By the foresaid examples he exhorteth them to patience, 2 and by example of Christ him self crucified, 5 and because this discipline it an argument that they be Gods children, 9 vvith vvhose rodde they should be much more content then vvish that of their carnal fathers: and because it bringeth iustification. 12 Exhorting them therfore to plucke vp their hartes, and to take faster footing: 18 considering that all bring novv so svveete, and not terrible as in the old Testament, their damnation, if they refuse to heare, vvil be so much the greater.
1And therefore we also having so great a cloud of witnesses over our head, laying aside every weight and sin which surrounds us, let us run by patience to the fight proposed to us:Per la qual cosa noi pure avendo d'ogni parte sì gran nugolo di testimoni, sgravatici d'ogni incarico, e del peccato, che ci sta d'intorno, corriamo per la pazienza nella carriera, che ci è proposta:AND therfore vve also hauing so great a cloud of vvitnesses put vpon vs: laying avvay al vveight and sinne that compasseth vs, by patience let vs runne to the fight proposed vnto vs,Ideoque et nos tantam habentes impositam nubem testium, deponentes omne pondus, et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen: 2Looking on Jesus, the author and finisher of faith, who, having joy set before him, endured the cross, despising the shame, and now sitteth on the right hand of the throne of God.Mirando all'autore, e consumatore della fede Gesù, il quale propostosi il gaudio sostenne la croce, non avendo fatto caso dell'ignominia, e siede alla destra del trono di Dio.looking on the author of faith, and the consummator IESVS, vvho, ioy being proposed vnto him, sustained the crosse, contemning confusion, and sitteth on the right hand of the seate of God.aspicientes in auctorem fidei, et consummatorem Jesum, qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta, atque in dextera sedis Dei sedet. 3For think diligently upon him that endured such opposition from sinners against himself that you be not wearied, fainting in your minds.Imperocché ripensate attentamente a colui, che tale contro la sua propria persona sostenne contraddizione da' peccatori: affinchè non vi stanchiate, perdendovi d'animo.For, thinke diligently vpon him vvhich sustained of sinners such contradiction against him self: that you be not vvearied, fainting in your mindes.Recogitate enim eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversum semetipsum contradictionem: ut ne fatigemini, animis vestris deficientes. 4For you have not yet resisted unto blood, striving against sin.Dappoiché non avete per anco resistito fino al sangue, pugnando contro il peccato:For you haue not yet resisted vnto bloud, repugning against sinne:Nondum enim usque ad sanguinem restitistis, adversus peccatum repugnantes: 5And you have forgotten the consolation which speaketh to you, as unto children, saying: My son, neglect not the discipline of the Lord: neither be thou wearied whilst thou art rebuked by him.E vi siete scordati di quella esortazione, la quale a voi parla come a' figliuoli, dicendo: figliuol mio, non trascurare la disciplina del Signore: e non ti venga a noia, quando da lui s'è ripreso.and you haue forgotten the consolatiō, vvhich speaketh to you, as it vvere to children, saying, My sonne, neglect not the discipline of our Lord: neither •e thou vvearied vvhiles thou art rebuked of him.et obliti estis consolationis, quæ vobis tamquam filiis loquitur, dicens: Fili mi, noli negligere disciplinam Domini: neque fatigeris dum ab eo argueris.
6For whom the Lord loveth he chastiseth: and he scourgeth every son whom he receiveth.Imperocché il Signore corregge quei che ama: e usa la sferza con ogni figliuolo, cui riconosce per suo.For vvhom our Lord loueth, he chasteneth: and • he scourgeth euery childe that he receiueth,Quem enim diligit Dominus, castigat: flagellat autem omnem filium, quem recipit. 7Persevere under discipline. God dealeth with you as with his sons. For what son is there whom the father doth not correct?Siate perseveranti sotto la disciplina. Dio si diporta con voi come con figliuoli: imperocché qual è il figliuolo, cui il padre non corregge?Perseuêre ye in discipline. As vnto children doth God offer him self to you. for vvhat sonne is there, vvhom the father doth not correct?In disciplina perseverate. Tamquam filiis vobis offert se Deus: quis enim filius, quem non corripit pater ? 8But if you be without chastisement, whereof all are made partakers, then are you bastards and not sons.Che se siete fuori della disciplina, alla quale tutti hanno parte: siete adunque bastardi, e non figliuoli.But if you be vvithout discipline, vvhereof al be made partakers: then are you bastards, & not children.quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes: ergo adulteri, et non filii estis. 9Moreover, we have had fathers of our flesh for instructors, and we reverenced them. Shall we not much more obey the Father of spirits and live?Di più i padri nostri secondo la carne abbiamo avuti per precettori; e gli abbiam rispettati: e non saremo molto più ubbidienti al padre degli spiriti, per aver vita?Moreouer the fathers in deede of our flesh vve had for instructors, and vve did reuerence them: shal vve not much more obey the Father of spirites, & liue?Deinde patres quidem carnis nostræ, eruditores habuimus, et reverebamur eos, non multo magis obtemperabimus Patri spirituum, et vivemus ? 10And they indeed for a few days, according to their own pleasure, instructed us: but he, for our profit, that we might receive his sanctification.Imperocché quelli per il tempo di pochi giorni ci facevano i pedagoghi, secondo che lor pareva: ma questi in quello, che giova a divenir partecipi della di lui santità.And they in deede for a time of fevv daies, according to their vvil instructed vs: but he, to that vvhich is profitable in receiuing of his sanctification.Et illi quidem in tempore paucorum dierum, secundum voluntatem suam erudiebant nos: hic autem ad id quod utile est in recipiendo sanctificationem ejus. 11Now all chastisement for the present indeed seemeth not to bring with it joy, but sorrow: but afterwards it will yield to them that are exercised by it the most peaceable fruit of justice.Or qualunque disciplina pel presente non sembra apportatrice di gaudio, ma di tristezza: dopo però, tranquillo frutto di giustizia rende a coloro, che in essa siano stati esercitati.And al discipline for the present certes seemeth not to be of ioy, but of sorovv: but aftervvard it vvil render to them that are exercised by it, most peaceable fruite of iustice.Omnis autem disciplina in præsenti quidem videtur non esse gaudii, sed mœroris: postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam, reddet justitiæ.
12Wherefore, lift up the hands which hang down and the feeble knees:Per la qual cosa rinfrancate le languide mani, e le vacillanti ginocchia,For the vvhich cause stretch vp the slacked handes and the loose knees:Propter quod remissas manus, et soluta genua erigite, 13And make straight steps with your feet: that no one, halting, may go out of the way; but rather be healed.E fate diritta carreggiata co' vostri piedi: affinchè alcuno zoppicando non esca di strada, ma piuttosto si ammendi.and make straight steppes to your feete: that no man halting erre, but rather be healed.et gressus rectos facite pedibus vestris: ut non claudicans quis erret, magis autem sanetur. 14Follow peace with all men and holiness: without which no man shall see God.Cercate la pace con tutti, e la santità, senza di cui nissuno vedrà Dio:Folovv peace vvith al men, and holinesse: vvithout vvhich no man shal see God:Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum: 15Looking diligently, lest any man be wanting to the grace of God: lest any root of bitterness springing up do hinder and by it many be defiled:Ponendo mente, che nissuno manchi alla grazia di Dio: che nissuna amara radice spuntando fuora, non rechi danno, e per essa molti restino infetti.looking diligently lest any man be vvanting to the grace of God: lest any roote of bitternes springing vp do hinder, and by it many be polluted.contemplantes nequis desit gratiæ Dei: ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi. 16Lest there be any fornicator or profane person, as Esau who for one mess sold his first birthright.Che non (siavi) alcuno fornicatore, o profano, come Esaù, il quale per una pietanza vendè la sua primogenitura:Lest there be any fornicator or prophane person as Esau: vvho for one dish of meate sold his first-birth-rightes.Ne quis fornicator, aut profanus ut Esau: qui propter unam escam vendidit primitiva sua: 17For know ye that afterwards, when he desired to inherit the benediction, he was rejected. For he found no place of repentance, although with tears he had sought it.Imperocché sapete, come ancor poi bramando di essere erede della benedizione, fu rigettato; conciossiaché non trovò luogo a penitenza, quantunque con lagrime la ricercasse.For knovv ye that aftervvard also desiring to inherite the benediction, he vvas reprobated: for • he found not place of repētance, although vvith teares he had sought it.scitote enim quoniam et postea cupiens hæreditare benedictionem, reprobatus est: non enim invenit pœnitentiæ locum, quamquam cum lacrimis inquisisset eam.
18For you are not come to a mountain that might be touched and a burning fire and a whirlwind and darkness and storm,Imperocché non vi siete appressati al monte palpabile, e al fuoco ardente, e al turbine, e alla caligine, e alla bufera,For you are not come to a palpable mount, and an accessible'fire, and vvhirlevvinde, and darkenes, and storme,Non enim accessistis ad tractabilem montem, et accensibilem ignem, et turbinem, et caliginem, et procellam, 19And the sound of a trumpet and the voice of words, which they that heard excused themselves, that the word might not be spoken to them.E al suon della tromba, e al rimbombo delle parole, per cui que', che l'udirono, domandarono, che non fosse fatta lor più parola.and the soūd of trompet, & voice of vvordes, vvhich they that heard, excused them selues, that the vvord might not be spokē to them, (et tubæ sonum, et vocem verborum, quam qui audierunt, excusaverunt se, ne eis fieret verbum. 20For they did not endure that which was said: and if so much as a beast shall touch the mount, it shall be stoned.Imperocché non reggevano a quella intimazione: se anche una bestia toccherà il monte, sarà lapidata.for they did not heare that which was said, And if a beast shal touche the mount, it shal be stoned.Non enim portabant quod dicebatur: Et si bestia tetigerit montem, lapidabitur. 21And so terrible was that which was seen, Moses said: I am frighted, and tremble.E tanto era terribile quel, che vedeasi, che Mosè disse: sono spaurito, e tremante.And so terrible vvas it vvhich vvas seen, Moyses said: I am frighted and tremble.Et ita terribile erat quod videbatur. Moyses dixit: Exterritus sum, et tremebundus. 22But you are come to mount Sion and to the city of the living God, the heavenly Jerusalem, and to the company of many thousands of angels,Ma vi siete appressati al monte di Sion, e alla città di Dio vivo, alla Gerusalemme celeste, e alla moltitudine di molte migliaja di Angeli,But you are come to mount Sion, and the citie of the liuing God, heauenly Hierusalem, and the assemblie of many thousand Angels,Sed accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis, Jerusalem cælestem, et multorum millium angelorum frequentiam, 23And to the church of the firstborn who are written in the heavens, and to God the judge of all, and to the spirits of the just made perfect,E alla Chiesa de' primogeniti, i quali sono registrati nel cielo, e a Dio giudice di tutti, e agli spiriti de' giusti perfetti,& the Church of the first-borne, vvhich are vvritten in the heauens, and the iudge of all, God: and the spirites of the iust made perfect,et ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in cælis, et judicem omnium Deum, et spiritus justorum perfectorum, 24And to Jesus the mediator of the new testament, and to the sprinkling of blood which speaketh better than that of Abel.E al mediatore della nuova alleanza Gesù, e all'aspersione di quel sangue, che parla meglio, che Abele.and the mediator of the nevv Testament IESVS, and the sprinkling of bloud speaking better then Abel.et testamenti novi mediatorem Jesum, et sanguinis aspersionem melius loquentem quam Abel.
25See that you refuse him not that speaketh. For if they escaped not who refused him that spoke upon earth, much more shall not we that turn away from him that speaketh to us from heaven.Badate di non rifiutare colui, che parla. Imperocché se per aver rifiutato colui, che loro parlava sopra la trini, quelli non ebbero scampo: molto più noi, volgendo le spalle a lui, che ci parla dal cielo:See that you refuse him not speaking for if they escaped not, refusing him that spake vpon the earth: much more vve, that turne avvay from him speaking to vs from heauen.Videte ne recusetis loquentem. Si enim illi non effugerunt, recusantes eum, qui super terram loquebatur: multo magis nos, qui de cælis loquentem nobis avertimus. 26Whose voice then moved the earth; but now he promiseth, saying: Yet once more: and I will move, not only the earth, but heaven also.La voce del quale scosse allora la terra: e adesso fa promessa, dicendo i ancora una volta; e io sommoverò non solo la terra, ma anche il cielo.Vvhose voice moued the earth then: but novv he promiseth, saying, Yet once: and I vvil moue not only the earth, but heauen also.Cujus vox movit terram tunc: nunc autem repromittit, dicens: Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et cælum. 27And in that he saith: Yet once more, he signifieth the translation of the moveable things as made, that those things may remain which are immoveable.Or dacché egli dice: ancor una volta: dichiara la traslazione delle cose instabili come fattizie, affinchè quelle rimangano, che sono immobili.And in that he saieth, Yet once, he declareth the translation of moueable things as being made, that those things may remaine vvhich are vnmoueable.Quod autem, Adhuc semel, dicit: declarat mobilium translationem tamquam factorum, ut maneant ea quæ sunt immobilia. 28Therefore, receiving an immoveable kingdom, we have grace: whereby let us serve, pleasing God, with fear and reverence.Per la qual cosa attenendoci al regno immobile, abbiamo la grazia, per la quale accetti a Dio lo serviamo con timore, e riverenza.Therfore receiuing an vnmoueable kingdom, vve haue grace: by the vvhich let vs serue pleasing God, vvith feare & reuerence.Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam: per quam serviamus placentes Deo, cum metu et reverentia. 29For our God is a consuming fire.Imperocché il nostro Dio è un fuoco divoratore.For our God is a consuming fire.Etenim Deus noster ignis consumens est.
12:1
Laying aside every weight;[Ver. 1. Omne pondus, panta ogkon, omnem sarcinam.] that is all that may hinder us when we run in the way of virtue.
Witham
To the fight proposed to us. In the Greek it is more clear: let us run the proposed race. He compares the condition of Christians to those who run a race, who fight or strive for a prize in the Olympic games, who strip themselves, and make themselves as light as possible, the better to run and fight. (Witham)
This Christian's life is both a race and a combat. In baptism we enter the lists; therefore we must fight in running to Jesus Christ, for he is the term, the goal, and the prize. To run well, we must be as light and disengaged as possible; and the same if we hope to combat with success. We should look up to the battles fought by our captain, Jesus Christ, and contemplate the glory he now enjoys on that account; for this he means to share with us, if we imitate his virtues: let us then rejoice to suffer with our Captain (archegon) here, and we shall be glorified with him hereafter.
12:2
Witham
Who having joy[Ver. 2. Curramus ad propositum nobis certamen, trechomen ton prokeimenon emin agona, without pros, ad. Certamen is not only pugnando, but contendendo cursu, etc.] proposed to him, underwent the cross. The sense seems to be, who by reason of the joy he had to perform the will of his eternal Father, for which he knew he should be exalted above all creatures, underwent willingly the ignominy and death of the cross. (Witham)
12:4
Witham
You have not yet resisted unto blood. Though you have met with some persecutions, you have not yet shed your blood for his sake who laid down his life, and shed every drop of his blood for you. (Witham)
12:5
Witham
You have forgotten the consolation, etc. He puts them in mind, that it ought to be a subject of great comfort to them, that God calls them his children, his sons, and treats them as his true and legitimate children, when he admonished them to live under discipline and obedience to him, when, to correct their disobedient and sinful ways, he sends the afflictions and persecutions in this world, which they ought to look upon as marks of his fatherly tenderness; for this is what a prudent kind father does to his legitimate children, of whom he takes the greatest care: and not to use these corrections, is to neglect them, as if they were [Ver. 5. Ergo adulteri, et non filii, ara nothoi este, kai ouch uioi, adulterini, non germani filii.]illegitimate children. We reverence the father of our flesh, (ver. 10.) our parents in this world, when they instruct and correct us, how much more ought we to obey the Father and Creator of spirits, (that is, of our souls) that being truly sanctified by him, we may live and obtain life everlasting. (Witham)
12:8
In these last four verses we may observe as many subjects of consolation under afflictions. God, our Father, is the author of them; the chastisement he inflicts is the proof of his love; it is the sign or mark of our divine adoption; it is a necessary condition of our being adopted.
12:11
Witham
It is true all discipline, all corrections, and sufferings in this present life, are disagreeable to our nature, because they bring not joy, but trouble and grief with them; yet afterwards, they who have been exercised with them, will reap the most peaceable fruit of justice, eternal peace and happiness in heaven. (Witham)
We must not judge of sufferings by the smart they occasion, but by the fruits of peace, justice, and eternal glory they produce in such as submit to them with patience.
12:12
Wherefore lift up the[Ver. 12-14. Remissas manus, pareimenas, which signifies hands hanging down in a lazy posture.] hands, etc. Be fervent in piety, walk firmly in the way of virtue, make straight[Ver. 12-14. Gressus rectos facite, trochios orthas poiesate, which is to advance in a straight line, not turning aside, or tottering.] steps, without declining to one side or the other, without halting or going astray, and strive to be healed from your sins by his grace.
Witham
Follow and seek peace, as much as lies in you, with all men, and [Ver. 12-14. Sanctimoniam, agiasmon.]purity of life, without which no man shall see and enjoy God. (Witham)
12:15
Be wanting to the grace of God, by resisting and abusing his favours, or by falling from the grace of God received.
Witham
Lest any root of bitterness, etc. He means scandalous wicked persons, by whom others are infected, defiled, and corrupted. (Witham)
12:16
Witham
Or profane person, as Esau, who had so little regard for the blessing and inheritance of his father, that he sold his right of first-begotten for one mess of broth, and afterwards found no place for repentance, although with tears he had sought for it; that is, he could not make his father repent or change what he had once done, though he endeavoured with his tears and lamentable outcries. Or if any one will have repentance referred to Esau himself, still the Novatian heretics can have no advantage in favour of their error, when they deny that sinners can repent, because Esau's tears might only be for a temporal loss, not for God's sake, nor for the guilt of his sins, so that he wanted the dispositions of a true penitent and of a contrite heart. (Witham)
Bebelos, profane, like Esau, who for a trifling meal could forfeit his right of primogeniture[first-begotten], and the honour of priesthood thereto attached. Oh, how many give up all right to a heavenly and eternal inheritance for even a mere trifling consideration! And how will they one day, with Esau, regret the same inflexibility on the part of God, their Father!
