continetur atque defenditur, ea nempe, quae scripta est ad Galatas. De qua re locus est insignis apud Gregorium in homil. 18. super Ezech. Meminit et Beda praeclare in commenl. Sed et illud in Petro observatu dignum atque laudabile est, quod, cum esset princeps Apostolorum^ qui doctrinam suam hauserat partim ex ore Christi Salvatoris, familiariter cum Apostolis colloquentis, partim ac plenius ex illapsu Spiritus S. in die Pentecostes, non tamen dedignatus fuerit Pauli, Apostolorum novissimi, legere Epistolas, forte et ex iis aliquid discere. Q.uaeritur, quam Pauli Epistolam indicet Petrus, dicens: Scripsit vobis, id est, Judaeis. Nam ad Judaeos fideles utramque Petri Epistolam scriptam esse, satis suis locis arbitror me demonstrasse. Beda refert hoc ad omnes Epistolas Pauli, quas ad Ecclesias scripsit: Quia, etsi Paulus, inquit, ad quasdam specialiter scripsit Ecclesias, omnibus tamen generaliter, quae per orbem sunt, quaeque unam catholicam faciunt, scripsisse probatur Ecclesiis. Sed obstat huic intellectui, quod Petrus subjungit: sicut et in omnibus Epistolis j utique significans, ad istos Paulum specialiter scripsisse. Et id Petrum velle, existimant alii plerique, quorum Oecumenius, quem recentiores quidam sequuntur, Epistolam ad Romanos significari putat. Hanc enim ad Judaeos aeque ac gentiles, qui Romae era^t, et inChristumcredideiant, scriptam fuisse, non est dubium; quemadmodum ostendimus in ejus Epistolae argumento. Si quaeras, ubi in ea Epistola habeantur, de quibus ait Petrus: Sicut et Paulus scripsit vobis, profenint illud cap. 2.: An dioitias bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis? Ignoras, quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Hoc quippe, ut et caetera ejusdem capitis, ad Judaeos proprie dictum fuit; idque simile esse volunt cum eo, quod Petrus proxime dixit: Et Domini nostri longanimitatem salutem arbitremini. Unde et locus ille Pauli huc ad marginem in codicibus impressis annotatus habetur. Illud quoque, quod Petrus dixerat: Satagite immaculati et inviolati inveniri, referunt ad verba Pauli in eadem Epistola, cap. 12.: 06secro vos, ut exhibeatis corpora vestra hostiom viventem, sanctam, Deo placentem. Quamvis et alibi Romanos ad vitae puritatem hortatur. Denique in eam Epistolam maxime quadrare dicunt hoc, quod Petrus subjungit: In quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae docti et instabiles depravant. At vero aliorum sententia est, Epistolam ad Hebraeos a Petro significatam esse. Non enim aliam specialiter ad Judaeos scripsit Paulus. Nec laborant in designandis locis, ad quae Petrus respicit, dicens: Sicut et Paulus scripsit vobis. Talia namque potissimum haberi cap. 10. et sequentibus usque ad finem, in quibus multus est in exhortando suos Hebraeos ad retinendam fidem et spem promissorum coelestium, propositis etiam longa sorte sanctorum patrum exemplis. Quamvis et in prioribus Epistolae partibus eam rem agat per intervalla, ut cap. 3. 