He exhorteth them to keepe the vnitie of the Church most 〈…〉 vvith al humilities bringing them many motiues therevnto: 7 and 〈…〉 that 〈◊〉 the diuersitie it self of offices is not for diuision, as being the gift of Christ him self, 〈◊〉 to build vp the Church, and to held al in the vnitie therof against the 〈…〉 of Heretikes: that vnder Christ the head, in the Church being the body, euery member may prosper. 17 Neither (as touching life) most vve 〈◊〉 like the Heathen, but as it becommeth Christians, laying of al our old corrupt maners, and increasing daily in al goodnes.
1I therefore, a prisoner in the Lord, beseech you that you walk worthy of the vocation in which you are called:Vi scongiuro adunque io prigioniero pel Signore, che camminiate in maniera convenevole alla vocazione, a cui siete stati chiamati,I Therfore prisoner in our Lord, beseeche you, that you vvalke vvorthy of the vocation in vvhich you are called,Obsecro itaque vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis, 2With all humility and mildness, with patience, supporting one another in charity.Con tutta umiltà, e mansuetudine, con pazienza sopportandovi gli uni gli altri per carità,vvith al humilitie & mildenes, vvith patience, supporting one an other in charitie,cum omni humilitate, et mansuetudine, cum patientia, supportantes invicem in caritate, 3Careful to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.Solleciti di conservare l'unità dello spirito mediante il vincolo della pace.careful to keepe the vnitie of the spirit in the bond of peace.solliciti servare unitatem Spiritus in vinculo pacis. 4One body and one Spirit: as you are called in one hope of your calling.Un solo corpo, e un solo spirito, come siete ancora stati chiamati ad una sola speranza della vostra vocazione.One body and one spirit: as you are called in one hope of your vocation.Unum corpus, et unus Spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestræ. 5One Lord, one faith, one baptism.Un solo Signore, una sola fede, un solo battesimo.One Lord, one faith, one baptisme.Unus Dominus, una fides, unum baptisma. 6One God and Father of all, who is above all, and through all, and in us all.Un solo Dio, e padre di tutti, che è sopra di tutti, e per tutte le cose, e in tutti noi.One God and Father of al, vvhich is euer al, and by al, and in al vs.Unus Deus et Pater omnium, qui est super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis. 7But to every one of us is given grace, according to the measure of the giving of Christ.Ma a ciascheduno di noi è stata data la grazia secondo la misura del dono di Cristo.But to euery one of vs is giuen grace according to the measure of the donation of Christ.Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. 8Wherefore he saith: Ascending on high, he led captivity captive: he gave gifts to men.Per la qual cosa dice: asceso in alto ne menò schiava la schiavitù: distribuì doni agli uomini.For the vvhich he saith, Ascēding on high, he ledde captiuitie captiue: he gaue giftes to men. (Propter quod dicit: Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem: dedit dona hominibus. 9Now that he ascended, what is it, but because he also descended first into the lower parts of the earth?Ma che è l'essere asceso, se non che prima anche discese alle parti infime della terra?And that he ascended, vvhat is it, but because he descended also first into the inferiour partes of the earth?Quod autem ascendit, quid est, nisi quia et descendit primum in inferiores partes terræ ?
10He that descended is the same also that ascended above all the heavens: that he might fill all things.Colui, che discese, è quell'istesso, che anche ascese sopra tutti i cieli per dar compimento a tutte le cose.He that descended, the same is also he that is ascended aboue al the heauens, that he might fill al things.)Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes cælos, ut impleret omnia. 11And he gave some apostles, and some prophets, and other some evangelists, and other some pastors and doctors:Ed egli altri costituì Apostoli, altri profeti, altri evangelisti, altri pastori, e dottori,And he gaue, some Apostles, and some Prophets, and othersome Euangelists, and othersome pastors and doctors,Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores, 12For the perfecting of the saints, for the work of the ministry, for the edifying of the body of Christ:Per il perfezionamento de' santi, pel lavorio del ministero, per la edificazione del corpo di Cristo:to the consummation of the sainctes, vnto the vvorke of the ministerie, vnto the edifying of the body of Christ:ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in ædificationem corporis Christi: 13Until we all meet into the unity of faith and of the knowledge of the Son of God, unto a perfect man, unto the measure of the age of the fulness of Christ:Fino a tanto che ci riuniamo tutti per l'unità della fede, e della cognizione del Figliuolo di Dio, in un uomo perfetto, alla misura della età piena di Cristo:vntil we meete al into the vnitie of faith and knovvledge of the sonne of God, into a perfect man, into the measure of the age of the fulnes of Christ:donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi: 14That henceforth we be no more children tossed to and fro and carried about with every wind of doctrine, by the wickedness of men, by cunning craftiness by which they lie in wait to deceive.Onde non più siamo fanciulli vacillanti, e portati qua, e là da ogni vento di dottrina pei raggiri degli uomini, per le astuzie, onde seduce l'errore.that novv vve be not children vvauering, and caried about vvith euery vvinde of doctrine in the vvickednes of men, in craftines to the circumuention of errour.ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinæ in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris.
15But doing the truth in charity, we may in all things grow up in him who is the head, even Christ:Ma seguendo la verità nella carità, andiam crescendo per ogni parte in lui, che è il capo (cioè) Cristo:But doing the truth in charitie, let vs in al things grow in him, vvhich is the head, Christ:Veritatem autem facientes in caritate, crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus: 16From whom the whole body, being compacted and fitly joined together, by what every joint supplieth, according to the operation in the measure of every part, maketh increase of the body, unto the edifying of itself in charity.Da cui tutto il corpo compaginato, e commesso per via di tutte le giunture di comunicazione, in virtù della proporzionata operazione sopra di ciascun membro, l'augumento prende proprio del corpo per sua perfezione mediante la carità.of vvhom the vvhole body being compacte and knit together by al iuncture of subministration, according to the operation in the measure of euery member, maketh the increase of the body vnto the edifying of it self in charitie.ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem juncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri, augmentum corporis facit in ædificationem sui in caritate. 17This then I say and testify in the Lord: That henceforward you walk not as also the Gentiles walk in the vanity of their mind:Questo adunque io dico, e vi scongiuro nel Signore, che non camminiate più, come camminano le nazioni nella vanità de' loro pensamenti,This therfore I say and testifie in our Lord: that novv you vvalke not as also the Gentiles vvalke in the vanitie of their sense,Hoc igitur dico, et testificor in Domino, ut jam non ambuletis, sicut et gentes ambulant in vanitate sensus sui, 18Having their understanding darkened: being alienated from the life of God through the ignorance that is in them, because of the blindness of their hearts.Le quali hanno l'intelletto ottenebrato, sono aliene dal viver secondo Dio per la ignoranza, che è in loro a causa dell'accecamento del loro cuore,hauing their vnderstanding obscured vvith darkenes, alienated from the life of God by the ignorance that is in them, because of the blindenes of their hart,tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei per ignorantiam, quæ est in illis, propter cæcitatem cordis ipsorum, 19Who despairing have given themselves up to lasciviousness, unto the working of all uncleanness, unto covetousness.Le quali prive di speranza abbandonate si sono alla impurità per commettere a gara qualunque infamità.vvho despairing, haue giuen vp them selues to impudicitie, vnto the operation of al vncleannes, vnto auarice.qui desperantes, semetipsos tradiderunt impudicitiæ, in operationem immunditiæ omnis in avaritiam.
20But you have not so learned Christ:Ma voi non così avete apparato Cristo,But you haue not so learned Christ:Vos autem non ita didicistis Christum, 21If so be that you have heard him and have been taught in him, as the truth is in Jesus:Se pure lo avete ascoltato, e in lui siete stati ammaestrati, come in Gesù, è verità:if yet you haue heard him, and haue been taught in him, (as the truth is in IESVS.)si tamen illum audistis, et in ipso edocti estis, sicut est veritas in Jesu, 22To put off, according to former conversation, the old man, who is corrupted according to the desire of error.Che voi riguardo alla vita passata vi spogliate del vecchio uomo, il quale per le ingannatrici passioni si corrompe.Lay you avvay, according to the old conuersation the old man, vvhich is corrupted according to the desires of errour.deponere vos secundum pristinam conversationem veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris. 23And be renewed in the spirit of your mind:E vi rinnovelliate nello spirito della vostra mente,And be renevved in the spirit of your minde:Renovamini autem spiritu mentis vestræ, 24And put on the new man, who according to God is created in justice and holiness of truth.E vi rivestiate dell'uomo nuovo, creato secondo Dio nella giustizia, e nella vera santità.and put on the nevv man vvhich according to God is created in iustice, and holinesse of the truth.et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis. 25Wherefore, putting away lying, speak ye the truth, every man with his neighbour. For we are members one of another.Per la qual cosa rigettata la menzogna, parli ciascheduno al suo prossimo secondo la verità: conciossiachè siamo membri gli uni degli altri.For the vvhich cause laying avvay lying, speake ye truth euery one vvith his neighbour, because vve are members one of an other.Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo: quoniam sumus invicem membra. 26Be angry: and sin not. Let not the sun go down upon your anger.Se vi adirate, guardatevi dal peccare: non tramonti il sole sopra dell'ira vostra.Be angrie and sinne not. let not the sonne goe dovvne vpon your anger.Irascimini, et nolite peccare: sol non occidat super iracundiam vestram. 27Give not place to the devil.Non date luogo al diavolo:Giue not place to the Deuil.Nolite locum dare diabolo: 28He that stole, let him now steal no more: but rather let him labour, working with his hands the thing which is good, that he may have something to give to him that suffereth need.Colui, che rubava, non rubi più: ma anzi lavori colle proprie mani a qualche cosa di onesto di modo, che abbia da dare a chi patisce necessità.He that stole, let him novv not steale: but rather let him labour in vvorking vvith his handes that vvhich is good, that he may haue vvhence to giue vnto him that suffereth necessitie.qui furabatur, jam non furetur: magis autem laboret, operando manibus suis, quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti.
29Let no evil speech proceed from your mouth: but that which is good, to the edification of faith: that it may administer grace to the hearers.Non esca dalla vostra bocca alcun cattivo discorso: ma tale, che buono sia per l'edificazione della fede, onde dia grazia a quegli, che ascoltano.Al naughtie speache let it not proceede out of your mouth: but if there be any good to the edifying of the faith, that it may giue grace to the hearers.Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat: sed si quis bonus ad ædificationem fidei ut det gratiam audientibus. 30And grieve not the holy Spirit of God: whereby you are sealed unto the day of redemption.E non contristate lo Spirito santo di Dio, mercé di cui siete stati marcati pel giorno della redenzione.And contristate not the holy Spirit of God: in vvhich you are signed vnto the day of redemption.Et nolite constristare Spiritum Sanctum Dei: in quo signati estis in diem redemptionis. 31Let all bitterness and anger and indignation and clamour and blasphemy be put away from you, with all malice.Qualunque amarezza, e scandescenza, e ira, e clamore, e maldicenza sia rimossa da voi con ogni sorta di malvagità.Let al bitternes, and anger, and indignation, and clamour, and blasphemie be taken avvay from you vvith al malice.Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia. 32And be ye kind one to another: merciful, forgiving one another, even as God hath forgiven you in Christ.Ma siate benigni gli uni verso degli altri, misericordiosi, facili a per donare scambievolmente, come anche Dio ha a voi perdonato per Cristo.And be gentle one to an other, merciful, pardoning one an other, as also God in Christ hath pardoned you.Estote autem invicem benigni, misericordes, donantes invicem sicut et Deus in Christo donavit vobis.
4:1
Witham
Here begins the second part of this epistle, in which he exhorts them to the practice of Christian virtues. (Witham)
4:4
Calmet
In one hope of your vocation. The three great reasons that we have to love one another are contained in this verse, because we have but one body, of which Christ is the head. We are all animated by the same spirit, viz. the Holy Ghost, who is given to us all, and we all live in the same hope of eternal happiness. (Calmet)
4:5
This contains some more reasons why Christians should love one another. We are all the servants of the same God, believe the same mysteries, and receive the same sacraments, whoever may be the dispenser of them.
St. Hilary
One faith. As rebellion is the bane of commonwealths and kingdoms, and peace and concord the preservation of the same; so is schism, and diversity of faith or fellowship in the service of God, the calamity of the Church: and peace, unity, and uniformity, the special blessing of God therein. St. Cyprian, in his book on the unity of the Church, writeth thus: "One Church, for one is my dove. This unity of the Church, he that holdeth not, doth he think he holdeth the faith? He that withstandeth or resisteth the Church, he that resisteth Peter's chair, upon which the Church was built, doth he trust that he is in the Church?" And again, Ep. xl. "There is one God, and one Christ, and one Church, and one chair, by our Lord's voice founded upon Peter. To set up another altar, or to constitute another priesthood, besides the one altar and the one priesthood, is impossible. Whosever gathereth elsewhere scattereth. It is adulterous, it is impious, it is sacrilegious, whatsoever is instituted by man to the breach of God's disposition. Get ye far from such men: they are blind, and leaders of the blind." St. Hilary also applies this text against the Arians thus: "Perilous and miserable it is that there are now among them as many faiths as wills, and as many doctrines as manners; whilst modes of faith are written as men will, or as they will, so are understood. Whereas the one truth teaches there is but one God, one Lord, one baptism, and also one faith: hence whilst more faiths are made, they begin by falling from that which is the only faith, and end in having no faith at all." (St. Hilary, lib. ad Constantium Augustum.)
4:7
Witham
To every one of us is given grace according to the measure of the gift of Christ. That is, as it hath pleased Christ to bestow his free gifts upon us; to shew, says St. Chrysostom, that it was not according to any merit of ours. The words also shew that Christ is the giver and author of graces, and consequently the true God. (Witham)
Tirinus
We must endeavour by all means in our power to preserve this unity, especially by avoiding jealousy, or being envious of the graces which have been given to our neighour; considering that they all proceed from the same God, who divides to each one as he pleaseth. (Tirinus)
4:8
He led captivity captive.[Ver. 8. Captivam duxit captivitatem. On which words St. Jerome: (p. 364.) Descendit ad inferna, et sanctas animas, quae ibi detinebantur, secum ad coelos victor deduxit. See 1 Peter 3.] St. Jerome and others expound these words of Christ's delivering the pious souls that had died before his ascension, and which were detained in a place of rest which is called Limbus Patrum [i.e. Limbo of the Fathers; sometimes called paradise (Luke 23:43.), Abraham‘ bosom (Luke 16:22.), or prison (1 Peter 3:19.)].
Witham
He gave gifts to men. Having delivered men from the captivity of sin, he bestowed upon them his gifts and graces. (Witham)
Tirinus
Wherefore he, David, in Psalm lxvii., makes use of these words, in order to shew that these gifts were gratuitous, and that no person had a right to complain that another had received more: after this the apostle proceeds to shew that Christ even descended to the lower parts of the earth, in order to teach us humility; whence he concludes that we ought to be humble and live in union with our brethren, which is the chief subject of the present chapter. (Tirinus)
4:9
Witham
Into the lower parts of the earth. This cannot signify into the grave only, especially since in that which we look upon as the apostles' creed, we first profess to believe that he was buried, and afterwards that he descended into hell. (Witham)
4:11
Witham
Some indeed he gave to be apostles, etc. It is said (1 Corinthians 12:28.) that God (even with the Greek article) gave some to be apostles, etc. and here it is said of Christ: another proof that Christ is the true God. (Witham)
4:13
Witham
Unto a perfect man, unto the measure of the age [Ver. 13. In mensuram aetatis plenitudinis Christi; eis metron elikias (aetatis vel staturae) tou pleromatos tou Christou. See St. Augustine, lib. XXII. de Civ. Dei, ch. XV. et seq. tom. VII. p. 678.; St. Jerome in Epitaphio Paulae. tom. iv. part 2. p. 685.; St. Chrysostom, hom. xi.] of the fulness of Christ; that is, according to the measure of the full and perfect age of Christ. Of the ancient interpreters, some expound this of what shall happen in the next world, after the resurrection, when all the elect shall have bodies every way perfect; and as some conjecture, (when all who rise by a happy resurrection) shall seem to be about thirty, of the stature and age of Christ when he suffered. But others, especially the Greek interpreters, understand this verse of a spiritual perfection in this life, by which the members of Christ's mystical body meet in the unity of faith, and increase in grace and virtue by imitating Christ, and following his doctrine and example. And this seems more agreeable to what follows: that we may not now be children, tossed to and fro by the wickedness,[Ver. 14. In nequitia hominum, en te kubeia, in fallacia: kubeia, est lusus aleae. See St. Chrysostom, p. 821. Ed. Sav.] of men. The Greek word, as St. Jerome observes, may signify by the deceit or fallacy of men; by illusion, says St. Augustine. And St. Chrysostom tells us it is spoken by a metaphor, taken from those who cheat at dice, to gain all to themselves, to draw men into errors and heresies. Such, about that time, were the disciples of Simon the magician. (Witham)
St. Chrysostom
Every one must labour to become perfect in the state in which he is placed, by increasing in the knowledge and love of God, which knowledge and love of God constitute the full measure of a Christian. (St. Chrysostom)
St. Thomas Aquinas
St. Augustine also admits to another interpretation of this place, but prefers the former. According to him, it may mean: that all people, at the resurrection, will be raised in such a state as they would have had if they lived to the age of Christ, viz. thirty-three years. (St. Thomas Aquinas)
This text of the apostle, assuring to the one true Church a perpetual and visible succession of pastors, in the ministry, successors of the apostles, warranted the holy Fathers in the early ages of the Church, as it does Catholics of the present day, to try all seceders by the most famous succession of the popes or bishops of Rome. See this in St. Irenaeus, lib. 3:chap. 3; Tertullian, in praescript. Optatus. lib. 2:contra Parmen.; St. Augustine, contra ep. Manic., ch. IV., Ep. 165 et alibi.; St. Epiphanius, haeres. 27.
4:16
Witham
By what every joint supplieth, etc. St. Paul compares the Church and mystical body of Christ (as he does elsewhere) to a natural body, whose perfection depends on the harmony, union, and concurrence of all the different parts; and so in the Church, of which Christ is the head, some are apostles, some prophets, etc. and Christ hath been pleased to give them different offices, talents, and gifts, for the edifying and increase of the whole body, which is his Church, that they may no longer be like Gentiles,...alienated from the life of God; from such a life as God requires they should lead. (Witham)
Estius
The obscurity of this verse my be thus explained: the apostle compares the mystical body of the Church, of which Christ is the head, to the natural body of man; and as the head directs different members to different operations, according to their various properties, so in the Church Christ distributes to each his proper office, that being all intent upon their relative duties, all may grow up in charity and become perfect. (Estius)
4:19
Witham
Who despairing,[Ver. 19. Deperantes. The Latin interpreter seems to have read apelpikotes, as in some manuscripts, but in most other copies apelgekotes, indolentes. See St. Jerome in his Commentary, p. 368.] (without faith and charity) according to the Latin text and some Greek manuscripts; though according to the ordinary Greek, without grief or sorrow, (to wit, for their sins) have given themselves over to all manner of vices, unto covetousness.[Ver. 19. In avaritiam: en pleonexia, in cupiditate. See ver. 3. of the next chapter.] Some take notice that the Greek word may not only signify avarice, or covetousness of money, but any unsatiable desires or lusts. See Ephesians 5:3. and 5:5. (Witham)
4:26
Be angry, and sin not, as it is said Psalm 4:5. Anger, as a passion of the mind, may proceed from a good motive and be guided by reason; as our Saviour, Christ, (Mark 3:5.) is said to have looked about at the Jews with anger, that is with a zeal against their blindness and malice.
Witham
Let not the sun go down upon your anger. If moved to anger, return without delay to a calmness of mind and temper. (Witham)
Jansenius
Be angry when reason or necessity compels you; but even then, so restrain your anger that you neither offend God nor scandalize your neighbour. Moreover, lay it aside as soon as you are able, so that the sun go not down upon your anger. (Jansenius)
4:29
Witham
That it may afford grace to the hearers; that is that your speech may contribute to their good and edification. (Witham)
4:30
Witham
Grieve not the Holy Spirit: not that the Holy Ghost can be contristated. It is a metaphor; and the sense is, sin not against the Holy Ghost. (Witham)
Sts. Chrysostom
To contristate the Holy Spirit is a metaphorical expression, which signifies to offend God, or the Holy Ghost, who has sealed us by the sacraments of baptism and confirmation with particular marks, by which we shall be distinguished from others in the day of our retribution. (Sts. Chrysostom, Jerome, Ambrose, etc.)
4:11
Gave some apostles—Until we all meet, etc.... Here it is plainly expressed, that Christ has left in his church a perpetual succession of orthodox pastors and teachers, to preserve the faithful in unity and truth.
4:1
Liturgia The Epistle vpon the 17 Sunday after Pentecost. And in a Votiue Masse against Schisme.
4:5
5. One faith.] As rebellion is the bane of ciuil Commonvvealths and kingdoms, Vnitie of the Cath. Church. and peace and concord, the preseruation of the same: so is Schisme, diuision, and diuersitie of faiths or felovvships in the seruice of God, the calamitie of the Church: and peace, vnitie, vniformitie, the special blessing of God therein, and in the Church aboue al Commonvvealths, because it is in al pointes a Monarchie tending euery vvay to vnitie. but one God, but one Christ, but one Church, but one hope, one faith, one baptisme, one head, one body. Vvhereof S. Cyprian li. de vnit. E•nu. 3. saith thus. One Church the Holy Ghost in the person of our Lord designeth & faith. One is my done. This vnitie of the Church he that holdith not, doth he thinke he holdeth the faith? He that vvithstandeth and resisteth the Church, he that forsaketh Peters chaire vpon vvhich the Church vvas built, doth he trust that he is in the Church? When the blessed Apostle S. Paul also shevveth this Sacrament of vnitie, saying, One body and one spirit &c. Which vnitie vve Bishops specially that rule in the Church, ought to hold fast and maintaine, that vve may proue the Bishoply function also it self to be one and vndiuided, Ep. 40. &c. And againe, There is one God, Schisme detestable. and one Christ, and one Church, and one Chaire, by our Lordes voice founded vpon Peter. An other altar to be sette vp, or a novv Priesthod to be made, besides one altar, & one Priesthod, is impossible. Whosoeuer gathereth els vvhere, scattereth, it is adulterous, it is impious, it is sacriligious, vvhatsoeuer is instituted by mans furie to the breach of Gods diuine disposition. Get ye far from the contagion of such men, & fle• from their speaches at a canker and pestilence, our Lord hauing praemonished and vvarned before hand, They are blind, leaders of the blind, &c. Vvhereby vve learne that this vnitie of the Church commended so much vnto vs, consisteth in the mutual fellovvship of al Bishops vvith the See of the Peter. S. Hilarie also (li. ad Constantium Augustum) thus applieth this same place of the Apostle against the Arians, as vve may do against the Caluinists. Among heretikes as many faithes as willes. Perilous and miserable it is, saith he, that there are novv so many faithes as vvilles, and so many doctrines as 〈◊〉, vvhiles either faithes are so vvritten ad vve vvill, or as vve vvil, so are vnderstood: and vvhereas according to one God, and one Lord, and one Baptisme, there is also one faith, vve fall avvay from that vvhich is the only faith, and vvhiles mee faithes be made, they beginne to come to that, that there is none at al.
Concordanza Malat. 2, 10.
4:6
Liturgia The Epistle vpō Ascension eue. And vpon SS. Simon and Iudes day.
Concordanza Ro. 12, 4 1. Cor. 12, 4.
4:8
Concordanza Ps. 67, 19.
4:9
He meaneth specially of his descending to Hel.
4:11
11. Some Apostles.] The heretikes folish negatiue argument against the Pope, ansvvered. Many functions that vvere euen in the Apostles time, are not here named: vvhich must be noted against the Aduersaries that call here for Popes, as though the names of Bishops, Priests, or Deacons vvere not as vvel leaft out as Popes: vvhom yet they can not deny to haue been in vse in S. Paules daies. And therfore they haue no more reason, out of this place to dispute against the Pope, then against the rest of the Ecclesiastical functions. Neither is it necessarie to reduce such as be no: specified here, to these here named: though in deede both other Bishops and Prelates and specially Popes may be conteined vnder the names of Apostles, The Popes office is called an Apostleship. Doctors, and Pastors. Certes the roome and dignitie of the Pope is a very continual Apostleship, and S. Bernard calleth it Apostolatum. Bernard. ad Eugen. li. 14. c. 4 &c. 6 in fine.
Concordanza 1. Cor. 12, 28.
4:13
13. Vntil vve meete.] The Church of God shal neuer lacke these spiritual functions, or such as be ansvverable to them, Continual succession of Bishops, an euident argument of the true visible Church. according to the time and state of the Church, til the vvorldes end. Vvhereby you may proue, the Catholike Church, that is to say, that visible companie of Christians vvhich hath euer had, and by good records can proue they haue had, a continual ordinarie succession of Bishops, Pastors, and Doctors, to be the onely true Church: and these other good fellovves that for many vvorldes or ages together can not shevv that they had any one Bishop, or ordinarie yea or extraordinarie officer for them and their sect, to be an adulterous Heretical generation. The father's refuted heretikes by the succession of the Bishops of Rome. And this place of the Apostle assuring to the true Church a perpetual visible continuance of Pastors and Apostles or their successors, vvarranted the holy fathers to trie al Heretikes by the most famous succession of the Popes of Rome. So did S. Irenaeus, li. 3. c. 3. Tertullian, in prascript. Optatus, li. 2 cont. Parm. S. Augustine, in ps. cont. part. Donat. et cont. ep. Manich. c. 4. et ep. 165. Epiph. har. 27. and others.
4:14
14. With euery vvinde.] The special vse of the spiritual Gouernours is, to keepe vs in vnitie and constancie of the Catholike faith, Heretical blastes carie away the inconstant only. that vve be not carried avvay vvith the blast or vvind of euery heresie. Vvhich is a very proper note of sectes and nevv doctrines that trouble the infirme vveaklings of the Church, by certaine seasons of diuerse ages: as sometime the Arians, then the Manichees, an other time the Nestorians, then the Lutherans, Caluinists, and such like: vvho at diuers times in diuers places, haue blovven diuers blastes of flase doctrine.
4:17
Concordanza 1 Pet. 4, 3. Ro. 1, 21.
4:19
Concordanza Ro. 1, 24.
4:21
Concordanza Colos. 3, 8
4:22
Concordanza Heb. 12, 1.
4:23
The Apostle teacheth vs not to apprehēd Christs iustice by faith only, but to be renevved in our selues truly, & to put on vs the nevv mā formed & created in iustice and holines of truth. By the which, free vvil also is proued to be in vs, to worke with God, or to consent vnto him in our sanctification.
4:25
Concordanza Zach. 8, 16.
4:26
Concordanza Ps. 4, 5.
4:1
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Antiochians 1
The Lord has rendered my bonds light and easy since I learnt that you are in peace, that you live in all harmony both of the flesh and spirit. “I therefore, the prisoner of the Lord, beseech you, that ye walk worthy of the vocation wherewith ye are called,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 2
… They and we have one faith, one God, the same Christ, the same hope, the same baptismal sacraments; let me say it once for all, we are one Church.
Tertulliano † 220 d.C. On Exhortation to Chastity 10
… For there is a prophetic utterance of the Old Testament: “Holy shall ye be, because God is holy;” and again: “With the holy thou shalt be sanctified; and with the innocent man thou shalt be innocent; and with the elect, elect.” For it is our duty so to walk in the Lord’s discipline as is “worthy,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 74.24
… endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace. There is one body and one Spirit, even as ye are called in one hope of your calling; one Lord, one faith, one baptism; one God and Father of all, who is above all, and through all, and in us all.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 16.8
… When thou writest to the Ephesians, thou sayest, “I therefore, the prisoner of the Lord, beseech you, that ye walk worthy of the vocation wherewith ye are called.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 21.10
… For this diadem is a display of your princely virtue, but it is also a token of the munificence of him who gave it; but the crown woven from this your humanity will be entirely your own good work, and that of your own love of wisdom; and all men will admire you less for the sake of these precious stones,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
He has mentioned Christ’s great and affectionate care; he now passes on to his own, insignificant indeed as it is, and a very nothing in comparison with that, and yet this is enough to engage them to himself. For this cause, saith he, am I also bound.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 8
… Thus then was the punishment of the keepers owing to the unrighteousness of the judge. For why did not the Jews act in the same way? For now again I am reminded of yet another prison. The first was that at Rome, next, was this at Cæsarea, now we come to that at Jerusalem.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 12
… For when the words spoken by men as coming from fellow-servants are not sufficient to kindle the soul, it then becomes necessary to make over the case to God. This accordingly Paul does also; for having discoursed
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 22
Whenever the discourse is about to conclude, he always employs this turn. Said I not well from the first, that every man’s house is a camp in itself? For look, having disposed of the several offices, he proceeds to arm them, and to lead them out to war.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.70
Chapter 70.— 155. Petilianus said: "Though the Apostle Paul says, ‘I therefore, the prisoner of the Lord, beseech you, brethren, that ye walk worthy of the vocation wherewith ye are called, with all lowliness and meekness, with long-suffering, forbearing one another in love; endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.’"
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 4.11
… “I drew them with chains of love.” For indeed great are these chains, and chains of ineffable love, for those who are bound with them rejoice in their fetters. Do you want to know whether this is true? Hear how the Apostle Paul exults and rejoices in his chains, when he says: “I therefore a prisoner in the Lord beseech you.”
4:2
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 51.24
… since the apostle admonishes that we should mutually sustain one another, and not withdraw from the unity which God has appointed, and says, “Bearing with one another in love, endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Advantage of Patience 15
… loveth all things, believeth all things, hopeth all things, beareth all things.” Thence he shows that it can tenaciously persevere, because it knows how to endure all things. And in another place: “Forbearing one another,” he says, “in love, using every effort to keep the unity of the spirit in the bond of peace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 44.11
… “Forbearing one another in love, endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 210
… and if He bestows these things, as I have said, even on the wicked, what does He prepare for those who bear with one another? Into this number you rejoice that through His grace you have been gathered, “forbearing one another in love; endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.87
… We learn also from the book of Tobit, that Pentecost was the feast of seven weeks. To forty-nine, which is seven times seven, one is added to denote unity. To this effect is the saying of the apostle: "Bearing with one another in love, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 1.9
… if, under the pressure of any persecution, they give their bodies with us to be burned for the faith which they like us confess: yet because they do all these things apart from the Church, not "forbearing one another in love," nor "endeavoring to keep the unity of the spirit in the bond of peace,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 1.18
… yet under these circumstances he did not sever himself, by refusal of communion, from the others who thought differently, and indeed never ceased to urge on the others that they should "forbear one another in love, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.7
… and his colleagues, with whom he held that Council, maintained with those of different opinions, disturbing and overthrowing thereby the seditious calumnies of heretics and schismatics in the name of the Lord Jesus Christ, who, speaking by His apostle, says, "Forbearing one another in love, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 7.51
… This house is also called wheat, bringing forth fruit with patience, some thirty-fold, some sixtyfold, and some an hundredfold. This house is also in vessels of gold and of silver, and in precious stones and imperishable woods. To this house it is said, "Forbearing one another in love, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.79
… For how neatly it is said under covering of the sheep’s clothing, "Charity beareth all things, endureth all things!" but when you come to the test, the wolf’s teeth cannot be concealed. For when, in obedience to the words of Scripture, "forbearing one another in love, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.5
… For if a man think himself to be something, when he is nothing, he deceiveth himself." Let us therefore "forbear one another in love, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 17.9
… but, when made whole, he carries the bed? What does the apostle say? “Bear ye one another’s burdens, and so shall ye fulfill the law of Christ.” Now the law of Christ is love, and love is not fulfilled except we bear one another’s burdens. “Forbearing,” saith he, “one another in love, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 1.12
… “A new commandment give I unto you that ye love one another.” What is the Law but commandment? Moreover, how is it they do not take occasion of stumbling, but because they forbear one another? As Paul saith, “Forbearing one another in love, studying to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 96.2
… that old ruin whose shadow that ancient temple represented. For there what was old was destroyed, that what was new might be built up.…The Apostle bindeth us together into this very structure, and fasteneth us when bound together in that unity, saying, “Forbearing one another in love; endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
4:3
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Unity of the Church 8
… but that ye be joined together in the same mind and in the same judgment.” And again, he says, “Forbearing one another in love, endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Seventh Council of Carthage under Cyprian. Concerning the Baptism of Heretics 1
… Then indeed they will be able to be sons of God, as says the apostle: “Taking care to keep the unity of the Spirit in the bond of peace. There is one body, and one Spirit, as ye have been called in one hope of your calling; one Lord, one faith, one baptism, one God.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 10
2. While I then committed all my affairs to God, I was anxious to celebrate the feast with you, not taking into account the distance between us. For although place separate us, yet the Lord the Giver of the feast, and Who is Himself our feast , Who is also the Bestower of the Spirit , brings us together in mind, in harmony, and in the bond of peace
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.41
… What then? are we to lose the fruit of all the trouble we have taken further back on this point? Such is the power of effrontery. However, let it be as he chooses; I put aside the truth of the matter and accept his own terms; but he will still be convicted. I will refer on the matter now in hand to the second book of these Commentaries, at the passage
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 43.23
… servants and friends of God have always had to bear with some among their own people, with whom, nevertheless, they partook in the sacraments of that dispensation, and in so doing not only were not defiled by them, but were to be commended for their tolerant spirit, “endeavouring to keep,” as the apostle says, “the unity of the Spirit in the bond of peace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 61
2. When, therefore, any come to us from the party of Donatus, we do not welcome the evil which belongs to them, viz. their error and schism: these, the only obstacles to our concord, are removed from between us, and we embrace our brethren, standing with them, as the apostle says, in “the unity of the Spirit, in the bond of peace,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 6.5
… holiness, it is manifest that He is not one of the two, through whom the two are joined, through whom the Begotten is loved by the Begetter, and loves Him that begat Him, and through whom, not by participation, but by their own essence, neither by the gift of any superior, but by their own, they are “keeping the unity of the Spirit in the bond of peace;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.15
… whence it is said, "Endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 2.6
… All of these catholic unity embraces in her motherly breast, bearing each other’s burdens by turns, and endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.12
… For then indeed will they be able to become the sons of God, as the apostle says, ‘Endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace. There is one body, and one Spirit, even as ye are called in one hope of your calling; one Lord, one faith, one baptism, one God.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.22
… yet in turn, with anxious piety, they showed toleration towards each other, though without violation of Christian charity they entertained different opinions, endeavoring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 10
… What, then, he says, do we receive with you, when we come over to your side? I answer, You do not indeed receive baptism, which was able to exist in you outside the framework of the body of Christ, although it could not profit you; but you receive the unity of the Spirit in the bond of peace
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 21.28
… so now he should acknowledge that he has received the Holy Ghost, who is held by the bond of the peace of the Church, which is spread throughout all nations. Whence the Apostle says, “Endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 38.21
… it is nothing; it profiteth him nothing.” He possesseth all things to no useful end, who hath not that one thing by which he may use all these things well. So then let us embrace charity, “studying to keep the unity of the Spirit in the bond of peace.”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 1.6
Inasmuch as the Catholic Church is one body, and we are commanded in the holy Scriptures to maintain ‘the bond of unity and peace,’
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 10
… and in this way “the unity of the spirit in the bond of peace
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 95
… The love of the world does not consort with the love of God , nor doth he enter the alliance of the sons of God who will not separate himself from the children of this generation. Whereas they who are in mind always with God , “giving diligence to keep the unity of the Spirit in the bond of peace
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.22
… iii. 3 )? Hence again he says also, Follow peace with all men and holiness, without which no man shall see the Lord ( Heb. xii. 14 ). Hence again he admonishes, saying, Endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace: there is one body and one Spirit, even as ye are called in one hope of your calling (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.43
… Let us then give thanks to Him who, having abolished enmities, has caused that in His flesh there should be in the whole world one flock, and one sheepfold under Himself the one shepherd; and let us be ever mindful how the preacher of truth admonishes us, saying, Be careful to keep the unity of the spirit in the bond of peace (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 7.4
But, when you have wisely professed a right faith, it remains doubtless that you should keep the more warily the peace of hearts, because of what the Truth says, Have salt in yourselves, and have peace one with another ( Mark ix. 50 ). And Paul the apostle admonishes, saying, Endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 7.31
… You ought, then, to shew the beauty of this charity to me and to all your brethren by this good work in the first place,—your hastening to discard that word of pride whereby grave offence is engendered in the Churches, thus fulfilling in all ways what is written, Endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace (
4:4
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 46
… Why are there strifes, and tumults, and divisions, and schisms, and wars among you? Have we not [all] one God and one Christ? Is there not one Spirit of grace poured out upon us? And have we not one calling in Christ?
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Ephesians: Shorter and Longer Versions 6
… Nor indeed do ye hearken to any one rather than to Jesus Christ, the true Shepherd and Teacher. And ye are, as Paul wrote to you, “one body and one spirit, because ye have also been called in one hope of the faith.
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philippians 2
… And there is also one Son, God the Word. For “the only-begotten Son,” saith [the Scripture], “who is in the bosom of the Father.” And again, “One Lord Jesus Christ.” And in another place, “What is His name, or what His Son’s name, that we may know?” And there is also one Paraclete. For “there is also,” saith [the Scripture], “one Spirit,”
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 15
… Permit me to call to mind what I have omitted above, lest I seem to break off the train of impending thoughts in the middle. There is to us one, and but one, baptism; as well according to the Lord’s gospel as according to the apostle’s letters, inasmuch as he says , “One God, and one baptism, and one church in the heavens.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Unity of the Church 4
… Does he who strives against and resists the Church trust that he is in the Church, when moreover the blessed Apostle Paul teaches the same thing, and sets forth the sacrament of unity, saying, “There is one body and one spirit, one hope of your calling, one Lord, one faith, one baptism, one God?”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 8.7
… Yes, assuredly, through faith, for through this the soul and heart of all were one. Again I ask, is the faith one or is there a second faith? One undoubtedly, and that on the authority of the Apostle himself, who proclaims one faith even as one Lord, and one baptism, and one hope, and one God
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 11.1
1. The Apostle in his letter to the Ephesians, reviewing in its manifold aspects the full and perfect mystery of the Gospel, mingles with other instructions in the knowledge of God the following: As ye also were called in one hope of your calling; One Lord, one faith, one baptism, one God and Father of all, and through all, and in us all
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Deposition of Arius 1
… are, and the cavils which their heresy has adopted, and that, should Eusebius write to you, you may pay no attention to him, for he now desires by means of these men to exhibit anew his old malevolence , which has so long been concealed, pretending to write in their favour, while in truth it clearly appears, that he does it to forward his own interests.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 191
… But I must not be behindhand in this virtuous rivalry, and so I thus salute your reverence in return; and inform you as to how I am minded, in that, since agreement in the faith is established among us, there is nothing further to prevent our being one body and one spirit, as we have been called in one hope of our calling.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 12
… For when the words spoken by men as coming from fellow-servants are not sufficient to kindle the soul, it then becomes necessary to make over the case to God. This accordingly Paul does also; for having discoursed
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.26
… It is handed down to us, therefore, as he himself records, by the apostles, that there is "one God, and one Christ, and one hope, and one faith, and one Church, and one baptism."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.8
Chapter 8.— 11. Cæcilius of Bilta said: "I know of one baptism in the one Church and of none outside the Church. The one will be where there is true hope and sure faith. For so it is written, ‘One faith, one hope, one baptism.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 99.6
… “As ye are called,” he says, “in one hope of your calling.” “One Lord,” where he certainly meant Christ to be understood; but it remained that he should also name the Father: and accordingly there follows, “One faith, one baptism, one God and Father of all, who is above all, and through all, and in you all.”
4:5
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Ephesians: Shorter and Longer Versions 6
… Nor indeed do ye hearken to any one rather than to Jesus Christ, the true Shepherd and Teacher. And ye are, as Paul wrote to you, “one body and one spirit, because ye have also been called in one hope of the faith. Since also “there is one Lord, one faith, one baptism, one God and Father of all, who is over all, and through all, and in all.”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philadelphians: Shorter and Longer Versions 4
… there is but one altar for the whole Church, and one bishop, with the presbytery and deacons, my fellow-servants. Since, also, there is but one unbegotten Being, God, even the Father; and one only-begotten Son, God, the Word and man; and one Comforter, the Spirit of truth; and also one preaching, and one faith, and one baptism;
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Antiochians 4
… “The Word,” says [the Scripture], “became flesh, and dwelt among us.” And again: “The book of the generation of Jesus Christ, the son of David, the son of Abraham.” And those very apostles, who said “that there is one God,” said also that “there is one Mediator between God and men.”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philippians 1
… and also one baptism, which is administered that we should have fellowship with the death of the Lord; and also one elect Church; there ought likewise to be but one faith in respect to Christ. For “there is one Lord, one faith, one baptism; one God and Father of all, who is through all, and in all.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.32
… and there was light;” and as we read in the Gospel, “All things were made by Him; and without Him was nothing made;” and the Apostle Paul [says] in like manner, “There is one Lord, one faith, one baptism, one God and Father, who is above all, and through all, and in us all”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.10
… His only aim in alluding to it was) that he might all the more firmly insist upon the resurrection of the body, in proportion as they who were vainly baptized for the dead resorted to the practice from their belief of such a resurrection. We have the apostle in another passage defining “but one baptism.”
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 12
And now, as far as I shall be able, I will reply to them who affirm “that the apostles were unbaptized.” For if they had undergone the human baptism of John, and were longing for that of the Lord, then since the Lord Himself had defined baptism to be one ;
Tertulliano † 220 d.C. On Exhortation to Chastity 7
… In a word, shun to be found guilty of digamy, and you do not expose yourself to the necessity of administering what a digamist may not lawfully administer. God wills us all to be so conditioned, as to be ready at all times and places to undertake (the duties of) His sacraments. There is “one God, one faith,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 74.26
… They who contend that persons baptized among the heretics ought to be received as if they had obtained the grace of lawful baptism, say that baptism is one and the same to them and to us, and differs in no respect. But what says the Apostle Paul? “One Lord, one faith, one baptism, one God.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Seventh Council of Carthage under Cyprian. Concerning the Baptism of Heretics 1
Cæcilius of Bilta said: I know only one baptism in the Church, and none out of the Church. This one will be here, where there is the true hope and the certain faith. For thus it is written: “One faith, one hope, one baptism;”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 8.34
… For the same Apostle says, But for us there is one God, the Father, of Whom are all things, and we in Him, and one Lord Jesus Christ, through Whom are all things, and we through Him . And again, One Lord, one faith, one baptism, one God and Father of all, Who is both through all, and in us all
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Symbols 'Of the Essence' And 'Coessential.' 1
… and the guilty and murderous heresy of the Arians may disappear, and the truth may shine again in the hearts of all, so that all every where may ‘say the same thing’ ( 1 Cor. i. 10 ), and think the same thing , and that, no Arian contumelies remaining, it may be said and confessed in every Church, ‘One Lord, one faith, one baptism’ (
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Synodal Letter to the People of Antioch. (Tomus ad Antiochenos.) 1
… yourselves being our beloved and truly most-desired fellow-ministers. We rejoice at the said tidings, and pray that even if any be left still far from us, and if any appear to be in agreement with the Arians, he may promptly leave their madness, so that for the future all men everywhere may say, ‘One Lord, one faith
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 15
… buried with him in baptism.” And there is, as it were, a cleansing of the soul from the filth that has grown on it from the carnal mind, as it is written, “Thou shalt wash me, and I shall be whiter than snow.” On this account we do not, as is the fashion of the Jews, wash ourselves at each defilement, but own the baptism of salvation to be one.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 226
… For “the Lord will give you understanding” to know what is the right doctrine, and what the crooked and perverse. If indeed we are to subscribe one creed to-day and another tomorrow, and shift with the seasons, then is the declaration false of him who said, “One Lord, one faith, one baptism.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril procatechesis-or-prologue-to-t.7
7. We may not receive Baptism twice or thrice; else it might be said, Though I have failed once, I shall set it right a second time: whereas if thou fail once, the thing cannot be set right; for there is one Lord, and one faith, and one baptism
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.2
… “Thy youth shall be renewed like the eagle,” because the eagle after death is born again from its ashes, as we being dead in sin are through the Sacrament of Baptism born again to God, and created anew. So, then, here as elsewhere, he teaches one baptism. “One faith,” he says, “one baptism.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose sermon-against-auxentius-on-th.37
… For that is not a baptism of men, but from heaven, which the angel of great counsel has brought to us, that we might be justified to God. Wherefore, then, does Auxentius hold that the faithful ought to be rebaptized, when they have been baptized in the name of the Trinity, when the Apostle says: “One faith, one baptism”?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 9
… v. 11; iv. 5 .) For both the artificer and the learner contribute to the edifying. Wherefore he saith, “But let every man take heed how he buildeth thereon.” ( 1 Cor. iii. 10 .) But if faith had been the subject of these sayings, the thing affirmed is not reasonable. For in the faith all ought to be equal, since “there is but one faith;” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 10
Ver. 5 . “One Lord, one faith, one baptism.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 13.2
… For when, too, we see two men exceedingly alike, we wonder, and say that both have one countenance. It is therefore more easily said that the souls were many,—a several soul, of course, for each several person—of whom we read in the Acts of the Apostles, that they were of one soul, —than it is, where the apostle speaks of “one faith,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.32
75. Next, however, with regard to your statement that there is indeed one baptism,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 83
In the same manner we call those men corrupt and exclude them from the assembly of the Christians, who divide our one Lord Jesus Christ into two persons or two sons or two Lords, for we have heard the very divine Paul saying “One Lord, one faith, one baptism”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 84
… They ought to listen to those words of the Apostle which openly declare “one Lord Jesus Christ by whom are all things,” and again “one Lord, one faith, one baptism.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 146
… If, as our slanderers allege, we preach two sons, which do we glorify and which do we leave unworshipped? It were the wildest folly to believe that there are two sons, and to give the doxology to one alone. And who is so distraught as, while hearing the words of the divine Paul “one Lord, one faith, one baptism,”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 166
… We know indeed that an unpardonable offence is committed, whenever in accordance with the institutions of heretics which the holy Fathers have condemned, any one is forced twice to enter the font, which is but once available for those who are to be reborn, in opposition to the Apostle’s teaching
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… that, as the prophet says, “they may shoot in darkness at the upright in heart .” A mighty bulwark is a sound faith, a true faith, to which nothing has to be added or taken away: because unless it is one, it is no faith, as the Apostle says, “one Lord , one faith, one baptism, one God and Father of all, who is above all, and through all, and in us all
Anonymous A Treatise on Re-Baptism by an Anonymous Writer 10
… So that the invocation of the name of Jesus, which cannot be done away, may not seem to be held in disesteem by us; which assuredly is not fitting; although such an invocation, if none of those things of which we have spoken should follow it, may fail and be deprived of the effect of salvation. For when the apostle said that there was “one baptism,”
4:6
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.2.5
Now, that this God is the Father of our Lord Jesus Christ, Paul the apostle also has declared, [saying,] “There is one God, the Father, who is above all, and through all things, and in us all.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.20.2
… Rightly also has Malachi said among the prophets: “Is it not one God who hath established us? Have we not all one Father?” In accordance with this, too, does the apostle say, “There is one God, the Father, who is above all, and in us all.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.18.2
… but the Word is through all things, and is Himself the Head of the Church; while the Spirit is in us all, and He is the living water, which the Lord grants to those who rightly believe in Him, and love Him, and who know that “there is one Father, who is above all, and through all, and in us all.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 14
… and then there is the third, the Holy Spirit. The Father decrees, the Word executes, and the Son is manifested, through whom the Father is believed on. The economy of harmony is led back to one God; for God is One. It is the Father who commands, and the Son who obeys, and the Holy Spirit who gives understanding: the Father who is above all ,
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Oration of Eusebius 1.6
6. Lastly, he who is in all, before, and after all,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.12
… But even if no word be said of these, the one utterance of Paul is enough by itself to point to them all inclusively—the one utterance which says that He “is above all, and through all, and in all
4:7
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 8.33
… And again, He that descended is the same also that ascended far above all the heavens that He might fill all things. And he gave some to be apostles; and some, prophets; and some, evangelists; and some, pastors and teachers; for the perfecting of the saints, for the work of ministering
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… “to the intent that now unto the principalities and the powers in the heavenly places might be made known through the church the manifold wisdom of God.” You observe that it is a varied and manifold wisdom of God which is spoken of as existing in the different ranks of the church. And in the same epistle we read,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 188.3
… apostle of Christ, who, having said, “The love of God is shed abroad in our hearts,” lest any one should think that he had this love through his own free will, immediately subjoined, “by the Holy Spirit who is given unto us.” Understand, then, how greatly and how fatally that man errs who does not acknowledge that this is the “great gift of the Saviour,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.19
34. Paul the apostle also says, “To each of us is given grace according to the measure of the gift of Christ;” and then, that he might show that by the gift of Christ he meant the Holy Spirit, he has gone on to add, “Wherefore He saith, He hath ascended up on high, He hath led captivity captive, and hath given gifts to men.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.22
… 18 ). Of this the Apostle thus maketh mention, thus expoundeth in speaking of the Lord Christ: “But unto each one of us,” he saith, “is given grace after the measure of the giving of Christ: for which cause he saith, He hath gone up on high, He hath led captive captivity, He hath given gifts to men.”
4:8
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.20.3
… Her passion, as they declare, gave origin to a female offspring, weak, infirm, unformed, and ineffective; but His passion gave rise to strength and power. For the Lord, through means of suffering, “ascending into the lofty place, led captivity captive, gave gifts to men,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… I, on my part, now wish to engage with you in a discussion on the allegorical expressions of the apostle. What figures of speech could the novel god have found in the prophets (fit for himself)? “He led captivity captive,” says the apostle.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… yet I will now again cursorily put thee in mind of what was then said. Remember what is distinctly written in the Psalms, God is gone up with a shout ; remember that the divine powers also said to one another, Lift up your gates, ye Princes , and the rest; remember also the Psalm which says, He ascended on high, He led captivity captive
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 11
Ver. 8 . “Wherefore he saith, When He ascended on high, He led captivity captive, and gave gifts unto men.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.13
… to this world, but be ye transformed by the renewing of your mind.” And, “Be not children in understanding, howbeit in malice be ye children,” that in “understanding ye may be perfect;” and “O foolish Galatians, who hath bewitched you?” But now not in his own voice, but in Thine who sentest Thy Spirit from above; through Him who “ascended up on high,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.13
… for of Him, too, is understood what is read in the Psalm, “For Thou hast made Him a little lower than the angels:” so that He, being Himself put to death, although innocent, by the unjust one acting against us as it were by just right, might by a most just right overcome him, and so might lead captive the captivity wrought through sin,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 13.10
… For then He promised that He Himself would send Him, and He sent Him; because then, as it was written and foretold of Him, “He ascended up on high, He led captivity captive, and gave gifts unto men.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 79
But let us revert to the apostle’s assertion: “The love of God is shed abroad in our hearts by the Holy Ghost which is given unto us.” By whom given if not by Him who “ascended up on high, led captivity captive, and gave gifts unto men?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 3.9
… But how should they be feared, when by the blood of the martyrs in Christ, as by oil, the ardour of love is inflamed? “Arise, O Lord, save me, O my God.” The body can address this to its own Head. For at His rising the body was saved; who “ascended up on high, led captivity captive, gave gifts unto men.”
4:9
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.22
… but coming the second time, He aroused them, and made them stand up, in token that His passion is the arousing of His sleeping disciples, on whose account “He also descended into the lower parts of the earth,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.31
… and He descended to them, to rescue and save them.” And the Lord Himself says, “As Jonas remained three days and three nights in the whale’s belly, so shall the Son of man be in the heart of the earth.” Then also the apostle says, “But when He ascended, what is it but that He also descended into the lower parts of the earth?”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Fragments from the Lost Writings of Irenaeus, LII 1
… And as He died, so is He also the Resurrection of the dead. He suffered shame on earth, while He is higher than all glory and praise in heaven; who, “though He was crucified through weakness, yet He liveth by divine power;” who “descended into the lower parts of the earth,” and who “ascended up above the heavens;”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 30
… For the Son, therefore, to die, amounted to His being forsaken by the Father. The Son, then, both dies and rises again, according to the Scriptures. It is the Son, too, who ascends to the heights of heaven, and also descends to the inner parts of the earth.
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 10.65
… Whether, therefore, dead or buried, descended into Hades or ascended into Heaven, all is one and the same Christ: as the Apostle says, Now this ‘He ascended’ what is it, but that He also descended to the lower parts of the earth? He that descended is the same also that ascended far above all heavens, that He may fill all things
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 11
Ver. 9, 10 . “Now this, He ascended, what is it, but that He also descended into the lower parts of the earth? He that descended, is the same also that ascended far above all the Heavens, that He might fill all things.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 17.4
… For the Lord Christ has ascended into heaven, and is to come thence to judge the quick and dead. For, as saith the apostle, “Who hath ascended but He who hath also descended into the lower parts of the earth? He that descended is the same also that ascended up above all heavens, that He might fill all things.”
4:10
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.21.6
6. But what Isaiah said, “From the height above, or from the depth beneath,” was meant to indicate, that “He who descended was the same also who ascended.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.35
… and this sign is said to be “in the depth or in the height,” since “He that descended is the same also that ascended up far above all heavens, that He might fill all things.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 17
… nor did an angel command these things, as the fact shows. Then it remains that He must have descended, of whom the Apostle Paul says, “He who descended is the same who ascended above all the heavens, that He might fill all things,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.11
… For after saying, ‘He hath humbled Himself even unto death,’ He immediately added, ‘Wherefore He hath highly exalted Him;’ wishing to shew, that, although as man He is said to have died, yet, as being Life, He was exalted on the resurrection; for ‘He who descended, is the same also who rose again
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 6
… We shall have no more to say. A plain statement of the view will at once expose its absurdity. They who refuse to allow that the Father pervades all things do not so much as maintain the logical sequence of thought in their argument. The faith of the sound is that God fills all things;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 2
Moreover the Angels did not say, ‘whom you have seen taken up,’ but, “going into heaven:” ascension is the word, not assumption; the expression “taken up,” belongs to the flesh. For the same reason they say, “He which is taken up from you shall thus come,” not, “shall be sent,” but, “shall come. He that ascended, the same is he also that descended” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 102.29
… “Who hath ascended up into heaven and descended?”—a question brought to remembrance by the words of Paul: “He that descended is the same also that ascended up far above all heavens;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.18
… but, speaking the truth in love, may grow up in Him in all things, which is the Head, even Christ: from whom the whole body fitly joined together and compacted by that which every joint supplieth, according to the effectual working in the measure of every part, maketh increase of the body, unto the edifying of itself in love.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.38
… But hath not “to the East,” which he hath added, expressed the very spot; since in the quarters of the East is where He rose again, and whence He ascended? Therefore above the Heaven of Heaven He sitteth at the right hand of the Father. This is what the Apostle saith, “the Same is He that hath ascended above all Heavens.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 4.6
… And so the Apostle’s teaching is admirably in accordance with those sacred words: (“for He that descended,” says He, “is the same that ascended also above all heavens, that He might fill all things,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 6.17
… It follows certainly that you deny His ascension also, for there cannot be the ascension without the resurrection. And if we do not believe that He rose again, we cannot either believe that He ascended: as the Apostle says, “For He that descended is the same also that ascended.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 83
… Jesus Christ into two persons or two sons or two Lords, for we have heard the very divine Paul saying “One Lord, one faith, one baptism” and again “One Lord Jesus Christ by Whom are all things” and again “Jesus Christ the same yesterday and to-day and for ever” and in another place—“He that descended is the same also that ascended up far above all heavens.”
4:11
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 14
So long, however, as its form exists in its proper order, you may seek and discuss as much as you please, and give full rein to your curiosity, in whatever seems to you to hang in doubt, or to be shrouded in obscurity. You have at hand, no doubt, some learned
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.5
… but that all the new Scripture is the Gospel. It not only says as in the beginning of the Gospel, “Behold the Lamb of God, which taketh away the sin of the world;” it also contains many praises of Him, and many of His teachings, on whose account the Gospel is a Gospel. Again, if God set in the Church
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 3.23.8
8. But the presbyter taking home the youth committed to him, reared, kept, cherished, and finally baptized him. After this he relaxed his stricter care and watchfulness, with the idea that in putting upon him the seal of the Lord he had given him a perfect protection.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.29
… What then shall I now decree? I will command the clouds that they rain no rain upon it . For the clouds which are the Prophets were removed from them, and are for the future in the Church; as Paul says, Let the Prophets speak two or three, and let the others judge ; and again, God gave in the Church, some, Apostles, and some, Prophets
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.3
… while others should be pastors and teachers,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.1.2
… For we can no longer now escape from the duty of teaching which the needs of the priesthood have laid upon us, though we tried to avoid it: “For God gave some, apostles; and some, prophets; and some, evangelists; and some, pastors and teachers.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 8
… Now why wonder, if in the case of unworthy men these things are done for others’ sake, seeing that so it is, even when they are wrought by saints? For Paul saith, ( 1 Cor. iii. 22 .) “All things are yours; whether Paul, or Apollos, or Cephas, or life, or death:” and again, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 11
Ver. 11, 12 . “And He gave some to be apostles; and some, prophets; and some, evangelists; and some, pastors and teachers; for the perfecting of the saints, unto the work of ministering, unto the building up of the body of Christ.”
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.25
… Hearken then, my rival: listen, my calumniator; I do not condemn, I do not censure the Seventy, but I am bold enough to prefer the Apostles to them all. It is the Apostle through whose mouth I hear the voice of Christ, and I read that in the classification of spiritual gifts they are placed before prophets ( 1 Cor. xii. 28 ;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 19.2
… The truth also has its prophets, as we learn from Jesus as well as from Paul. Jesus says: "Behold, I send unto you wise men and prophets, and some of them ye shall kill in divers places." And Paul says: "The Lord Himself appointed first apostles, and then prophets."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.13
… For he was working in the sons of disobedience, of whose unbelief he made use to work his own will. These vessels the Lord cleansing by the remission of sins, sanctifying these spoils wrested from the foe laid prostrate and bound, these He hath divided to the beauty of His House; making some apostles, some prophets, some pastors and doctors,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.18
… 14 ). While He “above the heavens,” He that ascended over all heavens that He might fulfil all things, “while He distinguisheth kings over Her,” that is, over that same “Dove silvered.” For the Apostle continueth and saith, and “He hath Himself given some for Apostles, and some Prophets, and some Evangelists, and some Pastors and Teachers.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.15
… Let us honour the apostles as the Lord’s brothers, who saw Him face to face and ministered to His passion, for whom God the Father did foreknow He also did predestinate to be conformed to the image of His Son , first apostles, second prophets , third pastors and teachers
4:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. On the Holy Martyr, S. Babylas 3
… They fought against the teeth of beasts, but this man bore off the most dangerous of our passions, anger. For all these things let us give thanks to God, because he hath thus granted us noble martyrs, and pastors worthy of martyrs, for the perfecting of the saints, for the edifying of the body of Christ
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.17
… as He hung lifeless upon the cross, was pierced with a spear, and there flowed from it blood and water, and these we know to be the sacraments by which the Church is “built up.” For Scripture used this very word, not saying “He formed” or “framed,” but “built her up into a woman;” whence also the apostle speaks of the edification of the body of Christ,
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.16
… But if you will only gaze with the eyes of the spirit on those countless hosts of our foes, which the Apostle enumerates where he says: “For we wrestle not against flesh and blood, but against principalities, against powers, against the world-rulers of this darkness, against spiritual wickedness in heavenly places,”
4:13
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 3
… But He seeks all, and desires to save all, wishing to make all the children of God, and calling all the saints unto one perfect man. For there is also one Son (or Servant) of God, by whom we too, receiving the regeneration through the Holy Spirit, desire to come all unto one perfect and heavenly man.