12:17
Challoner
He found, etc. That is, he found no way to bring his father to repent, or change his mind, with relation to his having given the blessing to his younger brother, Jacob. (Challoner)
12:18
Witham
For you are not come to a mountain,[Ver. 18. Ad tractabilem montem, pselaphomeno orei. palpabilem.] etc. That is, to a mountain on earth that can be touched; to wit, to Mount Sinai, where the law was given to Moses, where the mountain seemed all on fire, with dreadful thunder and lightning, whirlwinds, darkness, tempests, sounding of trumpets, voices, etc. which they who heard excused themselves, begging that Moses only, and not God, might speak to them, for they could not without exceeding consternation think of what was then said; that if any man, or even beast, should touch the mountain, he should be stoned to death. (Exodus 19:15.) Nay Moses himself, trembling, was frightened. This particular is nowhere mentioned in the Scripture, but the apostle might know it by revelation, or by some tradition among the Jews. (Witham)
12:22
Witham
But you are come to Mount Sion, where not a law of fear, like that of Moses, but a new law of love and mercy hath been given you, preached by our Saviour himself, and by his apostles, testified by the coming of the Holy Ghost, and by the effusion of God's spirit upon the believers. Here you are called to the city of the living God, (to the Christian Church on earth) and even to the celestial Jerusalem, there to be for ever happy in the company of many millions of Angels; to the church of the first-born, who are written in heaven, (ver. 23.) to be happy with those who have been chosen by a special mercy of God, and blessed with an endless happiness; to be there in the presence of God, the judge of all men, with all the celestial spirits and souls of the just and perfect in the kingdom of God. Jesus Christ is the mediator of this new testament, the redeemer of mankind by his death on the cross, by the sprinkling and effusion of his blood, which speaketh better than that of Abel: the blood of Abel cried to heaven for vengeance, and the blood of Christ for mercy and pardon. (Witham)
12:25
Witham
Refuse not then to hearken to him; for if the Jews escaped not God's severe judgments, for being deaf to his admonitions, given by an Angel to Moses on Mount Sinai, and by him to the people, much less shall we escape, if we turn away our minds, and harden our hearts against the instructions of our Redeemer, who came from heaven to speak to us, and teach us the way to our eternal salvation. (Witham)
12:26
Witham
Whose voice then moved the earth, by such signs and prodigies on Mount Sinai: but now he promiseth, saying by the prophet Aggeus[Haggai]: yet once; and I will move not only the earth, but heaven also. These words of the prophet are commonly understood of Christ's first coming at his incarnation, when at his birth a star appeared, Angels were sent, and sung his praises, when the heavens opened at his baptism, when the earth trembled at his resurrection, when the sun and moon were darkened at his death, etc. Yet others expound these words of Christ's coming to redeem mankind, so as to comprehend all the time of the law of grace, and even his second coming to judge all men, at the end of the world, of which may particularly be understood those words, (ver. 27.) of the translation of the moveable things; that is, of the elements, and of the heavens changed to a more perfect state. See here St. Chrysostom; St. Augustine, lib. 18. de civ. Dei. ch. XXXV. p. 517. Nov. Editionis. (Witham)
12:27
12:17
He found, etc.... That is, he found no way to bring his father to repent, or change his mind, with relation to his having given the blessing to his younger brother Jacob.
12:1
Concordanza Col. 3. 8.
Concordanza 1 Pet. 2, 1.
12:5
Concordanza Prou. 3, 11.
12:6
6. He scourgeth.] Temporal punishment after remissiō of sinnes, either here, or in ⸢P⸣urgatorie. By this vve proue that God often punisheth the sinnes euen of his louing children, though not vvith eternal damnation, yet vvith temporall chastisement and correction: & that he doth not alvvaies together vvith the remission of deadly sinnes & eternal punishment, exempt the offender receiued to his grace, from al fatherly correction either in this life or in the next. Neither haue the Heretikes of this time any reason or scripture in the vvorld, vvhy they should take avvay Gods chastisement of his children in the next life, more then in this vvorld.
Concordanza Apoc. 3, 19.
12:13
Concordanza Rom. 12, 18.
12:15
That vve be not good, there is no lacke on Gods part, vvho offereth his grace to vs: but the defect is in our selues that are not ansvverable to Gods calling of vs and grace tovvards vs.
12:16
Such as forsake their saluation and religion to saue their lands and goods, are like Esau.
Concordanza Gen. 25, 33.
12:17
17. He found not.] It is not meant, that Esau could not find remission of his sinne at Gods hand: but that, hauing once sold and yelded vp the right of his first-birth to his yonger brother, it vvas to late to be sorie for his vnaduised bargaine.
Concordanza Gen. 27, 38.
12:18
Concordanza Exo. 19. 20.
•kindled (or) burning.
12:20
Concordanza Exo. 19, 12.
12:22
The faithful are made fellovves of Angels & of al the perfect soules departed since the beginning of the vvorld, and of Christ him self.
12:23
〈Greek〉
12:25
Concordanza Gen. 4, 10.
12:26
Concordanza Ag. 2, 7.
12:28
〈Greek〉
12:29
Concordanza Deu. 4, 24.
12:1
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 19
… even as many as have received His oracles in fear and truth. Wherefore, having so many great and glorious examples set before us, let us turn again to the practice of that peace which from the beginning was the mark set before us;
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence of His Flight. (Apologia de Fuga.) 21
… Thus the blessed Paul, having found it so by experience, declared beforehand, ‘As many as will live godly in Christ, shall suffer persecution .’ And so he straightway prepared them that fled for the trial, saying, ‘Let us run with patience the race that is set before us
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
Say not so, she replied; to talk so also is blasphemous. Rather, as the Scripture tells you, say that the one is like the other. For that which is “made in the image” of the Deity necessarily possesses a likeness to its prototype in every respect; it resembles it in being intellectual, immaterial, unconnected with any notion of weight
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 28
… As when the prophet says, “From burning heat, and from storm, and rain.” ( Isa. iv. 6 .) This at least he says here also, that the memory of those holy men, reestablishes and recovers the soul which had been weighed down by woes, as a cloud does him who is burnt by the too hot rays [of the sun.]
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.40
… And sometimes Thou dost introduce me to a most rare affection, inwardly, to an inexplicable sweetness, which, if it should be perfected in me, I know not to what point that life might not arrive. But by these wretched weights
12:2
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 2
For praise pursuing, quite did vanquish death,
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… from henceforth expecting till His enemies be made His footstool . And again, Looking unto Jesus, the author and perfecter of our faith; Who for the joy that was set before Him endured the Cross, despising shame, and is set down on the right hand of the throne of God
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.1
… and one, of a Virgin, at the close of the ages: His descents twofold; one, the unobserved, like rain on a fleece ; and a second His open coming, which is to be. In His former advent, He was wrapped in swaddling clothes in the manger; in His second, He covereth Himself with light as with a garment . In His first coming, He endured the Cross, despising shame
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.23
23. This is the wish of our schoolmaster the law, of the prophets who intervened between Christ and the law, of Christ who is the fulfiller and end
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 12.4
… and therefore, I ought not to look only on my own interest, but also on that of others. For Christ also likewise, when it was possible for him to abide in His own honour and deity, not only so far emptied Himself as to take the form of a slave, but also endured the cross, despising the shame,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 11.1
… is He not good, Who when thou wast soulless dust invested thee with Godlike beauty, and raised thee up as an image of His own power endowed with soul? Is He not good, Who for thy sake took on Him the form of a servant, and for the joy set before Him
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 81
… These things Paul puts forward in every way, the cross, the death, the sufferings, the revilings, the insults, the scoffs. And now he saith, “let us go forth unto Him bearing His reproach;” and now, “who for the joy that was set before Him endured the cross, despising the shame.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 27
… viii. 9 .) And when he was exhorting to charity, it was from Him that he exhorted in the words “As Christ also loved us.” ( Eph. v. 25 .) And when he was giving advice about bearing shame and dangers, he took refuge in Him and said, “Who for the joy that was set before Him endured the Cross, despising the shame.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
… Who for the joy that was set before Him endured the cross, despising the shame, and is set down at the right hand of the throne of God. For consider Him that endured such contradiction of sinners against Himself, lest ye be wearied and faint in your minds” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 77
[4.] Let us too consider these things in our temptations, when we suffer anything from wicked men, “looking to the Beginner and Finisher of our faith” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 28
[4.] In the next place as the sum and substance of his exhortation, which he puts both first and last, even Christ. (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.31
… because He made us to believe in Christ, who made for us a Christ on whom we believe. He makes in men the beginning and the completion of the faith in Jesus who made the man Jesus the beginner and finisher of faith;
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 93
… The very holy lord bishop Domnus has arranged for them to journey to the imperial city in order to put an end to the false charges raised against me. For certain men have contrived manifest calumnies against me, and have grievously disturbed the churches for whose sake the Lord Christ “endured the Cross despising the shame”;
12:3
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 28
[6.] Ver. 3 . “For consider,” saith he, “Him that endured such contradiction of sinners against Himself, lest ye be wearied and faint in your minds.” For if the sufferings of those near us arouse us, what earnestness will not those of our Master give us! What will they not work in us!
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Catechising of the Uninstructed 23
… suffered persecution in their flesh at the hands of the Jews, their carnal fellow-countrymen, and were dispersed abroad, to the end that, in consequence of their dispersion, Christ should be preached more extensively, and that they themselves at the same time should be followers of the patience of their Lord. For He who in meekness had endured them,
12:4
san Basilio † 379 d.C. The Letters 240.2
… Only one thing is worth anguish, the loss of one’s own self, when for the sake of the credit of the moment, if one can really call making a public disgrace of one’s self credit, one has deprived one’s self of the everlasting reward of the just. You are children of confessors; you are children of martyrs; you have resisted sin unto blood.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 24
… vi. 19 .) “Think not then great things,” saith he, “as though ye had overcome the storm. For never have ye seen a danger threatening death nor a temptation intending slaughter:” which also he said to the Hebrews, “ye have not yet resisted unto blood, striving against sin.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 8
… So doth Paul also exhort us; as when he saith, “Ye have not yet resisted unto blood, striving against sin” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 3
… and yet what reason have we for thinking anything strange? For no season of affliction or temptation has overtaken us, but what is common to man. It is a fit season for us to say to you, “Ye have not yet resisted unto blood, striving against sin” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 3
… For that they may not be rendered vain by the excess of commendation, as if they had done great deeds, and may not become slothful, he shows that something still is wanting to them, so long as they are in this life. Which also he said in his Epistle to the Hebrews. “Ye have not yet resisted unto blood, striving against sin.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 10
… and again, “He will deliver me,” not from the lion’s mouth, but “from every evil work.” For then He delivered me from the danger; but now that enough has been done for the Gospel, He will yet again deliver me from every sin, that is, He will not suffer me to depart with condemnation. For that he should be able to “resist unto blood striving against sin” (
12:5
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.11
… “My son, neglect not the discipline of the Lord, neither be thou wearied whilst thou art rebuked by Him. For whom the Lord loveth He chastiseth, and scourgeth every son whom He receiveth. For what son is there whom the father doth not correct? But if ye are without chastisement, whereof all are partakers, then are ye bastards, and not sons.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.12
… For hence the Lord says to John by the angel, Whom I love I rebuke and chasten ( Rev. iii. 19; Prov. iii. 11 ). Hence again it is written, My son despise not thou the discipline of the Lord , nor faint when thou art rebuked of Him. For whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth (
12:6
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 56
… Those exhortations by which we admonish one another are both good [in themselves] and highly profitable, for they tend to unite us to the will of God. For thus saith the holy Word: “The Lord hath severely chastened me, yet hath not given me over to death.” “For whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.1.12
… And a boy also, unless constantly disciplined by chastisement, will grow up to be an insolent youth, and one ready to fall headlong into vice. God accordingly abandons and neglects those whom He has judged undeserving of chastisement: “For whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 7.5
5. Let us urgently pray and groan with continual petitions. For know, beloved brethren, that I was not long ago reproached with this also in a vision, that we were sleepy in our prayers, and did not pray with watchfulness; and undoubtedly God, who “rebukes whom He loves,”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.33
… For at that time also she was chastened at his nod as by a careful father; ‘for whom the Lord loveth he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth.’
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.12
… “If the servant knew his Lord’s will and did it not, he shall be beaten with many stripes, but if he knew it not, he shall be beaten with few stripes.” Each, then, if he believes, is received, for God “chasteneth every son whom He receiveth,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 1.22
… For when you hear Paul saying, “Even unto this present hour we both hunger, and thirst, and are naked, and are buffetted, and have no certain dwelling place.” And again; “Whom the Lord loveth he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 13
7. Let us not then be deceived, neither let us by every mean seek after the life of ease. For “whom the Lord loveth,” it is said, “He chasteneth.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 35
… Because it is the part of right-minded servants, and of those who feel such affection and love as they ought for their Master, not only when pardoned, but also when scourged, to run to Him. For these also are effects of the tender care of God; “Whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth,” it says, “every son whom He receiveth.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.39
… Righteous Abel is murdered. Abraham is in danger of losing his wife. And, as I must not enlarge my book unduly, seek for yourself: you will find that all holy men have suffered adversity. Solomon alone lived in luxury and perhaps it was for this reason that he fell. For “whom the Lord loveth, He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 63
2. I thank you for your reminder concerning the canons of the Church. Truly, “whom the Lord loveth he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 68
… And yet you fancy those blessed who enjoy in this world happiness and pleasure? God’s hottest anger against sinners is when he shews no anger. Wherefore in Ezekiel he says to Jerusalem: “My jealousy will depart from thee and I will be quiet and will be no more angry.” For “whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 118.5
… And therefore, as he trained Israel by subjecting it to many plagues and afflictions, so does He now admonish you by sending you trials of different kinds. “For whom the Lord loveth he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.19
… do not backbite me secretly. “Let the righteous smite me, it shall be a kindness, and let him reprove me; but let not the oil of the sinner enrich my head.” For what says the apostle? “Whom the Lord loveth, he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.28
… But the wounds of sin and wickedness, like faults in general, admit of healing. Hence, it is written, “Many are the scourges of the sinner”; it is not said that he is eternally destroyed. And through all the scourging and torture the faults of Israel are corrected,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 111.5
… “Whom the Lord loveth He correcteth,” and “He scourgeth every son whom He receiveth;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 2.4
… Now this number denotes the period in which, in this age and on this earth, it behoves us to be ruled by Christ in accordance with that painful discipline whereby “God scourgeth,” as it is written, “every son that He receiveth;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 8.7
… The fire acknowledged as God’s servants the three men, whom it burned not, neither hurt their garments; and did it not acknowledge the Maccabees? It acknowledged the Maccabees; it did, my brethren, acknowledge them also. But there was need of a scourge, by the Lord’s permission: He hath said in Scripture, “He scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 8.11
… Be not thou straitened, remove thee to heaven above; there shalt thou have thine heart where there is wide room, so that thou mayest not be straitened in the hope of life eternal. Consider what the things are that he takes from thee: not even them would he take from thee, but by permission of Him who “scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.1
… For that which passes from death unto life by means of some affliction, whereby “He scourgeth every son whom He receiveth,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.10
… For to such a poor man hath the Lord become a refuge, “an Helper in due season, in tribulation.” Lo, He maketh poor, for “He scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 38.22
… Those, however, for whom eternal life is prepared, must needs be scourged in this life: for that sentence is true: “My son, faint not under the chastening of the Lord, neither be weary when thou art rebuked of Him.” “For whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 41.5
5. But why this? Because He “scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 59.2.4
… There is an anger of consummation, and there is an anger of consuming. For every vengeance of God is called anger: sometimes God avengeth, to the end that He may make perfect; sometimes He avengeth, to the end that He may condemn. How doth He avenge, to the end that He may make perfect? “He scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 80.4
… The wrath of God hath passed away from thee, but only so that it condemn not for everlasting. But He scourgeth, He spareth not: because He scourgeth every son whom He receiveth.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 89.29
… let Him beat him when obstinate, as long as He does not disinherit him. If thou hast well understood the promises of thy Father, fear not to be scourged, but to be disinherited: “for whom the Lord loveth He chasteneth: and scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 90.10
… for we are saved by hope; and if we hope for that we see not, then do we with patience wait for it.” This relates to the mercy of God, of which he proceeds to say, “Since thy mercy cometh over us, and we shall be chastened:” for “the Lord chasteneth whom He loveth, and scourgeth every son whom He receiveth,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 111.2
“These are the great works of the Lord, sought out unto all His wills” ( ver. 2 ): through which mercy forsaketh none who confesseth, no man’s wickedness is unpunished.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 116.5
… and again, “merciful,” because He receiveth; for “He scourgeth every son whom He receiveth;” nor ought it to be so bitter to me that He scourgeth, as sweet that He receiveth. For how should not “The Lord, who keepeth little ones” ( ver. 6 ), scourge those whom, when of mature age, He seeketh to be heirs; “for what son is he whom the father chasteneth not?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.9
… But he addeth, “understanding,” or, as most copies read, “discipline.” Now the word discipline, for which the Greeks use παιδεία , is employed in Scripture, where instruction through tribulation is to be understood: according to the words, “Whom the Lord loveth He disciplineth, and scourgeth every son whom He receiveth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.21
… If then the human father and the human husband desire at once to be feared and loved; much more doth our Father who is in heaven, and that Bridegroom, “beautiful beyond the sons of men,” not in the flesh, but in goodness. For by whom is the law of God loved, save by those by whom God is loved? And what that is severe hath the father’s law to good sons?
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.6
… “Now all chastisement for the present indeed seemeth not to bring with it joy but sorrow; but afterwards it will yield to them that are exercised by it most peaceable fruits of righteousness,” and “whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth: for what son is there whom the father doth not correct?”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 2.51
Moreover, as to what you write about Italy among other provinces having been especially scourged since that time, you ought not to twist this into a reproach, since it is written, Whom the Lord loveth he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 9.33
… But learning presently that the malady had entirely left you, I soon turned my sorrow into joy, and returned great thanks to Almighty God for that He smote that He might heal, afflicted that He might lead to true joys. For hence it is written, Whom the Lord loveth he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 11.30
… We, then, have a token that we are not forsaken, in that we are continually scourged, according to the testimony of Scripture, which says, Whom the Lord loveth He chasteneth, and scourgeth every son whom He receiveth (
12:7
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 29
… what is wanted then is to show, whether any son is not scourged. But thou wouldest not be able to say: there are many wicked men also who are scourged, such as murderers, robbers, sorcerers, plunderers of tombs. These however are paying the penalty of their own wickedness, and are not scourged as sons, but punished as wicked: but ye as sons.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.1.1
… Whence is that in the Epistle to the Hebrews, “For what son is he to whom the father giveth not discipline?” And this is still more apparent in the same epistle: “Now no chastening for the present seemeth to be joyous, but grievous: nevertheless afterward it yieldeth the peaceable fruit of righteousness unto them which are exercised thereby.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 5.5
… Ye have heard the exhortation of the Apostle, “If ye are without chasten ing, ye are bastards, and not sons; for what son is he whom the father chasteneth not? Furthermore,” he says, “we have had fathers of our flesh which corrected us, and we gave them reverence; shall we not much rather be in subjection to the Father of spirits, and live?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 89.29
… “I will visit their offences with the rod, and their sin with scourges” ( ver. 32 ). It is not the mercy of one that calls them only; but also that chastises and scourges them. Let therefore thy Father’s hand be upon thee, and if thou art a good son, repel not chastening; for “what son is there, to whom his father giveth not chastening?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 94.23
… I am benefited through them: and yet it is said to be their malice, and not their benefits. For assuredly He trieth us, scourgeth us, by means of the wicked. To prepare us for what doth He scourge us? Confessedly for the kingdom of heaven. “For He scourgeth every son whom He receiveth; for what son is he whom the father chasteneth not?”
12:8
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 29
[3.] Then again [he argues] from the general custom. Seest thou how he brings up arguments from all quarters, from facts in the Scripture, from its words, from our own notions, from examples in ordinary life? (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.29
… not strangers, but of the household of the faith of the Lord; not bastards,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 5.5
5. Unto this hope is man tamed, and shall his Tamer then be deemed intolerable? Unto this hope is man tamed, and shall he murmur against his beneficent Tamer, if He chance to use the scourge? Ye have heard the exhortation of the Apostle, “If ye are without chasten ing, ye are bastards, and not sons;
12:9
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 7.15
15. But while honouring our heavenly Father let us honour also the fathers of our flesh
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 7.5
… yet are they nevertheless fathers, not only while doing them honour, but when acting thus; yea, they are preeminently fathers when they act thus.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 79
… Hast thou not heard Paul say, “Bear ye one another’s burdens”? Seest thou not lovers? For I am compelled, since I cannot draw an instance from you, to bring my discourse to that ground of argument. This also Paul doth, thus saying, “Furthermore we have had fathers in our flesh, which corrected us, and we gave them reverence.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 29
… For as he says above, “Call to mind the former days” ( c. x. 32 ), so here also “God” (he saith) “dealeth with you as with sons,” and ye could not say, We cannot bear it: yea, “as with sons” tenderly beloved. For if they reverence their “fathers of the flesh,” how shall not you reverence your heavenly Father?