4. et 6. Siquidem et secundum Graecos interpretes in ea Epistola illud agitur praecipue, ut Hebraeorum languentes animi excitentur ad fidei perseverantiam, certamque exspectationem bonorum, quae per Christum promissa, atque in futurum reposita sunt. De his ipsis autem loqui Petrum, liquido constat ex iis, quae praecedunt: Novos, inquit, coelos et novam terram secundum promissa ipsius exspectamus. Et iterum: Propter quod, carissimi, haec exspectantes, satagite etc. Quin et illud, a quo coeperat de adventu Domini patienter exspectando disserere, cum ait, quosdam dicere: Ubi est promissio adventus ejus? an non plane convenit cum eo, quod ad Hebraeos in fine cap. 10. dicitur: Patientia vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes reportetis promissionem? Adhuc enim modicum aliquantulumque, qui venturus est, veniet, et non tardabit etc. Sed in re manifesta non immoror. Certe patet ex his, quanto sit probabilius, Epistolam ad Hebraeos a Petro designatam, quam ullam aliam; nec quidquam momenti habere, quao pro Epistola ad Romanos allata sunt. Nam quod ex cap. 2. proferebatur de patientia et longanimitate Dei, id Paulus increpando dicit, longanimitatem Dei intelligens, qua differt justum judicium in peccatores. Petrus autem loquitur exhortando et consolando, longanimitatem intelligens, qua Christus Dominus adventum suum differt, promissa praemia redditurus electis. Locus autem de vitae puritate communis est omnibus Pauli Epistolis. Jam nec verisimile est, Petrum, dicentem: Sicut et Paulus scripsit vobis, agere de una aut altera sententia Paulina, sed de totius Epistolae aut magnae partis ejus argumento. Nec vero pro diversa sententia facit, quod in Epistolam ad Romanos maxime quadrare videatur illud: In quibus sunt quaedam difficilia intellectu etc. Non enim hoc dicit Petrus de iis, (][nae ad Judaeo^ scripsit Paulus, ut facile est attento lectori animadvertere; sed de Epistolis Pauli in genere, de quibus praemiserat: Sicut et in omnibus Epistolis. Sed adhuc objiciunt, et dicunt, Petrum scripsisse suas Epistolas ad Judaeos advenas dispersionis Ponti, Galatiae etc, quae erant regiones Asiae minoris, a Judaea procul dissitae; Epistolam vero, quae dicitur ad Hebraeos, proprie dirigi ad eos, qui Hierosoljmam et Judaeam incolebant; sicut et ipsi ostendimus in prolegomenis illius Epistolae; et proinde, quod Petrus dicit de Paulo: scripsit vo~ his, de Epistola ad Hebraeos intelligi non posse, ut quae non ad illos, quibus hoc dicitur, scripta sit, sed ad alios. Verum hujus argumenti non est difficilis solutio. Nonenimsensus est: Scripsit vobis f in illa dispersione positis, de qua in inscriptione prioris Epistolae; alioqui nec Epistola ad Romanos poterit intelligi, quod tamen isti volunt, qui movent hanc objectionem; sed vobis, id est, genti vestrae. Nam quiapeculiarem ad Judaeos Epistolam scripserat Pauhis, et quidem de materia, quae ad omnes Judaeos fideles pertineret, ideo supponit Petrus, illam ab eis, ad quos missa fuerat, communicatam caeteiis. Adde, quod, etsi prior Epistola Petri scripta fuerit ad Judaeos dispersionis Ponti, Galatiae etc., non tamen necesse est, hanc secundam intelligi praecise scriptam ad eosdem; quum illud: Hanc, ecce, vobis secundam scribo epistolam, ita referri possit ad eandem gentem, ut tamen non ad eundem locum propterea referatur, sed ad Judaeos ubilibet morantes. Ut igitur concludam, ex iis, quae dicta sunt, admodum mihi probabile fit, Apostolum Petrum hic denotare Epistolam ad Hebraeos scriptam. Ex quo jam consequens est id, quod controverterunt nonnulli, illius Epistolae Paulum esse auctorem. Id quod aliis etiam rationibutf astruere conati sumus in proleg. Epist. ad Hebraeos.