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 1.6.2
… “That they may be one, even as We are one; I in them, and Thou in Me, that they may be made perfect in one.” And this is further confirmed by the language of the Apostle Paul: “Until we all come in the unity of the faith to a perfect man, to the measure of the stature of the fulness of Christ.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.20
… But when the resurrection itself takes place of the true and more perfect body of Christ, then those who are now the members of Christ, for they will then be dry bones, will be brought together, bone to bone, and fitting to fitting (for none of those who are destitute of fitting ( ἁρμονία ) will come to the perfect man), to the measure
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.3
… so that even now the light of the disciples of Jesus shines before the rest of men, and after death before the resurrection, and after the resurrection “until all shall attain unto a full-grown man,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.26
… And so indeed I understand the words about Jesus having assumed a human soul, “Jesus advanced;” for as from the free-will there was an advance of His soul in wisdom and grace, so also in stature. And the Apostle says, “Until we all attain unto a full-grown man, unto the measure of the stature of the fulness of Christ;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.25
… that they too may become perfect, having oneness with It, and having become one in It; that, as if all were carried by Me, all may be one body and one spirit, and may grow up unto a perfect man
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.45
… And with good reason, for they would not be strengthened according to Christ, nor make that laudable increase, which the Word produces in one who is rightly fed, by making him a perfect man, and bringing him to the measure of spiritual stature.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 11
Ver. 13 . “Till we all attain,” he proceeds, “unto the unity of the faith and of the knowledge of the Son of God, unto a full-grown man, unto the measure of the stature of the fullness of Christ.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.42
“In the end of all things, when we shall have begun to know God face to face, and shall have come to the measure of the age
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.25
… I was not one person at ten years old, another at thirty and another at fifty; nor am I another now when all my head is gray. According to the traditions of the church and the teaching of the apostle Paul, the answer must be this; that we shall rise as perfect men in the measure of the stature of the fulness of Christ.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 5.5
… And yet even a weakness such as this in the dawn of faith is borne by our Mother Charity, till the new man may grow up “unto a perfect man,” and not be “carried about with every wind of doctrine.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.12
… And if the saying of the apostle, that we are all to come to the “measure of the age of the fullness of Christ,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.17
From the words, “Till we all come to a perfect man, to the measure of the age of the fullness of Christ,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 40
… For of Whom but Him is it said, “Until we come all to unity of faith and to knowledge of the Son of God, to the Perfect Man, to the measure of the age of the fullness of Christ; that we be no longer babes, tossed and carried about with every wind of doctrine, in sleight of men, in cunning craftiness for machination of error.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.31
… as are perfect.’ Unless, perchance, there is one perfection in this world, another after this is completed, of which he says to the Corinthians, ‘When that which is perfect is come;’ and elsewhere, ‘Till we all come into the unity of the faith, and the knowledge of the Son of God, into the perfect man to the measure of the age of the fulness of Christ.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 65.7
… a multitude they have made of themselves, there is not one to be taken to Him. But they that abide in the bond of Christ and are the members of Him, make in a manner one man, of whom saith the Apostle, “Until we all arrive at the acknowledging of the Son of God, unto a perfect man, unto the measure of the age of the fulness of Christ.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 5.4
… But when all come together into the unity of the faith and virtue, He is formed into the “perfect man,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.6
… kingdom of heaven suffereth violence and the violent take it by force,” for no virtue is acquired without effort, nor can anyone attain to that mental stability which he desires without great sorrow of heart, for “man is born to trouble,” and in order that he may be able to attain to “the perfect man, the measure of the stature of the fulness of Christ”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 21.5
… but by counsels all are rather stimulated to grace, that those who are great may deservedly be crowned by the perfection of their virtues, while those who are small, and not able to come up to “the measure of the stature of the fulness of Christ,”
4:14
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.18
… to quote his words, which have been already adduced, let us, with regard to the problem (as in an apologetic work directed against an alien from the faith, and for the sake of those who are still “children, tossed to and fro, and carried about with every wind of doctrine, by the sleight of men, and cunning craftiness, whereby they lie in wait to deceive”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution in Egypt 1
… and if the Emperor should command them to adopt any other profession, they are ready to change again to that also. Their ignorance of true godliness quickly brings them to submit to the prevailing folly, and that which happens to be first taught them. For it is nothing to them to be carried about by every wind
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.42
… They are, in consequence, borne and turned about hither and thither by one plausible idea after another, and, after being deluged and trodden down by all kinds of doctrine,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
… For if they were persuaded that there is no resurrection of bodies, he would have gradually persuaded them that neither was Christ raised. And thereupon he would introduce also this in due course, that He had not come nor had done what He did. For such is the craft of the devil. Wherefore also Paul calls it “cunning craftiness
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 11
… “With every wind,” saith he, “by the sleight of men, in craftiness, after the wiles of error.” The word “sleight” means the art of gamesters. Such are the “crafty,” whenever they lay hold on the simpler sort. For they also change and shift about everything. He here glances also at human life.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.17
… Of women who are thus presumptuous the apostle says that they “are carried about with every wind of doctrine,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 133.4
4. Such being the state of the case, what object is served by “silly women laden with sins, carried about with every wind of doctrine, ever learning and never able to come to the knowledge of the truth?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 4.14
23. But that orator was of the kind that I so loved as I wished myself to be such a one; and I erred through an inflated pride, and was “carried about with every wind,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 3.14
… I have fed you with milk, and not with meat: for hitherto ye were not able to bear it, neither yet now are ye able. For ye are yet carnal." For such are carried about with every wind of doctrine, of which kind he says, "That we be no more children, tossed to and fro, and carried about with every wind of doctrine."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 16.2
2. This then did John say concerning Christ. And what said Christ of John? We have just now heard. “He began to say to the multitudes concerning John, What went ye out into the wilderness to see? A reed shaken with the wind?” Surely not; for John was not “blown about by every wind of doctrine.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John chapter21.8
… the whole man is He and we. This is what the Apostle Paul saith: “That we be no longer babes, tossed to and fro, and carried about with every wind of doctrine.” But above he had said, “Until we all come together into the unity of faith, and to the knowledge of the Son of God, to the perfect man, to the measure of the age of the fullness of Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 48.6
… Now let none presume on full sails, and on the seeming fair state of this life, as of the sea. Be our foundation in Sion: there ought we to be stablished, not to be “carried about with every wind of doctrine.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 132
… the great, and says, “Inasmuch as ye have done it unto one of the least of these” “which believe in me” “ye have done it unto me.” I pray you in that you are conspicuous for right doctrine, and shine by worthiness of life, and therefore have great boldness before God, help me in your prayers, that I may be able “to stand,” to use the words of the Apostle,
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.18
… To the former it is said through Paul, Be not wise in your own conceits ( Rom. xii. 16 ): but the latter on the other hand should hear this; Let us not be carried about with every wind of doctrine (
4:15
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 5
9. In his Epistle to the Ephesians the apostle says, “But speaking the truth in love, may grow up into him in all things, which is the head, even Christ; from whom the whole body fitly joined together and compacted by that which every joint supplieth, according to the effectual working in the measure of every part, maketh increase of the body.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.3
… in order that both may be so united and compacted together, that, although one is lacking and another is pre-eminent, they may, like the members of our bodies, be so combined and knit together by the harmony of the Spirit, as to form one perfect body, really worthy of Christ Himself, our Head.
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.9
… “That we may be increased through all things in Him, Who is Christ the Head, from Whom,” says he, “the whole body, framed and knit together through every joint of the supply for the measure of every part, maketh increase of the body unto the building up of itself in love.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.7
… “Because He is the Head of the Body, of the Church; Who is the beginning, first-begotten from the dead.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 11
… speaking truth,” saith he, “in love, may grow up in all things into Him, which is the Head, even Christ, from whom,” (that is, from Christ,) “all the body fitly framed and knit together, through that which every joint supplieth, according to the working in due measure of each several part, maketh increase of the body unto the building up of itself in love.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 3.9
… wherefore in another place he saith, “But doing the truth in love, we may increase in Him in all things, who is the Head, Christ, from whom the whole body is joined together and compacted.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 102.2
… The penitent also are among His limbs. For they are not shut out, nor separated from His Church: nor would He make the Church His spouse, unless by words like these: “Repent ye, for the kingdom of heaven is at hand.” Let us then hear what the head and the body prayeth, the bridegroom and bride, Christ and the Church,
4:16
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.19.3
… that, as the Head rose from the dead, so also the remaining part of the body—[namely, the body] of everyman who is found in life—when the time is fulfilled of that condemnation which existed by reason of disobedience, may arise, blended together and strengthened through means of joints and bands
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.32
… one baptism, one God and Father, who is above all, and through all, and in us all” —this man will first of all “hold the head, from which the whole body is compacted and bound together, and, through means of every joint according to the measure of the ministration of each several part, maketh increase of the body to the edification of itself in love.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.9
… “Better is a patient man than a strong man; for he who restrains his anger is better than he who taketh a city.” Also in the same place: “The imprudent man declareth his anger on the same day, but the crafty man hideth away his dishonour.” Of this same thing to the Ephesians: “Be ye angry, and sin not. Let not the sun set upon your wrath.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
XXXIX. And in addition to what has been said, it is good with our head cleansed, as the head which is the workshop of the senses is cleansed, to hold fast the Head of Christ,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. To Those Who Had Not Attended the Assembly 7
… May the God of peace and love, having banished from our soul all wrath and bitterness, and anger, deign to grant that we being closely knit one to another according to the proper adjustment of the parts,
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.42
42. I have given you one instance in which he has expressed his own opinion without any ambiguity on the universal resurrection. I will give one more, and with this bring to an end the first book of my Apology. His statements, indeed, on this point are innumerable. The one I select is on the passage where it is written:
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 1.26
26. The fifth passage selected by him for blame is the most important, that in which I explain the statement of the Apostle.
4:17
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 17
… “In which we too had our conversation, doing the concupiscences and pleasures of the flesh.” Branding, in fine, such as had denied themselves—Christians, to wit—on the score of having “delivered themselves up to the working of every impurity,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 15
… Thus writing to the Thessalonians, he said, ( 1 Thess. iv. 4, 5 , καὶ τιμῆ om. τὰ λοιπὰ inserted.) “Let every one possess himself of his own vessel in sanctification, not in the passion of lust, even as the rest of the Gentiles.” And to the Colossians and Ephesians, (
4:18
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 139.18
… 19, 20 ). The words seem to be connected in this order; “If Thou, O God, shall slay the sinners, they shall receive in vanity their cities.” Thus are sinners slain, because, “having their understandings darkened, they are alienated from the life of God.”
4:19
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 11
… But the being delivered, hints the assistance from God. But what is the form of doctrine?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 13
… 20 .) For how could a profligate man, one more immersed in the practice of indiscriminate lewdness than the swine that wallow in the mire, and who is a lover of money, and has not so much as any desire after temperance, enter upon a life like this? They made the thing, saith he, their “work.” Hence their “hardening” (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.16
… “Neither let us tempt Christ as some of them tempted and perished by the serpents.” Of backbiting: “Love not backbiting lest thou be rooted out.” And of despair: “Who despairing have given themselves up to lasciviousness unto the working of all error, in uncleanness.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.11
… For of these the Psalmist says: “They are not in the labours of men; neither shall they be scourged like other men.” For they are not worthy of being healed by the visitation of the Lord which gives life, and by plagues in this world, as “in despair they have given themselves over to lasciviousness, unto the working of all error unto uncleanness,”
4:20
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 3
… For this reason righteousness and peace are now far departed from you, inasmuch as every one abandons the fear of God, and is become blind in His faith, neither walks in the ordinances of His appointment, nor acts a part becoming a Christian,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 4.26
… whence to his followers with reason does he teach his heresy. But ‘we did not so learn Christ, if so be that we heard’ Him, and were taught from Him, ‘putting off the old man, which is corrupt according to the deceitful lusts,’ and taking up ‘the new, which after God is created in righteousness and true holiness
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 13
Ver. 20, 21 . “But ye did not so learn Christ,” he continues, “if so be that ye heard Him, and were taught in Him even as truth is in Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 78.8
… “But ye have not so learned Christ, if so be that ye have heard Him, and have been taught by Him.”
4:21
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 12.48
… nor is He only made but also created, as it is said: Even as the truth is in Jesus, that ye put away according to your former manner of life, that old man, which becomes corrupt according to the lusts of deceit. However, be ye renewed in the spirit of your mind, and put ye on that new man, which is created according to God
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 40
… For, giving the same admonition, he thus saith in another place: “As is the truth in Jesus, that ye put off concerning the former conversation the old man, him which is corrupt according to the lust of deception; but be ye renewed in the spirit of your mind, and put on the new man, him which after God is created.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.46
… “As the truth is in Jesus: that ye put off, concerning the former conversation, the old man, which is corrupt according to the deceitful lusts; and be renewed in the spirit of your mind; and that ye put on the new man, which after God is created in righteousness and true holiness.”
4:22
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 45
But in their blindness they again impale themselves on the point of the old and the new man. When the apostle enjoins us “to put off the old man, which is corrupt according to the deceitful lusts; and to be renewed in the spirit of our mind; and to put on the new man, which after God is created in righteousness and true holiness,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 49
… that is, of what I have already said, because the conjunction “ for ” connects what follows with the preceding words) “that flesh and blood cannot inherit the kingdom of God,” —he means the flesh and blood to be understood in no other sense than the before-mentioned “image of the earthy;” and since this is reckoned to consist in “the old conversation,”
Tertulliano † 220 d.C. On Fasting 8
By and by the Lord Himself consecrated His own baptism (and, in His own, that of all) by fasts; having (the power) to make “loaves out of stones,” say, to make Jordan flow with wine perchance, if He had been such a “glutton and toper.” Nay, rather, by the virtue of contemning food He was initiating “the new man” into “a severe handling” of “the old,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.12
… Put off the old man of the former conversation, who is corrupted, according to the lusts of deceit. But be ye renewed in the spirit of your mind, and put on the new man, him who according to God is ordained in righteousness, and holiness, and truth.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.1
… Whosoever receives the Spirit of Christ, let him adorn his inner man. Whosoever is called the temple of God, let him purify his body from all uncleanness. Whosoever grieves the Spirit of Christ, shall not raise up his head from griefs. Whosoever receives the body of Christ, let him keep his body from all uncleanness. Whosoever casts off the old man ,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.19
… generation, and the people that is created shall praise the Lord ;’ and again, ‘Create in me a clean heart, O God ;’ and Paul in Ephesians says, ‘Having abolished the law of commandments contained in ordinances, for to create in Himself of two one new man ;’ and again, ‘Put ye on the new man, which after God is created in righteousness and true holiness
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 1
… but with the unleavened bread of sincerity and truth. Putting off the old man and his deeds, let us put on the new man
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 1.2
… and having put off the miserable bondage of his sins, and taken on him the most blessed bondage of the Lord, so may he be counted worthy to inherit the kingdom of heaven. Put off , by confession , the old man, which waxeth corrupt after the lusts of deceit , that ye may put on the new man, which is renewed according to knowledge of Him that created him
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 20.2
… For since the adverse powers made their lair in your members, ye may no longer wear that old garment; I do not at all mean this visible one, but the old man, which waxeth corrupt in the lusts of deceit
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 38
IV. This is our present Festival; it is this which we are celebrating to-day, the Coming of God to Man, that we might go forth,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 20
… for so he thinks things will be most likely to turn out as he wishes. Now just in the same way the man who is courting the spiritual alliance will first of all display himself, by the renewal of his mind
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 13
Ver. 22 . “That ye put away as concerning your former manner of life, the old man.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.7
… If filthiness is cleansed, how much more is cleanness kept from defilement. “A new heart also will I give you and a new spirit.” Yes, for “in Christ Jesus neither circumcision availeth anything nor uncircumcision but a new nature.” Wherefore the song also which we sing is a new song, and putting off the old man
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.38
… We walked in the lusts of the flesh, doing the desires of the flesh and of the thoughts, and were children of wrath, even as the rest. But now He has raised us up with Him, and made us to sit with Him in the heavenly places in Christ Jesus,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 2.16
… Or again, the statement that the serpent gets rid of its old skin by squeezing itself through a narrow hole, and thus acquires new strength—how appropriately it fits in with the direction to imitate the wisdom of the serpent, and to put off the old man, as the apostle says, that we may put on the new;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.3
… Because, if even the inner man certainly is renewed day by day, yet undoubtedly it is old before it is renewed. For that is done inwardly of which the same apostle speaks: “Put off the old man, and put on the new;” which he goes on to explain by saying, “Wherefore, putting away lying, speak every man truth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 24
… He says to the Ephesians, "That ye put off according to your former conversation the old man, which is corrupt through deceitful lusts; and be renewed in the spirit of your mind; and put on the new man, which after God is created in righteousness and holiness of truth."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 8.10
… but that they who bear the image of the heavenly Man, should be rather called sons of men; for the former again is called the old man and the latter the new; but the new is born of the old, since spiritual regeneration is begun by a change of an earthy, and worldly life;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 104.31
… But he seems to me to speak here of some new creation, of which the Apostle saith, “If any man be in Christ, he is a new creature: old things have passed away; behold, all things are become new. And all things are of God.” All who believe in Christ, who put off the old man, and put on the new,
4:23
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.7
… He then who is born after the Spirit is born after God. Now we are born again when we are renewed in our inward affections and lay aside the oldness of the outer man. And so the Apostle says again: “But be ye renewed in the spirit of your mind, and put on the new man which is created according to God in truth and righteousness and holiness.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.10
64. Who is he who is born of the Spirit, and is made Spirit, but he who is renewed in the Spirit of his mind?
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.2
… “For we are buried with Him through baptism into death, that, like as Christ rose from the dead through the glory of the Father, so we, too, should walk in newness of life.” And in another place: “Be ye renewed in the spirit of your mind, and put on the new man which is created after God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 13
Ver. 23 . “And that ye be renewed,” saith he, “in the spirit of your mind.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 12.7
… For the thought is a debased and empty one, which holds God to be circumscribed and limited by the lineaments of bodily members. But further, does not the same blessed apostle say, “Be renewed in the spirit of your mind, and put on the new man, which is created after God;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.16
… For that image cannot form itself again, as it could deform itself. He says again elsewhere: “Be ye renewed in the spirit of your mind; and put ye on the new man, which after God is created in righteousness and true holiness.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 4.36
… Not as you interpret the statement, “The whole mind is meant, which consists of soul and spirit,”—a view which I know not where you obtained. By our “mind,” indeed, we usually understand nothing but our rational and intellectual faculty; and thus, when the apostle says, “Be ye renewed in the spirit of your mind,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 96.5
… the former are wrought in unchaste bodies, the latter are beyond the reach of all bodies; the one is perpetrated in the filthiness of the flesh, the other is scarcely perceivable by the pure mind. “Be ye therefore renewed in the spirit of your mind,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.14
Theodore : It is needful that one must either, as the Apostle says, “be renewed in the spirit of the mind,”
4:24
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 12.48
… This was not the birth of the divinity, but the creating of the flesh; the new Man taking the title of the race, and being created according to God Who was born before the ages. And how the new man was created according to God, he explains in what follows, adding, in righteousness, and in holiness, and in truth
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… ‘For there is no peace to the wicked, saith the Lord .’ And as Wisdom saith, ‘Gladness and joy are taken from their mouth .’ Such are the feasts of the wicked. But the wise servants of the Lord, who have truly put on the man which is created in God
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.2
… The first wisdom is a life worthy of praise, and kept pure for God, or being purified for Him Who is all-pure and all-luminous, Who demands of us, us His only sacrifice, purification—that is, a contrite heart and the sacrifice of praise, and a new creation in Christ, and the new man,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.10
… For He Who for our sakes became like as we are, was in the last days truly created ,—He Who in the beginning being Word and God afterwards became Flesh and Man. For the nature of flesh is created: and by partaking in it in all points like as we do, yet without sin, He was created when He became man: and He was created “after God
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 3.2
… the wanderers a new and living way , even I myself, Who am the way.” And this view, that the sense of “created me” has reference to the Humanity, the divine apostle more clearly sets before us by his own words when he charges us, “Put ye on the Lord Jesus Christ ,” and also where (using the same word) he says, “Put on the new man which after God is created.
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 4.3
… the first creation had waxed old and vanished away, it was needful that there should be a new creation in Christ, (as the Apostle says, who asserts that we should no longer see in the second creation any trace of that which has waxed old, saying, “Having put off the old man with his deeds and his lusts, put on the new man which is created according to God
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.1
… For having by purity brought into closest relationship with the Father of our nature that new man which is created after God
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.9
… Internally we put off the old man and put on the new; for we then and there lay aside lying, and speak truth, and do those other things wherein the apostle makes to consist the putting off of the old man and the putting on of the new, which after God is created in righteousness and true holiness.
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 2.21
… and thunder in another figure implying the preaching of the Gospel. Again he that says, “Create in me a clean heart, O God,” said not this as if he had no heart; but prayed that his mind might be purified. Thus also it is said, “That he might create the two into one new man,” instead of unite. Consider also whether this passage is not of the same kind,
4:25
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.37.4
… and [by the expression] “not expedient” pointing out that we “should not use our liberty as a cloak of maliciousness,” for this is not expedient. And again he says, “Speak ye every man truth with his neighbour.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… “Putting away lying,” (says he,) “speak every man truth with his neighbour;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 45
… And grieve not the Holy Spirit of God, whereby ye are sealed unto the day of redemption. Let all bitterness, and wrath, and anger, and clamour, and evil-speaking, be put away from you, with all malice: but be ye kind one to another, tender-hearted, forgiving one another, even as God in Christ hath forgiven you.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 15
What! is it a bear that is fighting? a wild beast? a serpent? It is a man, one who hath in every respect fellowship with thee: a brother, a member.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 8
… Under the head of “passion and railing” he means revilings, just as under “wrath” he means wickedness. And in another place, to shame them, he says, “for we are members one of another.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 2.2
2. Let us see what my adversary himself says on this point in those Commentaries which he has selected. In the second book, in commenting on the words
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 1.18
… On the other hand to those who do not know how to make a good use of falsehood, the practice should be altogether prohibited.” Now take the words of Origen: “When we consider the precept
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Lying 6
… nay, nay; for whatsoever is more than these cometh of evil.” Hence the Apostle also in giving precept for the putting off of the old man, under which name all sins are understood, says straightway, “Wherefore putting away lying, speak ye truth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Against Lying 2
… On this account they think the Apostle Paul, when he had said, “Putting away lying, speak ye truth,” to have immediately added, “Every man with his neighbor, for we are members one of another.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 77
… Thus reflecting I have been confounded and filled with much discouragement, for, as says the divine Apostle, “whether one member suffer all the members suffer with it.” We are members one of another,”
4:26
san Policarpo di Smirne † 155 d.C. Epistle to the Philippians 12
For I trust that ye are well versed in the Sacred Scriptures, and that nothing is hid from you; but to me this privilege is not yet granted. It is declared then in these Scriptures, “Be ye angry, and sin not,” and, “Let not the sun go down upon your wrath.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… “Putting away lying,” (says he,) “speak every man truth with his neighbour;” and again, using the very words in which the Psalm expresses his meaning, (he says,) “Be ye angry, and sin not;”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 11
… After that, the Lord, “amplifying the Law,” openly adds the prohibition of anger against a brother to that of murder. Not even by an evil word does He permit it to be vented. Ever if we must be angry, our anger must not be maintained beyond sunset, as the apostle admonishes.
Tertulliano † 220 d.C. On Patience 12
… No one who is at variance with his brother in his mind, will finish offering his “duteous gift at the altar,” unless he first, with intent to “reconciliate his brother,” return to patience. If “the sun go down over our wrath,” we are in jeopardy:
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 19
… And (a right distinction it was); for John has here sanctioned it; in that there are some sins of daily committal, to which we all are liable: for who will be free from the accident of either being angry unjustly, and retaining his anger beyond sunset;
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 23
… And then he will work wonders, cleansing lepers, raising paralytics, expelling demons, proclaiming things remote just as things present, raising the dead, helping widows, defending orphans, loving all, reconciling in love men who contend, and saying to such, “Let not the sun go down upon your wrath;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Life of Antony. (Vita Antoni.) 55
… hold in your heart the commandments of Scripture; be mindful of the works of the saints that your souls being put in remembrance of the commandments may be brought into harmony with the zeal of the saints.’ And especially he counselled them to meditate continually on the apostle’s word, ‘Let not the sun go down upon your wrath
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.3
… He should be grieved over as a limb cut from the body. The sun ought not to go down upon a brother’s wrath,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… because most of our Mysteries may not be carried out to them that are outside, nor is there beyond this night any further purification; and procrastination is not creditable to those who have a share in the Word. For just as it is good and well-pleasing to God not to let anger last through the day,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 20.13
13. We are commanded to have only one enemy, the devil. With him be thou never reconciled! But with a brother, never be at enmity in thy heart. And if there should be any narrowness of soul, let it be only an ephemeral thing, and never last beyond a day’s space. For, “let not the sun,” he saith, “go down upon your wrath.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 16
Being angry then is not a transgression, but being so unseasonably. For this cause the prophet also said, “Be ye angry, and sin not.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 34
… Thus also here: the one is wroth, the other not so. The same happens also in matters where we are concerned. And the sharp contention with good reason, that Mark may receive a lesson, and the affair may not seem mere stage-playing. For it is not to be thought that he who bids, “Let not the sun go down upon your wrath,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 41
… the misery they suffer! Forgive him the offence, and free thyself from the torment. Why continue always in a state of punishment, that thou mayest once punish him, and take thy revenge? Why establish for thyself a hectic disease? Why, when thy wrath would fain depart from thee, dost thou keep it back? Let it not remain until the evening, says Paul. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 4
“Let not,” says he, “the sun go down upon your wrath” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.13
… For so long as we dwell in the tabernacle of this body and are enveloped with this fragile flesh, we can but restrain and regulate our affections and passions; we cannot wholly extirpate them. Knowing this the psalmist says: “be ye angry and sin not;” which the apostle explains thus: “let not the sun go down upon your wrath.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Eph. iv. 26 . Let not the sun go down upon your wrath.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 9.4
10. I read further, “Be ye angry, and sin not.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 38.2
… Anger dares to increase with boldness more suddenly than men suppose, for it does not blush in the dark, when the sun has gone down upon it.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 15.6
… See that none render evil for evil unto any man.” And in another place, “If a man be overtaken in a fault, ye which are spiritual restore such an one in the spirit of meekness; considering thyself, lest thou also be tempted.” And elsewhere, “Let not the sun go down upon your wrath.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.10
… And to this belongs also what is said in another passage: “Let not the sun go down upon your wrath.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 8.7
… For sometimes a man remitteth with the mouth, and in the heart retaineth; he remitteth with the mouth for men’s sake, and retaineth in the heart, as not fearing the eyes of God. But do ye remit entirely. Whatever ye have retained up to these holy days, in these holy days at least remit. “The sun ought not to go down upon your wrath,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 25.5
… What! can he who is in the Church, have his Lord absent from him? When has he his Lord absent from him? When he is overcome by any lust. For as we find it said in a certain place in a figure, “Let not the sun go down upon your wrath: neither give place to the devil:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 6.8
… lest he be brought to that, the disastrous commencement of which he experiences now. And therefore he did not say, mine eye is extinguished, but, “mine eye is disordered by anger.” But if he mean that his eye is disordered by his own anger, there is no wonder either in this. For hence perhaps it is said, “Let not the sun go down upon your wrath;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 58.13
… “Fire hath fallen upon them,” fire of pride, a smoky fire, fire of lust, fire of wrath. How great a fire is it? He upon whom it shall have fallen, shall not see the sun. Therefore hath it been said, “Let not the sun go down upon your wrath.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 8.9
… Lastly, the blessed Apostle, when he made use of the testimony of this verse, and said, “Be ye angry and sin not,” added, “Let not the sun go down upon your wrath, neither give place to the devil.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 2.4
Such is discretion, which is not only the “light of the body,” but also called the sun by the Apostle, as it said “Let not the sun go down upon your wrath.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 16.6
… first be reconciled to thy brother, and then come and offer thy gift.” For it will be of no use for you to declare that you are not angry, and to believe that you are fulfilling the command which says: “Let not the sun go down upon thy wrath;” and: “Whosoever is angry with his brother, shall be in danger of the judgment,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 16.17
… “Whoever is angry with his brother is in danger of the judgment;” and: “Let not the sun go down upon your wrath,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 96
… In my confidence in the evidence of my conscience I hope for the former. All men are adorned by magnanimity, and not least those who, following the example of your excellency, trained in outside education as well as instructed in divine principles, both hear the apostolic laws loudly exclaiming “Let not the sun go down upon your wrath”
4:27
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 23
… We, however (just as we have received), only on the day of the Lord’s Resurrection ought to guard not only against kneeling, but every posture and office of solicitude; deferring even our businesses lest we give any place to the devil.
Tertulliano † 220 d.C. De Fuga in Persecutione 9
… By bearing with them? Well, he says that people must be supported, if anywhere they have committed a fault through the weakness of their faith, just as (he enjoins) that we should comfort the faint-hearted; he does not say, however, that they should be sent into exile. But when he urges us not to give place to evil,
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.2.4
… “Therefore we ought to give the more earnest heed to the things which we have heard, lest perhaps we should let them slip.” And when he says, “Neither give place to the devil,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 61.2
… virgins to dwell with men,—I do not say to sleep together, but to live together —since both their weak sex and their age, still critical, ought to be bridled in all things and ruled by us, lest an occasion should be given to the devil who ensnares us, and desires to rage over us, to hurt them, since the apostle also says, “Do not give place to the devil.”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 341
You have not yet ceased to be offended with me, and so I tremble as I write. If you have cared, why, my dear sir, do you not write? If you are still offended, a thing alien from any reasonable soul and from your own, why, while you are preaching to others, that they must not keep their anger till sundown,
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 2.3
3. Yet thou art not the sole author of the evil, but there is also another most wicked prompter, the devil. He indeed suggests, but does not get the mastery by force over those who do not consent. Therefore saith the Preacher, If the spirit of him that hath power rise up against thee, quit not thy place
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 17.4
… They are but vessels, which another uses, they are but instruments which another handles. “The devil,” saith the Scripture, “entered into the heart of Judas, that he should betray the Lord.” One may say then, what have I done? Hear the Apostle, “Give not place to the devil.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 7.7
… thou makest Him the partner of that devil to whom thou didst sell thyself by thy sin. “Woe to the double-hearted,” to those who in their hearts give part to God and part to the devil. God, being angry that the devil has part there, departs, and the devil will possess the whole. Not in vain, therefore, says the apostle, “Neither give place to the devil.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 43.3
… “It is good for me that Thou hast humbled me, that I might learn Thy righteousnesses.” By being lifted up, I had learned my own iniquities; let me by being “humbled,” learn “Thy righteousnesses.” “Why go I mourning, while the enemy harasses me?” Thou complainest of the enemy. It is true he does harass thee; but it was thou didst “give place”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 142.2
… if God is to reward thee, pour out thy prayer before Him; and close the door, lest the tempter enter. Therefore the Apostle, because it is in our power to shut the door, the door of our hearts, not of our walls, for in it is our “closet,”—because it is in our power to shut this door, saith, “neither give place to the devil.”
Pseudo-Clement The Clementine Homilies 19.2
… And I know that He has said somewhere else, ‘If Satan casts out Satan, he is divided against himself: how then is his kingdom to stand?’ And He pointed out that He saw the evil one like lightning falling down from heaven. And elsewhere He said, ‘He who sowed the bad seed is the devil.’ And again, ‘Give no pretext to the evil one.’
4:28
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 17
… “Let him who was wont to steal, steal no more.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 14
Ver. 28 . “Let him that stole,” saith he, “steal no more.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
… Why say Paul? no one ever praised even a common man, as thou dost praise Christ, because he did not take that rule which was not his due. To admire for such things as this, is to give evidence of much evil. And why? because with evil men this is a matter of praise, as of one that stealeth, if he steal no more; but it is otherwise among good men. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 44
… that ye may walk honestly toward them that are without” ( 1 Thess. iv. 10, 11, 12 ); and again; “Let him that stole, steal no more; but rather let him labor, working with his own hands, that he may have to give to him that needeth.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Against Lying 18
… and not hear the Apostle saying, “Let him that stole steal no more, but rather let him labor, working with his hands that which is good, that he may have to give to him that needeth?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 14
… Whatever therefore of these with innocence and without fraud men do work, is good. For the Apostle himself takes precaution of this, that no man through necessity of sustaining life should turn aside to evil works. “Let him that stole,” saith he, “steal no more; but rather let him labor good with his hands, that he may have to impart to him that needeth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.17
… And when the same apostle writes, “Let him that stole steal no more: but rather let him labour, working with his hands the thing which is good, that he may have to give to him that needeth;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 10.17
In the Epistle to the Ephesians also he thus gives a charge on this subject of work, saying: “He that stole, let him now steal no more, but rather let him labour, working with his hands the thing that is good, that he may have something to give to him that suffereth need.”
4:29
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.37.4
… And again he says, “Speak ye every man truth with his neighbour.” And, “Let no corrupt communication proceed out of your mouth, neither filthiness, nor foolish talking, nor scurrility, which are not convenient, but rather giving of thanks.”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 17
… and he who was wont to fornicate hitherto, not fornicate: for he would have added these (admonitions) too, had he been in the habit of extending pardon to such, or at all willed it to be extended—(he) who, not willing pollution to be contracted even by a word, says, “Let no base speech proceed out of your mouth.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 41.2
… “Thy mouth abounded in malice, and thy tongue embraced deceit. Thou satest and spakest against thy brother, and slanderedst thine own mother’s son.” Also what the apostle says: “Let no corrupt communication proceed from thy mouth, but that which is good to the edifying of faith, that it may minister grace unto the hearers.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.14
… and all who heard him shall place their hands upon his head, and all the assembly of the children of Israel shall stone him.” Of this same thing in Paul’s Epistle to the Ephesians: “Let no evil discourse proceed out of your mouth, but that which is good for the edification of faith, that it may give grace to the hearers.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 15.4
… If, then, thou wouldest take good counsel for thyself, avoid not merely foul words, and foul deeds, or blows, and wounds, and murders, but unseasonable laughter, itself, and the very language of banter; since these things have proved the root of subsequent evils. Therefore Paul saith, “Let no foolish talking nor jesting proceed out of thy mouth.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 31
… Thus that man has not only disgraced the other, but himself as well and his hearers, and the common nature of men: he has wounded the hearer, done no good. For this reason Paul says: “If there be any word that is good for edifying, that it may minister grace unto the hearers.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 14
Ver. 29 . “Let no corrupt speech proceed out of your mouth.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 10
… vi. 34 .) Did he make thy mouth? Let it do nought that is displeasing to Him, but sing psalms, hymns, and spiritual songs. “Let no corrupt speech proceed out of your mouth,” says the Apostle, “but such as is good for edifying as the need may be, that it may give grace to them that hear” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 1
… Let us train therefore our tongue to speak good words. For “refrain,” it is said, “thy tongue from evil.” ( Ps. xxxiv. 13 .) For God gave it not that we should speak evil, that we should revile, that we should calumniate one another; but to sing hymns to God withal, to speak those things which “give grace to the hearers” (
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 2.17
… wherefore it should be long thought over before it is uttered. Blessed, assuredly, are the lips, which never utter what they would wish to recall. The talk of a chaste mind ought itself also to be chaste, such as may always rather edify than injure the hearers, according to that commandment of the Apostle when he says, “Let no
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistle of Pope Anterus 1
… And grieve not the Holy Spirit of God, whereby ye are sealed unto the day of redemption. Let all bitterness, and wrath, and anger, and clamour, and evil speaking, be put away from you, with all malice. And be ye kind one to another, tender-hearted, forgiving one another, even as God in Christ hath forgiven you.”
4:30
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 12
Nor merely from anger, but altogether from all perturbation of mind, ought the exercise of prayer to be free, uttered from a spirit such as the Spirit unto whom it is sent. For a defiled spirit cannot be acknowledged by a holy Spirit,
Tertulliano † 220 d.C. Ad Martyras 1
… yet not only the trainers and overseers, but even the unskilled, nay, all who choose, without the slightest need for it, are wont to animate from afar by their cries the most accomplished gladiators, and from the mere throng of onlookers useful suggestions have sometimes come; first, then, O blessed, grieve not the Holy Spirit,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Advantage of Patience 16
… Finally, the apostle warns us, and teaches, saying: “Grieve not the Holy Spirit of God, in whom ye are sealed unto the day of redemption. Let all bitterness, and anger, and wrath, and clamour, and blasphemy, be put away from you.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.8
Paul the apostle to the Ephesians: “Grieve not the Holy Spirit of God, in which ye were sealed in the day of redemption. Let all bitterness, and wrath, and indignation, and clamour, and blasphemy, be taken away from you.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.1
… Whosoever cleanses his heart from deceits, His eyes shall behold the King in his beauty . Whosoever receives the Spirit of Christ, let him adorn his inner man. Whosoever is called the temple of God, let him purify his body from all uncleanness. Whosoever grieves the Spirit of Christ,
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 2.29
… take away a part, and the whole faith is marred. If any man demand what meaning we attach to this conclusion, he, as well as we, has read the words of the Apostle, Because ye are sons of God, God hath sent the Spirit of His Son into our hearts, crying, Abba, Father , and Grieve not the Holy Spirit of God, in Whom ye have been sealed
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence Against the Arians (Apologia Contra Arianos) 2
… It is neither holy nor just, in order to gratify the petty feeling of a few persons, to reject those who have never been condemned and thereby to grieve the Spirit
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 16
… For among the glories of the saints are “many mansions” in the Father’s house, that is differences of dignities: for as “star differeth from star in glory, so also is the resurrection of the dead.” They, then, that were sealed by the Spirit unto the day of redemption,
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 19
… For to make the loving kindness of your benefactor a ground of ingratitude were indeed a very extravagance of unfairness. “Grieve not the Holy Spirit;”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.37
… He will care for thee, as for his own soldier; for thy goings out, and thy comings in, and thy plotting foes. And He will give thee gifts of grace of every kind, if thou grieve Him not by sin; for it is written, And grieve not the Holy Spirit of God, whereby ye were sealed unto the day of redemption
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.8
48. And we may behold this unity also in other passages of the Scriptures. For whereas Ezekiel says to the people of the Jews: “And thou hast grieved Me in all these things, saith the Lord;” Paul says to the new people in his Epistle: “Grieve not the Holy Spirit of God, in Whom ye were sealed.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 14
Ver. 30 . “And grieve not,” he adds, “the Holy Spirit of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.46
… that ye put off, concerning the former conversation, the old man, which is corrupt according to the deceitful lusts; and be renewed in the spirit of your mind; and that ye put on the new man, which after God is created in righteousness and true holiness.” And again: “Grieve not the Holy Spirit of God, whereby ye are sealed unto the day of redemption.”
4:31
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 11
… For what sort of deed is it to approach the peace of God without peace? the remission of debts while you retain them? How will he appease his Father who is angry with his brother , when from the beginning “all anger” is forbidden us?
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.2
2. The Christian ought never to murmur either in scarcity of necessities, or in toil or labour, for the responsibility in these matters lies with such as have authority in them. There never ought to be any clamour, or any behaviour or agitation by which anger is expressed,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 26
… Anger is a kind of drunkenness, or rather it is more grievous than drunkenness, and more pitiable than (possession of) a dæmon. But if we be careful not to be loud in speech, we shall find this the best path to sobriety of conduct. And therefore Paul would take away clamor as well as anger, when he says, “Let all anger and clamor be put away from you.” (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 8.5
And so a monk aiming at perfection, and desiring to strive lawfully in his spiritual combat, should be free from all sin of anger and wrath, and should listen to the charge which the “chosen vessel” gives him. “Let all anger,” says he, “and wrath, and clamour, and evil speaking, be taken away from among you, with all malice.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.16
… “Let all bitterness, and anger, and indignation, and clamour, and blasphemy be put away from you with all malice,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.19
… For of them we read: “Let all bitterness and anger and indignation and clamour and blasphemy be put away from you with all malice:” and again: “But fornication and all uncleanness and covetousness let it not so much as be named among you, or obscenity or foolish talking or scurrility.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.9
… xiii. 4 ); shewing certainly that those whom in patience she bears with in kindness also she ceases not to love. Whence the same excellent teacher, when he was persuading his disciples to patience, saying, Let all bitterness, and wrath, and indignation, and clamour, and evil speaking be put away from you (
4:32
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 2
… ‘abundant in pitiful-heartedness,’ which He holds ‘dearer than all sacrifice,’ ‘not thinking the sinner’s death of so much worth as his repentance’, ‘a Saviour of all men, most of all of believers.’ And so it will be becoming for ‘the sons of God’ too to be ‘pitiful-hearted’ and ‘peacemakers;’ ‘giving in their turn just as Christ withal hath given to us;’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 48.3
3. Moreover, when you are exerting yourselves with energy and fervour, whatever you do, whether labouring diligently in prayer, fasting, or almsgiving, or distributing to the poor, or forgiving injuries, “as God also for Christ’s sake hath forgiven us,”
4:1
OBSECRO ITAQUE. — q. d. Quia Deus per Christum nos tantis beneficiis affecit, et vos, o Ephesii, cum essetis Gentes, aeque ac Judaeos ad suam fidem, gratiam, gloriam vocavit, ut tribus praecedentibus capitibus ostendi: hinc par est, ut tantae vocationi grati sitis, eaque digne et christiane vivatis, ac Deo sancte serviatis, quod ut faciatis, vos oro et obsecro. EGO VINCTUS IN DOMINO, — propter Dominum et Domini Evangelium. Vide Cap. 23. De dignitate et gloria horum vinculorum, vide hic Chrysostomum. Symbolice S. Hieronymus: «Corpus hoc vinculum et carcer est animae, e quo exire cupiebat Apostolus, et esse cum Christo.» UT DIGNE AMBULETIS VOCATIONE QUA VOCATI ESTIS, — id est, ut vivatis digne ad spem, digne ad Christum, digne ad Ecclesiam, digne ad angelos, digne ad gloriam caelestem; ad haec enim omnia vocati estis. Nota: «Ambuletis,» id est conversemini: nam qui ambulat, gressus suos iterat et continuat, ut eodem passu et tenore in via coepta progrediatur et pergat, itaque ambulet. Hinc ambulare Hebraeis significat vivendi et agendi consuetudinem, vitae tenorem, actionum mores. Interrogabat se crebro S. Bernardus: «Bernarde, ad quid venisti?» interroget se crebro Christianus: Ad quid, Petre, venisti, ad quid vocatus es? ambula digne vocatione tua, ambula digne nomine tuo. Vocatus es ad humilitatem, sobrietatem, sanctimoniam: noli superbire, inebriari, fornicari. Vocatus es ad opus: noli vacare otio. Vocatus es ad colendam vineam, id est animam tuam: vide ne illam lolio et sentibus vitiorum, in gehenna exurendis, repleas. Vocatus es ad bona opera: illis stude, mala fuge. A Christo Christianus appellaris, ut Christum Christianus imiteris: imitare Christum, vive ut Christus vixit, patere quae Christus passus est.
4:2
2. CUM OMNI HUMILITATE ET MANSUETUDINE. — «Qui terram, inquit Hieronymus, et cinerem se esse novit, et post paululum in pulverem dissolvendum, nunquam superbia elevabitur; et qui Dei aeternitate perspecta, breve et pene ad puncti instar humanae vitae spatium cogitarit, ante oculos suos semper habebit interitum, et erit humilis atque dejectus» (unde et Anselmus: «Humilis dicitur quasi humi alitus, et mansuetus quasi manu assuetus et ductilis»); «omnis autem humilitas non tam in sermone, quam in mente est, ut humiles nos esse conscientia noverit, et nunquam nos vel scire, vel intelligere, vel esse aliquid aestimemus:» hactenus Hieronymus. Unde pro humilitate graece non est ταπείνωσις, id est humilitas, vilitas, abjectio; sed ταπεινοφροσύνη, id est, humilis de seipso sensus, sive virtus, qua quis humiliter et modeste de se sentit, opposita superbiae, quae magnifice et arroganter de se sentit, magni sua aestimat, alios ac aliorum facta parvipendit. Humilitatis filia est mansuetudo: qui enim humilis est et mitis, mansuete cum omnibus agit ac loquitur. CUM PATIENTIA, — μακροθυμία, id est longanimitate, qua homo fit lenis et lentus ad iram; hanc enim Hebraei vocant ארך אפים erech appaim, longum naribus, id est longum, sive lentum ad iram: ira enim vultu et naribus maxime se prodit. Ambrosius vertit, magnanimitatem: qui enim longus est, magnus est, et longanimitas est magnanimitas. Hinc, ut docet Seneca lib. De Clementia, viri magnanimi et principes longanimes sunt, nulla re turbantur vel offenduntur, laesi non se vindicant, sed potius omnibus etiam hostibus clementiam exhibent: contra viles, plebeii aliique, qui parvo et contracto sunt animo, parumque habent cerebri et judicii, rebus parvis, parva injuria, uno verbulo asperiore concitantur ad iram et vindictam, erumpuntque in jurgia et verbera. SUPPORTANTES INVICEM (ut alter alterius mores ferat, licet sibi suaeque conditioni dissimiles, licet rusticos, licet asperos, licet petulantes, licet morosos, licet iracundos, sicque alter alterius onus ferat, ut dixit ad Galat. cap. VI, vers. 2, idque) in charitate, id est, per charitatem.
4:3
3. SOLLICITI, — σπουδάζοντες, id est, studentes, studiose id agentes, magno studio huic rei incumbentes. S. Augustinus, lib. II Contra litteras Petiliani, cap. LXIX, legit, sollicite agentes; Syrus vertit, satagite. SERVARE (ut servetis) UNITATEM SPIRITUS, — id est charitatem mutuam, cujus auctor est Spiritus Sanctus, inquit Chrysostomus. Secundo simplicius, «unitatem spiritus,» id est, unitatem mentis et animi, ut scilicet corporibus licet divisi et disparati, mente tamen et animis conjuncti, uniti et quasi unum sitis. Haec enim unio homines etiam debilissimos conservat, sicuti schisma fortissimos dissolvit: nam concordia res parvae crescunt, discordia maximae dilabuntur. Vide quam unitati et concordiae studendum sit, quamque cavendum sit schisma, docentem Chrysostomum in moral. homil. 11, ubi inter cetera ait, schismatis peccatum ne martyrio quidem posse expiari: quod intellige, si in schismate manens quis pro fide occidatur, et martyr fiat; tunc enim licet materialiter sit martyr, formaliter tamen non est; martyrium enim requirit, ut martyr sit in Ecclesia, nec ab ea per schisma se separet. Hanc pacis sollicitudinem tuebatur S. Bernardus, qui ad Abbatem Praemonstratensem ei offensum ob quemdam e suis monachis ab eo receptum, ita scribit, epist. 252, in fine: «Ego, inquit, fratres, quidquid faciatis, decrevi semper diligere vos, etiam non dilectus. Adhaerebo vobis, etsi nolitis; adhaerebo, etsi nolim ipse. Olim me alligavi forti vinculo, charitate non ficta, illa quae nunquam excidit. Cum turbatis ero pacificus, conturbantibus quoque dabo locum irae, ne diabolo dem. Vincar jurgiis, vincam obsequiis. Invitis praestabo, ingratis adjiciam, honorabo et contemnentes me. Et nunc tristis est anima mea, quod quacumque occasione offenderim vos, eritque tristis usquedum vestra indulgentia relevetur,» etc. IN VINCULO PACIS, — ἐν συνδέσμῳ τῆς εἰρήνης, id est, ut Erasmus, in colligatione et concatenatione pacis; S. Augustinus, in conjunctione pacis. Vinculum ergo hic non est unius, sed duorum vel plurium, quod scilicet duos vel plures vincit et connectit. Secundo, «in vinculo pacis,» id est, in vinculo quod est ipsa pax: pax enim quasi catena, imo quasi gluten, animos sibi invicem connectit, consociat, constringit et colligat.
4:4
4. UNUM CORPUS (supple, est omnium fidelium, puta Ecclesiae, cujus caput est Christus) et unus spiritus, scilicet est, qui per singula membra hujus corporis, id est per singulos fideles, discurrens, singulis vitam et motum spiritualem adfert: ita Adamus. Secundo et melius, «unum corpus et unus spiritus,» supple, sitis. Ita Syrus, Theophylactus, Vatablus et alii: omnia enim haec non asserentis, sed exhortantis sunt. Unde subdit: SICUT VOCATI ESTIS IN UNA SPE VOCATIONIS VESTRAE: q. d. Ita servate unitatem spiritus, ut sitis quasi unum corpus et unus spiritus, ut videamini omnes esse unus homo, constans eodem corpore, eadem anima, eodem spiritu: «sicut vocati estis in una spe,» id est, ad unam eamdemque spem salutis, immortalitatis et gloriae caelestis; sic enim respublica et Ecclesia dicitur esse unus homo civilis, vel unum corpus civicum et politicum, quod eadem lege, concordia, charitate et spiritu unitur et animatur, atque ad eumdem finem, scilicet bonam beatamque vitam tendit et conspirat. Nota: Magnus stimulus ad unionem et concordiam est spes vocationis, qua omnes vocati sumus ad cernendam eamdem aeternam haereditatem Dei Patris. Cum ergo illa brevi fruituri simus, et a terra in caelum vocemur, ibique amicissime, laetissime, felicissime in omnem aeternitatem simul victuri sumus, quid hic de gleba terrae albae vel rubrae litigamus? quin ad caelum omnes simul connitimur? Si quis hanc spem aspexisset, si quis in caelo consisteret cum beatis illis mentibus, et terram hanc exiguam dispiceret, exclamaret sane: Hoc est punctum quod inter mortales ferro et igne dividitur. O quam angusti sunt mortalium termini! quam angusti mortalium animi!
4:5
5. UNUS DOMINUS, UNA FIDES, UNUM BAPTISMA, — supple est, q. d. Omnibus Christianis unus est Dominus, una est fides Christiana, unum baptisma, quo renati et Christiani effecti sunt; cum ergo unum omnes habeamus Dominum, unam fidem, unum baptisma, quid restat nisi ut tot vinculis colligati, imo uniti, amemus, colamus et servemus hanc spiritus unitatem? Ita Parisiis (quae Christianissimi regis est regia) hoc unitatis tam regis et legis quam Dei et fidei emblema et symbolum portae S. Antonii inscriptum visitur: Un Dieu, une foy; Un roy, une loy. Unus Deus, una fides; Unus rex, una lex. Nota primo: Deus Hebraeis vocatur אדוני Adonai, id est Dominus, quia unus ipse est universalis et summus caeli et terrae angelorum hominumque Dominus. Hinc Attalus martyr a tyranno per contemptum rogatus, quod nomen Deus haberet? respondit: Qui plures sunt, nominibus discernuntur; qui autem unus est, non indiget nomine. Testis est Eusebius, lib. VI Historiae, cap. III. Nota secundo: Una est fides, quae ad Deum et salutem nos ducit, non multae: unus est Dominus, non multi; plane ergo aberrant, et in errorem ac aeternam perniciem abducunt Politici Libertini nostri, qui tam in fide Lutheri, Calvini, Mennonis, et quavis alia, quam in una vera Catholica Romana fide salutem suis promittunt, dummodo Christum redemptorem esse credant, et honeste vivant; certum enim est has non unam esse, sed alias et alias fides: Apostolus autem docet unam tantum esse fidem veram, quae recta est ad salutem via. Unde sequitur, alias et diversas ab hac vera fide, imo illi contrarias, non fidem, sed perfidiam esse, quae ducit non ad caelum, sed ad gehennam. Rursum, sicut unus Dominus noster et redemptor Christus divinitate et humanitate constat, ut qui vel deitatem, vel humanitatem, vel animam aut mentem, aut voluntatem humanam ei adimerit, hic unum hunc Dominum nostrum de medio tollat; et sicut unum baptisma suis integratur partibus, ut qui non aqua, sed vino baptizare velit, aut non in nomine Trinitatis, sed solius vel Patris, vel Filii vel Spiritus Sancti, aut in nomine angelorum, hic unum et verum baptisma evertit, et de medio tollit: ita qui unum fidei articulum, aut unam propositionem fidei essentialem pertinaciter negat, hic unam veramque fidem evertit, nec fidelis, sed infidelis est. Sicut enim Christus et baptisma suis partibus, ita et fides suis articulis integratur, et componitur. Quisquis hic haeres et fluctuas, haec sedulo perpende, et quam tibi curae et cordi est aeterna salus tua, tam serio et studiose hanc unam, veram, sanam et priscam omnium saeculorum fidem quaere, amplectere, sectare. Ita S. Valerianus, sponsus S. Caeciliae, ab ea missus ad S. Urbanum Pontificem, ut ab illo baptizaretur, cum eumdem adiret, vidit seniorem niveis indutum vestibus, qui hunc titulum aureis litteris scriptum manu tenebat: «Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et pater omnium, qui super omnia et in omnibus nobis est.» Additque: «Credis ita esse?» Respondit Valerianus: «Non est aliud, quod verius possit credi sub caelo.» Mox S. Urbanus eum baptizavit. Est ergo haec sententia fidei orthodoxae tessera, et Symboli Apostolici breviarium. Sic rem hanc narrant Acta S. Caeciliae, quae ex antiquissimis Romanis bibliothecis exemplaribus, pura et sincera edidit Antonius Bosius I. V. D. Ita Liberatus abbas, Bonifacius diaconus, Rusticus et Servus subdiaconi, Rogatus, Septimus et Maximus monachi, ex monasterio Carthaginem pertracti, primum blanditiis ad Arianam perfidiam sollicitati sunt. Illi vero uno ore et animo suam coram omnibus confessi sunt fidem, dicentes: «Unus Deus, una fides, unum baptisma; nec poterit in nobis iterari, quod in doctrina Evangelii semel dari praeceptum est: Quia qui semel lotus est, non habet necesse ut denuo lavetur, sed mundus est totus. Satius est momentanea perferre supplicia, quam aeterna subire tormenta.» Jubet rex navem sarmentis impleri, confessoresque ligatos superimponi, igneque subjecto, et navi in pelagi medium promota concremari. Illi magna cum fiducia cantabant: «Gloria in excelsis Deo. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis, quando pro fide Dei nostri supplicia perferemus, ne acquisitae fidei indumentum amittamus.» Ignis cum accenderetur saepius, extinctus est. Ergo rubore et furore perculsus rex mandavit eos remorum vectibus necari. Ita Victor Uticensis, lib. III Wandal. persecut. UNUM BAPTISMA. — «Contra Valentinum hoc fecit, inquit Hieronymus, qui duo baptismata esse contendit; et contra omnes haereticos, ut sciant non habere se baptisma, sed in una Christi Ecclesia fontem esse vitalem.» Ubi Hieronymus videtur dicere haereticos non habere baptismum, nec eorum baptismum esse validum, ac consequenter, qui ab eis baptizantur, debere rebaptizari; qui error fuit S. Cypriani — scilicet unum baptisma dici, quod ab una et in una Ecclesia Catholica confertur; ac proinde haereticos, qui extra Ecclesiam baptismum conferunt, non verum, sed falsum baptisma conferre, ac consequenter ab haereticis baptizatos esse rebaptizandos. Sed ab hoc errore excusandus est S. Hieronymus: tantum enim vult asserere contra Valentinum non duo, scilicet haereticorum unum, secundum Catholicorum; sed unum tantum esse baptisma, illud scilicet quod est in Ecclesia Catholica; quod tamen si usurpent haeretici, verum baptisma usurpant, vereque baptizant; sin aliud suum baptisma, puta aliam baptismi materiam vel formam inducant, baptismum falsum et qui non est, inducunt, ut qui sic baptizati sunt, non sint baptizati, sed rebaptizari, imo primo baptizari debeant. Secundo, S. Augustinus: «Unum baptisma vocatur,» inquit, «quod iterari non debet: semel enim baptizatus, secundo baptizari non debet.» Tertio, S. Hieronymus: «Unum baptisma» dicitur, quia licet ter baptizemur (id est ter mergamur vel tingamur aqua in baptismo) propter mysterium Trinitatis, tamen unum baptisma reputatur. Quarto et genuine: Sicut est una vera fides, sic unum tantum est verum baptisma, scilicet illud, quod Ecclesiae datum est a Christo, suam habens materiam, scilicet aquam, et suam verborum formam, a Christo institutam, ut abluendo corpus, dicendoque: Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, baptizati animam a peccatis omnibus abluamus; qui enim alium baptismum, vel aliam baptismi materiam aut formam afferret, unum verumque baptisma tolleret, et secundum falsum mendacemque baptismum induceret. Haec est ergo tessera fidei nostrae: «Unus Deus, una fides, unum baptisma.» Sicut tessera mahometismi est: «Unus est Deus, et Mahomet consiliarius ejus.» Tessera Arianorum erat: «Filius est ὁμοιούσιος, non ὁμοούσιος Patri,» hoc est, Filius est similis substantiae cum Patre, non ejusdem. Hinc Ariani novum quasi Deum, novam fidem, novum baptisma invexerunt, atque adeo curabant Catholicos rebaptizari suo more, ut ita inchoarent et profiterentur arianismum. Suggessit impium hoc consilium Hunerico regi Cyrilla Episcopus Arianus. Hunericus ergo jussit omnes Catholicos ab Arianis rebaptizari, sub poenis exilii, carceris et mortis. Sed Catholici licet extrema paterentur, in fide steterunt.
4:6
6. UNUS DEUS ET PATER OMNIUM, QUI EST SUPER OMNES, ET PER OMNIA, ET IN OMNIBUS NOBIS. — Supple id, quod hinc intendit inferre Apostolus: ergo omnes fratres sumus ut filii ejusdem Dei Patris, ac proinde tanquam fratres invicem diligere, et spiritus unitatem servare debemus, quia in eadem Dei Patris nostri domo, scilicet Ecclesia, versamur vivimusque. Nota: Deus est «super omnes» per majestatem, potentiam et imperium divinum et transcendens; est «per omnia,» quia per potentiam et sapientem gubernationem, operationem, efficaciam, per omnia commeat et transcurrit; est «in omnibus» per essentiam, amicam unionem et continentiam omnium; «in nobis» etiam Christianis et justis est per gratiam et sanctitatem. Ita Hieronymus, Theophylactus, Anselmus. Nota secundo: Graecum ὁ ἐπὶ πάντων, verti potest, qui est super omnia; noster tamen Interpres maluit vertere «qui est super omnes,» scilicet deos, ut perstringat Aeones Valentini deosque Simonis Magi, Hesiodi et Poetarum, quod hac epistola saepe facit Apostolus, ut in praeced. annotavi. Nota tertio: Per Deum et Patrem accipiunt aliqui primam personam Sanctissimae Trinitatis, illique haec tria attribuunt, quod sit super omnia, per omnia et in omnibus. Verum melius Hieronymus et alii nomen Patris hic non respectu Filii et Verbi aeterni, sed respectu creaturarum accipiunt, ut sit commune toti Sanctissimae Trinitati: haec enim est Deus, et Pater omnium; illius deinde tres personas designat, cum ait: «Qui est super omnia, per omnia, et in omnibus.» «Super omnia» enim appropriatur Patri, et respondet illi quod dixit Rom. XI, ult., «a quo omnia:» qui enim est super omnes et omnia, hic auctor est omnium; «per omnia» appropriatur Filio; «in omnibus,» Spiritui Sancto. Ita Hieronymus. Nota quarto: Deo Filio tribuitur διά, hoc est per, quia sicut per ipsum creata sunt omnia, ita et per ipsum omnia gubernantur, diriguntur, perficiuntur. Sic Zeno Stoicorum parens apud Laertium: Δία μὲν γάρ φασι δι᾽ οὗ τὰ πάντα, Ζῆνα δὲ καλοῦσι παρ᾽ ὅσον τοῦ ζῆν αἴτιός ἐστιν. «Vocant,» inquit, «Jovem Δία, quod per ipsum sint omnia; eumdem vero vocant Ζῆνα, quod vitae sit auctor.» Unde concludit et canit Virgilius: «Deum ire per omnes Terrasque tractusque maris, caelumque profundum.» Ex eo enim quod per Deum creata sint omnia, sequitur omnia per Deum conservari, consistere et gubernari, Deumque per omnia penetrare et pervadere tum potentia et efficacia, tum praesentia et essentia sua.
4:7
7. UNICUIQUE AUTEM NOSTRUM DATA EST GRATIA SECUNDUM MENSURAM DONATIONIS CHRISTI, — id est cuique data est gratia non una et par, sed varia et dispar, huic major, illi minor; data, inquam, non est ex merito, vel mensura meritorum nostrorum, sed ex mensura gratuitae donationis Christi, cui placuit donare huic illam mensuram gratiae, illi istam, alteri aliam. Est hic quintum argumentum, quo Paulus, ut dixi initio, Ephesios excitat ad charitatem mutuam, q. d. Non est quod minor in gratia invideat majori, nec est quod superbiat major, et minorem contemnat (haec est enim radix discordiae, quae omnem unionem et concordiam disturbat), quia tam donum, quam doni sui mensuram uterque accepit a Deo, qui cuique suam doni mensuram quam illi convenire praevidit, admensus est ex infinita sua liberalitate et sapientia, in qua omnes conquiescere debent, illique gratias agere, eamque tam in suis, quam in aliorum donis laudare et celebrare: non enim nisi optime et sapientissime sua dona emetiri et distribuere potuit is, qui spirituum ponderator est et Dominus. Nota tamen, saepe Deum mensuram gratiae suae admetiri mensurae dispositionis nostrae, ut quo major vel minor fuerit dispositio, eo majorem vel minorem det gratiam; sed et haec dispositio a Dei gratia inchoari et manare debet. «Deus, inquit Hieronymus, cujus magnificentiae non est numerus, non dat spiritum ad mensuram, sed juxta mensuram vasculorum infundit liquorem, tantum muneris largiens, quantum potest ille cui donatur accipere.» Addit et similitudinem: «Sicut, inquit, mare in se immensum est, sed quisque ex eo haurit, quantum capere potest et portare: sic Spiritus Sanctus in se immensus est, sed cuique ex eo datur tantum, quantum expedit et capere potest.»
4:8
8. PROPTER QUOD (ut scilicet ostendat Christum ex sua liberalitate donare et distribuere cuique mensuram suae gratiae) DICIT (sacra Scriptura, et Spiritus Sanctus per os Davidis, Psal. LXVII): ASCENDENS IN ALTUM CAPTIVAM DUXIT CAPTIVITATEM. Nota: Psalm. LXVII, regius Propheta sub typo triumphi Israelis de suis hostibus (quem obiter quasi ad eum alludendo perstringit) canit Christi et Ecclesiae triumphum de Christi ascensione, et Spiritus Sancti missione, Gentium per Apostolos conversione. Sic Psalm. LXXI et LXXXVIII, regnum Messiae per typum regni Salomonis depingit. Sic Isaias, cap. XIV, casum regis Babyloniorum, et Ezechiel, cap. XXVIII, casum regis Tyri describit per casum Luciferi et diaboli. Itaque hisce et similibus locis sacra Scriptura duos habet sensus litterales: utrumque enim sensum, scilicet tam in his typi, quam antitypi, tam allegoriae vel parabolae, quam rei per illam significatae, complectitur, unumque refert et ordinat ad alium. Quod alibi pluribus demonstravi. Sic hoc Psalm. LXVII, sensus typi est triumphus Israelis, tum de Pharaone per Moysem, tum de Philistaeis aliisque hostibus per Davidem. Unde ait: «Currus Dei decem millibus multiplex, millia laetantium: Dominus in eis in Sina in sancto,» q. d. Currus, quibus Deus ad pugnam et triumphum invehitur, in infinitum multiplicati sunt, quia hi currus sunt infinita angelorum laetantium millia, pro captivis scilicet passive, vel active pro captivantibus, ut dixi. Secundo, capere captivitatem Hebraeis non est aliud quam capere, captivos facere, vinctos ducere, sive hi captivi antea ab alio capti fuerint, sive non. Unde in libris Regum David et alii dicuntur capere vel abducere captivitatem, cum hostes suos liberos, quibuscum conflixerant, a se devictos primo captivos sibi faciunt. Tertio, Euthymius sic exponit: «Ascendisti, o Christe, in altum,» id est, in altam et triumphalem crucem, qua vicisti et triumphasti, omnesque nos quos redemisti, cepisti et tuos captivos fecisti. Unde ipsemet ait: «Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum.» Hic sensus non est litteralis, sed accommodatitius et praeambulus litterali: ad litteram enim agit de triumpho Christi post mortem et crucem, cum victor ascendit in coelum, ut explicat hic Apostolus. Quarto, pro ascendens graece est ἀναβάς, cum ascendisset, etc., «dedit dona;» non enim proprie de ascensu Christi intendit agere Apostolus, sed de distributione donorum quae post ascensum ex coelo misit, et distribuit in Apostolos aliosque fideles. Jam secundo, sensus antitypi, sive rei per typum jam dictum significatae, est triumphus Christi per triumphum Mosis, Davidis et Israelis adumbratus et significatus: Christo enim cum triumpho in coelum ascendenti longe verius et clarius haec conveniunt, quam Israeli. Unde ait: «Currus Dei decem millibus multiplex. Millia laetantium: Dominus in eis in Sina in sancto,» q. d. Currum Christi Dei nostri triumphalem stipant aguntque multae angelorum myriades instar curruum et phalangum innumerabilium, laetantes et jubilantes in triumpho; et Dominus Christus inter eos et super eos quasi inequitans in sanctum suum coelum et thronum gloriae invehitur cum tali, imo longe majori pompa et majestate, quam olim iisdem stipatus de Pharaone triumphans, in Sina se gloriose per fulgura, tonitrua, tubae clangorem, fumum flammamque ostendit, et legem dedit Israeli. Sequitur: «Ascendisti,» quasi triumphator, «in coelum» empyreum, «cepisti captivitatem,» vel, ut Apostolus, «captivam duxit captivitatem» (mutat enim secundam personam in tertiam, coeperat enim de Christo loqui in tertia persona), duplicem scilicet, ut recte Theophylactus: Primo, activam, scilicet peccatum, mortem, diabolum, infernum, idola, tyrannos, qui nos captivaverant, Christus in triumphum duxit. Ita Chrysostomus et Vatablus. Secundo, passivam, ut Hieronymus et alii, scilicet Patriarchas, Prophetas aliosque Sanctos erutos captivitate inferni, sanctaque et beata jam Christi captivitate captivos, Christus triumphans secum in coelum duxit. Ita passim Patres, et patet hic ex Apostolo. Nota: Captivitas in abstracto ponitur pro concreto. DEDIT DONA HOMINIBUS. — Dices, Psal. LXVII, 19, dicitur: «Accepisti dona in hominibus.» Quomodo ergo pro accepisti vel accepit, Apostolus dicit dedit? Respondet primo S. Augustinus: Christus accepit haec dona non in se, sed in corpore suo, quod est Ecclesia, dedit vero eadem Ecclesiae suae, quatenus illius est caput. Hoc verum est, sed quaestioni non videtur satisfacere: nam alium sensum Pauli, alium Davidis inducit, cum unum eumdemque esse oporteat. Adde, revera sic mutari personam: alia enim est persona Christi, alia Ecclesiae, hic autem unus idemque est, qui in psalmo dicitur dona accepisse, et qui a Paulo dicitur eadem dedisse. Secundo, S. Hieronymus: Loquitur, inquit, Psaltes ante Christi incarnationem; tunc enim Christus qua Deus dona haec a Patre accepit, ut post incarnationem ea daret hominibus. Unde et jam natus dedit ea hominibus, ut hic ait Apostolus. Tertio, Jansenius in Psalm. LXVII: Mutat, inquit, Apostolus accepit in dedit, ut significet quod Deus non accepit dona in hominibus, et ab hominibus, nisi quae prius illis dedit. Quarto, Theodoretus: Christus, ait, dat dona, et dona accipit, quia haec dona a Christo data, in Christi gloriam cedere et expendi debent. Et Euthymius in Psalm. LXVII: A quibus, inquit, Deus accepit fidem, fidelem scilicet donorum usum, et fidele obsequium ac gratiarum actionem, hisce dat sua dona. Sic et Theophylactus: Christus, inquit, qui hominibus dat sua charismata, ab iisdem accipit ministerium; quisque charisma accipit non ut otietur, sed ut negotietur, Christoque cum faenore reddat, illud accipit. Sed et unus stat ratio contra primam explicationem allata. Quinto, plane et genuine, «accepisti dona in hominibus,» id est, pro hominibus, propter homines; Hebraeum enim בּ beth, id est in, sumitur hic, uti et alias, pro בעבור baabur, id est propter, vel pro ל lamed dativi, q. d. Accepit Christus a Patre dona, quae daret, quaeque de facto dedit hominibus, uti explicat hic Paulus, et sic idem est accipere quod dare: Christus enim haec dona accepit, non ut sibi servaret, sed ut ea daret hominibus. Unde Hebraeum לקח lacach, id est accipere, subinde significat dare, seu afferre, teste Aben Ezra et R. Salomone, ut Genes. xxxviii, 6: «Dedit Judas uxorem primogenito suo,» pro dedit hebraice est locach. Exod. xxv, 2, hebraice est ויקחו לי תרומה vaikechu li teruma, id est accipient (hoc est, dent vel afferant) mihi oblationem. Sic III Reg. xvii, 10: «Da mihi paululum aquae,» hebraice pro da est accipe. Sic Osee ult. cap., vers. 3: «Omnem aufer iniquitatem, accipe (id est da) bonum, et reddemus vitulos labiorum nostrorum.» Sic hic «accepisti,» id est dedisti, vel adauxisti, dona hominibus. Ita Chaldaeus. Est metalepsis: quia enim dona daturi, ut pecuniam, solemus prius eam ex arca aut aliunde accipere; hinc accipere ad dandum sumitur pro dare. Posset secundo verti, emisti dona hominibus, vel propter homines. Emisti, scilicet pretio sanguinis tui, o Christe. Lacach enim subinde emere significat, ut patet Prov. cap. ult., vers. 16. et IV Reg. v, 26. Hinc ea quae venduntur et emuntur, puta merces, vocantur מקחות mickechot. Dona haec sunt dona Spiritus Sancti, quae in Pentecoste, et deinceps Christus triumphator in Apostolos et Christianos sparsit, ut solent in triumpho ad commune omnium gaudium missilia munera, et pecunia in populum spargi. Ita Genebrardus in Psalm. LXVII, Ambrosius et Hieronymus hic. Scilicet haec dona sunt quae sequuntur, puta apostolatus, doctoratus, prophetia, etc., quae ad hoc distribuit Christus, ut singulos fideles, ac consequenter totum corpus suum, nimirum Ecclesiam, in una veraque sua fide et charitate aedificent et perficiant: omnia enim haec spectant ad excitandam in Ephesiis unionem et concordiam in fide et charitate, ut dixi in argumento.