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.14
… shall we not much more be subject to the Father of spirits and live?”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 8.25
… viz., flesh and spirit, what should be ascribed to whom as its author, and says: “Moreover we have had fathers of our flesh for instructors, and we reverenced them: shall we not much more be in subjection to the Father of spirits and live?”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.12
… For hence Paul says, We have had fathers of our flesh as our educators, and we gave them reverence: shall we not much more be in subjection unto the Father of spirits and live? And they indeed for a few days educated us after their own will; but He for our profit in the receiving of His sanctification (
12:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 29
… but their earnestness is, wholly and solely, on our account. For this is genuine love, and love in reality, when we are beloved though we be of no use to him who loves us,—not that he may receive, but that he may impart. He chastens, He does everything, He uses all diligence, that we may become capable of receiving His benefits. (
12:11
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.9
… according to the words, “Whom the Lord loveth He disciplineth, and scourgeth every son whom He receiveth.” In the literature of the Church this is usually called discipline. For this word, παιδεία, is used in the Greek in the Epistle to the Hebrews, where the Latin translator saith, “No discipline for the present seemeth to be joyous, but grievous,” etc.
12:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 64
… For this reason then I say, Neither let him on the stave despair, nor let him in the church be confident. For to this last it is said, “Let him that thinketh he standeth, take heed lest he fall;” and to the other, “Shall not he that falleth arise?” and, “Lift up the hands which hang down, and the feeble knees.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
… the other not suffering the fallen to rise again. Wherefore with respect to the one, Paul said, “Let him that thinketh he standeth take heed lest he fall:” ( 1 Cor. x. 12 .) but unto the other, “To-day if ye will hear His voice, harden not your hearts: ( Heb. iv. 7 .) and again, “Lift up the hands that hang down and the palsied knees.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 8
… If any one disbelieves hell, let him consider Sodom, let him reflect upon Gomorrah, the vengeance that has been inflicted, and which yet remains. This is a proof of the eternity of punishment. Are these things grievous? And is it not grievous, when you say that there is no hell, but that God has merely threatened it? when you slack the hands of the people?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 7
… This is, “After the same example of unbelief.” Let us not faint, he means (which he says also near the end [of the Epistle]. “Lift up the hands which hang down, and the feeble knees”): “lest any man,” he says, “fall after the same example.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 31
For how is it that he [the Apostle] said this? How did he exhort them again after they had become “sluggish” ( c. vi. 12 )? How, when they were become “lame”? How, when they were “paralyzed”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
Orth. —And when while reading the Epistle to the Hebrews we light upon the passage where the Apostle says “Wherefore lift up the hands which hang down and the feeble knees and make straight paths for your feet lest that which is lame be turned out of the way, but let it rather be healed,”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 1.11
… Hence it is that Paul says, Lift up the hands which hang down, and the feeble knees, and make straight paths for your feet, lest that which is lame be turned out of the way; but let it rather be healed (
12:13
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 30
He speaks as to runners, and boxers, and warriors.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 31
For how is it that he [the Apostle] said this? How did he exhort them again after they had become “sluggish” ( c. vi. 12 )? How, when they were become “lame”? How, when they were “paralyzed” (
12:14
san Basilio † 379 d.C. The Letters 54
… the whole of their life was investigated; an enquiry was made as to their being neither railers nor drunkards, not quick to quarrel, keeping their youth in subjection, so as to be able to maintain “the holiness without which no man shall see the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 15
… Now He here calls “pure,” either those who have attained unto all virtue, and are not conscious to themselves of any evil; or those who live in temperance. For there is nothing which we need so much in order to see God, as this last virtue. Wherefore Paul also said, “Follow peace with all men, and holiness, without which no man shall see the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 61
… “For he that saith to his brother, Thou fool, shall be in danger of hell fire.” Again, even continence itself is a part, but nevertheless, without this no one shall see the Lord. For, “Follow peace,” it is said, “and holiness, without which no man shall see the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 9
… Paul also saith, in pointing out the eternity of the punishment, that the sinners “shall pay the penalty of destruction, and that for ever” ( 2 Thess. i. 9 .) And again, ( 1 Cor. vi. 9 .) “Be not deceived; neither fornicators. nor adulterers, nor effeminate, shall inherit the kingdom of God.” And also unto the Hebrews he saith, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 4
… xxv. 42 .) Beholdest thou, how without any other charge laid against them, for this one alone they perished. And for this reason alone too were the virgins also excluded from the bride-chamber, though sobriety surely they did possess. As the Apostle saith “and the sanctification, without which no man shall see the Lord.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 8
… Because this passion hath the greatest sway. For even when writing his Epistle to the Thessalonians he did the same. ( 1 Thess. iv. 3 .) And what wonder? since to Timothy even he saith, “Keep thyself pure” ( 1 Tim. v. 22 .); and again elsewhere, “Follow after peace with all men, and the sanctification,” without which “no man shall see the Lord.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 5
… For this is the will of God, even your sanctification.” And observe how he nowhere so vehemently glances at any other thing, as at this. As elsewhere also he writes to this effect; “Follow after peace with all men, and the sanctification without which no man shall see the Lord.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 10
… For she is able, if so inclined, to endure a thousand deaths. Accordingly many women have suffered martyrdom. She is able to practice chastity even more than men, no such strong flame disturbing her; and to show forth modesty and gravity, and “holiness, without which no one shall see the Lord” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 14
… but it is not so with us. “That she may be holy,” saith Paul, “in body and spirit.” ( 1 Cor. vii. 34 .) “Follow peace, and holiness, without which no man shall see the Lord” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 63
… depart from Me, ye that work iniquity” ( Matt. xxii. 23 ); (for they who take not heed to themselves, easily slip away into wickedness, even though they have a right faith;) and Paul, when in his letter to the Hebrews he thus speaks and exhorts them; “Follow peace with all men, and holiness, without which no man shall see the Lord.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 30
… x. 25 ), he hints at in this place also. For nothing so especially makes persons easily vanquished and subdued in temptations, as isolation. For, tell me, scatter a phalanx in war, and the enemy will need no trouble, but will take them prisoners, coming on them separately, and thereby the more helpless.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 33
See how large is his discourse concerning chastity. “Follow peace,” he said, “and holiness; Lest there be any fornicator or profane person” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.11
… No; while curbing the desires of the flesh, you must keep sufficient strength to read scripture, to sing psalms, and to observe vigils. For fasting is not a complete virtue in itself but only a foundation on which other virtues may be built. The same may be said of sanctification and of that chastity without which no man shall see the Lord.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 148.18
18. It is better, then, that we affirm that concerning which we have no doubt,—that God shall be seen by the inward man, which alone is able, in our present state, to see that love in commendation of which the apostle says, “God is love;” the inward man, which alone is able to see “peace and holiness, without which no man shall see the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 15.6
… sun go down upon your wrath.” And in the Gospel, “If thy brother shall trespass against thee, go and tell him his fault between thee and him alone.” So too of sins which may create scandal the apostle says, “Them that sin rebuke before all, that others also may fear.” For this purpose, and that we may keep that peace without which no man can see the Lord,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 3.16
… Away with such trifles from the eye of the mind. Let the child cast away his playthings, and learn to handle more serious matters. And in many things we are but children; and when we were more so than we are, we were borne with by our betters. “Follow peace with all men, and holiness, without which no man shall see God.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… because unless it is one, it is no faith, as the Apostle says, “one Lord , one faith, one baptism, one God and Father of all, who is above all, and through all, and in us all .” Cling to this unity, dearly beloved, with minds unshaken, and in it “follow after” all “holiness
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.22
… v. 22 ). He then that has no care to keep peace refuses to bear the fruit of the Spirit. Hence Paul says, Whereas there is among you envying and strife, are ye not carnal ( 1 Cor. iii. 3 )? Hence again he says also, Follow peace with all men and holiness, without which no man shall see the Lord (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.18
… Again it is written, In honour preferring one another ( Rom. xii. 10 ). And thou attemptest to take the honour away from all which thou desirest unlawfully to usurp to thyself singularly. Where, dearest brother, is that which is written, Have peace with all men, and holiness, without which no man shall see the Lord (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.43
… and let us be ever mindful how the preacher of truth admonishes us, saying, Be careful to keep the unity of the spirit in the bond of peace ( Ephes. iv. 3 ), and, Follow peace with all men, and holiness, without which no man shall see God (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 7.4
… 50 ). And Paul the apostle admonishes, saying, Endeavouring to keep the unity of the Spirit in the bond of peace ( Ephes. iv. 3 ). And again he says, Follow peace with all men, and holiness, without which no man shall see God (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 11.46
… So, therefore, let your Holiness mitigate some evils by repressing them, and others by bearing them, so as in all respects to conserve the peace of them that dwell together in the holy Church of Jerusalem. For it is written, Follow peace with all men, and holiness, without which no man shall see God (
12:15
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… So that it is come to pass that sin is now restrained and lulled to sleep by faith, so that it does not produce injurious fruits, but yet is not torn up by the roots. For the present we restrain its sprouts, such as evil imaginations, “lest any root of bitterness springing up trouble”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril procatechesis-or-prologue-to-t.2
… Now I mention the statements of (men’s) falls, that thou mayest not fall: for these things happened to them by way of example, and they are written for the admonition of those who to this day draw near. Let none of you be found tempting His grace, lest any root of bitterness spring up and trouble you
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 37
XXII. Only let us cut ourselves off from passion, lest any root of bitterness springing up trouble us;
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 8.1
… He Who made of nothing us and all the creation is Himself from nothing, and since the deceit obtains much support thereby, as men of feebler mind are pressed by this superficial bit of plausibility, and led to acquiesce in the blasphemy, we must needs not pass by this doctrinal “root of bitterness,” lest, as the Apostle says, it “spring up and trouble us
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 30
… do not [cast] all upon them who have the rule over you: ye also (he means) are able to edify one another. Which also he said in writing to the Thessalonians, “Edify one another, even as also ye do.” ( 1 Thess. v. 11 .) And again, “Comfort one another with these words.” ( 1 Thess. iv. 18 .) This we also now exhort you.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 18.16
… For he does not raise himself up against men, but, in his blasphemy, against God, who carps at nothing in his brother except his felicity, and so blames no fault of man, but simply the judgment of God. This then is that “root of bitterness springing up”
12:16
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 4.24
… and let the rest of the Church’s people follow them. For you, brethren, a great crown is laid up: barter not away a great dignity for a petty pleasure: listen to the Apostle speaking: Lest there be any fornicator or profane person, as Esau, who for one mess of meat sold his own birthright
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 8
… for in the practice of virtue a rightminded and generous person is influenced by those who do well, but one of bad principles by those who do not do well; the one by the consideration of honor, the other of punishment. Wherefore also writing to the Hebrews, he said, bringing forward the example of Esau, “Who for one mess of meat sold his own birthright” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 7
… How despised Him? Mark his insolent answer to God; “Am I my brother’s keeper?” ( Gen. iv. 9 .) Again, Esau despised his brother, and he too despised God. Wherefore God said, “Jacob have I loved, but Esau have I hated.” ( Rom. ix. 13; Mal. i. 2, 3 .) Hence Paul says, “Lest there be any fornicator or profane person as Esau.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 31
[2.] Ver. 16 . “Lest there be any fornicator: or profane person, as Esau, who for one morsel of meat sold his birthright.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 33
See how large is his discourse concerning chastity. “Follow peace,” he said, “and holiness; Lest there be any fornicator or profane person” ( c. xii. 14 ); and again, “Fornicators and adulterers God will judge.” (
12:17
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 31
… then will I slay my brother Jacob.” ( Gen. xxvii. 41 .) “Tears” had not power to give him “repentance.” And [the Apostle] did not say “by repentance” simply, but even “with tears, he found no place of repentance.” Why now? Because he did not repent as he ought, for this is repentance; he repented not as it behoved him.
12:18
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 43
… But ye are come unto Mount Sion, and unto the city of the living God, the heavenly Jerusalem, and to an innumerable company of angels, and to the general assembly and Church of the first-born, which are written in heaven
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.92
… For it is not everyone who may draw near to God, but only one who, like Moses, can bear the glory of God. Moreover, before this, when the law was first given, the trumpet-blasts, and lightnings, and thunders, and darkness, and the smoke of the whole mountain, and the terrible threats that if even a beast touched the mountain it should be stoned,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 2
Since, if the Jews, when they were to approach “a mountain that burned, and fire, and blackness, and darkness, and tempest;”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 82.1
… You come to me not with a rod and severity but in a spirit of kindness, gentleness, and meekness. Your opening words echo the humility of Christ who saved men not with thunder and lightning
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 29.11
11. “The Lord will give strength to His people”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 95
… there were no thick clouds surrounding Him as of old, nor were the people frightened off from approaching the mountain by frightful sounds and lightning
12:20
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 41
… And He came in the form of Tongues because of His close relation to the Word. And they were of Fire, perhaps because of His purifying Power (for our Scripture knows of a purifying fire, as any one who wishes can find out), or else because of His Substance. For our God is a consuming Fire, and a Fire
12:21
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.13
… and again, For who is there of all flesh that hath heard the voice of the living God speaking out of the midst of the fire, and shall live ? If to hear the voice of God speaking is a cause of death, how shall not the sight of God Himself bring death? And what wonder? Even Moses himself saith, I exceedingly fear and quake
12:22
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1.22
… “But ye are come unto mount Zion, and to the city of the living God, and to the heavenly Jerusalem, and to an innumerable company of angels, and to the Church of the first-born which is written in heaven.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1-2.22
… “The Jerusalem which is above is free, which is the mother of us all.” And in another Epistle: “But ye are come unto mount Zion, and to the city of the living God, to the heavenly Jerusalem, and to an innumerable company of angels, to the general assembly and to the Church of the first-born which are written in heaven.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.29
… And it is in reference to this Jerusalem that the apostle spoke, as one who, “being risen with Christ, and seeking those things which are above,” had found a truth which formed no part of the Jewish mythology. “Ye are come,” says he, “unto Mount Sion, and unto the city of the living God, the heavenly Jerusalem, and to an innumerable company of angels.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 8.5
… and stand aloof from those who are aliens from the commonwealth of God and strangers to His covenants, in order that they may live as citizens of heaven, “coming to the living God, and to the city of God, the heavenly Jerusalem, and to an innumerable company of angels, to the general assembly and Church of the first-born, which are written in heaven.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.11
… As for those feasts, one of the twelve prophets says, “What will ye do in the days of assembly, and in the days of the feast of the Lord?” But Paul says in the Epistle to the Hebrews:
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.20
… are ordained under the one High-Priest, and that He might be glorified by the scribes of the people who are occupied with letters “not written with ink” but made clear by the Spirit of the living God, and might be killed in the Jerusalem below, and having risen from the dead might reign in Mount Zion, and the city of the living God—the heavenly Jerusalem.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius martyrs-of-palestine.11.9
9. But he gave a second answer similar to the former, saying that Jerusalem was his country, meaning that of which Paul says, “Jerusalem which is above is free, which is our mother,” and, “Ye are come unto Mount Sion, and unto the city of the living God, the heavenly Jerusalem.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.70
70. But the region above the heavens, with the models of earthly things which are there, and the so-called Jerusalem above, and the heavenly Mount of Zion, and the supramundane city of the living God, in which innumerable choirs of angels and the Church of the first born, whose names are written in heaven,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 8.6
… Fair privileges these, and such as are not easily attained by many of those who plume themselves highly upon their noble birth, and are proud of their ancestry. But, if I must treat of her case in a more philosophic and lofty strain, Gorgonia’s native land was Jerusalem above,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… For teaching is food, even to the Giver of food. Come hither then, and let us partake of the Law, but in a Gospel manner, not a literal one; perfectly, not imperfectly; eternally, not temporarily. Let us make our Head, not the earthly Jerusalem, but the heavenly City;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 2
For such is the city of God, having “the Church of the first-born, the spirits of the just, the general assembly of the angels, the blood of sprinkling,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.14
… And again still more clearly the same Apostle speaks of this state of the souls as one that is very full of life: “But ye are come to Mount Sion, and the city of the living God, the heavenly Jerusalem, and to an innumerable company of angels, and the church of the first born, who are written in heaven, and the spirits of just men made perfect.”
12:23
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… having abolished death, He has brought us from affliction and sighing to the rest and gladness of this feast, a joy which reacheth even to heaven. For not we alone are affected by this, but because of it, even the heavens rejoice with us, and the whole church of the firstborn, written in heaven
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 9.2
… Thou art called to more noble cares; “seek those things which are above where Christ sitteth.” Raise thy soul above the earth; draw from its natural conformation the rule of thy conduct; fix thy conversation in heaven. Thy true country is the heavenly Jerusalem; thy fellow-citizens and thy compatriots are “the first-born which are written in heaven.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.24
24. And it is rightly named (Ecclesia) because it calls forth
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.116
… The blessing of the father establisheth the houses of children, and would that both I and this spiritual house may be established, the house which I have longed for, which I pray may be my rest for ever, when I have been passed on from the church here to the church yonder, the general assembly of the firstborn, who are written in heaven.
12:24
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 54
Cain slew his brother, but in this he rather benefited him: for hear what Scripture says, “The voice of thy brother’s blood crieth unto Me” ( Gen. iv. 10 ): and again in another place, “To the blood that speaketh better things than that of Abel.” (
12:25
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 32
… And this word, Yet once more, signifieth the removing of those things that are shaken, as of things that are made, that those which cannot be shaken may remain. Wherefore we receiving a kingdom which cannot be moved, let us have grace whereby we serve God acceptably with reverence and godly fear. For our God is a consuming fire.”