3:16
16. Sicut et in omnibus Epistolis. Erasmus vertit: In omnibus fere Episto^ lis, videlicet addita de suo particula: fere. Non enim verisimile est, omnes Pauli Epistolas sine exceptione Petrum hic comprehendere voluisse, sed plerasque, maxime quae scriptae sunt ad Ecclesias. Quamquam textui non erat addendum: fere; sed expositoribus annotandum oportebat relinquere. Porro non est hic supplendum: scripsit vobis, quod constat falsum esse; sed absolute: scripsit, vel illud totum: secundum datam sibi sapientiam scripsit. Quid autem scripserit, indicat hoc, quod sequitur:
Loquens in eis de his. Nempe, de quibus ego vos instruxi et admonui, id est, de Christi adventu et promissis ejus fideliter et patienter exspectandis; et de fugiendis errorum magistris, quia veritate doctrinae semel traditae, praesertim ejus, quae est de fide et bonis operibus, avocant fideles. Horum enim capitum doctrina sparsa est per omnes aut fere omnes Epistolas Paulinas. Dubitant autem nonnulli, an omnes' Epistolae Pauli, quas habemus, jam tunc scriptae fuerint, priusquam haec scriberet Petrus. Sed non magna ratio est dubitandi. Nam Petrus haec scripsit morti vicinus, ut patet ex cap. 1. hujus Epist. Paulus autem, qui Petro fuit in morte socius, suas Epistolas etiam postremas scripsit multo ante; quemadmodum ostendimus ad illud 2 Tim. 4.: Tempus reso' lutionis meae instat; excepta tamon Epistola ad Hebraeos. Sed et hanc scriptam fuisse, priusquam Petrus haec scriberet, ex supradictis satis intelligitur, et cur dubitetur, rationem non video.
In quibus sunt quaedam difficilia intellectu. In quibus, alii tollendae ambiguitatis causa vertunt: inter quae. Nam Graece est: Iv oTc, quod non potest ad Epistolas referri, quarum, ut Latinis, ita et Graecis genus est foemininum; sed referendum ad ea, quae Epistolis continentur, quasi dicat: In quibus ab eo scriptis sunt quaedam difficilia etc. Subjungit enim: Sicut et caeteras Scripturas. Quidam volunt, ev olg positum pro: iv OLiQ; aut certe scribarum incuria irrepsisse o pro a. Nam et a Roberto tres codices annotantur, in quibus scriptum fuerit: ev olIq. Quae si vera est lectio (quod tamen non facile affirmarim), facilior est commentarius. Porro locus hic evidens est adversus sectarios, docentes, Scripturam sacram ubique facilem esse et omnibus intellectu perviam. Nam apertissimum est hoc Petri testimonium, in iis, quae scripsit Paulus, esse quaedam intellectu difficilia, simul indicans, et caeteris Scripturis id esse commune, quod et eas, sicut Pauli scripta, depravent homines indocti. Quamquam hoc, tam de Paulinis Epistolis, quam de caeteris Scripturis, etsiPetrus non diceret, res tamen ipsa clamat, eas pleneque locis ad intelligendum difficillimas esse. Quod non sohim nostra ab haereticis dissensio comprobat, verum maxime ipsorum de Scripturarum sensibus assidue inter se digladiantium pugna mutua.
Quae indocti et instabiles depravant. Indocti, Graece: ajia^eTc;, quod etiam Latine reddi potest: indociles, discere nolentes. Tales sunt omnes haeretici; nolunt enim audire Ecclesiam, quae sola columna est et firmamentum veritatis, 1 Tim. 3. Unde et instabiles sunt, id est, sine firmamento. Nam instabiles dicit, non vagos et inconstantes, sed infirmos seu parum firmos, ut vertit Erasmus. Id enim sonat Graeca vox aaTVjpiXTOi, qua et usus Apostolus cap. super. v. 14. Significantur autem, qui fidei firmitatem et (ut ait Dominus Luc. 8.) radices non habent. Ex quo deinde sequitur instabilitas et inconstantia doctrinae. Depravant, Graece: aTpspiAoDaiv, torquent, detorquent. Non enim sentit, eos corrumpere seu falsare Scripturas, quod fit addendo, aut demendo aliquid (quamvis et illud ab haereticis non raro factum fuerit olim, hodieque fiat), sed in pravos sensus vertendo et contorquendo, vim eis inferre, qui mos est omnium haereticorum; praesertim sicubi intelligendi difficultatem adfert obscuritas. Quod adeo verum, ut nuUa fuerit haeresis tam absurda, quae non ex Scripturis sibi patrocinium assumeret.