4:9
9. QUOD ASCENDIT, QUID EST, NISI QUIA ET DESCENDIT PRIMUM IN INFERIORES PARTES TERRAE? — Id est, quod David, Psalm. LXVII jam citato, dicit Christum ascendisse, quid innuit, nisi quod ante jam Christus descenderat «in inferiores,» εἰς τὰ κατώτερα, id est, in infimas (ut vertit Vatablus, quin et ipsemet Beza) partes terrae? Hoc loco et aliis similibus confirmatur ille fidei articulus quo credimus, et dicimus de Christo: «Descendit ad inferos;» quod scilicet corpore Christi sepulto anima ejus descenderit ad inferos, puta ad limbum patrum. Negant hoc Calvinus et Beza, qui per inferos intelligunt sepulcrum, ut idem sit, «descendit ad inferos,» quod «sepultus est.» Sed sic Apostoli absurdam committerent tautologiam in Symbolo, cum dicunt, «passus, mortuus, et sepultus, descendit ad inferos.» Vocem enim «sepultus,» quae clarissima est, explicarent per obscuram et ambiguam, scilicet per «descendit ad inferos.» Rursum, Apostolus ait hic Christum descendisse in infimas partes terrae: quae sunt infimae partes terrae, nisi infernus proprie dictus, qui est in medio terrae circa ejus centrum? Respondet Beza, infimas partes terrae vocari terram ipsam, quae est infima pars mundi. Contra Apostolus non ait Christum descendisse in infimas partes mundi, sed terrae; ergo invertis, o Beza, et distorques verba Pauli, si non imas terrae, sed mundi partes accipias: mundi enim Paulus ne meminit quidem; cur ergo illud Pauli verbis in se claris et perfectis adjicis et apponis? Si hoc dicere voluisset Paulus, quod tu ipse vis, debuisset profecto dicere, Christum in terram, quae mundi pars ultima est, descendisse. Sic cum dico: Praetor descendit in imas partes carceris, intelligis, et intelligunt omnes me dicere eum descendisse in profundissima loca carceris, non autem domus in qua carcer est: cur non hic similiter per imas terrae partes, imas, non mundi, sed terrae, ut verba sonant, intelligamus? Vide, quaeso, Novantes istos, qui uni Scripturae ejusque verbis niti volunt, quam ea suis interpretationibus lancinent et distorqueant, ac proinde quam non Scripturae, sed suo commento, suique cerebri figmentis nitantur, ad eaque Scripturam volentem nolentem trahant cogantque. Rursum subdit Apostolus: «Qui descendit,» supple in infimas partes terrae, ut praecessit, «ipse est et qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia,» q. d. Christus altissime ascendit super omnes coelos, quia profundissime se humiliavit, et descendit ad imas partes terrae, scilicet ad infernum, sicque summa et infima complevit, et per consequens intermedia quoque, atque adeo omnia: si enim Christus non descendit ad limbum patrum, ubi erat potior pars Ecclesiae, totque Sanctorum millia, omnium scilicet, qui ab Adamo ad Christum usque vixerunt per quatuor pene annorum millia, ergo non adimplevit omnia, quod tamen asserit Apostolus. Denique ita explicant Patres. S. Hieronymus: «Inferiora terrae, inquit, infernus accipitur, ad quem Dominus noster Salvatorque descendit, ut Sanctorum animas, quae ibi tenebantur inclusae, secum ad coelos victor abduceret.» Et hoc innuit Apostolus, cum ait: «Ascendens in altum captivam duxit captivitatem,» quam scilicet ad infernum descendens inde liberarat. Ambrosius: «Descendit,» inquit, «Christus in cor terrae, ut occisio ejus praedicatio esset mortuorum; ut quotquot ejus essent cupidi, liberarentur.» Chrysostomus et Theophylactus: «Descendit,» inquiunt, «ad infimas partes, post quas non est aliud quid; et ascendit super omnia, ultra quae non sunt alia.» Anselmus «inferiores partes terrae» vocat loca inferorum: «Illuc enim,» inquit, «secundum animam descendit Christus, ut suos omnes potenter inde educeret.» Dices: Christus descendit in limbum patrum, non autem in infernum damnatorum; ergo non descendit ad infima terrae. Respondeo: Limbus, purgatorium, infernus, generaliter loquendo, unus sunt locus, scilicet terrae infimus, unoque nomine vocantur et dicuntur infernus. Ita Patres citati. Quaeres: Cur inferni meminit hic Apostolus, quidve hic Christi descensus facit ad ejus scopum, qui est hortari Ephesios ad unionem et concordiam? Respondet Theophylactus, per hunc descensum Christi hortatur Apostolus Ephesios ad humilitatem, quae est mater concordiae, sicut superbia mater est invidiae et discordiae. Tangit ergo Apostolus radicem mali: cur enim in Ecclesia, urbe, familia jurgia sint et schismata, causa est, quod alii aliis eminere velint, alii id pati nolint, q. d., ait Theophylactus: Sicut Christus non recusavit descendere profundissime; sic et vos, o Christiani, per humilitatem demittite, aliisque condescendite et obsecundate, ut unionem mutuam conservetis; nec est quod timeatis hunc descensum honori vestro nociturum: quemadmodum enim Christo non nocuit, ita nec vobis nocebit. Imo sicut Christus ideo altissime super omnes coelos ascendit, quia profundissime infra terram se demisit, ac descendit: ita quo profundius vos demiseritis, eo altius exaltabimini. Ita contigit S. Francisco caeterisque Sanctis.
4:10
10. QUI DESCENDIT, IPSE EST ET QUI ASCENDIT SUPER OMNES COELOS. — «Descendit et ascendit» sunt hic praeteriti temporis: hoc enim significat Graecum κατάβας et ἀναβάς. «Curiosi homines,» inquit Beza, «hic disceptant super coelos nullum esse locum, itaque corpus Christi esse ἀπερίγραπτον: at nos,» inquit, «credimus Christi corpus finitum, et animam in coelos ascendisse, et ad dexteram Patris sedere, nec ante diem judicii inde venturum: caetera curiosis sophistis vexanda relinquamus.» Verum curiosum non est Scripturae sensum rimari, quem ipsa suggerit et objicit, imo exprimit. Secundo, ex terminis patet, super coelos non esse idem quod in coelos, ut ipse vult. Tertio, non ideo ἀπερίγραπτον, id est incircumscriptum, hoc est spatiis infinitum, Christi corpus est, quia est in illis spatiis vacuis, quae super coelos sunt: suis enim dimensionibus, figura et quantitate circumscribitur et terminatur, licet extrinsecus ab aere aliove corpore ambiente non circumscribatur. Est ergo secunda sententia nonnullorum Catholicorum, qui dicunt Christum ascendisse supra, id est super omnes coelos, eo sensu quo quis dicitur ascendere super arborem, cum supra partem arboris, puta supra truncum in ramos ascendit, etiamsi totam arborem, ipsumque arboris verticem non superet aut transcendat. Verum Graecum ὑπεράνω plus significat: est enim compositum ex ὑπό, id est super, et ἀνά, hoc est supra, q. d. Super supra, id est, omnino super omnes coelos Christus ascendit. Unde Beza vertit, longe super omnes coelos ascendit. Sed responderi posset, ὑπεράνω pro ὑπέρ capi: sic enim capitur alibi. Unde haec sententia est probabilis, eamque sequitur noster Lessius, lib. III De Summo Bono, cap. viii. Tertio, probabiliter dici potest, per omnes coelos hic intelligi omnes coelos aethereos, vulgo et Philosophis cognitos, q. d. Christus super omnes coelos aethereos ascendit in ipsum coelum empyreum. Verum cum Apostolus absolute omnes coelos nominet, cur vocem omnes restringamus ad solos aethereos? Adde, sic nihil rari aut proprii de Christo dici: omnibus enim Sanctis hoc commune est, ut super omnes coelos aethereos ascendant ad coelum empyreum. Dico ergo quarto, si proprie et simpliciter accipiamus verba Apostoli sicuti sonant, uti accipienda videntur, cum nihil obstet, admittendum esse Christum super omnes coelos, etiam empyreum, ascendisse, ut super illud emineat, sitque in spatio illo inani quod est super coelum, vel parte corporis sui, vel etiam toto corpore, ita ut pedibus suis insistat convexae superficiei coeli empyrei. Ita D. Thomas, Anselmus, Paludanus, Cajetanus, quos citat et sequitur Franciscus Suarez, III part., Quaest. LVIII; et videntur idem sentire Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius, cum, ut supra dixi, asserunt Christum ascendisse supra omnia, ultra quae non sunt alia. Est ergo ibi Christus, ut impleat omnia, utque ipse totius universi Dominus et judex universo emineat, et super illud etiam in spatiis illis vacuis gloriam suam et dominium ostendat. Denique, ut, sicut infra imam terram descendit, ita supra omnes Sanctos et supra summum coelum ascendens, ibi thronum gloriae suae collocet. Beati ergo sunt in ipso coelo empyreo; Christus vero eorum rex eis eminet, insistitque coelo empyreo, ita tamen ut totum coelum empyreum coram se habeat, quasi unam aulam vel basilicam amplam, in qua omnia et singula distincte videt et perspicit, eoque melius quo ipse altiori est loco: sicut si rex in altissimo throno considens videat omnia quae geruntur in aula throno subjecta; et hoc ipso censetur rex esse et habitare in ipsa aula, praesertim quia aula integra Christi est amplissima, nec tantum coelum empyreum, sed et immensa illa spatia vacua quae supra illud sunt, complectitur. In his enim Christus dominari, ibique novos mundos creare, novum coelum empyreum, nova Beatorum habitacula, novas sedes et choros condere potest. Nec obstat, quod sic Christus in illis spatiis sit quasi in vacuo: tum quia Deus sua potentia facile efficit, ut ipse per vacuum videat, audiat, loquatur; tum quia verisimiliter exiguum illud spatium, in quo est Christus, quod ante vacuum erat, jam vacuum non est, sed aethere coeli empyrei, qui circum Christi corpus Dei nutu se fundit, plenum. Ex dictis patet, Christum in convexa illa coeli superficie degere, non perinde ac si quis in terra degeret extra domum suam in tecto domus. Nec enim illa superficies est tectum coeli, sed est thronus Christi regalis et magnificus: unde censeri debet non esse extra, sed intra coelum in ejus culmine. Sicut ergo princeps ut ludos spectet, residet in culmine amphitheatri, ita ut capite et collo amphitheatro emineat, indeque spectacula melius conspicit, et plura videt quam illi qui in medio, vel in imo amphitheatri versantur; imo et ipsos residentes, eorumque ordines, ac spectantes omnes et singulos clare contemplatur; et nihilominus censetur esse, et est in ipso amphitheatro: ita se habet res de Christo insistente coelo empyreo. Ipse enim quasi mundi Dominus, mundo est superior, ut totum mundum coram se praesentem, sibique subjectum habeat, recreet, dirigat et moderetur. Mystice S. Hieronymus: «Christus,» inquit, «ascendit super omnes coelos, id est super omnia invisibilia,» puta supra omnes angelorum ordines. UT IMPLERET OMNIA. — Ut scilicet dominans in coelis et toto mundo, mittensque Spiritum Sanctum, regna omnia sua fide, religione, cultu impleret, inquit Anselmus. Secundo, ut omnes electorum angelorum et hominum sedes ac numerum restauraret impleretque. Ita idem Anselmus. Tertio, descendit Christus ad inferos, et ascendit in coelum, ut superis et inferis, sicut et terrestribus, sanguinem suum ostenderet profuisse, itaque se fructu sanguinis sui implesse omnia mundi loca. Ita Hieronymus. Quarto, ut omnia impleret quae de ipso prophetata erant: inter haec enim ultima sunt, descensus ejus ad inferos, et ascensus in coelum. Ita Chrysostomus. Quinto, ut plane concluderet suam peregrinationem et opus redemptionis nostrae, cujus finis et terminus est ascensus tum Christi, tum noster in coelum. Ita D. Thomas. Christus enim suo ascensu viam nobis in coelum aperuit, et primitias nostras, scilicet sanctos Patriarchas et Prophetas, eo secum invexit. Sexto, ut e coelo omnis generis gratiarum et donorum, ac angelorum Custodum missione, pro sua et majestate et munificentia Ecclesiam impleret. Ita Ambrosius, epist. 16, et D. Thomas. Septimo et planissime, descendit et ascendit Christus successive ex uno in alium locum, scilicet ex inferis coelum transeundo, ut in imo, summo et medio mundi spatio suam declararet gloriam et virtutem, ubique suos electos liberans, hostesque suos spolians et debellans, sicque indicaret se imperium in omnes omnino creaturas habere, regnique totius mundi plenam possessionem jam adire et capessere: idque merito infimae humilitatis, qua sub omnibus hominibus et creaturis, et ad inferos usque descendit, q. d. Descendit Christus et ascendit, ut impleret omnia sua tum potentia, tum majestate, victoria, gloria, triumpho, possessione, regno, imperio, et quasi inauguratione: quemadmodum rex urbes omnes quasi implet sua potentia, comitatu et pompa, dum in eis inauguratur, aut eas triumphans ingreditur. Ita Theophylactus et Oecumenius. Unde S. Bernardus, serm. 2 De Ascensione: «Ascendit Christus, ait, super omnes coelos, ut adimpleret omnia: jam enim cum se dominum universorum quae sunt in terra, et in mari, et in inferno, probasset, non restabat nisi ut aeris et coelorum se esse dominum, argumentis similibus, vel certe potioribus approbaret: terra enim cognovit Dominum, quia ad vocem virtutis ejus, eum clamasset magna voce: Lazare, veni foras, mortuum reddidit. Cognovit mare, quia solidam se praebuit sub pedibus ejus, ita ut Apostoli eum putarent phantasma esse. Cognovit infernus, cujus ipse portas aereas et vectes ferreos confregit; ubi et ligavit illum insatiabilem homicidam, qui vocatur Diabolus et Satanas. Profecto qui mortuos suscitavit, leprosos mundavit, caecos illuminavit, claudos firmavit, et omnem exsufflavit infirmitatem, Dominus omnium fuit, et eadem qua fecerat manu, quae defecerant reficiebat.» Et infra: «Ad claudendam igitur tunicam tuam inconsutilem, Domine Jesu, ad perficiendam fidei nostrae integritatem, restat, ut videntibus discipulis per medium aeris, sicut aeris dominus, ascendas super omnes coelos. Ex tunc probabitur, quia dominus universorum tu es, quia omnia in omnibus adimplesti; et jam tibi profecto debebitur, ut in nomine tuo omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia tu es in gloria et in dextera Dei Patris.» Hinc perperam Ubiquetarii colligunt Christi corpus aeque ac divinitatem, cui conjunctum est, ubique esse, omniaque mundi loca simul implere reali sua praesentia. Ex dictis enim patet aliam esse Apostoli mentem, imo id menti Apostoli repugnare: dicit enim Christum ascendisse in coelum; ergo antequam in coelum ascenderet, non erat in coelo: frustra enim eo ascenderet, si ibi jam erat. Rursum, Christum ait descendisse ad inferos; ergo antequam eo descenderet, ibi non erat. Ascendit enim et descendit significant loci mutationem, qua quis unum locum deserens ad alium se transfert. Adde: Apostolus docet per et post descensum et ascensum Christum implesse omnia, idipsum ergo non habuit ex vi unionis cum deitate, ut quia deitas est ubique, hinc et corpus deitati unitum, sit ubique, et impleat omnia loca; quod tamen volunt Ubiquetarii, haecque eorum est ratio fundamentalis: sic enim hanc ubiquitatem (ut loquuntur Scholastici) habuisset corpus Christi a primo instanti incarnationis, quo unitum fuit deitati; non autem acquisivisset eam per descensum ad inferos, et per ascensum ad coelum: quod tamen hic docet Apostolus, si per implere omnia intelligat hanc ubiquitatem, ut ipsi volunt; pugnat ergo Apostolus cum eorum ubiquitate ejusque principiis.
4:11
11. ET IPSE DEDIT QUOSDAM QUIDEM APOSTOLOS, QUOSDAM AUTEM PROPHETAS, ALIOS VERO EVANGELISTAS, ALIOS AUTEM PASTORES ET DOCTORES. — Enumerat dona non omnia, sed pauca, sub quibus caetera intelligit, quae, ut dixit vers. 8, Christus ascendens in altum hominibus dedit, et gratias quae cuique datae sunt secundum mensuram donationis Christi, ut dixit vers. 7; scilicet haec dona et gratiae gratis datae sunt, apostolatus, prophetia, munus Evangelizandi, pastoratus, doctoratus: sub quibus accipe gratiam gratum facientem, quae cuique pro suo munere et officio quod a Deo accepit, idonea et congrua datur, ut eo sancte, pie et fructuose ad suam aliorumque salutem perfungi possit. Nota: Apostoli erant et vocabantur, qui toto orbe mittebantur ad praedicandum Evangelium Gentibus, ut ubique instituerent et fundarent Ecclesias: quales erant duodecim illi quos Christus vivens elegit, et Apostolos nominavit; item Paulus, Barnabas, Silas et alii. Prophetae erant, qui futura praedicebant, ut Agabus et alii: hisce successerunt, ait Ambrosius, sacrae Scripturae interpretes. Propheta enim est non tantum qui futura, sed et qui occulta et obscura pandit et explicat. Addit Anselmus aliam causam, quia scilicet hi interpretes sacrarum Litterarum, per eas futura justorum gaudia, malorumque supplicia hominibus praenuntiant. Evangelistae sunt quatuor, Matthaeus, Marcus, Lucas et Joannes, qui Evangelia conscripserunt. Ita Anselmus et Theophylactus. Secundo, Septuaginta discipuli et similes, qui Apostolis subserviebant in praedicando Evangelio, quique, ut Theophylactus, non ubique circumibant, nec omnia loca peragrabant, sed hinc inde praedicabant Evangelium; quales fuerunt Priscilla et Aquila, Stephanus et Philippus diaconi; hi enim Apostolis subserviebant, sicut presbyteris subserviunt diaconi, et sicut catechistae subserviunt concionatoribus: erant enim quasi catechistae, qui articulos fidei et Evangelii necessarios ad salutem docebant infideles, eosque praeparabant ad baptismum. Unde Ambrosius, Theophylactus, Anselmus, per Evangelistas intelligunt diaconos. «Evangelistae,» ait Ambrosius, «sunt diaconi, sicut fuit Philippus: nam quamvis non sint sacerdotes, evangelizare tamen possunt sine cathedra, quemadmodum et Stephanus et Philippus memoratus.» Hinc etiamnum hodie in Missa Evangelium canunt diaconi, inquit Anselmus, et dum ordinantur, potestatem accipiunt ad annuntiandum Evangelium. Unde eis ex Ordine videtur competere potestas praedicandi, ut docet S. Gregorius, lib. IV Registri, cap. LXXXVIII, quam tamen exercere non debent dum adest sacerdos, qui praedicare possit, et nonnisi accepta licentia ab Episcopo, ut Sylvester verbo Diaconus, et alii docent. Pastores sunt Episcopi, et proprie dicti Pastores, qui in una paroecia vel dioecesi, cui praesunt et quam regunt, se continent; seu quibus commissae sunt Ecclesiae certae, uti Timotheo commissa fuit Ephesus, Tito Creta. Ita Theophylactus. S. Augustinus, epist. 59, S. Hieronymus et Anselmus, volunt eosdem esse pastores et doctores: qui enim pastor est, debet esse doctor. «Nec in Ecclesiis,» inquit Hieronymus, «quisquam, quamvis sanctus sit, pastoris sibi nomen assumere debet, nisi possit docere quos pascit.» Unde Apostolus non dicit, «alios pastores, alios doctores,» uti de praecedentibus dixit, «alios Apostolos, alios Prophetas;» sed dicit, «alios pastores et doctores,» quasi iidem sint, vel unius et ejusdem praesidis Ecclesiae duo haec sint munia et officia. Syrus autem et alii distinguunt, uti etiamnum in Ecclesia alios videmus esse pastores, qui in Ecclesia plebem; alios doctores, qui in scholis litteratos docent, ut sincera dogmatum doctrina in Ecclesia retineatur: quales Alexandriae fuerunt Heraclas, Pantenus, Origenes, Clemens et alii. Nota secundo: Hanc hierarchiam Ecclesiae et ordines qui sunt in Ecclesia, ita adaptat Ambrosius, ut Apostoli sint Episcopi, Prophetae sint interpretes sacrae Scripturae, Evangelistae sint diaconi, pastores sint lectores, qui sacris lectionibus saginant populum, doctores, sive magistri sint exorcistae, qui in Ecclesia coerceant ac verberent inquietos. Paulo aliter Anselmus: Apostolis, inquit, respondent Primates et Archiepiscopi, Prophetis Scripturae interpretes, Evangelistis Diaconi, pastoribus Episcopi, doctoribus Presbyteri. Sed hic sensus accommodatitius est, non litteralis.
4:12
12. AD CONSUMMATIONEM SANCTORUM. — Graecum καταρτισμόν descendit ἀπὸ τοῦ καταρτίζειν, quod duo significat: primo, rem collapsam restaurare et reparare; secundo, perficere, absolvere, consummare. Juxta priorem significationem Erasmus et Vatablus vertunt, ad instaurationem sanctorum, ut scilicet homines per peccatum prolapsi reparentur, restaurentur et revocentur ad primaevam sanctitatem. Secundo, melius noster Interpres, Ambrosius, Oecumenius, vertunt, consummationem, id est completionem et perfectionem sanctorum, q. d. Deus in Ecclesia dedit Apostolos, Prophetas, Pastores, etc., ut sancti et electi in Christo tum numero, tum meritis compleantur et perficiantur, itaque ex omnibus sanctis quasi membris suis Ecclesia, quae est aedificium et domus Christi, omnibus partibus suis absolvatur, ut ejus fabricae nihil desit, sed tota quaquaversum sit consummata: ad hanc enim aedificationis et Ecclesiae consummationem Apostolum respicere, patet ex seq., cum subdit: «In aedificationem corporis Christi;» unde et Hieronymus legit, ad instructionem et perfectionem sanctorum: nam per instructionem non intelligit institutionem et doctrinam, sed perfectionem, sicut dicitur domus rebus omnibus instructa cum ei nihil deest, habetque omnem suam perfectionem; hanc tamen suam perfectionem acquirit Ecclesia per instructionem proprie dictam, id est doctrinam. Unde subdit S. Hieronymus: Si quis non aedificat Ecclesiam Christi, nec subjectam sibi plebem instruit, ut de subjecto populo Christi Ecclesia construatur, iste nec Apostolus, nec Propheta, nec Evangelista, nec pastor, nec magister est appellandus. IN OPUS MINISTERII. — Ut scilicet quisque Apostolus, Propheta, pastor, doctor, plene et strenue opus ministrationis sibi creditae exerceat; si enim unus faceret omnia, non perfecte faceret singula, ait Anselmus. Unde Vatablus vertit, in opus dispensationis, ut scilicet dispenset prophetiam, Evangelium, doctrinam aliaque talenta sibi a Deo credita. Haec sententia Pauli premit Apostolos, pastores, doctores, ne sua dignitate insolescant, sed cogitent se esse populi ministros et dispensatores, suaque sibi dona data esse non propter se, sed ut ea in alios dispensent, meminerintque Deum exactam ab eis rationem dignitatis hujus dispensationis exacturum. Unde S. Gregorius, hom. 9 in Evang.: «Lectio,» inquit, «Evangelii sollicite considerare nos admonet, ne nos, qui plus caeteris in hoc mundo accepisse aliquid cernimur, ab auctore mundi gravius inde judicemur; cum enim augentur dona, rationes quoque crescunt donorum; tanto ergo esse humilior, atque ad serviendum Deo promptior quisque debet ex munere, quanto se obligatiorem esse respicit in reddenda ratione.» Vide dicta I Cor. cap. xii. IN AEDIFICATIONEM CORPORIS CHRISTI. — Ecclesiae scilicet, ut illa ceu aedificium Christi spiritale sensim assurgat, numeroque ac virtutibus proficiat, donec tandem absolvatur, et omnibus suis partibus, omni ornatu et perfectione compleatur et consummetur. Ita Anselmus.
4:13
13. DONEC OCCURRAMUS OMNES IN UNITATEM FIDEI, ET AGNITIONIS FILII DEI, IN VIRUM PERFECTUM, IN MENSURAM AETATIS PLENITUDINIS CHRISTI. — Q. d. Hi gradus, et hic hierarchicus Ecclesiae ordo, ut alii sint Apostoli, alii Prophetae, alii Evangelistae, alii pastores et doctores, manebit durabitque, donec infideles omnes ad unam Christi fidem et Ecclesiam vocentur, ut in Christum Filium Dei credant, eumque agnoscant omnes, quotquot Deus credituros praescivit et praedestinavit; et donec in ejus cognitione et dilectione omnes qui credidimus, crescamus ad perfectam aetatem et solidam in Christo Christique spiritu. Nota: In verbo occurramus est metaphora sumpta ab iis, qui diversis locis egressi in unum locum conveniunt: sic enim ex Oriente vocantur Sinae et Japones, ex Meridie Africani, ex Septentrione Germani, Galli, Poloni, ex Occidente Mexicani et Peruenses, ut sibi invicem occurrant in eadem fide et spiritu, conveniantque in eadem Ecclesia Christiana. IN VIRUM PERFECTUM. — Ex hoc loco multi putarunt, feminas non in proprio sexu, sed in virili resurrecturas et in viros transformandas, ut testatur S. Augustinus, lib. XXII De Civit., cap. xvii et seq. Et videtur haec esse sententia S. Hieronymi, Basilii in Psalm. cxiv, Hilarii in illud Matth. xxii: «In resurrectione neque nubent, neque nubentur,» etc.; Athanasii, serm. 3 Contra Arian., sub finem, et aliorum, qui dicunt in resurrectione non fore sexuum diversitatem. Inter Scholasticos vero Scotus in II, dist. xx, expresse docet omnes feminas, excepta una B. Virgine, resurrecturas in sexu virili. Ratio ejus est, quia sexus femineus est accidens et imperfectio hominis; in resurrectione autem omnis imperfectio tolletur. Rursum femina est mas occasionatus, ait Philosophus. Unde in femina producenda videtur errasse natura, ut cum vellet producere marem quasi hominem perfectum, deficiente virtute generativa seminis (eo quod non satis esset potens ad marem efformandum), pro mare feminam produxerit: inde enim femina dicitur (ut apparet) mas occasionatus. Verum hic est error, cujus contrarium, feminas scilicet in suo sexu femineo resurrecturas, docet S. Augustinus loco citato; Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. lx; Hieronymus, epist. 61 ad Pammachium contra errores Joannis Hierosolymitani, et communiter Scholastici in IV, dist. xliv. Ratio est, quia in resurrectione resurget idem numero corpus; ergo in eodem sexu resurget. Si enim idem numero resurget, ergo habebit eadem accidentia et easdem conditiones individuantes, inter quas non minima, imo una ex praecipuis, est sexus certus et determinatus. Hinc refellitur ratio fundamentalis Scoti. Falsum enim est sexum femineum esse imperfectionem: est enim perfectio, licet minor quam virilis; nec vitium est, sed natura et naturalis conditio. Si enim esset imperfectio et vitium, non fuisset in paradiso et statu innocentiae: jam autem constat Deum in paradiso ex viro feminam, ex Adamo Evam formasse. Nam femina necessaria est ad sobolis propagationem, et consequenter ad speciei humanae conservationem. Unde pariter falsum est, feminam esse marem occasionatum, quia per se Deus et natura intendit producere Evam et feminam, ut per marem et feminam species humana propagaretur. Hoc tamen sensu posset femina dici mas occasionatus, quia Hieronymus, Theophylactus, Ambrosius, Oecumenius. Sic I Cor. XIII, dicit: «Cum essem parvulus, sapiebam ut parvulus: quando autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli.» Ubi, uti et hic, vir non sexum, sed partim aetatem, partim perfectionem, robur et constantiam virilem per catachresin significat. Vir ergo perfectus est adultus, constans et robustus. Unde quasi explicans subdit: «In mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae.» Ubi vides virum perfectum opponi parvulo fluctuanti et instabili in fide et doctrina; ac consequenter virum perfectum hic vocari eum qui in fide et doctrina constans et perfectus est, q. d. In Ecclesia alii erunt Apostoli, alii pastores et doctores, etc., donec omnes Christiani, qui praedestinati sumus, occurramus in una fide et Ecclesia, in eaque non simus infantes et parvuli, sed adulti in Christi fide et dilectione, sicque in Christo plenam et perfectam aetatem spiritalem, id est perfectum intellectum, cognitionem et amorem Dei, nanciscamur. Secundo, dicit «in virum perfectum,» non, in viros perfectos, quia loquitur Apostolus non tantum de singulis et omnibus Christianis, sed etiam magis de tota Ecclesia, eamque et omnes qui in ea sunt, vocat et comparat uni viro perfecto. Unde Syrus vertit, donec omnes simus unus vir perfectus. Sicut enim vers. praeced. Ecclesiam vocavit aedificium Christi: ita mox, ut ostendat hoc aedificium non esse inanime et lapideum, sed vivum et humanum (sic enim Hebraei בן ben, id est filium, vocant, quasi fabricam et aedificium patris, a radice בנה bana, id est aedificavit), vocat eam corpus Christi, hominem Christi, virum perfectum Christi; ita scilicet ut Ecclesia hujus hominis et viri sit corpus, Christus ejusdem sit quasi anima, aut potius caput, ut ait vers. 15, de quo dixi I Cor. XII, 12. Itaque sicut crescente corpore organisque corporis crescit robur et vegetatio animae, et contra; rursum, sicut crescente corpore crescit caput, et contra, ut scilicet totus homo crescat, donec ad justam et consistentem aetatem, staturamque virilem perveniat: ita pariter Ecclesia singulis suis membris, id est nobis fidelibus, crescit et adolescit in Christo, id est Christi fide, gratia et virtutibus, et vicissim Christus adolescit in nobis, donec Ecclesia ad justam perfectionem et staturam quasi virilem perveniat. Unde Clemens in Paedagogo, viri nomine Christum ipsum intelligit, qui nobis crescentibus quasi nobiscum et in nobis crescit in virum perfectum. Sic Galat. III, 28, dicit: Unum, vel, ut Chrysostomus legit, unus (scilicet homo politicus) «estis in Christo.» Christus ergo est unus homo, et unum corpus politicum, id est, Christus est una Ecclesia Christiana. Ecclesiae enim suae Christus est quasi hypostasis, anima et vita, ut dixi I Cor. XII. Sicque omnes Christiani in Ecclesia sunt quasi unum, imo unus homo civilis et politicus in Christo. Et haec est radix illius regulae Ticonii apud S. Augustinum, quae docet Scripturam sacram tribuere Christo illa quae sunt Ecclesiae Christi; et contra, tribuere Ecclesiae illa quae sunt Christi: quasi sit communicatio idiomatum inter Christum et Ecclesiam, sicut est inter Christum hominem et Christum Deum. Dices, Matth. XXII, 30, dicit Christus: «In resurrectione neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei in coelo.» Respondeo: Tantum negat hic Christus in coelo fore nuptias et nuptiarum usum, non autem fore feminas; imo eas in coelo fore satis insinuat cum ait: «Neque nubent,» scilicet viri, «neque nubentur,» scilicet feminae. Instabis: Addit Christus quod erunt sicut angeli Dei: angeli autem sexu carent. Respondeo: Erunt sicut angeli non quoad naturam, vel sexus privationem, sed quoad puritatem, vitam spiritalem, immortalem et beatam. Hanc enim opponit Christus nuptiis, quae inter homines mortales necessariae sunt ad perpetuandam speciem, ut homo qui moritur, perduret quasi immortalis in filio quem genuit, et post se vivum relinquit. Unde S. Lucas subdit: «Neque enim ultra mori poterunt, et sunt filii Dei, cum sint filii resurrectionis,» q. d. Sancti corpore et anima erunt Deo simillimi, et ad resurrectionem beatam pertinebunt, eruntque immortales; ac proinde nuptiis et usu nuptiarum, qui adhibetur ad speciem perpetuandam, et immortalitatem quamdam acquirendam, illis in coelo opus non erit. Ubi nota hebraismum: vox enim filius, cum genitivo poenae vel praemii apud Hebraeos significat reum vel dignum et destinatum. Sic dicuntur filii mortis, gehennae, regni, resurrectionis, id est rei mortis et gehennae, digni regno et resurrectione. Et hoc tantum volunt Hieronymus, Basilius, Athanasius et alii Patres, cum negant in coelo fore sexuum diversitatem; scilicet negant eam fore quoad usum, non autem quoad substantiam: Apostolus vero hoc loco nil tale dicit, sed longe alia est ejus mens, ut mox dicam. Unde secundo, alii hunc locum sic explicant: «in virum perfectum,» q. d. Resurgemus quasi viri ad judicium maturum et perfectum, quale est virorum, etiamsi in hac vita mortui simus in aetate et judicio puerili. Unde, nomine viri quasi dignioris comprehendit et feminas. Sicuti et Psalmus 1: «Beatus vir (id est beatus vir, et beata femina) qui non abiit in consilio impiorum.» Verum Apostolus non agit hic proprie de resurrectione, ut jam patebit. Dico ergo tertio, «in virum perfectum,» id est, ut in Christi fide, agnitione, amore non simus infantes et pueri, sed viri, id est provecti, viriles, perfecti, constantes. Ita Chrysostomus. Ubi adverte: Loquitur Apostolus hic de Ecclesia tanquam de homine singulari et viro unico, tum ut unitatem illam declaret et inculcet, ad quam hortatus fuit Ephesios a vers. 3 huc usque; tum ut singuli meminerint hanc doctrinam sigillatim ad se pertinere, seque in Christo debere crescere in virum perfectum, seu in membra viri perfecti, ut sic singulis crescentibus consequenter tota Ecclesia crescat in virum perfectum, ut ita perfecta et consummata fiat Ecclesia et singulorum Ecclesiae membrorum statura, proportio et perfectio, quod fiet in fine mundi et resurrectione communi, non ante; ac proinde eousque durabit hic ordo hierarchicus, et haec omnia, ut alii fungantur apostolatu, alii pastoratu, alii doctoratu, etc. Hisce enim crescit, proficit et perficitur Ecclesia «in mensuram aetatis plenitudinis Christi.» Nota primo: Hisce verbis explicat «virum perfectum» quem dixi. Secundo, hebraismo «aetas plenitudinis» vocatur aetas plena et perfecta, scilicet adulta et virilis. Tertio, licet aetas proprie hic capi possit, tamen clarius metonymice accipiemus aetatem pro statura, quam aetas secum affert, quaeque esse solet in aetate virili: Graecum enim ἡλικία ab ἧλιξ, id est quantus, tam quantitatem, magnitudinem et staturam, quam aetatem significat. Unde Noster subinde staturam vertit, ut Matth. VI, 27, Luc. XIX, et Syrus hic vertit קומתא kometa, id est statura, q. d. Donec crescamus, et «occurramus omnes in virum perfectum,» id est, «in mensuram» et magnitudinem «aetatis,» id est staturae, «plenitudinis,» id est plenae et virilis, «Christi,» seu quam habuit Christus in aetate adulta et virili: ut, sicut Christus anno aetatis suae 34, justam habuit viri staturam, ita et eamdem analogice et proportionaliter acquirat et habeat in nobis, id est, in nostrae fidei, gratiae, spiritus et virtutum incremento et perfectione. Ita Ambrosius, Hieronymus, Chrysostomus. Persistit in metaphora, qua, ut dixi, Ecclesiam vocat unum virum perfectum, cujus membra sunt singuli fideles, cujusque anima et caput est Christus; ita ut crescente corpore crescat caput, et ipsa etiam anima, id est extensio, vis et vigor animae, et contra, id est, crescente Ecclesia, crescat in ea Christus, et contra: ut Christus dicatur justam et plenam suam staturam in nobis acquirere, dum nos in fide et gratia Christi justam perfectionem et magnitudinem acquirimus. Statura enim, magnitudo et perfectio nostra est statura, magnitudo et perfectio Christi, ut patet ex dictis. Posset etiam vi Christi exponi in Christo, q. d. Donec in Christo, id est Christi fide, gratia et corpore, quod est Ecclesia, justam mensuram et staturam plenam et virilem nanciscamur. Secundo, aliter explicant Anselmus, Gagneius, S. Thomas et Scholastici in IV, dist. XLIV, q. d. Donec resurgamus omnes in mensura, magnitudine et statura corporis plena et perfecta, qualis fuit Christi in aetate plena et perfecta, ut sicut Christus anno aetatis 34, justam habuit humani corporis staturam: ita et in resurrectione omnes homines, etiam qui hic in aetate infantili aut puerili mortui sunt, habeant justam corporis sui magnitudinem et staturam: non quasi omnes statura corporis aequales futuri simus Christo; sed quod omnes ea erimus magnitudine et statura, quam habuimus, vel habuissemus (si natura vegeta fuisset, et non impedita) in aetate virili, puta anno aetatis 34, quae fuit aetas Christi, estque stata hominis aetas. S. Augustinus tam hanc quam praecedentem explicationem affert, lib. XXII De Civit., cap. XV, et tribus seq., sed magis probat praecedentem, et sine dubio praecedens plane genuina est et ex mente Apostoli. Potest tamen cum auctoribus citatis ad secundum hunc sensum extendi: quia illa spiritalis Ecclesiae mensura et statura plena et perfecta, de qua proprie hic agit Apostolus, erit solum in resurrectione, quando pari proportione Ecclesia corporalem suam habebit staturam plenam et perfectam: cum scilicet Sancti qui sunt in Ecclesia, sicut animae et spiritus, ita et corporis justam habebunt magnitudinem et perfectionem. Pulchre S. Augustinus, De Vera Religione, cap. XXVI, tom. X, incrementa et aetates septem hominis interiori aeque ut exteriori tribuit, puta infantiam, pueritiam, adolescentiam, juventutem, virilitatem, senectutem et decrepitam. «Iste, inquit, dicitur novus homo, et interior, et coelestis, habens et ipse proportionem non annis, sed profectibus distinctas quasdam spirituales aetates suas. Primam, in uberibus utilis historiae, quae nutrit exemplis. Secundam, jam obliviscentem humana et ad divina tendentem, in qua non auctoritatis humanae sinu continetur, sed ad summam et incommutabilem legem passibus rationis innititur. Tertiam, jam fidentiorem et carnalem appetitum rationis robore maritantem, gaudentemque intrinsecus in quadam dulcedine conjugali; cum anima menti copulatur, et velamento pudoris obnubitur, ut jam recte vivere non cogatur, sed etiamsi omnes concedant, peccare non libeat. Quartam, jam idipsum multo firmius ordinatiusque facientem, et emicantem in virum perfectum, atque aptam et idoneam omnibus etiam persecutionibus, et mundi hujus tempestatibus ac fluctibus sustinendis atque frangendis. Quintam, pacatam atque ex omni parte tranquillam, viventem in opibus et abundantia incommutabilis regni, summae atque ineffabilis sapientiae. Sextam, omnimodae mutationis in aeternam vitam, et usque ad totam oblivionem vitae temporalis transeuntem in perfectam formam, quae facta est ad imaginem et similitudinem Dei. Septima enim jam quies aeterna est, et nullis aetatibus distinguenda beatitudo perpetua: ut enim finis veteris hominis mors est, sic finis novi hominis vita aeterna. Ille namque homo peccati est, iste justitiae.»
4:14
14. UT JAM NON SIMUS PARVULI FLUCTUANTES, ET CIRCUMFERAMUR (graece περιφερόμενοι, id est circumacti) OMNI VENTO DOCTRINAE IN NEQUITIA HOMINUM. — Ecce hic explicat quod dixit, «in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi,» q. d. Ut non simus quasi pueri, qui omni vento, impulsu, persuasione agitantur, ait Syrus, et in omnem partem abripi se sinunt; sed potius contra omnes Novatorum impulsus, suasiones et dogmata nova, quasi viri firmi et constantes in vera fide et Ecclesia Christiana persistamus. Alludit Paulus ad Hebraeum פתי peti, id est parvulus et insipiens, cui quidvis persuadetur: radix enim פתה pata (unde Graecum πείθω) significat suadere, persuadere, pellicere, flectere, inclinare. Nota, «in nequitia hominum,» id est, per nequitiam hominum, per homines nequam et dolosos, scilicet pseudoapostolos et haereticos, qui faciunt vos fluctuare in fide, et novis doctrinis vos ventilant. Graece ἐν τῇ κυβείᾳ ἀνθρώπων, in alea, vel aleatione hominum, id est in fallacia dolosis aleatoribus usitata, quam S. Augustinus supra illusionem, Noster nequitiam vocat. Κυβεύειν enim significat tesseris sive alea ludere: in quo lusu arte opus est, et lusor nititur circumvenire collusorem si possit; suum enim tantum commodum spectat: inde κυβεία, id est aleatio, significat versutiam, fallax artificium, et artificem fallaciam, ait Erasmus. Falsos ergo doctores comparat fraudulentis aleatoribus, inquit Theophylactus, qui doctrinam fidei adinstar aleae et taxillorum transponunt ad plausum hominum. Itaque sensus est, q. d. Ne circumferamur omni vento doctrinae, quocumque nos et homines nequam et veteratores impulerint. Itaque primo, per metaphoram aleae et aleatorum notat incertitudinem haeresis et haereticorum. Secundo, inconstantiam et desultoriam levitatem, quod quasi aleam de fide jaciant, et quasi ad jactum aleae doctrinam mutent, ut his illisve gratificentur, aut ut sui cerebri commentis, phantasiis et somniis novis indulgeant; idque tanta arte, ut nonnisi ab oculatis cerni et redargui possint: sicut periti aleatores aleam ita dextre invertunt, ut socium cum quo ludunt fallant, et vix quisque advertat. Sic nostro hoc saeculo Lutherus, Philippus, Calvinus aliique Novatores paucis annis suas catecheses, institutiones et confessiones mutarunt saepius, aliaque imo contraria dogmata ediderunt et commenti sunt: hinc qui illos sequentur, ab eis circumagentur omni vento doctrinae; ut merito Georgius, Saxoniae Dux, rogatus a Catholicis quid Lutherani sui crederent, responderit: «Quid nunc credant, scio; quid sequenti anno credituri sint, prorsus ignoro.» Idipsum de Arianis docet S. Hilarius lib. ad Constantium et Constantem Imp.: «Periculosum,» inquit, «nobis atque etiam mirabile est, tot nunc fides existere, quot voluntates; tot nobis doctrinas esse, quot mores; et tot causas blasphemiarum pullulare, quot vitia sunt, dum audita fides scribitur ut volumus, aut ita ut volumus intelligitur. Sic plurimae coeperunt esse fides, ne ulla sit; imo vero annuae menstruaeque de Deo fides decernuntur; novis subvertuntur vetera,» etc. Tertio, per aleam et aleatores; ut Chrysostomus, Theophylactus, Vatablus, notat Apostolus fraudes pseudodoctorum, quibus per suas captiones et blandiloquentiam, haereses et errores suos tegunt, eosque pro fidei articulis substituunt, ac vulgus in illos pelliciunt. Unde sequitur: IN ASTUTIA AD CIRCUMVENTIONEM ERRORIS, — ut scilicet simplices et incautos astute circumveniendo ac decipiendo in errorem inducant. Pro circumventionem graece est μεθοδείαν, id est insidias fallendi et insidiosas fallacias. S. Augustinus supra vertit, machinationes; μεθοδεύειν enim significat hominem in via furtim et ex insidiis adoriri. Haec autem omnia ingens sunt nequitia, uti recte vertit Noster, non verbum verbo, sed sensum reddens et transferens. Secundo, pro erroris graece est πλάνης, id est imposturae, ut sua impostura scilicet simplices circumveniant et decipiant, q. d. Impostores sunt hi Novatores; suis imposturis conantur omnibus imponere.
4:15
15. VERITATEM AUTEM FACIENTES. — Ἀληθεύοντες δέ, id est, sed veritatem sectantes. Ita Vatablus. Nota: Quadruplex est veritas: Prima mentis, qua mens mentisque conceptio ac judicium conforme est objecto et rei, eamque ita concipit, ac de ea ita judicat, sicut revera res in se est: huic opponitur falsitas, qua mens de re judicat aliter quam res in se habet. Secunda veritas est oris, id est veracitas, qua sermo noster conformis est menti et animo, ut os loquatur id quod revera animus cogitat et intendit, et lingua respondeat menti; huic opponitur mendacium, quo aliud loquimur, aliud cogitamus vel intendimus. Estque haec veritas duplex, una assertoria, qua asserimus id quod verum est; altera promissoria, quae est fidelitas qua praestamus quod promisimus. Utraque haec veritas tam oris quam mentis est quasi formalis. Unde tertia veritas est objectiva, puta veritas doctrinae et fidei, qua doctrina et fides in se vera est, ut, si illi assentiaris, eamque doceas, veritati assentiaris, et veritatem doceas. Quarta est veritas actionum et vitae, quae non est aliud quam rectitudo et conformitas, qua actiones nostrae respondent suae regulae, ut scilicet conformes sint vero judicio practico, rationi, legi, voluntati Dei et praescripto virtutis. Itaque haec veritas est debitum et officium cujusque, sive id quod quemque facere decet: unde illi opponitur pravitas et peccatum, quod aberrat et difforme est rationi et legi. Sic dicitur Joan. VIII, 44: «Ille (scilicet diabolus) homicida erat ab initio, et in veritate non stetit,» id est non stetit in integritate et rectitudine naturae in qua conditus erat, non permansit in suo gradu et officio, non fecit quod aequum erat, rectum et justum, non egit quod decebat angelum et creaturam tam sapientem et nobilem agere, ut scilicet agnosceret, coleret, subderet se suo creatori, eique pro tantis in se donis gratias ageret: unde consequenter a veritate excidit, ut patet ex eo quod jam «veritas in eo non est,» quodque «mendax est, et pater ejus,» scilicet mendacii. Hoc enim abstractum tacite latet et continetur in concreto mendax: sicque Hebraei sua relativa referunt saepe ad antecedens non expressum, sed tacitum et latens in alio quod expresserunt. Sic saepe alibi in Scriptura veritas sumitur, ut cum in Psalmis toties dicitur, quod omnia opera Domini sint vera, vel veritas: sensus enim est, recta, aequa, justa, sancta sunt opera Domini. Hic intelligit Apostolus partim tertiam veritatem, scilicet doctrinae: opponit enim illam errori qui praecessit, q. d. Nolite errores Novatorum et impostorum sequi, sed sectamini veram fidem et doctrinam. Partim quartam: vult enim non tantum nos veritatem credere et docere, sed et facere, ut vertit Noster: ut scilicet juxta fidem nostram christiane vivamus, et veritatem doctrinae veritate et rectitudine vitae exprimamus; unde ait: Veritatem autem facientes, id est debita christianismi officia exequentes, in charitate, id est per charitatem et charitatis opera; crescamus, αὐξήσωμεν, augescamus; Vatablus, adolescamus; alii, grandescamus; Theophylactus, augeamus, scilicet tam bona opera, inquit, quam fidem, tam sanctam vitam quam dogmata. Ita et Chrysostomus, qui triplex augmentum hic significari vult. Primum, quo corpus augmentum facit, dum in singulis membris operatur spiritus, juxta cujusque membri modum et exigentiam. Secundum, quo singula membra capiunt augmentum ex subministratione spiritus. Tertium, quo spiritus ipse augetur, dum a capite fluens meat per omnia membra, contingens et connectens singula; hoc est enim quod ait: «Crescamus in illo per omnia,» scilicet membra. Rursum, «per omnia,» id est quaquaversum, in longum, latum, crassum, omni augmento, scilicet omnibus donis, gratiis et virtutibus: charitate enim crescente, crescunt pariter in homine omnia dona et virtutes. Nota, «in illo,» scilicet Christo: unde explicans subdit: «Qui est caput Christus;» hebraismo enim redundat antecedens illo. Latine enim dicere debuisset: «Crescamus in Christo, qui est caput.» Christus enim quasi caput influit gratiam et vim crescendi et augescendi in singula membra totius corporis, id est Ecclesiae: ita ut corpus hoc et singula ejus membra crescant in Christo, id est Christi capitis sui virtute et influxu; et vicissim Christus quasi caput in Ecclesia quasi in suo corpore. Dum enim Ecclesia crescit, crescit quasi Christus, id est Christi influxus, fides, gratia, operatio, gloria et regnum. Id plane explicat versu sequenti.
4:16
16. EX QUO (scilicet capite Christo) TOTUM CORPUS (Ecclesiae) COMPACTUM (συναρμολογούμενον, id est coagmentatum et compaginatum: ex capite enim omnia membra compaginantur, et per suas compages descendunt. Sic ex Christo Christiani omnes tam Galli, Hispani, Belgae, Itali, quam Africani, Syri, Indi descendunt, et in unum Ecclesiae corpus compaginantur) ET CONNEXUM (ut scilicet membrum membro, fidelis fideli per eamdem fidem et spiritum cohaereat, fiatque ex omnibus unum corpus, scilicet Ecclesia) PER OMNEM JUNCTURAM (id est commissuram, qua unum membrum alteri committitur et jungitur. Graecum enim ἁφή significat artuum mutuos inter se contactus, qua parte scilicet committuntur. Unde S. Augustinus supra legit, per omnem tactum) SUBMINISTRATIONIS (id est per omnem juncturam subministrantem, scilicet spiritus animales et vitales, id est per mutuam unionem, qua nobis subministratur spiritus et gratia Christi capitis nostri), SECUNDUM OPERATIONEM (κατ᾽ ἐνέργειαν, ex vi et efficacia intus agente et operante. Vim Christi intellige, qui instar capitis influit, et singula membra vegetat) IN MENSURAM UNIUSCUJUSQUE MEMBRI (id est pro modo, mensura et exigentia cujusque membri, ut scilicet singula membra, puta singuli fideles, juxta suam naturam, statum et conditionem a vi animae vegetantis, id est a Christi gratia et spiritu, justam mensuram et incrementum accipiant: itaque) AUGMENTUM CORPORIS FACIT (supple ipsum corpus: hoc enim suppositum ex initio hujus versus sibi deposcit verbum facit. Est hebraismus: corpus facit augmentum corporis, id est sui ipsius, q. d. Seipsum aedificat et perficit corpus hoc, scilicet Ecclesia, ut aequaliter totum crescat, sed uniformiter difformiter, ut loquuntur Philosophi: quia scilicet singula membra crescunt inaequaliter, sed proportionaliter, quodque scilicet pro sua natura et conditione. Licet enim, verbi gratia, pes et brachium absolute magis crescant quam oculi, tamen oculi proportionaliter tantum crescunt, quantum pes et brachium) IN AEDIFICATIONEM SUI (ut seipsum aedificet, compleat et perficiat hoc corpus, quod est Ecclesia) IN CHARITATE, — id est per charitatem, q. d. Charitas est illa membrorum junctura sive commissura, per quam singulis membris suggeritur nutrimentum, spiritus, vegetatio et vis crescendi, ut ita singulis membris crescentibus totum corpus Ecclesiae crescat, aedificetur et perficiatur. Nota primo: Haec charitas est unio ad quam a vers. 3 hucusque hortatus fuit Ephesios. Sicut ergo membrum unum non potest communis nutrimenti et accretionis in corpori particeps esse, nisi reliquis membris et toti corpori sit unitum: ita fidelis non potest communis Ecclesiae spiritus, gratiae et incrementi particeps esse, nisi reliquis fidelibus et toti Ecclesiae per unionem et charitatem cohaereat. Sicut enim artuum junctura, sive commissura, singulis membris: ita charitas singulis fidelibus subministrat communem corporis, puta Ecclesiae, spiritum, vigorem et vitam. Ita Chrysostomus. Secundo melius, charitas hic non accipitur ut junctura, sed ut anima Ecclesiae, ut mox ostendam. Nota secundo, cum S. Hieronymo, corpus hoc Ecclesiae dici, et debere esse compactum: quia si membrum ab eo sit divisum et dissectum per schisma, nil vigoris aut spiritus accipiet a corpore. Rursum debere esse connexum, ut scilicet quodque membrum suo loco, nexu et ordine consistat. Si enim pes luxetur, ut extra suam juncturam et os exeat, seipsum et totum corpus dolore afficit: ita si quis relicto suo gradu, officio, statu, alium invadat, nihil fructus, sed plurimum molestiae sibi et aliis affert. Ita Chrysostomus. Nota tertio: Cum dicitur «junctura subministrationis,» vox subministrationis tam active quam passive capi potest. Primo, passive, ut significetur junctura subministrata, id est suppeditata, cuique membro a toto corpore, et a capite; sive ut junctura subministrationis sit junctura membrorum, quibus subministratur communis corporis spiritus, vigor et vita, quasi dicat, ait Chrysostomus: Membra corporis si juxta propriam suam mensuram, necessariam subministrationem alimenti et spirituum acceperint, ita crescent; vel spiritus e cerebro infusus et cuique membro juxta ejus captum subministratus, incrementum ita facit, primo ipsius membri, deinde consequenter totius corporis. Secundo et significantius active, ut «junctura subministrationis» sit junctura subministrans per venas et arterias tum influxum cordis, scilicet spiritus vitales, et sanguinem; tum concursum et opem mutuam, qua per juncturam unum membrum alteri devinctum, illud omnibus in rebus fovet et adjuvat, ut, dum quodque suam partem, facultatem et operationem subministrat, et quodammodo suum symbolum in commune affert, inde et alia membra participent, et totum corpus crescat et perficiatur; tum maxime influxum capitis, ejusque spiritus animales necessarios ad motum, sensum et vitam. Sic enim Christus quasi caput nostrum, motum, sensum et vitam spiritualem in nos influit per juncturas, id est per mutuam unionem, qua unum membrum alteri, id est unus fidelis alteri, jungitur et subordinatur, tum per internam unionem animorum, tum per externam unionem, communionem et communicationem in iisdem Sacramentis, sacrificiis, orationibus, concionibus, lectionibus, conventibus. Ad hanc enim unionem externam pertinet omnis proximorum societas, instructio, aedificatio, quibus in spiritu et pietate promovemur mutuis exemplis, exhortationibus, consiliis, precibus, etc. IN CHARITATE. — Nota: Hujus corporis politici, de quo hic agit Apostolus, caput est Christus, corpus ipsum est Ecclesia, membra sunt singuli fideles, junctura est mutua fidelium unio et communicatio, anima est fides et charitas, et spiritus vitales et animales sunt gratiae praevenientes et excitantes, quae a cerebro, id est a Christo, descendunt, et singulis membris, id est fidelibus, aspirantur. Hinc secundo, licet Chrysostomus et aliqui alii, charitatem in hoc corpore adaptent juncturae, quasi explicet Apostolus id quod dixit, «per omnem juncturam,» per id quod subdit, «in charitate,» id est per charitatem, q. d. Charitas quam dixi, est illa junctura, quae omnibus membris omnem corporis spiritum subministrat, ac membrum membro jungit et addit, ut ita dilatetur et crescat, omnibusque suis membris, id est fidelibus, compleatur corpus Christi, quod est Ecclesia. Tamen alii melius «juncturam» accipiunt mutuam unionem, concordiam, communicationem; charitatem vero censent esse animam hujus corporis, id est Ecclesiae, id enim clare significant verba Apostoli: «Augmentum, inquit, corporis facit in aedificationem sui in charitate.» Ubi Syrus vertit, ad incrementum ipsius corporis, cujus aedificium charitate perficitur. Nec enim alia potest fingi hujus corporis, scilicet Ecclesiae, anima, quam fides et charitas: nec ulla est pars in hoc corpore est nobilior quam charitas. Unde vers. praeced. dixit Apostolus: «In charitate crescamus in Christo, qui est caput, per omnia.» Charitas ergo quasi anima facit nos crescere in Christo, ut crescente charitate, crescat totus homo in Christo, et singulis hoc modo in fide et charitate crescentibus crescat totum Ecclesiae corpus, q. d. Videte ergo, o Ephesii, ut unionem mutuam, ad quam ab initio capitis huc usque vos exhortatus sum, studiose colatis, servetis, augeatis, ut per eam spiritus Christi et Ecclesiae participes fiatis, crescatisque in fide et charitate, itaque singulis crescentibus, tota Ecclesia crescat perficiaturque. Magnitudo enim, profectus, incrementum et perfectio cujusque fidelis, ac consequenter totius Ecclesiae, sita est in profectu, incremento et perfectione fidei et charitatis, et consequenter aliarum virtutum quae charitatem comitantur: ita ut, quantum in actibus fidei et charitatis, ac consequenter in earumdem habitibus quisque fidelis proficit, tantum crescat illius magnitudo spiritalis; ac quantum in iisdem crescunt omnes fideles, tantum crescat et perficiatur magnitudo totius Ecclesiae. Dices: Si charitas est spiritus et anima Ecclesiae, ergo peccatores qui charitate carent, non sunt membra et partes Ecclesiae: pars enim, quae non informatur forma corporis, et in viventibus pars quae non animatur anima corporis, non est corporis pars et membrum. Pro responsione, nota Ecclesiam esse quasi hominem civilem et politicum, suamque habere animam et suum corpus. Corpus Ecclesiae sunt ipsi fideles, qui exterius et visibiliter eamdem Christi fidem profitentur, quique inter se cum eodem capite visibili, scilicet Pontifice Romano, qui in terris est Christi vicarius, communicant in iisdem Sacramentis, sacrificiis, doctrina, regimine et politia. Haec enim est exterior forma corporis Ecclesiae, prout est respublica visibilis. Et sic presbyteri et Episcopi, qui occulte sunt haeretici, quamdiu hanc externam verae fidei professionem et communicationem Ecclesiae jam dictam retinent, sunt membra ejusdem corporis et reipublicae, eique cohaerent, ac retinent jurisdictionem, quam in Ecclesia acceperunt. Anima hujus corporis, scilicet Ecclesiae, est fides; ita ut quicumque habent fidem, vivant anima Ecclesiae. Est tamen et alia nobilior et perfectior Ecclesiae similis anima, scilicet charitas. Sicut enim embryo prius vivit anima sensitiva, diciturque vivus et sentiens, quam vivat anima rationali: ita fidelis per fidem prius vivit, vereque est vivens pars Ecclesiae, etiamsi necdum habeat charitatem; ea tamen habita, longe nobiliori anima et vita vivit. Quantum enim anima rationalis excedit sensitivam, tantum charitas excedit fidem. Et de hac secunda forma hic et subinde alibi loquitur Paulus, ut solos Sanctos charitate praeditos vocet corpus et Ecclesiam Christi: non quasi fideles qui in peccato sunt, velit ab ea excludere, sed quod sancti qui charitate pollent, sint perfectissima membra, et corpus Christi, perfectissimamque Ecclesiae formam et animam habeant, vivantque vita gratiae, quae est perfectissima vita Christi; alii autem fideles, qui charitate carent, sint quidem membra Christi, sed imperfectiora, utpote quae vivant tantum anima fidei. Sicut ergo in homine alia membra tantum exercent officia animae sensitivae, unum vero caput exercet officia animae rationalis, ut merito solum caput dici possit corpus animae rationalis, qua rationalis est et ratione utitur: ita fideles peccatores exercent officia fidei, suntque membra Ecclesiae, quae non est aliud quam coetus et congregatio fidelium; soli tamen Sancti exercent officia charitatis, quae est quasi anima rationalis et perfectissima vita Christi et Ecclesiae: indeque hi soli dicuntur a Paulo esse corpus (id est Ecclesia) Christi, intellige nobilissimum et perfectissimum. Hinc rursum Ecclesia dicitur esse sancta, quia scilicet nobilissima ejus pars, quae est justorum, sancta est, de quo rursum cap. seq., vers. 27.