12:26
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 32
XXV. There have been in the whole period of the duration of the world two conspicuous changes of men’s lives, which are also called two Testaments,
12:27
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 7.19
… but hear, he says, the conclusion of the whole matter, Fear God. This is his stay in his perplexity, and this is thy only gain from life here below, to be guided through the disorder of the things which are seen and shaken, to the things which stand firm and are not moved.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.25
25. “Yet once more,” I hear the Scripture say that the heaven and the earth shall be shaken, inasmuch as this has befallen them before, signifying, as I suppose, a manifest renovation of all things. And we must believe S. Paul when he says
12:28
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 33
“By Him,” as by an High Priest, according to the flesh. “Giving thanks” (he says) “to His Name.” (See p. 514.) Let us utter nothing blasphemous, nothing hasty, nothing bold, nothing presumptuous, nothing desperate. This is “with reverence and godly fear.” (
12:29
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.70
… Nor is the Spirit, in our opinion, a “body,” any more than fire is a “body,” which God is said to be in the passage, “Our God is a consuming fire.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 7
… And therefore, then, God will be made. In which manner also, if, according to Moses, you should receive God to be fire , in saying that He is a creature, you will have declared what is ordained, you will not have taught who is its ordainer. But these things are rather used as figures than as being so in fact. For as, in the Old Testament,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 3
… such negligence, saying, ‘Cursed is he who doeth the work of the Lord carelessly .’ For a servant of the Lord should be diligent and careful, yea, moreover, burning like a flame, so that when, by an ardent spirit, he has destroyed all carnal sin, he may be able to draw near to God who, according to the expression of the saints, is called ‘a consuming fire
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 5.4
… And this we declare to be the mystery of the Lord according to the flesh, that He Who is immutable came to be in that which is mutable, to the end that altering it for the better, and changing it from the worse, He might abolish the evil which is mingled with our mutable condition, destroying the evil in Himself. For “our God is a consuming fire
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 16
… xxiv. 9 ) let us take out the indomitable and fearful part, not the brutality, nor any other of the things belonging to a lion. And again, when He says, “I will meet them as a bereaved bear” ( Hos. xiii. 8 ), let us take the vindictiveness. And when he says, “our God is a consuming fire” ( Deut. iv. 24 ; and
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.7
… He also interprets the place where the Lord testifies saying: “I came to send fire on the earth, and how I wish that it may burn” as meaning “I wish that all may repent, and burn out through the Holy spirit their vices and their sins; for I am he of whom it is written,
12:1
q. d. Cum prisci patres, quos cap. praeced. recensui, per fidem tam obscuram, tanta fecerint, tam inaudita sint perpessi, vitam denique profuderint, neque tamen repromissum in caelis praemium illo statu adepti sint: multo magis nos, tot et tantis eorum exemplis excitati, per fidem, jam longe majorem et clariorem, debemus in fide et pietate Christiana constantes persistere et proficere, pro eaque bona et vitam, si opus sit, expendere, utpote qui statim post mortem bona caelestia et vitam beatam in caelo consequemur. Impositam. — Legit Interpres «impositam,» idque apte respondet nubi. Jam Graeca habent «perikeimenēn,» id est circumpositam, id est, undique nos continentem et circumdantem. Itaque legit Syrus, Chrysostomus et Theophylactus. Nubem testium. — Graece est «nephos martyrōn,» id est, nubem martyrum, sive testium. «Martyr» enim graece idem est, quod latine «testis.» Testes ergo fidei vocat martyres et patres jam nominatos, qui per fidem et pro fide, vel dura sunt perpessi, vel heroica opera perfecerunt. Illi enim suis operibus et passionibus testati sunt, quanta sit fidei certitudo et efficacia, quanta bona fides promittat, quamque pro ea ardua omnia facere et pati debeamus. Rursum testes vocat hosce patres, q. d. Sedent jam in caelis, veluti Christi assessores, testesque fortiter agentium, ut pro eorum suffragiis palma donentur, quotquot ab eis palma digni judicabuntur, inquit Galenus. Prior tamen sensus magis est ex mente Apostoli. Respicit enim patrum testimonia, scilicet insignia fidei opera, de quibus dixit cap. praeced. Nota: «Nubem» vocat copiam testium, quae instar densae nubis in tentatione et afflictionis aestu, suo testimonio nos undique circumstat, cingit, fovet, animat, corroborat et recreat. Ita Chrysostomus et Theophylactus. Secundo, quia illorum doctrina et exemplo, quasi nube et imbre caelesti irrigati sumus. De quo Chrysostomus hic homil. 28. Addit tertio, Oecumenius et S. Athanasius (quanquam hoc opus non videatur esse S. Athanasii, sed ex eo aliisque collectum esse, ut satis patet tuenti Quaest. XXIII), ad Antiochum, Quaest. CLXII, quia Sanctorum illorum precibus, quasi nube e caelo tegimur et juvamur, quasi vox «nubes» notet patrocinium et intercessionem Sanctorum pro nobis; sed priores duo sensus magis sunt ex mente et scopo Apostoli. Moraliter nota hic, quanta sit vis exempli ad acuendam virtutem. Philo, libro Quod omnis probus est liber, scribit, quod Miltiades, Atheniensium dux, contra Persas plurimos pugnaturus, socios convocarit, eisque gallos gallinaceos pertinacissime de more inter se pugnantes ostenderit, ratus hoc spectaculum plus eos permoturum ad strenue pugnandum, quam exhortationem. Ita factum est. Socii enim cernentes gallos ad necem usque pugnantes, alacriter et generose correptis armis bellum hoc susceperunt, inque vulnera et mortes se conjecerunt. Si brutorum exempla id praestiterunt in Gentilibus, quid facient Sanctorum certamina in Christianis. S. Gregorius, in praefat. Moralium, ait, ut stellae, inquit, noctem, ita Sancti nos illuminant, et virtutum decorem ostendunt. «Ad ostendendam innocentiam venit Abel; ad docendam actionis munditiem venit Henoch; ad insinuandam longanimitatem spei et operis venit Noe; ad manifestandam obedientiam venit Abraham; ad insinuandam laboris tolerantiam venit Jacob; ad ostendendam mansuetudinem venit Moses; ad ostendendam inter flagella patientiam venit Job. Ecce quam fulgentes in caelo stellas cernimus, ut inoffenso pede operis, iter nostrae noctis ambulemus. Quot Deus justos exhibuit, tot quasi astra super peccantium tenebras caelum misit.» Qui vult evadere poeta, legit Virgilium; qui orator, Ciceronem; qui medicus, Galenum; qui philosophus, Aristotelem; qui vult esse sanctus, legat vitas et exempla Sanctorum: his astris mentem illuminet et accendat. Deponentes omne pondus. — «Pondus» vocat sollicitudinem conservandi et augendi suas opes; omnemque sarcinam terrestrium negotiorum et curarum, inquit Theophylactus, quae nos in hoc cursu et agone Christiano (de quo sequitur) remorari, praegravare, sistere et inhibere potest. Est enim metaphora ab agonizantibus et stadiodromis, qui omni vestium rerumque suarum pondere deposito leves, expediti et agiles inibant agonem, et in stadio decurrebant. Et circumstans nos peccatum. — Graece est «euperistaton» (male enim in Regiis Bibliis legitur «aperistaton,» prorsus contrario sensu) «hamartian,» id est, facile vel bene circumstans et circumcingens nos peccatum. Multi per «peccatum» intelligunt concupiscentiam, quae quasi sepes et murus nos cingit, nosque a cursu et agone fidei et virtutis remoratur, ac viam obstruit: cum enim aliquid boni operis praesertim ardui facere cogitamus, mox exsurgit et circumsistit nos concupiscentia, ut reluctetur, opusque impediat. Persistit apposite Apostolus in coepta cursorum metaphora, q. d. Ut recte in stadio curras, non satis est pondera et sarcinas abjicere, sed necesse quoque est viam esse planam et expeditam. Si enim sepes aut murus interpositus sit, viam intercludet, et cursum inhibebit. Sepes nostra nos vallans et circumstans est concupiscentia, eaque multiplex. Haec ergo prosternenda et abjicienda est; conandumque ut concupiscentias non foveamus, sed succidamus, minuamus et mortificemus: ita via ad omnem virtutem nobis erit plana et expedita. Secundo, S. Chrysostomus et Theophylactus aiunt peccatum nos circumstare, id est, dejicere et vincere, quia facile ab illo vincimur. E contrario S. Athanasius (sive auctor) ad Antiochum, Quaest. CLXIII, ait peccatum dici «euperistaton,» quia non habet locum ubi consistat, sed facile per poenitentiam dissolvitur et evanescit. Tertio, Oecumenius, Erasmus, Vatablus et alii pro «circumstans» vertunt, tenaciter adhaerescens peccatum, quasi Apostolus alludat ad nos et corpora nostra, peccatum vero ad ustionem (quae hebraice dicitur «chelata»), seu sordibus quae corpori nostro pertinaciter adhaerescunt, ut defricari nequeant, quin remaneant reliquiae. Quasi alludat Apostolus ad illud Ezech. xxiv, 6: «Vae civitati sanguinum (Hierosolymae), ollae, cujus rubigo in ea est, et rubigo ejus non exivit de ea.» Quarto, Syrus vertit «metaieba,» id est peccatum quod omni tempore nos demergit et deprimit, quasi persistat Apostolus in metaphora ponderis: hoc enim degravat et demergit. Huc pertinet expositio Maldonati in Notis manuscr., «circumstans,» ait, sicut vestis quam induimus nos ambiens. Voce «induendi» in Scriptura significatur intima conjunctio, q. d. Peccatum nos in stadio hujus vitae ad caelum currentes ita praepedit, sicut vestis iis qui in agone decurrunt circumvoluta, impedimento esse solet. Quinto, Theodoretus et Galenus: Peccata, inquiunt, nos circumstant et cingunt instar gladiatorum, qui plures unum adorti facile eum dejiciunt. Per peccata autem haec Galenus intelligit non concupiscentias, sed extrinsecas tentationes, occasiones et pericula peccati, v. g. malos socios: peccata ergo hic sunt peccatores, infideles et Judaei, qui Hebraeos a fide Christi moliebantur abstrahere ad judaismum. Hi enim proprie dicuntur circumsistere; et de his, similibus verbis dicit vers. 4: «Nondum usque ad sanguinem restitistis adversus peccatum (id est, peccatores Judaeos, qui vos quasi antagonistae circumsistunt, et ad peccatum apostasiae sollicitant) repugnantes.» Hic sensus valde appositus et litteralis est. Duo currentibus in stadio cavenda sunt: primum, ne quo onere graventur; secundum, ne quo obstaculo in cursu impediantur. Obstacula autem peccatorum, quae nos e cursu in caelum remorantur, sunt socii aliaeque extrinsecae tentationes, quas Apostolus hic apte opponit nubi testium nobis circumpositae pariter et circumstanti, q. d. Aspicite ad exempla Sanctorum, quae undique vos instar nubis circumdant, ut prava Judaeorum exempla et hortamenta, quae vos a cursu vestro impediunt, discutiatis. Per patientiam curramus ad propositum nobis certamen. — Praepositionem «ad» legunt Romana: eam tamen omittunt Graeca, Graeci, Syrus et multa Latina Biblia manuscripta, eaque lectio videtur melior et verior. Sic enim habent Graeca, «di' hypomonēs trechōmen ton prokeimenon hēmin agōna,» id est, per patientiam curramus propositum nobis agonem sive certamen, q. d. Agon noster, certamen nostrum, non in digladiatione, non in diverberatione, non in colluctatione, sed in re levi et facili, inquit Chrysostomus, puta cursu, consistit, ut nimirum cursu certemus, et agonem nostrum decurramus. Unde et Vatablus vertit, per tolerantiam curramus in proposito nobis certamine. Nota «curramus,» id est, currere pergamus. Coeperant enim Hebraei jampridem currere hunc agonem. «Curramus» ergo significat actum non inchoatum, sed continuatum, juxta Can. 32. Unde ad eum requirit Apostolus non fervorem, sed patientiam et tolerantiam: haec enim est quae facit nos pergere et perseverare in hoc agone. Ita Theophylactus. Secundo, «agonem» vocat, vel metonymice ipsum stadium, in quo agonizantes cursu certabant, q. d. Decurramus stadium nostrum. Vel proprie ipsum certamen cursus in stadio. Sicut enim dicimur certare certamen, ita dicimur et currere certamen, id est, currendo certare, ut bravium assequamur, sic enim eleganter et significanter dicimur agonem nostrum decurrere, cum eum rite currendo peragimus, q. d. Vos, o Hebraei, estis agonizantes et stadiodromi; stadium vestrum, agon vester est certamen pro fide Christi; bene in hoc stadio decurrere coepistis, pergite patienter, et fortiter perseverate in hoc agone et cursu, licet aspero et difficili: currendum enim vobis est per exilia, per bonorum rapinam, per medios hostes; ita fiet ut caeleste praemium rite currentibus propositum assequamini. Induite ergo patientiam, hoc vobis erit thorax impenetrabilis, quo omnia hostium tela elidatis: hac armati alacres et inviolabiles in media persecutionum omnium certamina irruatis. Si quis tamen cum nonnullis legat praepositionem «ad,» hoc modo, «per patientiam curramus ad propositum nobis certamen,» commode sic exponet, «per patientiam,» id est patienter et constanter «curramus,» id est currere pergamus ad stadium et agonem hunc fidei, quo cum Judaeis decertamus et decurrimus ad bravium caelestis coronae. Subinde enim hic agon intermissus repetendus erat Hebraeis. Cessante enim persecutione cessabat agon, recrudescente persecutione recrudescebat agon, ad quem more suo fortiter et constanter obeundum pergere et procurrere identidem debebant Hebraei.
12:2
Tanquam certaminis et cursus vestri metam, terminum et praemium; vel potius tanquam ad absolutissimum exemplar certaminis et cursus vestri. Alludit enim Paulus, ut notat Chrysostomus, ad pictores, qui ut ex prototypo paragogum, ex exemplari imaginem exprimant, prototypum ipsum sive exemplar saepe intuentur et respiciunt, q. d. Proposui vobis, o Hebraei, cap. praeced., tot Sanctorum exempla, nunc ipsum exemplar fidei et patientiae, scilicet Christum crucifixum, vobis propono, ut in illud assidue intuentes, ejus patientiam et constantiam in vobis exprimere et imitari studeatis. Pulchre et pathetice S. Augustinus, De Catech. rud.: «Omnia bona terrena contempsit Christus, ut contemnenda esse monstraret; omnia terrena mala sustinuit toto vitae mortalis tempore, quae sustinenda praecipiebat, ut neque in illis quaereretur felicitas, neque in istis infelicitas timeretur. Natus enim de matre quae semper virgo permansit, fabro tamen desponsata, omnem typhum carnalis nobilitatis extinxit. Natus in Bethlehem, quae inter omnes Judaeae civitates exigua erat, noluit quemquam de cujusquam terrenae civitatis sublimitate gloriari. Pauper etiam factus est, cujus sunt omnia, ne quisquam cum in eum crederet, de terrenis divitiis auderet extolli. Noluit rex ab hominibus fieri, quia humilitate ostendebat viam miseris, quos ab eo superbia separaverat, quamvis sempiternum ejus regnum universa creatura testetur. Esurivit, qui omnes pascit; sitivit sitientium fons; fatigatus est itinere terrestri, qui seipsum nobis viam fecit in caelum: velut obmutuit, et obsurduit coram convitiantibus, vinctus est, flagellatus est, crucifixus est, mortuus est: sed et resurrexit nunquam moriturus, ne ab illo quisquam sic disceret mortem contemnere quasi nunquam futurus,» etc. Nota: Pro «auctorem» graece est «archēgos,» quod non tantum inceptorem, sed et ducem auctoremque significat. Pro «consummatorem» graece est «teleiōtēs,» quod tum finitorem, tum perfectorem et coronatorem significat, q. d. Christus est principium et finis, dux et coronator fidei. Nota secundo: Christus non dicitur inceptor et auctor fidei, quasi in Christo fuerit fides sive habitus vel actus fidei: hic enim est obscurus, eumque elidebat in Christo clara visio beatifica et scientia infusa. Christus ergo non habuit fidem, sed qua viator habuit scientiam infusam, qua comprehensor habuit visionem Dei, quae omnes Christi actiones beatificas, sicut scientia infusa omnes alias Christi actiones tam naturales, quam supernaturales et meritorias dirigebat. Quare non recte Vatablus «Christum auctorem et consummatorem fidei» dici putat, quod Christus multa sit passus et vitam aeternam sit consecutus, eo quod credidit Deum esse veracem et promissorum servantem. Hoc enim fide non credidit, sed sua scientia et visione clare vidit Christus. Rursum vitam aeternam, id est beatitudinem animae, non meruit Christus, sed ante omne meritum eam adeptus est primo instanti conceptionis suae, tanquam debitam unioni hypostaticae qua Verbo copulabatur. Haec tamen expositio verum habere potest sensum. Nota tertio: Christus est inceptor sive auctor et consummator fidei, tum in se, tum in nobis. In se, quia Christus per scientiam infusam, tanquam per fidem suam credidit futura bona, certoque sibi persuasit res sperandas et non apparentes, quarum fides est substantia et argumentum, easque ipse primus in mundo clare tum verbo, tum exemplo suo docuit, utpote qui pro hac fide, tota vita sua laborarit, praedicarit, et tandem acerbissimam crucem constanter sit passus. Sic Abraham dicitur pater fidei et fidelium, quia ipse insigni sua fide aliis omnibus illustre credendi exemplum dedit. Rursum, Christus est consummator fidei, quia primus cursum fidei feliciter consummavit, resque speratas perfecte et consummate adeptus est, puta gloriam corporis et nominis sui famam, hominumque salutem, quae sibi promiserat Deus, quaeque Christus credidit infallibiliter per hanc passionem suam sibi obventura. Hoc enim sensu Christus, quasi fidei dux, victor et triumphator nobis praeivit. Hicque videtur esse genuinus hujus loci intellectus, tum quia Christus hic nobis fidei quasi belli fidei causa suscepti dux et confector victorque proponitur; tum quia ita se explicat Apostolus, dum subdit: «Qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem:» en Christum auctorem fidei; «atque in dextera sedis Dei sedet:» en Christum consummatorem et triumphatorem. Secundo, Christus non tantum in se, sed etiam in nobis est auctor et consummator fidei, pro quo adverte, id quod annotavit Ribera: fides hic tam objectum fidei, sive id quod fide credimus, quam actum et habitum fidei, quo credimus, significat. Christus ergo est fidei auctor, tum quia primus ipse Symbolum, sive articulos fidei, quos credere debemus, nos docuit; tum quia sua gratia in nobis actum et habitum fidei inchoat et producit, est enim fides gratia et donum Christi. Rursum Christus est consummator fidei, tum quia ea quae hic credenda docuit, postea in caelo videnda exhibebit; tum quia actum fidei mutat in visionem: visio enim fidei est perfectio et consummatio. Addit tertio Vasquez, quia tribuit opportunitatem, ut bonum quod per fidem et gratiam ejus animo concepimus, opere exequamur. Qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem confusione contempta. — Est hic triplex lectio. Prima, «proposito sibi gaudio»: ita legunt Romana. Secunda, «pro posito sibi gaudio»: ita legunt Biblia Regia. Tertia, «pro proposito sibi gaudio»: ita legendum vult Ribera, q. d. Paulus: Christus, prae gaudio, id est prae gaudio, loco et vice gaudii sibi propositi maluit et elegit crucem. Cum enim liberum esset Christo manere in propria gloria et divinitate, maluit tamen pro nobis fieri homo et crucifigi. Rursum Christus homo factus, et assumens corpus, cum posset statim gloriam et beatitudinem animae suae in corpus derivare, illudque immortalitate et gaudio implere, noluit tamen id facere, sed maluit crucem corpore suo excipere. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius. Addit Rupertus, Patrem aeternum Christo in primo incarnationis suae instanti proposuisse optionem gaudii et crucis, ita ut, si vellet Christus, posset gaudens, delicians et triumphans, salutem afferre mundo; Christum vero prae gaudio hoc sibi proposito amplexum esse crucem. Per eam enim voluit ex justitia satisfacere Deo Patri pro peccatis nostris; atque mereri, non autem gratis habere, tum gloriam nominis et corporis sui, tum salutem nostram. Sed haec non satis consentiunt cum aeterno decreto, quo Deus decrevit Christum pati et crucifigi; nisi dicas decretum illud praesupposuisse liberam Christi electionem a Deo praevisam, non absolute, sed conditionate. Praevidebat enim Deus, quod si Christo homini incarnato optionem gaudii et crucis proponeret, indicans gratius sibi fore, si Christus eligeret crucem potius quam gaudium, et ad hanc electionem congrua et efficaci gratia eum incitaret et impelleret, Christum libere electurum fore crucem prae gaudio. Hac praescientia posita absolute decrevit Deus ab aeterno, Christum pati et crucifigi, et in tempore gratiam congruam jam dictam Christo exhibere, qua Christus decreto Dei sponte se subderet libereque eligeret crucem prae gaudio. Sic enim nihil decedit auctoritati et certitudini decreti divini, et alia ex parte multum accedit laudis, meriti et virtutis Christo; denique ita commendatur suavitas simul et efficacia divinae providentiae. Verum quia Romana, et omnia alia passim exemplaria Latina habent «proposito sibi gaudio sustinuit crucem,» «proposito» videtur significare gaudium hoc Christo fuisse propositum, quasi praemium crucis, illudque significat Graecum «anti,» ut patet inferius, vers. 16, ubi ait Esau, «anti brōseōs,» id est, propter escam vendidisse sua primogenita. Primogenitorum ergo pretium instar praemii apud Esau erat esca. Simili enim modo potuisset ibi vertere Interpres dicendo: Esau proposita sibi esca, vendidit sua primogenita. Sic vulgo dicimus: Miles, proposita sibi victoria, id est, propter victoriam quam sibi quasi praemium proposuit, acerrime dimicat; agricola, proposita sibi diurna mercede, id est, propter diurnam mercedem quam sibi proponit, strenue laborat. Ita et hic de Christo ait Paulus, quod «proposito sibi gaudio,» id est, propter gaudium sibi propositum, sustinuit crucem, q. d. Christus sustinuit crucem, ut mereretur et assequeretur gaudium, quod Pater ipsi proposuit, tum per se, tum per angelum, qui Christum in agonia constitutum in horto confortavit, Luc. xxii, 43 (eo enim alludit hic Paulus). Hic namque angelus Christo in parte inferiori, quae a parte superiori derelicta erat, et exposita dolori et passioni, non interius in phantasia, sed exterius voce corporali proponebat gaudium ex cruce secuturum, puta resurrectionem et gloriam corporis, aeque ac nominis sui, ac salutem hominum, qui Christum quasi redemptorem agnoscerent, colerent et adorarent, illi templa erigerent, sacerdotes instituerent, Christique nomen toto orbe praedicarent et celebrarent; ideoque Christus, propter hoc gaudium sibi propositum, amplexus est ignominiam et confusionem crucis. Perperam ergo Melchior Canus, lib. XII De Locis, xiv, hoc gaudium interpretatur delectationem manantem ex visione Dei, quam ipse in passione Christi a Deo suspensam fuisse, et a Christo promeritam putat, de quo alibi dicendum est. Melius Theodoretus: «Christus, ait, gaudium suum vocat animarum salutem»; hoc enim verum, sed partiale fuit Christi gaudium, non formale, sed objectivum. Hic sensus uti simplicior est et planior, ita germanior quoque est et significantior priori. Sic Christi exemplo omnes sancti Apostoli, Martyres, Virgines, proposito sibi gaudio, sustinuerunt crucem. Audi S. Vincentium tyrannum Dacianum ejusque tormenta irridentem: «Has epulas (tormenta quae mihi infligis) ego semper desideravi: nunquam aliquis adeo bene servivit mihi, sicut tu.» Nemo enim patientem laedit, sed ditat et coronat; quidquid enim quis illi aufert boni, vel mali infert, hoc eidem centupliciter in caelestibus thesauris reponit. Haec est ergo sapientia patientium et gloria, ut dicat: Amore Dei et caeli, siti potor, fame pascor, paupertate locupletor, mortem calco, ubique dives sum et inclyta, ubique abundans. Atque in dextera sedis Dei sedet. — Syra et Graeca habent «kekathiken,» id est sedit, sive consedit in praeterito; sed, ut fatetur ipse Erasmus, praeteritum hic, uti et alibi saepe, pro praesenti capitur, q. d. Videte, o Hebraei, quam Christus, fidei dux, per suam patientiam et constantiam, qua pro fide confusionem et crucem sustinuit, jam sit exaltatus, ut ad dexteram Dei in omni gloria et honore sedeat. Idem vobis eveniet, si in hoc fidei et patientiae stadio ad finem usque constanter decurreritis: sedebitis enim cum Christo duce et capite vestro, atque quasi Christi assessores et judices orbis, judicabitis non tantum duodecim tribus Israel, sed etiam omnes tribus terrae.