Sicut et caeteras Scripturas. Hac parte (quod bene notandum est) Petrus canonizat, utitaloquar, id est, in canonem sacrarum Scripturarum adscribit atque canonicas facit Epistolas Pauli. Dicens enim: sicut et caeteras Scripturas, utique significat, se etiam illas in Scripturarum numero habere. De sacris autem Scripturis eum loqui, in confesso est. Nec aliquas, sed omnes ejus Epistolas comprehendit, etiam illam, quae ad Hebraeos scripta est, ut intelligi potest ex supradictis.
Ad suam ipsorum perditionem. Suam, Graece: propriam. Non causa finalis significatur, sed eventus et sequela. Detorquebant enim Scripturas ad falsa et perversa dogmata, quae tam eos, quam eorum discipulos adducebant in interitum ac mortem aeternam. Jam ut intelligamus, quae fuerint illa dogmata, sciendum est, ut annotant omnes paene interpretes, Petrum verbis illis proxime expositis: In quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant ad suam ipsorum perditionem, respicere ad doctrinam Pauli, qua docuit, non ex lege, neque ex operibus hominem justificari, sed gvatis per fidem Jesu Christi. Hinc enim colligebant, opera bona non esse ad salutem necessaria. Quae etiam Simonianorum haeresis fuit, ut testatur Epiphanius et Theodoretus. Doctrina vero illa Pauli, quam dixi, praecipue traditur in Epistola ad Romanos; tametsi et in aliis ejusdem Pauli Epistolis continetur, ut in ea, quae ad Galatas scripta est, et sparsim in Epistolis ad Ephesios, ad Philippenses, et ad Colossenses. Illuc autem Petrum respicere, primum ex eo probatur, quia in Epistolis Paulinis vix aliud est, quod aeque possint homines libertatem ac desideria carnis amantes (quales hoc et praecedenti capite Petrus descripsit) ad fomentum suarum cupiditatum ac defensionem sui erroris trahere. Quod et hoc saeculo fecerunt Lutherani. Deinde, quia Jacobus Apostolus in sua Epist. cap. 2. manifeste significat, ea perversa opinione quosdam imbutos fuisse, ut fidem ad justitiam et salutem sufficere putarent absque bonis operibus. Quam et graviter oppugnat. Scribit autem ot ipse ad eosdem, ad quos Petrus, id est, ad duodecim tribus, quae erant in dispersione. Verum Jacobus quidem tacuit occasionem erroris, quam expressit Petrus; videlicet fabricatam ex Epistolis Paulinis. Quemadmodum e diverso Petrus tacuit ipsam doctrinam erroneam, quam expressitJacobus. Unde mutua collatione, quae ab utroque scripta sunt, illustrantur. Huc pertinet, quod Augustinus docet, Epistolas catholieas quatuor Apostolorum adversus praedictum errorem, quem ex Epistolis Pauli perperam intellectis volentes hauserant quidam, conscriptas fuisse. Id habet libro de fide et oper. cap. 14. et de gratia et lib. arb. cap. 7, Vide, quae de ea re diximus in praefat. super Epist. catholicas. Accedebat autem ad erroris occasionem doctrina de electione et reprobatione, quam similiter, ac praecipue in Epistola ad Romanos, tradit Pauhis. Nam et per illam excludi videbantur opera a negotio nostrae justificationis. Quamquam et ipse Paulus adversus hujusmodi depravatores vigilavit, non solum exhortando fideles ad bona opera, tamquam ad salutem necessaria; quod facit in omnibus Epistolis; verum etiam errori male suam doctrinam intelligentium obviando. Cum enim dixisset ad Rom. 5.; Ubi abundavit delictum, superabundavit gratia, mox initio capitis sequentis pravo intellectui occurrit, dicens: Quid ergo dicemus? Permanebi^nus in peccato, ut gratia abundet? Absit etc. Sed et cap. 3. resistit iis, qui doctrinam ipsius calumniabantur, tamquam diceret: Faciamus mala, ut veniant bona. Quorum, inquit, damnatio justa est.