4:17
17. HOC IGITUR DICO ET TESTIFICOR IN DOMINO (μαρτύρομαι, id est testor et obtestor per Dominum), UT JAM NON AMBULETIS (non conversemini) SICUT ET GENTES AMBULANT (conversantur) IN VANITATE SENSUS SUI, — τοῦ νοὸς αὐτῶν, id est mentis suae. Mens enim in homine et anima principatum tenet, reliquasque regit ac dirigit: ac proinde si mens sit corrupta et vanitati dedita, reliquae animae potentiae totusque homo corrumpatur et vanescat necesse est. Sic videmus mercatorem, qui mente et animo non nisi lucra versat et quaerit, totum occupari in auro et argento; sic ebriosum, qui mente non Deum, non coelum, sed pocula versat et cogitat, totum occupari in vino et symposiis, non alia cogitare, phantasiari, somniare, loqui; sic superbum in honoribus, spurcum in libidinibus, iracundum in vindicta, et ita de aliis. Significat ergo Apostolus gentes, quia mente nonnisi vana tractabant, totas vanitati studuisse, et vanis rebus ac bonis sese occupasse.
4:18
18. TENEBRIS OBSCURATUM HABENTES INTELLECTUM. — Hic est fons vanitatis Gentium, quod scilicet intellectum, graece διανοίαν, id est cogitationem, habeant obscuratam infidelitate aliisque erroribus practicis, qui ex ea sequuntur, ut scilicet nec Deum, nec Christum agnoscant, sed idola lignea et lapidea putent esse deos, daemones colant, et ad daemonum suggestionem et instinctum putent fornicationem, ebrietatem, furta, rapinas non esse peccata. Sic enim corrupto intellectu, quasi duce et luce hominis, necesse est appetitum, et actiones omnes hominis corrumpi, ut libere fornicetur, furetur, inebriet se, dum putat haec non esse, aut certe exigua esse peccata. ALIENATI A VITA DEI (a vivendi modo, quem Deus instituit, praecepit, et sibi gratum ac placitum declaravit, idque) PER IGNORANTIAM, — quia scilicet Deum, Dei legem et voluntatem ignorant. PROPTER CAECITATEM CORDIS IPSORUM, — Graece πώρωσιν, propter excaecationem. Verti etiam posset, propter obdurationem; vel, ut Ambrosius, duritiam cordis eorum: et sic haec pars a praecedentibus distinguitur, ne idem repetat Apostolus, q. d. in Gentibus sicut obscuratus est per ignorantiam intellectus: ita consequenter cor, id est appetitus, mala vivendi consuetudine obduratum est, et callum (πῶρος enim callum significat) obduxit. Hinc, ut sequitur, in desperationem, indolentiam et omne scelerum barathrum praecipites corruerunt.
4:19
19. QUI DESPERANTES, — scilicet salutem, et viam virtutis ac beatitudinis. Legit noster Interpres, et cum eo Syrus, ἀπηλπικότες: ἐλπίζω enim idem est quod spero; ἀπελπίζω idem quod despero, q. d. Gentes cum non crederent, nec sperarent animam esse immortalem, Deum esse vindicem malorum, ac bonorum remuneratorem, Sanctos esse beandos aeterna vita, putarentque nullam post hanc vitam aliam superesse poenarum, vel praemiorum, audacter et quasi impune se voluptatibus et libidinibus dediderunt. Unde et Erasmus hanc lectionem optime huic loco quadrare censet, ut scilicet legamus desperantes: siquidem qui desperant esse vitam aliam a morte corporis, avidissime rapiunt hujus vitae voluptates, iisque se ingurgitant, velut amissis illis nihil habituri suave. Verum Graeca jam habent ἀπηλγηκότες, et ita legit Hieronymus, Chrysostomus et Graeci, id est dedolentes; indolentes, et, ut S. Hieronymus vertit, indolorii, qui scilicet dolere desierunt, quique omnem doloris sensum perdiderunt: ἀλγέω enim significat dolere; ἀπαλγέω, dolorem deponere et perdere: quod Comicus vocat perdolere; Ovidius, dedolere: Optimus, inquit, ille fuit vindex, laedentia pectus / Vincula qui rupit, dedoluitque semel. Id est, qui semel omnem doloris sensum deposuit et abjecit (sic enim deferbuisse dicitur olla, cum fervere desierit, sicque desipere dicitur is, qui sapere desinit), quod Cicero vocat callum obducere dolori: «Consuetudo, inquit ipse ad Varronem, callum jam obduxit stomacho meo.» Sicut ergo consuetudo sensui quasi callum inducit, ut non sentiat morbum et dolorem cui assuevit: sic et animo callum inducit, ut non sentiat remorsum aut dolorem in peccatis, quibus assuevit. Itaque ex consuetudine et impudentia peccandi, oritur in animo ἀπαλγησία, id est indolentia, vel dedolentia, qua animus ita obsurduit et obduruit in malis, ut peccata non sentiat, ut cum peccat, omnem conscientiae remorsum amittat, et quasi conscientia amputata non poeniteat, nihil doleat; sed quasi brutum in omne id quod libet, quamvis turpissimum et abominandum, praeceps ruat, in eoque delectetur et glorietur, ait Hieronymus. Quia ergo indolentia oritur ex consuetudine peccandi, et consuetudo peccandi oritur ex desperatione, illique connexa est: hinc utrumque verum est, scilicet et quod desperantes, et quod dedolentes Gentes in gentilismo tradiderint se omni immunditiae. Vide in quod barathrum abducat hominem desperatio, et peccandi libertas ac consuetudo. SEMETIPSOS TRADIDERUNT IMPUDICITIAE, IN OPERATIONEM IMMUNDITIAE OMNIS, IN AVARITIAM. — S. Ambrosius legit, in operationem immunditiae omnis et avaritiae, et proprie accipit nomen avaritiae, q. d. Gentiles non habentes spem vitae futurae dederunt se omni immunditiae et avaritiae, ut aliena appetant et invadant insatiabiliter. Verum graece est, εἰς ἐργασίαν ἀκαθαρσίας πάσης, ἐν πλεονεξίᾳ, id est, ut vertit Noster, «in operationem immunditiae omnis, in avaritiam;» vel, ut graece est, in avaritia. Ubi nota, avaritiam hic tribui immunditiae, et pertinere non ad cupiditatem opum, sed ad libidinem atque luxuriam, inquit Hieronymus: graece enim non est φιλαργυρία, sed πλεονεξία, quam Vatablus et Erasmus vertunt, aviditatem; Theophylactus, immoderatam concupiscentiam. Proprie ad verbum πλεονεξία est nimia habendi cupido, sive haec cupido sit opum, sive honorum, sive libidinum, uti hic est, aliarumque voluptatum, q. d. Apostolus: Gentiles qui non habent spem alterius vitae, inexplebili aviditate et cupiditate, vel avidissime et cupidissime (est enim hebraismus: «in avaritiam,» id est avarissime et cupidissime) operantur omnem immunditiam, in eamque toto impetu feruntur; sicut avari mercatores toti feruntur in lucrum, ut de eo certent, et quisque studeat illud alteri praeripere, et in lucro ac opibus omnes alios excellere: ita hi Gentiles adeo avare et intemperanter aguntur in immundas voluptates, ut quisque eas aliis praeripere, et in iis alium superare studeat, sic ut libido eorum non habeat terminum, quia voluptatibus hujus vitae frui, iisque se explere et beari volunt, cum alias non exspectent. Avaritia ergo significat hic avaram cupiditatem libidinis et voluptatum, quae temperantiae et continentiae repugnat semper: subinde etiam justitiae, ut cum quis non contentus uxore sua, alienam invadit, nec unam, sed plures, ut voluptatis satietatem vitet, ejusque fastidium personarum mutatione tollat. Et haec est πλεονεξία, de qua I Thessal. IV, 3: «Haec est, inquit, voluntas Dei, sanctificatio vestra, ut abstineatis vos a fornicatione, ut sciat unusquisque vestrum vas suum (uxorem suam) possidere in sanctificatione et honore: non in passione desiderii, sicut et Gentes quae ignorant Deum; et ne quis supergrediatur, neque circumveniat (graece πλεονεκτεῖν, idem quod hic) in negotio fratrem suum (ut ejus uxorem secreto ambiat et sollicitet), quoniam vindex est Dominus de his omnibus.»
4:20
20. VOS AUTEM NON ITA DIDICISTIS CHRISTUM, — Christum, id est Christi doctrinam, vel christianismum. Christus enim pro Christo adjunctis sumitur, juxta Can. 37, q. d. Hoc non didicistis in doctrina Christi, non ita edocti estis in christianismo, scilicet ita luxuriari, ut faciunt Gentes. Ita Hieronymus et Anselmus; discere Christum, inquit Hieronymus, est discere temperantiam, sapientiam, virtutem Christi; et Theophylactus: Christum, inquit, discere est recte vivere: qui enim scelerate vivunt, Christum ignorant; «Deum» enim (inquit alibi Apostolus) «confitentur se nosse, factis autem negant.»
4:21
21. SI TAMEN ILLUM AUDISTIS. — Vocula si non est dubitantis, sed affirmantis, hoc loco, uti et II Thessalon. cap. 1, vers. 6: «Si tamen (id est sicut omnino) justum est apud Deum, retribuere tribulationem iis qui vos tribulant.» Ita Chrysostomus, q. d. Apostolus: Sicut omnino Christum Christique doctrinam audistis et didicistis. ET IN IPSO (scilicet Christo Christique schola et disciplina) EDOCTI ESTIS. SICUT EST VERITAS IN JESU, — q. d. Sicut veritas, id est, sicut verum est, per Jesum, juro scilicet. Ita Vatablus, nam praepositio in Hebraeis est particula jurantis: «in Jesu,» id est per Jesum, quem testor et juro. Sic enim nos juramus dicentes: Per Deum, Per animam. Verum melius Syrus vertit, si tamen audistis et didicistis, quanta sit veritas in Jesu. Sic fere et Vatablus, si tamen, inquit, edocti estis, quaenam sit veritas doctrinae ipsius Jesu, quae docet deponendam esse pristinam conversationem, ut sequitur, q. d. Si tamen edocti estis ea doctrina quae est veritas, et vera doctrina «in Jesu,» id est Jesu Christi (in enim Hebraeis significat regimen genitivi: in Domino, id est Domini; in Christo, id est Christi). Vel planius, si tamen edocti estis ita vere, sicut veritatem docemur a Christo, qui est via, veritas et vita. Vel tertio, ut alii, si tamen edocti estis ita, ut edocti sunt qui vere et serio Jesum Jesuque doctrinam cognoscunt. Sic enim Graecum καθώς, quod Noster vertit sicut, commode explicatur. Hic ergo Syri sensus et Graecae phrasi et Pauli stylo apte respondet, et praecedentibus apprime connexus est. Quarto, potest accipi hic cum S. Chrysostomo, Theophylacto et Anselmo, veritas tam vitae quam doctrinae, de qua dixi vers. 15, q. d. «Sicut est veritas in Christo,» id est, sicut in Christo Christique schola, scilicet Ecclesia, nil nisi vere, id est juste, pie, sobrie et caste vivere docemur. Unde ex S. Chrysostomo Theophylactus: «Quod autem ait, Sicut est veritas, sic intellige, quod non, sicut Gentes in vanitate circumambulant, sic et vos ad eadem vana estis compositi atque comparati. Quae enim Christi sunt tum dogmata, tum vita, non sunt vanitas, sed veritas: peccatum autem est vanitas et mendacium, ut quod substantia et subjecto careat, nec habeat perfectionem. Virtus autem veritas est, ut quae subsistatur, et perfectionem finemque habeat. Quid autem docti estis? Et quid est veritas secundum Christum? nempe ut abjiciamus veterem hominem, hoc est prioris vitae conversationisque nostrae mores.»
4:22
22. DEPONERE. — Theophylactus, Vatablus et alii referunt ad edocti estis, q. d. Edocti estis a Christo deponere veterem hominem. Secundo, potest esse graecismus et hebraismus, quo per enallagen modorum infinitivus ponitur pro imperativo, «deponere,» id est deponite: sic enim sequentes infinitivos in Graeco, ἀνανεοῦσθαι καὶ ἐνδύσασθαι, noster Interpres vertit per imperativos, renovamini et induite. Tertio, et optime ad morem et spiritum Pauli, deponere refer ad vers. 17: «Hoc igitur dico, et testificor deponere,» id est, ut deponatis veterem hominem. Saepe enim Apostolus, et praesertim in hac epistola, copia rerum ac vi spiritus abripitur, ut sermonem caeptum alio deflectat, et post longam parenthesim ad se et ad caeptum sermonem redeat. Sic vidimus eum fecisse cap. III, ubi versus primus pendet et expletur vers. 14. Sic enim cum vers. 17 cogitaret Apostolus hunc vers. 22 immediate subnectere, abreptus fuit in Gentium vanitatem, cujus meminerat vers. 17, ut eorum caecitatem et turpitudines explicaret, usque ad vers. 22, quo redit ad sententiam vers. 17 inchoatam. DEPONERE VOS SECUNDUM (id est quoad) PRISTINAM CONVERSATIONEM VETEREM HOMINEM. — q. d. Dico et cupio ut deponatis veterem hominem, non quoad naturam et substantiam, sed quoad pristinam vivendi, concupiscendi et peccandi consuetudinem. Unde Syrus non verba, sed sensum reddens, clare vertit dicens, «ut deponatis a vobis conversationes vestras priores, hominem (inquam) illum veterem, qui corrumpitur concupiscentiis erroris.» VETEREM HOMINEM. — Nota: «Vetus homo» est vetus hominis peccatoris vita et mores, quos ex veteri sive primo Adamo traxit, scilicet veteres concupiscendi, et concupiscentias suas sequendi ac peccandi consuetudines. Qualis enim fuit vita veteris Adami peccantis, talis est et eorum, qui ex eo prognati, vetus illud concupiscentiae fermentum ex eo traxerunt. Sive magis proprie et concinne, vetus homo est ipse homo, qui olim Gentilis et peccator, ac quasi veterem Adamum protoplastum indutus et imitans, sequebatur suas veteres concupiscentias, et inolitas pravas consuetudines, ut magis patebit vers. seq. QUI CORRUMPITUR SECUNDUM DESIDERIA ERRORIS. — Quia scilicet concupiscentiae, dum iis homo indulget, corpus et animam corrumpunt ac destruunt, inquit Theophylactus. Secundo et genuine, vetus homo corruptus est et corrupit integritatem primi Adae et hominis, qui creatus fuit, ut sequitur, in justitia et sanctitate veritatis: hic ergo vetus homo jam dictus, ita corruptus indies magis corrumpitur et veterascit, dum pergit sequi desideria erroris, id est, concupiscentias carnales erroneas et rationi contrarias, sive cupiditates deceptrices. Unde notat S. Hieronymus, non dicere Apostolum, «veterem hominem» qui corruptus est, sed «qui corrumpitur,» quia per singulas horas et momenta magis et magis corrumpitur, et ab homine humanaque vita in brutalem brutumque degenerat. Addit tertio, Theophylactus dici hic veterem hominem corrumpi, quia, sicut homo ipse vetus, ita et hae illius concupiscentiae morbo, senio et morte dissolvuntur ac pereunt. Sed secundus sensus genuinus est; addit enim Apostolus: «Qui corrumpitur secundum desideria erroris;» suis ergo desideriis et concupiscentiis, non morte aut senio corrumpitur hic vetus homo.
4:23
23. RENOVAMINI (ἀνανεοῦσθαι, id est renovari, in infinitivo, qui pendet a vers. 17, ut dixi, q. d. Dico renovari, id est, ut renovemini, quod Noster clare vertit, renovamini) SPIRITU MENTIS VESTRAE, — id est, vivifica illa vi gratiae et spiritus mentibus nostris indita, quo Spiritus Sanctus nos regenerat et in novos homines, Christianos scilicet et sanctos, transformat. Idem est quod dixit Rom. XII, 2: «Reformamini in novitate sensus vestri;» unde explicans subdit hic:
4:24
24. ET INDUITE NOVUM HOMINEM, QUI SECUNDUM DEUM CREATUS EST IN JUSTITIA ET SANCTITATE VERITATIS. — Ubi nota primo: «Novum hominem» intelligit Christum, ut Hieronymus et Anselmus, vel simplicius Adamum nove et recenter a Deo creatum, ut sequitur, in gratia, innocentia et justitia, quem per peccatum veterascentem renovavit Christus, et in primum novum hominem, uti a Deo creatus erat, restituit, nosque in baptismo et poenitentia quasi veterem Adamum exuit, et novum rursum induit, cum primi et novi Adae novam gratiam, innocentiam et sanctitatem nobis reddidit. Nota secundo, phrasim Apostoli: ponit hic duos homines invicem contrarios, eosque dicit nos induere, ut dum unum exuimus, induamus alium. Simili phrasi dicit nos induere Christum, ut dixi Rom. XIII, 14. Sicut ergo veterem vestem exuimus, ut novam induamus: sic veterem hominem, id est, veteris Adae consuetudines et vitia, exuimus, ut novum hominem, id est, novi Adae in gratia creati, Christique novitatem ejus reparantis novos mores, puritatem scilicet et sanctimoniam Christianam induamus. Nota tertio: Sicut Christum, sic et Adamum dicimur induere: Adamum, inquam, non ut particularis erat persona, sed ut erat parens et caput omnium posterorum. Sic enim novus homo creatus est, et novitatem gratiae et sanctitatis accepit, non pro se tantum, sed etiam pro omnibus posteris; quam novitatem et novum hominem, si non peccasset, ad omnes posteros transmisisset. Sic ergo loquitur hic Apostolus de novo homine, uti et de veteri, quasi abstracto universali et communi, quem singuli induere possumus et debemus, quique singulis communicatur instar ideae Platonicae. Sic enim Plato censuit ideam hominis communicari huic, illi, et cuivis alteri homini in particulari, eique communicare suum esse hominis, ut per eam quisque homo particularis fiat homo; sic per hunc novum hominem quasi abstractum et universalem, quisque particularis Christianus sit novus homo, ut loquitur Apostolus; non quod vere sit aliquis homo universalis instar ideae Platonicae, sed ut significetur novitas haec novi hominis esse communis, singulisque Christianis communicari, ut per eam renoventur. Hic enim novus homo (id est novitas novi hominis jam dicta) datus erat Adae, ut per eum quasi caput humani generis communicaretur omnibus posteris: sed eo peccante hic novus homo datus est Christo, ut per Christum quasi parentem omnibus Christianis communicaretur. Hinc Christus Isaiae IX, vocatur «pater futuri (novi) saeculi,» et de eo canit Sibylla: Magnus ab integro saeclorum nascitur ordo, / Jam nova progenies coelo demittitur alto. / Tu modo nascenti puero, quo ferrea primum / Desinet, et toto surget gens aurea (Christianorum) mundo, / Casta fave Lucina. / Ille Deum vitam accipiet, Divisque videbit / Permistos heroas, et ipse videbitur illis. Nota quarto: Renovamini et induite significant nos, etiamsi baptismo innovati, regenerati et induti simus, tamen indies magis nos debere innovare et induere novitatem, magisque deponere et exuere veterem hominem (id est concupiscentiam), qui nobis ita innatus est et adhaeret, ut in hac vita plane deponi et omnino innovari non possit. Vult ergo Apostolus, ut quilibet Christianus indies magis et magis veteres malas consuetudines, vitia ac propensiones ad malum, quas quisque in se sentit, mortificet et extirpet; ac contrarias Christi, et primi novique Adae virtutes animae suae inserat, innovet, adaugeat per fervorem ac studium proficiendi et perficiendi se. «Mens enim, inquit S. Gregorius, lib. XXII Moral. cap. IV, dum igne amoris excoquitur, semper in se servat claritatem pulchritudinis, quotidiana innovatione fervoris. Nescit enim mens veterascere, quae semper per desiderium studet inchoare.» Vide dicta Rom. XII, 2. Pulchre etiam Hieronymus hic: «Induite novum hominem, id est, inquit, ut alio loco dicit (Rom. XIII), induite vos Jesum Christum. Iste quippe est novus homo, quo universi credentes debemus indui atque vestiri. Quid enim in homine qui a Salvatore nostro assumptus est, non novum fuit? Conceptus, nativitas, partus, infantia, doctrina, vita, virtutes, et ad extremum crux et passio expoliantis in ea principatus et contrarias fortitudines ostentui habentis, resurrectio quoque et ascensus ad coelum. Hic ergo vere creatus est in justitia et sanctitate veritatis, quia Deus verus, Dei veri Filius fuit, et tota in illo religio atque justitia Dei veritate completa est. Qui igitur conversationem illius imitari potest, et universas in se exprimere virtutes, ut sit mansuetus, sicut ille fuit mansuetus et humilis corde; et ponat animam suam pro amicis, ut ille posuit pro ovibus suis; verberatus non respondeat, maledictus non maledicat, sed vincat in humilitate superbiam: iste indutus est novum hominem, et dicere cum Apostolo potest: Vivo autem non jam ego, vivit vero in me Christus.» QUI SECUNDUM DEUM CREATUS EST. — Graecum κατά, id est secundum, respondet Hebraeo כ caph, quod est nota similitudinis et assimilationis, qua imago assimilatur suo exemplari, ex quo expressa est, q. d. Induite novum hominem, qui ad Dei exemplar creatus est. Alludit enim ad Genes. cap. 1, vers. 26: «Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram.» Unde quaeritur hic, in quo sita sit haec imago Dei in homine. Oleaster in cap. 1 Genes., et Eugubinus in Cosmopoeia putant Deum cum hominem crearet, induisse formam humanam, ut ad eam ejusque similitudinem hominem crearet. Sed hoc frigidum est et Judaicum. Nota ergo primo, «imaginem» hic metonymice sumi pro exemplari ex quo imago expressa est, quodque refert et repraesentat. Quasi diceret Deus: Faciamus hominem ad nostrum exemplar, ut sit imago ex nobis nostraque natura quasi ex exemplari expressa, quaeque nostram divinitatem referat et repraesentet. Potest tamen secundo, «imago» hic proprie capi, si per hebraismum sic exponas: «Faciamus hominem ad imaginem,» id est, ut sit imago nostri, quae nos tanquam suum exemplar exprimat et repraesentet. Nota secundo: «Imaginem et similitudinem» multi distinguunt; sed dico esse hendiadyn, q. d. Faciamus hominem ad imaginem similitudinis nostrae (ut loquitur Sapiens, Sapient. II, 23), id est ad imaginem valde similem, aut simillimam nobis. Hinc sacra Scriptura modo unum, modo alterum, modo utrumque usurpat; ut modo dicat hominem creatum ad Dei imaginem, modo ad similitudinem, modo ad imaginem et similitudinem: ut patet Genes. V, 1; Eccli. XVII, 1; Coloss. III, 10. Unde colligitur imaginem a similitudine non distingui. Nota tertio: Haec imago Dei non est in solo viro, ut vult Theodoretus, sed et in angelo, et in femina. Tam enim Eva, feminae et angeli, quam Adam et viri creati sunt ad imaginem Dei, ut fuse docet S. Augustinus, lib. XII De Trinit., VII, et S. Basilius, homil. 10 Hexameron. Dico ergo: Haec imago Dei sita est in hominis mente, sive in eo quod homo sit in summo rerum gradu, in quo est Deus et angelus, scilicet quod sit naturae intelligentis, puta animal rationale. Ex quo sex eximiae hominis proprietates oriuntur et consequuntur, in quarum jam una, jam alia Patres ponunt hanc Dei imaginem in homine: ponunt, inquam, non plene et adaequate, sed partialiter et incomplete. Prima est, quod homo habeat animum incorporeum et individuum: secunda, quod anima hominis sit immortalis; tertia, quod eadem praedita sit intellectu, voluntate et memoria; quarta, quod sit liberi arbitrii; quinta, quod capax sit sapientiae, virtutis, gratiae, beatitudinis et visionis Dei, omnisque boni, ut ait Nyssenus; sexta, quod cunctis animalibus praeesse possit et dominari. Unde cum alia omnia creasset Deus, dixit: «Faciamus hominem» quasi regem creatorum, ut iis praesit: Sanctius his animal mentisque capacius altae / Deerat adhuc, et quod dominari in cetera posset / Natus homo est. Quibus adde septimam, sicut in Deo sunt omnia et omnes rerum gradus vel formaliter, vel eminenter; ita et proportionaliter sunt omnia in homine. Omnes enim rerum spiritalium et corporalium gradus in se habet et nectit homo: cum angelis enim intelligit, cum brutis sentit, cum plantis vegetatur, cum inanimis est et subsistit; estque homo unam habens animam in tribus potentiis, mundi increati, id est Sanctissimae Trinitatis, imago, et ejus infinitae artis et sapientiae testimonium, ac opus perfectissimum: creati vero mundi homo rex est, finis, compendium, vinculum, nexus et microcosmus. Octava, homo est imago sapientiae Dei, quia omnia contemplari et intelligere potest; rursum omnipotentiae Dei, quia homo quasi est omnipotens, dum omnia mente, multa etiam arte efformare et effingere potest. Praeterea sicut Deus finis est rerum omnium totiusque mundi, ita suo modo finis omnium est homo. Denique sicut Deus est totus in mundo, et totus in qualibet mundi parte, estque quasi anima mundi, non proprie, ut Platonici, sed metaphorice, quia scilicet, ut canit Poeta: Spiritus intus alit, totamque infusa per artus / Mens agitat molem, et magno se corpore miscet: ita anima hominis tota est in toto corpore, et tota in qualibet corporis sui parte. Haec ergo Dei imago homini est naturalis, quae peccato perdi non potuit, ut contra Origenem docet S. Augustinus, lib. II Retract., XXIV, ubi retractat id quod dixerat lib. VI De Genes. ad litt., cap. XXVII, Adamum peccando imaginem Dei perdidisse. Quod, inquit, sic accipe, non quasi in Adamo nulla remanserit Dei imago; sed quod tam deformis illa per peccatum effecta sit, ut reformatione indiguerit. Dico secundo: Est et alia Dei imago in homine, scilicet supernaturalis, quae sita est in hominis justificatione, sanctitate et gratia, quae divinae naturae fit consors, quaeque in gloria coelesti firmabitur et perficietur. Unde S. Joannes, epist. I, cap. III, vers. 2: «Scimus, ait, quoniam cum apparuerit, similes ei erimus: quoniam videbimus eum sicuti est.» In hac enim imagine supernaturali conditum esse Adamum, eamque ad litteram intelligi, cum dixit Deus: «Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram;» aeque ac priorem illam quae naturalis est, de qua paulo ante dixi, patet ex hoc loco Apostoli, et Coloss. III, 10, estque communis sententia Patrum. Hoc enim clare verba Apostoli significant: «Qui, inquit, secundum Deum,» id est, ad Dei exemplar, «creatus est in justitia et sanctitate veritatis.» Ergo imago hominis sita est in justitia et sanctitate, in quibus creatus est ad exemplar justitiae et sanctitatis, quae est in Deo. Nota: Haec imago Dei supernaturalis ab hominis voluntate pendet, eaque peccante deperditur; et sic subinde Augustinus, ut dixi, et Patres alii dicunt peccato perditam esse Dei imaginem, scilicet hanc supernaturalem, non autem priorem illam naturalem, de qua paulo ante dixi), sed per gratiam et justificationem reparatur. Per gratiam ergo et sanctitatem magis proprie et perfecte homo est imago Dei, quam per naturam animae rationalis et liberi arbitrii: quia per gratiam participat homo, et in se exprimit summum gradum entis, qui est in Deo, scilicet ipsum esse divinum et supernaturale, quo in se Deus sanctissimus est, perfectissimus et gloriosissimus, estque fons bonorum omnium non naturalium, sed supernaturalium, sive gratiae et gloriae omnis, quae omnem naturam hominis et angeli, imo creaturae cujuslibet, quae a Deo creari potest, transcendunt. Hanc imaginem supernaturalem accipiunt omnes Christiani in baptismo, eamque indies perficiunt, dum per actus gratiae et virtutum crescunt in sanctitate. Unde Apostolus hic hortatur Ephesios jam baptizatos et sanctificatos, ut magis indies se renovent, et magis induant et assumant novum hominem, qui secundum Deum creatus est in sanctitate et justitia veritatis. «Induite» enim hic significat non actum inchoatum, sed continuatum, proficientem et perfectum, juxta Can. 32, q. d. Induite, id est pergite induere, vestire, perficere vos, nova, justa, Christiana et sancta vita, quam induistis, assumpsistis et inchoastis in baptismo. Huc multum juvat documentum Agathonis Abbatis, lib. VII in Vitis Patr., cap. XLII: «Observa, ait, prae omnibus hoc, ut qualis primo die ingredieris in convictum fratrum, talis reliquum peragas tempus, et cum quiete adimplebis peregrinationem tuam. Custodi enim nequando fiduciam loquendi assumas.» Et alterum quod dedit alius ibidem, cap. ult.: «Ex quo, ait, renuntiavi terrae, mihi dixi: Hodie renatus es, hodie coepisti servire Deo, hodie hic inhabitare coepisti; sic esto quotidie peregrinus, et crastino liberandus. Hoc mihi quotidie consulebam.» IN JUSTITIA ET SANCTITATE VERITATIS, — id est, in sanctitate vera, non fucata, non larvata, non imputata, qualem Novantes inducunt. Ita Chrysostomus. «Sanctitas,» inquit S. Dionysius, et ex eo Anselmus, est omni inquinatione libera, incontaminatissima et perfectissima puritas.» Hinc I Corinth. VII, vers. 34, dicit virginem debere esse «sanctam (id est, castam et puram) corpore et spiritu.» Hinc rursum «sanctum» dicitur ὅσιον, quod, inquit Origenes, componitur (symbolice) ex γῆ, id est terra, et α privativa, quasi dicas, sine terra, ut ἅγιον, id est sanctum, sit, quod a terra terrenisque facibus est secretum, purum, coeleste, divinum, ac Deo cohaerens, addictum et consecratum. Hic tamen graece non est ἁγιότης, sed ὁσιότης, quae tamen idem significant. Ὅσιος enim, inquit Chrysostomus et Theophylactus, dicitur is, qui est ab omni scelere et labe immunis, purus et mundus. Secundo, qui implet et solvit omne debitum. Inde enim dicuntur ὅσια, id est parentalia, exequiae, justa funeralia quae debentur defunctis. Tertio, ὅσια significat expiationem, inde ἀφοσιοῦν, proprie est facere aliquid causa solvendi animum religione, ut cum id quod vovimus persolvimus. Ita Budaeus. Rursum ἀφοσιοῦν significat expiare, dicare, consecrare: sic ergo ὁσιότης id est sanctitas, primo, est puritas et innocentia; secundo, est justitia; tertio, poenitentia et expiatio peccatorum; quarto, religio et religiosus Dei cultus, quo anima se Deo dicat et consecrat.
4:25
25. PROPTER QUOD DEPONENTES MENDACIUM LOQUIMINI VERITATEM. — Descendit hic ad veteris hominis partes et membra, eisque novi hominis partes et membra opponit. Doctor enim et concionator a thesi ad hypothesim debet descendere. Conciones enim quae in genere tractant de vitiis et virtutibus, parum sunt utiles populo, qui rudis est, et nescit ea, quae generaliter dicuntur, sibi applicare. Unde qui bene eum docere illique concionari volunt, debent in particulari ei regulas vivendi practicas praescribere, ut sciat in particulari, hic et nunc, quid sibi agendum sit, quid cavendum. Particularia ergo membra veteris hominis, quae deponi et exui vult Apostolus, sunt mendacium, fraus, ira, injustitia, furtum, libido et caetera quae sequuntur. His opponit membra novi hominis, eaque assumi et indui vult, scilicet veritatem, mansuetudinem, justitiam, liberalitatem, castitatem, etc. LOQUIMINI VERITATEM UNUSQUISQUE CUM PROXIMO SUO, — ut proximum non fallatis, non decipiatis, sed fideliter praestetis quod illi promisistis. QUONIAM SUMUS INVICEM MEMBRA, — q. d. Unum membrum non mentitur alteri, non decipit alterum, sed quodque alteri fidele est, illudque sincere adjuvat, quantum potest, v. g. manus non decipit pedem, non objicit ei scopulum in quem impingat et cadat; sed potius admonet, curatque ne pes fallatur: ita et Christiani singuli qui sumus invicem membra, neminem decipere, sed omnibus fideles esse, omnesque fideliter et sincere adjuvare debemus. Errat ergo Plato, qui lib. III De Republ., docet subinde viro bono et sapienti, ac praesertim principi et magistratui, mentiri fas esse: «Diis,» ait, «inutile est mendacium, hominibus autem pro medicamento est utile. Quare publicis medicis concedendum, privatis autem hominibus minime attingendum. Igitur rempublicam administrantibus mentiri licet, vel hostium, vel civium causa, ad communem civitatis utilitatem; reliquis autem a mendacio abstinendum est.» Longe verius et sanctius hic Paulus, cuique homini universim veritatem praecipit, et mendacium interdicit. Quod ita primis saeculis imbiberunt Christiani, ut scribat Justinus Martyr Apologia 2, Christianos malle mori quam vel semel mentiri.
4:26
26. IRASCIMINI. — Citat Psal. IV, vers. 5, ubi hebraice est רגזו rigzu, quod licet Hebraeis significet contremiscite, Syris tamen (quorum idiotismum subinde in psalmis quasi in carmine ad elegantiam usurpat Psaltes) significat irascimini, scilicet voluptati, inquit Hesychius in Catena Graec., in Psal. IV. Secundo, Theophylactus: irascimini, scilicet vobis ipsis, peccatis et vitiis vestris, ea per poenitentiam puniendo. Tertio: Si Praelati aliisque praepositi estis, vitiis subditorum delinquentium iram, id est severitatem correctionis, exhibete. Unde Eusebius in Catena Graecorum, in Psal. IV, ad litteram vult haec esse verba Davidis ad inclytos suos, ut vertit Hieronymus, scilicet ad Joab, Abisai aliosque duces et milites indignantes, et parantes se ad conflictum cum Absalone parricida, q. d. David: O Joab vosque milites mei, irascimini Absaloni, pugnate contra eum, sed cavete ne ira vestra et vindicta modum justae pugnae et belli excedat. Quarto, optime et maxime genuine, hoc Psal. IV, David loquitur hostibus suis, et hortatur illos ut Deum suorum cultorum protectorem agnoscant, colant, invocent, nec Sanctos ejus persequantur, sed si quando ad iram concitentur, illisque irascantur, caveant tamen ne peccent; q. d. Si, o Philistaei, aliique hostes mei et justorum, ira in vobis contra me aliumve justum aut innoxium insurgat, sique (ut Aquila vertit) turbamini, scilicet contra me, aliumve quempiam: nolite tamen peccare, id est nolite iram fovere et perficere; sed eam metu divini numinis et mortis, ait Chaldaeus, comprimite. Ita Origenes, Chrysostomus, Theodoretus in Catena Graecorum: qui hinc docet iram quae rationem praevenit, non esse peccatum. Secundo, iram, si ratione regatur, esse cotem virtutis. Ideo enim irae passio data est homini, ut ardua aggrediatur et superet. Dicit ergo «irascimini;» q. d. Si contingat vos pro naturae fragilitate et proclivitate concitari ad iram, et subito irasci (Graecum enim παροργισμός commotionem, irritationem et concitationem, id est iram subitam, significat; idem significat Hebraeum רגזו rigzu, a quo nonnulli Graecum ὀργή deducunt), tamen nolite peccare, id est, nolite irae per voluntatem et rationem consentire, ut illi inhaereatis et indulgeatis vindictam machinando et perficiendo; sed quam citissime per rationis dominium, perque Dei metum iram abrumpite et compescite: ita ut: SOL NON OCCIDAT SUPER IRACUNDIAM VESTRAM. — Est proverbium significans iram statim esse compescendam: nec enim ad litteram permittit Apostolus ut toto die quis irae indulgeat et se vindicet, modo sole occumbente eam deponat: sic enim per diem omnem vindictam machinari et perficere permitteret; sed, ut dixi, proverbium est significans statim comprimendam esse iram, ne, ut sequitur, locum demus diabolo. Primus ergo gradus irae domandae est, ut statim illam fraenemus, ne in animo haereat, vel in verbum aut factum aliquod asperius erumpat. Secundus est, si haeserit, vel eruperit, ut ante solis occasum, id est, statim ut possumus, ad mentem et tranquillitatem redeamus. Ita Anselmus, Genebrardus ac Jansenius in Psalm. IV. Potest secundo, proprie accipi hic solis occasus, q. d. Si ira per diem menti inhaeserit, et semper recurrerit etiam invitae, saltem ante noctem illam excutite, tum ne noctu recurrat, et vos vestramque quietem turbet, ac magis accendatur (solent enim noctu diurnae cogitationes, maxime tristes et molestae, recurrere, hominemque exagitare, turbare et accendere); tum ut nocturnam orationem non impediat; tum denique, ne, si noctu contingat vos in morbum, aut mortem subitaneam incidere, a Deoque ad judicium evocari, in ira et mentis amaritudine ac aversione a proximo moriamini, itaque non audeatis comparere in tribunali Christi. Qua de causa in nonnullis Religionibus haec pia lex statuta est, ut, si quis alium per diem offenderit, non liceat illi nocturnae quieti se dare, nisi prius veniam ab eo quem offendit petierit, illique reconciliatus sit. Ita S. Epiphanius, Episcopus Cypri, dixit S. Hilarioni: «Ego ex quo accepi habitum istum, non dimisi aliquem dormire, qui habebat aliquid adversum me: neque ego dormivi aliquid habens adversus aliquem.» Cui Hilarion: «Ignosce mihi, quia tua conversatio major mea est.» Ita quoque S. Joannes Eleemosynarius, Archiepiscopus Alexandrinus, teste Leontio in ejus Vita, cum quadam die contra Nicetam Patricium ira, licet justa, commotus fuisset, ut se ante vesperam ei reconciliaret, ad Nicetam misit presbyterum suum, qui ei diceret: «Sol jam est in occasu, vir maxime venerande;» quo stimulo compunctus Nicetas ad S. Joannem accurrit, et uterque ante solis occasum in mutuos ruerunt amplexus. Atque hoc est quod Pythagoras docuit: «Ubi ollam a cinere sustuleris, turbandum est vestigium,» id est, ubi deferbuerit et resederit primus irae impetus, mali praeteriti memoria est obliteranda, et omne iracundiae vestigium penitus est tollendum. Sic et «Antonius,» inquit S. Athanasius, «suadebat jugi meditatione retinendum illud Apostoli: Sol non occidat super iracundiam vestram. Non tantum autem super iracundiam solem occidere non debere interpretabatur, sed et super omnia delicta hominum, ne peccatorum unquam nostrorum aut in nocte luna, aut in die sol testes abscederent. Illius quoque admonebat praecepti: Dijudicate vosmetipsos, et probate; ut rationem diei noctisque facientes, si in se delictum deprehendissent, peccare desisterent: sin autem nullus error decepisset, perseverantes instarent potius in coepto, quam arrogantia tumidi, aut alios contemnerent, aut sibi justitiam vindicarent.» Unde Psal. IV citato, cum David dixisset: «Irascimini, et nolite peccare,» subjunxit: «Quae dicitis in cordibus vestris, in cubilibus vestris compungimini,» subaudi, q. d. De iis quae male et iracunde per diem dicitis et cogitatis contra me Davidem, aliosque insontes, cum in cubilibus vestris vespere et noctu soli estis, silentes et quieti, compungimini, dolete et poenitentiam agite. Unde Hebraea habent: Dicite in corde vestro super cubilibus vestris, et silete, q. d. Irae et peccatorum quae interdiu commisistis, vespere et noctu in silentio et silenti meditatione, oratione, et conscientiae examine, rationem et poenas a conscientia exigite, inquit Theodoretus, Origenes, Athanasius, Chrysostomus in Catena Graecorum, ut scilicet ad mortem et ad Dei judicium, si forte ad id ea nocte vocaremini, per hoc conscientiae examen, compunctionem et poenitentiam vos comparetis. Tropologice S. Hieronymus et Anselmus: Sol, id est, Christus, Christique lux, veritas, prudentia, sapientia, justitia, irato occidit: nil enim ita mentem obnubilat atque ira, q. d. Cavete ergo, et statim comprimite iram, ne sol justitiae, Christus, menti vestrae occidat. Unde S. Augustinus in Psalm. XXVI, enarrat. 1, sic explicat: «Ne sol occidat, id est, ne Christus deserat mentem tuam, quia non vult Christus habitare cum iracundia;» et paulo ante: «Ejice iram de corde, antequam occidat lux ista visibilis, ne te deserat lux illa invisibilis.» Symbolice, sol, id est ratio et mens, super iracundiam non occidat, ne scilicet iracundia sit tam gravis et saeva, ut rationem hebetet vel perimat, ac mentem faciat amentem, teque ad insaniam redigat. Ita S. Anselmus et D. Thomas hic, sic S. Nazianzenus in carm. De Ira, et S. Augustinus loco jam citato. IRACUNDIAM. — Iracundia non habitum, sed actum significat, quem vulgo excandescentiam vocamus. Non dicit iram: quia haec naturalis est passio, et saepe licita et sancta; sed, iracundiam. Haec enim significat irae excessum et effervescentiam, et hoc significat, ut dixi, Graecum παροργισμός, scilicet animi effervescentiam, concitationem et impetum, quo praeter (hoc enim significat Graecum παρά) rationem et advertentiam subito irae motu contra aliquem concitatur et abripitur. Recte iracundia comparatur api, quae ut ex ira se vindicet, aculeum alteri infigit, itaque se aculeo et saepe vita privat: sic enim iracundus murmurat et tumultuatur ut apis, et ut se vindicet alterumque laedat, seipsum vulnerat, animamque peccato lethali sauciat. Hinc de hostibus suis ait David, Psalm. CXVII, vers. 12: «Circumdederunt me sicut apes.» Vere «irati hominis cogitationes, ut ex Philone ait S. Hieronymus, partus sunt viperae viscera matris corrodentes admirando naturae secreto.» Quare Aristoteles, teste Aeliano, Alexandro Magno natura iracundo consuluit, ut omnibus se superiorem aestimans maledicta contemneret: ita Christianus maledicta contemnat, non quasi conviciatore sit melior, sed quasi maledictis sit fortior. «Omnis enim injuria,» inquit Tertullianus, lib. De Paenit., «seu lingua, seu manu incussa, cum patientiam offenderit, eodem exitu dispungetur, quo telum aliquod in petrae constantissimae duritiem libratum.» «Proprium est magnitudinis verae,» ait Seneca, lib. III De Ira, cap. XXV, «non se sentire percussum. Sic immanis fera ad latratum canum lenta respicit, sic illisus ingenti scopulo fluctus assultat; qui non irascitur, in injuria inconcussus persistit: qui irascitur, motus est; non ergo injuriam pati, sed injuriam facere, vel nescire pati, malum est.» Pulchre idipsum ostendit Chrysostomus, homil. 76, cujus titulus est, Quod nemo laeditur nisi a seipso, ubi inter alia ait: «Si quis solem tenebrarum auctorem existimet, soline, an sibi detraxit? sibi videlicet ipsi, cum furiosi et insanientis opinionem consequatur: eodem profecto modo qui pravos bonos esse putant, et e contrario, seipsos vituperant.» Muliebre enim est convicium convicio repellere; nam, ut S. Ambrosius ait lib. I Officiorum, cap. VI: «Qui cito movetur injuria, facit se dignum videri contumelia, dum vult indignus videri.» Denique Damascenus in Parallelis: «Animus,» inquit, «injuriarum memor singulis horis peccat, et vitium in pectore circumfert;» cum fur, latro, etc., admisso scelere, mox doleat et poeniteat.
4:27
27. NOLITE LOCUM DARE DIABOLO, — quod fit dum fovetur ira, et similes diaboli foetus, q. d., inquit Oecumenius: Per iracundas cogitationes maxime nocturnas, ne foveatis et inflammetis iram vestram, ut locum detis diabolo, sed eas omnes ante noctem et solis occasum deponite. Nil enim iram, libidinem aliasque passiones ita inflammat, atque injurias sibi illatas, species mulierum, aliaque objecta et illecebras, quibus passiones acuuntur et accenduntur, mente volvere et revolvere. Contra, nullum remedium contra eas efficacius est, quam mentem et phantasiam ad alia cogitanda cum vi quadam abstrahere, laetas alias et gratas cogitationes accersere, occupare se studiis aliisque cogitationibus, praesertim mortis, judicii, inferni, coelestis gloriae, quae priores excludant, intendere, totumque se addicere; maxime noctu, si ex animi turbatione quis dormire nequeat. Nota: Vatablus et Erasmus vertunt, «nolite dare locum calumniatori» (hunc enim significat Graecum διάβολος), q. d. Compescite iram, ne Gentiles calumnientur Christianos, quod sint tam iracundi et vindictae cupidi. Verum melius alii passim per διάβολον intelligunt Satanam, qui diabolus dicitur, id est calumniator, per antonomasiam, quia omnium calumniatorum est princeps, omnesque bonos et bonorum opera in calumniam tam apud Deum quam apud homines trahere conatur. Tertullianus legit, «nolite locum dare malo»: diabolus enim antonomastice vocatur malus. Nota secundo: Ira maxime dat aditum et locum diabolo: ipse enim iracundis cogitationibus facillime et occultissime se insinuat, easque injuriam factam aggravando magis suscitat, et sua suggestione et consilio vindictae quasi folle accendit; adhaec spiritus et sanguinem commovet, ut bilem inflammet: adeoque rationem et judicium hominis irati turbat, ut iratus vindictam, non vindictam, sed justitiam esse putet, itaque in ultionem quasi aequam et justam prosiliat, neque videat peccata et pericula in quae se conjicit; sed quasi furens et amens in convicia, verbera et caedes feratur, nilque tam immane sit, quod non audeat et attentet, dum illi furor arma ministrat: ratione enim et mente erepta iratus et furibundus non tam agit, quam agitur a furore et a daemone, videturque esse daemon incarnatus. Unde S. Gregorius Nazianzenus in iram ita canere, imo stomachari incipit: «Irascor irae, daemoni intus condito.» Denique Anselmus symbolice: Cor, inquit, nostrum duas habet valvas, cupiditatis et timoris: has claude, et hostis in illud non intrabit, sicque non dabis locum diabolo.
4:28
28. LABORET OPERANDO MANIBUS, QUOD BONUM EST. — «Quod bonum,» id est quod honestum est, q. d. Laboret et operetur, sed ita, ut non ex turpi opificio, sed honesto victum quaerat. Secundo, Romana Biblia «quod bonum est,» duobus commatibus intercipiunt, quasi sit parenthesis, q. d. Laboret operando manibus, quae res bona est et honesta, non turpis et indecora, praesertim si non sibi soli, sed et proximo necessitatem patienti, ut sequitur, labore suo succurrat, uti faciunt multi pii opifices: est enim hic actus Christianae simplicitatis, charitatis, patientiae, liberalitatis et spei: ergo bonus et honestus est.
4:29
29. OMNIS SERMO MALUS EX ORE VESTRO NON PROCEDAT. — Pro «malus» graece est σαπρός, id est putris et corruptus, qui scilicet sale prudentiae non est conditus; sed vel lascivia et obscenitate, vel scurrilitate, vel amarulentia, vel dicacitate, vel invidia, vel alio vitio est infectus et corruptus, quique putrem et spurcam radicem et arborem, puta cor vel obscenum, vel scurrile, vel amarulentum, vel invidum indicat. Nam «mala (graece σαπρά, id est putris) arbor malos fructus facit,» Matth. cap. VII, vers. 17. Quale ergo est cor nostrum, tale est et os, et qualia cogitamus et cupimus, talia et loquimur. Vis scire qualem quis habeat mentem et animum, vide qualia loquatur. Hinc Socrates ad adolescentem: «Loquere, inquit, o adolescens, ut te videam;» sermo enim est speculum mentis. Sicut ergo vas urina, faecibus aliisque rebus putidis et corruptis plenum, si aperiatur, earumdem rerum putidum et corruptum odorem spargit et exhalat, qui nares astantium ferit et inficit, eisque subinde pestem et mortem afflat: ita mens vitiosa putredinem, corruptionem et vitium quod in se habet, per os eructat, audientesque ferit, inficit et corrumpit; ut verissime dixerit Poeta, et ex eo Apostolus: «Corrumpunt mores bonos colloquia mala.» Unde Theophylactus: σαπρός, inquit, id est spurcus et putris, sive graveolens sermo, non est otiosus, temerarius, importunus; sed est turpiloquium, convicium, obtrectatio. SED SI QUIS BONUS AD AEDIFICATIONEM FIDEI, UT DET GRATIAM AUDIENTIBUS, — supple, hic procedat ex ore vestro. Nota: Pro «ad aedificationem fidei,» graece est πρὸς οἰκοδομὴν τῆς χρείας, quod Theophylactus vertit, ad aedificationem necessitatis, ut scilicet in necessitate, vel cum necessarius est audientibus hic sermo, tunc proferatur et eos aedificet. Secundo, Erasmus vertit, ad aedificationem utilitatis, id est, sermo qui aedificet audientes, loquendo ea quae utilia sunt. Tertio, S. Hieronymus et Vatablus vertunt, ad aedificationem opportunitatis, id est sermo qui aedificet quoties opus, vel opportunum est alios docere, juvare aut promovere. Quarto, Syrus vertit, sermo qui sit accommodatus aedificationi. Unde videtur ipse οἰκοδομὴν χρείας per hypallagen accipere pro χρείᾳ οἰκοδομῆς, q. d. Sermo qui sit in usum aedificationis, id est, qui utilis sit et accommodatus aedificationi. Verum Latinus interpres, ait Hieronymus, pro χρείας, id est usus et opportunitatis, euphoniae causa vertit, fidei; sed non video quae hic sit euphonia, vel cacophonia. Alii putant, per usum et opportunitatem nostrum Interpretem intellexisse fidem, eo quod fide maxime sit opus. Malim dicere, nostrum Interpretem cum Ambrosio, pro χρείας legisse πίστεως, id est fidei. Graecus enim textus Latino est corruptior, ut saepe jam vidimus. Vult ergo Apostolus nos loqui «ad aedificationem fidei,» ut scilicet per nostrum sermonem fides et pietas Christiana in animis audientium crescat et promoveatur. Vel fidei, id est fidelium, juxta Can. 21, ut scilicet fideles aedificentur, ac in fide ac virtutibus proficiant per nostra colloquia. Hinc prudenter monet quidam sapiens: «Quod dicturus es aliis, prius dicito tibi.» UT DET GRATIAM AUDIENTIBUS. — «Gratiam,» id est utilitatem, commodum. Secundo, «gratiam,» id est, progressum in gratia, pietate et virtutibus. Sic enim Hebraea nomina et verba saepe actum non inchoantem, sed crescentem et proficientem significant, ut dixi Can. 32. Tertio, simplicius, vult sermonem nostrum non tantum esse talem qui aedificet, sed simul esse gratiosum, ut cum gratia venuste et jucunde proferatur, itaque suavius et melius in animo audientium influat. Hinc oratoris officium est, non solum docere et movere, sed et delectare; quia delectando melius docet et efficacius movet: nimirum «Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci.» Quarto, Theophylactus exponit dupliciter. Primo: «Sermo, inquit, vester sit opportunus et commodus, ut auditores vobis gratias agant. Nam si animae commodans aliquid dixerimus, agent nobis gratias auditores, ut qui per nos adjuti sunt.» Per gratiam ergo intelligit gratiarum actionem, quam refert audiens bene loquenti. Vel secundo, inquit, «ut det gratiam audientibus,» id est, ut eos gratiosos et amabiles reddat sermo noster. Ut enim unguentum gratiam addit assumentibus, sic et sermo divinus et animae utilis, gratiam addit audientibus, illumque excipientibus. Sed tertius sensus genuinus est, ut dixi; hoc est enim quod ait Sapiens: «Lingua sapientium ornat scientiam,» Proverb. XV, 2.
4:30
30. NOLITE CONTRISTARE SPIRITUM SANCTUM DEI, IN QUO (id est per quem) SIGNATI ESTIS IN DIE REDEMPTIONIS. — id est, nolite offendere Spiritum Sanctum verbis obscenis, putidis, maledicis, malis, ut dixit vers. praecedent. (eo enim respicit), et quovis peccato, ait Hieronymus. Alludit Paulus ad Isaiae LXIII, 10, ubi sic dicitur: «Ipsi autem ad iracundiam provocarunt et afflixerunt Spiritum Sanctum,» vel, ut Graeca habent, «Spiritum Sanctum ejus.» Nota: In Spiritum Sanctum non cadit tristitia, ira, aut ulla passio; sed anthropopathos dicitur contristari cum offenditur, cum se et suam gratiam ab anima subtrahit, dum punit turpia et mala loquentem, vel agentem. Homo enim cum ab amico injuriam aut contumeliam accipit, eaque offenditur, contristari solet: sic et Spiritus Sanctus, cum loquimur aut agimus turpia et mala, offenditur, et contristaretur si in eum cadere posset tristitia, et nisi Deus esset ἀπαθής. Homo ergo obscenus et peccator, quantum est ex sua parte, contristat Spiritum Sanctum, quia dat causam quae nata est contristare, quaeque ex se contristat angelos et Sanctos. Quod autem Spiritum Sanctum non contristet, non est ex defectu causae, sed ex perfectione Spiritus Sancti qui imperturbabilis est. Ita Theophylactus et alii, q. d. Spiritus Sanctus per gratiam habitat in vobis quasi in domo sua quam sibi obsignavit; curate ergo ut anima vestra per puritatem et sanctimoniam sit Spiritui Sancto gratum et jucundum domicilium, ac cavete ne quid in ea geratur, quod tantum hospitem contristare et offendere possit. Addit S. Anselmus, proprie contristare Spiritum Sanctum illos, qui pravis verbis et moribus contristant Sanctos in quibus habitat Spiritus Sanctus. Nota secundo: Sicut verbis turpibus, maledicis et scandalosis contristamus Spiritum Sanctum, ita piis et sanctis laetificamus Spiritum Sanctum. Hoc ergo stimulo pungit nos Apostolus, ut caveamus diligentissime, ne sermo malus (obscenus vel maledicus) ex ore nostro procedat, sed tantum is qui alios aedificet: quia ille contristat, hic laetificat et exhilarat Spiritum Sanctum. Unde pulchre et efficaciter contra verba maledica (quod et obscenis longe melius adaptes) hic insurgens Chrysostomus in moral. homil. 14: «Os,» inquit, «habes spiritale, obsignatum Spiritu Sancto: cogita quae sit oris tui dignitas. Patrem vocas Deum, et fratrem mox vituperas. Cogita, qua mensa dignatum sit os tuum, quae contingat, quae degustet, quo cibo (in Eucharistia) fruatur? Perpende cum quibus tempore mysteriorum astes, nempe cum Cherubim, cum Seraphim. Seraphim neminem vituperant, sed unus et idem usus ora illorum adimplet, nempe benedicendi et glorificandi Deum. Quomodo potes ergo cum illis dicere: Sanctus, sanctus, qui ore tuo ad vituperium abuteris? Dic, quaeso, si vasculo regio, quod semper cibos habeat regios, et ad illos ordinatum sit, ad stercora ministrorum quisquam abuteretur, an auderet istud cum reliquis ad eadem edulia deputatis, stercore refertam denuo reponere? Nequaquam. Atqui ejusmodi est quod fratrem accusas, quod vituperas (quod obscena loqueris), itaque teipsum sordidum reddis et pollutum. In coelis consistis, cum angelis conversaris, osculo Dominico dignatus es. Tot ac tantis rebus os tuum adornavit Deus, utpote hymnis angelicis, cibo non tantum angelico, sed et angelicam dignitatem superante, osculo suo, complexibus etiam suis; et vituperas?» et turpia vel maledica loqueris ore tam sancto, ore Deo Deique laudibus, et Eucharistia consecrato? Haec Chrysostomus. IN QUO SIGNATI ESTIS IN DIE REDEMPTIONIS. — q. d. Spiritu Sancto signati, et quasi sigillo obsignati (hoc enim est Graecum ἐσφραγίσθητε) estis, non quasi pecudes in corpore, uti signati sunt Judaei signo circumcisionis; sed quasi filii promissionis et quasi regalis grex Christi et Spiritus Sancti, signati estis in anima; in eaque conditoris signum, figuram et imaginem, de qua dixi vers. 24, id est gratiam et sanctitatem, accepistis, ut, sicut ex sigillo agnoscitur cujus sunt litterae, v. g. esse litteras regis: ita ex hoc gratiae sigillo sciatur, vos esse filios Dei, Deoque consecratos. Notat Chrysostomus non tantum animam, sed et os nostrum, et consequenter alia membra pariter hoc signo Spiritus Sancti obsignata esse, id est, sanctificata et consecrata esse Deo, ut merito os ita signatum clausum tenere debeamus, ne turpia et maledica loquens, hoc signum Spiritus Sancti resignet et infringat, inquit ex Chrysostomo Theophylactus. IN DIE REDEMPTIONIS, — id est in die quo baptizati estis: baptismo enim facti estis participes redemptionis Christi, illoque die redempti estis a servitute peccati et diaboli. Ita Oecumenius et Anselmus. Verum nota: Graeca, Syrus et Latina Romana legunt in diem redemptionis, id est resurrectionis, q. d. Sigillo gratiae obsignati sumus ad hunc finem, ut scilicet in die resurrectionis ad redemptionem, id est liberationem plenam a morte, peccato omnique malo, et ad coelestem gloriam ac beatam immortalitatem asciscamur, utpote conscripti in libro vitae, quasi cives sanctorum, et domestici Dei, ejusque gratia quasi sigillo et arrha haereditatis coelestis obsignati. Ita Chrysostomus, Hieronymus, Theodoretus, Ambrosius. Haec ergo conscriptio et obsignatio fit per gratiam, quae est pignus haereditatis et redemptionis futurae: fit, inquam, plene et perfecte. Nam inchoate haec obsignatio fit per characterem qui in Baptismo et confirmatione animae indelebiliter imprimitur, ut recte docet Franciscus Suarez, III part., Quaest. LXIII, art. 3, et alii; quo charactere quasi signo Consignamur, ut semper simus et maneamus grex Christi et milites Christi, etiamsi per peccatum gratiam deperdamus, et ad castra diaboli transfugiamus. Semper enim ex hoc signo patet, nos esse juratos milites Christi et transfugas diaboli.
4:31
31. OMNIS AMARITUDO, ET IRA, ET INDIGNATIO, ET CLAMOR, ET BLASPHEMIA TOLLATUR A VOBIS CUM OMNI MALITIA. — «Amaritudo,» ait S. Hieronymus, contraria est dulcedini, idque tam in moribus quam in saporibus. Mores enim suaves, benigni, dulces, comes et blandi contrarii sunt amaris, asperis et morosis. Et sicut dulcia fercula grata sunt palato, amara vero ingrata: ita omnibus grata est comitas, ingrata est amaritudo et asperitas morum. Nota gradus irae: Prima ejus radix est amaritudo, qua animus aliquo proximi verbo aut facto offensus ab eo avertitur, amarescit, aegre et invite cum videt, audit, cogitat. Hinc sequitur ira, graece θυμός (quod noster Interpres vertere solet, iram; S. Hieronymus vertit, furor), id est effervescentia et excandescentia animi; inde tertio, assurgit et oritur indignatio, graece ὀργή, id est, ira tota accensa, qua iratus indignatur se contemptum aut laesum, et qua vindictam expetit cupitque laedere eum a quo se laesum putat; inde quarta, erumpit in clamores, blasphemias omnemque malitiam. Ita Theophylactus, Hieronymus et alii. Haec omnia sustulit Christus, haec omnia per gratiam Christi Christiani superare et tollere possunt ac debent virtute patientiae. Nam, ut ait S. Cyprianus citans haec Apostoli verba, lib. De Bono patientiae: «Si Christianus a furore et contentione carnali, tanquam de maris turbinibus excessit, et tranquillus ac lenis in portu Christi esse jam coepit: nec iram, nec discordiam debet intra pectus admittere, cui nec malum pro malo reddere liceat, nec odisse.» Et inferius: «Nam ut patientia bonum Christi est, sic contra impatientia diaboli malum; et sicut in quo habitat et manet Christus, patiens invenitur, ita impatiens semper existit, cujus mentem diaboli nequitia possidet.» Uti praecipit S. Cyprianus, ita et opere praestitit: scribens enim ad Demetrianum, Paganum sibi obstreperum et clamosum: «Conticui, ait, et impatientem patientia vici, cum nec docere indocilem possem, nec impium religione comprimere, nec furentem lenitate cohibere.» Aurea est sententia S. Ephrem, tract. de Timore Dei, initio tom. III: «Qui memoriam injuriarum abscondit in corde suo, similis est ei qui in sinu suo serpentem nutrit, utique sibi magis quam aliis nociturum.» Nota rursum: Remedia irae sunt: Primum, «ut primitus nobis persuadeamus, nullo modo neque justis, neque injustis ex causis licere irasci. Summa ergo emendationis et tranquillitatis nostrae, non est in alterius arbitrio collocanda, sed in nostra conditione consistit. Itaque ut non irascamur, non debet ex alterius perfectione, sed ex nostra virtute descendere, quae non aliena patientia, sed propria longanimitate conquiritur,» inquit Cassianus. Secundum est, compescere linguam et manum. Hinc Athenodorus philosophus Caesari Augusto valedicens hoc reliquit monimentum: «Iratus nihil dicas vel facias, priusquam viginti quatuor Graecorum litteras percurreris.» Plato iratus servo, dixit Xenocrati: «Flagella hunc puerum: nam ego non possum, cum sim ei iratus.» Idem alteri servo: «Gratias,» inquit, «age diis: nam nisi iratus essem, loris te caederem.» Errat ergo vulgus hominum, quod tum maxime punit, cum irascitur. Eusebius, vel potius Rufinus (hic enim librum XI Eusebio addidit) lib. XI Histor., cap. XVII, scribit Theodosium Imperatorem sanxisse, ut principum sententiae in reos prolatae, in diem trigesimum differrentur, quo locus misericordiae, vel, si ita res tulisset, poenitentiae daretur. Unde et Seneca, lib. II De Ira, sic scribit: «Dandum semper est tempus: veritatem enim dies aperit. Potest poena dilata exigi, non potest exacta revocari.» Tertium, si irae deformitatem saepe consideres. Cato senior dixit, «iratum ab insano non distinguit nisi mora: iram enim esse brevem insaniam.» Plato rogatus per quid cognoscatur sapiens: «Sapiens, ait, cum vituperatur, non irascitur; cum laudatur, non extollitur:» insipiens enim est servus irae, laudi aliisque cupiditatibus imperare non potest. Et hoc est quod aiunt Hebraei, ingenium hominis cognosci בכים בכוס בכנס backis, baccos, baccaas, id est in crumena, in calice, in ira. Plutarchus suadet, ut iratus se suosque mores contempletur in speculo: videns enim faciem et gestus furibundo et phrenetico similes, detestabitur cavebitque iram. Nam, ut ait Philemon, «insanimus omnes cum irascimur.» Quartum, si cogites iram rationi caliginem offundere, turbare sana consilia, convictum, regimen, politiam. Demonax rogatus a duce, qua ratione optime praeesset exercitui, respondit: Si iracundia vacaris: si cogites non homini, sed vitio irascendum: si instar medici aegroto non indigneris, sed placide ejus morbum animi cures. Quintum, si cogites rei vilitatem ob quam irasceris, sicque injuriam extenues dicasque: Inimicus mihi non nocuit, sed nocere voluit; et cum illum in potestate videris, vindictam putes vindicare potuisse: magnum vindictae genus est ignoscere, et ignoscendo vincere. Sextum, si cupiditates, ob quas ademptas irasceris, ex animo extirpes. Fecit hoc Anachoreta ille, de quo Nicephorus, lib. XI, cap. XLIII. Denique si cogites mansuetudinem Christi in cruce.