12:3
Pro «enim,» in Graeco aliqui legunt «gar,» alii cum Syro legunt «oun,» id est, itaque. Secundo, pro «recogitate» graece est «analogisasthe,» id est, serio cogitate, considerate, expendite. Tertio, per «contradictionem» synecdochice et metonymice intelligit non tantum omnia probra, irrisiones, contumelias, sed etiam plagas, verbera, tormenta et mortem Christo a peccatoribus, id est impiis Judaeis, illata. Judaei enim non tantum verbis, sed et factis atque verberibus contradixerunt Christo, eumque impugnarunt et persecuti sunt. Ita Chrysostomus. Quarto, emphasim habet vox «talem,» id est tam acrem, tam hostilem, tam infamem, tam horrendam, scilicet, usque ad mortem crucis, ut quasi latro cum latronibus suspenderetur et clavis affigeretur in cruce. Quem ergo militum fidelium ad se sequendum non moveat Christus Imperator? «Qui, ut ait S. Chrysostomus, serm. De feria 5 Passion., tom. III, sub finem, non equidem gloriosus, indutus purpura, diademate decorus, aspersus auro, solio sublimis; sed in campum egrediens, connivens vultu et honore ultimus, periculis primus, onustus ferro, gravis armis, pro patria, pro civibus, pro liberis, pro vita omnium premit hostem, discrimina despicit, contemnit vulnera, ipsam libens mortem suorum suscipit ad salutem? Sic enim Christus de sinu Patris ad nostram venit servitutem, ut nos suae redderet libertati; mortem nostram suscepit, ut nos ejus morte viveremus,» etc. Lucanus, lib. IX, Catonem, militibus per Africae deserta armis verbisque praeeuntem, ita describit: Primus arenas Ingrediar, primasque gradus in pulvere ponam. Me calor aethereus feriat, mihi plena veneno Occurrat serpens, fatoque pericula vestra Praetentate meo, etc., nullo discrimine notum, Dux an miles eam. Longe verius haec a Christo duce sibi dici censeat miles fidelis; nec tam dici, quam re ipsa agi: nisi quod Christus ita eat ut miles, ut et praeeat per omnia aspera quasi dux, idque omnibus notum. Ut ne fatigemini animis vestris deficientes. — Id est, ne fatigatione victi cadatis, et in medio cursu desistatis et fatiscatis, «animis vestris deficientes,» graece «ekluomenoi,» id est dissoluti, uti scilicet solvatur vigor et fortitudo animorum vestrorum, fiatisque languidi, enerves, pusillanimes, itaque cedatis Judaeis et ad judaismum redeatis, q. d. Hucusque constantes in fide perstitistis, magno labore magna praemia vobis comparastis, nolite praeteriti laboris jacturam facere; quin potius durate in malis, et propter superatos agones pollicemini vobis futurorum victoriam. Sic legimus de Clemente Ancyrano, Athanasio, et aliis, qui praeteritarum victoriarum sibi conscii, promptiores ad nova semper redibant certamina. Viderunt eminus illud «idein to telos.» Unde Seneca: «Licet, inquit, scirem homines ignoraturos, et Deum ignosciturum, tamen peccare nollem, ob peccati turpitudinem.» Est enim peccatum summum naturae mundique malum, adeo ut nec homo, nec daemon, nec Deus ipse, tantum mali inferre possit homini, quantum homo sibi ipsi infert, dum peccat. Illi enim tantum inferre possunt malum poenae, quod malo culpae, sive peccato, longe minus est. Recte ergo Chrysostomus: «Quid est, ait, peccatum? Est voluntarius daemon et spontanea insania.»
12:4
Vox «enim» non est in Graeco, sed intelligitur, magnamque habet emphasim et efficaciam, q. d. Recogitate Christi crucem et mortem: ita fiet, ut usque ad crucem et mortem Judaeis et peccato apostasiae, ad quod ipsi vos sollicitant, resistatis. Licet enim restiteritis usque ad amissionem bonorum vestrorum, ut dixi cap. x, vers. 34, tamen nondum usque ad sanguinem restitistis. Cogitate sanguinem, quem Christus in cruce pro vobis effudit, itaque roborate vos, ut pariter pro Christo, non tantum bona, sed et sanguinem vitamque profundere cupiatis, dicatisque cum Herminio, «Malo mori quam inquinari peccato.» Nota: Pro «repugnantes» graece est «antagōnizomenoi,» id est, decertantes instar athletae, qui cum suo antagonista in agone omnibus nervis et viribus concertat, ut eum superet et supplantet. Ita nos peccato, quasi antagonistae nostro resistere oportet, ut quasi generosi Christi athletae et milites certi simus et resoluti in hoc agone fortiter aut vincere, aut mori. Nam haec ipsa mors atque martyrium est victoria nostra. Nota haec, Christiane, qui ob socios, ob irrisiones, ob voluptatem, ob lucellum aliquod, consentis peccato. Vide, quam longe absis a virtute et constantia Christi et Sanctorum: illi ad sanguinem peccato restiterunt; pudeat te si non ad verbera, certe ad verba, scommata, contumelias saltem non obdurescere et resistere peccato. Audi Sanctorum «asponodon polemon,» irreconciliabile scilicet bellum contra peccatum, audi et imitare. Eudoxia, Arcadii uxor, dira minabatur S. Chrysostomo: responsum est ei a suis: «Frustra illum terres, Chrysostomus nil nisi peccatum timet.» Theodosio Imperatori adulabatur Ruffinus, dicebatque se curaturum ut Ambrosius vincula ei injecta sponte laxaret. Cui Theodosius: «Novi ego constantiam Ambrosii, et quod nullo regiae majestatis terrore legem divinam transgredietur.» S. Ludovicus edoctus a matre Blanca prorsus infixum gerebat in pectore, malle se mori quam peccare. S. Edmundus, Cantuariensis Archiepiscopus, ait: «Malo insilire in rogum ardentem, quam peccatum ullum sciens admittere in Deum meum.» S. Anselmus: «Si hinc, ait, peccati horrorem, inde inferni dolorem corporaliter cernerem, et necessario uni eorum immergi deberem, prius infernum quam peccatum appeterem.» Et lib. De Beatit., cap. xix: «Mallem, inquit, purus a peccato gehennam intrare, quam peccati sorde pollutus caelorum regna tenere.» Eleazarus, II Machab. vi, ait malle se praemitti in infernum, quam legem Dei transgredi. Vide quid dixerint et egerint septem fratres Machabaei, II Machab. vii. Denique Apostolus Rom. cap. viii, 35: «Quis, ait, nos separabit a charitate Christi? certus sum, quia neque mors, neque vita,» etc.
12:5
Carpit modeste Hebraeorum desidiam, q. d. Non restitistis peccato usque ad sanguinem, imo obliti estis exhortationis et consolationis (utrumque enim significat Graecum «paraklēsis»), qua Deus (ut ait Scriptura) nos quasi filios suos afflictionum disciplina castigat et erudit. Nota: Remittit tacite Hebraeos Apostolus in persecutione ad Scripturas, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeant, animosque acuant, uti fecerunt Machabaei, I Machabaeorum cap. xii, vers. 9. Ex neglectu enim lectionis sacrae Scripturae et praedicationis verbi Dei succrescit in homine tepor et torpor, ut langueat in fide et pietate, facileque exorta tentatione fidem abneget. Nota secundo: Citat Apostolus Proverb. iii, 11, juxta Septuaginta, ubi sic habent: «Fili mi, noli negligere (graece 'mē oligōrei,' id est ne parvi aestimes, quasi parvum, cum revera magnum sit donum Dei) disciplinam Domini.» «Disciplinam» vocat castigationem; unde explicans subdit vers. 6: «Quem enim diligit Dominus, castigat.» Pro «disciplina» hebraice est «musar,» id est disciplina, correctio, increpatio, castigatio, qua homines, praesertim pueri primis annis, per doctrinam, minas, virgas aliasque poenas, per disciplinam et leges, quibus coercentur et constringuntur, arcentur a peccatis et assuefiunt bonae et honestae vitae; estque severior institutio primae aetatis, ad levitatem et lasciviam ejus edomandam, quae a Graecis «paideia» dicitur. Unde Xenophon primam institutionem Cyri, Paediam Cyri inscripsit. Talis est omnis castigatio et disciplina, quam Deus hominibus immittit, aut immitti permittit: Deus enim castigat ad hoc tantum, ut doceat nos rectae virtutis via incedere, qua terrena contemnentes quaeramus spiritualia et caelestia. Hinc nota tertio: Omnes afflictiones, v. g. expilationes bonorum, ab Hebraeis fidei causa susceptae, omniaque tormenta Martyrum sunt musar, id est castigatio et disciplina Dei, non immittentis, sed permittentis ea, partim ad hoc, ut per ea puniantur peccata, etiamsi levia, quae fideles et martyres quandoque admiserunt. Ita Machabaei omnem illam Antiochi persecutionem, omniaque tormenta, quibus ab eo cruciabantur, suis peccatis ascribunt, II Machab. vi, 13, et vii, 32. Est enim, ut ait Cyprianus ad Martyres, valde consultum et pium malis meritis tribuere, quod pateris, etiamsi causa fidei idipsum patiaris. Partim ad hoc, ut per ea discant fideles patientiam, charitatem, continentiam, martyrium aliasque virtutes. Omnem enim concupiscentiam elidit et absumit afflictio, docetque omnem virtutem: Ita B. Virginem, Paulum, Apostolos omnesque Sanctos praecellentes et sibi maxime charos, multis afflictionibus castigavit, erudivit, expolivit, atque in omni gratia et gloria perfecit Deus. Pulchre S. Bernardus, serm. 10 De Cena Domini: «Vinitor, inquit, circa vineam fodit, et usque ad ejus inferiorem radicem terram acuto ligone perfodit; et si radiculas aliquas etiam emiserit, cultello putationis abscindit. Et quanto magis hujusmodi vana, et minus utilia vitis amittit, frugiferior et uberior ad fructificandum assurgit. Sic quem diligit, flagellat et percutit: flagellat enim omnem filium quem recipit. Illorum est enim hic flagella percipere, quibus datur de aeternitate gaudere. Sed qui de passione murmurat, ad ipsum qui super ipsum est non appropinquat; imo haereditatem supernae felicitatis amittit, si flagellum Dei Patris patienter et cum amore non suscipit. Et si de flagello Domini murmurat, certus sit quia murmurantium poenam incurrit.» In disciplina perseverate. — Qua scilicet Deus vos per Judaeos contribules vestros exercet et exagitat exiliis et proscriptionibus, uti jam dixi. Nota: Noster Interpres legit «en paideia,» id est, «in disciplina»; ita quoque legit Syrus et Chrysostomus, ut patet ex ejus explicatione. Jam vero Graeca habent, «ei paideian,» id est, si disciplinam sustinetis, tanquam filiis vobis offert se Deus. Et ita legit Theophylactus et Oecumenius. Refert Laertius Diogenem Cynicum profectum Athenas ad Antisthenem, ut ab eo doceretur, se contulisse, cumque ab eo saepe repelleretur, non destitisse tamen ei adhaerere: adeo ut, cum aliquando baculum ei intentaret Antisthenes, ultro baculo caput subjecerit, dicens: «Caede si vis, at nullum invenies baculum tam durum, quo me abs te abigas, dum aliquid docueris.» Si Diogenes ita Antisthenis, quomodo Christianus Christi disciplinam ambire et persequi debet. Audiat ergo virtutis et perfectionis, non Cynicae, sed Christianae et religiosae avidus insignem ejus magistrum B. Joannem Climacum: «Si vis virtutis apicem conscendere, ducem ac magistrum quaere, cujus natura asperior et superbior, sub quo perseverans, jugiter objurgationes et irrisiones quotidie ut mel et lac bibe. Is qui ad placidissimam animi quietem, et ad Deum currit omni die quo maledicta non sustinet, ingens detrimentum se sustinuisse arbitretur. Sicut enim arbores quae a ventis agitantur, altioribus semper radicibus nituntur: ita et qui in obedientia degunt eaque varie exercentur, validas et inconcussas animas possident. Beatus, qui propter Deum quotidie maledictis et conviciis lacessitus, sibi vim fecerit! Hic enim cum Martyribus triumphabit, angelisque par erit in gloria. Beatus asceta, qui se omni ignominia omnique abjectione dignum existimat!» Hactenus Climacus. Talem ducem ac magistrum delegit sibi S. Joannes Damascenus, et sub ejus disciplina mire exercitus ad tantam sanctitatem pervenit.
12:7
q. d. Per hanc disciplinam, castigationem et persecutionem Deus se vobis exhibet tanquam patrem; pater enim filium quem diligit, castigat. Suscipite ergo hanc disciplinam grato et hilari animo, aestimate vos beatos hac tribulatione, eaque gloriamini, quia ipsa signum est vos esse filios Dei, et quasi filios a Deo regi et tractari. Idipsum senserunt Gentiles philosophi. Seneca, lib. De Providentia: «Deus, inquit, bonos ut severi patres, durius educat, vultque eos doloribus ac damnis colligere robur.» Et inferius: «Hanc, inquit, rationem dii sequuntur in bonis viris, quam in discipulis suis praeceptores, qui plus laboris ab his exigunt, in quibus certior est spes. Dicant ergo ipsi: Digni visi sumus Deo, in quibus experiretur, quantum humana natura posset pati: optimi milites ad durissima mittuntur.»
12:8
Pro «adulteri» legendum videtur «adulterini,» id est spurii: hoc enim significat Graecum «nothoi,» q. d. Si semper voluptamini et ex libidine traducitis vitam in deliciis, expertes paternae castigationis Dei, ergo non estis germani Dei filii, sed spurii et supposititii. Castigatio enim et disciplina prompte humiliterque suscepta, germanos Dei filios probat, eosque a spuriis secernit. Perinde enim atque aquila pullos soli exponendo, ut adversis et irretortis oculis solem intueantur, genuinos probat, et a spuriis (quos ad solem conniventes ungue demittens praecipitat) distinguit et separat: ita Deus suos afflictioni exponendo, explorat et secernit.
12:9
Est alterum argumentum, a minori ad majus; «patres carnis» vocat parentes, qui nos secundum carnem genuerunt. Significat Apostolus animam nostram non habere a parentibus, sed eam a Deo creari, et creando infundi carni humanae. Hac enim de causa parentes vocat «patres carnis.» Deum vero vocat Patrem spirituum, id est animarum. Secundo, pro «eruditores» graece est «paideutas,» id est institutores, correctores, castigatores, q. d. Parentes carnales nos in pueritia corripiebant et castigabant, nosque hanc eorum castigationem cum reverentia, patientia et obedientia excipiebamus: quanto magis patienter excipere debemus hanc disciplinam et castigationem Dei, qui pater est, non tantum carnis, sed et animae nostrae, praesertim cum id jubeat Deus, cui obtemperandum est, quique obtemperantibus sibi in hac disciplina promittit vitam sempiternam? Obtemperare enim Deo hic idem est, quod acquiescere et patienter ferre afflictiones ab ipso immissas, vel permissas, quasi is qui impatienter eas tolerat, Deo quodammodo renitatur. Ita Theophylactus. Nota: Pro «patri» Syrus habet «tabahin deruchata,» id est, patribus spirituum. Per «patres spirituum» Galenus intelligit Episcopos et pastores, quorum est animas regere et instituere. Verum toto hoc discursu Apostolus non agit de hisce patribus, sed de Deo, qui nos quasi pater sua disciplina et afflictione castigat. Unde omnes Graeci et Latini legunt, non «patribus,» sed «Patri spirituum»; ideoque ex hoc loco et similibus Syriaca versio a nonnullis non satis probatur. Rursum, spiritus hos tripliciter explicat Theophylactus. Deus, inquit, est pater spirituum, id est angelorum. Secundo, spirituum, id est, donorum spiritualium. Tertio et optime, spirituum, id est animarum. Alludit Paulus ad Num. xvi, 22, ubi Moses ait: «Fortissime Deus spirituum universae carnis.» Ubi adverte, Deum non tantum hac ratione dici patrem animarum, quod eas creet, sed etiam quod eas instituat, castiget, efformet, sanctificet, perficiat tanquam praeceptor et paedagogus: hic enim sub voce «patris» hoc loco intelligitur; nam boni patris officium est instar paedagogi erudire filium, q. d. Apostolus: Sicut patres carnales sunt paedagogi filiorum secundum carnem et corpus, ut in eis exteriores corporis mores componant secundum honestatem et decentiam (nam «carnis nostrae» tam ad «eruditores,» quam ad «patres,» referendum est): ita Deus, qui pater est animarum, easdem erudit et efformat tanquam paedagogus ad vitam internam, sanctam et spiritualem; atque hac de causa Apostolus Deum nominavit patrem non animarum, sed spirituum. Ita se explicat ipse vers. seq. Nota: Sicuti Deus ab Hebraeis vocatur «Adonai» vel «Eloha,» et ab Arabibus «Allah,» ut Poeni pronuntiant; et a Graecis «ho kyrios,» id est Dominus, per excellentiam. Rursum, sic Deus ab Hebraeis vocatur «melech haolam,» et a Graecis «basileus tou aiōnos,» et a Latinis Rex saeculi, vel Rex saeculorum: unde et Aethiopes (quorum, uti et Arabum, Persarum, Poenorum, Armenorum aliorumque Orientalium lingua affinis est, et quasi filia linguae Hebraeae) Deum vocant «egnziabher,» id est, Dominus pater bonus. «Eghzia» enim Dominum, «ab» patrem, «her» bonum significat. Paternitas enim aeque ac bonitas Dei maxime elucet in creatione et gubernatione animarum: hisce enim Deus se et omnia sua bona communicat, dum eas ad suam imaginem et similitudinem creat, dumque eas implet sua sapientia, gratia et gloria.