3:17
17. Vos igitur, fratres, praescientes custodite. Conclusio est Epistolae, qua admonet, ut ab impostoribus, de quibus multa superius, sibi caveant. In Graeco non est: fratres, sed: ciYaTiYjTol, dilecti. Praescientes, id est, jam a nobis satis praemoniti et instructi de cavendis erroribus et errorum magistris. Custodite, Graece: (puXaoosoO^e, custodimini, custodite vos ipsos, cavete, ut bene vertit Erasmus. Sic usurpatur etiam Act. 21., ubi nos legimus: ut abstineant se ab idolis immolato, etc.
Ne insipientium errore traducti excidatis a propria firmitate. Graece: Ne iniquorum, seu nefariorum errore simul abducti etc. Vocat a^sopioug, nefarios, qui nullo jure, nullisque legibus in ordine retineri possunt, sed omnia volunt sibi licere. Quod aptissimum est epitheton eorum, qui sectas faciunt et errores seminant. Cavete, inquit, ne vos quoque erroneis istorum doctrinis una cum aliis, quos jam perverterunt, abducti et involuti, excidatis a vestra firmitate fidei, quam Apostolorum edocti magisterio hactenus tenuistis. Ostendit hic locus, ut alii multi, fidem Christianam amitti posse. Quod argumentum Calvinus dum solvere conatur hic et alibi, suamque statuere fidei securitatem, quam vocat, meras nebulas offundit lectori, quas ipsa per se lux veritatis satis discutit.
3:18
18. Crescite vero in graiia et in cognitione Domini nostti et Salvatoris, Jesu Christi. Crescite, id est, date operam, ut crescatis in gratia etc, quod fit studio bonorum operum. Per haec enim tam gratiae, quam fidei comparatur augmentum. Gratia Christi etSalvatoris intelligitur ea, qua nos Patri sibique gratos efficit, constituit et conservat. Ejusdem Christi Domini cognitionem vocat, qua eum et ejus mysteria cognoscimus nunc per fidem, in futuro saeculo cognituri per speciem. Idcirco non dixit; in fide, sed usus est generali vocabulo: Yvcooecog^ id est cognitionis. Et observa, B. Petrum claudere Epistolam iisdem paene verbis, quibus usus fuerat in salutatione, quae talis erat: Gratia vobis et pax multiplicetur in cognitione Dei et Christi Jesu Domini nostri, ut sic apte postrema primis respondeant.
Ipsi gloria et nunc, et in diem aeter^ nitatis! Amen. Clausula est doxologica, qua significat, Christo Salvatori nostro glorificationem deberi in hoc saeculo et in futuro, quod vocat diem aeternitatis, quia tota aeternitas una dies est. Et hic ergo significatio est divinitatis Christi. Nam hujusmodi clausulae Deo, tamquam ipsi propriae, passim adscribi solent.
3:3
ATTRIZIONE (DAL LAT. ATTERO = ABBATTO, SCHIACCIO)
… Tale dottrina è ben fondata nella Scrittura, che presenta i Profeti (Ier. 31, 18-20; Ez. 36, 31-32; Dan. 3, 38-40), Gesù Cristo (Mt. 5, 20-30; 10, 28-33; 13, 41; Lc. 7, 44; 3, 5; Io. 6, 14), gli Apostoli (Act. 8, 23; II Pt. 3, 3-9) come predicatori di penitenza, che fanno leva soprattutto sul timore delle pene eterne. …
3:4
il corpo si addormenta, non l'anima (cf. Deut. 31, 16; Io. 11, 11-12; I Cor. 7, 39; 11, 30; 15, 18; I Thess. 4, 12 sg.; II Pt. 3, 4).