4:32
32. ESTOTE AUTEM INVICEM BENIGNI. — Comes et blandi, haec est radix omnis patientiae et charitatis, quam opponit amaritudini. Ira enim non extinguitur ira, sicut nec ignis igni: sed sicut ignis aqua, ita ira extinguitur patientia et benignitate, ait Chrysostomus. Pro benigni graece est χρηστοί, quod non tantum benignum, sed et beneficum, commodum, utilem significat. Unde Christus Gentilium quorumdam proprium nomen fuit, qua ratione perperam Gentiles quidam Christum Dominum Chrestum vocarunt. Vide quae de Chrestis et chrestologia dicta sunt Rom. xvi, 18. MISERICORDES, — εὔσπλαγχνοι, quasi bonorum viscerum, aut viscerales; respondet enim Hebraeo רחם racham, quod significat ex intimis visceribus misereri, ut omnia viscera videantur commoveri dolore et commiseratione miseriae proximi. Tales sunt viri sancti, qui in visceribus, id est intime, sentiunt et dolent paupertatem, aerumnas et afflictiones proximorum, praesertim spirituales, quique viscera misericordiae omnibus exhibent. DONANTES INVICEM, SICUT ET DEUS IN CHRISTO DONAVIT VOBIS. — Graecum χαριζόμενοι ἑαυτοῖς significat donantes, id est largientes, libenter dantes, vel, ut Vatablus vertit, gratiam exhibentes vobismetipsis, q. d. Si quid alteri donas, largiris, benefacis, gratiam praestas, id non tam illi quam tibi ipsi praestas: meritum enim tuae beneficentiae tibi accumulas, quod longe pluris est quam donum quod proximus a te accipit. Verum secundo, melius Syrus, Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius vertunt, donantes, id est condonantes, q. d. Condonate mutuas injurias, sicut et Deus «in Christo,» id est per Christum, «donavit,» nam id est condonavit, «vobis» vestras contra se offensas et peccata. Ethnici et ingrati, ut recte dixit B. Thomas Morus, beneficia pulveri; si quid mali patiantur, marmori insculpunt: Christiani vero est, maleficia pulveri, beneficia marmori insculpere.
4:1
Supra commemoravit apostolus divina beneficia, per quae unitas Ecclesiae constituitur et conservatur, hic monet eos apostolus ad permanendum in Ecclesiae unitate. Circa quod duo facit, quia primo monet eos ut in ipsa unitate perseverent; secundo instruit eos quomodo in ea permaneant, ibi hoc ergo dico et testificor in domino, et cetera. Item prima in duas, quia primo monet eos ad servandam ecclesiasticam unitatem; secundo proponit ipsius ecclesiasticae unitatis formam, ibi unus dominus, una fides, et cetera. Prima iterum in tres. Primo praemittit quaedam inductiva ad servandam ecclesiasticam unitatem; secundo ponit monitionem, ibi cum omni humilitate, etc.; tertio ostendit monitionis finem, ibi solliciti servare, et cetera. Inducit autem ex tribus ad servandam ecclesiasticam unitatem. Primo ex charitatis affectu; secundo ex commemoratione suorum vinculorum; tertio ex consideratione divinorum. Charitatis autem affectum insinuat per obsecrationem. Unde dicit itaque, ex quo tot beneficia a domino recepistis, obsecro vos, cum tamen imperare possem, sed propter humilitatem non impero, magis autem obsecro. Prov. XVIII, 23 dicitur: cum obsecrationibus loquitur pauper. Item propter charitatem, quae magis movet ad opus, quam timor. Phil. I, 8: fiduciam multam habens in Christo imperandi tibi quod ad rem pertinet, propter charitatem magis obsecro, et cetera. Ex commemoratione vero suorum vinculorum inducit eos, dicens ego vinctus in domino. Ex quibus inducit eos ad servandam sic unitatem, propter tria. Primo quia amicus magis compatitur amico afflicto, et nititur in pluribus facere voluntatem suam, ut vel sic eum consoletur. Eccli. XII, 8 s.: non agnoscetur in bonis amicus, et non abscondetur in malis inimicus. In bonis viri, inimici illius in tristitia, et in malitia illius, amicus agnitus est. Secundo quia apostolus ipse vincula patiebatur pro ipsorum utilitate, et ideo inducit eos ad memoriam, quasi volens eos obligare. II Cor. I, 6: sive autem tribulamur pro vestra exhortatione et salute, sive consolamur pro vestra consolatione, sive exhortamur pro vestra exhortatione et salute; quae operatur tolerantiam earumdem passionum, quas et nos patimur. Tertio quia, ut supra dictum est cap. III in illa parte: quae est gloria vestra, huiusmodi erant eis ad magnam gloriam, dum Deus pro eis amicos et electos suos exposuit tribulationibus pro ipsorum salute. Et ideo addit in domino, id est, propter dominum. Vel ideo dicit hoc, quia erat ad gloriam apostoli, quod non ut fur, aut homicida, sed ut Christianus et propter dominum nostrum Iesum Christum vinculatus erat, iuxta illud Ezech. III, 25: ecce data sunt super te vincula, et ligabunt te in eis, et cetera. Ex consideratione vero divinorum beneficiorum inducit eos, dicens ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis, id est attendentes dignitatem ad quam vocati estis, ambuletis secundum quod ei convenit. Si enim quis vocatus esset ad nobile regnum, indignum esset quod faceret opera rusticana. Sic monet Ephesios apostolus, quasi dicat: vocati estis ut sitis cives sanctorum et domestici Dei, ut dictum est supra cap. II, 19, non est ergo dignum ut faciatis opera terrena, nec ut de mundanis curetis. Ideo dicit digne, et cetera. Col. I, 10: ambuletis digne, Deo per omnia placentes. Phil. I, 27: digne Evangelio Christi conversamini. Et quare? Quia vocavit vos de tenebris in admirabile lumen suum, I Petr. II, 9. Consequenter cum dicit cum omni humilitate, etc., ponit modum suae monitionis, docens quomodo digne poterunt ambulare. Ponit ergo quatuor virtutes, et excludit quatuor vitia eis opposita. Primum autem vitium quod excludit est superbia. Dum enim unus superbiens vult alii praeesse et alius similiter superbus non vult subesse, causatur dissensio in societate et tollitur pax. Unde Prov. XIII, 10: inter superbos semper iurgia sunt. Ad quod excludendum dicit cum omni humilitate, scilicet interiori et exteriori. Eccli. III, 20: quanto magnus es, humilia te in omnibus, et cetera. Phil. II, 3: in humilitate superiores invicem arbitrantes. Iac. IV, 6: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Secundum est ira. Iracundi enim sunt propinqui ad iniuriam inferendam verbis vel factis, ex quo turbationes oriuntur. Prov. XV, v. 18: vir iracundus provocat rixas; qui patiens est, mitigat suscitatas. Ad hoc excludendum dicit et in mansuetudine, quae mitigat rixas, et pacem conservat. Prov. III, 34: mansuetis dabit gratiam. Ps. XXXVI, 11: mansueti autem haereditabunt terram. Eccli. III, 19: fili, in mansuetudine opera tua perfice, et super gloriam hominum diligeris. Tertium est impatientia. Quandoque enim aliquis humilis est et mansuetus in se, abstinens a molestiis inferendis, non tamen patienter sustinet molestias sibi illatas, vel attentatas. Ideo subdit cum patientia, scilicet adversorum. Iac. I, 4: patientia autem opus perfectum habet. Eccli. II, 4: in humilitate tua patientiam habet. Hebr. X, 36: patientia vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes, et cetera. Quartum inordinatus zelus. Cum enim inordinate zelantes, omnia quae vident iudicant, nec tempus, nec locum servantes, concitatur turbatio in societate. Gal. V, 15: si mordetis invicem et comeditis, videte ne ab invicem consumamini.
4:2
Et ideo dicit supportantes invicem in charitate, scilicet mutuo sustinentes defectus aliorum, et hoc ex charitate. Quia quando deficit aliquis, non debet statim corrigi, nisi adsit locus et tempus, sed misericorditer expectari, quia charitas omnia sustinet, I Cor. XIII, 7. Non autem debent huiusmodi defectus supportari ex negligentia vel ex consensu et familiaritate, vel carnali amicitia, sed ex charitate. Gal. VI, 2: alter alterius onera portate, et cetera. Rom. XV, 1: debemus nos firmiores imbecillitates infirmorum sustinere. Consequenter cum dicit solliciti servare, etc., ostendit monitionis finem, qui quidem est ut servetur unitas inter fideles. Circa quod tria facit. Primo ponit ipsam unitatem, quae est finis; secundo describit modum unitatis, ibi in vinculo pacis; tertio ponit rationem servandae unitatis, ibi sicut vocati estis, et cetera. Dicit ergo primo: dico quod digne ambuletis, etc., et hoc faciatis solliciti servare unitatem spiritus. Est autem duplex unitas. Una ad malefaciendum, quae est mala, et potest dici unitas carnis. Eccli. XI, 34: a scintilla una augetur ignis, et ab uno doloso augetur sanguis. Alia est unitas spiritus, quae est bona ad faciendum bonum. Ps. CXXXII, 1: ecce quam bonum et quam iucundum, et cetera. Io. XVII, 11: ut sint unum, sicut et nos unum sumus. Modus autem servandae unitatis est in vinculo pacis. Charitas enim est coniunctio animorum. Nulla autem rerum materialium coniunctio stare potest, nisi ligetur aliquo vinculo. Eodem modo nec coniunctio animorum per charitatem stare potest, nisi ligetur; huiusmodi autem verum ligamen est pax, quae est, secundum Augustinum, tranquillitas modi, speciei et ordinis, quando scilicet unusquisque habet quod suum est.
4:3
Propter quod dicit in vinculo pacis. Ps. CXLVII, v. 14: qui posuit fines tuos pacem, et cetera. Quae quidem pax servatur per iustitiam. Is. XXXII, v. 17: opus iustitiae pax. Eccli. VI, 26: ne acedieris vinculis eius. Et quare? Quia certe, ut dicitur ibidem, vincula illius alligatura salutis. Nunc autem, quia in homine est duplex unitas, una scilicet membrorum ad invicem simul ordinatorum, alia corporis et animae tertium constituentium, apostolus autem loquitur hic de unitate Ecclesiae ad modum unitatis quae est in homine, ideo subiungit unum corpus, quasi dicat: ligemini vinculo pacis, ut sitis unum corpus, quantum ad primam unitatem, ut scilicet omnes fideles sint ordinati ad invicem, sicut membra unum corpus constituentia. Rom. XII, 5: multi unum corpus sumus in Christo, et cetera. Et unus spiritus, quantum ad secundum, ut videlicet unum habeatis spiritualem consensum per unitatem fidei et charitatis. Vel: unum corpus quoad proximum, et unus spiritus quoad Deum; quia qui adhaeret Deo, unus spiritus est, I Cor. VI, 17.
4:4
Deinde cum dicit sicut vocati estis, etc., subdit rationem huius unitatis. Quia, sicut videmus, quod quando aliqui sunt vocati simul ad aliquid pariter habendum et mutuo percipiendum, solent simul etiam manere et simul ire, ita spiritualiter dicit: quia vos estis vocati ad unum, scilicet finale praemium, ideo debetis simul cum unitate spiritus ambulare in una spe vocationis vestrae, id est in unam spem speratam, quae est effectus vocationis. Hebr. III, 1: fratres, facti vocationis caelestis participes. I Cor. I, 26: videte vocationem vestram, et cetera. Sed posset aliquis dicere: quis vocabit nos, et ad quid? Respondetur I Petr. V, 10: Deus autem omnis gratiae, qui vocavit nos in aeternam gloriam suam, etc., ubi est beatitudo vestra. Apoc. XIX, 9: beati qui ad coenam nuptiarum agni vocati sunt.
Posita eorum exhortatione pro servanda ecclesiastica unitate, in hac parte apostolus formam dictae unitatis ipsis Ephesiis insinuat. Ubi sciendum est, quod cum Ecclesia Dei sit sicut civitas, est aliquod unum et distinctum, cum non sit unum sicut simplex, sed sicut compositum ex diversis partibus. Et ideo apostolus duo facit. Primo ostendit id quod est commune Ecclesiae; secundo ostendit id quod est distinctum in ipsa, ibi unicuique autem nostrum data est gratia, et cetera. In qualibet autem civitate, ad hoc ut sit una, quatuor debent esse communia, scilicet unus gubernator, una lex, eadem insignia, et idem finis: haec autem quatuor dicit apostolus esse in Ecclesia. Dicit ergo: dico quod debetis habere unum corpus et unum spiritum, quia estis in unitate Ecclesiae, quae est una.
4:5
Primo, quia habet ducem unum, scilicet Christum, et quantum ad hoc dicit unus dominus, non plures, pro quorum diversis voluntatibus oporteat vos discordare. Dicitur enim Hebr. III, 6: Christus est tamquam filius in domo sua. Act. II, 36: certissime ergo sciat omnis domus Israel, quia et dominum eum et Christum Deus fecit hunc Iesum, quem vos crucifixistis. I Cor. VIII, 6: unus dominus noster Iesus Christus. Zach. c. XIV, 9: in illa die erit dominus unus, et nomen eius unum. Secundo quia lex eius est una. Lex enim Ecclesiae est lex fidei. Rom. III, v. 27: ubi est ergo nunc gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non, sed per legem fidei. Sed fides quandoque sumitur pro ipsa re credita, secundum illud: haec est fides Catholica, etc., id est, ista debent credi. Quandoque vero sumitur pro habitu fidei, quo creditur in corde. Et de utroque hoc potest dici. De primo, ut sit sensus una est fides, id est, idem iubemini credere et eodem modo operari, quia unum et idem est quod creditur a cunctis fidelibus, unde universalis seu Catholica dicitur. Unde I Cor. I, 10: idipsum dicatis, id est sentiatis, omnes, et cetera. Alio modo una est fides, id est unus habitus fidei quo creditur; una, inquam, non numero, sed specie, quia idem debet esse in corde omnium; et hoc modo idem volentium dicitur una voluntas. Tertio eadem sunt insignia Ecclesiae, scilicet sacramenta Christi, inter quae primum Baptisma, quod est ianua omnium aliorum. Et ideo dicit unum Baptisma. Dicitur autem unum triplici ratione. Primo quia Baptismata non differunt secundum baptizantes; quia a quocumque conferantur, uniformem virtutem habent, quia qui baptizat interius, unus est, scilicet Christus. Io. I, v. 33: super quem videris spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui baptizat in spiritu sancto. Secundo dicitur unum, quia datur in nomine unius, scilicet Trinitatis. Baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti. Tertio quia iterari non potest. Poenitentia autem, matrimonium, Eucharistia, et extrema unctio, iterari possunt, non autem Baptismus. Hebr. VI, 4: impossibile est eos qui semel sunt illuminati, scilicet per Baptismum, gustaverunt autem donum caeleste, et participes facti sunt spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, scilicet per peccatum, renovari rursus ad poenitentiam. Non iteratur autem vel propter characterem, vel quia causa eius non iteratur. Rom. VI, 4: consepulti enim sumus cum illo per Baptismum in mortem, et cetera. Nunc autem Christus semel pro peccatis mortuus est, ut dicitur I Petr. III, 18. Quarto in Ecclesia est idem finis, qui est Deus. Filius enim ducit nos ad patrem. I Cor. XV, 24: cum tradiderit regnum Deo et patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem, oportet autem illum regnare, et cetera. Et quantum ad hoc subiungit, dicens unus Deus, etc., ubi primo, ponit apostolus eius unitatem; secundo eius dignitatem, ibi qui est super omnes, et cetera. Circa primum duo dicit: primum pertinet ad naturam divinam; unde dicit unus Deus. Deut. VI, 4: audi, Israel, dominus Deus tuus unus est.
4:6
Aliud pertinet ad eius benevolentiam ad nos et ad pietatem; unde dicit et pater omnium. Is. LXIII, 16: tu, domine, pater noster, et redemptor noster. Mal. II, 10: numquid non pater unus omnium nostrum? Numquid non Deus creavit nos? Dignitatem autem eius commendat ex tribus. Ex altitudine divinitatis, cum dicit qui est super omnes. Ps. CXII, 4: super omnes gentes dominus, et cetera. Ex amplitudine eius potestatis, cum dicit per omnia. Ier. c. XXXIII, 24: caelum et terram ego impleo, et cetera. Ps. VIII, 8: omnia subiecisti sub pedibus, et cetera. Lc. X, 22: omnia mihi quippe tradita sunt, quippe quia omnia per ipsum facta sunt, Io. I, 3. Sed modo quo dicitur Sap. XI, 21: omnia in numero, et pondere, et mensura disposuisti. Ex largitate gratiae, cum dicit et in omnibus nobis, scilicet per gratiam. Ier. XIV, 9: tu autem in nobis es, domine, et cetera. Sed primum appropriatur patri, qui est fontale principium divinitatis et omnes creaturas excellit. Secundum filio, qui est sapientia attingens a fine usque ad finem fortiter, Sap. VIII, 1. Tertium vero spiritui sancto, qui replet orbem terrarum, Sap. I, 7.
4:7
Supra ostendit apostolus ecclesiasticam unitatem quantum ad id quod in Ecclesia est commune, hic idem ostendit quantum ad hoc quod singulis fidelibus membris Ecclesiae est proprium et speciale. Circa quod tria facit: primo proponit distinctionem; secundo inducit ad hoc auctoritatem, ibi propter quod dicit, etc.; tertio ponit auctoritatis expositionem, ibi quod autem ascendit, et cetera. Dicit ergo: habemus in Ecclesia unum Deum, unam fidem, etc., sed tamen diversas gratias diversis particulariter collatas habemus, quia unicuique nostrum data est gratia, quasi dicat: nullus nostrum est qui non sit particeps divinae gratiae et communionis. Io. I, 16: de plenitudine eius omnes accepimus gratiam pro gratia. Sed certe ista gratia non est data omnibus uniformiter seu aequaliter, sed secundum mensuram donationis Christi, id est secundum quod Christus est dator, et eam singulis mensuravit. Rom. XII, 6: habentes donationes secundum gratiam quae data est nobis differentes. Haec differentia non est ex fato, nec a casu, nec ex merito, sed ex donatione Christi, id est secundum quod Christus nobis commensuravit. Ipse enim solus recepit spiritum non ad mensuram, Io. III, 34, caeteri autem sancti ad mensuram recipiunt. Rom. XII, 3: unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei. I Cor. III, 8: unusquisque propriam mercedem accipiet, et cetera. Matth. XXV, 15: unicuique secundum propriam virtutem, et cetera. Quia sicut in potestate Christi est dare vel non dare, ita dare tantum vel minus. Sequitur propter quod dicit, et cetera. Hic ponit quamdam auctoritatem assumptam de Ps. LXVII, 19, et refertur ad hoc quod dixit secundum mensuram donationis Christi; ubi tria facit. Primo commemorat Christi ascensionem; secundo humani generis liberationem; tertio ponit donorum spiritualium collationem. Partes consequuntur se. Ostendit ergo primum, dicens sic: propter quod, scilicet significandum, dicit, scilicet propheta David in Ps. LXVII, 19: ascendens Christus in altum, et cetera. Mich. II, 13: ascendit ante eos pandens iter, et cetera. Iob XXXIX, 18: in altum alas erigit, et cetera. Ascendens, inquam, sed non solus, quia captivam duxit captivitatem, eos scilicet quos Diabolus captivaverat. Humanum enim genus captivatum erat, et sancti in charitate decedentes, qui meruerant gloriam, in captivitate Diaboli detinebantur quasi captivi in Limbo. Is. V, 13: ductus est captivus populus meus, et cetera. Hanc ergo captivitatem Christus liberavit, et secum duxit in caelum. Is. XLIX, 24 s.: numquid tolletur a forti praeda, aut quod captum fuerit a robusto salvabitur, ac salvum poterit esse? Quia haec dicit dominus: equidem et captivitas a forti tolletur, et quod ablatum fuerit a robusto, salvabitur. Sed certe hoc non verificatur solum quantum ad iam mortuos, sed etiam quantum ad viventes, qui captivi tenebantur sub peccato, quos, a peccato liberans, servos fecit iustitiae, ut dicitur Rom. VI, 18, et sic quodammodo eos in captivitatem duxit, non ad perniciem sed ad salutem. Lc. V, 10: ex hoc iam homines eris capiens. Non solum autem homines a Diaboli captivitate eripuit, et suae servituti subiecit, sed etiam eos spiritualibus bonis dotavit.
4:8
Unde subditur dedit dona hominibus, scilicet gratiae et gloriae. Ps. LXXXIII, 12: gratiam et gloriam dabit dominus. II Petr. I, 4: per quem et pretiosa nobis promissa donavit, et cetera. Nec est contrarium quod in littera praecedenti dicitur accepit dona in hominibus, quia certe ipse dedit ut Deus et accepit ut homo in fidelibus, sicut in membris suis. Dedit in caelo sicut Deus, et accepit in terra secundum modum loquendi quo dicitur Matth. c. XXV, 40: quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Deinde cum dicit quod autem ascendit, etc., exponit propositam auctoritatem, et primo quantum ad ascensionem; secundo quantum ad materiam donationis, ibi et ipse dedit, et cetera. Circa primum duo facit. Primo ostendit quomodo descendit, ibi qui descendit; secundo quomodo ascendit, ibi qui ascendit, et cetera. Circa primum considerandum, quod cum Christus vere sit Deus, inconveniens videbatur quod sibi conveniret descendere, quia nihil est Deo sublimius.
4:9
Et ideo ad hanc dubitationem excludendam subdit apostolus quod autem ascendit quid est, nisi quia et descendit primum, et cetera. Ac si diceret: ideo postea dixi quod ascendit, quia ipse primo descenderat, ut ascenderet: aliter enim ascendere non potuisset. Quomodo autem descendit, subdit, dicens quia in inferiores partes terrae. Quod potest intelligi dupliciter. Uno modo ut per inferiores partes terrae intelligantur istae partes terrae, in quibus nos habitamus, quae dicuntur inferiores, eo quod sunt infra caelum et aerem. In has autem partes terrae dicitur descendisse filius Dei, non motu locali, sed assumptione inferioris et terrenae naturae, secundum illud Phil. II, 7: exinanivit semetipsum, et cetera. Alio modo potest intelligi de Inferno, qui etiam infra nos est. Illuc enim descendit dominus secundum animam, ut inde sanctos liberaret. Et sic videtur hoc eis convenire quod dixerat: captivam duxit captivitatem. Zach. IX, 11: tu quoque in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos tuos de lacu, in quo non erat aqua. Apoc. X, 1: vidi alium Angelum fortem descendentem de caelo, et cetera. Ex. III, 7: vidi afflictionem populi mei qui est in Aegypto, etc.; et sequitur: et descendi liberare eum. Deinde cum dicit qui descendit, etc., manifestat eius ascensionem quantum ad tria.
4:10
Primo quantum ad personam ascendentis, cum dicit qui descendit, ipse est qui ascendit, et cetera. In quo designatur unitas personae Dei et hominis. Descendit enim, sicut dictum est, filius Dei assumendo humanam naturam, ascendit autem filius hominis secundum humanam naturam ad vitae immortalis sublimitatem. Et sic est idem filius Dei qui descendit et filius hominis qui ascendit. Io. c. III, 13: nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo filius hominis, qui est in caelo. Ubi notatur quod humiles, qui voluntarie descendunt, spiritualiter Deo sublimante ascendunt, quia qui se humiliat, exaltabitur, Lc. XIV, 11. Secundo ostendit terminum ascensionis, cum dicit super omnes caelos. Ps. LXVII, 34: qui ascendit super omnes caelos ad orientem. Nec solum intelligendum est quod ascenderit super omnes caelos corporales, sed etiam super omnem spiritualem creaturam. Supra c. I, 20: constituens illum ad dexteram suam in caelestibus super omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur, et cetera. Tertio ponit ascensionis fructum, cum dicit ut adimpleret omnia, id est omne genus hominum spiritualibus donis repleret. Ps. LXIV, 5: replebimur in bonis domus tuae. Eccli. XXIV, 26: a generationibus meis adimplemini. Vel adimpleret, id est ut ad effectum perduceret, omnia quae de ipso erant scripta. Lc. ult.: oportet impleri omnia quae scripta sunt in lege et prophetis et Psalmis de me.
4:11
Hic exponit apostolus quod supra dixerat de donatione donorum. Circa quod duo facit. Primo ostendit quod dominus singulis fidelibus dedit donorum diversitatem; secundo ostendit illorum donorum fructum et utilitatem, ibi ad consummationem sanctorum, et cetera. Et quia per dona Christi diversi status et munera in Ecclesia designantur, considerandum est quod, inter dona Christi, primo ponit apostolos. Unde dicit et ipse dedit quosdam quidem apostolos. Lc. VI, 13: elegit ex ipsis quos et apostolos nominavit. I Cor. XII, 28: quosdam quidem posuit in Ecclesia: primum apostolos, secundo prophetas, tertio doctores, quarto virtutes. Apostoli primo loco ponuntur, quia ipsi privilegiati fuerunt in omnibus donis Christi. Habuerunt enim plenitudinem gratiae et sapientiae, quidam quantum ad revelationem divinorum mysteriorum. Lc. ult.: aperuit eis sensum ut intelligerent, et cetera. Mc. c. IV, 11: vobis datum est nosse mysterium regni Dei, et cetera. Io. XV, 15: omnia quae audivi a patre meo, nota feci vobis. Habuerunt etiam copiam eloquentiae ad annuntiandum Evangelium. Lc. XXI, 15: dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere, et contradicere omnes adversarii vestri. Mc. ult.: euntes in mundum universum, praedicate, et cetera. Habuerunt etiam praerogativam auctoritatis et potentiae quantum ad curam dominici gregis. Io. ult.: pasce oves meas. I Cor. X: de potestate nostra quam dedit nobis Deus in aedificationem, non in destructionem vestram, et cetera. Ideo apostolus subiungit hic tres gradus ecclesiasticos secundum participationem singulorum praemissorum. Nam quantum ad revelationem divinorum mysteriorum, subdit quosdam autem prophetas, qui praenuntiatores fuerunt incarnationis Christi, de quibus dicitur I Petr. I, 10: prophetae qui de futura in vobis gloria prophetaverunt. Matth. XI, 13: omnes enim prophetae, et lex usque ad Ioannem prophetaverunt. Sed apostoli prophetantes fuerunt post adventum Christi gaudia vitae futurae. Apoc. I, 3: beatus qui legit et qui audit verba prophetiae huius, et cetera. Item fuerunt exponentes antiquorum prophetarum prophetias. I Cor. XIV, 1: aemulamini spiritualia; magis autem ut prophetetis. Matth. XXV: ecce ego mitto ad vos prophetas et sapientes, et cetera. Quantum vero ad annuntiandum Evangelium, subdit alios vero Evangelistas, qui scilicet habent officium praedicandi Evangelium, vel etiam conscribendi, quamvis non essent de principalibus apostolis. Rom. X, 15: quam speciosi pedes evangelizantium pacem, et cetera. Is. XLI, 27: dabo Ierusalem Evangelistam. Quantum vero ad curam Ecclesiae subdit alios autem pastores, curam scilicet dominici gregis habentes. Et sub eodem addit et doctores, ad ostendendum quod proprium officium pastorum Ecclesiae est docere ea quae pertinent ad fidem et bonos mores. Dispensare autem temporalia non pertinet ad episcopos, qui sunt apostolorum successores, sed magis ad diaconos. Act. VI, 2: non est aequum nos derelinquere verbum Dei, et ministrare mensis. Tit. I, 9: amplectentem eum qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem. Dicitur de episcopis Ier. III, 15: dabo vobis pastores iuxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina. Deinde cum dicit ad consummationem sanctorum, etc., ostendit fructum praedictorum donorum seu officiorum. Et circa hoc duo facit, quia primo assignat fructum; secundo ostendit qualiter fideles ad hunc fructum possent advenire, ibi ut iam non simus parvuli, et cetera. Prima iterum in duas. Primo proponit effectum proximum; secundo ostendit fructum ultimum, ibi donec occurramus omnes, et cetera. Effectus autem proximus praedictorum donorum seu officiorum, potest attendi quantum ad tria. Uno modo quantum ad ipsos qui sunt in officiis constituti, quibus ad hoc sunt collata dona spiritualia, ut ministrarent Deo et proximis. Et quantum ad hoc dicit in opus ministerii, per quod scilicet procuratur honor Dei, et salus proximorum. I Cor. IV, 1: sic nos existimet homo ut ministros Christi, et cetera. Is. LXI, 6: ministri Dei, dicetur vobis. Alio modo quantum ad perfectionem iam credentium, cum dicit ad consummationem, id est perfectionem, sanctorum, id est eorum qui iam sunt sanctificati per fidem Christi. Etenim specialiter debent intendere praelati ad subditos suos, ut eos ad statum perfectionis perducant; unde et ipsi perfectiores sunt, ut dicit Dionysius in ecclesiastica hierarchia. Hebr. VI, 1: ad perfectionem feramur, et cetera. Is. X, 22-23: consummatio abbreviata inundabit iustitiam. Consummationem enim, et abbreviationem dominus Deus exercituum faciet, et cetera.
4:12
Tertio quantum ad conversionem infidelium; et quantum ad hoc dicit in aedificationem corporis Christi, id est ut convertantur infideles, ex quibus aedificatur Ecclesia Christi, quae est corpus eius. I Cor. XIV, 3: ad aedificationem, et exhortationem, et consolationem. Et sequitur ibidem: nam maior est qui prophetat quam qui linguis loquitur, nisi forte interpretetur, ut Ecclesia aedificationem accipiat, et ibidem, omnia ad aedificationem fiant. Deinde cum dicit donec occurramus, etc., assignat fructum ultimum, et potest intelligi dupliciter. Uno modo de fructu simpliciter ultimo, qui erit in resurrectione sanctorum. Et, secundum hoc, duo declarantur. Primo quidem congregatio resurgentium et corporalis et spiritualis. Corporalis quidem erit congregatio in hoc, quod omnes sancti congregabuntur ad Christum. Matth. XXIV, 28: ubicumque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae. Et quantum ad hoc dicit donec occurramus omnes, etc., quasi dicat: usque ad hoc extenditur praedictum ministerium et consummatio sanctorum et aedificatio Ecclesiae, donec in resurrectione occurramus Christo. Matth. XXV, 6: ecce sponsus venit, exite obviam ei. Amos IV, 12: praeparare in occursum Dei tui, Israel, et cetera. Et etiam occurramus nobis invicem. I Thess. IV, 17: simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in aera. Phil. III, 11: si quo modo occurram ad resurrectionem, quae est ex mortuis. Spiritualis autem congregatio attenditur quantum ad meritum, quod est secundum eamdem fidem, et quantum ad hoc dicit in unitatem fidei. Supra eodem: unus dominus, una fides. Item supra in eodem: solliciti servare unitatem spiritus, et cetera. Et quantum ad praemium, quod est secundum Dei perfectam visionem et cognitionem, de qua I Cor. XIII, 12: tunc cognoscam sicut et cognitus sum. Et quantum ad hoc dicit et agnitionis filii Dei. Ier. XXXI, 34: omnes enim cognoscent me. Secundo declarat praedictum fructum quantum ad perfectionem resurgentium. Et primo ponit ipsam perfectionem, cum dicit in virum perfectum. Ubi non est intelligendum, sicut quidam intellexerunt, quod scilicet foeminae mutentur in sexum virilem in resurrectione, quia uterque sexus permanebit non quidem ad commixtionem sexuum, quae tunc de caetero non erit, secundum illud Matth. XXII, 30: in resurrectione enim non nubent, neque nubentur, sed sunt sicut Angeli, sed ad perfectionem naturae et gloriae Dei, qui talem naturam condidit. Dicit ergo virum perfectum, ad designandum omnimodam perfectionem illius status. I Cor. XIII, 10: cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Et propter hoc vir magis sumitur secundum quod dividitur contra puerum, quam secundum quod dividitur contra foeminam.
4:13
Secundo ostendit exemplar huius perfectionis, cum dicit in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Ubi considerandum est, quod corpus Christi verum est exemplar corporis mystici: utrumque enim constat ex pluribus membris in unum collectis. Corpus autem Christi fuit perductum ad plenam aetatem virilem, scilicet triginta trium annorum, in qua mortuus fuit. Huiusmodi ergo aetatis plenitudini conformabitur aetas sanctorum resurgentium, in quibus nulla erit imperfectio, nec defectus senectutis. Phil. III, 21: reformabit corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae. Alio modo potest intelligi de fructu ultimo praesentis vitae, in qua quidem sibi occurrent omnes fideles ad unam fidem et agnitionem veritatis. Io. X, 16: alias oves habeo, quae non sunt de hoc ovili, et cetera. In qua perficitur etiam corpus Christi mysticum spirituali perfectione, ad similitudinem corporis Christi veri. Et secundum hoc totum corpus Ecclesiae dicitur corpus virile, secundum illam similitudinem qua utitur apostolus Gal. IV, 1: quanto tempore haeres parvulus est, nihil differt a servo, et cetera.
Posita donorum spiritualium diversitate et fructu eorum, hic ostendit apostolus quomodo ad fructum illum perveniamus. Circa quod duo facit. Primo duo impedimenta removet; secundo modum veniendi docet, ibi veritatem facientes, et cetera. Dicit ergo: bene dictum est, quod hic est fructus ultimus istorum donorum, quod scilicet occurramus domino in virum perfectum, etc., ergo oportet nos videre ut iam non simus parvuli, sed certe viri perfecti; quia quamdiu aliquis est puer, non est perfectus vir. Oportet ergo quod deserat pueritiam, qui domino debet occurrere. Sic faciebat apostolus. I Cor. XIII, 11: quando autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli. Conditio autem pueri est, quod non est fixus vel determinatus in aliquo, sed credit omni verbo. Si ergo volumus exhibere nos ut viros perfectos, oportet quod deseramus cogitationem fluctuantem, id est instabilem. Et hoc est quod dicit fluctuantes. I Cor. XIV, v. 20: nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote. Dicuntur autem fluctuantes a fluctu, quia tales ad modum fluctus non sunt firmi in fide. Iac. I, 6: qui enim haesitat, similis est fluctui maris, qui a vento movetur et circumfertur. Nunc autem necesse est nos stabiles esse et non fluctuare. Et quia ventus est prava doctrina, de qua merito dicitur Prov. XXV, 23: ventus Aquilo dissipat pluvias. Matth.
4:14
VII, 25: descendit pluvia, venerunt flumina, flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et cecidit, et fuit ruina eius magna ideo dicit et non circumferamur omni vento doctrinae, etc.; quasi dicat: nulla doctrina perversa perflante ad commotionem cordis et ruinam spiritualis aedificii debemus moveri, quia non est bona doctrina; quod patet ex tribus. Primo ex eius principio, quod est in nequitia hominum; ideo non est bona doctrina, sed falsa et nequam, quam dogmatizat aliquis ad perditionem animarum, ut obtineat principatum, sicut doctrina Arrii nequissimi, qui crepuit medius, ut de ipso possit exponi illud Eccli. XXXI, 29: testimonium nequitiae eius verum est. Item, talis doctrina perversa est quod patet. Secundo, ex eius processu, qui est astutia, quia cum dolo, id est unum intendit et aliud simulat; propter quod apostolus dicit II Cor. XI, 3: timeo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua: ita ut corrumpantur sensus vestri et excidant a simplicitate, quae est in Christo Iesu. Tertio patet hoc idem ex effectu, quia effectus talis doctrinae est ad circumventionem erroris, non ad denarios vel alia temporalia acquirenda, sed ad seminandos errores seducunt et circumveniunt tales doctores; de quibus dicitur II Tim. III, 13: mali homines et seductores proficient in peius errantes, et in errorem alios mittentes.
4:15
Deinde cum dicit veritatem autem facientes, etc., ostensis impedimentis per quae a fructu donorum spiritualium impeditur quis, hic ostendit qualiter ad fructum debitum pervenitur. Et arguit sic: statim dictum est quod si volumus ad spiritualium donorum fructum pervenire, oportet ut iam non simus parvuli, et cetera. Sed tamdiu sumus parvuli, quamdiu virilem statum non attingimus, nec crescimus: ergo nobis necessarium est, ut crescamus. Et hoc est quod dicit veritatem autem facientes, et cetera. Duo ergo facit. Primo ostendit in quo debemus crescere; secundo per quem, ibi in illo per omnia, et cetera. Dicit ergo quantum ad primum veritatem facientes crescamus, et hoc in duobus, scilicet in bono opere et forma boni operis, quae duo sunt veritas et charitas. Veritas autem quandoque dicitur omne opus bonum, ut Tob. I, 2: in captivitate tamen positus viam veritatis non deseruit. Faciamus ergo veritatem, scilicet omne opus bonum, vel veritatem doctrinae: quia non sufficere nobis debet audire vel docere veritatem, sed oportet facere; propter hoc dicebat apostolus I Tim. IV, 16: hoc enim faciens, et teipsum salvum facies, et eos qui te audiunt. Estote ergo factores, etc., ut dicitur Iac. I, 22; quia factores iustificabuntur, ut habetur Rom. c. II, 13. Et hoc si fiat in charitate, quae est forma boni operis. I Cor. XVI, 13 s.: viriliter agite, et confortetur cor vestrum, et omnia opera vestra in charitate fiant: quia certe aliter nihil valerent. I Cor. XIII, 3: si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Sed quia in via Dei non progredi, est regredi, ideo subdit apostolus ut crescamus in illo, etc., ubi tria facit. Primo ostendit auctorem nostri augmenti; secundo eius veritatem; tertio modum augmenti. Secunda, ibi ex quo totum corpus. Tertia, ibi secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri. Dicit ergo crescamus in illo, scilicet in Christo, de quo I Petr. II, 2: in eo crescatis in salutem. In illo, inquam, qui est caput nostrum Christus et in Ecclesia, quae est corpus ipsius, ut dicitur Col. I, 24. Crescamus, inquam, non in possessionibus, sicut dicitur Iob I, 10: possessio eius crevit in terra, sed in spiritualibus. Nec in uno tantum, sed per omnia, id est in omni bono, fructificantes et crescentes. I Cor. X, 31: omnia in gloriam Dei facite, et cetera. Et ibi sequitur: sicut et ego per omnia omnibus placeo. De hoc commendat Corinthios apostolus, dicens I Cor. XI, 2: laudo vos, fratres, quod per omnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis, omnia praecepta mea tenetis. Consequenter cum dicit ex quo totum corpus, etc., ostendit veritatem Christi per quem crescere debeamus. Ubi sciendum est, quod corpus naturale tria habet, scilicet compactionem membrorum ad invicem, ligationem per nervos et mutuam subministrationem. I Cor. XII, 16 s.: si dixerit pes: quoniam non sum manus, non sum de corpore; num ideo non est de corpore? Et si dixerit auris: quoniam non sum oculus, non sum de corpore, et cetera. Si totum corpus est odoratus, ubi auditus? Spiritualiter ergo, sicut unum corpus efficitur ex multis his tribus modis, scilicet per compactionem seu adunationem, per ligationem et per mutuam operationem et subventionem: ita et omnia, quae sunt a capite corporali, scilicet compactio, nervorum ligatio, ad opus motio, fluunt a capite nostro Christo in corpore Ecclesiae. Et, primo, compactio per fidem; unde dicit ex quo, scilicet Christo, qui est caput nostrum, ut modo dictum est, totum corpus compactum est, id est, coadunatum. Ps. CXLVI, 2: dispersiones Israel congregabit. Abac. II, 5: congregabit ad se omnes gentes, et coacervabit ad se omnes populos. De hoc dicitur Col. II, 19: caput ex quo totum corpus per nexus et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei. Secundo, fluit a Christo capite in corpus Ecclesiae suae mysticum connexio et colligatio, quia oportet adunata aliquo nexu vel vinculo necti, vel colligari.
4:16
Et propter hoc dicit et connexum per omnem iuncturam subministrationis, id est per fidem et charitatem, quae connectunt et coniungunt membra corporis mystici ad mutuam subministrationem. Eccli. XXXIX, 39: omnia opera domini bona, et omne opus hora sua subministrabit. Unde ipse apostolus, confidens de ista mutua subministratione quae est inter membra Ecclesiae per divinam coniunctionem, dicebat Phil. I, 19: scio enim, quia hoc proveniet in salutem per vestram orationem et subministrationem spiritus Iesu Christi. Tertio, a capite Christo in membris, ut augmententur spiritualiter, influitur virtus actualiter operandi. Unde dicit secundum mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit; quasi dicat: non solum a capite nostro Christo est membrorum Ecclesiae compactio per fidem, nec sola connexio, vel colligatio per mutuam subministrationem charitatis, sed certe ab ipso est actualis membrorum operatio sive ad opus motio, secundum mensuram et competentiam cuiuslibet membri. Unde dicit, quod facit augmentum corporis secundum operationem et mensuram uniuscuiusque membri, debite mensurati; quia non solum per fidem corpus mysticum compaginatur, nec solum per charitatis subministrationem connectentem augetur corpus; sed per actualem compositionem ab unoquoque membro egredientem, secundum mensuram gratiae sibi datae, et actualem motionem ad operationem, quam Deus facit in nobis. Unde Is. XXVI, 12: omnia opera nostra operatus es in nobis. Idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus, ut dicitur I Cor. XII, 6. Et haec expositio concordat glossatori. Sed ad quid augmentat Deus unumquodque membrum? Ut corpus aedificet. Supra II, 21: in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in domino, in quo et vos coaedificamini, et cetera. Unde I Cor. III, 9: Dei aedificatio estis. Et haec omnia fiunt in charitate, quia, ut dicitur I Cor. c. VIII, 1: charitas aedificat. Vel in charitate facit Deus haec omnia, id est ex mera dilectione. Ier. XXXIII, 3: in charitate perpetua dilexi te, ideo attraxi te miserans. Rursusque: aedificabo, et aedificaberis. Hoc est ergo quod dicit in aedificationem sui in charitate.
4:17
Supra monuit apostolus Ephesios ut manerent in ecclesiastica unitate, describendo modum eius et formam, in hac parte docet eos viam per quam possint manere in ecclesiastica unitate. Et circa hoc duo facit. Primo proponit praecepta, per quae possunt manere in ecclesiastica unitate; secundo ostendit potestatem hanc ad implenda praecepta in fine epistolae, ibi de caetero, fratres, confortamini, et cetera. Prima in duas. Primo proponit praecepta ad omnes; secundo pertinentia ad singulos gradus Ecclesiae, ibi mulieres viris suis subditae sint, et cetera. Prima in duas. Primo ponit quaedam praecepta generalia ad quae reducuntur omnia alia; secundo ponit specialia, ibi propter quod deponentes mendacium, et cetera. Prima iterum in duas, quia cum intentio apostoli sit eos revocare a vetere consuetudine ad novam Christi doctrinam, primo ostendit doctrinam Christi esse contrariam antiquae perversitati gentilitatis; secundo inducit eos, ut eam deponant et eam, quae Christi est assumant, ibi deponite vos secundum pristinam, et cetera. Prima in duas, quia primo describit conversationem gentilium; secundo ostendit, quod ei contrariatur doctrina Christi, ibi vos autem non ita, et cetera. Prima in tres. Primo hortatur eos, ut declinent conversationem gentilium; secundo describit eam quantum ad interiorem animum, ibi tenebris obscuratum, etc.; tertio quantum ad exteriorem modum, ibi qui desperantes, et cetera. Dicit ergo: ad hoc quod possitis implere ea, quae dicta sunt, dico, id est non obsecro, ut prius, sed dico, et testificor, hoc quod dixi. Gal. V, 3: testificor autem omni homini rursum circumcidenti se, quoniam debitor est universae legis faciendae. II Tim. IV, 1: testificor coram Deo et Christo Iesu, et cetera. Et quid? Ut iam, scilicet tempore fidei et conversionis ad Christum, quia iam vos mundi estis, Io. XIII, 10, non ambuletis, id est vivatis. Gal. V, 25: si spiritu vivimus, spiritu et ambulemus, et cetera. Et hoc sicut et gentes ambulant. I Cor. XII, 2: scitis, quoniam cum gentes essetis, ad simulacra muta prout ducebamini euntes, et cetera. Non sic igitur ambuletis. Prov. I, 15: fili mi, ne ambules cum eis, prohibe pedem tuum a semitis eorum, et cetera. Consequenter cum dicit in vanitate sensus sui, reddit causam huius prohibitionis. Ubi notandum est, quod cum ambulare spiritualiter sit proficere, secundum illud Is. c. XXVI, 7: rectus callis iusti ad ambulandum, et cetera. Gen. XVII, 1: ambula coram me, et esto perfectus, dicitur Abrahae, ad hoc ergo ut homo iuste ambulet, id est spiritualiter proficiat, oportet tria, quae in ipso sunt, regulari et ordinari. In homine enim est ratio iudicans de particularibus agendis; item, intellectus universalium principiorum, qui est synderesis; tertio, lex divina seu Deus. Quandocumque ergo aliquis secundum ista tria sibi invicem ordinata dirigitur, ita quod actio ordinetur secundum iudicium rationis, et haec, scilicet ratio, iudicet secundum intellectum rectum, vel synderesim, et haec, scilicet synderesis, ordinetur secundum legem divinam, tunc actio est bona et meritoria. Sed vita gentilium non est talis, imo deficit in praedictis tribus; quia, primo, deficit a ratione iudicante, quia ambulant in vanitate sensus sui. Sensus autem est vis apprehensiva, per quam iudicamus singularia. Unde aliquis homo rectus dicitur quando bene iudicat de agendis. Sed sensus iste quandoque est rectus, quandoque est vanus. Rectus dicitur, quando debita regula regitur, qua venit ad debitum finem; vanus autem quando, indebita regula ductus, non venit ad debitum finem. Sap. c. XIII, 1: vani sunt omnes homines in quibus non subest scientia Dei, et cetera. Rom. I, 21: evanuerunt in cogitationibus suis, et cetera. Ier. II, v. 5: ambulaverunt post vanitates suas, et vani facti sunt. Quare? Quia certe ratio istorum in agendis non dirigebatur ab intellectu illuminato, sed erroneo.
4:18
Et hoc est quod ait tenebris obscuratum habentes intellectum. Rom. I, 21: obscuratum est insipiens cor eorum. Ps. LXXXI, 5: nescierunt, neque intellexerunt, in tenebris ambulant. Et ratio est, quia tales non sunt participes divini luminis, seu legis divinae illuminantis et regulantis; propter quod subdit alienati a vita Dei, id est a Deo, qui est vita animae. Io. XIV, 6: ego sum via, veritas, et vita. Vel, a vita Dei, id est a charitate et gratia spirituali, qua anima vivit formaliter. Rom. VI, 23: gratia autem Dei vita aeterna. Isti autem erant sine spe vitae aeternae, quia ponebant mortalitatem animae contra fidem et spem. Sap. II, 22: nescierunt sacramenta Dei, neque speraverunt mercedem iustitiae, neque iudicaverunt honorem animarum sanctarum, et cetera. Vel a vita Dei, id est a vita sancte vivendi, quae est per fidem. Gal. II, 20: vivo ego, iam non ego, et cetera. Iustus autem ex fide vivit, ut dicitur Rom. I, 17. Vel quae est per charitatem. I Io. III, 14: nos scimus, quia translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres, et cetera. Non sic autem isti, sed magis alienati. Modum autem huius alienationis tangit, scilicet per ignorantiam non stellarum vel cursus siderum, sed naturae divinae, I Cor. c. XV, 33: ignorantiam quidem Dei quidam habent, quia certe tunc solum in Iudaea notus erat Deus, sed modo, ut dicitur Act. XVII, v. 30: tempora huius ignorantiae despiciens Deus, nunc annuntiat hominibus, ut omnes ubique poenitentiam agant, et cetera. Huius autem ignorantiae Deus non erat causa quantum de se erat, ut dicitur Rom. I, v. 19: Deus enim illis revelavit, sed certe causa erat illis propter caecitatem cordis ipsorum. Et vere dicit caecitatem eo quod ex creaturis non poterant venire in notitiam creatoris, quia, ut dicitur Sap. II, 21, excaecavit eos malitia eorum; et sequitur: et nescierunt sacramenta Dei, neque mercedem speraverunt iustitiae. Et hoc est quod sequitur qui desperantes, etc., ubi ostendit apostolus quales erant in exteriori conversatione, quoniam sine spe, et hoc quia alienati a vita. Iob VII, v. 16: desperavi, nequaquam ultra iam vivam, et cetera. Ier. XVIII, 12: desperavimus, post cogitationes enim nostras ibimus, et unusquisque post pravitatem cordis sui malefaciemus. Et hoc est quod sequitur tradiderunt semetipsos impudicitiae, et cetera. Et hoc legi potest dupliciter, vel separatim, ut dicatur in avaritia, quia avari erant. Rom. I, 29: repletos omni iniquitate et malitia, fornicatione, avaritia. Hebr. XIII, 5: sint mores sine avaritia, etc., quia, ut dicitur Eccli. X, 9: avaro nihil est scelestius. Propter quod Hab. c. II, 9: vae qui congregat avaritiam malam domui suae, et cetera. Potest etiam legi coniunctim cum praecedentibus, ut dicatur in avaritia, id est avare, ita ut sit modificans praecedentia.
4:19
Et secundum hoc aggravat eorum vitam tripliciter; quia, primo, peccaverunt non ex passione, sed potius ex electione, unde dicit tradiderunt semetipsos impudicitiae; quasi dicat: non passionibus, vel infirmitate peccaverunt, sed semetipsos tradiderunt, et cetera. Iudith VII, 15: sponte tradamus nos omnes populo Holofernis, et cetera. II Cor. XII, 21: non egerunt poenitentiam super immunditia quam gesserunt, et cetera. Secundo, ex actuali effrenatione. II Petr. II, v. 10: post carnem in concupiscentiam immunditiae ambulant, et cetera. Et ideo dicit in operationem omnis immunditiae. Ez. XIV, 3: isti posuerunt immunditias suas in cordibus suis, et cetera. Tertio, aggravatur eorum peccatum ex continuatione, quia incessanter peccabant. Os. IV, v. 10: fornicati sunt, et non cessaverunt, quoniam dominum reliquerunt. Unde dicit in avaritiam, id est ardenter, et appetitu continuo, et insatiabili. II Petr. II, 14: oculos habentes plenos adulterii et incessabilis delicti, pellicientes animas instabiles, cor exercitatum in avaritia habentes, maledictionis filii, et cetera.
4:20
Ostensa perversitate gentilis conversationis, hic ostendit apostolus quod doctrina Christi totaliter contraria est isti conversationi et statui. Et quia pervertentes quidam doctrinam Christi dixerunt non esse aliam vitam post istam, sed animam mori cum corpore, ut animalia, ideo apostolus ostendit, primo doctrinam Christi contrariam esse vitae et statui praecedenti; secundo ostendit conditiones debitas doctrinae Christi, ibi deponite vos, et cetera. Dicit ergo: ita dictum est, quod illi desperantes, etc., vos autem non ita didicistis Christum, scilicet esse imitandum. Quomodo ergo? Ipsi enim vos a Deo didicistis ut diligatis invicem. II Thess. II, 15: itaque, fratres, state et tenete traditiones quas credidistis. Et quomodo tenebimus? I Thess. c. II, 13: quoniam cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed sicut est vere, verbum Dei, et cetera. Col. II, 7: radicati et superaedificati in ipso, et confirmati in fide, sicut didicistis abundantes in illo in gratiarum actione. Et hoc certe, si tamen illum audistis, quia auditus deservit disciplinae. Si, pro quia. Quia haec est Annuntiatio quam audistis, ut dicitur I Io. I, 5. Et hoc quantum ad praedicationem fidei. Eccli. XXIV, 30: qui audit me, non confundetur. Prov. XV, 31: auris quae audit increpationes vitae, in medio sapientium commorabitur, et cetera. Et in illo edocti estis, scilicet quomodo pertinentia ad fidem sunt custodienda et adimplenda. Matth. ult.: fecerunt sicut erant edocti, et cetera.
4:21
Et hoc sicut est veritas in Iesu, quasi dicat: si audivistis fidem Christi praedicari et quomodo praedicata debeant adimpleri, estis edocti, sicut Iesus, de quo praedicatur vobis, qui est veritas. Vos autem non ita, scilicet oportet ambulare, sicut aliqui desperantes. Sed quomodo? Subdit deponite vos, et cetera. Quae quidem littera potest legi dupliciter. Uno modo, ut dicatur deponere, et tunc construitur cum praecedentibus sic: ita est veritas in qua edocti estis in Iesu, deponere vos, et cetera. Si autem dicatur deponite, quae littera communius habetur, dicemus quod quia contraria est et vita et doctrina gentilium, vitae et doctrinae Iesu, in qua edocti estis, restat ut deponatis, et cetera. Duo ergo facit. Quia cum primo extirpanda sint vitia quam inserantur virtutes, primo docet eos statum pristinae ac veteris conversationis deponere; secundo novum statum Iesu assumere, ibi renovamini autem spiritu, et cetera. Dicit ergo: deponite, et cetera. Ubi tria sunt consideranda. Primo quid intelligatur per veterem hominem. Dicunt aliqui, quod hic homo vetus exterior, novus vero dicitur interior. Sed dicendum est quod homo vetus dicitur tam interior quam exterior, qui subiicitur vetustati quantum ad animam per peccatum et quantum ad corpus, quia membra corporis sunt arma peccati. Et sic, subiectus homo peccato secundum animam et corpus, dicitur vetus homo, secundum quod illa vetusta sunt, quae sunt in via corruptionis, vel in ipso corrumpi; quia quod antiquatur et senescit, prope interitum est, ut dicitur ad Hebr. VIII, 13.
4:22
Et sic homo subiectus peccato dicitur vetus, quia est in via corruptionis; propter quod subdit qui corrumpitur secundum desideria erroris. Nam unumquodque corrumpitur, cum recedit ab ordine naturae suae. Natura autem hominis est, ut desiderium eius tendat ad id quod est secundum rationem. Perfectio autem et bonum rationis est veritas. Quando ergo ratio tendit ad errorem, et desiderium ex hoc errore corrumpitur, tunc vetus homo dicitur. Dicit autem secundum desideria, scilicet mala. Rom. XIII, 14: carnis curam ne feceritis in desideriis. I Tim. VI, 9: desideria multa, et nociva, et inutilia, quae mergunt hominem in interitum et perditionem, et cetera. Quia autem haec desideria in quibusdam trahuntur ex infirmitate, in quibusdam vero ex malitia, sicut in illis qui dicunt Deum providentiam non habere, ideo dicit erroris; quia in talibus sic errantibus corrumpitur intellectus et affectus. Vel secundum desideria erroris, id est quae homines faciunt errare, secundum illud Sap. II, 21: haec cogitaverunt et erraverunt, et cetera. Prov. XIV, 8: imprudentia stultorum errans. Sed quomodo deponendus sit, docet apostolus, dicens Col. III, 9: expoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et cetera. Non ergo substantialiter debet deponi vel expoliari, sed solum quoad opera mala, vel conversationem. I Petr. II, 12: conversationem vestram inter gentes habentes bonam. I Tim. IV, 12: exemplum esto fidelium in verbo et conversatione. Deinde cum dicit renovamini, etc., ostendit, quod debemus novum statum induere. Circa quod tria facit. Primo ostendit per quid consequi possumus hanc novitatem; secundo in quo haec novitas consistat; tertio quae sit. Quantum ad primum dicit renovamini spiritu, et cetera. Ubi notandum est quod licet spiritus multipliciter dicatur in homine, tamen triplex spiritus invenitur, scilicet spiritus sanctus, I Cor. c. III, 16: nescitis quod templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis? Item, spiritus rationalis, Gal. V, 17: caro concupiscit adversus spiritum. Item, spiritus phantasticus. Os. IX, 7: scitote Israel stultum prophetam, insanum virum, spiritualem, id est phantasticum.
4:23
Hoc ergo quod dicit spiritu mentis, sumitur pro spiritu sancto. Dicit autem causam renovationis esse spiritum sanctum, qui habitat in mente nostra. Gal. IV, 6: misit Deus spiritum filii sui in corda, et cetera. Ps. CIII, v. 30: emitte spiritum tuum, et creabuntur, et cetera. Vel potest accipi spiritus pro spiritu rationali, et tunc spiritus idem est quod mens nostra, et est simile huic quod dicitur Col. II, v. 11: in expoliatione corporis carnis, id est corporis, quae est caro; ita hic spiritu mentis, id est spiritu, qui est mens; hoc autem dicit, quia in nobis est alius spiritus, qui non est mens, qui scilicet est communis nobis et brutis. Dicit autem renovamini spiritu mentis, quia illud quod non est corruptum est novum, nec renovatione indiget. Nam si Adam corruptus non fuisset, renovatione non indiguisset, nec nos etiam. Sed quia corruptus fuit, renovatione indiguit et eius posteriores. Et ideo oportet renovari nos in praesenti secundum animam, et in futuro secundum corpus, quando corruptibile hoc induet incorruptionem, et mortale immortalitatem, ut dicitur I Cor. XV, 53. Dicit ergo renovamini spiritu, hic scilicet, quia nisi in praesenti spiritus renovetur, numquam corpus eius innovabitur. Vel potest exponi spiritu mentis, id est mente vestra spirituali facta; et in idem redit. In quo autem haec renovatio consistat, quantum ad secundum, subdit cum dicit et induite novum hominem, et cetera. Hic advertendum est quod sicut uniuscuiusque rei primum vetustatis principium fuit Adam, per quem peccatum in omnes intravit, ita principium primum novitatis et renovationis Christus est; quia sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Unde Gal. ult.: in Christo Iesu neque circumcisio, neque praeputium aliquid valet, sed nova creatura. Induimini ergo dominum nostrum Iesum Christum, Rom. c. XIII, 14.
4:24
Quae autem sit renovatio ostendit, cum dicit qui secundum Deum creatus est, et cetera. Hoc autem potest intelligi tripliciter. Uno modo sic, ut ly qui, referatur ad spiritum, id est: spiritus, qui est mens nostra, creatus est a Deo, scilicet in originali iustitia, scilicet in sui novitate; vel recreatus nova creatione, ut esset iustus. Supra II, 10: creati in Christo Iesu in operibus bonis. Vel ly qui, potest referri ad novum hominem, scilicet Christum. Et tunc construetur sic: qui creatus est, id est formatus in utero virginis secundum Deum, id est non semine humano, sed spiritu sancto. Vel creatus est secundum esse gratiae et plenitudinis, et hoc in iustitia, quoad homines, et sanctitate, quoad Deum, et hoc veritatis, non falsitatis. Lc. I, 75: in sanctitate et iustitia. Vel ut sanctitas sit in corde, veritas in ore, iustitia in opere.
Supra posita generali monitione, ut novitatem induerent, hic apostolus ponit praecepta specialia. Circa quod duo facit. Primo inhibet eis peccata interiora corrumpentia spiritum; secundo peccata exteriora, quae corrumpunt carnem, ibi fornicatio autem, et cetera. Prima in duas. Primo prohibet peccata, quae in deordinatione propria consistunt; secundo peccata, quae consistunt in deordinatione alterius, ibi omnis sermo malus, et cetera. Prima iterum in tres, quia primo prohibet peccatum corrumpens rationalem; secundo peccatum deordinans irascibilem, ibi irascimini, et nolite peccare, etc.; tertio peccatum pertinens ad concupiscibilem, ibi qui furabatur, et cetera. Circa primum tria facit. Primo quia unum istorum prohibet; secundo inducit ad aliud; tertio rationem assignat. Prohibet ergo illud primo quod ad veterem hominem pertinet, ita ut ista littera sit expositiva huius, quod praedixerat: induite novum hominem, ad quem induendum primo prohibet mendacium, quia per hoc peccatum oris corrumpitur veritas rationis. Unde dicit propter quod, scilicet novum hominem induendum, sitis supple, deponentes mendacium, quia, ut dicitur in Ps. V, 7: perdes omnes qui loquuntur mendacium, scilicet perniciosum. Et postea inducit ad novitatem, dicens Zac. c.
4:25
VIII, 16: loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. Et quare? Quoniam sumus invicem membra. Membra enim se invicem diligunt et se iuvant mutuo in veritate. Rom. XII, 5: unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra. Sequitur irascimini, et cetera. Ubi prohibet peccatum, corrumpens irascibilem. Circa quod tria facit. Primo ponit monitionem; secundo eam exponit, ibi sol non occidat, etc.; tertio rationem reddit, ibi nolite locum, et cetera. Monitionem autem ponit, cum dicit irascimini, et cetera. Quod potest exponi dupliciter, quia duplex est species irae, quaedam bona, quaedam mala. Mala quidem quando inordinate tendit in vindictam, scilicet contra iustitiam; bona vero quando in vindictam debitam, quando scilicet quis irascitur quando oportet, cum quibus, et quantum oportet. Et de utraque potest exponi. Si de mala, sic est sensus: non praecipit, sed permittit; quasi dicat: si sic est, quod motus irae insurgat, quod humanum est, nolite peccare, id est nolite perducere ad effectum per consensum. I Cor. X, 13: tentatio vos non apprehendat nisi humana. Quia certe, qui aliter irascitur fratri suo, reus erit iudicio, ut dicitur Matth. V, 22. De hac ira monebat Ioseph fratres suos Gen. XLV, 24: ne irascimini in via. Si autem exponatur de bona, sic tenetur non solum permissive, ut primo, sed imperative, irascimini, scilicet contra peccata vestra, quoniam duplex est vindicta, quam homo appetit. Una de seipso peccante, et sic poenitentia est quaedam vindicta, quam homo facit et capit de seipso. Et haec est bona ira, et de hac dicitur imperative irascimini, scilicet contra peccata vestra, et nolite peccare, scilicet de caetero, nec talia committere, contra quae iterum oporteat irasci. Modo credunt aliqui quod homo secure possit sibi ipsi irasci propter peccata sua, sed non proximo suo propter sua; sed non est ita: sicut enim contra seipsum quis irascitur propter peccata propria, ita proximo suo propter sua; ergo irascimini contra vitia aliena, et hoc cum zelo. Num. XXV, 11: Phinees avertit iram meam a filiis Israel, quia zelo meo commotus est contra eos. Sic Helias III Reg. XIX, 10: zelo zelatus sum pro domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum domini filii Israel, et cetera. Et nolite peccare praeveniendo rationem, sed potius sequendo. Iac. I, 19: sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, et tardus ad iram, et cetera.