12:10
Duplici antithesi vim et pondus suo argumento addit Apostolus: prior est, quod patres carnales erudiebant nos praesenti saeculo, tempori et vitae, quae brevis est et evanida, ut scilicet nossemus vivere et agere cum hominibus, atque curare et providere opes et bona hujus vitae: Deus vero erudit nos aeternitati. Secundo, illi, «secundum voluntatem suam,» graece «kata to dokoun autois,» id est, sicut ipsis videbatur, pro suo arbitratu, conceptu et phantasia docebant nos ea quae nobis putabant fore utilia, cum revera saepe utilia non essent, sed noxia; imo saepe docebant ea quae non nobis, sed sibi et familiae suae putabant fore utilia et splendida: Deus vero semper erudit nos ad id, quod utile est, non sibi, sed nobis, «in recipiendo,» id est ad recipiendum (hoc enim significat Graecum «eis to metalabein») «sanctificationem ejus,» ut scilicet efficiamur participes sanctitatis divinae, hic per gratiam, in caelo per gloriam beatam et aeternam.
12:11
Nota: Non dicit Apostolus, est, sed «videtur» esse maeroris, quia revera per se disciplina est causa et procreatrix non maeroris, sed omnis laetitiae et gaudii, adeoque vitae aeternae, inquit Chrysostomus; nobis tamen in momento castigationis et afflictionis videtur esse maeroris, non gaudii, quia disciplina suo doloris sensu ita nos afficit et perstringit, ut fructum pacatissimum inde secuturum non cogitemus: nam quando transiit dolor, tunc fere melius judicamus, fructumque disciplinae agnoscimus et persentiscimus, ideoque gaudemus. Pari modo dum jejunas, vino abstines, corpus castigas, laborat corpus, dolet caro; dum patienter fers injuriam, eamque condonas, animus dolorem persentiscit; dum tibi adimis cibos aut nummos, ut pauperi des, cruciatur cupiditas; dum oras assidue, et bonam noctis partem cum Domino vigilando et orando consumis, dum humi cubas, dorsum, genua et caput affliguntur, praesertim in incipientibus: sed postea exercitatis fructum pacatissimum afferent justitiae et sanctimoniae. Rursum gloria quae hoc labore temporali comparatur, sempiterna erit: «quod enim momentaneum est et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis.» Postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae. — Pro «exercitatis» graece est «gegymnasmenōn,» quod denotat palaestritas, quales erant olim illi, qui nudi luctati et exercitati erant in palaestra, quae inde dicta est gymnasia: indeque gymnasium vocatur schola, in qua, quasi in palaestra mentis, crebra et magna est exercitatio ingenii, memoriae, animi et virtutis. Notat Theophylactus disciplinam vocari gymnasiam, quod Christianos quasi athletas exerceat, formet, roboret et perficiat: cur ergo eam horretis et fugitis, o Hebraei, o Christiani? Disciplina enim docet vos patientiam, patientia autem docet omnem virtutem, et, ut ait S. Jacobus, cap. 1, «opus perfectum habet.» Rursum, sicut athletae bene prius exercitati, cum serio certandum est, et fortiter res agenda, tunc viros se praebent, et per exercitationem vincere docti, in agone vincunt, et bravium assequuntur: ita vos, o Hebraei, per hasce persecutiones exercitati, cum martyrium aut aliqua gravior lucta ingruet, facile eam superabitis et triumphabitis. Suscipite ergo disciplinam hanc persecutionum, ut per eam ad martyrium et triumphos eximios vos comparetis. Ita videmus vix martyres effici, nisi eos qui se ante affecerint martyrio, aut qui a Deo multis prius aerumnis sunt exerciti, et quasi praeparati atque eruditi ad martyrium, illudque meriti. Nota: «Fructum justitiae» vocat ipsam justitiam et sanctitatem, quae fructus est disciplinae. Simili hebraismo virtus humilitatis vocatur ipsa virtus, quae dicitur humilitas, et peccatum superbiae vocatur ipsa superbia: per hanc autem «justitiam» intelligit patientiam solidam et perfectam. Haec enim est fructus disciplinae et castigationis, tanquam causa; haec est sanctitas et justitia, scilicet per excellentiam illustris et eximia, quia nihil animum ita purgat, mansuefacit, perficit et sanctificat atque patientia; haec denique est pacatissima, quia patientia affert pacem et tranquillitatem conscientiae, silentium et gaudium animae. Homo enim patiens in omnem comparatus est fortunam, et nullum ab externis rebus et vexationibus, quantumque duris et molestis, accipit incommodum, sed altissima semper animi pace fruitur; haec autem justitia et patientia perficietur in caelo et futura beatitudine. Unde secundo, per fructum justitiae accipere possumus ipsam beatitudinem, gloriam et praemium aeternum, quod patientiae ex justitia debetur. Ita Theophylactus et Anselmus. Est hoc tertium argumentum Apostoli, quo Hebraeis suadet, ut placide suscipiant Judaeorum persecutiones, tanquam disciplinam Dei, estque petitum ex fructu disciplinae qui est perfecta justitia, sanctitas, pax et gaudium conscientiae. Viderunt eminus et hoc Gentiles. Quidam Zenonis discipulus a patre rogatus, quidnam tanto tempore didicisset? «Ostendam,» inquit. Cum nihil aliud diceret, pater iracundus, existimans impendium periisse, coepit flagris caedere filium. Eam parentis saevitiam adolescens aequissime tulit, dixitque: «Hos e philosophia fructus retuli, ut patris iram possim commode perpeti.» Praeclare S. Bernardus, serm. 10 De Cana Domini, citans haec verba Apostoli: «Flagellis, inquit, Domini pinguedo carnalis voluptatis atteritur, et virtutes animae roborantur: lasciva caro restringitur, et anima pennis virtutum ad caelestia sublevatur; caro quod superfluum habebat, amittit, et spiritus virtutes quas non habebat, acquirit. Si ergo per flagella Domini virtutes augentur, vitia resecantur, spernuntur terrena, amantur caelestia, nos aeternitatis praemia praestolantes, si nobis aliqua gravis infirmitas, vel tentatio fortis, vel etiam damnum temporalium rerum irrepserit, ex his omnibus vires sumere debemus: quia crescente pugna, gloriosiorem non ambigemus nobis manere victoriam. In hoc namque ostendimus, quanta ad Deum cupiditate flagramus, si non solum ad eum per tranquilla et mollia, sed etiam per aspera et dura transimus. Ad aeterna gaudia jam redire non possumus, nisi per temporalia detrimenta: et ideo spe manentis laetitiae, omnia adversa prosperitatem non modicam debemus reputare.»
12:12
Descriptio est hominis inertis, imbecillis et despondentis animum (uti innuit hic Apostolus aliquos ex Hebraeis fuisse). Hic enim deficit manibus ad laborandum, et genibus ad ambulandum atque currendum in stadio; quia in genu est omne robur cruris. Contra qui strenuus est, manus habet paratas ad opus, genua agilia et fortia ad cursum. Alludit, vel potius citat Apostolus Isaiae xxxv, 3, ubi ait: «Confortate manus dissolutas, et genua debilia roborate,» id est, excitate alios ad audacter, animose, viriliter agendum: Sicut enim audacia ex bile fervente promanans roborat vires et membra confirmat: sic timor per frigus quod secum adducit, debilitat et enervat corporis et animi facultates: ergo occupante pavore animos; frigescenteque et languescente epide, unde in membra omnia derivatur sensus et motus, necesse est artus omnes tremere, viresque labascere. Quae omnia restaurat et confirmat audacia.
12:13
«Gressus rectos» opponit claudicationi: qui enim claudicat, non recta graditur, sed nunc in hanc, nunc in illam partem se inclinat, facileque a semita recta deflectit, q. d. Nolite, o Hebraei, miscere Evangelium cum judaismo, ut claudicantes inclinantes nunc in judaismum, nunc in Christianismum, sed rectam unamque christianismi fidem et vitam constanter retinete et prosequimini. Citat Apostolus Prov. iv, 25, ubi pro «gressus» hebraice est «magal,» graece «trochias,» quod tam semitam et orbitam curruum, ut vertit Syrus et Theophylactus, quam gressum per eam significat, usitata et vulgari metonymia. Secundo, pro «rectos facite» hebraice est «palles,» id est libra, hoc est, velut in bilance et statera sapientiae et justitiae appende et expende gressus, id est, actiones tuas, vide quomodo ambules, vide ut recte incedas et opereris. Ut non claudicans quis erret. — Graece «hina mē to chōlon ektrapē,» id est, ut vertit Vatablus et Erasmus, ne in quod claudum est, aberret, scilicet, ut claudicatio abducat a via, praesertim cum sit angusta, q. d. Certis et non vacillantibus passibus opus est in hac via fidei et religionis Christianae. Caveat ergo quisque, ne nutet et claudicet, itaque urgentibus persecutoribus a fide in apostasiam deflectat. Quod si quis nutare et claudicare coeperit, hic curet statim ut sanetur, et pristino robori, rectitudini ac constantiae Christianae restituatur.
12:14
Pacem sequimini cum omnibus. — Graece «diōkete,» id est persequimini, ut scilicet pacem etiam remotam, vel fugientem instar leporis insequamini et comprehendatis. Alludit ad Psal. xxxiii, 13: «Inquire pacem, et persequere eam.» Pacis meminit Apostolus, ne Hebraei Judaeos persecutores suos odio prosequantur, sed eos sua charitate, mansuetudine, patientia et pace emollire et flectere, sibique et fidei Christianae conciliare studeant. Recte S. Augustinus ad Bonifacium Comitem: «Pacem, inquit, debet habere voluntas, bellum necessitas,» ut, nisi necessitas cogat, pax cum bello non sit commutanda. Et S. Bernardus, serm. 3 De Dedicatione Ecclesiae: «Pacem, ait, sectamini cum omnibus. Haec est quae facit unius moris habitare fratres in unum, novam utique regi nostro vero pacifico aedificans civitatem, quae et ipsa Jerusalem nominetur, quod est visio pacis. Ubi enim sine foedere pacis, sine observantia legis, sine disciplina et regimine acephala multitudo congregata fuerit, non populus, sed turba vocatur: non est civitas, sed confusio: Babylonem exhibet, de Jerusalem habet nihil.» Et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum. — Sunt qui pacem sequuntur, sed ita ut negligant sanctimoniam: dum enim cupiunt sceleratis placere, scelera eorum probant et laudant. Prudenter ergo Paulus monet, ita pacem colendam esse, ut tamen sanctimonia illibata servetur. Per «sanctimoniam» Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius, Hieronymus, in cap. xlvii Ezech., et Augustinus, epist. 112, cap. v, intelligunt castitatem. Castitas enim est sanctitas corporis et mentis, ut docet Apostolus I Corinth., vii, 34, et 1 Thessal. iv, 4. Castitas autem haec non est in sola virginitate, sed etiam in matrimonio. Nam, ut aiebat Paphnutius in Concilio Niceno, etiam nuptiae suam habent castitatem, ubi conjuges fidem mutuam et leges Sacramenti integre et illibate servant. Secundo et plenius, per «sanctimoniam» accipias puritatem animi, ut animus sit sanctus, id est purus ab omni peccato. Alludit enim Apostolus ad illud Matth. v: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.» Nam visio Dei, non solis, nec omnibus castis, sed omnibus iis, qui a peccato puri sunt, promittitur.
12:15
Graece «episkopountes,» id est, invigilantes et intendentes aliis, «ne quis desit,» graece «hysterōn,» id est, deficiat et destituatur (per peccatum et pusillanimitatem) a gratia Dei. Sicut in exercitu debiles et fessi cum eum proficiscentem assequi non possunt, in via deficiunt et subsistunt; ad quos colligendos providi duces solent constituere curatores, quasi episcopos qui invigilent, ne quis deficiat: ita Paulus docet non satis esse nobis nostram fidem et salutem, sed et alios praesertim debiles et vacillantes in eadem confirmare nos debere, ne quis torpidior, infirmior aut timidior deficiat ad hostes Judaeos, Paganos, vel haereticos, et fidei tesseram prodat. Ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi. — «Radix amaritudinis,» id est amara, est peccatum, quod amaricat conscientiam per remorsum et reatum poenae, inquit Chrysostomus, quodque proximos exacerbat, scandalizat, ad peccandum invitat. Peccator enim suam amaritiem et virus peccati aliis affricat et instillat. Loquitur Apostolus in genere de quolibet peccato, nam subdit: «Ne quis fornicator, aut profanus.» Omnia enim peccata a Deo, ac consequenter sensim a fide, praesertim si urgeat persecutio, abducunt. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius. Maxime tamen loquitur Apostolus de peccato haeresis et apostasiae. Alludit enim ad Deut. xxxi, 18, ubi Moses radicem amaritudinis vocat apostatas, qui alios sollicitant ad idololatriam, q. d. Paulus: Videte, et providete, ne quis inter vos ducem se praebeat apostasiae, qui alios excitet, pelliciat, vel etiam sollicitet ad judaismum.
12:16
Explicat radicem amaritudinis per exempla et species frequentiores, q. d. Per radicem amaritudinis maxime scortatores et profanos denoto; hi enim contrariantur sanctitati, id est castimoniae, quam paulo ante commendavit. To «ut Esau» refertur ad «profanus,» non ad «fornicator,» uti aliqui ex nexu verborum opinantur. Patet primo, quia sequentia omnia explicant «ut profanus»; secundo, quia nusquam legimus Esau fuisse fornicatorem; tertio, quia Romani ponunt comma post «fornicator,» quasi illud disjungant ab Esau. Igitur Apostolus prae caeteris vitiis inculcat fornicationis fugam, eo quod in illam homines sint propensissimi, quodque illo aevo Gentiles putarent simplicem fornicationem non esse peccatum. Eadem de causa illam prae caeteris vetuerunt Apostoli, Actor. xv, 29. Judaei enim Gentilibus circumsessi, imo immixti, ab eis hunc errorem facile et libenter hauriebant. Ita S. Chrysostomus, Theophylactus et alii. Licet Theodoretus putet Esau vocari fornicatorem, vel ob ingluviem et gulam, ob quam vendidit primogenita, vel ob nefarium matrimonium et contra leges contractum: duxit enim uxores alienigenas. «Profanus» est qui nihil habet sacri, qui sacra negligit, violat, conculcat. Dicitur «profanus,» quasi procul a fano eliminandus. Unde Virgilius, VI Aeneidos: «Procul hinc, procul este profani.» Et Plato in dialogo De Sanctitate: «Quod diis, inquit, amicum, id sanctum est: quod vero non amicum, profanum est.» Idem Plato in Minoe: «Sacratissimum omnium, inquit, est vir bonus, profanissimum contra vir malus.» Sic graece «bebēla,» id est profana, dicuntur, quae omnibus ad conculcandum proposita sunt. Ducta est vox «apo tou bēlou,» id est, a pavimento, quod a quovis calcatur, inquit Elias Cretensis in Apologet. primam Nazianzeni. Sic Apostolus Esau vocat profanum, quod pro vili lentis edulio vendiderit, et vendendo conculcarit profanaritque jus primogeniturae, quod sanctum erat, qua parte includebat jus sacerdotii. In lege enim naturae primogeniti erant sacerdotes, et patri succedebant in sacerdotio, q. d. Paulus: Videte, o Hebraei, ne adinstar Esau, jus sanctum, quod per fidem Christi habetis ad haereditatem caelestem, vendatis pro terrenis opibus, ut malitis eas retinere, cum jactura fidei et regni caelorum, quam retinendo fidem, easdem perdere, quando Judaei vos persequuntur, urgentque ut vel bonorum, vel fidei Christi jacturam faciatis. Quaeritur hic, an et quomodo peccarit Esau vendendo, Jacob emendo primogenita? Nota: Jus primogeniturae illo tempore partim temporale erat, partim spirituale. Temporale erat, quatenus dabat primogenito jus ad duplicem portionem haereditatis paternae, cum alii fratres tantum haberent simplicem; rursum quatenus primogenitum efficiebat successorem patris et principem fratrum. Hoc enim est quod dicitur Gen. xlix, 3: «Ruben primogenitus meus, prior in donis, major in imperio»; et Deut. xxi, 17: «Dabitque ei (primogenito) de his quae habuerit, cuncta duplicia.» Spirituale erat, quatenus annexum habebat tum jus sacerdotii, antequam id Levi et Leviticae tribui deferretur, tum jus ad benedictionem paternam; hanc enim pater moriens conferebat primogenito, orans et impetrans a Deo, ut Deus illum suo favore, gratia et beneficentia cumularet: quae benedictio efficax erat, ideoque magni fiebat, ut patet in Jacob, qui hanc benedictionem surripuit Esau frementi et frendenti. Dico ergo: Esau vendens totum jus primogeniturae, scilicet tam spirituale, quam temporale, peccavit primo simonia, perinde atque illi, qui jam sua sacerdotia et Beneficia vendunt, simoniaci sunt, quia vendunt jus spirituale pretio temporali. Hac enim de causa vocatur Esau hic ab Apostolo «profanus,» quod venationibus, conviviis, deliciis assuetus, neglexerit et parvipenderit sacerdotium et benedictionem paternam, eaque vendiderit et profanarit. Ad benedictionem enim paternam respicere hic Apostolum, patet vers. seq. cum ait: «Postea cupiens haereditare benedictionem, reprobatus est.» Secundo, peccavit gula, quia rem tantam atque erat primogenitura, tam vili esca vendidit. Dices: Genes. xxv, 22, videtur dici, quod Esau extrema famis necessitate coactus, vendiderit primogenita; ait enim: «En morior»; ergo non peccavit gula. Respondeo: Cum ait, «en morior,» necessitatem suae gulae praetexit; nam non est dubium in tam divite Isaaci domo panes aliosque cibos facile habere potuisse, quibus famem exsatiaret. Fragrantia ergo et cupiditas lentis, quam coxerat Jacob, eum rapuit, itaque dementavit, ut, nisi illa frueretur, moriturum se diceret, ut recte ibidem annotavit Cajetanus et Pererius. Idipsum confirmat, quod ait Moses Genes. xxv, vers. ult. dicens de Esau: «Et sic accepto panis et lentis edulio comedit, et bibit, et abiit, parvipendens quod primogenita vendidisset.» Quae verba significant eum non necessitate, sed contemptu vendidisse sua primogenita, quod ea parvipenderet. Moraliter, de gulae damnis vide S. Gregorium, lib. XXX Moral., cap. xxvii. Dico secundo, Jacob emendo primogenita Esau non peccavit. Primo, quia tantum intendit emere jus primogeniturae, quatenus per se tantum temporale est, et temporalia bona spectat: eatenus enim vendi et emi poterat hoc jus temporale pretio temporali. Licet enim annexum haberet jus spirituale, scilicet sacerdotii et benedictionis paternae, tamen hoc secundarium et accessorium erat apud alias gentes; imo apud Christianos et Judaeos jus primogeniturae non habuit annexum jus sacerdotii. Poterat ergo jus illud secundum se vendi in lege naturae, licet annexum haberet jus sacerdotii: illud enim censebatur non vendi, sed sequi tanquam accessorium suum principale, praesertim cum quis haec ita mente secerneret, et eo modo solum vendere aut emere intenderet, intendens scilicet emere principale jus primogeniturae, non accessorium, licet sciret illud annexum esse et sequi suum jus principale, cum eoque transire ad emptorem: sicut vendi et emi potest etiamnum ager, cui annexum est jus patronatus ad hoc illudve Beneficium Ecclesiasticum: tum enim non venditur jus patronatus, sed ager cui hoc jus annexum est; ita scilicet, ut agro per venditionem transeunte, necessario una hoc jus sit ad agrum annexum transeat ad emptorem, ita de Jacob et Esau sentit et docet inter alios Aloisius Lipomanus in Genes. xxv, 33. Dices: Videtur Jacob peccasse, si non simonia, saltem injustitia, quod rem tanti pretii, utque est primogenitura, tam vili esca emerit. Respondeo, jus volenti et scienti, remque suam prodigenti, non fieri injuriam: Esau autem sciens et volens tam vili primogenita sua vendidit et prodegit, quia ea contempsit et parvi aestimavit. Secundo, non peccavit Jacob emendo jus primogeniturae, quia sciebat (indicante id illi matre Rebecca, ut satis colligitur Genes. xxvii, 13 et 14) jus hoc ex Dei decreto et dono ad se pertinere: unde et mox vers. 17, matri se ad benedictionem fratri Esau praeripiendam instiganti, securus et laetus obedivit. Non ergo emit Jacob hoc jus, sed illud tanquam suum, sibique debitum astu ab injusto possessore specie venditionis extorsit. Vide Cajetanum, II II, Quaest. C, art. 4.