… La « venuta con potenza e gloria » (Mt. 24, 30) di Gesù è detta p. da s. Paolo 7 volte (I Cor. 15, 23 e 6 volte in I-II Thess., oltre la p. dell'Anticristo in II Thess. 2, 9), da Iac. 5, 7, 8, da II Pt. 1, 16; 3, 4, 12, da I Is. 2, 28, e da Mt. 24, 3, 27, 37, 39. Vi equivalgono i termini: « giorno [del Signore o Cristo] » (17 volte in s. Paolo: Act. 2, 20; I Pt. 3, 10, 12; Apoc. 16, …
3:5
… « La terra emersa dalle acque sussiste per mezzo dell'acqua in forza della Parola di Dio » (II Pt. 3, 5); corre parallela con Io. 1, 2 che parla del L. creatore.
3:6
al tempo di Noè (II Pt. 2, 5; 3, 6) « pochi, cioè otto persone si sono salvate per mezzo dell'acqua » (I Pt. 3, 20). Tale universalità antropologica è presentata dai Padri non come dogma di fede, né come opinione semplicemente …
… L'autore ebbe presenti anche i testi di II Pt. 1, 16-18; 3, 6-17. Tra gli scritti gnostici recentemente scoperti in Egitto si segnala pure un'Apocalisse di P. Ct. Biblica, 31 [1950], p. 71.
3:8
… in connessione con l'avvento misterioso del Regno, Gesù annunzia la sua p. futura, non determinabile né nel tempo né nello spazio (Mt. 24, 25-36); non è calcolabile in cifre o date umane, poiché « il giorno » di Dio non coincide con i giorni umani (II Pt. 3, 8 = Ps. 89, 4). La prospettiva profetica, sul piano dell'eterno, ponendo l'avvento
3:10
… cristiani si uniscono fin d'ora, vivendo con Cristo, alla sua p. che sarà anche la p. dei suoi fedeli (Col. 5, 4; Hebr. 9, 28; I Pt. 5, 4; I Io. 2, 28; 3, 2). La « vicinanza del Signore » è motivo di timore, come l'irruzione d'un ladro (I Thess. 5, 2-4; II Pt. 3, 10; Apoc. 1, 3; 16, 15), di austerità (Rom. 13, 11 sg.; I Cor. 7, 29-32; II Cor. 6, 2), ma anche di gaudio (Phil. 4, 4-6). Perché connessa con la morte e il giudizio, la p. deve essere …
… 13; Mc. 13, 33; Lc. 12, 35-40), poiché dopo la « notte » nessuno può più lavorare (cf. Io. 9,4). Lo stesso pensiero e le stesse esortazioni si trovano negli Apostoli (cf. Gal. 6, 9-10; I Cor. 9, 24 sgg.; II Cor. 5, 1-10; I Thess. 5, 2-3; I Pt. 1, 3-8; II Pt. 3,10; Iac. 4, 13-15; Apoc. 11, 10-11; 16, 15). Specialmente s. Paolo insegna chiaramente (I Cor. 15, 24-28) che con il giudizio si chiude per tutti l'economia della salvezza, senza alcuna …
3:12
Num et quomodo docente s. Petro (Act. 3, 19 n.; II Pt. 3, 12) Parusium accelerare possimus?, in Verbum Domini, 18 (1938), pp. 209-307; id., «... Appropriquat redemptio vestra », ibid., pp. 334-37; D. Busy, St Paul et st Matthieu, in Recherches …
3:13
… allusione quando parla della liberazione del creato dalla servitù della corruzione (Rom. 8, 19-22) e specialmente della distruzione degli effetti del peccato e dell'ultima nemica, la morte, «quando Dio sarà in tutti» (I Cor. 15, 25-28.54-57). S. Pietro (II Petr. 3, 13) e S. Giovanni (Apoc. 21, 1) fanno allusioni a «nuovi cieli e nuova terra» in cui la giustizia abiterà. …