4:26
Sequitur sol non occidat, et cetera. Ubi exponit quod dixerat, et, secundum tres praedictas expositiones, potest tripliciter exponi, quia si de mala ira, tunc sic: sol, etc., id est: non persistatis in ira concepta sed ante solis occasum deponatis, quia licet permittatur motus, propter fragilitatem, non permittitur mora. Si de bona, et hoc contra peccata propria, tunc sic: sol, id est Christus, Mal. IV, 2: orietur vobis timentibus nomen meum sol iustitiae, etc., non occidat super iracundiam vestram, id est super peccata vestra, pro quibus iterum oporteat vos irasci, et vosmetipsos punire. Si contra peccata aliena, sic accipitur sol, scilicet rationis. Eccle. XII, 1: memento creatoris tui in diebus iuventutis tuae, antequam veniat tempus afflictionis, et appropinquent anni, de quibus dicas: non mihi placent, antequam tenebrescat sol, et cetera. Sol non occidat super iracundiam vestram, id est non obtenebretur dictamen rationis. Iob V, 2: virum stultum interficit iracundia.
4:27
Sequitur nolite locum dare Diabolo, ubi assignat rationem monitionis. Diabolus enim habet locum in nobis per peccatum, vel per consensum. Io. XIII, 2: cum Diabolus iam misisset in cor, ut traderet eum Iudas, et cetera. Et sequitur ibid., quod post buccellam introivit in eum Satanas. Nunc autem huiusmodi passiones multum inclinant ad consensum et maxime quando pervertunt iudicium rationis, et hoc specialiter facit ira, quae consistit in accensione sanguinis, quae quidem ratione velocitatis sui motus praecedit iudicium rationis. Et quia, sic nobis perturbatis, Diabolus incipit locum habere in nobis, ideo dicit nolite locum dare Diabolo, quasi dicat: non perseveretis in ira, quia per hoc datis locum Diabolo, quia totus Diabolus iracundus est. Ps. XVII, 48: liberator meus de inimicis meis iracundis. Intrat autem hominem cum furore et ira. Apoc. XII, 12: descendit Diabolus ad vos, habens iram magnam. Hoc autem non potest facere saltem in anima, quamdiu homo iustus est. Haec autem iustitia per iram amittitur, quia ira viri iustitiam Dei non operatur, ut dicitur Iac. I, 20. Si ergo non vultis locum dare Diabolo, saltem in anima, sol non occidat super iracundiam vestram. Eccle. XI, 10: aufer iram a corde tuo.
4:28
Exclusa supra vetustate hominis quantum ad vim rationalem et irascibilem, hic prohibet eam quantum ad concupiscibilem provenientem ex rerum inordinata concupiscentia. Circa quod duo facit. Primo prohibet concupiscibilis vetustatem; secundo hortatur ad eius novitatem, ibi magis autem laboret, et cetera. Ad vetustatem autem concupiscibilis pertinet furtum, quod provenit ex corrupto et inordinato appetitu rei temporalis. Ideo dicit qui furabatur, iam non furetur, etc., quasi dicat: qui habebat concupiscibilem corruptam et vetustam ex corrupto appetitu rerum temporalium, iam non furetur, scilicet si vult concupiscibilem renovare, quia, ut dicitur Eccli. V, 17: super furem confusio; propter hoc dicitur Ex. XX, 15: non furtum facies. Et quia aliquis posset se excusare prae paupertate, ideo dicit magis autem laboret, et cetera. Sicut ipse fecit apostolus, ut dicitur Act. XX, 33: argentum et aurum nullius concupivi, aut vestem, vos ipsi scitis, quoniam ad ea quae mihi opus erant, et his qui mecum sunt, ministraverunt manus istae. Item II Thess. III, 78: ipsi enim scitis quemadmodum oporteat vos imitari nos, quoniam non inquieti fuimus inter vos, neque gratis panem manducavimus ab aliquo, sed in labore et fatigatione, nocte ac die laborantes, ne quem vestrum gravaremus, et cetera. Unde notandum est, quod opus manuale ad tria inducitur. Primo ad necessitatem victus acquirendam. Gen. III, 19: in sudore vultus tui vesceris pane tuo. Et ideo qui non habet unde licite vivat, tenetur manibus laborare. II Thess. III, 10: si quis non vult operari, non manducet; quasi dicat: sicut qui non comedit in necessitate peccat, ita et si non laborat. Et sic ponitur hic ad excludendum furtum. Quandoque vero inducitur contra otium, quia multa mala docuit otiositas, Eccli. XXXIII, v. 29. Et ideo qui habent vitam otiosam, tenentur manibus laborare. II Thess. III, 11 s.: audivimus quosdam inter vos ambulare in quiete nihil operantes, sed curiose agentes. His autem, qui huiusmodi sunt, denuntiamus et obsecramus in domino Iesu Christo, ut cum silentio operantes suum panem manducent. Quandoque enim inducitur ad carnis macerationem et domationem. Unde ponitur inter alia opera continentiae II Cor. VI, 5: in laboribus, in vigiliis, in ieiuniis, et cetera. Triplex ergo est ratio iniungendi laborem corporalem; sed prima omnibus necessaria est, et hoc de necessitate praecepti, quia aliis modis potest excludi otium, similiter et lascivia carnis potest alio modo domari et refrenari, et sufficit quomodocumque fiat. Sequitur quod bonum est, quod dupliciter potest intelligi. Vel in vi accusativi, et sic construetur: magis autem laboret operando manibus, et quidem non illicita, sed quod bonum est. Gal. ult.: bonum autem facientes, non deficiamus. Is. I, 16 s.: quiescite agere perverse, discite bene facere. Vel potest intelligi in vi nominativi: laboret, etc., quod bonum est, quasi haec sit ratio quare laborandum est; quasi dicat: non solum est necessarium laborare, immo etiam bonum est laborare, ut laborans possit vivere, et ut habeat unde tribuat necessitatem patienti. Eccli. XXIX, 2: foenerare proximo tuo in tempore necessitatis illius, et cetera. Deinde cum dicit omnis sermo malus, etc., ponit pertinentia ad veterem hominem in deordinatione ad alium; et facit duo: quia primo prohibet vetustatem, et inducit novitatem; secundo inducit exemplum, in principio V cap., ibi estote ergo, et cetera. Ad proximum autem potest quis male se habere dupliciter. Uno modo laedendo eum verbis malis; alio modo malis exemplis. Primo prohibet primum; secundo secundum, ibi et nolite contristare, et cetera. Prima iterum in duas. Primo prohibet vetustatem; secundo inducit ad novitatem, ibi sed si quis, et cetera. Dicit ergo omnis sermo malus, et cetera. Sermo oris praetendit et annuntiat quae sunt in anima, quia voces sunt earum, quae sunt in anima, passionum notae. Ille est bonus sermo, qui indicat bonam dispositionem interiorem, malus vero qui malam. Tripliciter autem homo ordinatur interius, scilicet ad se, ut scilicet omnia sint rationi subiecta; ad Deum, ut ratio sit ei subdita; ad proximum, quando diligit eum ut seipsum. Est ergo quandoque sermo malus, quando indicat hominem inordinatum in se, et hic est sermo falsus eius, qui aliud loquitur et aliud intendit: et similiter sermo inutilis et vanus. Item, est sermo malus qui indicat hominem inordinatum contra Deum: sicut periuria, blasphemiae, et huiusmodi. Item, etiam est sermo malus, quando est contra proximum suum: sicut iniuriae, doli, et fallaciae.
4:29
Et ideo dicit omnis sermo malus ex ore vestro non procedat. Omnis non vero aequipollet huic signo, nullus. Sap. I, 11: custodite ergo vos a murmuratione, quae nihil prodest, et a detractione parcite linguae, quia sermo obscurus in vacuum non ibit; quia certe Deum non praeterit omnis cogitatus et non abscondit se ab eo ullus sermo, ut dicitur Eccli. XLII, 20. Nunc autem deponite et vos omnia, iram, indignationem, malitiam, blasphemiam, turpem sermonem de ore vestro, Col. III. Sequitur sed si quis bonus est, et cetera. Inducit ad novitatem, quia sermo bonus benedicendus est pro loco et tempore. Prov. c. XV, 23: sermo opportunus est optimus. Si quis ergo loquitur, quasi sermones Dei, I Petr. c. IV, 11. Et ad quid? Subdit ad aedificationem fidei, id est ut corroboretur fides in cordibus infirmorum. I Cor. XIV, 26: omnia ad aedificationem fiant. Et hoc ut det gratiam audientibus, scilicet si talis bonus sermo sit probatus, vel talis sermo est conferens: quia frequenter homo ex bono sermone et per virtutem boni sermonis auditi, compunctus disponitur ad gratiam. Act. X, 44: adhuc loquente Petro verba haec, cecidit spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum. Sic loquebatur dominus, de quo dicitur Lc. IV, 22: mirabantur ex verbis gratiae, quae procedebant de ore ipsius. Eccle. X, 12: verba oris sapientis gratia.
4:30
Supra monuit apostolus abstinere a verbis malis et nocivis, hic monet abstinere a verbis et factis turbativis seu contristativis proximorum. Circa quod duo facit. Primo prohibet quod pertinet ad vetustatem; secundo persuadet quod pertinet ad novitatem, ibi estote autem invicem benigni, et cetera. Prima iterum in duas, quia primo prohibet quod ad vetustatem pertinet in generali; secundo in speciali, ibi omnis amaritudo, et cetera. Dicit ergo nolite contristare spiritum, et cetera. Contra: spiritus sanctus est Deus, in quo non cadit passio aliqua, nec tristitia. Respondeo. Spiritus sanctus dicitur contristari, quando contristatur ille, in quo est spiritus sanctus. Lc. X, 16: qui vos spernit, me spernit. Is. LXIII, 10: ipsi autem ad iracundiam provocaverunt eum, et afflixerunt spiritum sanctum eius, et conversus est eis in inimicum. Vel dicendum est quod est metaphorica locutio. Sicut enim Deus dicitur irasci propter similitudinem effectus, ita etiam dicitur contristari; quia sicut quando aliquis contristatur recedit a contristante, ita spiritus sanctus a peccante. Et sic est sensus nolite contristare spiritum sanctum Dei, id est nolite eum fugare, vel expellere per peccatum. Sap. I, 5: spiritus sanctus enim disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu, et corripietur a superveniente iniquitate. Igitur non est contristandus spiritus sanctus, et hoc propter beneficium signi salutaris. Ideo subiungit in quo signati estis, id est reformati estis, et ab aliis distincti. Qui autem habebit hoc signum secum, habebit vitam aeternam. Ideo ergo est custodiendus et nullo modo contristandus, quia sine eo non est vita aeterna. II Cor. I, 22: qui signavit nos Deus, et dedit nobis pignus spiritus. Et quando? In die redemptionis, id est Baptismi. Io. III, 5: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, et cetera. Act. I, 5: vos autem baptizabimini spiritu sancto, non post multos hos dies. Dicit autem redemptionis, quia in Baptismo fit homo particeps redemptionis factae per Christum. Sequitur omnis amaritudo, et cetera. Ubi ostendit in speciali quae pertinent ad vetustatem. Quandoque enim homo contristat amicum suum ex ira, aliquando ex industria. Sed in ira est triplex gradus, quia aliquando retinetur et manet solum in corde, sicut qui tantum interius irascitur. Aliquando vero exprimitur in voce, sine tamen contumeliae prolatione, sicut qui dicit racha. Aliquando fit etiam addita contumeliae prolatione, sicut qui dicit fatue. Primo ergo ponit quod pertinet ad iram cordis; secundo quod pertinet ad inordinatam prolationem; tertio quod pertinet ad contumeliam. In ira autem cordis ista se consequuntur. Primo, quod ira est effectus tristitiae, et haec in sacra Scriptura dicitur amaritudo. I Reg. c. I, 10: cum esset Anna amaro animo, et oraret Deum flens, et cetera. Et ideo dicit omnis amaritudo, etc., quae est per memoriam iniuriae praeteritae. Eccli. XXI, 15: non est sensus ubi abundat amaritudo. Secundo, quod statim appetit vindictam; ideo dicit et ira, quae est appetitus vindictae. Iac. I, 20: ira enim viri Dei iustitiam non operatur. Tertio, quod iratus indignum reputat, quod ei parcat, et indignum esse, quod sine punitione transeat; ideo sequitur et indignatio. Sed quantum ad inordinatam prolationem sic est clamor. Is. V, 7: expectavi ut faceret iudicium, et ecce iniquitas, et iustitiam, et ecce clamor. Ideo dicit et clamor. Similiter et blasphemia est vel contra Deum, vel contra sanctos. Lev. XXIV, 16: quicumque blasphemaverit nomen domini, morte moriatur. Ideo dicit et blasphemia.
4:31
Et addit tollatur a vobis cum omni malitia, scilicet operis. I Petr. c. II, 2: deponentes omnem malitiam, et omnem dolum et simulationem. Deinde cum dicit estote autem, etc., ponit pertinentia ad novitatem contrariam passionibus praemissis: contra amaritudinem, benignitatem.
4:32
Unde dicit estote autem invicem benigni. Quia benignus est spiritus sapientiae, et cetera. Contra iram, misericordiam; unde dicit misericordes. Lc. VI, 36: estote ergo misericordes, sicut et pater vester misericors est. Contra indignationem, condonationem; unde dicit donantes invicem, et cetera. Col. III, 13: donantes vobismetipsis si quis adversus aliquem habet querelam, sicut et dominus donavit nobis, ita et vos. Rom. c. VIII, 32: qui etiam proprio filio suo non pepercit; et paulo post sequitur: quomodo non etiam cum illo nobis omnia donavit?
4:1
1. Obsecro itaque vos ego vinctus in Domino. Ab hoc loco usque ad finem Epistolae doctrina moralis est, ita tamen, ut hoc capite paulo post initium, ex occasione, quaedam valde utilia interponantur de unitate fidelium, deque donis a Christo in Ecclesiae membra ad ejus utilitatem distributis. Graecum verbum, quod interpres vertit, obsecro, significat etiam hortari. Utraque significatio convenithuic loco. Quod ait, in Domino, referri potest ad verbum, obsecro, sive exhortor, hoc sensu: Obsecro vos per Dominuui Christum, sicut dicit ad Rom. 15. Sic enim alibi accipitur obsecrare in Do~ mino, ut 1 Thess. 4. et 2. Thess. 3. Verum magis apparet, referendum esse ad proximum nomen, vinctus; ul eo sensu vocet se Paulus vinctum in Domino, quo superiori capite et iu aliis Epistolis vocat se vinctum Jesu Christi, id est, captivum et vinculis constrictum propter Evangelium Ohristi Domini, quod praedicabat. Meminit autem vinculorum suorum ad excitandum affectum, quo sit efiicacior exhortatio.
Ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis. Verti etiam potest, ad quam vocati estis. Sensus: Ut vitam et actiones vestras instituatis, ita ut dignum est vestra vocatione. Quasidieat: Cr.mtanta sit excellentia vocationis vestrae, quanta declarata est in praecedentibus: ideo cum obsecratione vos exhortor, ut mores et studia vocationi vestrae conformetis, id est, at sancta sit et impolluta conversatio vestra. Id enim explicat post medium capitis. Hic interim subjungit, quid conjunctum esse velit sanctae conversationi, qua quis sic, ut vocatione sua dignum est, ambulat. Estque locus hic similis aliis, in quibus spirituales ac firmiores admonet, ut infirmos sustineant, ut Rom. 14. et 15. et Gal. 6.
4:2
2. Cum omni humilitate et mansuetudine. Sensus plenior, si suppleas: Idque cum omni, id est, multa humilitate et mansuetudine, qua nimirum erga proximos humiliter et mansuete se gerat homo spiritualis: humiliter quidem, ut propriae vilitatis ac fragilitatis sibi conscius nemini se anteponat ac neminem judicjt; mansueto vero, ne facile aliorum infirmitatibus offendatur et ad indignationem provocetur. Est enim mansuetudo iracundiae contraria, sicut humilitas superbiae. Nam humilitatem hoc loco virtutis esse vocabulum, non conditionis, ex Graeco perspicuum est.
Cum patientia sujjportantes invicem in charitate. Graece, cum longanimitate sustinentes etc. Id est, cum lenitate animi, si quid in aliorum moribus asperum aut vitiosum est, tolerantes per charitatem. Nam aliorum infirma tolerare ac dissimulare, proprie ad virtutem uaxpo- Oouiac; pertinet: charitas autem, qua proximum diiigimns, imperat actus hujusmodi: juxta illud, quod in laudibus cha* ritaiis primum ponitur 1 Cor. 13. Charitas patiens est, Graece, longanimis est: ut hoc loco.
4:3
3. Soliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Soliciti, Graece, studentes: et ita legit August. lib. 2. contra literas Petil. cap. 78., cum ejusdem lib. cap. 69. legisset solicite agentes. Ambrosianus vero, pro quo interpres noster vevtit soliciti servare, eodem servato sensu, legit solicite strvantes. Sensus enim est: Stuaiose ac solicite operam dantes, ut servetis unitatem spiritus, id est, animorum inter vos conjanctionem, in vinculo, seu Graece colligatione, pacis, id est, pace velut vincalo quodam animos vestros in unum colligante. Pax enim, justitiae filia, quae ab Augustino definitur, tranquillitas modi, speciei et ordinis, unitatem et concordiam animorum parit. Vide S. August. de civit. lib. 19. cap. 13. Spiritum intelligrmus humanum, id est, ar.imos hominum inter se consentientium, secuti commentarium S. Thomae et Ambrosiani; non autem, ut Graeci, Spiritum sanctum: quia quod mox sequitui: Unus spiritus, de spiritu humano convenientius accipi putamus. Hieronymus utrumque proponit intellectum: sed ita ut de humano spiritu probabiliorem faciat, ex aliarum Scripturarum collatione.
4:4
4. Unum corpus et unus spirHus. Subauditur a communi sensu, existentes: vel ut sitis unum corpus et unus spiritus. Vel hoc modo: ut cum sitis unum corpus, sitis etiam unus spiritus. Erant Ephesii fideles unum corous propter externam, visibilem et ordinatam conjunctionem, quam in Ecclesia sua habebant, tanquam membra in corpore. Sic Rom. 12. Multi unum corpus sumus in Christo. Vult autem, ut perinde sint unus spiritus: id est, animo ac spiritu inter se consentientes, tanquam essent unus spiritus. Loquitur enim de unitate Ecclesiae, tanquam unius hominis, constantis corpore et spiritu: rogatque, ut sicut unum corpus Ecclesiae constituebant externa professione, sic et animis conjuncti sint et uniti. Sic ergo vult Ephesios esse unum spiritum, quomodo dixil 1 Cor. 6. Qui adhaeret Domino, unus spiritus est. Et quomodo de primis fidelibus scriptum est Act. 4., quod multitudinis credentium erat cor unum et anima una.
Sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Quidam Manuscripti codices interposita conjuncticne legunt: Sicut et vocati estis. Quae quidem Graecorum lectio est, et ipsius Hieronymi. Subtilius autem observandum est, Apostolum ad unitatem spiritus servandam Ephesios hortari, a septemplici unitate, quae illis jam aderat. Primo, quia erant unam corpus, ut jam dictum est. Secundo, ab una spe vocationis, uthic dicitur. Tertio, quia unus erat omnium Dominus. Quarto, quia una fides. Quinto, quia unum baptisma. Sexto, quia unus omnium Deus. Septimo, quia unus omnium pater. Quod ergo hic dicit, tale est: Hortor vos, ut sitis unus spiritus: sicut et ad unam spem gloriae coelestis vocati estis. Quasi dicat: Merito exigitur a vobis unitas spiritus, qui ad eundem finem aeternae felicitatis sperando tenditis. Spes enim pro re promissa ac sperata consueto more Scripturae ponitur.
4:5
5. Vnus Dominus. Christum hominem intelligit: qui unus ac solas jure redemptionis Dominus noster est. Ideoque hoc nomine passim eum Paulus vocitat. De quo etiam 1 Cor. 8. dixit: Unus Dominus Jesus Christus. Petrus quoque sic de eo loquitur Act. 2. Certissime sciat omnis domus Israel, quia Dominum eum et Christum fecit Deus, hunc Jesum, quem vos crucifixistis. Quod de Christo secundum assumptam naturam certum est intelligi. Jam si unus omnium fidelium Dominus, a quo redempti sunt: justum est, ut in unitate spiritus illi serviant.
Una fides. Scilicet objecti ratione, quatenus unum et idem omnes credunt. Atque hoc modo unam esse fidem non modo Christianorum inter se, verum etiam antiquorum, qui Christum venturum exspectabant, et nostram, qui eum venisse credimus; recte tradunt Theologi cum Magistro Sent. lib. 3. dist. 23. Quod si una est omnium fides; debet et unus esse spiritus. Turpe est enim, eadem credentes animis et studiis esse divisos.
Unum baptisma. Argumentum est ab unitate sacramentorum, velut signorum quorundam visibilium, quibus inter se fideles in unam religionem colligantur; inter quae primum est baptisma. Sic alibi ab unitate sacramenti eucharistiae, quod inter sacramenta sanctissimum est, argumentatur, cum ait: Quoniam unus panis, unum corpus multi sumus, omnes qui de uno pane participamus, 1 Cor. 10. Cyprianus et post eum Donatistae sic locum hunc acceperunt, quasi significetur in sola Ecclesia verum baptisma conferri; et proinde, quod ab haereticis extra Ecclesiam confertur, verum baptisma non esse. Contra catholici quidam hinc statui putant, baptismi sacramentum sic esse unum, ut a quocunque et ubicunque collatum fuerit, repeti non debeat. Verum sicut Donatistae perperam ex hac scriptura petiverunt eiroris sui patrocinium; non enim aliud baptisma confert haereticus, formam Ecclesiae servans, aliud catholicus, sed uterque unum et idem baptisma Christi: sic quod catholici tradunt de baptismo non repetendo, licet verissimum sit, non tamen in hoc Apostoli loco fundatum videtur. Sicut enim unum baptisma dicit, sic et unam fidem; quae tamen et amitti potest, et amissa recuperari. Sic quoque de eucharistia loquens, unum panem dixit; quem tamen iidem fideles frequenter accipiunt. Unum igitur baptisma est ex mente Apostoli, quia sicut eadem credunt omnes fideles, ita et iisdem utuntur sacramentis, velut externis fidei symbolis, et ut S. Thomas loquitur, Ecclesiae insignibus; ac nominatim baptismate, quod propria ac peculiari ratione fidei sacramentum a patribus appellatur. Hanc baptismatis unitatem significavit 1 Cor. 1. dicens: ^Nunquid in nomine Pauli baptizati estis? quasi dicat, minime: cum Ecclesia praeter unum baptisma Christi, quod omnibus Christianis commune est, nullum aliud agnoscat. Unde August. lib. 2.cont. lit. Petil. cap. 27. unum baptisma interpretatur, quia baptisma Christi est, non hominis. Nam si hominis esset baptisma, tot essent baptismata, quot sunt baptizantes.
4:6
6. Unus Deus et pater omnium. Scilicet vestrum. Haec pars dupliciter suadet Ephesiis et omnibus fidelibus servandam unitatem spiritus: et quia unus est omnium Deus; et quia unus est omnium pater. Idem Deus exigit cultores unanimes: idem pater, filios fraterno amore conjunctos. Utitur hac duplici ratione etiam propheta Malachias apud Judaeos, cum ait cap. 2. Nunquid non pater unus omnium nostrum? nunquid non Deus unus creavit nos? Quare ergo despicit unusquisque nostrum fratrem suum?
Qui est super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis. Graece in multis codicibus vobis. Hieronymus tantum in omnibus legit, non addito pronomine. Commentarius Ambrosiani nostrae lectioni subscribit, ut et Graeca Complut. cum quibusdam aliis. Omnes et omnia genitivi sunt in Graeco, rcavTwv, communes masculino et neutro generi. Hinc quatuor emergunt diversae Latinae versiones. Prima, quae nostri est interpretis, super omnes, et per omnia. Secunda, super omnia et per omnes: quomodo legit et exponit Ambrosianus. Tertia, super omnes et per omnes: quae lectio apud Hieronymum est, atque a Fabro et Cajetano probatur. Quarta, super omnia et per omnia; quomodo vertit Erasmus. Quam vero lectionem ex his oirnibus poscant Graecorum commentarii, non potest ex iis certo colligi; tametsi satis appareat, eos stare pro tertia; maxime quod illud extremum, et in omnibus vobis, masculinum genus secum adferat, a quo priora reembra genere discrepare, non est a quoquam illorum annotatum. Nec sane quadrabat, aliud genus in prioribus intelligi, quam in postremo; quum sit sermo continuus. Quin et circumstantia loci masculinum genus expetere videtur, idque relatum ad ipsos Ephesios; tanquam eis diceret: Unus Deus et pater est omnium vestrum, qui est super omnes vos et per omnes vos, et in omnibus vobis. Quod ita brevissime Theodoretus exponit, super omnes, dominio; per omnes, providentia; in omnibus, justificatione. Caeterae tres lectiones generaliorem exigunt commentarium; quo nimirum omnes personarum, et omnia rerum universitatem comprehendat. Ubi denique notandum cum Hieronymo et Aquinate, tres praepositiones, quibus hic utitur Apostolus, sigillatim ad tres in Deo personas, per appropriationem, referri posse: ut super omnes, vel super omnia, Patri congruat, qui est auctor omnium, et, ut S. Thomas loquitur, fontale principium divinitatis; per omnes vel per omnia, Filio, per quem omnia facta sunt, quique est sapientia attingens a fine usque ad finem fortiter, Sap. 8.; in omnibus autem, Spiritui sancto, cujus habitaculum ac templum sunt fideles, quique replevit orbem terrarum, Sap. 1.
4:7
7. Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Hoc quoque pertinet ad commendandam unitatem spiritus inter fideles. Unicuique nostrum, inquit, gratiam aliquam habenti, data est ea gratia a Deo, non pro ratione dignitatis aut meritorum cujus |ue, sed prout Christo placuit unicuique liberaliter elargiri. Ncn est igitur, ut quis insolescat adversus alterum, quod plus aliquid habeat: totum enim quod habet, donum est, non pro meritis datum, sed secundum mensuram, quam ei gratuito admensus est donator Christus. Sermo est de gratia, quam Theologi vocant gratis datam; nt patet ex conseqneutibus.
4:8
8. Propter quod dicit. Id est, ad significandamgratuitam hanc donationem Christi, dicit Propheta David Psalm. 67. Ascendens in altum captivam duxit captivitatem. Graecum participium avajiag tempus praeteritum significat, ideoque videri posset Latine reddendum hoc aut simili modo: cum ascendisset in altum. Quodque sequitur, captivam duxit captivitatem, Graece est, captivavit captivitatem; quomodo legit August. serm. 43. de verbis Domiiii. Porro captivare captivitatem Hebraea phrasis est, pro eo, quod Latine dicitur, capere, seu ducere captivos. Sic enim Hieronymus vertit Deut. 21. et alibi. Quod autem in tertia persona citat Apostrlus, apud Psalmistam in secunda dicitur: Ascendisti in altum, cepisti captivitatem. Qua in re nulla discrepantia est, cum sit alterum ex altero consequens. Jam quod ad intelligentiam versiculi attinet, qui literalern sensum Psalmorum curiosius scrutantur, volunt, totum Psalmum esse epinicion quoddam pro victoria de Syris habita, qua multi ex illis captivi ducti fuerint a populo David; quae victoria describitur 2 Reg. 8. Alii ad alias refsrunt victorias veteris populi. Quamvis autem hujusmodi sensus non sit contemnendus: dubitare tamen non debemus, quin verus sensus versiculi ab Apostolo citati sit ille, quem Spiritus sanctus hoc loco per Apostolum ostendit; sive literalis sit, sive mysticus. Quidam sic exponunt: postquam ascendit Christus in altum, id est, postquam elevatus est in ciucem, captivos cepit, ac sibi proprios fecit omnes, quos redemit. Juxta illud, quod de se Dominus ait: Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum, Joan. 12. Hoc autem dicebat, inquit Evangelista, significans, qua morte esset moriturus. Se-i hunc sensum, etsi pium, non esse praesentis loci, manifestum est, cum ex eo, quod Apostolus dicit, Christr.m, priusquam ascenderet in altum, de?cendisse in inferiores partes terrae: tum quia diserte versiculum interpretatur de ea ascensione, qua Dominus ascendit supra omnes coelos. Alii proinde sensum hunc reddunt: Christus cum ascenderet in coelum, una secum adduxit et in coelum subvexit iu ferni spolia, id est, animas justorum, quae prius apud inferos velut captivae tenebantur. Rursus alii per captivitatem intelligunt Satanam, et maia per eum invecta, pec catum, mortem. maledictionem. Haec enim Theophylactus, captivitatem exponens, enumerat. Ne.que his commentariis obstat ordo temporis, quem inter ascensionem et captivitatem statuat Apostolus, qui Graece scripsit. Nam non necessario ita reddas Graeca: Postquam ascendit in altum, captivam duxit captivitatem, scilicet, ut prius sit ascendisse, quam captivos ducere: sed participium avaj3aq potest reddi per praeteritum imperfectum. Qui sensus probe consistit: quoniam justorum animae simul cum Christo ascendente subvectae sunt in coelum. Satanas autem captuc est et alligatus non proprie per ascensionem Christi, sed per crucem, quae praecesserat: ideoque horum commentariorum posterior non recte habet. Alii mentem Apostoli sic explicant: Christus postquam gloriosus in altitudinem coelorum ascendit, multos homines ex omni gente cepit captivos: idque per Apostolos suos, quos fecit hominum piscatores, et quorum principi dixerat: Ex hoc jam eris homines capiens, Luc. 5., captivos, inquam, cepit, felici captivitate: quando tyrannide diaboli liberatos sic illos sibi subjecit ac in potestatem redegit, ut non modo sancta libertate per charitatem ipsi servirent, sed et filios ac fratres suos eos faceret, atque in spem haereditatis assumeret. Hunc sensum sujr^erunt Thomas in comment. et Jansenius in mystica paraphrasi Psalm. 67.
Dedit dona hominibus. In Psalmo tam secundum veritatem Hebraicam, quam juxta versionem LXX. legitur, accepisti dona in hominibus. Quaeritur ergo, quomodo citatio Paulina congruat cum eo, quod in Psalmo scriptum est, cum accipere et dare non modo diversa sint, sed etiam oppositionem habeant inter se. Respondet August. Psalmi versiculum enarrans, Apostolum secundum hoc locutum esse, quod Deus filius cum patre fecit, mittens hoir.inibus Spiritum sanctum, qui spiritus est Patris et Filii: Psalmistam veio secundum illud, quod idem Christus in corpore suo, quod est Ecclesia, intelligitur: sic enim et ipsum in hominibus, tanquam membris suis, dona accepisse. Verum sensus hic in litera fundamentum non videtur habere. Aliis itaque magis placet Hieronymi responsio, dicentis, quod in Psalmo Christus dicitur accepisse, non dedisse, quia nundum factum hoc erat, sed futurum promittebatur. Hic autem dedisse dicitur, quiajam per omnes Ecclesias toto orbe fundatas dona sua dis*ribuerat. Videtur Hieronymus, ut breviter dicam, hunc sensum indicare: Accepit dona danda seu distribuenda Lominibus, quasi dicat: accepit dona in homines: sicut dicimus, ducem accepisse stipendia in milites, utiqae distribuenda. Certe Petrus utrumque explicat Act. 2., quum de Christo, ferme in eandem cum Paulo sententiam, ita loquitur: Dextera Dei exaltatus, et promissione Spiritus sancti accepta a Patre, effudit hunc, quem vos videtis et auditis. Ubi promissionem Spiritus sancti ipsum Spiritum sanctum promissum intelligit, hoc est, ejus dona, quae Christus a Patre accepta effudit in homines. Confirmanthanc expositionem alia Scripturae loca, in quibus accipere videtur idem valere, quod dare, dum videlicet accipitur quippiam, ut detur, velut Exod. 25. Loquere filiis Israel, ut tollant mihi primitias, Hebr. accipiant: id est, dent; et 3 Reg. 17. Da mihi paululum aquae, Hebr. cape. Christus igitur accepit dona in hominibus, non tam quod dona, de quibus hoc loco, susceperit in seipso, quamvis alioqui plenus omni gratia: quam quod potestatem elargiendi dona in homines acceperit. Accepit autem, non solum a Ueo, ut homo: verum etiam a Patre, ut filius. Est et alia responsio, quam late explicat Jansenius in annot. Psaiuii Davidici, ut ideo dicatur Apostolus mutasse verbum accepisse in dedisse, quod significare voluerit, Deum non accipere dona in hominibus, nisi sua prius illis det: imo non aliud accipere, quam hoc ipsum, quod dat: ut proinde Deum accipere, non sit diversum existimandum ab eo, quod est, Deum dare. Sensus hic pius et catholicus est: sed is, quem secimdo loco adduximus, magis mihi videtur germanus. Tropus sermonis mutuatus videtur a principibus, qui dum regno inaugurantur, pro laetis auspiciis pecuniam spargant in populum.
4:9
9. Quod autem ascendit, quid est, nisi quia et descendit primum in inferiores partes terrae? Philosophatur Apostolus in verbo ascendit. Graece enim est; to <5s avejjr^ xi ianv. Illud autem ascendit, quid est etc. Porro quas dicat inferiores partes terrae, discrepant intftrpretes. Alii terram ipsam intelligunt, ad quam desceuuit Christus per incarnationem: ut sensus sit, Christum e coolo descendisse in infimam mundi partem, quae est terra. Sensum hunc S. Thcmas non rejicit, Cajetanus etiam amplectitur, et cum eo Catharinus et Arias. Pro his facere videtur consequentia, quam Apostolus indicat, hujusmodi: Christus ascendit in coelum, ergo prius descendit in inferiores partes terrae. Quae consequentia promptior est, si terram absolute intelligas, quam si quid aliud: nam ascensio Christi e terra in coelum intelligitur. Alii de sepulchro exponunt, juxta illud, quod Dominus de se dicit Matth. 12. Sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus: sic erit filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus, id est, in sepulchro, secundum probabilem expositionem. Porro Hieronymus, Ambrosiauus, et plerique alii tam Graeci quam Latini, infernum intelligunt, ad quem Christus secundum animam descendit, ut sanctorum animas, inquit Hieronymus, quae ibi tenebantur inclusae, secum ad coelos victor abduceret. Qui sensus, etsi non certus, probabilitatem tamen prae caeteris habet. Primum ex ipsa phrasi, qua utitur Apostolus: nam inferiores partes, id est, infima terrae, nihil aptius quam quod nos infernum dicimus, significant: ut inPsalm. 62. introibunt in inferiora terrae. Deinde, quia descensus Christi ad inferos paulo ante praecesserat ipsius in coelos ascensionem: tum ex loco Ecclesiastici 24., ubi sapientia divina sic loquitur: Penetrabo omnes inferiores partes terrae, et inspiciam omnes iormientes, et illuminabo omnes sperantes in Domino. Quae verba descensionis Christi ad inferos continent illustrem Prophetiam. Denique ex eo, quod hic sequitur, ut impleret omnia, de cujus intellectu paulo post agemus. Hoc igitur est, quod dicit Apostolus: Illud, quod de Christo dictum est, ascendit, quid aliud nobis insinuat,'ac tacite intelligendum relicquit, quam quod idem ipse prius descendit in terram usque ad infimas ejus partes? Sed notandum, sequelam argumenti ab Apostolo indicati pertinere tantum ad descensum Christi in terram; neque enim Christus in coelum ascendere potuisset elevatione humanae naturae, quam de terra acceperat; nisi prius, assumptione humanae naturae, in terram descenderet. Quae quidem consequentia supponit in Christo naturam divinam, qua cum Patre etiam ante incarnationem in coelis erat. Caeterum Apostolus dicere voluit inferiores partes terrae, ad majorem expressionem humilitatis Christi, qua non contentus e coelo in terram descendisse, etiam infima terrae loco, consolandi suos causa subire voluit; simul ut plenius ostenderet id, quod statim subjungit, Christum implesse omnia. Utrum autem usque ad inferos damnatorvm penetraverit, idque ex Scriptura probari possit; pendet ex vero sensu verborum Petri 1 epist. 3. et 4., ubi dicit Christum etiam mortuis, qui in carcere erant, Evangelium praedicasse. Quod quidem arbitramur de iis, qui poenis purgatoriis tenebantur, potius esse intelligendum; ut proinde ad purgatorii locum, non autem usque ad infernum gehennae, Christi descensum extendere nos oporteat.
4:10
10. Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes coelos. Utrumque verbum praeteriti temporis est, sicut et in parte praecedenti: quod ex Graeco liquet. Significat autem hic meritum humilitatis Christi; quasi dicat: Qui tam profunde descendit, ut non potuerit profundius (neque enim decebat, autad oeconomiam assumptae carnis pertinebat, ut ad infernum damnatorum descenderet), idem ipse, merito tantae humilitatis ac demissionis sui, quam utique in voluntate sua habuit, antequam daret effectui, tam alte ascendit, ut non potuerit altius: ascendit enim super omnes coelos. Locus notandus contra Calvinum, qui negat, Christam quicquam sibi meruisse. Nec minus contra veteres haereticos Ebionem etPhotinum, qui negabant, Christum ante Mariam fuisse. Itemque contra eos, qui duos filios (ut ait Hieronymus Nestorianos quasi digito praemonstrans) insano errore confingunt, filium videlicet Dei, et filium hominis: cum hic apertissime dicatur, quod idem ipse sit ascendens atque descendens. Haec eadem a Graecis commentatoribus contra utramque haeresim pari diligentia sunt aunotata. Restat explicandum, quo sensu dicatur Christus ascendisse super omnes coelos. Et quidem recte post Hieronymum docetThomas, non solum significari, quod ascenderit super omnes coelos corporales, sed etiam super omnem creaturam spiritualem: secundum id, quod supra cap. 1. legitur a Patre constitutus supra omnem principatum et potestatem etc. Sicut enim dignitate, sic et loco superior est omnibus Christus homo. Verum idem Thomas 3. q. 57. art. 4. sic intelligit Christum ascendisse super omnes coelos corporeos, ut nulla pars coeli sit eo superior, sed extra totam continentiam coelestium corporum corpus Christi locatum sit. Hanc Thomae sententiam defendunt ejus commentatores, Cajetanus et Medina. Rursumque Cajetanus in hunc locum scribens, quamvis (inquit) supra omnes coelos non sit vacuum neque plenum: est tamen ibi Christus homo, qui non eget vacuo aut pleno continente. Proferunt autem praeter locum praesentem etiam alias Scripturas, Hebr. 4. Qui penetravit coelos, et 7.: Excelsior coelis factus. Et in Psalmis: Elevata est magnificentia tua super coelos. Item: Psallite Domino, qui ascendit super coelum coeli ad Qrientem. Quas voces Ecclesia in divino officio refert ad Christum. Cui etiam canit in haec verba: Qui triumphator hodie super omnes coelos ascendisti. Sed profecto, tam recepta est apud omnes fideles, omniumque animis impressa sententia, Christum corporaliter esse in coelo, non autem extra aut supra coelum: ut periclitetur explodi, qui contrarium dixerit. Didicerunt enim ex symbolo fidei Christum ascendisse in coelum: nec aliud interrogati de Christo, ubi nunc sit secundum corpus, respondebunt, quam eum in coelo esse, et in altari. Unde et Christi ascensionem in coelum, non supra coelum, celebrat Ecclesia: et de eo canit ex Psalmis: Dominus in templo sancto suo 3 Dominus in coelo sedes ejus, Dominus in coelo paravit sedem suam. Et ut de novo testamento Scriptaras proferam, Marci ult. et Act. 1. legitur assumptus in coelum. Et Petrus de eo Act. 3. Quem oportet coelum suscipere usque in tempora restitutionis omnium. Et Paulus Phil. 3. Nostra conversatio in coelis est, unde etiam salvatorem exspectamus Dominum nostrum Jesum Christum. Et Hebr. 8. Qui consedit in dextera sedis magnitudinis in coelis. De eodem sic Augustinus sub finem Epist. 57. ad Dard., Christum, inquit, et ubique totum praesentem esse ne dubites, tanquam Deum; et in loco aliquo coeli, propter veri corporis modum. Et lib. de fide et symbolo cap. 6. Christum in coelo esse credendum est. Et serm. 43. de verbis Domini, Christum in altum, id est, in coelum, ascendisse dicit, quia nihil altius coelo. Gregorii quoque verba sunt hom. 9. super Evang. Caro nostra per redemptorem nostrum in coelo collocata est. His accedunt rationes. Nam extra coelum esse, nullius est dignitatis, et, si supra extimum coelum esset Christus, esset extra regnum suum. Non enim regnat extra coelos. Atqui plane condecet, ut rex in regno suo resideat. Item quamvis Christus descenderit in inferiores partes terrae: non tamen usque ad centrum mundi descendit. Sicut ergo descendit usque ad eum locum inferiorem, ad quem descendere eum conveniebat: ita ascendit usque ad supremum locum corpori ejus glorioso congruentem: qui non extra universum corporeum, sed in aliqua ejus parte ponendus est. Sic enim institutum est hoe universum a Deo, ut extra ipsum nihil esset. Ac sane desinet esse universum, si extra ipsum Christus homo vel quippiam aliud ponatur. Quod, puto, considerans Hieronymus in comment. sententiam, quae facit Christum omnes coelorum sphaeras transcendisse, atque in summo coeli fornice, quam nostri circumferentiam vocant, constitisse, proponit quidem, sed non probat. Eandem Liranus simpliciter improbat ac rejicit. Quin ipse Thomas scribens in 3. distinct. 22. quaest. 3. art. 3. quaesito primo scribit, non dici Christum ascendisse super omnes coelos, quasi sit extra coelum empyreum, sed quia in altissimam partem coeli empyrei ascendit, utpote exaltatus usque ad supremum locum corporalium. Igitur ex ipsius S. Thomae sententia priori, quam veriorem putamus, super omnes coelos ascendisse Christus dicitur, quia coelos omnes penetravit ascendendo usque ad snrnmum coelum, ejusque supremam partem: quomodo Pontifex Aaronicus penetrabat singulis annis usque ad intima sanctorum, sed non ultra progrediebatur. Huc enim alludit Apostolus Hebr. 4., cum dicit,nos habere Pontificem magnum, qui penelravit coelos, Jesum filium Dei. Quoniam autem locus dignitati respondet: ex consequenti intelligit, quod est in aliorum commentariis, Christum hominem ascer.disse super omnem altitudinem coelestium virtutum, velut accepta possessione regni ac dominii, quod secundum assumptam naturam habet super omnem creaturam. JJt impleret omnia. De se scripta, ut quidam exponunt. Alii omnia hominum genera spiritualibus donis implenda significari putant. Alii vero ad omnia loca referunt, idque probabilius. Nam de locis sermo praecessit. Itaque videtur hic esse sensus: Ita denique factum, ut idem ipse Christus homo potentia dominationis suae repleit omnia; terram, inferos, coelam; postquam omnia ea loca ipse adivit. Loquitur enim Apostolus de Christo, quasi de rege, qui totius regni sui possessionem capit, non singula quaeque loca regni per seipsum accedendo, sed principalia tantum. Quod quum fecerit, dominatum habet in omnia regni loca, et ubique rex agnoscitur.
4:11
11. Et ipse dedit quosdam quidem Apostolos. Verba praecedentia ab eo piincipio: Quod autem ascendit, quidam notis parentheticis includunt, quo haec pars cum illa superiori: Dedit dona hominibus, continuetur; hic onira jara incipit Apostolus illa dona recensere. Quanquam et sine parenthesi sermo bene cohaeret: ut sensus sit: Et idem ipse, tanquam rex inauguratus regno suo, jamque potestate implens omnia, liberaliter in homines sparsit ac distribuit dona sua. Nam alios quidem dedit Ecclesiae, id est, posuit in Ecclesia, Apostolos Sic enim loquitur 1 Cor. 12., ubi similis est donorum seu chavismatum enumeratio. Cum autem illic dicatur Deus posuisse in Ecclesia, primum quidem Apostolos etc, hic autem Christus dicatur eosdem dedisse; non obscura significatio est, Christum esbe Deum Qui vero per Apostolos intelligantur, in ejusdem Epist. ad Cor. comment. satis explicatum est. Nec enim assentiendum Ambrosiano, qui praeter morem Scripturae Apostolos interpretatur Episcopos. Sed quaeres, cum Apostoli a Christo electi et ordinati fuerint, non modo ante ipsius in coelos ascensionem, verum etiam ante passionem et mortem: quomodo verum est, quod Paulus scribit, Christum posteaquam in altum ascendit, dedisse dona hominibus Apostolos? Nam quomodo post illud tempus dederit Prophetas, quaestionem non habet, si intelligamus, de quibus Prophetis hic loquatur Apostolus; id quod stalim explicabitur. Forte aliquis respondendum putabit, Paulum loqui de Apostolis post Christi ascensionem excitatis, qualis ipse imprimis, tum Barnabas, Silas, Jadas, quorum in Adis fit mentio, et alii nonnulli. Sed non est ad eos arctandus Apostoli sermo, nec ullo modo excludendi sunt, qui in Apostolis primi fuerunt, et Christum in carne viderunt. Dicendum ergo, Christum postquam ascendit in coelum dedisse Apostolos, non eos eligendo, quod fecerat ante pass:onem; nec praecipiendo, ut Evangelium praedicarent per omnes gentes, quod fecit antequam in coelum abiret: sed per Spiritum sanctum, quem post ascensionem suam misit, docendo cos, et aliis gratiae muneribus Apostolatui necessariis cumulando; insuper eos impellendo ad opus Apostolicum, cui jam ante destinati erant, exsequendum. Hoc enim est, quod hic vocat, dare Apostolos. Quod quidem Christus facere coepit a die Pentecostes.
Quosdam autem Prophetas. Novi testamenti Prophetas intelligit; de quibus in capite praecedenti dixit: Sicuti nunc revelatum esl sanctis Apostolis ejus et Prophetis. Sed plura de hoc Prophetaet 14.
Alios vero Evangelistas. Id est, eos, qui singulari dono praedicandi Evangelii praediti erant; quales in Actis Apost. Stephanus et Philippus diaconi, quorum posterior etiam Evangelista appellatur Act. 21. Nam quibus, et quo successu praedicaveritEvangeliuin, luculente docet ejusdem libri historia cap. 8., quales etiam Apollo Alexandrinus, et secundum Chrysostomum Priscilla et Aquila. Minus recte per Evangelistas Ambrosianus diaconos, Oecumenius eos, qui scripserunt Evangelium, intelligunt: tametsi contingat, ut in Stephano et Philippo, eundem esse Evangelistam et diaconum, nec dubitandum sit eos, qui Evangelia conscripserunt, fuisse etiam Evangelistas officio praedicancH, de quo Paulus ad Tim. 2. Epist. 4. Opus fac Evangelistae.
Alios autem Pastores et Doctores. Idem Ambrosianus Pastores interpretatur lectores; Doctores autem seu magistros intelligi vult exorcistas, aut certe eos, qui literis et lectionibus pueros solebant imbuere. Sed utrumque absurde, licet ille conetur rationem aliouam suae interpretationis reddere. Vera et indubitata expositio est, quam alii fere omnes tradunt, Pastores esse, quorum officium est pascere, id est, regere populum Dei; quales praecipue sunt Episccpi, quos Act. 20. Paulus admonet hujusmodi verbis: Attendite vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus sanctus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo. Ductores autem, qui gratiam habent docendi populum Dei ea, quae sunt Christianae religionis. Observa, non dicere Paulum alios pastores, alios doctores, sed alios pastores et doctores; cujus rafio est,,]nia quicunque pastores sunt, iidem esse debent etdoctores, cr.m primum ac potissimum munus pastoris sit, populum pascereverbo Dei. Quocirca nemo, quamvis sanctus sit, inquit Uieronymus, pastoris sibi nomen assumere debet, nisi possit docere, quos pascit. In eandem sententiam locum hunc Apostoli tractant Augustinus epist. 59. et Gregorius homil. 19. super Ezech. Sic idem Apostolus 1 Tim. 3. vult Episcopum esse doctorem: quod plenius explicans ad Tit. 1. sto ait: ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos, qui contradicunt, arguere. Nec enim sufficit, Episcopum ita doctum esse, ut rudes instruere possit in fide Christiana, sed exacta quaedam in eo doctrina requiritur, ut et solidum cibum provectioribus praebeat, et adversarios sanae fidei potenter redarguere valeat. Hinc est, quod Timotheum, quamvis jam Episcopum, et in sacris literis ab infantia institutum, adhuc hortatur Apostolus, ut attendat lectioni 1 Tim. 4. et 2 Tim. 3. Dixi, praecipue significari Episcopos nomine pastorum, nam generaliter huc etiam Parochi pertinent, qui sub Episcopis, tanquam eorum opitulatores, animarum curam gerunt; quod Theophylactus innuit, dum scribit, per pastores intelligi posse presbyteros et episcopos. Nam et presbyteros curam animarum habentes pro ratioae ac modo sui officii doctores esse oportet; magis, minusve, juxta conditionem plebis sibi commissae. Certo enim Parochi debent ea tradere, quae a multitudine capi possunt, et quae omnibus necessaria. Non ost autem necesse ounies eos esse Prophetas, id est, qui sublimiora ac secretiora queant tradere. Vide, quae diximus ad illud 1 Cor* 14. aut in prophetia, aut in doctrina. v. 6. Sei quaeres, sintue aliqui iu Ecclesia doctores, non pastores? Certe tales agnoscit ipsa Ecclesia, quando in Litaniis distinguit: Gmnes sancti Pontifices, orate pro nobis. Omnes sancti Doctores, orate pro nobis. Tales fuere Clemens Alexandrinus, Pantaenus, Origenes. Beda, Bernardus, Aquinas et alii multi Doctores non Episcopi neque Parochi. Nam et de hujusmodi canit Ecclesia: 0 Doctor optime. Adde, quod etiam ex illis, qui fuerunt Episcopi seu Pastores, multi fuere Doctores eorum, quorum non erant Pastores; ut Augustinus, Ambrosius, Chrysostomus et alii permulti, qui multos fideles scriptis suis doctissimis docuerunt, et adhuc docent, ad quos pastorale eorum munus non extendebatur. Obiter animadverte cum Cajetano, di- \ ersitatem membrorum, quae hic enumerantur ab Apostolo, formaliter intelligendam esse. Non enim ita Christus quosdam dedit Apostolos, ut non iidem ipsi fuerint et Prophetae, et Evangelistae, et Pastores, atque Doctores; sed officia ac dona distincta sunt, licet in easdem personas vel omnia, ut in Apostolos, vel aliqua concurrant. Argumentatur ex hoc Apostoli loco sectarius contra Primatum Romani Pontificis, inquiens: Hic non audimus Papam, qui sane praetermitti non debuit, si prima est ejus dignitas inter gradus Ecclesiae. Respondeo, nec audimus episcopos, presbyteros, diaconos. Neque enim Paulus instituit hic recensere gradus bierarcbicos Ecclesiae; sed adferre in medium aliquot charismata Spiritus sancti, data a Christo ad doctrinam et gubernationem Ecclesiae. De illis enim praemiserat: Dedit dona hominibus. Nam ejusmodi quoque enumerantur 1 Cor. 12. Quanquam Papa sub nomine pastorum ac doctorum comprehenditur: est enim summus Ecclesiae pastor et doctor. Pertinet etiam ad Apostolos, primo loco nominatos, quatenus usque hodie munus Apostolicum exercet Romanus Pontifex, dum ad infideles mittit Evangelii praecones, et novas apud eos fundat Ecclesias.
4:12
12. Ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Docet cujus rei gratia dona fidelibus data sint; scilicet non ad privatum commodum, sed ad publicam utilitatem; ut haec consideratio reprimat fastum eorum, qui donis quibusdam praediti, alios prae se contemnebant. Pro consummatione, Hieronymus legit instructionem: in commentario autem utrumque conjunxit, dicens, ad perfectionem, instructionemque sanctorum. Erasmus vertit, ad instaurationem. Verti etiam potest, ad compositionem. Haec enim omnia significat Graeca dictio xaxapttajjloq, deducta a verbo, quod habetur Gal. 6., ubi nos legimus, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis. Sed pro nostra versione, quae eadem est apud Ambrosianum, faciunt Graecorum scholia, et contextus Apostoli. Quam proinde et Erasmus in annotationibus maxime probat, et in paraphrasi secutus est. Dicit ergo Paulus, Christum dedisse Apostolos et caeteros, quos enumeravit, ut quisque eorum diligenter incumbat in opus sui ministerii, ad aedificationem, id est, spiritualem profectum corporis Christi; quod est Ecclesia; idque totum ad hunc finem, ut universa sanctorum, hoc est fidelium, societas perfecta, consummata, omnibusque partibus absoluta reddatur. Hoc ordine construenda esse Apostoli verba, probat ordo rerum. Nam primum est opus ministerii, cujus effectus aedificatio, quam denique sequitur aedificii consummatio. Quo facit etiam praepositio Tcpoc, primo tantum membro apposita, quae servit causae finali significandae.
4:13
13. Donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Explicat perfectio nem, ad quam ordinantur praedicta ministeria. Quod dicit, occurramus, alii non male vertunt, perveniamus; nam verbum Graecum etiam alibi pro eo, quod est, pervenire ponitur; ut Act. 16. et 18., quemadmodum et ab Oecumenio annotatum est. Quaeritur autem, quando fiat occursus iste, sive perventio, cujus hic meminit Paulus; utrum in hoc saeculo, an in futuro. Latini fere de futuro saeculo interpretantur; in eo tamen diversi, quod nonnulli verba illa, in virum perfectum, in mensuram aetatis etc, referunt ad resurrectionem corporum, alii vero ad perfectionem spiritualem, quam tunc habituri sumus. Secundum priores sensus est, donec omnes electi per unitatem fidei et cognitionis Christi filii Dei, tandem in resurrectione consequamur virilem perfectionem, quoad aetatem et robur corporale, dotesque gloriosas illi corporis perfectioni respondentes; videlicet provehendi ad mensuram plenae ac perfectae aetatis Christi, tanquam exemplaris nostri, cujus quidem corpus provectum fuit usque ad aetatem plenam virilem, nempe triginta trium annorum, in qua et resurrexit. Ex hoc loco sic intellecto, probant, omnes electos in aetate et statura virili resurrecturos; non tamen, ut quidam voluerunt, omnes in sexu virili, quia quod hic dicitur, in virum perfectum, non ad sexum referendum dicunt, sed solum ad aetatem et robur, quae sunt utrique sexui communia. Pluribus hunc sensum prosequitur Anselmus ex Augustino lib. 22. de civit. cap. 15. et sequentibus. Eundem adfert et Thomas priori loco. Hieronymus quoque in epitaphio Paulae cap. 12. hac scriptura utitur, ut doceat, omnes in aetate perfecta resurrecturos. Porro secundum posteriores, sensus est: Omnes electos per unitatem fidei et agnitionis filii Dei tandem evasuros in virum perfectum et mensuram aetatis plenitudinis Christi; quia in futuro saeculo totum corpus Ecclesiae, quod est corpus Christi mysticum, ad exemplum veri corporis Christi omni ex parte perfectum erit, ut jam nec membrum ullum desit, nec ulla perfectio amplius in eo desideretur. At vero Graeci interpretes locum hunc, perinde ut ea quae praecedunt et sequuntur, intelligunt de eo, quod agitur in praesenti saeculo, ut hic sit sensus: Christus tam varios, ut dictum est, ministros instituit in Ecclesia, ad consummationem sanctorum, in aedificationem corporis sui, eosque tantisper laboraturos, donec omnes ad vitam destinati, alii post alios, durante hoc saeculo, perducamur et perveniamus in unam eandemque fidem, et veram cognitionem Christi filii Dei, cum eo profectu, ut evadamus in virum perfectum: id est, ut virile robur et constantiam in fide et cognitione Christi assequamur, tanquam mensuram plenae et perfectae aetatis Christi in corpore suo mystico, ut in vocabulo viri etiam sexus intelligatur, sed spiritualiter. Sensum hunc, praeter Graecos Chry- 80stomum, Theophylactum et Oecumenium, tradit etiam Hieronymus in comment., item Ambrosianus, Haimo et Sasboldus, denique S. Thomas posteriori loco, dicens, posse verba haec intelligi de fructu ultimo praesentis vitae, in qua suo modo perficitur corpus Christi mysticum, spirituali perfectione, ad similitudinem corporis Christi veri. Sed et Augustinus lib. 22. de civit. Dei post explicatam priorem sensum tandem cap. 18. hunc quoque adducit, magisque probat. Certe ipsa Apostoli verba, sicut ostendimus in 4. Sent. dist. 44., prorsus exigunt hujusmodi intellectum. Nam occurrere, seu pervenire in unitatem fidei, non est futuri saeculi, in quo, fide cessante, videbimus facie ad faciem 1 Cor. 13., sed praesentis; in quo per fidem ambulamus, et non per speciem. 2 Cor. 5. Quod autem alii exponunt, in unitatem fidei } id est, per unitatem, coactum est, et praeter usum Graecae praepositionis. Optime vero quadrat huic intellectui, quod sequitur.
4:14
14. Ut jam non simus parvuli, fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae. Id est, ut non amplius puerorum more, quibus imperfectum et instabile judicium est, fluctuemur, id est, inconstantes simus, in diversas opinionum partes jactati et circumacti quovis vento doctrinae; utpote nescientes dijudicare, quae doctrina vera sit, quae falsa, sed tantum probabilitate quadam et apparentia, velut flatu qaodam, modo inhanc sententiam, modo in illam leviter impulsi. Hoc, inquam, ne nobis contingat, praestatur illorum ministerio, quos Christus Ecolesiae dedit Apostolos, Prophetas etc. Metaphora sumpta a navigantibus; qui si rectore careant, temere feruntur quocunque ventus impulerit.
In nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris. Pro nequitia Hieronymus fallaciam legit, Augustinus illusionem. Graece est xujSsia, qua voce, ut annotant Graeci commentatores, proprie significatur ludus aleae, vel tesserarum; in quo qui potest, collusorem circumvenit et fallit calculorum transpositione; inde transfertur ad fallaciam in genere significandam. Cohaeret autem sententia praecedentibus, hoc modo: Ut non amplius jactemur et circumagamur quovis vento doctrinae per fallaciam bonum, sive philosophorum, sive Judaizan tium, sive haereticorum, perque versutiam eorum, qua nos adoriuntur, atque in errorem inducunt. Huic sensui convenit, quod Augustinus pro circumventione legit machinationem; hoc enim propius exprimit vim Graecae dictionis,
4:15
15. Veritatem autem facientes in charitate ciescamus in illo per omnia, qui est caput Christus. Particula, in charitate, quibusdam videtur jungenda cum sequenti verbo crescamus, sicut eandem in extremo periodi hujus repetitam, construendam putant cum illo: augmentum corporis facit. Autem, adversative positum est, quasi dicat: Sed ut veritatem facientes etc. Item pro duobus vocabulis, veritatem facientes, iu Graeco unum et simplex est participium, quod Erasmus vertit, veritatem sectantes; Hentenius, veritatem servantes; TheophyJacti interpres, modo veritatem loquentes, modo veritati studentes. Sensus Apostoli est: Quin potius ut veram Christi doctiinam, quam Apostoli, pastores et doctores Ecclesiae praedicant, amplexi, per omnia membra in charitate crescamus, et augeamur in ipsum, sic enim Graece est, scilicet Christum, qui est caput totius corporis. Hoc est, ut hujusmodi incrementis proficientes, tandem respondeamus capiti nostro, cujusmembra sumus, id est, Christo, qui omnino pertectus est. Illud per onmia Graeci interpretantur, per omnia nostra, vitam nimirum et doctrinam; sed ut membra subintelligantur, sicut nos exposuimus, invitat, quod sequitur:
4:16
16. Ex quo totum corpus compactum et connexum. Augustinus converso ordine legit, connexum et compactum; idque Graeco textui convenientius. Est autem priori loco idem verbum, quod sub finem capitis tertii vertit interpres constructa, de cujus significatione ibi diximus.
Per omnem juncturam subministrationis. Haec pars ordinanda cum praecedentibus, ut patet ex loco simili Col. 2., qui sic habet: Ex quo totum corpus per nexus et conjunctiones subministraium et constructum, crescit in augmentum Dei. Quod autem ibi nexum, et hic juncturam reddit interpres, alii commissuram vertere malunt.
Secundum operationem, Graece ivspysiav. In mensuram uniuscujusque membri. Graece, in mensura uniuscujusque partis. Augustinus quoque et Ambrosianus legunt partis. At in Graeco minima dififerentia est inter uiAouc et jjispoug, membri et partis; nec admodum refert utrum legatur, nisi quod metaphorae Apostolicae magis congruit nostra lectio, quae eadem est Hieronymi et Theophylacti.
Augmentum corporis facit in aedificationem sui in charitate. Hebraismus est in eo, quod dicit corpus facere augmentum corporis, id est, sui ipsius; quod nisi observetur, absurdus videbitur sermo. Porro tota sententia, quae non parvam habet obscuritatem, cum loco jain citato Col. 2. conferenda est. Videtur autem sic commode explicari: Ex quo, scilicet Christo capite, dependens totum corpus, quod nos sumus, per connexionem omnium inter se membrorum, ex quibus constituitur, apte compositum et coagmentatum, per efucacem ejusdem capitis operationem, pro mensura ac ratione cujusque membri augescit, aedificatur et proficit in charitate, id est, per charitatem. Quod postremum addidit, sicut et paulo ante, simili sensu; quia corpus hoc mysticum ac spirituale proprie non aedificatur nec proficit, nisi per charitatem; cum sine ea nihil sint caetera 1 Cor. 13. Sentit ergo Apostolus, sicut in corpore naturali atque organico caput influens in membra non easdem omnibus operationes communicat, sed alias aliis; et his quidem plures, illi6 autem pauciores, pro natura uniuscujusque: sic et in Ecclesia Christum, qui caput ejus est, non eadem nec aequalia charismata membris omnibus infundere; sed singulis distribuere prout locus cujusque, quem in corpore habet, postulat; et hac ratione totum Ecclesiae corpus crescere, dum membra variis donis instructa in communem utilitatem ea conferunt: quod non fit nisi per charitatem. Loquitur autem non de omnibus omnino membris; ne quis hinc colligat, omnia Ecclesiae membra charitatem habere, et per hoc nullos esse malos in Ecclesia, quod haeretici volunt, sed tantum de iis, quae digna sunt nomine membrorum, hoc est, de membris vivis et spiritu Christi capitis animatis; quemadmodum et loquebatur cap. 2., ubi similis habetur sententia.