12:17
Id est, rejectus est a sua petitione et benedictione paterna, quam cupiebat et petebat a patre Isaac, cum scilicet ipse dixit Esau: «Benedixique ei (Jacobo), et erit benedictus: et tibi post haec, fili mi, ultra quid faciam?» Ita Anselmus et Theophylactus, qui tamen secundo, addunt proprie a Deo per patrem Isaac fuisse Esau reprobatum, ideoque damnatum. Sed nil tale innuit Scriptura Genes. xxvii, tantum enim significat Esau «reprobatum,» id est, rejectum fuisse a benedictione paterna. Pro «scitote» graece est «iste,» quod tam, «scitis,» uti vertit Erasmus, quam «scitote,» verti potest. Non enim invenit poenitentiae locum. — Poenitentia hic non significat dolorem ob peccatum commissum et Deum offensum, hunc enim non habuit Esau: nam superbia tumens et indignans voluit fratrem occidere et peccatum peccato addere, ut notant Theodoretus, Theophylactus, Anselmus et alii. Recte enim dixit Isaias Abbas: «Sicut terra sine aqua et semine ferre nequit fruges, ita nec poenitere quis potest sine humilitate et carnis afflictione.» Perperam ergo ex hoc loco Novatiani tollere voluerunt poenitentiam, qua Ecclesiae Deoque reconciliamur. Poenitentia enim quam quaesivit Esau, nec invenit, humana fuit, qua scilicet quis poenitens facti, v. g. venditionis factae, eam rescindere et retractare cupit. Itaque «metanoia,» id est poenitentia, hic improprie sumitur pro «metameleia,» id est, paenitudo non peccati, sed damni, quod quis fecit, vel incurrit, qua scilicet Esau postea re melius considerata, cum non futuram, sed praesentem jam benedictionem et primogenituram cerneret, magni illam aestimans, paenituit et doluit, quod sua culpa et profana stultaque venditione, rem tantam amisisset, desiderans eamdem recuperare, sed frustra. Alii, ut Gabriel Vasquez, subtiliter et probabiliter poenitentiam Isaac, non Esau accipiunt, q. d. Paulus: Esau suis lacrymis efficere non potuit, ut patrem Isaac facti paeniteret, scilicet, ut benedictionem datam Jacobo, revocaret ad Esau primogenitum. Dat enim Paulus hanc causam, cur Esau postea (id est post venditionem primogeniturae) cupiens haereditare benedictionem, reprobatus sit, quia scilicet pater Isaac nolens poenitere, id est, retractare benedictionem suam datam Jacobo, ab ea reprobavit et repulit Esau. Imperite ergo Lutherus hanc epistolam ad Hebraeos a canone sacrorum librorum expunxit et proscripsit, hoc argumento, quod ipsa hoc loco poenitentiam peccatis et peccatoribus, puta Esau, adimeret. Nota: Hisce verbis Paulus tangit Hebraeos, q. d. Nolite profanare et abjicere Dei fidem et gratiam, ne forte eam, ut Esau, recuperare non possitis, fiatisque reprobi. Ubi adverte, non per omnia similem esse causam Esau et Hebraeorum. Nam Esau absolute non potuit, utpote Deo nolente, recipere benedictionem paternam amissam; nos vero in hac vita, fidem et gratiam Dei deperditam, absolute possumus semper recipere: dicimur tamen subinde non posse, quia vix et aegre eam recipere possumus, v. g. cum fidem ipsam, quae omnis boni fundamentum est, abjicimus, et agnitam veritatem sponte deserimus, contemnimus et impugnamus. Tunc enim sponte cor nostrum in malo obduramus, omnemque Dei influxum et gratiam avertimus atque excludimus. Quanquam cum lacrymis inquisisset eam. — «Eam,» supple non poenitentiam, sed benedictionem: quanquam, etiamsi cum Syro poenitentiam suppleas, non favebis Novatianis. Poenitentia enim haec Esau non fuit peccati et gratiae Dei deperditae, sed benedictionis paternae et primogeniturae amissae, ut dixi. Adde, si poenitentiam non Esau, sed Isaaci hic accipias, simpliciter verum est, quod Esau hanc patris poenitentiam et benedictionis retractationem cum lacrymis inquisierit, sed frustra.
12:18
Pergit Hebraeos hortari et stimulare novo aculeo et argumento, ut fidem et gratiam Christi non abjiciant, sed in ea constanter persistant et pergant. Argumentum hoc petit a Mose et lege veteri, quam nemo impune abjicere et violare potuit: inde enim infert: Quis ergo impune abjiciet Christum, Christique gratiam et legem, quae Mosaica lege praestantior est? Nota: «Tractabilem montem» vocat Sina, qui tangi, tractari et palpari poterat; in quo legem veterem accepit Moses et Hebraei, promulgante angelo, q. d. Non accessistis ad Sina corporeum et terrestrem montem, sed ad Ecclesiam Christi, quae mons est spiritualis et caelestis. Alii per antiphrasin Sina putant dici «tractabilem,» id est intractabilem, quia jusserat Deus Exodi xix, 12, ut Hebraei ad radices montis Sina consisterent, ipsum vero montem non tangerent, nec conscenderent. Sed prior sensus proprius est et genuinus. Accensibilem (ita legendum cum Romanis et Graecis, non autem «accessibilem,» uti aliqui legunt) ignem. — «Accensibilem,» id est accensum, vel incensum vocat ignem corporeum, quo ardebat Sina, cum in eo data fuit lex vetus, qui accendi et extingui poterat. Ignis hic ingens et terribilis erat, adeo ut Moses, Deuter. iv, 11, dicat montem Sina arsisse usque ad caelum. Huic opponit Paulus ignem spiritualem charitatis et gratiae Spiritus Sancti, qui datus fuit Apostolis in Pentecoste, quique datur Christianis in baptismo aliisque Sacramentis. Et turbinem, et caliginem, et procellam. — «Turbinem» vocat ventum vehementem et impetuosum; «caliginem» vocat nubem densissimam, quae Sina operiebat; «procellam» vocat tonitrua, fulgura, et undique circummicantes lampades, itidem et pluvias. Has enim extitisse cum terraemotu in Sina, cum ibi data est lex vetus, docet Josephus, et Psalm. lxvii, 9: «Terra, inquit, mota est, caeli distillaverunt,» licet id non exprimat Moses in historia datae legis, Exodi xix. Addit Moses Exodi xix, 18, de Sina quasi de fornace accensa fumum ascendisse terribilem: unde videtur quod, sicut in fornace partim flamma et ignis ardens, partim fumus necdum accensus conspicitur: ita quoque angelus vice Dei ignem et fumum in Sina produxerit, sive ex aere vicino, sive ex fumosa quapiam materia (v. g. sulphure) quae ignem facile concipit.
12:19
Est hendiadys: tubae enim sonus non erat aliud quam vox verborum. Voce enim tubali sua verba, id est, praecepta decalogi per angelum proclamabat ex Sina coram Hebraeis Deus optimus maximus. Tantus erat fragor clangentis hujus tubae, sive buccinae, ut humanae vix ferrent aures. Omnia haec eo spectabant, ut metum et religionem Dei, divinaeque legis Hebraeis incuterent, utque hoc Dei et divinae vindictae terrore eos ad legis custodiam adigerent. Allegorice, promulgatio haec veteris legis significabat promulgationem legis novae in Pentecoste. «Utraque facta est quinquagesimo die a paschate, ista in Sina, haec in Sion: ibi terraemotu confremuit mons, hic domus Apostolorum: ibi inter flammas ignium et micantia fulgura turbo ventorum et fragor tonitruorum personuit, hic cum ignearum visione linguarum sonitus pariter de caelo tanquam spiritus vehementis advenit: ibi clangor buccinae legis verba perstrepuit, hic tuba Evangelica Apostolorum ore insonuit.» Ita S. Hieronymus ad Fabiolam, et ex eo Ven. Beda in Hom. vigilia Pentecostes. Idem insinuat Apostolus hic, vers. 22. Quam (vocem tubae) qui audierunt, excusaverunt se, ne eis fieret verbum. — Timore enim mortis perculsi Judaei dixerunt Mosi: «Loquere tu nobis, et audiemus: non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur.» Exodi xx, 19.
12:20
Graece «to diastellomenon,» id est, quod distinguebatur, hoc est, quod distincte praecipiebatur. Sic Psalm. cv, 33, dicitur: «Distinxit (id est distincte dixit) in labiis suis.» Hoc autem quod dicebatur, est id quod subdit Apostolus: Et si bestia tetigerit montem, lapidabitur. — q. d. Non ferebant Hebraei terrorem et terribilia signa Dei jam dicta, quae eis dans legem exhibuit in Sina, maxime cum aditum et contactum montis Sina, quasi si foret tribunal Dei terribilis, sub poena mortis eis, imo bestiis, inhibuit, dicens: «Etsi,» graece «kan,» id est etiamsi, «bestia sit, quae tetigerit montem, lapidetur,» q. d. Non tantum homo tangens Sina montem, sed et jumentum tangens Sina, lapidetur. Citat verba Dei Exodi xix, 12, quae sic se habent: «Cavete ne ascendatis in montem, aut tangatis fines illius: omnis qui tetigerit montem, morte moriatur; manus non tanget eum (quasi scelus, catharma et piaculum), sed lapidibus opprimetur, aut confodietur jaculis, sive jumentum fuerit, sive homo, non vivet.» Tropologice, S. Gregorius, lib. VI Moral., XXVII: «Bestia, inquit, montem tangit, cum mens irrationabilibus desideriis subdita, ad contemplationis alta se erigit; sed lapidibus percutitur, quia summa non sustinens, ipsis superni ponderis ictibus necatur.»
12:21
Chrysostomus cum suis haec omnia in unam sententiam connectit, q. d. Ita terribilis erat Deus in prodigiis Sina, ut Moses ipse constantissimus et assuetus divinis prodigiis dixerit: «Exterritus sum.» Verum sic dicendum erat, «ut Moses diceret» vel «dixerit»; non autem, «Moses dixit.» Melius ergo Romana haec, puncto posito inter «videbatur» et «Moses,» disjungunt, q. d. Atque ita cum populus et jumenta Dei jussu arcerentur monte Sina, admodum terribile erat omne id, quod in hoc monte a Deo gerebatur et videbatur populo. Hinc Moses, licet Deo familiaris, perculsus tamen dixit: «Exterritus sum.» Pro «quod videbatur,» graece est «to phantazomenon.» Erasmus vertit, «quod apparebat»; Vatablus, «visum,» quod videri videbatur. Verum hoc sensu hae prodigia Sina non fuissent vera et realia, sed tantum apparentia et phantastica, qualia sunt quae fiunt per praestigias magorum. Melius ergo Theodoretus «to phantazomenon» intelligit id quod revera erat, apparebat et videbatur exterius, cum interius auctor et opifex eorum Deus legislator non appareret nec videretur. Deus enim revera praesens hisce prodigiis aderat, non tamen in iis apparebat, sed suae majestatis umbram, speciem et apparentiam quamdam per haec signa et prodigia tam terribilia exterius oculis Hebraeorum exhibebat. Sic «phainomena» apud Philosophos vocantur cometae, halones aliaque meteora, quae revera quidem sunt et apparent, sed ita ut occulta eorum generatio, natura et ratio vulgo sit incognita. Moses dixit: Exterritus sum et tremebundus. — Moses id dixit, non cum data est lex, sed cum videret rubum ardentem, Exodi iii, inquit S. Thomas et Lyranus. Sed hoc impertinens est huic loco: nec enim loquitur Apostolus de signis rubi ardentis, sed datae legis, Exodi xix. Licet enim ibi hoc se dixisse non expresserit nec scripserit Moses, supplet tamen id hic Paulus, vel ex traditione, vel ex instinctu et revelatione Spiritus Sancti. Pari enim modo turbines, terraemotum et pluvias subticuit ibidem Moses, quae supplet hic Paulus, ut dixi vers. 18. Ita Chrysostomus cum suis.
12:22
Opponit hic Apostolus Christianos Judaeis, Sion Sina monti, Jerusalem caelestem terrestri, id est, Ecclesiam Synagogae; docetque quanto Christiana lex, fides et spes altior sit et sublimior Judaica et Mosaica lege, ut videant Hebraei quam in ea firmi et constantes esse debeant: ita scilicet, ut malint omnia dura perpeti, quam ejus jacturam facere. Si enim Judaei legem in Sina datam violantes puniti sunt, multo gravius punientur Christiani, qui fidem et gratiam Christi abjiciunt. Ita enim hoc argumentum deducit Apostolus vers. 25. Nota: Per Sion intelligit Ecclesiam Christi, quia in Sion, puta in templo, quod erat in Sion, docuit Christus. Rursum, in Sion promulgata est lex nova, descenditque in Apostolos Spiritus Sanctus specie linguarum ignearum in Pentecoste. Ecclesia ergo dicitur Sion, quia coepit in Sion: hinc ab Isaia, Davide et prophetis saepe, vocatur Sion. Nota secundo: Per Sion intelligit Ecclesiam, tum terrestrem et militantem, tum potius caelestem et triumphantem, q. d. Accessistis per fidem et spem ad Ecclesiam caelestem et triumphantem; nam Ecclesia haec in terris tendit, rectaque nos ducit ad triumphantem, adeoque una et eadem est Ecclesia et societas fidelium hic in terris militantium, et in caelis triumphantium. Quod enim potius loquatur Apostolus de Ecclesia triumphante, quam militante, patet ex eo, quod dicat «nos accessisse ad multorum millium angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis, et spiritus justorum perfectorum.» Hi enim angeli et spiritus sunt in Ecclesia non militante, sed triumphante. Rursum, quia triumphans Ecclesia, utpote invisibilis, opponitur melius Sina monti tractabili et visibili, quam militans: nam militans Ecclesia tractabilis quoque est et visibilis. Tertio, quia hanc Ecclesiam vocat civitatem Dei viventis, in qua scilicet regnat Deus vivens et aeternus, suosque cives beata immortalitate donat et glorificat. Eamdem vocat Jerusalem caelestem, quam scilicet praefiguravit Jerusalem terrestris, in qua Deus regnabat per Davidem in populo, et per pontifices in templo: haec enim aliaque plura melius competunt Ecclesiae triumphanti, quam militanti. Unde Theophylactus et Oecumenius per Sion caelum accipiunt. Hanc Jerusalem spectabant duodecim Martyres, dum cum Pamphilo presbytero martyrio coronarentur. Unde unus ex iis rogatus, cujas esset, respondit: «Jerusalem est mea patria.» Firmilianus praefectus eum torquens, rogavit, quaenam et ubinam esset illa civitas? Martyr respondit, «eam piorum solum esse patriam, neque alios, praeter hos solos, ejus fore participes; illamque ad Orientem, ubi sol primo mane radios suos fundit, sitam esse.» Nihil aliud a constanti juvene praefectus obtinuit: unde eum securi percuti jussit. Ita Eusebius, lib. VIII Histor., cap. xxi. Et multorum millium angelorum frequentiam. — Pro «frequentiam» graece est «panēgyrei,» id est solemnem conventum et celebritatem, qualis est in festis, in ludis publicis, in triumphis, ubi omnia plena sunt pompa, decore, gaudio, magnificentia, q. d. Non accessistis ad Sina, ut ibi fulgetris et tonitruis percellamini; sed ad Sion et Jerusalem caelestem, ut ibi cum myriadibus angelorum laetos dies ac festos agatis in omni felicitate, gloria, gaudio, jubilo et triumpho. Agite ergo, modicum, o Hebraei, tolerate, modicum certate, brevi ad festa haec et triumphos cum angelis transituri. Prandete hic inter hostes pugnantes, mox in caelo cum Deo cenaturi triumphantes.
12:23
«Ecclesiae primitivos,» graece est «prōtotokōn,» id est primogenitis, vocat Paulus Apostolos, primosque fideles et martyres, jam vita functos, qui non tantum per fidem praedestinationem, sed actu et re ipsa jam conscripti sunt, effectique cives caelestis Jerusalem, q. d. Videte Stephanum, videte Jacobum, videte Apostolos et Martyres, qui pro Christi fide usque ad mortem decertarunt, sanguinemque et vitam profuderunt: modo in caelis coronantur, et palmas pulcherrimas accipiunt. Hosce intuemini: hosce vidistis, novistis, spectastis. Illi jam vos invitant ex alto, ut pro fide pariter generose decertetis, itaque brevi in caelis cum eis coronemini et regnetis in aeternum. Audi S. Bernardum, serm. De Triplici genere operum: «Jam, inquit, hinc transeundum est ad Sanctorum animas, quae de hujus mortalitatis carcere ad caelorum gaudia volaverunt. His profecto debemus imitationem: quia similes fuere nobis passibiles, et notas nobis fecerunt vias vitae, quas tam infatigabiliter, quam interminabiliter tenuerunt.» Et inferius: «Ita ergo et sanitatem corpori, puritatem cordi, pacem fratri, imitationem sanctis, compassionem mortuis debemus: auxilium ab angelo, pietatem a Deo postulemus.» Et judicem omnium Deum. — q. d. Per fidem accessistis ad Deum, qui est judex omnium, qui per Christum judicaturus est vivos et mortuos, quique vestrae fidei et patientiae praemia ingentia, persecutoribus vestris supplicia horrenda retribuet. Exuite ergo desidiam et oscitantiam, strenue agite: judex adest. Et spiritus justorum perfectorum. — Graece «teteleiōmenōn,» quod Maldonatus in Notis manuscr. vertit, «defunctorum.» Mors enim est «telos,» id est finis viventium, et «teleiōsis» est perfectio et consummatio cursus Sanctorum. Intelligit animas Patriarcharum, Prophetarum et Sanctorum veteris Testamenti, quos cap. xi per fidem mira gessisse et tolerasse docuit, sed ante Christum eos non fuisse consummatos, id est, non accepisse beatitudinem et gloriam: hic vero jam post Christum eosdem perfectos sive consummatos in gloria esse dicit, q. d. Cum sanctis purissimis et beatissimis Angelis, Patriarchis, Apostolis, Martyribus et justis omnibus ante nos et Christum vita functis, jam perfectis, id est, beata Dei visione fruentibus; nobis est societas, quia ejusdem omnes Ecclesiae Dei sumus membra, hujus in caelis caput est Christus, tum qua Deus, tum qua homo, ut dixi ad Ephes. i, 22. Ad illos ergo illorumque felicitatem et gloriam vocamur: illi e caelo suas, quas jam possident, et nostras quasi paratas laureas nobis ostentant. Quis hic haereat? quis trepidet? quis certamen detrectet? quis ab iis apostatet? imo vero quis non his jungi, hosce sequi, cum hisce modica pati exoptet? cum sciat se brevi cum eis pariter coronandum et beandum.