Come semplici immagini sono «cieli nuovi e terra nuova», per esprimere il profondo rinnovamento che opererà tra gli uomini il Messia (Is. 65, 17; 66, 22; II Pt. 3, 13; cf. la παλεντεύσια di Mt. 19, 28; la καπνή κτίσις di Gal. 6, 15; II Cor. 5, 17; il passaggio da morte a vita di Io. 5, 24-28; E. B. Allo, op. cit., p. 325). Infine i vari elementi …
… Ciò vale per lo stesso mondo fisico a parte post nel suo complesso; benché i singoli esseri corporali siano corruttibili, la fine del mondo non sarà il suo annientamento ma una trasformazione con « cieli nuovi e una terra nuova » (II Pt. 3, 13). In un senso più proprio partecipano dell'e. le creature spirituali che sono immortali individualmente; ma la più alta partecipazione all'e. è quella che s. Tommaso chiama « secundum …
3:15
… S. Pietro parla delle lettere di s. Paolo come se godesero uguale autorità dei libri del Vecchio Testamento (II Pt. 3, 15-16). I Padri apostolici non tramandarono un catalogo completo dei libri componenti il Nuovo Testamento; spesso anche nelle loro citazioni, fatte più a senso che letteralmente, è difficile …
… Vi si incontrano passi difficili a intendersi (διονόητα), che gli ignoranti e gli incerti stravolgono dal loro senso, come fanno anche per tutte le altre Scritture, per loro perdizione » (II Pt. 3, 15-16). Va ben pesata la forza di tali termini e di questo fatto: tutte le lettere di Paolo, salvo parziali esitazioni per la Lettera agli Ebrei, sono state accolte come Scritture da ciascuna delle Chiese. …
3:16
… togliere, per divina disposizione (ibid. 22, 9. 10. 18-19). In I Tim. 5, 18 sembra che Paolo citi Lc. 1, 9, 7 equiparandolo a Deut. 25, 4. Pietro mette sul medesimo piano le lettere di Paolo e le «altre Scritture», cioè quelle del Vecchio Testamento (II Pt. 3, 16), e dichiara che Paolo le ha scritte secondo «la sapienza che gli fu data» (cf. I Cor. 2, 13), cioè dallo Spirito Santo. …
… Secondo l'esempio di s. Paolo, a Troade alla Cena eucaristica si premette la predicazione (Act. 20, 7-11); nelle Lettere Apostoliche si presuppone la lettura nelle assemblee (Col. 4, 16; II Pt. 3, 16); s. Paolo (I Tim. 2, 1-3) accenna a «suppliche, orazioni, voti, ringraziamenti per tutti gli uomini», elementi che ricorrono poi nell'orazione dei fedeli. …
3:17
… Nel Nuovo Testamento ricorre con insistenza il monito alla vigilanza contro le insidie tese alla f. dai nemici della verità (Rom. 16, 17; II Cor. 11, 3; Eph. 5, 6-11; Col. 2, 6-8; I Tim. 1, 3 agg.; Hebr. 13, 9; II Pt. 3, 17; II Io. 7-11). La Chiesa, in stretta aderenza al diritto naturale e allo spirito delle norme apostoliche, ha provveduto alla tutela della f. con leggi speciali riguardanti la stampa …
3:18
… invocato da s. Paolo per i neocristiani nelle sue preghiere (Eph. 3, 14-16; Col. 1, 6 agg.) è, nelle parole stesse dell'Apostolo, uno sviluppo della f.: S. Pietro lo impone in forma categorica: « Crescite in gratia et cognitione Domini nostri I. Christi » (II Pt. 3, 18). Uno dei mezzi essenziali per mantenere e sviluppare la f. è l'istruzione religiosa. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.