4:17
17. Hoc igitur dico et testificor in Domino. Pro testificor, Hieronymus et Ambrosianus legunt contestor. Redit Apostolus ad inchoatam et huc usque intermissam exhortationem, qua dixerat initio capitis: Obsecro vos ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis. Id enim, quasi repetens, nunc explicat ac latius prosequitur. Sensus: Hoc igitur est, quod dicere coeperam, quod et obtestor vos per Christum Dominum, quem volo hujus exhortationis meae esse testem. JJt jam non ambuletis, sicut ct gentes ambulant in vanitate sensus sui. Graece mentis suae. Sic et Ambrosianus legit, eodemque modo paulo post ipse noster interpres Graecam vocem transtulit. Non recte igitur quidam sensum interpretantur sensualitatem. Rectius sane Thomas sensum exponit vim apprehensivam, per quam judicamus singularia. Qui sensus, inquit, vanus est, quando devians a recta regula, finem debitum non assequitur. Dicit ergo Apostolus: obtestor vos, ne posthac vivatis et conversemini quomodo gentes, vel ut in Graeco est reliquae gentes, id est, gentiles adhuc alieni a Christo, vivunt et conversantur; nimirum sequentes judicium mentis suae pravum et erroneum: de quibus Sap. 13. Vani sunt omnes homines, in quibus non subest scientia Dei.
4:18
18. Tenebris obscuratum habentes intellectum. Graece tantum est, obtenebrati intellectu, quod interpres velut paraphrasi explicuit. Significantur autem ttnebrae erroris et ignorantiae; quamvis enim multa cognovissent gentiles philosophi, non solum de natura et moribus, verum etiam de Deo: tamen propter superbiam et ingratitudinem suam a Deo derelicti, evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; denique stulti facti sunt, et in reprob)im sensum traditi, sicut dicitur Rom. 1.
Alienati a vita Dei. Hujus particulae tres expositiones adfert Thomas; quarum tertia caeteris picbabilior a vita Dei, id est, a vita, quae secundum Deum est, et quam Dei leges praescribunt. Ea autem est vita sancta et immaculata. Potest etiam auctore Cajetano, intelligi tota vita spiritualis, quae in hoc saeculo per fidem et justitiam inchoatur, ct in futura 1 eatitudine perficitur, quae tota peculiariter vita Dei est, quatenus a Deo per gratiam datur. Hanc vitam gentiles prorsus ignorabant.
Per ignorantiam, quae est in illis propter caecitattm cordis ipsorum. Ex Graeco utrobique vertendum erat, propter; quomodo etiam legunt Hieronymus et Ambrosianus. Itaque sensus est*. gen tiles a vita Dei abalienatos fuisse propter ignorantiam veritatis, qua laborarunt, et propter caecitatem, vel ut in Graeco est, propter excaecationem, cordis ipsorum; id est, propter ignorantiae tenebras, iu quas merito suorum peccatorum incidere permissi sunt. Est enim posterior pars declaratio prioris; nisi quod in posteriori parte non solum ignorantia veri, sed et errorum tenebrae, quas Apostolus Rom. 1. exponit, possint intelligi. Confer, quae diximus in comm. ad Rom. 11. ibi: caeteri vero excaeccti sunt, et: Caecitas ex parte contigit in Israel.
4:19
19. Qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae, in operationem immunditiae omnis in avaritiam. Vox Graeca, pro qua nos habemus, desperantes, teste Hieronymo longe aliud significat; nimirum eos, qui postquam peccaverint non dolent; ut verti possit, indolentes. Eandem significationem explicant Graecorum commentarii, secundum quos sensus est: Qui posteaquam eo pervenerunt, ut dolere desinerent, velut sensu mali carentes, sese pronos ac praecipites dederuntin omne genus impudicitiae etimmunditiae quolibet modo exercendae. Dolor autem intelligitur, quem animus patitur ex turpitudine admissi peccati; et quo stimulante solet a peccando postea rotrahi. Convenit hic sensus cum iis, quae de philosophis scribit Apostolus Rom. 1. Verum quia Latini veteres constanter legunt, desperantes; suspicari licet cum Erasmo, quod et innuit Hieronymus, interpretem Latinum in Graeco pro a70]A- Ytjxotsc legisse airqXTHXOTSQ, duarum literarum mutatione. Quod verbum etiam apud Lucam est cap. 6. Mutuum date nihil inde sperantes. Hoc modo sensus perspicuus est. Qui spe futurorum bonorum, quae nos Christiani credimus et exspectamus, destituti, utpote animarum immortalitatem et corporum resurrectionem non credentes: totos sese tradiderunt praesentis vitae voluptatibus, etiam turpissimis. Quomodo differant impudicitia et immunditia, quae ab Apostolo saepe conjunguntur, dictum est ad 2 Cor. 12. Porro quod additur, in avaritiam, Graece est, in avaritia: quam lectionem in aliis codicibus haberi glossa interlinealis admonet: eandem reperiri in duobus pervetustis codicibus manuscriptis; sicque etiam legunt Hieronymus et Thomas. Neque avaritia, Graece, 7cXeovs£ta, significat pecuniarum cupiditatem; sed in genere vitium, quo quis eo quod habet non contentus, semper amplius expetit, nec modum nec terminum ponens cupiditati, in quacunque tandem re id accidat, sive in pecuniis, sive in honoribus, sive in voluptatibus corporis; hic autem sermo est de avaritia turpium voluptatum; ut sensus sit, ipso etiam S. Thoma expo nente, in avaritia, id est, ardenter et insatiabiliter, juxta illud 2 Pet. 2. Oculos habentes plenos adulterii et incessabilis delicti: pellicientes animas instabiles, cor exercitatum avaritia habentes t vel ut Graece, avaritiis, plurali numero. Sensum hunc habet Theodoretus et late explicat Hieronymus collatione alterius loci, qui est Thess. 4. De eadem plura cap. proximo. Vide etiam quae dicta sunt ad 1 Cor. 5.
4:20
20. Vos autem non ita didicistis Christum. Ac si dicat: Talia non docet Evangelium Christi, sed schola Simonis et Gnosticorum, qui hac parte cum gentilibus conveniunt. Ad hos enim videtur Apostolus ex obliquo respicere: Simonianos, dico, et eorum varios discipulos ac successores, inter quos et Gnostici fuerunt, quos extremis verbis prioris ad Timotheum satis designavit Apostolus.
4:21
21. Si tamen illum audistis et in ipso edocti estis. Si tamen, Graece, siquidem. Non enim dubitans hoc dicit Apostolus, sed magis rem confirmans, uti post Chrysostomum annotat TLecphylactus. Nam et alias interdum vim confirmandi habet conjunctio si, ut 2 Thess. 1. Si tamen justum est apud Deum retribuere etc. Quanquam recte monet Oecu menius, posse etiam modo dubitantis accipi, quo terreat Ephesios. Non ita, inquit, Christum didicistis: si tamen illum vobis annuntiatum audistis, ejusque doctrinam percepistis: scilicet ad eum modum, qui sequitur.
Sicut est veritas in Jesu. Id est, ita ut, sicut in Christo Jesu nulla est ignorantia, nullus error, nihil injustum, sed pura veritas et justitia, sic et vos, Christi doctrina imbuti, rejectis tenebris ignorantiae, veritatem et justitiam Christi sectemini.
4:22
22. Deponere vos secundum pristinam conversationem veterem hominem. In mr.itis codicibus legebatur, deponite, modo imperativo, sed ex melioribus infinitivum deponere nobis restituit editio Sixtina. Sic enim et Graeca habent et Syriaca: sic etiam legunt Hieronymus et Primasius: nec dissonat Ambrosianus, qui infinitivum resolvit: ut deponatis. Igitur haec pars pendet a superioribus, et infinitivus regitur a verbo: Edocti estis, ut sensus sit: Si tamen per Christum docti fuistis deponere atque exuere veterem hominem, qui intelligitur in pristina, seu priori, ut in Graeco est, conversatione, nempe ea, qua vivebatis, priusquam crederetis in Christum. Est enim vetus homo, aut vetustas et corruptio peccati in homine ex veteri Adam contracta, aut potius ipse homo, quatenus hujusmodi vetustate affectus est: quemadmodum hanc Apostoli phrasim exposuimus ad illud Rom. 6. Hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est; et consentit locus ad Col. 3. Atque hunc intellectum explicat, quod sequitur:
Qui corrumpitur secundum desideria erroris. Id est, qui in vetustato et corruptela proficit, obsequendo pravis ac turpibus desideriis: qrod fit ex mentis errore ac coecitate, quemaimodum supra dictum est. His enim verbis explicat Apostolus, in quo consistat illa vetustas, qua veterem hominem dixerat.
4:23
23. Renovamini autem spiritu mentis vestrae. Rursum infinitivus m Graeco, renovari: depenuens adhuc a verbo, edocti estis, et ex adverso respondens verbo deponere, hoc modo: Siquidem edocti estis deponere reterem hominem, et renovari spiritu mentis vestrae. Ubi Spiritum sanctum nonnulli intelligunt, minus recte: nam Spiritui sancto non convenit renovari; sed spiritui ac menti nostrae. Multo rectius Augustinus lib. 14. de Trinit. cap. 16. ita scribens: Quod ait spiritu mentis vestrae, non ibi duas res intelligi voluit, quasi aliud sit mens, aliud spiritus mentis: sed quia omnis mens spiritus est, non autem omnis spiritus mens est; spiritum mentis dicere voluit eum spiritum, quae mens vocatur. Haec ille; quem alii plerique sequuntur; ut proinde sensus sit: Spiritu mentis vestrae, id est, secundum mentem, secundum interiorem hominem; de quo 2 Cor. 4. sic ait: Licet is qui foris est, noster homo corrumpatur, tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem.
4:24
24. Et induite novum hominem. Hic quoque Graecis infinitivus est, induere, referendus ad idem verbum, edocti estis. Quem vero dicat novum hominem, exponit:
Qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis. Quidam novum hominem Christum intelligunt, sicut veterem hominem ipsum Adam. Christo enim homini maxime competit, secundum Deum creatum esse in justitia et sanctitate veritatis, id est, vera justitia et sanctitate; unde Rom. 13. et Gal. 3. Christum induere dicimur. Alii novum hominem significati putant, primum hominem Adam, qualis a Deo creatus est, nimirum rectus et integer. Verum consideranti phrasim Apostolicam et alia loca, quae sunt Rom. 6. et Col. 3., cum isto conferenti, magis apparet, novum hominem ab Apostolo dici unumquemque hominem, quatenus renovatus est per gratiam Dei. Quae renovatio hic et alibi nomine creationis intelligitur. Exponit igitur Apostolus novum hominem, qui per regenerationem creatus est secundum Deum, id est, divinae legi conformatus; creatus inquam in vera jujustitia, quor.d proximos; et in vera sanctitate, seu munditia, quoad seipsum. Quae duo conjunguntur etiam in cantico Zachariae Luc. 1. Ut serviamus illi in sanctitate et justitia coram ipso. Unde apparet, veram justitiam et sanctitatem vocari, quae coram Deo sit talis. Sic autem dixit, novum hominem creatum in justitia et sanctitate; sicut supra cap. 2. dixerat, nos creatos in operibus bonis; quia nimirum in his gratuitis Dei donis ipsa nova creatio consistit. Observandus totus hic locus et alii similes contra sectarios, qui non aliam in nobis justitiam agnoscunt, quam externam et imputativam. Hic enim audimus renovationem mentis, novum hominem, justitiam et sanctitatem veritatis; quae intelligi nullo modo possunt in eo, cui justitia tantum imputatur.
4:25
25. Propter quod, deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. Duo dixerat, justitiam et sanctitatem. Et quia sanctitatis, id est, munditiae praecepta jam superius dederat; transit nunc ad alterum membrum, ac justitiae praecepta, quibus erga proximum quisque ordinetur, deinceps tradit, ad priora tamen paulo post rediturus. Sensus est: Quoniam ergo sic edocti estis: deposito et abjecto mendacio loquimini quisque, quod verum est cum proximo suo. Utitur verbo ueponendi, quia dixerat veterem hominem deponendum esse; ad quem utique pertinet omne mendacium. Hortatur autem ad loquendum cum proximo veritatem, verbis Propheticis, quae habentur Zach. 8. Proximi nomine omnem hominem intelligi, constat ex Christi doctrina Luc. 10. Quod et docte explicat Ilieronymus tam in Zachariae, quam hujus loci commentario.
Quoniam sumus invicem membra. Ut haec ratio quadret, supplendum aliquid videturhocmodo: Loquimini quisque veritatem cum proximo suo, praesertim Christiano; quia nos Christiani sumus invicem membra sub capite Christo. Nimis autem absurdum est, si membra ejusdem corporis mentiendo ac fallendo se invicem laedant; cum nihil tale contingat in coipore naturali, nisi per insaniam. Quanquam et infideles membra sunt, spe ac desiderio nostro.
4:26
26. Irascimini et nolite peccare. Non praecipit ut irascamur: sed hypotheticus sermo est, quo per imperativum uti solent Hebraei, quale illud Ecclesiastici 30. Lacta filium, et paventem te faciet: lude cum illo, et contristabit te. Id est, si lactaveris eum, si luseris cum eo. Proinde sensus Apostolici praecepti est: Si contingat irasci, cavete ne in opus ira erumpat, id est, ne facite quod ira suggerit, ne sinite eam progredi usque ad injuriam. Loquitur enim de ira, qua quis praeter ordinem justitiae movetur ad vindictam: cum alioqui ira sit affectus medius, etiam in sacris literis; nam alioqui non toties in illis per metaphoram Deo tribueretur. Sumsit hoc praeceptum Apostolus ex Psalm. 4., in quo juxta versionem LXX. totidem verbis habetur, opyiCso&s xal jat} auapxavsrs, irascimini et ne peccate. Caeteram in Hebraeo textu pro irascimini, legitur rigsu, quod alii vertunt pavete, alii contremiscite, alii commovemini. Verum Hieronymus non solum ex Graeco, sed etiam ex Hebraeo, vertit Irascimini. Verbum enim Hebraeum non tantum significat contremiscere, verum etiam irasci, maxime apud Syros et Chaldaeos, quorum verba et significationes, Genebrardo teste, saepe usurpant David, Salomon, Job et reliqui Hebraeorum poetae. Sunt autem haec affinia, tremere, fremere, commoveri, irasci. Quae omnia, sicut in lexicis suis Hebraeae linguae docfci ostendunt, Hebraea voce significantur. Quanquam, ut idem Genebrardus annotat, in Psalmo bene etiam congruit hic sensus: contremiscite, supple, Dominum, ut ne peccetis, quasi dicat, timor Domini vos a peccato retrahat.
Sol non occidat super iracundiam. vestram. Figuratus est sermo, quo prohibetur diuturnitas irae, quasi dicat: Iram commotam abrumpite quamprimum et opprimite. ne si diutius duret, in actum vindictae exeat, aUt iu odium vertatur. Ratio schematis est, quia solis occasus apud Judaeos initium erat diei: quare si quem irascentem nox occuparet, is iram retinebat usque in alterum diem. Porro qui solem Christum interpretantur, deflectunt a proprio ac literali sensu hujus loci. Pro cujus explicatione licebit videre B. Augustinum 2. in Psalm. 30.
4:27
27. Nolite locum dare diabolo. Haec pars in Graeco copulative conjungitur praecedenti; quod exprimit textus, quo Hieronymus et Ambrosianus usi sunt, sic enim legunt: Neque locum detis diabolo. Significat Apostolus, eum, qui sinit iram diutius apud se morari, dare locum diabolo: parit enim ira reservata odium au« vindictae consensum, per quem diabolus jam incipit in homine dominari. Potest hoc accommodari ad omnem delectationem morosam, id est, eam, cui animus immoratur: talis enim delectatio periculum habet consensus: consensus autem mortem generat in materia mortali. Caeterum Erasmus pro diabolo, calumniatorem vertit: existimans hoc Apostolum dicere: Fraenate iram, ne praebeatis ansam calumniandi infidelibus, dum videmini vindictae cupidi. Verum idem auctor in paraphrasi communem omnium interpretationem, quam dedimus, sequitur, quae sine dubio melior est. Potest tamen iste locus sic intelligi: Nolite locum dare diabolo, tanquam accusatori. Semper enim quaerit, de quo noo apud Deum possit accusare: et locum faciunt accusationi ejus quicunque peccatum mortale committunt: verae accusationi nimirum, quum ipse et calumniose pios accuset. Unde Apoc. 12. nominatur accusator fratrum.
4:28
28. Qui furabatur, jam non furetur. Graece: non amplius furetur. Furari generaliter positum videtur, pro fraudare, subtrahere, et quocunque titulo injuste auferre vel detinere alienum. Quomodo etiam accipitur in decalogo: Non furtum facies. Et hoc modo etiam apud Pindarum xastctsiv usurpatum legitur. Neque vero restitutionem hic tacet Apostolus; continetur enim ineo, quod dicit, jam non furetur. Nam qt:i non restituit, cum possit, is adhuc iu furto, id est, alienae rei voluntaria detentione perseverat.
Magis autem laboret operando manibus suis, quod bonum est. Graece, operans bonum manibus. Opus manuum posuit pro omni opere utili ad victum parandum; ut ex specie genus intelligatur. Addit autem, quod bonum est, ut artes victum quaerendi inhonestas excludat.
Vt habeat, unde tribuat necessitatem patienti. Quasi dicat: Operetur manibus non solum, ut pellat otium, quia multam malitiam docuit otiositas, Ecclesiastici 33., nec solum ut ablata restituat, aut ut sibi necessaria comparet, ne cogatur ad- huc furari, sed etiam ob hoc, ut habeat, GuiL Eatli Comm. Tom. II. quod largiatur indigentibus. Valde enim Deo grata est ex proprio labore eleemosyna. Simul observa cum Theophylacto, hic innui quandam actionem poenitentiae pro furto commisso, tum in eo, quod dicitur, laboret, nam labore corpus affligitur, tum quia ei, qui aliena abstulit, injungitur, ut sua tribuat.
4:29
29. Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat. Graece oonzpos, id est, putris, corruptus, spurcus, aut quomodocunque vitiosus. Idem vocabulum apud Matthaeum et Lucam, ubi de arbore mala loquuntur. Generatim ergo hic linguae peccata prohibentur.
Sed si quis bonus ad aedificationem fidei. Graece: Ad aedificationem utilitatis sive necessitatis, sive opportunitatis. Quo postremo modo Hieronymus se vertisse significat, his verbis: Pro eo, quod nos posuimus ad aedificationem opportunitatis, in Latinis codicibus propter euphoniam mutavit interpres et posuit, ad aedificationem fidei. Castigationem Hieronymi nonnulla adhuc vetusta exemplaria Manuscripta referunt; quidam utrumque conjungunt, ad aedificationem fidei opportunitatis. Syriaca versio sic habet: Sed is, qui decorus et utilis ad aedificationem • tanquam sit hypallage in verbis Apostoli, ad aedificationem utilitatis, id est, ad usum aedificationis. Quod et Fabro placuit usque adeo, ut verterit ad aedificationis utilitatem. Nobis hic sensus esse videtur: Sed si quis bonus est sermo, procedat ex ore vestro, non temere tamen, sed ad promovendam utilitatem et salutem proximorum, vel (juxta vulgatam versionem) ad promovendam fidem et doctrinam Christi. Mocet igitur Apostolus, seimonem etiam per se bonum opportune proferendum tsse, ne nostro vitio vertatur in malum. Concordat illud Sapientis: Sermo opportunus, optimus. Prov. 15.
Ut det gratiam audientibus. Sermo dat gratiam audientibus, quando Deus homine atque ipsius sermone utitur ad largiendam audientibus suam gratiam. Quod fit, quoties auditor ex sermone aedificatur, vel in fide, vel in moribus Christianis. Jam si recte dicit Apostolus, quod sermo loquentis dat gratiam audientibus; absurdum profecto videri non debet, si dicantur sacramenta a Christo instituta conferre gratiam suscipientibus, uti docet Ecclesia catholica.
4:30
30. Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei. Impropria locutio est; constat enim Spiritum sanctum Dei, qui et ipse Deus est, proprie contristari non posse. Potest autem trifariam exponi; uno modo, ne quid facite, propter quod Spiritus sanctus a vobis recedat, velut offensus et contristatus. Ac breviter: Nolite offendere Spiritum sanctum. Qui enim peccat, offendit, et quantum in ipso est, contristat Spiritum sanctum. Alio modo, congruentius ad ea, quae praecesserunt: Nolite per obscoena, vel qualitercunque scandalosa verba Spiritum sanctum e cordibus audientium expellere. Noli tu, quisquis es, verbo tuo proximum perdere, pro quo Christus mortuus est, sicut de cibo dicit Rom. 14. Tertia expositio est apud S. Thomam, qua Spiritus sanctus intelligitur contri» stari, quando contristantur homines pii, in quibus est Spiritus sanctus, quomodo Deus interdum dicitur aliquid velle, quod ipso inspirante pii homines volunt. Hoc modo sensus est: Nolite dicere aut facere quippiam,' per quod merito pii et sancti homines contristentur. Juxta illud: Quis scandalizatur, et ego non uror? 2 Cor. 11.
In quo signati estis in die redemptionis. Graece et Syriace in diem. Quam lectionem in multis etiam Latinis Manuscriptis repertam, editio Clementina restituit. Qui legunt in die, referurt ad tempus baptismi, per quem redemptio Christi nobis applicatur. Et quia solebat olim adultis baptizatis statim eodem die, si praesens esset Episcopus, conferri sacramentum consignationis, sicut et factum legimus a Paulo Act. 19., putant hunc esse sensum: Quo Spiritu sancto per sacramentum obsignati estis (hoc enim in Graeco verbum est) eo tempore, quo per baptismum estis e peccati servitute redempti. Caeterum, juxta veriorem lectionem sensus est: Quo Spiritu sancto obsignati estis, id est, quem velut impressum vobis sigillum accepistis, servandum usque in diem redemptionis, id est, resurrectionis et retributionis, ut tunc per illud agnoscamini, et redemptionis fiatis participes. De hac redemptione loquitur Dominus Luc. 21. Levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra; et Apostolus Rom. 8. Ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes redemptionem corporis nostri. Utroque sensu respicit hic locus ad sacramentum confirmationis, quod et signaculum, sive sigillum, Graece ocppaylc, a patribus appellatur. Deterret igitur Apostolus a contristando Spiritu sancto magnitudine peccati, velut sacrilegii cujusdam, quod est violare sacratissimum sigillum, cum etiam profana sigilla temerare non liceat. Confer cap. 1. vers. 13. 14. et 2 Oor. 1, 22.
4:31
31. Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis, cum omni malitia. Amaritudo, sive amarulentia definiri potest animi dolor in invidiam aut malevolentiam exacerbati. Pro ira et indignatione Graece est ftouog xat opy/j, Latine furor et ira, quomodo habet textus Hieronymi, quemadmodum et ex Graeco legimus in Psalm. Domine ne infurore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. Quae duo tamen idem Hieronymus ita distinguit, ut furor sit ira incipiens et fervescens in animo indignatio. Ira vero, quae furore restincto desiderat ultionem, eteum, quem nocuisse putat, vult laedere. Quare, etiam secundum Graecam lectionem, gravius aliquid est ira quam furor, seu tumor, ut moderatiori vocabulo vertunt Erasmus et Hentenius. Clamor est, in quem erumpunt homines irati, ut est racha in Evangelio. Blasphemia Latine maledicentia est, ut cum fratri dicitur: fatue. Neque enim blasphemiae nomen eam solum comprehendit injuriam, qua Deo maledicitur; quamvis ut ait Augustinus lib. de moribus Man. cap. 11. vulgo blasphemia sic accipi soleat. Cujus dat rationem, quia blasphemia dicitur, cum aliqua mala dicuntur de bonis; nam de hominibus dubitari potest, Deus autem sine controversia bonus est. Addit Apostolus generaliter, cum omni malitia, nempe ea, qua proximus laeditur; quia longum erat enumerare singula peccata, quae solent in proximos committi. Repetuntur haec fere eadem in Epist. ad Col. 3. Qui locus proinde cum isto conferendus est.
4:32
32. Estote autem invicem benigni. ld est, comes, suaves. Sic enim potius verti posse Graecam vocem, censet Hieronymus, ut opponatur amarulentiae, quam inter vitia a nobis tollenda primam Apostolus nominaverat. Alioqui benignitas proprie ad dandum pertinet.
Misericordes. Graeca vox sonat, quasi dicas, bonorum viscerum, id est, boni affectus; nam viscera, pro affectibus, in sacris literis frequens est. Itaque potest hac voce omnis affectus benignitatis erga proximum intelligi: qualis praecipue est affectus misericordiae, qua juxta ejusdem Scripturae phrasim viscera hominis super alienis malis ita ccmmoventur, ut ea velit ac studeat removere.
Donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis. Donantes et donavit etiam in Graeco vocabula sunt generalia, quamvis donationem sive largitionem significantia. Unde et Hieronymi textus habet donantes vobismetipsis, sic enim verti etiam potest. tanquam significetur, ut ille exponit, eum, qui benefacit alteri, ipso bono opere in seipsum esse beneficum. Quocirca et Erasmus retinere volens generalem hanc verbi Graeci significationem, vertit, largientes et largitus est. Verum specialiter pertinere praeceptum Apostoli ad condonationem injuriarum, satis aliunde potest intelligi. Nam in 2. ad Cor. 2. repetit aliquoties donandi verbum, pro eo, quod est condonare et ignoscere. Et cap. 12. Donate mihi, inquit, kane injuriam, id est, condonate. Lucas quoque cap. 7. sui Evangelii sic loquitur: Non habentibus illis unde redderent, donavit utrisque. Et iterum: Aestimo, quia is, cui plus donavit. Denique ipsum Apostolum habemus sua ipsius verba exponentem. Quod enim hic ambigue dictum videri poterat, clarioribus verbis expressit ad Col. 3. dicens: Donantes vobismetipsis, si quis adversus aliquem habet querelam; sicut et Dominus donavit vobis, ita et vos. Liquet ergo, sensum hunc esse, quem communiter omnes tradunt tam Graeci quam Latini, et cum his tandem ipse etiam Hieronymus: Condonantes invicem injurias et offensas, sicut et Deus per Christi filii sui meritum vobis condonavit omnia vestra delicta. Sic enim idem Apostolus loquitur Col. 2. Donans vobis omnia delicta. Ad hanc plenam offensarum condonationem, exemplo Patris coelestis faciendam, etiam hortatur et impellit nos evangelica parabola de servo ingrato et immisericorde; quem Dominus iratus tradidit tortoribus, quoad usque redderet universum debitum, quod ei jam ante remiserat. Ibi enim subjungitur haec terribilis comminatio: Sic et Pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris. Matth. 18.
4:4
v. 4 unum corpus. estis (1,22.23; 2,16) ; cf. Rom. 12,5 multi unum corpus sumus in Christo etL1 Cor. 12,43; unus spiritus, « ut videlicet unum habeatis spiritualem ' consensum per unitatem fidei et caritatis » ( Thom. similiter Lap. Est.); alii màlunt explicare de spiritu, quo hoc ecclesiae corpus vivit et vegetat, de gratia Spiritus sancti, vel de ipso Spiritu sancto (cf. Tust. Bels. Henle), de quo etiam CArys. accipit: « unum accepistis spiritum, et ex uno fonte potati estis, non debetis dissentire »; sed statim subiungit : aut spiritum hic dieit thy zpoüupíxv, alacritatem. Huic congruit sicut vocati estis, critici praeferunt lectionem xa06c xo ixx60:s, sicut et vocali estis (Hil. Hier. Vict.) in una spe vocationis vestrae ; vócatio seu invitalio ad Dei regnum vobis est oblata in una spe proposita; cf. 4,14 iv à xai bxXnpófnuev, culus spei seu hereditatis arrham iam habent (4,14). Et quomodo una spes ratio sit unitatis, explanat Thom. « quia sicut videmus, quod quando aliqui sunt vocati simul ad aliquid pariter habendum et mutuo percipiendum, solent simul etiam manere ct simul ire, ita spiritualiter dicit : quia vos estis vocati ad unum, seik finale praemium, ideo debetis simul cum mnitate spiritus ambulare. : Unitas spiritus seu animorum coniunctio etiam habetur v. 5 quia. omnibus est agnoscendus, colendus, amandus unus Dominus, scil. Iesus Christus, ad quem eos adduxit et apud eum retinet una fides, qua simi fovetur una mens et una sentiendi ratio; cum hoc uno Domino eos coniunxit unum baptisma (cf. Rom. 6,3.4; 4 Cor. 12,13 in uno spiritu in unum corpus baptizati sumus). Sumitur ergo argumentum ab une Domino, qui habet supremum in omnes dominium, cui omnes servire čt obedire debent; ab una fide, qua animi in unum sensum de rebus divinis colligantur; turpe est enim eadem credentes animis et studiis esse divisos (Est.); ab uno baptismo, a sacramento regenerationis quo novus homo exaqua et Spiritu sancto gignitur; unde baptizati una natura novas sacra praediti etiam unum agendi senliendique principium habent; quicumque enim in Christo baptizati estis Chrislum induistis (Gal. 3,27; cf. 1 Ioan. 3,9). Iam qui Christum induerunt, quomodo non unitate sensus concordes sunt? Dominus est fons, auctor et causa unilatis seu unionis; eius unionis veluti causae efficienles, seu media et subsidia. sunt fides et baptisma. Quaerunt, cur eucharistiae apostolus non mertionem fecerit (cf. 1 Cor. 10,17). Potuit et alia unitatis adiumenta afferre, sed minime debuit ; aliqua attulit; unum subiectivum, obiectivum alierum. Unitatem spiritus servandam esse, ulterius suadetur
4:6
v. 6 unus Deus et Pater omnium, unus Deus exigit cultores unanimes, Pater unus omnium: filios fraterno amore coniunctos habere vult (Es/. cf. Mal. 2,10) qui est super omnes, supremo suo dominio omnes regit ac continet, et cum Deus sit Deus pacis (Rom. 15,33 ; 16,20; 2 Cor. 13,11) omnes pace unitos esse et paci ac concordiae servandae operam navare vult. Insuper tamquam supremus gubernator regnum suum efficaci ratione ad finem propositum dirigere debet, ut scil. omnes communi conspiratione pro sus quisque parte ad finem attingendum operam suam conferant, scu unsnimi studio finem illum prosequantur; e£ per omnia, xo dià mdávuwy, graeci explicant de providentia, «povoóv, čioixõv (Chrys.), 9i mávwow JpOv «7, ngovofa xat dioixýcs: (Thph. Oec. Euth,), dà mávcov hpõyv Thy otxefoy &xiBevxvUpevoc moóvotxv ( Thd M.). In commentairo legit Hier. per omnes, et haec lectio erit assumenda. Nam in hoc contextu non agitur de mundo generatim seu de universitate rerum (uti Rom. 11,36. 1 Cor. 8,6), sed agitur de solis fidelibus et de causis et modis quibus hi in unitate spirilus servandi sint. Quare sicut super omnes, ita consequenter per omnes legitur (Cai.), idque'confirmatur lectione £v nõo! huiv, wiv, vulg. in omnibus nobis. Deus itaque unus per omnes operatur, omnibus utitur , ad sua consilia exsequenda, omnium ope res administrat pro sua providentia ; et in omnibus (nobis) inhabitat, non solum per omnipraesentiam, sed peculiari ratione quasi in suo habitaculo (2,22), in templo suo (4 Cor. 6,19); vos estis templum Dei vivi (2 Cor. 6,16), Spiritus Dei inhabitat in vobis (Rom. 8,41. 4 Cor. 3,16. 2 Tim. 1,14). Hisce traduntur documenta, secundum quae unusquisque de se et de aliis iudicia ferre et aestimare debebit. Deus autem gubernator supremus omnium, per omnes operans et in omnibus inhabitans firmissimum nobis exhibet argumentum, quantopere velit omnes in unitate spiritus continere et Mysterium Trinitatis hic exprimi aliqui opinati sunt; v. g. Dam. proprietates, tà wyparta, Trinitatis in uno Deo. praedicavit. Ita in v. 4 zvsüpa, v. 9 xóptoc, v. 6 Beds zato. At non est certum in v. 4 agi de Spiritu sancto. Tria illa in v. 6 ad personas Trinitatis referre pluribus placuit. Eius rei meminit Hier. : « quidam hoc quod est scriptum : super omnes et per omnes et in omnibus ad Patrem et Filium et Spiritum sanctum sic aestimant esse referendum, ut super omnia Paler sit quia est auctor omnium; per omnes Filius, quia per Filium creata sunt omnia; in omnibus Spiritus sanctus, ipse enim credentibus datur et templum sumus Spiritus sancti ». Et Thom. « primum appropriatur Patri qui est fontale principium divinitatis et omnes creaturas excellit; secundum Filio qui est sapientia attingens a fine usque ad finem fortiter (Sap. 8,1); tertium vero Spiritui sancto, qui replet orbem terrarum » (Sap. 1,7); cf. Tust. Est. Nat. Lap. et aliqui recentiores (apud Hpt.). In textu autem tria haec ad Deum Patrem omnium unice referuntur ó èri navtrov xal à:xk, etc. unde pro tali appropriatione in ipso modo loquendi nullum habetur vestigium. Huic unitati spiritus non obstat varietas et diversitas donorum ; imo ex hac ipsa varietate exsurgit denique illud corpus omni ex parte perfectum, cuius caput est Christus ; ipsa enim notione corporis postulatur varietas et diversitas, quae simul cum unitate corporis necessario consistit. Hoc argumentum declaratur in sequenti parte v. 7-16. Exposuit apostolus, quae sint fidelibus communia ad unitatem spiritus creandam et fovendam (v. 2-6). Verum ex communibus istis non omnes - eandem partem accipiunt:
4:7
v. 7 unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi à ytpıs gratia scil. determinata, unicuique proprie data; haec determinatur, prout Christus mensuram doni «zc $ope&c singulis attribuit. Christus itaque est auctor diversitatis donorum, mensurae donorum maioris vel minoris. Unde ex duplici capite haec diversitas non potest esse obstaculum unitatis spiritus apud fideles (dummodo vocationem suam recte iutellexerint) : nam Christus Dominus eam statuit diversitatem ; ille ipse scil. qui illam unitatem maxime vult et promovet (v. 5); quis noscens Christum non toto corde approbabit ? donum est, beneficium est summa libertate et liberalitate collatum ! num illi iure suo tale donum exigere possunt? Responsio sat EPH. 4,7-8. 115 ampla habetur in eorum conditione pristina 2,1-3,11-13. Quia in v. 41 solum mentio fit de aliquibus muneribus a Christo datis, dubitatum est, num unicuique de singulis fidelibusaccipi possit. At attendi oportet munera illa commemorari in universum ad omnium consummationem, ad aedificationem corporis Christi (v. 42) et insuper v. 16 explicite iterum sermonem fieri de unoquoque ; proin revera spectari profectum et gratiam uniuscuiusque. Huic distributioni et donationi congruit sacrum quoddam effatum in psalmis
4:8
v. 8 propter quod dicit 9:5 Xéyer, ita. verba scripturae afferre solet (cf Rom. 15,10. 2 Cor. 6,2. Gal. 3,16 Hebr. 1,7): suppleri potest 7, 19294 (Rom. 4,9 ti ġ vpaqT, Aévet ; 9,17; 10,11 ; 11,2. Gal. 3,8. 23, 4 Tim. 5,18, uti hisce in locis ponitur) , ascendens in altum. captivam duxit captivitaten, cf. Ps. 67,19; fitallocutioad Deum, qui tamquam triumphator cap- "tis hostibus redit ad sanctuarium suum in monte Sion ; quinam sint captivi, indicatur in eodem loco: « etenim non credentes inhabitare Dominum. Deum » ; (videtur fieri allusio ad narrationem expugnationis arcis Sion, ante quam lebusaei dixerant: non ingredietur David huc 2 Sam. 5,6), hos victos accepit Iahve tamquam praemium victoriae : accepisti dona quae dona consistebant in hominibus. lebusaei igitur victi fiebant subditi Iahve tamquam donaria. Hac vero subiectione qua simul aliquo modo ad populum Dei aggregat sunt, ipsis victis beneficia seu dona collata sunt. Unde ex sententia : accepisti dona in homines (dona i. e. homines, sequitur veluti pars correspondens : ipsa hac acceptioneiis collata sunt dona. Apostolus praesertim duo mutat in textu : ponit tertiam personam, id quod nullius momenti est, et ponit pro accepisti dona : dedit dona hominibus, quae verba ad sententiam in v. 7 expressam plene congruunt. Sed simul apparet haec verba satis recedere a verbis psalmi. Quomodo id erit explicandum ? Varia sunt proposita. Textus quem refert apostolus videtur esse explicatio traditionalis eius loci apud Iudaeos. Nam in paraphrasi aramaica eius loci revera legitur nan dedisti eis dona filiis hominum, et eodem modo vertit syrus: dedisti dona hominibus. Quomodo fortasse perveniri potuerit ad talem versionem, supra dictum est. Alii ex ipso usu vocis np? textum apostoli explicari posse censent; existimant np» ita saepe adhiberi, ut ipsa notio accipiendi seu sumendi transeat in significationem dandi quem sensum praegnantem appellare solent. Huic explanationi calculum adiiciunt Lap. Est. Nat. Bels. Henle; et revera in compluribus locis ita adhibetur vox hebraea, ut si sensum spectaveris vertere possis dare ; ita 3 Reg. 17,10 revera vertit Hier. : da mihi paululum aquae in vase, ut bibam, et y. 41 affer mihi buccellam panis, ubi in utroque loco verbum legitur np? ; simile habes Gen. 15,3 sume mihi vaccam, 18,5 ponam buccellam panis, 27,9 affer mihi duos hoedos optimos ; 27,13 affer quae dixi ; 48,9 adduc eos ad me ; Ex. 25,2 loquere filiis Israel, ut tollant mihi primitias; 27, 20 praecipe filiis Israel, ut afferant tibi oleum etc. In omnibus istis locis sumere, ponere, afferre, adducere, tollere ponitur pro uno illo hebraeo verbo et ubique poteris salvo sensu dare substituere. Similiter dicit Chrys : propheta quidem in psalmo dixit : £Aofsc. dóuata èv &vOpomote, XüTóg OÉ qoty £8oxe Opa TOÙTO TAUTÓV EcttV Exelvo, hoc idem est cum illo. — Alia quae proposita sunt , sine ullo damno omitti possunt. Solum quod habet S. Augustinus, non videtur praetereundum ; scribit enim: « hoc autem in Psalmo ita legitur : accepisti dona in hominibus. Sic enim plures codices habent et maxime graeci et ex hebraeo sic interpretatum habemus. Dona itaque dixit apostolus, quemadmodum propheta, non donum. Sed cum propheta dixisset accepisti dona in hominibus, apostolus maluit dicere dedit dona hominibus, ut ex utroque scil. verbo, uno prophetico, apostolico altero, quia in utroque est divini sermonis auctoritas, sensus plenissimus redderetur. Utrumque enim verum est et quia dedit hominibus et quia accepit in hominibus. Dedit hominibus tamquam caput membris suis, accepit in hominibus idem ipse utique membris suis, propter quae membra sua clamavit de coelo: Saule, Saule, quid me persequeris (Act. 9,4)? Ipse ergo Christus et dedit de coelo et accepit in terra » (de Trinitate, 15,19,34; M. 42,1084). Videtur igitur argumentatio esse talis : ut Deus seu Christus accipiat dona in hominibus (dona quae consistant in hominibus, quae sint scil. homines) opus est ut antea dederit dona; ergo qui dieit accepisti dona, necessario supponendum asserit: dedisti dona; id quod de Deo vel Christo certe locum habet et valet. Christus autem ascensum assecutus est post descensum‘, i. e. exaltatus est postquam se humiliavit (cf. Phil. 2,8-11)
4:9
v. 9 quod autem ascendit tò òè av illud autem ascendit, quid est, nisi quia et descendit (primum in multis non legitur) in inferiores partes terrae, graeci Ephr. Hier. Tust. Lap. vident hisce expressum illud : descendit ad inferos; verum iure ne. gatur ab aliis eiusmodi requiri explanationem. In oppositione ad ascensum in coelum opponitur descensus in regionem quandam inferiorem, in terram, quae est revera coelo multo inferior. Unde intelligitur descensus in terram per incarnationem (quam acceptionem Thom. admittit); pro hac explanalione, ait Est. « facere videtur consequentia quam apostolus indicat, huiusmodi : Christus ascendit in coelum, ergo prius descendit in inferiores partes terrae ; quae consequentia promptior est, si terram absolute intelligas, quam si aliud; nam ascensio Christi a terra in coelum intelligitur ». Eo modo recentiores quoque intelligunt (Bels. Henle, Hpt. Ew.). Et certe haec acceptio ipsis verbis commendatur. Nam ex iis solum apparet, in notione ascensus seu 4véf» (ascendit) contineri notionem anterioris descensus ôr: xoi x«xéf, nequaquam autem continetur notio descensus in profundissimam abyssum. Quare iuremerito genilivus terrae «ic vi; explicatur genitivus appositionis (Caz.) : in inferiores partes quae sunt, ralione habita ascensus in coelum, terra. Bene dicil. TAd M.: inferiores partes ipsam terram nominat in comparalione coeli (Swete I p. 167); infima pars mundi est terra (Cai). Uti verba iacent, possunt inferiores partes terrae utique intelligi de regionibus quae sunt infra terram (ut sit genitivus partilivus), vel ut ts yñs sit genitivus comparativus, de regionibus quae sunt inferiores quam terra. Verum est etiam in Scriptura saepius inferum, scheol et coelum opponi : pete tibi signum in profundum inferni, sive in excelsum supra (Is. 7,11); non elevabuntur in altitudine, traditi sunt in lacum, in terram ultimam (Ez. 31, 14) si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades (Ps, 138,8. Am. 9,2) ; qui dicebas in corde tuo : in coelum conscendam, verumtamen ad infernum detraheris (Is. 144,13-15; cf. Matth. 11,23). Praeterea frequenter locutiones occurrunt similes, quibus inferus, scheol designatur : introibunt in inferiora terrae (Ps. 62,10), collocavero te in terra novissima (Ez. 26,20; 32,18.24) in terram infimam, ultimam (Ez. 31,16.18). At hisce lamen non conficitur in nostro loco sermonem fieri de infero, de scheol. Nam qui hoc contendit, debebit ostendere, quomodo apostolus ex ascensu in allum necessario deduxerit Christum in inferum debuisse descendere. Si autem talis pro Christo necessitas ipsa illa oppositione non sequitur, jam nulla causa reperitur, cur verba illa ad infernum referantur. Porro ex descensu meruit Christus exaltationem ; iam in ipsa incarnatione, in vita Iesu terrena, in opere redemptionis habetur descensus, humiliatio — neutiquam autem in descensu animae Christi beatae in limbum, ut sanctis illis ibi eousque detentis donaret visionem Dei beatificam. Unde ea acceplio ipso contextu excluditur. Verba psalmi captivam duwit captivitatem apostolus recitat quidem, at nullo modo ea respicit. Tota eius argumentatio nititur in ascendit et dedit dona hominibus ; hisce probatum est quod in v. 7 dicitur. Interpretes tamen etiam horum verborum applicationem ad Christum quaerunt. Duae explicationes proponuntur. Una est illa ab Hier. adoptata : Christus nos liberavit a captivitate daemonis veteri, el nova captivitate nos duxit in coelum; eaque varie proponitur vel solum de animabus in limbo detentis quas Christus secum duxerit in coelum, vel generatim de fidelibus, quos Christus in suam redigit potestatem, a captivitate erroris et daemonis liberavit, suos reddidit captivos (ita iam Justinus, dial. c. Tryph. 39, Theod. ThdM. Dam. Ambrst. Oec. Thom. Euth. Cai. Est Tust). Altera est eorum, qui dicunt ductum esse captivum diabolum, mortem, peccatum, maledictum (Chrys. Henle, Bels.), quam explicationem Zst. iam ex eo non admittit, quià satanas captus et alligatus est non proprie per ascensionem Christi sed per crucem quae praecesserat. Quomodo autem Bels. hos captivos salanam, malos angelos, peccatum, mortem dicat a Christo esse adductos in coelum (in den Himmel mitgebracht), ego quidem non intelligo. Alii contenti sunt proponentes utramque explicationem (Lap. Nat.). Sed cum apostolus haec verba in applicatione ad Christum nullatenus tangat, etiam interpres epistolae impune eaomitlere poterit. Attende tamen eandem hypostasin, eandem personam divinam dici descendisse et ascendisse (Caz.). Cum emphasi effert apostolus
4:10
v. 10 qui descendit ipse est et qui ascendit super omnes coelos ; ex illa humilitate in vita terrena consecutus est exaltationem summam super omnem creaturam, ita ut eius gloria et sublimitas nulla re creata possit satis exprimi. Hoe indicatur dictione super omnes coelos, quae locutio explicatur ex locis Scripturae de coelis coelorum (Deut. 10,14. 3 Reg. 8,27 coeli coelorum te capere non pos- qui penetravit coelos, 9:):nAu8óxa tovs oùpavoúç, et recole 2 Cor. 12,2 scio hominem raptum usque ad tertium coelum. Haec autem exaltatio ei collata est in eum etiam finem, ut impleret omnia, ut dominatione sua et donis suis terram et coelum impleret, ut impleret omnia, secundum quod capere poterant; cf. 4,23. Omnia, orbis terrarum, lotum genus humanum vacua erant donis ac gratiis Dei; omnia indigebant plenitudine Christi, de cuius plenitudine nos omnes accepimus (loan. 1,16). Loquitur enim apostolus, ut Est. ait, de Christo quasi de rege qui totius regni sui possessionem capit et potentia dominationis replet omnia; « descendit et ascendit, ut impleret omnia sua tum potentia, tum maiestate, victoria, gloria, triumpho, possessione, regno, imperio et quasi optimas potest habere rationes pro tali distributione et qui rationabiliter agere vult, non pro mero arbitrio donabit. Neque in v. 7. 8 cernitur talis sententiae conformatio, qua obiectio seu contradictio significetur. Christum descendisse in inferiores partes i. e. in orcum, infernum, aliqui probare volunt ex eo, quia clades potestatibus abyssi illata fuerit quasi conditio praevia pro eius exaltatione. Sed haec sententia non congruit iis quae in textu epistolae deprehendimus. Potestates illae in hac epistola versantur in aere (2,2; 6,12) et si apostolus talem victoriam voluisset declarare, argumentum proposuisset ex verbis psalmi, quae recitat quidem, at nullatenus in sua expositione tangit : captivam duxit captivitatem. Iam exponitur accuratius, quid ex hac plenitudine ecclesiae suae ad profectum ecclesiae totius atque singulorum contulerit et continuo largiatur (v. 11-16); et primo quidem providit qui docerent et regerent
4:11
v. 44 et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quos in vita sua terrestri elegerat, his misit Spiritum sanctum « docendo eos et aliis gratiae muneribus cumulando, impellendo eos ad munus apostolicum exsequendum » (Est.). Merito ponuntur ubique apostoli primo loco, qui electi erant rectores ecclesiae et praecipua potestate praediti prae aliis, quosdam autem prophetas, quorum munus indicatur 1 Cor. 12,10.28; 14,3 propheta loquitur ad aedificationem et exhortationem et consolationem; 14,24.25.29; Rom. 12,6; erant prophetae in Ierusalem Act. 11,27, Antiochiae 13,1; 15,32; Caesareae Act. 21,9,10; prophetia peculiare donum assignatur Spiritus sancti ; prophelae itaque docebant singulari impulsu Spiritus sancti scientia polius infusa quam aequisita. Ipse Christus promiserat prophetas a se missum iri : ecce, ego mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas (Matth. 23,34) ; alios vero evangelistas, praedicatores nuntii messiani, doctrinae Christi, qualis erat Philippus, qui edocuit eunuchum Act. 8,99-28 et pertransiens evangelizabat civitatibus Act. 8,40; 21,8; etiam Timotheus iubetur opus facere evangelistae (2 Tim. 4,8); alios autem pastores et doctores, toù; 8i mowkévac xol 8:0moxd)ovc;, In uno membro ponuntur duo nomina ; « qui pastor est, esse debet et magister; nec in ecclesia quamvis sanctus sit, pastoris sibi nomen assumere, nisi possit docere quos pascit » (Hier.); pascere idem est ac regere, dirigere, gubernare, ad quod utique necesse est et nosse doctrinam Christi et docere subditos; de notione pascendi vide 2 Reg. 5,2 tu pasces populum meum Israel; 4 Par. 11,9 ; 17,6. Ez. 34,2 et Act. 20,28 (now.aívetv Thy ixxknsíav, vulg. regere ecclesiam); et 1 Tim. 3,2 oportet episcopum esse doctorem, 2iàxxzixóv, i. e. uti explicatur Tit. 1,9 : ut potens sit exhortari àn doctrina sana el eos qui contradicunt arguere. Haec autem munera et officia apostolorum, prophetarum et ceterorum totidem sunt dona quae unicuique ex donatione Christi (v. 7) conferuntur. Sunt enim illa instituta
4:12
v. 12 ad consummationem sanctorum zghe by xatapticuóv, ad instructionem (Hier. in versione ; in commentario: ad perfectionem), polius ad aptitudinem, praeparationem fidelium, cf. Rom. 9,22, scil. ut fideles reddantur apti seu praeparati et composili eig- £gyov 8ixxovíac in opus ministerii, ad quamcumque ministratonem quae singulis obtingat. Nam secundum apostolum variae sunt xninistraliones õıxrpésers 8uxxoviov, in Dei servitio suas quisque partes habel, quas in socielate religiosa explere debet. Ut ad haec officia hominis christiani rite obeunda instruatur et aptus reddatur, Christus illa instituit munera. Ex hac institutione et directione singulorum exsistii et efficitur ulterior terminus, ad quem munera illa ordinata sunt : $a. aedificationem. corporis Christi i. e. ecclesiae (1,23), ut ecclesia ceu aedificium spirituale Christi paulatim assurgat numeroque et virtutibus proficiat (Lap.). Nam, ut Thd M. dicit: haec donationum est differentia, 3la ut alii quidem ista, alii vero illa percipiant ad commune incremenfum dominici corporis (Swete l. c. p. 168). Alii in v. 12 tria membra distincte exhibent; et quidem ita, ut eic £pyov Buxxav(xe, cis oixoðouhy referatur ad dedit quosdam et mpbe xataptiowóv ulteriorem finem et terminum, perfectionem fidelium, exprimat. Eo modo iam Est. rem proponit, Christum dedisse apostolos, ut diligenter incumbant in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, in spiritualem profectum ecclesiae; idque totum ad hunc finem, ut universa fidelium societas perfecta reddatur; primum ergo esse opus ministerii, euius effectus sit aedificatio, quam denique consequatur consummatio. Similiter Bels. Henle explicant. Sed tunc miraberis collocationem. Nam primo loco erat ponendum «ic čpyov 3taxovíac et tum quae ordine consequuntur; insuper attendatur oportet xætaprıcuóv non statim designare perfectionem, sed potius aptitudinem, apparationem et notionem hanc quae non est absolula bene suppleri addito siç tò čoyov, dein Sixxovía sensu latiore apte sumitur de ministratione seu obsequio, quod fidelibus omnibus praestandum incumbit. Praeterea apparet ex v. 15.16 aedificationem corporis Christi fieri debere per singulos pro sua quisque parte; quare etiam in v. 12 non debet referri immediate ad dedit v. 11, sed est quasi ultimus terminus qui tandem altingendus est, postquam singuli EPH. 4,13. 124 ad sua officia implenda adaptali sunt per eos quos Christus dedit v. 14. Ad notionem xatapricuós cf. Matth. 4,21. Marc. 1,19 (componentes retia) ; Luc. 6,40; 1 Cor. 1,410; 2.Cor. 13,11; Hebr. 13,11 (aptet vos, vulg.); 1 Petr. 5,10 (perficiet, vulg.). Bene ait Dam. qui dona acceperunt eic «o xov» ministrant ad praeparandum perfectionem. In locutione aedificationis corporis Christi duae imagines diversae coniunguntur; habes scil. notiones inter se iunctas quae 1,23, el 2,22 exprimuntur. Huic autem aedificationi et toti negotio in v. 42 assignato sedulo insistendum est
4:13
v. 13 donec occurramus omnes xatavthswpsey, donec perveniamus omnes, et meta ad quam devenire oportet, declaratur : in unitatem fidei et agnitionis &xvrvócsoc cognitionis perfectae Filii Dei scil. ut omnes unum sint possidentes eandem fidem et cognitionem bene excultam de Filio Dei, eius persona, habitudine ad Patrem, de eius opere, eius doctrina; cf. v. 5; ostenditur itaque quomodo dona illa varia quae Christus contulit (v. 8-11), ad id convergant atque id efficiant, quod in v. 3 petierat, scil. ut omnes in unitate spiritus consistant et conserventur,uL continuo crescentes in fide et cognitione unum sint eadem mente eademque doctrina et intelligentia imbuti ac praediti. Perperam aliqui explicant unitatem inter fidem et cognitionem, scil. ut efficiatur consensus internus inter fidem et cognitionem (O/shausen, Ew.). Verum in hac epistola et hoc loco ubique agitur de unitate fidelium, quatenus eadem bona possident (cf. Henle). Ad quam metam perveniendum sit, porro declaratur ita, ul oi x&vrec in unum coetum collecti considerentur tamquam una persona moralis, quae fide et cognitione crescere debeat ac perfici in virum perfectum, qui virili robore et constantia, intelligentia matura perfectus est in fide et cognitione, et qui-démum pervenire debeat, vel polius utpote vir perfectus iam devenit in mensuram aetatis plenitudinis Christi, in eam aetatem cui competit plenitudo illa, cuius auctor et largitor est Christus, de cuius plenitudine omnes accepimus. Commendatur itaque studium continuum tendendi in aetatem viri perfecli, crescendi in cognitione Chrisli et cooperando gratiae se reddendi aptum ad accipiendam illam plenitudinem quam Christus singulis dare exoptat. Apostolus ita loquitur, ut et singulorum profectum ob oculos habeat (oceurramus omnes), et totius ecclesiae incrementum et progressum spectet (si; čvðpæ «Aewv). Simili modo locutum est Concilium . vaticanum : erescat et multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius ecclesiae, aetatum et saeculorum gradibus, intelligentia, scientia, sapientia (cap. 4 de fide et ralione). Ea igitur aetas attingalur oportet vel saltem ad eam aetatem connitendum est, in qua plenitudo Christi quam maxime tum in singulis tum in ecclesia habeatur; eius autem plenitudo conlinetur in perfecta similitudine eius, in plena exhibitione et impletione omnium praeceptorum ac consiliorum eius, ut eius imago reluceat tam in singulis quam in eeclesia quam perfectissime secundum indolem ac conditionem cuiusque status. Breviter rem declarat Ephr.: imitatores simus Christi, ut perficiatur per eum mensura aetatis interni hominis nostri. Alii quandoque explicant toù z)pópacos arcte iungentes ad $At:xíac per modum adiectivi : in mensuram plenae ac perfectae aetatis Christi (Est. Lap.), perfecta aetas, seu plena maturitas (Ew.); Christi autem aetas plena intelligitur vel ea aetas quamin corporesuo mysticohabet (Est.), veltalisaetas perfecta quae valeat apud Christum i. e. perfectio homine christiano digna (Ew.). Si 09 nànpóuatos refertur ad 5J«xízc, haec ultima acceptio posset admitti. Verum haec coniunctio adiectiva ipsa non videtur posse probari ; nam zàńpwya saepius arcte cum Christo componitur, uti. 1,23; Rom. 45,29; Col. 1,19; 2,9 ; Ioan. 1,16; quare non est consultum hoc loco notiones has separare quae alias iunctae apparent. Neque Christi, seu plenitudinis Christi licet intelligere hoc nostro loco de corpore Christi mystico. Nam oriretur sensus plane ineptus : coetum christianum seu ecclesiam debere. pervenire ad aetatem coetus christiani seu ecclesiae; saltem requireretur aceuratior quaedam determinatio : ad aetatem seu perfectionem quam exigat Christus, vel similiter. At multo meliorem sensum praebent verba, uti iacent : ad eam aetatis mensuram perveniendum est, qua Chriti cognitio ac gratia in nobis perfecte adoleverit, vel ad eam aetatem, quae Christi plena est eiusque divinis.muneribus omni ex parte cumulata (Iust.). Aetas itaque postulatur ita perfecta, ut sit Christi plena. : Verum quando hoc erit? Certum est nos ab apostolo non amandari ad saeculum futurum et alteram vitam, sed ab eo describi quid hisce in terris nobis praestandum sit, uli toto contextu 4,1-16 apparet. Aeque certum est, plenam ac perfectam cognitionem Christi et plenam participationem omnium bonorum Christi non esse huius vitae terrestris, sed reservari vitae coelesti. At id proprie nostro tex(u non tangitur. Neque docetur nostro textu, quod aliquibus placuit, omnes electos in aetate ac statura virili resurrecturos, scil. in mensura plenae aetatis Christi, exemplaris nostri, qui pervenerit ad aetatem plenam virilem triginta trium annorum. Cuius sententiae mentionem faciunt Hieronymus in epitaphio Paulae n. 24, Augustinus in Civ. Dei 22, 15 (M. 22,902; 41,777). Thom. . Est. Lap. etc. ; Ad quid autem tendat illa mensura donationis Christi, unicuique attributa v. 7 eta v. 11-13 explicalius proposita, declaratur in v. 44 ex parte eorum quae auferenda sunt, et v. 15-16 constructione ulique mutala (iam non cum tvz coniuncta) ex iis quae praestanda sunt et revera efficienda. Negalivus finis assignatur
4:14
v. 44 ut iam non simus parvuli, conditionem subindicat pristinam, ex qua Christi donatione erepti sunt: eran t parvuli, non habentes veram cognitionem, rudes, indocti in rebus divinis; imo puerulorum modo facillime obnoxii omnis generis deceptioni sine ulla stabilitate, fluctuantes, fluctibus agitati et in omnem partem lactali, neve circumferamur omni vento doctrinae, ne simus circumacti in diversas opinionum partes, ne quovis impulsu, quavis assertione seu EPH. 4,14. 123 suasione nos abripi sinamus instabiles. Ad unitatem spiritus quam pro fidelibus efflagitat, quam maxime pertinet una et vera doctrina, cuius doctrinae partes quasdam praecipuas posuit apostolus v. 5.6; iam ut haec doctrina rite servetur et ab omni falsitate et errore immunis maneat, dedit Christus v. 44 doctores veritatis, et puritas doctrinae ab iis conservanda est et tuenda, quod est primum ad aedificationem corporis Christi. Comparationibus illis fluctuum, ventorum apostolus perstringit instabilitatem, mutabilitatem, inconstantiam, varietatem opinationum et philosophorum et pseudodoctorum. Etiam hic descriptio apostoli est omnino generalis; certos quosdam errores non videtur ob oculos habere quos v. g. alibi notat (Col. 2,8-23. Phil. 3,2). Quomodo fiat, ut tanquam vým: omni vento doctrinae sint expositi, declaratur in nequitia hominum £v «7, xoci in ludo talario; qui talis seu tesseris ludunt, modo hos modo alios numeros iactando habebunt, in quo ludo facile fraus ac deceptio quoque adhibetur in astutia èv navovpyia : hisce designatur varietas et multiplicitaserrorum, simul inconstantia doctrinarum, sicut in luso talario; et cum hae diversitate doctrinarum coniungitur, uti fere in illo ludo, fallacia hominum et fraus et pessima calliditas, qua utuntur ad cireumventionem erroris, ut illos incautos, vrxíouc, errore concludant et cireumveniant, «bc thy ue0o8s(av TE TALVNG, agunt in astutia ad eum scil. finem, ut artificio quodam et consilio errorem introducant, vel efficiant, breviter : ad effectionem (artificium) aberrationis. Una est veritas, simplex et sincera; error aulem multiplex, instabilis, mutabilis, fraudulentus; at speciem arlis, scientiae appetens. Hisce bene delineat apostolus eos qui falsas doctrinas in vulgus spargere solent. Unusquisque pseudodoctor quidem pro se et sua doctrina vrzíoo; attrahere ‘vult ; illud autem xegteegópevor varietale et multiplicitate doctrinarum enascitur. Tali vero aberrationi remedium attulit Christus largitione donorum; nobis ergo incumbit, ut illo remedio utamur v. 15 veritatem facientes, ó)«0sbovcec 8& veritatem loquentes, veritatem sectantes, quam tradunt nobis doclores a Christo constituti; veram itaque doctrinam professi et amplexi, et ita tuti contra circumvenlionem erroris. Primum itaque ad aedificationem corporis Christi est consistere in veritate, in vera doctrina (cf. 14,13; 5,9). Luce veritatis huius illuminati et ducti in caritate crescamus in illo per omnia, v yny ita erit iungendum, sicuti eodem modo iungitur in v. 16; ceteroquin posset cum &X0sóovce; oppositionem edicere ad iv ««vovpyíz; al ex v. 16 alterum potius suadetur et insuper ex 3,19 maxime nobis commendata est caritas Chrisli in nos, unde consequens est, ut noslra in eum caritate feramur, etin hac caritate crescamus eic xoc», adolescamus versus ipsum, augmentum faciamus in nostra habitudine ad eum, et id quidem «à návra per omnia, omni modo et omnibus in rebus et conditionibus. Quod itaque ex Christi donatione a nobis praestandum est, in eo consistit, ut vera doctrina illustrati in dies magis enitamur caritate-et omni modo augeri in noslra cum Christo unione, ut affectu, menle atque animo magis cum eo uniamur ; haec enim coniunctio spiritualis continuo crescente caritate augetur. Crescimus igitur ope caritatis versus Christum, caritale magis in dies ei iungimur ; et tale incrementum iuremerilo a nobis exigit 1s que est caput Christus, et in ipsa ratione et dignitate capitis continetur et causa et incilamentum, ut ad maiorem cum eo coniunctionem aspiremus; cf. 1,22; id quod pluribus declaratur descriptione, quomodo omne incremenlum -et totius ecclesiae profectus ac progressus ab uno illo capite, a Christo, necessario dependeat v. 16; sententia praecipua est haec : ew quo totum corpus augmentum corporis (augmentum suum, sibi competens) facit in aedificationem sui in caritate i. e. totum corpus crescit ex coniunclione cum capite, ex influxu capitis; et hoc augmentum seu incrementum tendit cic oixoñowhy in aedificationem, ut corpus istud ope caritatis, in caritate, vel per caritatem aedificetur, plene constituatur etad suam perveniat perfectionem; cf. v. 45. Ponitur maximum momentum in caritate; ea fit aedificatio corporis et ut ope eius haec aedificatio ad perfectionem evehatur et permanenter consistat, intercedat necesse est, ut ex capite continuus habeatur influxus ad corporis incrementum efficiendum, ad vitam corporis augmento producendam. Summo in fastigio ponitur caritas, virtus theologica, qua Deus propter se el proximus propter Deum diligitur; nunc manent fides, spes, caritas; maior autem horum est caritas (4 Cor. 13,13). Quod de toto corpore valet, pro rata parte valet de membris singulis, ex quibus illud corpus constituitur. Unde si totum corpus ex coniunctione cum capite aedificatur ope caritatis, etiam singuli coniunclionem hanc cum capite foventes sese ope caritatis in hac sui aedificatione ulteriore exerceant oportebit. Et quaenam sint singulorum partes, eliam salis indicatur in v. 16, postquam ipsius corporis constitutio a capite effecta et dependens est descripta : compactum et connexum gvvxpuohoyońuevov influxu capitis apte et concinne, modo plane conveniente corpus coniungitur et cvußBatóuevov et connectitur seu colligatur; per omnem iuncturam subministrationis, $& xác; &víc, de nolione &í disputatur : 2: «7; zis045s0c praebet CArys.; vulg. iunctura, quae explicatio salis videtur congruere cum Col. 2,19, ubi &/, coniungitur cum cóvàeauoc ; huic notioni eliam recentiores calculum adiiciunt (Bels. Henle, Hpt. Ew.) et longiore inquisitione (ex Galeno, Aristotele) eam probavit Lightfoot (Ep. to the Colossians, 1904, p. 196)!. Est itaque &o*, commissura, articulus; per eiusmodi commissuras seu articulos unumquodque membrum coniungitur cum capite, habet contactum (&ce£?) cum capite; unde influxus capilis in singula membra efficitur per istas iuncturas seu arliculos. Ista efficientia capitis in membra dicitur ézxwopnyíx. subministratio, auxilium, id scil. quod singulis membris praebetur a capite. Huic subministrationi inserviunt «i &ooi, articuli ; per hos articulos singulis membris praebetur vis quaedam conveniens; quare corpus augmentum suum facit per omnem iuncturam subministrationis, per omnem articulum, per quem fit illa subministratio capitis, sicut Oec. bene explicat 9ix «c &v tÀ oT Extr optytiac yıvouévns, quare dicuntur «i dpat ts &mtyognyiac, quasi canales subministrationis. Ex hac explicatione etiam patet hanc partem non pertinere ad antecedentia, in quibus corpus in se constitutum et perfectum exhibetur, sed ad subsequentia, quibus describitur corporis huius incrementum, ad quod exigitur illa ¿nıyopnyi« capitis. Haec nunc subministratio fit secundum operationem xat’ èvépyeiay, secundum efficaciam in mensuram uniuscuiusque membri èv uéxpgo, in modo, in mensura et exigentia, prout unumquodque membrum pro sua parte et pro suo munere opus habet eiusmodi efficaciae subministratione ; graece ex plurimis testibus legitur vòs ¿xdstou pépou; uniuscuiusque partis, qua lectione sensus non mutatur. Uti fit in corpore viventi, unaquaeque pars pro sua functione accipit nutrimentum et crescit et ex omnium partium (pro rata) conspiratione totum corpus augmentum suum facit. Eodemque modo corpus illud, cuius caput est Christus, ex capile Christo accipit ixtyogryíxv competentem unicuique parti seu membro ; unde unaquaeque pars debet secundum .hanc vim sibi tributam agere, operari, crescere (cf. v. 7. 12 in opus ministerii); inde totum corpus augmentum suum facit in aedificationem sui in caritate, crescit eLtandem evadit quasi praeclarum aedificium; haec aedificatio autem fit et consurgit ope caritatis (v. 15). Prout in corpore variae sunt partes, membra diversa, sed unumquodque suam habet et peragere debet functionem, ita in corpore Christi, in ecclesia, varia sunt ministeria ; sed unusquisque pro sua parte vim accipit et influxum a Christo et ei cooperari debet crescendo in caritate. Apta comparatione illustrat Chrys. hunc locum quem coóðpa ácag0c propositum esse dicit : « sicut spiritus, qui descendit a cerebro, sentiendi facultatem quae est per nervos (tò 9ià «v veópov ais'Hycxóv) non absolute dat omnibus, sed pro convenientia et proportione (xoà &vzAoyíav) uniuscuiusque membri, ... sic etiam Christus; cum enim veluti membra ei coniunctae sint animae, providentia eius et distributio (4 zopnyi«) donorum congruenter proportioni et convenientiae in mensura incrementum facit uniuscuiusque membri. » Quod ut fieri possit, idem apposite monet: si manus sit avulsa a corpore, spiritus pro- -cedens e cerebro continuatione interrupta eam non tangit; unde, ne idem nobis contingat, colligati simus caritate oportet. quare haec pars non ad antecedentia (ad corpus compactum et connexum, i. e. ad organismum in se constitutum), sed ad sequentia, ad huius corporis incrementum et augmentum, referri debet. Conferre iuvat quod legitur Col. 2,49 : totum corpus per nexus (òa cy &gGy) et coniunctiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei. En, dicunt, hic aperte òà &gó» et subministratum ènıyopnyovuevov refertur ad corpus, ergo etiam in nostro loco. At id quidem ipsa collocatione evidens est pro Col. 2,19; at locus nequaquam est parallelus simpliciter nostrae sententiae, id quod iam patet tum ex collocatione, tum ex dictione 9ix zás« Apis tic extyognyioc, tum ex habitudine huius dictionis ad subsequentia. Fertur alia quoque explicatio, qua per omnem iuncturam intelliguntur fideles singuli ; sicut perarticulos (musculos, nervos) membra corporis coniungantur, ita per singulos fideles corpus mysticum ecclesiae constitui et connecti, atque uniuscuiusque fidelis operationem salutarem cedere in utilitatem totius corporis eiusque incrementum efficere (cf. Bels. Henle). Simili modo intelligunt lust. Lap. de mutua opera quam fideles inter se praestant, «quia dum membra inter se nectuntur, mutuam sibi quodam modo operam praestant et alterum alteri non exiguam vim suppeditat» (Tust.) et-Lap.litteralem prius ponit acceptionem: per omnem iuncturam subministrantem scil. spiritus animales et vitales; dein id censet esse accipiendum: i. e. per mutuam unionem, qua nobis subministratur spiritus et gratia Christi capitis nostri. Verum est tandem per fideles ecclesiam constitui corpus Christi. Hoc sine ulla difficultate intelligitur. At quomodo haec veritas obvia, ecclesiam constare non lapidibus sed fidelibus, hoc loco exprimatur per omnem iuncturam subministrationis, non videtur esse adeo manifestum, ut aliqui putant. Si fideles sunt «i &gat, quid tandem. sunt fideles subministrationis? quid subministrant vel quid eis subministratur? si fideles sunt at &gz(, qui tamen erunt ii qui nominantur unumquodque membrum? Neque resadmitti potest, si per omnem iuncturam referatur ad subsequentia. Nam non per fideles tribuitur illud xacv'évépyewav et insuper exsisteret sententia mira, per fideles unicuique pro rata parte id contingere per quod fiat incrementum et aedificatio corporis in caritate.
4:17
4,147. Hoc igitur dico et teslificor in 4,47. Toüco oov Àéyw xol paptópouat év
4:18
v. 18 tenebris obscuratum habentes intellectum EOXOTWPEVOL TH dravoig övres, quod Hier. vertit obscurati mente ; in intelligentia seu cogitandi facultate erant obtenebrati, tenebris ignorantiae rerum divinarum et religiosarum et erroribus nocivis involuti; luce illa veritatis carentes simul erant alienati a vita Dei, a vita quae secundum Deum est ( Thom. Nat.), a vita quam Deus praecipit (Lap.), a vera illa vita quam solus Deus largitur per gratiam et tandem per gloriam (Est.). Quod additur per ignorantiam, òà thy ğyvorxv Thy oŭcav £v aocotz, potest bene referri ad prius participium et spectat intellectum ; haec ignorantia quae est in eis hac parte addita designatur provenire ex eorum culpa (cf. Sap. 13,1 seq. Rom. 1,19 seq.); melius vertes (Ca?.) propter ignorantiam (sicut habet Hier.) et uti habetur in altero membro, quod ad vivendi modum a Deo alienum spectare videtur, propter caecitatem cordis ipsorum, iù thy xó90sty propter obdurationem, obtusionem, contumaciam cordis, facultatis sentiendi; volendi. Quo membro iterum enuntiatur 3: thv dyvotav non addi excusandi causa (uti v. g. additur Act. 3,17; 17,30, 1 Petr. 1,14), sed ignorantiam ipsam polius magna ex parte ortam esse ex pessima voluntate. Secundum Chrys. xógosciz orilür ån» &vats0n5/z; et Thph. vocem simpliciter 4vais0nsíxv, Theod. autem thy &cy dcr» &vahynolavy explicat. Interpretatio caecitatis polius pertinere videtur ad «/oo6:c, mngós caecus. Illam autem ignorantiam et obtusionem ex eorum culpa originem duxisse, declaratur eo quod apud'"eos idem contigit quod Sapiens de pessimis aequalibus enuntiavit : excaécavit enim illos malitia (5 xaxía) eorum (Sap. 2,21) unde
4:19
v. 19 qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitae oix; quippe qui, qua voce ratio indicatur, quare in illam ignorantiam et obdurationem pervenerint ; ad desperantes bene notat Hier. ; « multo aliud in graeco significat quam in lalino, čmrnàynxórtes aulientes ruinam suam feruntur. in pronum; exprimamus, si possimus, peccatis exstinxerunt et abiecerunt, et ita sine ullo freno pudoris, vel ex latino abiecta omni spe emendationis, imo plane desperaates de ullo remedio aut auxilio emergendi ex scelere, semetipsos lradiderunt «7, &ce) eio, lasciviae, luxuriae, in operationem immunditiae omnis totos se dederunt &vaíc0tco: yevówevo: (uti Hesychius explicat) turpitudinibus omnis generis ; cf. Rom. 1,24 seq. Non. sine multa emphasi ponitur «t ipyacíav, omne genus impuritatis opere perficere et exsequi solliciti erant; sine ullo freno, sine ullo sensu doloris, sine ullo stimulo conscientiae sése proiiciunt.in perpetrationem omnis rei turpis; ila Chrys. « vides quomodo venia eos privet, dicens Sed (av &xaÜxocíac. non casu, 130 EPH. 4,19-90. EE: inquit, lapsi peccarunt, sed gravia haec ipsa operabantur et cum sollicitudine (wehérn) negotio insliterant. » Simul patet ad'xópoctv (callum obductum) melius congruere wee dnnhàynnórtec, segnes facti, nolentes laborare, omni dolore vacui (cf. Thph). : Quod additur 2» zAsovs£ia, in avaritia (Mier. Thom.) in avaritiam vulg. veteribus jam difficile visum .est; invenitur enim lectionis huius vel correctio vel emendatio xoi zXeovetíuc, ila BEFG 39. def g aeth Clem. Vict. Ambrst. al. Apostolum praeter impudicitiam eliam alterius vitii gentilium mentionem facere, valde probabile est, nam saepius duo haec vilia iungit, ita mox 5,3 immundus aut avarus, ila Rom. 1,29 ; 4 Cor. 5,10. 11 ; Col. 3,5, Alii tamen veterum hoc loco vocem notione magis generali acceperunt; Theod. thy &pyezo!a» immoderantiam explicat, item TAph. Oec. optionem dat : aut quod duabus se tradiderint affectionibus (x40sc:y), aut quod lasciviam x«6* bnecfoA ny xoi dvevBócoc éxercuerint, similiter EutA:, item Thom. ardenter, appetitu continuo et insaliabili et eodem modo Cai. Tust. Est. Lap. Tust. et etiam Chrys. quamvis avaritiae mentionem faciat, lamen eos 4pé«pos rebus omnibus usos esse explicat. At in ea acceptione et nimium relinquitur vera vocis notio: et infertur tautologia, cum excessus et vehementia concupiscentiarum iam salis exprimalur tum in voce &àcÓxex tum in immunditia omni. Neque valet quod Abbott asserit, avaritiam non fuisse peculiare vitium genlilium; nam pharisaeos eius vili accusari et fuisse avaros, et Christum ipsum suis dicere : cavete ab omni avaritia. Agitur enim hic de modo quo apostolus iungere solet vitia gentilium. Quare recentiores gentes accusari allerius sceleris, avaritiae, merito censent. Neque tamen eodem modo concipiunt. Nexum inter impudicitiam et avaritiam talem statuit cum aliquibus Hpt. ut ex impuritate quaestum facerent; at id adeo in universum dict certe nequit, neque. convenire videtur ad immunditiam : omnem. Nexum magis internum agnoscit Henle provocans ad verba Cypriani: si avaritia prostrata est, exsurgit libido (de mortalitate, ed. Hartel p. 299), esse scil. vitia inter se cognata fere sororum in modum, una matre communi quae est fruendi cupiditas ; in utroque vitio habetur inordinatus appetitus rerum temporalium. Simplicius, uti videtur, aliexplicant ¿v de conditione concomitante, ita ut eodem fere tempore, simul cum alio vitio indulgere dicantur avaritiae (Bels. Ew.). De tali usu - ty vide Eph. 6,24, Col. 3,22; 4,6. 4 Thess. 2.3 etc. Similem nexum exi primit Dam. : avaritia dilectionem carnis (qgQvocagexíac) necessario consequitur, quia tantumdem homines habere volunt, quantum in voluptates expendunt. At fidelesin schola Christi aliter edocti sunt (Nat.)
4:20
v. 20 vos autem non ita, didicistis Christum: discere Christum.idipsum est, quod nosse : virtutem ( Hier.) ; non ita: vitam et conversationem fidelium esse debere plane aliam et diversam indicatur a vita et moribus gentium ; sensu valde praegnanti dicitur Christum discere, plane perspectum habere, quid Christus pro nobis sit, quid a nobis exigat, quae sit eius doctrina, quae vis elsignificatio eius.exempli. Et quantopere oporteat fideles longissime recedere a moribus gentilium ex ipsa inslitutione quam receperint declaratur tamquam res planeobvia, quae nequeat ignorari v. 91 affirmantis (CArys.); audire Christum est, ut ait Mier. audire sapientiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam et cetera quibus Christus vocatur. At -potest quis audire, et lamen non discere, audire doctrinam edocti estis, institutio quae tradita est tota versabatur in una re, in
4:21
Christo, sieut est veritas in Iesu, prout in Zesu, in homine illo in Palaestina vivente, docente, opus rédemptionis peragente, est veritas, i. e. ita edocti estis, sicut revera veritas nobis apparet et proposita estin Iesu, in eius vita, exemplo, doctrina. In Iesu itaque fideles habent institutionem vitae, plane contrariam a consuetudine gentium ; nam in Iesu manifes4 tatae sunt omnes virtutes summo in gradu. Sententia itaque sicut est veritas, non est per modum parenthesis legenda, sed enuntiat modum quo sunt edocti et supplet illud edocti estis assertione veram et rectam illis traditam esse institutionem. | Iam quid eo modo edocti sint in ipso, declaratur graece tribus infinitivis : &xo0£c0a« bac, &vxveoUaÜat, ivBósacÓx.. Primum itaque didicerunt pristinam conversationem, ratione habita vitae prioris omnino exigebatur "ul abiiceretis, deponerelis veterem hominem, qui qualis sit exponitur : corrumpitur secundum desideria erroris, q0etoóusvov, interitul et perditioni obnoxius est et subiectus, sicuti perditionem secum fert natura et indoles concupiscentiarum xaz tàs &xiüup/as ths 4x $cns, quae decipiunthominem, promittunt voluptates, sed tandem gignunt ruinam. Bene effertur graece homo seducitur. Edocti sunt se debere renuntiare conversalioni peccaminosae et consuetudinibus pravis, mores improbos abiicere, as ves- Pies sordidam vitae eousque actae deponere. . : ` Quid vero in locum veteris conditionis succedere oporteat, et baptismo suscepto iam revera in ipsis effectum sit, edocentur (v. 23-24) et prius quidem edocti sunt &vzveoss0z: 1. e. novum fieri in oppositione ad vetus- tum, tav «cb cb yeynpaxdç AvavéðTar XALO && d). yevópevov (Chrys.), si id ipsum quod consenuit novum fit, ita ut aliud ex alio fiat. Novum igitur quasi vitae initium capere oportet, quare &vzveous0zt notionem regenerationis includit. Veterem enim statum et conditionem deposuerunt, qua depositione facta edocti sunt de innovalione et mutatione, de novo statu - in quem ingressi sunt et in quo semper permanere debent; inde habetur infinitivus praesentis temporis dvaveo2s0z: sensu passivo; illud autem denuo novum fieri, vel iterum novum fieri (in oppositione ad prius vitae initium, novum initium capere oportet) perficitur seu exsistit spiritu mentis vestrae i. e. spiritu qui menti inditur, mentem regit, determinat; mens, voc, ex doctrina apostoli per se legi consentit, at ob debilitatem carnis homo legi mentis non obedit (Rom. 7,22.23); ut itaque nova in homine oriatur conditio, opus est ut huic menli iungatur zve)pa, altior quaedam vis, et isto spiritu qui accedit ad mentem et fit revera spiritus mentis et ut talis vestra quasi possessio («9 xvsop.xst toù vobs b1.0v), acquiritur et constanter habetur illud novum fieri. Secundum locos longe plerosque apud apostolum zvevpo non dicitur , de mente naturali, sed de altiore principio 1. e. vel de Spiritu sancto, vel de animo hominis cui inditum sit spirituale principium, robur spirituale, ergo de animo gratia Dei instructo. Unde iam ex usu vocis adeo frequenti consultum est, ut etiam hie talis explicatio retineatur, quae rei veritati plane consonat; nam istud renovari in mente non aliter fit nisi. spiritu, seu gratia ; fit, ut Chrys. ait, tò xveópact à èv «o vo. De Spiritu sancto vel de gratia explicant Thom. Cai. Lap. neque abnuit Tust., alii loquuntur de renovatione interioris hominis, quae locutio tandem in eundem sensum recidit, alii de principio vitae novae, quod eundem sensum fundit, quia principium eiusmodi nihil aliud est, nisi Spiritus sanc- . tus seu gratia. A qua acceptione non multum abesse videtur Theod. thy bpuhyv coU vobc xveUp.x efenxev, nam impetus et 'agitalio menlis, si ad renovationem confert, de qua apostolus loquitur, non est ex viribus hominis. Quod aliqui recentes dicunt, renovationem fieri debere ratione habita spiritus, seu in spiritu, fonte et principio vitae interioris (in Beziehung auf oder an dem Geiste), est obscurum ; vel certe ipse spiritus non est renovandus. Explicationem de Spiritu sancto censet Est. minus recte fieri, « nam Spiritui sancto non convenit renovari, sed spiritui ac menti - nostrae ». Sed quis unquam dixerit Spiritum sanctum debere renovari? Provocat Est. ad Augustinum (lib. 44 de Trinit. cap. 16), ubi spiritu menlis non duas res intelligendas esse docet, sed eum spiritum quae mens vocatur; unde concludit Est. spiritu mentis vestrae idem esse quod secundum mentem, secundum interiorem hominem. Alii proposuerunt.spiritum esse quasi intimum mentis nostrae, seu intimum vitae fontem et causam. Sed certe in ipso vigore vitali non est exspectandus reditus ad novum quoddam initium; renovatio posset solum intelligi in indole mentis, in eius n tioribus (Ephr.) ac desideriis ; uti intelligere, videtur Hier. : in spiritu sensus nostri. naturali, 1 Cor. 2,44 quis enim hominum scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? Nam quae praeterea quandoque pro ea notione afferuntur 2 Cor: 7,13; Col.2,5; 4 Thess. 5,23 facile diluuntur "et de altiore principio recte accipiunt Nostro autem loco eo magis explicatio supra proposita de influxu Spiritus sancti est retinenda, quia ġvaveoðgða: conditionem manentem exhibet quae adest et debet, durare non solum post nolco iar verum etiam post év$ócas0ot, i. e. postquam in statum illum novum, supernaturalem, translati sunt; cf. v.24. — veritas; in Iesu deposuisse vos elc.; sententia per se est vera, nam ex doctrina apostoli de baptismo, in ipso baptismo vetus homo concrucifixus est, ut destruatur corpus peccali, et sepulti sumus cum Christo in mortem (Rom. 6,4.6); at nulla est ratio a coniunctione eousque ab omnibus retenta discedendi. Nam non sunt edocti solum vere, neque de veritate religiosa seu ethica in communi, sed apostolus, postquam dixit : non ita didicistis Christum, consequenter efferre debet illos edoc- Aos esse de veritate prout apparuit eisque proposita est in Iesu ; ergo uti dicit discere Christum, ita etiam dicendum est docere Christum, i. e. esum. Unde hic nexus solus contextui respondet. - Tertium, de quo edocti sunt, est
4:23
spiritu mentis vestrae, 24.et induite novum | cà nveópatt voU vods buv, 24. xal évðóoashominem, qui secundum Deum creatus est | Bar tòv xawoy &vlpwroy xÓv xata Qeóv Admonilione proposita, ut digne vocatione ambularent, exposuit apostolus, quae dona Christus dedisset (v. 7-13) et in quem finem ea contulisset (v. 14-16), qui finis comprehenditur verbisillis:: crescamus in illum per omnia qui est caput, Christus (v. 15). Unde profecto facillime adnectitur conclusio ov, igitur, uti iam advertit Hier. :« hoc ergo, ait, dico vobis, vosque contestor, ut quia occursuri estis in mensuram aetatis plenitudinis Christi, non ambuletis sicut ambulant gentes»; eodem modo Thom. nexum cum immediate antecedentibus statuitet Cai. Tust. Ew.; at alii malunt regredi ad nexum habendum usque ad 4,1; ita, uti videtur, iam Theod. nahy &véAo[e ts mapatvéceoc tò mpooíutiov, et Est. « redit apostolus ad inchoatam et huc usque intermissam exhortationem, qua dixerat initio capitis » et similiter. Bels. Henle, Hpt; in modo loquendi certe reassumit 4,1; sed nexum quaerere ex 4,41 minime opus est, cum ex antecedentibus satis rationum habeatur ad admonitiones subiungendas. Cum emphasi loquitur v. 17 Aoc igitur, hoc refertur ad subsequenlia, uti 4 Cor. 7,29; 1 Thess. 4,3.14, et explicatur sequenti infinitivo vxézt mepixaeiv, quo infinitivo eliam patet verba dico Xéyo et testificor paptúpouar, obstestor, notione iubendi efferri (cf. Blass, Grammatik des neutest. Gr. 72,5) in Domino, cf. 1,1; eiusmodi admonitioneset mandata iis fert et ferre debet ob suam cum Christo unionem et cum ea ralionem et fundamentum quoque habeant in Domino, ab eo postulentur et ad eius obsequium pertineant, ipsa apostoli exhortatio maiorem vim assequitur; ceterum cf. 1 Thess. 4,1; 2 Thess. 3,12. 4 Cor. 1,10. | Ratio vivendi fidelium qualem dedeceat esse, prius declaratur (v. 47- 19), dein qualis esse debeat (v. 20-24) exponitur in universum ex notione hominis in Christo novi. Quod vulg. habet ut iam non ambuletis, ex graeco continet. mandatum; ambulare, uti 4,1 de tota vitae conversatione, prout saepe in sacris litteris (Gen. 5,22; 6,9; 17,1. Is. 59,9; Eccl. 11,9. Rom. 6,4; 8,4 etc.). Cum dicatur y»«xéc iam non, innuitur eorum conversalionem antea fuisse, sicut et gentes etiam nunc ambulant in vanitate sensus sui, tota eorum sentiendi et cogitandi ralio vojc versatur ev patarótnt: in rebus inanibus, vanis, plane inutilibus; cf. Ps. 4,3, Sap. 13,1; Rom. 1,24 épatarwbnoav év xoig diahoyiopots «òtðv, evanuerunt in cogitationibus suis, vacui veritate et recta aestimatione rerum, et uti apostolus pergit Rom. 1,21 et obscuratum est insipiens cor eorum, ita - hic quoque
4:24
v. 24 et induite xoà E da i eos homo peccator qui caret gralia, est quoad ordinem supernaturalem quasi nihil; nam si caritatem non habuero, nihil sum (1 Cor. 43,2); infu- suo exemplari (Lap.); id quod accuratius declaratur descriptione in qua conditione sit creatus : în iustitia el sanctitate tali scil. quae congruat veritati, vide v. 91 sicut est veritas in Iesu. Hunc aulem hominem novum ińduerunt fideles suscepto baptismo, uti apostolus docet Rom. 6,3-9 et Gal. 3,27 quicumque in Christo baptizati estis, Christum induislis ; mortui peccato vitam gratiae acceperunt, iusti sunt el sancti secundum rei veritatem (cf. Rom. 5,9.21). Ceterum vide supra 2,10 : ipsius factura - notus sumus, creali in Christo Iesu. Notat Hier : considerandum, quia creatio nunquam nisi in magnis operibus nominetur; v. g. mundus creatus est, etc. De hoc novo homine pluribus agit apostolus Col. 3,10-14. D 135 tristitiam designat « in a godly manner » seu secundum voluntatem Dei, quia scil. etiam tristitia inveniri poterit, quae non sit secundum Deum. Verum quod ad 2 Cor, 7,9.10.14 omnino aptum est, ad nostrum hunc locum valde incongrue adderetur, novum hominem secundum voluntatem Dei creatum essein iustitia ; nam si Deus creat, per se patet eum creare secundum suam voluntatem, seu et ira et indignatio et clamor et blasphe- | uia &oüíce àp uv súv máocn xaxta. mia tollatur a vobis cum omni malitia. | 39. y(vea0c 9: elc GO d|Xoue y pnacot, conrhay- 32. Estote autem invicem benigni, miseri- | yvot, yapÑouevor &xotoic, xaÜoe xal ó Oeds cordes, donantes invicem, sicut et Deus in | èy Xowtà tyaplosato byiv. Monuit apostolus v. 17 ne ambularent sicut gentes; dein exposuit oppositionem quae adest inter vitam gentium et vitae modum fidelium (v. 18-24). lam singula quaedam proponit, quibus haec nova vita fidelium . debeat esse opposita moribus gentium. Nexum generatim adstruit. Thom. « supra posita generali monitione, ut novitatem induerent, hic apostolus ponit praecepta specialia; primo prohibet quod ad veterem hominem pertinet, ita ut ista littera sit expositiva huius quod praedixerat « induite novum hominum »; ad quem induendum primo prohibet mendacium ; unde dicit : propter quod, scil.'novum hominem induendum ». Atque apostolum revera. oppositionem illam antea expositam adhuc ob oculos habere, seu, ut Lap. ait, eum descendere ad partes hominis veteris, eisque opponere novi hominis partes (Cai.), ostenditur ipsa illa voce denuo usurpata 4xofü£usvo: (cf. v. 22): participium explicari potest per imperativum : deponite, loquimini verum, solum id quod verum esse cognoscant; cf. v. 15, omnem fraudem ac deceptionem exclusam esse vult a mutua consuetudine, a commercio inter se. Atque libidinem mendacii seu pronitatem ad mendacium homini prope adiacere, s. litterae saepe testantur : omnis homo mendax (Ps. 115,11), mendaces filii hominum (Ps. 61,10), Cretenses semper mendaces, quod poetae testimonium verum - esse apostolus affirmat (Tit. 1,12. 13) et ut Christus dicit, diabolus estpaler mendacii (Ioan. 8,44), unde mirum non est, si princeps huius mundi etiam subditos suos ad mendacium instigat. Verum fideles veraces esse oportet, quoniam sumus invicem membra, membra unius corporis Christi (v. 16; 1,23), unum corpus sumus in Chrislo, singuli autem, alter alterius, membra (Rom. 19,5)5 membra enim inter se iuvant et in quantum unum membrum sua virtute et actu alteri prodest, dicitur membrum alterius; sic oculus/potest dici membrum pedis, in quantum pedem dirigit (Thom. ad. Rom. 12,5; cf, 4 Cor. 12,21). Si ergo fideles inler se deciperent, esset ac si unum membrum corporis alteri membro damnum ac dolorem inferret. Apostolus verbis Zachariae prophetae (8,16) adhortatur : loquimini. veritatem etc. Rationem quam affert. per se valet pro fidelibus. Nam primo ei curae est conversationem fidelium inter se oplime ordinare et ostendere, quantum abhorreat a notione novitatis acceptae et a dignitate nominis -christiani omne genus mendacii. Priore monitione recedendi a moribus gentilium (v. 17) iam continetur mandatum evitandi mendacium in commercio cum infidelibus. Primo itaque prohibet peccatum oris, mendacium, per quod corrumpitur veritas rationis, seu pars hominis rationalis; secundo prohibet peccatum corrumpens parlem irascibilem (Thom.);
4:26
v. 96 irascimini et nolite peccare; cf. Ps. 4,8 LXX; priorem imperativum ex syntaxi linguae hebraeae et aliarum quoque linguarum posse poni et saepe poni pro sentenlia conditionata, manifestum est, uti v. g. divide et impera; hoc fac et vives. Unde : si irascimini, si quid aegerrime fertis, si excitati -eslis (ita ex textu hebraeo), cavete ne res ad peccatum usque augeatur. Si eo. modo duo ponuntur imperativi, prior communiter mandatum exprimit, vel saltem concessionem vel permissionem indicat. Et hoc sensu verba posse intelligi, declarat Hier. : « arbitror nobis quasi hominibus esse concessum, ut ad indignae alicuius rei faciem moveamur, tranquillitatemque mentis velut lenis quaedam aura ira conturbet, nequaquam tamen in tumentes gurgites furoris impetu sublevemur »; item Thom. « sisic est quod motusirae insurgat, quod humanum est, nolite perducere ad effectum per consensum ». habet : si irascimini, non peccabilis; vel irascimini, tum non peccabitis, uti divide, tum imperabis. Neque altero modo permissionis instar noster ftéxtus plane poterit expediri; nam tum non exspectaratur xat, verum 242A: irascimini sed nolite peccare i. e. irascimini si vultis, attamen nolite peccare. Apostolus recitat textum ex LXX, sensus quem exprimere vult, cerle is est, ut in irae affectu non committatur peccatum ; ergo bene graece id | exprimeretur opydóp.evot un &uaprávere. Commotio affectus irae ex ipsa indole naturali oritur; verum monet moderate, cum increpalionis ratio exigit (Cai.). Verum apostolus non iustam quandam aut debitam indignationem ob oculos habet, sed iram ex offensione ortam ; unde monet ad reconciliationem mox faciendam et ad veniam concedendam ira exstincta; sol non occidat super indignationem vestram, in cat. Cr. p. 182 explicatur, ne nobis verus sol, Christus, occidat neve tenebrae fiant in animo; sed bene notat. Est. : ratio schemalis est, quia solis occasu apud ludaeos initium erat diei. Unde dies irae esse debet etiam dies reconciliationis et veniae datae. Ita sol non occidat dicitur per modum proverbii, ne affectus ille irae sinatur resia dere in animo. Putant aliqui occasionem proverbii esse desumptam ex Deut. 24,15 pretium laboris pauperi esse reddendum eodem die ante solis occasum; eodem die quo ortus est motus irae, est reprimendus et exstinguendus, i. e. non est. fovendus, sed sedulo amovendus. Censet Chrys. explicite moneri, ne affectum illum sinamus perdurare usque ad noctém, quia in quiete noctis altius ille affectus animo infigatur, dum reliqua negotia quibus per diem occupabamur cessaverint. Bene notant Thom. Cai. assignari ralionem monitionis v. 27 et graece diabolo, neve locum detis diabolo, cf. Rom. 12,19; nam qui affectum seu motum iraeapud se servat, dat diabolo occasionem et oppor (unitatem, ut ipsum impellat ad vindictam, ad odium, ad peccàtum; parit enim ira reservata, ut Est.ait, odium aut vindictae consensum, per quem diabolus iam incipit in homine dominari. Et secundum Hier. adversarius noster diabolus semper in nos est paratus irrumpere et cum locum dederimus, ingreditur. Iam veterum aliqui, uti Vatablus, Erasmus verterunt : nolite dare locum calumniatori (cf. Just. Lap. Est.) ; ita recentiores quoque aliqui (cf. Ew.) ; quae notio vocibus 2uxf«))«tv, 81dfoXoc, 9:286. omnino subest. Et veleres explicant, ne ansa calumniandi praebeatur infidelibus, dum vos vident vindictae cupidos et ira inflammatos. Recentiores aulem cernunt ibi : ne locum et opportunitatem praebeamus calumniatori, ne sermonibus contra fratres et accusationibus, detraclionibus aurem incli- nemus. At apostolus utitur ea, voce de satana 6,11; 1 Tim. 3,6; 2 Tim. 2,26 (quamvis alterius notionis omnino conscius sit 1 Tim. 3,11; Tit. 2,3 non detrahentes; non criminatrices) ; quare cum plerisque notio satanae etiam hoc loco erit retinenda, quae insuper multo meliusad contextum congruit, quam abrupta illa mentio! de calumniatore, qui profecto non adest semper et ubique, ubi motus irae exsurgit. Nexum diligenter inquirit Thom. : « exclusa supra vetustate hominis quantum ad vim rationalem et irascibilem, hic prohibet eam quantum ad concupiscibilem, provenienlem ex rerum inordinata concupiscentia » ; v. 98 qui furabatur b xAézzovi. e. is qui pronus ad furandum occasione data solet sibi alienum arripere; nominatur furtum omne quod alterius damno quaeritur (Zier.), furari generaliter ponitur, i. e. fraudare, subtrahere et quocumque titulo iniuste auferre vel, detinere alienum (Zst.). Maior pars fidelium erat ex plebe paupere ; facile fieri poterat, ut egeni, opifices pauperes varia sibi emolumenta cum aliorum divitum damno procurarent; apostolus non loquitur de furibus, quorum quasi munus. et occupatio est furari, „sed de iis qui facile solent iniustum quaestum faceré el quaerere; ceterum in primis coetibus fidelium varia adhuc peccata esse commissa, aliae quoque epistolae satis testantur (1 Cor. 6.2 Cor. 12,20. “Rom. 16,18. Phil. 3,19. 2 Thes. 3,10, t Tim. 6,10. etc.); am non furetur sed non sufficit, solum abstinere a malo, magis autem laboret ua)Xov 9€ xom&vo, quin polius se fatiget, vires intendat, multum laboris assumat, operando manibus. suis xc praebent testes longe plerique, propriis manibus, guod bonum est tò &a0óv, qui furatur, sine labore acquirit; , quasi in poenitentiam agendam praescribit apostolus, non solum laborem, sed defatigationem laborando; furari est peccaminosum ; operari suis: manibus est honestum, et tali labore perficitur opus bonum Deoque gratum. Notat Est. excludi omnesartes victum quaerendi inhonestas; neque taceri ab apostolo restitutionem; eam enim contineriineo quod dicat: iam non furetur; nam qui ^/non restituit, cum possit, is adhuc in furto i. e. in alienae rei voluntaria detentione perseverat. Porro qui aliena iniuste sibi comparavit, non solum multo labore operetur, ut sibi comparet necessaria, ne cogatur furari; verum plus laboret, ut qui olim aliena surripuit, iam de suis aliis tribuat, ut habea unde tribuat necessitatem. patienti; en qualem poenitentiam et emenda- TEE apostolus requirat. Sedulo laborando.non vult quasi ut incumbatur divitiis augendis, sed potius contra avaritiam mandat, ut indigentibus suecurratur. Unde monet Aier., >« qui igitur ad hoc tantum laborat, ut ipse non egeat et a ceteris contrahit manum, quamvis applaudat sibi, lamen apostoli praeceptum non fecit ». Bene Thph. quoque expendit : antea operabatur malum, iam nunc operetur bonum; neque id simpli; citer, verum cum labore, partim quidem ut conterat corpus, quod antea ex olio mala didicerat; qui antea aliena ábstulerat, iam aliis exhibeat beneficentiam ; Boat, cc &y£Xooe Toret tò cùayyéňov tovg oyeðùv: daluovag ! Saepius apostolus inter varia genlilium peccata etiam peccata linguae recenset (cf. Rom. 1,29.30;343. 4 Cor. 6,10. 2 Cor. 19,20. Gal. 5,415.20 1 Tim. 1,10; 3,11. Tit. 2,3). Quare hic quoque fideles ab eiusmodi vetus- - tate revocat ad novitatem in Christo
4:29
v. 29 omnis sermo malus ex ore vestro non procedat, nullus sermo malus, vel sermo quilibet malus, vel quo- ~ modocumque malus, zàc, quaevis species mali sermonis, campos pulridus, ^ putris, marcidus (es ) pravus; TAph. explicat de sermone temerario, importuno, de facetis, stultiloquio; pariter Chrys. Thph. ea voce dicunt designari turpiloquium, convicium, obtrectationem (Aoibopíz, xatahahtá). Sed talis sit sermo fidelium qui aliis.aferat utilitatem ; sed si quis. est bonus ad aedificationem. fidei, sed graece longe plerique testes habent Tbe olxobouny cc ypelas, eb Hier. vertit « ad aedificationem opportunitatis: hoc est quod dicitur graece «7: 7osíac in latinis codicibus propter euphoniam mutavit interpres et posuit ad aedificationem fidei »; míeteoc | praebent FG Gregor. nyss. Basilius; si qua necessitas adest eso, si alter / , opus habet consilio, admonilione, tunc sermo opportunus est et sermo aptus, bonus, utilis erit simul ad aedificationem 'eius qui eo indiget. In ^ voce zobs olxooouf» iam indicatur utilitas non in re temporali, sed in re 'siibituali) quatenus tali sermone caritas mutua inler fideles fovetur, augetur, alter iuvatur, erigitur, confortatur; a periculo custoditur, edocetur. Et praeterea in eiusmodi sermone altius etiam quidpiam spectatur, ut det gratiam audientibus; cf. Col. 4,6, scil. ut ope et occasione sermonis audientibus detur gratia, bonum spirituale, seu salutaris cogitatio, vel impulsus ad pietatem ; sit itaque sermo quasi vehiculum gratiae divinae (cf. Est. Nat. Hpt.). Alii sermonem. beneficum, opem praestantem, seu gratum, iucundum intelligere malunt (cf. Theod. TAM. Thph. Tust. Lap}) ; sed gratia notione illa apud apostolum in usu posita, de favore quodam, auxilio, dono supernaturali, eo magis erit retinenda, quia iam' mentione aedificationis ad eiusmodi utilitatem altiorem, spiri- / " tualem adducimur. De dono gratuito instructionis, suasionis, cautelae et huiusmodi Cai, explicat hoc loco gratiam. -— Quo studiosius omnem de RIPE "malum evitent (ita nexum plerumque statuunt Hier. Thph. Est. Nat. Lap. Bels. Hpt. Ew.), aliam addit rationem:
4:30
v. 30 et nolite contristare (Spiritum sanctum Dei, i. e. nolite offendere Spiritum sanctum, eo sensu quo peccatum est iniuria Deo / — irrogala et idep offensio dicitur; < non quo contristetur Spiritus aut ullam perturbationem divinitas sentiat, sed quo ex verbis nostris Dei eamas: affectus » (Hier.). Quale beneficium fidelibus Due sit per Spiritum, ergo quantopere cavendum sit, ne ei iniuria à fiat, declaratur in quo signati estis in diem redemptionis; cf. 1,13.14. Cavendum est ab eiusmodi sermone non solum, ne tu ipse peccando iniuria afficias Spiritum, verum etiam ne aliis evadas offendiculum et occasio peccati, quo ex animo eorum expellatur Spiritus sanctus Dei. Huius Spiritus sublimitas sollemniore modo hoc uno loco designatur, cum Spiritus sanctus Dei, duplici modo appelletur ; nam alias vel Spiritus sanctus vel Spiritus Dei ; nominari solet. « Ac si apertius dixisset, quod si nulla subesset alia ratio horrendi veterem hominem, haec sola sufficere debet, ut non contristetis Spiritum sanctum Dei in vobis » (Cai.). ; T Memofes huius signaculi Spiritus et eius inhabitalionis (3,16.17 ; 2,22; 4,23) sedulo curent, ut omnes affectus et omnis agendi ratio ad normam ; Spiritus pacis ordinentur (v. 31.32); unde prius recensentur quae cavenda sunt et tollenda
4:31
v. 31 omnis amaritudo, quilibet affectus animi acerbi, exacerbati in' proximum, quaelibet commotio bilis seu acrimonia propter offensionem acceptam; omnis cerle eliam pertinet ad cetera quae sequuntur, et tra Ovuòs, quatenus animo commoto cuiquam succenses, occultam in eum foves indignationem, et indignatio, òpyh furor , qui iam externe, vultu, facie inflammata proditur, et in desiderium ultionis et iniuriae infligendae transit et offensionem acceptam non solum repellere verummulto magis 'punire per excessum appelit; cuius comites et effectus esse solent clamor xgpaviá, vociferatio incondita, _ blasphemia, convicia et contumeliae et verba probrosa in alium coniecta; horum quodlibet tollatur a vobis simul cum omni malitia, cum qualibet improbitate, seu malignitate, scil. quidquid malum est, auferatur a vobis, 49 i.v, vos recedite quam longissime ab omni genere et specie mali. Enumerationi incómpletae totum BEN. et totam quasi qune dinem mali;/subiungit. 7 | Huie vetustati quae auferri debet subditur novitas
4:32
v. 32 estóte autem. invicem benigni y'vscõs, monet, ut fiant inter se, mutuo, yo15coí, suaves, amaritudini opponi suavitatem ypnotórņta magis quam benignitatem. Hier. opinatur, « clementes simus el blandi» et misericordes, eUez)ox,vo:, quasi homines fiamus bonorum viscerum, affectuum ; nam secundum phrasin s. Seripturae viscera hominis super alienis malis ita commoventur, ut ea velit ac studeat removere (Est.); vox legitur in orationeapocr. Manasse v. 6; celerum vide Gen., 43,30 commota sunt viscera eius; 3 Reg. 3,26; Is. 63,15 ubi est multitudo viscerum tuorum et miserationum tuarum? 4 Petr. 3,8 ejczorzvo:. Et ad eiusmodi animum quam maxime perlinet, donantes invicem sicut et Deus in Christo donavit vobis, condonantes inter vos offensiones; ita de condonatione iniuriarum merito intelligunt et veteres et recentiores et sequitur i iam ralione addita et ex loco parallelo Col. 3,13 yapitóuevor tavtoiç, idv tic XpÓóc Tiva EXN Zaa si quis adversus aliquem habet querelam; ea notione legitur 4&gí6ec0o. 2. Cor, 2,7.10 ; donate aegre, sed quasi favorem demonstrando. Et ratio qua omnis superetur et amoveatur difficultas, est pro nobis, quia Deus quoque nobis delicta concessa ; istum summum favorem nobis praestitit in Christo; pretium redemptionis nostrae repositum est in Christo, et vide 1,3 benedixit nos omni benedictione spirituali in Christo, et pariter 4,6.7 et cf. Rom. 8,1 nihil ergo nunc damnationis «oic èv Xeioro. "Inso?, iis qui sunt in Christo Iesu. Ad haec autem adiunguntur sequentia; unde divisio, seu. novi capitis initium, non valde apte ponitur. Ceterum ad rationem additam sicut et Deus donavit vobis vide parabolam: Matth. 18,23-35. Ad modum loquendi cf. Col. 3,13 sicut et Dominus; ($ xóevo; Christus), donavit vobis. Fertur quoque lectio : donavit nobis. quid aequius quam ut nos quoque prompti simus ad condonandum? v. 4 estote ergo viussüs, fiatis imitatores Dei, Deus summa perfectio nobis proponitur, ut nunquam putemus nos salis superque probitati operam dedisse, sed ut in dies ad perfectiora attingere studeamus, uti Christus monuit, estote ergo vos perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est (Matth. 5,48). :Potissima ratio id appetendi ponitur in'ipso Deo et eius modi agendi; allera quoque additur magnae efficaciae, sicut fili carissimi óc téxva quorum est patrem revereri, eius voluntati obsequi, ai maiore studio iis incumbunt, ut patri obsequantur. Iam a casu particulari gressus factus est ad monilionem magis generalem; fundamentum autem effertur in
4:1
PRIGIONIA, EPISTOLE della. - Lettere paoline ai Colossesi (v.), Efesini (v.), Filippesi (v.) e a Filemone (v.), che suppongono Paolo prigioniero (Col. 4, 3. 10. 18; Eph. 3, 1; 4, 1; 6, 20; Phil. 1, 7. 13 sg. 17; Philem. 1. 9 sg. 13). Le prime due, soprattutto, presentano notevoli affinità di forma e di contenuto (v. EFESINI, epistola agli, III).
4:2
a) La Chiesa nascente e i Padri Apostolici. - In essa vigeva innegabilmente un alto concetto della santità richiesta ai propri membri (I Cor. 6, 11; s. Ignazio, Eph. 4, 2; 8, 2; Ps. Barnaba, 4, 1; 11, 11; II Clem. 6, 9; 7, 6) e gravissimo si considerò l'obbligo di custodire illibato il sigillo del Battesimo. …
… attira lo sguardo benevolo del Signore (Lc. 18, 9-14) e fa evitare l'ostentazione nel compimento dei doveri della preghiera, della penitenza e dell'elemosina (Mt. 6, 3-18). S. Paolo ai suoi fedeli raccomanda con particolare insistenza l'u. (Phil. 2, 3-11; Eph. 4, 2; Rom. 12, 16; Gal. 6, 3, 5). S. Pietro dice ai fedeli « Rivestitevi dell'u., perché Dio resiste ai superbi e dà la sua Grazia agli umili; umiliatevi sotto la potente
4:3
… Un solo Dio e Padre di tutti, che è sopra di tutti, e per tutte le cose, e in tutti noi » (Eph. 4, 3-6; cf. 1, 22-23). Nel testo citato altri esegeti intendono « spirito » come detto dello Spirito Santo. …
4:4
Al concetto del Corpo Mistico è connesso quello della solidarietà intima fra i fedeli, come membra di un medesimo organismo, e quindi quello della Comunione dei santi (cf. I Cor. 10, 17; Eph. 4, 4-6).
… estensione, continuatore dell'opera di salvezza (Io. 20, 21 e 17, 18). Se nel Capo la divinità abita corporalmente, altrettanto deve avvenire in tutto il corpo; la Chiesa è un solo corpo (umano, sociale, visibile, a tutti accessibile) e un solo spirito (Eph. 4, 4-6). Mediante la conformità al Verbo Incarnato essa raggiunge la massima partecipazione alla vita divina (II Pt. 1, 4). La Chiesa è dunque santa, perché, sempre fedele alla sua costituzione …
… se fate morire mediante lo s. le opere del corpo (Volg.: « c. »), vivrete » (Rom. 8, 12-13). La vitalità dello s. si comunicherà nella risurrezione finale anche al corpo dei fedeli (I Cor. 15, 44), i quali sono con Cristo un solo corpo e un solo s. (Eph. 4, 4).
… La Chiesa una...; la Chiesa pervasa dalla luce del Signore estende i suoi raggi per tutto l'orbe: però la luce è una che viene diffusa ovunque, e non viene separata l'unità del corpo ». Nel testo s. Cipriano cita Cant. 6, 8 e Eph. 4, 4 e paragona la Chiesa a una madre feconda, la Chiesa sposa di Cristo e la vede prefigurata nell'arca di Noè (ibid. 6; cf. però PRIMATO DI S. PIETRO E DEL ROMANO PONTEFIORE).
4:5
… Questa dottrina s. Paolo la sviluppa inoltre nei suoi più reconditi e mistici significati: uno solo è il B., come uno solo è il Cristo (Eph. 4, 5); il B. arreca l'impronta dello Spirito Santo (II Cor. 1, 21-22); ci riveste del Cristo (Gal. 3, 27); ci fa rivivere misticamente la morte e la risurrezione di Gesù (Rom. 6, 3-4); …
… Non c'è soltanto un solo Corpo e un solo Spirito, un solo Signore e un solo Battesimo, ma anche una sola fede (Eph. 4,5). Gli eretici pertanto non possono chiamarsi m. della C.
RELIGIONI, STUDIO COMPARATO DELLE
Ora i discepoli di Cristo, fedeli alla sua consegna: « Imparate a mantenere tutto quello che vi ho comandato » (Mt. 28, 20) e a quella di s. Paolo « Un solo Dio, una sola Fede, un solo Battesimo » (Eph. 4, 5) non potevano certamente accettare tale sincretismo e simile tolleranza. …
… Il fatto che la Chiesa ne prescrive un uso così frequente nella sua liturgia, dice già per sé quanto essi servano per rafforzare i legami che uniscono i seguaci di Cristo nell'unus Dominus, una fides, unum baptismum (Eph. 4, 5). Qui se ne riferiscono i principali.
4:10
Nello stesso Nuovo Testamento suppongono od attestano la realtà dell'A. o della presenza dell'umanità glorificata di Cristo in cielo gli apostoli Paolo, Pietro e Giovanni (I Thess. 1, 10; Eph. 1, 20-22; 4, 10; 6, 9; specialmente Hebr. 9, 24 [e 7, 27; 8, 1, 10, 12; ecc.]; I Pt. 3, 22; I Io. 2, 1). Le testimonianze sono più che sufficienti per compensare il silenzio di Mattos, che ha …
4:11
… In Rom. 12, 6-8 ne sono elencati sette, e in Eph. 4, 11 solo cinque. …
… classe di catechisti detti nel Nuovo Testamento « evangelisti » o banditori della « buona novella », ai quali si aggiungevano i « dottori » o « maestri », ossia persone insignite dallo Spirito del « dono » dell'insegnamento (cf. Act. 21,8; 8,5 sgg. 40; Eph. 4, 11; II Tim. 4, 5; Rom. 12,7; I Cor. 12,8: agli « evangelisti » era forse affidata la prima evangelizzazione, e ai « dottori » o « maestri » il compito di perfezionare l'istruzione, sempre …
… Ne fa cenno anche s. Paolo quando dice che Gesù « altri costituì apostoli, altri profeti, altri evangelisti, altri pastori e d. » (Eph. 4, 11; cf. II Cor. 12, 28; Act. 13, 1).
Nella lista dei carismi, nella Chiesa primitiva, i p. hanno il posto d'onore, dopo gli Apostoli: I Cor. 12, 28 sg.; 14, 1-5,24,29,31 sg.; Eph. 2,20; 3,5; 4,11; parecchie volte, nel Nuovo Testamento, appaiono questi interpreti di Dio, dando predizioni, leggendo i segreti dei cuori; apportatori della divina parola (Act. 11,27; 19,6; 21,9 …
Sostanza della r. (sia effettiva, sia formale) è la carità « sovrabbondante » (Eph. 2, 4), compensatrice, vittoriosa, che dal cuore aperto del Divin Redentore si riversa in tutta la struttura della vita ecclesiastica, per formarla sull'esemplare consumato dell'azione riparatrice (Eph. 4, 11-16; Gal. 6, 14). La volontà riparatrice trova la sua espressione verbale negli « atti » o formole di r. (Act. 4, 24-31), e la sua espressione affettiva nella compassione per le sofferenze …
4:12
… si rinnova continuamente (II Cor. 4, 16). La vita ricevuta invade sempre più completamente l'attività dell'uomo, si sviluppa e cresce ogni giorno, fino a raggiungere l'età adulta, ad essere uomo «maturo» nella vita cristiana, come lo fu Gesù Cristo (Eph. 4, 12-16; C. Spicq, loc. cit.).
… significato speciale, cioè di un dono soprannaturale concesso ad una persona non tanto per sé quanto per vantaggio degli altri, affinché si diffonda il Vangelo e si edifichi il corpo mistico di Cristo: è dato «per il vantaggio» della Chiesa (I Cor. 12, 7; Eph. 4, 12). A questo con-
rola è verità » (Io. 17, 17); « La grazia e la verità sono venute mediante Gesù Cristo » (ibid. 5, 17). Da Gesù Cristo scaturisce, mediante la gerarchia e il ministero sacerdotale, il « perfezionamento dei santi » (Eph. 4, 12). Cristo-Capo santifica la Chiesa-Corpo (ibid. 5, 26; Hebr. 2, 11). La Chiesa è una « nazione santa » (I Pt. 2, 9). Tale flusso costante delle grazie avviene mediante lo Spirito Santo, …
4:13
… Il B. depone nell'anima la vita divina; ma questa è soltanto come un germe; tocca al cristiano farlo crescere fino a raggiungere, secondo l'espressione di s. Paolo, «la statura dell'uomo perfetto, la pienezza dell'età del Cristo» (Eph. 4, 13). Vivere il proprio B. vuol quindi significare sviluppare la ricchezza che è contenuta nel seme, far crescere in se stessi Gesù Cristo. …
… Come mai avrebbe imposto a tutti, in maniera così energica, di non farlo mai? (Rom. 16, 17; Col. 2, 6-9; II Thess. 3, 6; Eph. 4, 13-14).
4:15
V. L'AUMENTO DELLA C. E LA PURIFICAZIONE PROGRESSIVA. — S. Paolo raccomanda: «Crescete nella c.» (Eph. 4, 15); «sto pregando affinché la vostra c. aumenti sempre di più» (Phil. 1, 9); «il Signore vi faccia crescere e abbondare nella c. tra voi e verso tutti, come noi pure verso di voi» (I …
… Moriamo con lui per risorgere con lui a una vita nuova (Rom. 6, 4): la sua espiazione è nostra e nostri sono i suoi meriti, se noi aderiamo a lui e c'inseriamo nel suo Corpo Mistico con la fede e con la carità fattiva (Eph. 4, 15). Inoltre il concetto di R. ritorna in s. Giovanni, il quale ribadisce il motivo paolino della morte e del sangue come sacrificio espiatorio e propiziatorio: « Ecco l'Agnello di Dio, …
4:16
… heredes simus secundum spem vitae aeternae ». La vita della G. è in atto nel Corpo Mistico (v.), in cui Cristo Capo trasfonde la linfa rigeneratrice nei suoi membri, i fedeli incorporati in lui, che non così abilitati a realizzare la verità nell'amore (Eph. 4, 16).
4:17
… dall'uso corrente del tempo, νόος; sia che unisca i due termini νόος e πνεῦμα (Eph. 4, 23), sia che li contrapponga l'uno all'altro (I Cor. 14, 14-19), sia infine che solo il νόος appaia per designare, per es., l'intelligenza falsata del pagano (Rom. 1, 28; Eph. 4, 17; ecc.) o quella dell'uomo peccatore in lotta contro la carne, ma non ancora rinnovato dal divino Spirito (Rom. 7, 23-25). Neppure in questo caso si potrebbe parlare di tricotomia.
… precetti gravosi e ripugnanti alla natura corrotta. È chiaro allora che la fede non può essere unanime, e che, di conseguenza, si verifica il fatto dell'i., dovuto alle resistenze dell'orgoglio (Io. 6, 44), dell'attaccamento disordinato ai beni terreni (Eph. 4, 17; I Tim. 6, 10), del lusso, dell'avarizia (Lc. 16, 27–31) e delle altre passioni. …
4:19
… In ogni caso, questo vizio capitale è la forma più riprovevole di intemperanza, perché, per la sua veemenza, che quasi assorbe tutta l'anima, più d'ogni altro vizio oscura la ragione e snerva la volontà (Rom. 1, 24-26; Eph. 4, 19).
4:20
L'idea cristocentrica della sua teologia domina anche l'etica di P., che ama parlare di « morte » e di « risurrezione » morale (Rom. 6, 4, 6, 11; Col. 2, 20-3, 8), della necessità di « spogliarsi » dell'antica personalità (= Adamo) per « rivestirsi » della nuova (= Cristo; cf. Rom. 13, 14; Eph. 4, 20-24; Col. 3, 9-11). Come nella cristologia P. si dilunga sulla liberazione della tirannia della carne, così nel campo morale richiede con insistenza la rinunzia alla carne per seguire …
4:22
DONI SOPRANNATURALI E GIUSTIZIA ORIGINALE
Questa dottrina si fonda sopra la grande verità che Gesù è il nuovo Adamo che ripara ciò che il primo aveva perduto (Rom. 5, 9-21; II Cor. 5, 15-21; Eph. 1, 4-12; 4, 22-24; Col. 1, 12-22; 3, 9-10). Consistendo questo stato di giustizia e di santità interiore essenzialmente nella Grazia santificante, ne segue che essa fu data al primo uomo antecedentemente al peccato. …
… personificato, dello s. (ibid. 5, 17). Lo s., che è fondamentalmente il divino Spirito Santo, nell'intimo dell'uomo rigenerato è lo s. nuovo immesso da Dio (predetto da Ez. 11, 19-20; 36, 26-27; cf. Ps. 50, 12), che costituisce l'uomo nuovo o creatura nuova (Eph. 4, 22-24; Col. 3, 9-10; II Cor. 5, 17; Gal. 6, 15); rimuove « il corpo della c. » o carnale (Col. 2, 11).
4:23
4. Difatti, quando s. Paolo (l'uso è quasi esclusivamente suo) vuol sottolineare il carattere propriamente naturale della intelligenza umana, ricorre di preferenza ad un altro termine, preso dall'uso corrente del tempo, νόος; sia che unisca i due termini νόος e πνεῦμα (Eph. 4, 23), sia che li contrapponga l'uno all'altro (I Cor. 14, 14-19), sia infine che solo il νόος appaia per designare, per es., l'intelligenza falsata del pagano (Rom. 1, 28; Eph. 4, 17; …
… Santo; « rinascita da Dio » (ibid., 1, 13; 2, 29); « rigenerazione e rinnovazione dello Spirito Santo » per cui diventiamo « nuova creatura » (II Cor. 5, 12; Gal. 6, 15); « un nuovo uomo rinnovato nell'intimo dello spirito in giustizia e santità vera » (Eph. 4, 23 sg.); per essa siamo ammessi al « consorzio della divina natura » (II Pt. 1, 4),
4:24
DONI SOPRANNATURALI E GIUSTIZIA ORIGINALE
… Questa dottrina è diventata comune, perché più conforme alla Scrittura interpretata dalla tradizione; Gen. 1, 26: « Facciamo l'uomo a nostra immagine »; Eccl. 7, 28-30: « Dio ha fatto l'uomo retto »; Eph. 4, 24: « Bisogna rivestire l'uomo nuovo, creato secondo Dio nella vera giustizia e santità ».
4:25
… esperienza religiosa di un ravvivamento di quello che, secondo lui, costituisce il cristianesimo primitivo (First Century Christianism): adunarsi in gruppi sotto la guida immediata dello Spirito Santo, confessare vicendevolmente i propri peccati (Io. 5, 16; Eph. 4, 25), consacrarsi interamente a Cristo e indurre altri a convertirsi alla medesima vita. …
… modo, il cristiano manifesterà tutte le virtù che sono una conseguenza della vita di Gesù in lui: la sincerità, che rifugge dalla menzogna: «Rigettate la menzogna, parli ognuno al suo prossimo secondo la verità, giacché siamo membra gli uni degli altri» (Eph. 4, 25); la purezza: «Non sapete voi che i vostri corpi sono membra di Cristo? prese adunque le membra di Cristo le farò membra di meretrice?» (I Cor. 6, 15); la carità fraterna anzitutto: …
4:26
… Queste ultime, mancanti nel testamento di Abramo, sono sviluppate nel testamento d'I. Nei tre apocrifi vi sono alcuni tratti di colorito cristiano, come una profezia della nascita di Gesù Cristo, e riferimenti a Mt. 5, 28, Rom. 1, 18, Eph. 4, 26, che peraltro non pregiudicano l'origine giudaica. …
4:27
L'ebraico bēlijā' al è composto di bēli (« non », « senza ») e d'un nome d'incerta origine e significato, probabilmente jā' al (da jā' al, usato solo in hiph' il), quindi b. = « senza utilità » sarebbe una litote (cf. lat. nequam, franc. vaurien); ma s. Girolamo (in Eph. 4, 27; PL 26, 544) con gli antichi rabbini (Sanhedhrin, III b) vi ravvisa 'ōl « giogo », onde la sua glossa id est absque iugo (= bēli 'ōl) in Iudc. 19, 22 (Volg.); T. K. Cheyne, …
4:28
… (II Thess. 3, 7-13; cf. pure Act. 20, 33-35; Eph. 4, 28). Anche il diritto alla giusta mercede è oggetto della predicazione degli Apostoli. …
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
proposito della venuta finale del Cristo non si ha traccia né in s. Paolo né nel resto del Nuovo Testamento; del supposto «errore» non si riesce a comprendere i motivi e la natura. È, infine, un arbitrio connettere la naturalissima raccomandazione contro gli oziosi (che ritorna, ad es., in Eph. 4, 28; I Tim. 5, 13) «Ve ne preghiamo, fratelli, riprendete gli oziosi, incoraggiate i pusillanimi ecc.» (I Thess. 5, 14; cf. 4, 11 sg.) alla pretesa aspettazione della fine imminente. …
4:29
Già s. Paolo metteva in guardia i cristiani contro gli carrus pagani che divertivano il pubblico con le loro spiritosaggini e i motti equivoci (Eph. 4, 29).
4:30
… Alcuni Padri vedono un cenno di questo segno distintivo in tre testi di s. Paolo (Eph. 1, 13; 4, 30; I Cor. 1, 21-22) che parlano di un σφρχεις (= sigillo) impresso dallo Spirito Santo sui cristiani e sugli Apostoli (ad es. s. Cirillo di Gerusalemme, Catechesis 17, 35; PG 33, 1010; …
… In alcuni dei testi del Nuovo Testamento, ove occorra quest'ultima parola, alcuni teologi vedono accenni al c. s. (II Cor. 1, 21, 22; Eph. 1, 13; 4, 30). La esegesi cattolica non è unanime in proposito. …
… merito del p. Gardell O. P., che si ricollega alla tesi di Giovanni di S. Tommaso, e del p. Galtier S. J., che, sviluppando una spiegazione accennata già dal Petavio (De Trinit., I. VIII, cap. 5, nn. 1-3) e basata su alcuni testi di s. Paolo (Eph. 1, 13; 4, 30; II Cor. 1, 22) e di alcuni Padri, spiega l'i. con una specie di impressione delle divine Persone nell'anima, come un sigillo produce la sua impronta mediante un contatto reale e immediato.
… vittoria perfetta di Cristo sulla morte (ibid. 15, 53-57), dal desiderio posto da Dio nel cuore umano di una reintegrazione perfetta del composto umano (Rom. 8, 22-23), dal carattere e dal dono dello Spirito Santo come divina caparra (Eph. 1, 13-14; 4, 30; II Cor. 5, 4-5), dall'inabitazione dello Spirito Santo (Rom. 8, 11); ne illustrò la possibilità dalla analogia del seme (I Cor. 15, 36). Nella lettera agli Ebrei (6, 1-2) pose tra …
4:32
Il nome C., che caratterizzava la fede dei discepoli di Gesù, fu frainteso dai pagani che, contribuendo a ciò l'ottacismo, intendevano χρηστός «buono», «benigno», aggettivo non raro nel Nuovo Testamento (Mt. 11, 5; Lc. 5, 39; Rom. 2, 4; Eph. 4, 32; ecc.). …
… La sua immensurabile m. traspare, appena coperta da un velo, nelle parabole del figliuol prodigo, della pecorella smarrita, del buon samaritano (cf. ancora: Mt. 6, 12; 25, 35 sgg.; Mc. 4, 24). Dietro l'insegnamento di Cristo c'è quello degli Apostoli (Col. 3, 12; Eph. 4, 32).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.