12:24
Est occupatio, q. d. Ne dicatis, o Hebraei: Ampla promittis, o Paule, sed quis nos in caelum ad gloriam angelorum et Sanctorum deducet? quis viam docebit? quis caelum aperiet? quis bona nobis elargietur? Ne, inquam, haec dicatis: accessistis enim non ad Mosem, qui bona terrae Chanaan, quae veteri suo Testamento promisit, per se praestare non potuit; sed ad Christum, qui bona caelestia, quae ipse novo suo Testamento promisit, re ipsa praestat, conciliat et exhibet. Ideo enim dicitur novi Testamenti mediator, ut docuit Apostolus cap. ix, 15. Et sanguinis aspersionem. — Id est, sanguinem Christi super nos effusum et aspersum. Unde Syrus et Graeca jam habent, «kai haimati rhantismou,» id est, «et sanguinem aspersionis,» qui scilicet aspergitur, ad hoc, ut a peccatis abluamur et emundemur, q. d. Ne titubetis, ne dicatis: In caelum quidem via per Christum patet, sed peccatores sumus, ideoque caelo excludemur; nam Christus, uti caelum aperuit, ita et sanguine suo peccata nostra expiat, nosque sanctificat. Si ergo peccastis, ad Christum accedite, Christi sacramenta suscipite, ipse iis vos abluet in sanguine suo, planeque puros et sanctos efficiet, ut recta in caelum tendatis. Melius loquentem quam Abel. — Pro «melius» graece est «kreitton»; sed Vatablus, Erasmus et alii legunt «kreittona,» id est «meliora,» utiliora, praestantiora. Nota: Pro «quam Abel,» in Graeco duplex est lectio: quidam enim legunt «para to Abel,» et subaudiunt «haima» quod praecessit, id est sanguis; ut «quam Abel» idem sit, quod «quam Abelis,» scilicet sanguis, q. d. Melius vel meliora loquitur sanguis Christi, quam sanguis Abelis: quia sanguis Abelis clamat vindictam, Genes. iv, 10, sanguis vero Christi clamat misericordiam, gratiam et remissionem peccatorum. Ita ex Cyrillo et Chrysostomo Theophylactus et Oecumenius. Secundo, alii codices, ut Regii, legunt «para ton Abel,» id est, «quam ipse Abel,» q. d. Sanguis Christi melius loquitur, quam ipse Abel loquatur (dixerat enim Apostolus cap. xi, vers. 4, ipsum Abel defunctum adhuc loqui), quia scilicet sanguinis Christi memoria magis nos excitat ad imitationem suae fidei et constantiae, quam ipse occisus Abel nos excitet. Vide dicta cap. xi, 4. Utraque lectio et sensus commodus est et appositus, prior tamen communior est, sapidior, sapientior et germanior; plane enim videtur respicere Apostolus ad illud Genes. iv: «Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra,» atque comparare sanguinem Christi cum sanguine Abelis; ait enim: «Sanguinis (Christi) aspersionem melius loquentem, quam Abel,» id est Abelis, scilicet sanguis. Nec enim recte sanguis Christi cum persona Abelis comparatur.
12:25
Non «sanguinem Christi melius loquentem quam Abel,» ut dixit vers. 24: «lalounta» enim, id est «loquentem,» est masculinum, cum «haima,» id est «sanguinem,» sit neutrum; sed «loquentem,» scilicet Christum ipsum, qui, ut sequitur, a caelis loquitur nobis. Si enim illi (Judaei) non effugerunt (supplicium) recusantes eum qui super terram loquebatur. — Mosen scilicet, cum Exodi xxxii, 1, dixerunt ad Aaron: «Fac nobis deos, qui praecedant nos: Moysi enim huic viro, qui nos eduxit de terra Aegypti, ignoramus quid acciderit»; qua de causa Dei jussu caesa sunt viginti tria millia Judaeorum, Exodi xxxii, 28. Multo magis nos (non effugiemus supplicium), qui de caelis loquentem nobis avertimus. — Qui scilicet aversamur et repellimus Deum et hominem, qui e caelo locutus est nobis, cum post ascensionem suam, legem Evangelicam promulgavit in Sion in Pentecoste, et e caelo misit Spiritum Sanctum, specie linguarum ignearum in Apostolos; quique indies e caelo loquitur nobis, tum exterius per Paulum aliosque praedicatores a se missos, edoctos et illuminatos; tum interius per sanctas inspirationes. Graeca jam non habent «loquentem» (to lalounta), sed tantum «ton apo tou ouranou,» id est, «eum qui e caelis est,» et e caelis descendit in terram, ut vos doceret. Verum Syrus, Chrysostomus, Theophylactus et Oecumenius vel legunt, vel subintelligunt «loquentem»; habetque emphasim: magna enim energia dicitur: Videte ne a Christo ad Mosen, a christianismo ad judaismum redeatis, quia Moses in terra, puta e Sina, dedit suam legem, Christus vero legem Evangelicam eloquitur et docet e caelo; Moses terrestris, Christus caelestis est legislator et doctor.
12:26
Cujus vox movit terram tunc. — «Cujus,» scilicet Christi, qui Deus est, «vox tunc,» cum scilicet voce tubali legem dedit in Sina, «movit terram,» per terraemotum, quo Sina montem concussit, Psalm. lxvii, q. d. Videte ne recusetis Christum loquentem, quia Christus potentissimus est legislator, judex et vindex: Christus enim per suos angelos dans legem in Sina, eumdem ingenti fragore concussit; jam vero in lege nova, non tantum Sina, aut globum terrae, sed et caelos ipsos commoturum se repromittit: timete ergo Christi loquentis, legemque suam promulgantis potentiam et vindictam. Nunc autem repromittit dicens: Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et caelum. — «Nunc,» scilicet tempore Aggaei prophetae, per ipsummet Aggaeum Christus repromittit, quod adhuc semel, non solum Sina et terram, sed et caelum commovebit, puta per seipsum, cum carnem humanam assumet, fietque homo. Verba Aggaei cap. ii, sunt ista: «Adhuc unum modicum est, et ego commovebo caelum et terram, et mare, et aridam; et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus.» In quibus nota primo, Aggaeum loqui de primo Messiae adventu in carnem et mundum, non autem de secundo ejus adventu ad judicium. Ita S. Hieronymus ibidem, Cyrillus, lib. V in Genes., et Augustinus, lib. XVIII De Civit., cap. xxxv, imo Apostolus hic. Secundo, «modicum» tempus vocat quingentos annos, qui ab hac Aggaei prophetia fluxerunt usque ad Christum, quia Prophetis lumine divino illustratis, et ad Deum Deique aeternitatem elevatis, omne tempus illi comparatum breve videtur et exile. Sic S. Joannes, epist. 1, cap. ii, vers. 18, tempus legis novae vocat «horam novissimam.» Tertio, pro «modicum» Septuaginta et ex iis Paulus vertunt, «hapax,» id est «semel»; utrumque enim significat Hebraeum «achat,» et utrumque huic Prophetae loco convenit: cum enim ait, «adhuc semel,» significat hanc commotionem faciendam a Christo in lege nova fore secundam et ultimam, q. d. Prima commotio terrae facta est in prima lege veteri, data in Sina; secunda et ultima fiet in secunda et ultima lege Christi, quae immobilis erit et aeterna, cuique nulla lex alia succedet. Quarto, pro «commovebo» hebraice est «marisch,» quod non solum «commovere,» sed et «tremefacere,» «pavorem et trepidationem inducere» significat. Septuaginta et ex iis Paulus vertunt, «seiō,» id est «concutio,» scilicet partim terram et caelum, partim ipsas gentes. Quinto, «desideratus cunctis gentibus,» vel, quomodo hebraice est, «chemdat col haggojim,» id est, desiderium omnium gentium, est Christus: licet enim gentes, quamdiu Gentes et infideles erant, Christum non desiderarent, tamen Christus in se eis desiderabilis erat, utpote eorum salvator et redemptor, omnesque gentes, mox ut de Christi vita et miraculis per Apostolos inaudierunt, Christum desiderare coeperunt. Qua de causa Christus a Jacob patriarcha, Genes. xlix, 10 et 26, vocatur «exspectatio gentium et desiderium collium aeternorum,» id est desiderium Patriarcharum et Prophetarum priorum et antiquorum saeculorum, qui caeteris hominibus, quasi colles in terra eminuerunt et praecelluerunt sua sapientia et sanctitate. Quaeres, quando et quomodo commoverit et concusserit Deus caelum, elementa et gentes tempore Christi? Respondeo, «caelum» commovit, quando angeli Christo nato cecinerunt: Gloria in excelsis Deo; et quando novam stellam dedit Magis, quae eos duceret ad Christum. Aliis item pluribus prodigiis caelum commovit, quae circa nativitatem Christi contigisse narrat Paulus Orosius, lib. VI Hist., cap. xx, et Julius Obsequens, lib. De Prodigiis, cap. cxxviii et seq. Sic in passione Christi caelum commovit Deus, quando eclipsim solarem, et tenebras, luctumque toti orbi miraculose induxit. Secundo, tempore Christi Deus commovit «mare et terram,» tum per praelia Augusti Caesaris cum Antonio, Lepido et gentibus exteris, terra marique gesta; tum in descriptione totius orbis, qua terra marique omnes ad suas urbes remeare sunt coacti, seque praesidibus Romanis sistere, ut describerentur, eique tributum penderent; tum denique in passione Christi, quando terra mota est, petrae scissae sunt, et monumentis apertis mortui resurrexerunt. Tertio, omnes «gentes» commotae et tremefactae sunt tempore Christi, quia ad praedicationem Christi et Apostolorum, salutari metu concussae, converterunt se ad Christi fidem, paenitentiam, mutationem morum, gratiam et salutem. Hunc Aggaei et Pauli locum enarrans, partim litteraliter, partim mystice et anagogice Nazianzenus, orat. 5 De Theolog., cap. iii, ait in Scripturis triplicem audiri terraemotum. Primus fuit ille, quo Hebraei in Sina Deo terrefacti et inducti sunt ad servandam legem. Secundus terraemotus factus est terrenis Judaeis et Gentilibus, cum hi ab idolis, illi a lege concussi et conversi sunt ad Evangelium. Tertius terraemotus est, cum ab Ecclesia praesenti commovemur et transimus ad triumphantem, cumque a terra conscendimus in caelum.
12:27
Per «mobilia,» Theophylactus intelligit caelum, terram, mare et gentes, de quibus vers. praeced. dixit: «Ego movebo caelum et terram,» etc. Haec enim, utpote creata, «mobilia sunt,» id est, mutationi et corruptioni obnoxia, graece «saleuomena,» id est instabilia, quae fluctuant, agitantur et concutiuntur. Horum «mobilium» in die judicii et adventus Christi «fiet translatio,» id est immutatio «tanquam factorum,» id est tanquam rerum factitiarum et conditarum ad tempus, quae natura et conditione sua intereunt, ut mutentur in res incorruptibiles, immobiles et aeternas, puta in caelum novum et terram novam, quae maneant in aeternum. Verum melius et germanius per «mobilia» accipias tabernaculum Mosaicum, manufactum, arcam, Cherubim caeteraque tam vasa, quam sacrificia et ritus veteris legis; haec sunt mobilia, quia amota sunt per legem Christi quam Apostolus hic vocat «immobilia»: hoc enim est, quod paulo ante, imo tota pene epistola probat et inculcat Apostolus, q. d. Vox «semel,» qua utitur Aggaeus, cum dicit: «Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et caelum,» declarat vetus Testamentum cum suis vasis et caeremoniis mobile et transferendum esse, et ad hoc significandum, datum esse cum terraemotu. Hic enim terraemotus legis cum eo datae motum et mutationem significabat. Haec est ergo «mobilium» rituum veterum translatio et abrogatio, «tanquam factorum,» id est, tanquam rerum et figurarum, quae vere factae et impletae sunt per Christi passionem et legem novam, quae illi successit, quasi regnum immobile et aeternum. Agite ergo, o Hebraei, mobiles caeremonias legis veteris jam abrogatas relinquite, immobiliter adhaerete Christo ejusque legi immobili. Nota: Lex Christi dicitur immobilis, primo, quia nunquam mutanda est vel abroganda, sed semper manebit, nec alia lex ei succedet. Secundo, quia ducit nos ad immobilia bona, regnum et gaudia futuri saeculi. Res enim Christi et Christianorum maxime fine suo aestimantur.
12:28
«Regnum immobile» vocat legem Evangelicam, per quam Christus regnat in nobis, nosque in ea reges facit, hic per gratiam, et in futuro per gloriam, qua regnum Dei, sive regnum caelorum possidebimus. Secundo, pro «habemus» Syrus et Graeca jam legunt «echōmen,» id est «habeamus,» hoc est, retineamus gratiam. Sed hoc obscurius est; magis ergo videtur legendum esse «echomen,» id est «habemus»; vice versa, pro «serviamus» graece legitur «latreuomen,» id est «servimus,» per ο, cum legendum sit per ω, «latreuōmen,» id est «serviamus.» Tertio, pro «serviamus placentes Deo,» graece est «latreuōmen euarestōs tō Theō,» id est latria colamus Deum beneplacenter, hoc est, ita ut illi bene multumque placeamus. Syrus pro «placeamus» vertit «nespar,» quod habet emphasim, q. d. Ut Deo pulchrescamus, ut Deus servitio nostro quasi re quapiam pulcherrima delectetur, ut fide et pietate nostra oblectet se, ut pulchri, speciosi et gratiosi simus in oculis ejus. Est hic novus stimulus, quo Hebraeos tacite excitat ad pergendum fortiter in fide et lege Christi, q. d. Cum Ecclesia Christi sit regnum immobile, in quo per Christum datur nobis gratia, qua ipsimet Deo jugiter serviamus et placeamus, agite, o Hebraei, retinete hanc gratiam, hoc regnum Christi immobile et aeternum. Mystice Clemens Romanus, lib. II Constit. xxvii, per «gratiam» accipit Eucharistiam: «Ut omnes, ait, accedant ad mysticum cultum cum metu et reverentia, quasi ad regis corpus accedentes.» Eucharistia enim est gratia gratiarum: unde a Cyrillo Hierosolymitano vocatur «gratia caelestis»; ab aliis, «divina et vivifica gratia.» Cum metu et reverentia. — Pro «metu» graece est «aidōs,» id est pudore, sive verecundia, quae non est aliud, quam timor, sive metus dedecoris et probri, ut docet Aristoteles IV Ethic., cap. ix; quare noster Interpres recte vertit, «metu.» Sic Homerus, Iliados α, ait «aideisthai hierēa»; id est revereri sacerdotem, scilicet Chrysem, ubi «aidōs,» id est pudor, capitur pro «eulabeia,» id est metu religioso, sive reverentia. Vult ergo Apostolus nos Deo servire cum «pudore et metu,» quo scilicet pudeat nos primo, quod tam frigide et negligenter tantae majestati servimus. Secundo, quod peccata etiamsi venialia duntaxat, coram Deo nostro committimus. Peccatum est res turpis et probrosa, quae menti piae ingentem pudorem injicit, uti multis Sanctis injecisse legimus. Ita enim David, Ps. XLIII, vers. 16: «Confusio faciei meae cooperuit me.» Et Baruch I, 15: «Domino,» inquit, «Deo nostro justitia, nobis autem confusio faciei nostrae.» Et Daniel, IX, 7: «Tibi,» inquit, «Domine, justitia, nobis autem confusio faciei, quia recessimus a te,» etc. Tertio, pudore hoc timemus confundi a Christo in die judicii, ideoque studiose cavemus et fugimus peccata omnia. Unde Theophylactus sic explicat, «Cum metu,» inquit (vel potius «cum pudore»: hunc enim significat proprie Graecum «aidōs»), «hoc est, nihil impudens loquamur, nihil inverecundum, quin etiam exterior facies verecundiam habeat erga homines.» Quanquam Apostolus magis de verecundia erga Deum, quam erga homines loquatur: de reverentia dixi cap. v, 7, in fine.
12:29
Vox «etenim» dat causam, cur Deo cum metu et reverentia servire debeamus; causa haec est, quod Deus noster instar ignis punit, urit et consumit eos, qui carent hoc suo metu et reverentia. Secundo, vox «noster» emphasim habet, q. d. Non solum apud Judaeos Deus fuit ignis puniens et consumens idololatras aliosque legis violatores, ut dicitur Deut. iv, 24, sed etiamnum apud nos Christianos Deus pariter est ignis vindicans et consumens peccatores et apostatas a Christo Christique lege. Nota: In Scripturis passim Deus se per ignem exhibuit et ostendit hominibus, ut merito vocet se ignem consumentem Deut. iv. Ita Mosi apparuit Deus in rubo ardenti, Exod. cap. III, vers. 4; et Hebraeis in columna ignis et nubis, Exod. cap. XIII, vers. 21; Danieli quoque cap. VII, vers. 9: «Thronus ejus, inquit, flamma ignis, rotae ejus ignis accensus: fluvius igneus egrediebatur a facie ejus»; S. Joanni etiam Apoc. cap. I, 15: «Oculi, inquit, ejus tanquam flamma ignis, et pedes ejus similes aurichalco, sicut in camino ardenti.» Sic Apostolis in Pentecoste apparuit Spiritus Sanctus in linguis igneis. Sic in Sina Deus daturus legem Hebraeis, per ignem se ostendit. Unde dicitur Deut. IV, 15: «Locutus est vobis Dominus in Horeb, de medio ignis.» Idem fecit iniens foedus cum Hebraeis, Exod. xxiv. 17: «Erat, inquit, species gloriae Domini quasi ignis ardens,» quia Deus instar ignis acerrime cruciaturus et vindicaturus erat foederis hujus et legis suae transgressores. Ita de Deo puniente Sennacherib, et occidente 185 millia Assyriorum, dicit Isaias x, vers. 17: «Et erit lumen Israel in igne, et Sanctus ejus in flamma, et succendetur et devorabitur spina ejus, et vepres ejus in die una, et gloria saltus ejus, et carmeli ejus, ab anima usque ad carnem consumetur, et erit terrore profugus» Sennacherib. Ubi nota: Per lumen Israel et Sanctum ejus intelligit Isaias Deum, vel certe angelum Dei, qui cecidit castra Sennacherib igne, id est clade velocissima, vehementissima et quasi ignita. Rursum igne, quia, ut docet S. Hieronymus ibidem, tradunt Hebraei corpora Assyriorum, feriente angelo, illaesis vestibus et armis, occulto igne esse consumpta. Hinc silvam vocat Isaias constipationem armatorum militum Sennacherib, qui cristis, galeis et hastis densissimam silvam referebant. Carmelum vocat copiosum commeatum, et omnium rerum abundantiam: ob fertilitatem enim loci abiit Carmelus in proverbium. Unde ait: «Et devorabitur spina ejus et vepres,» id est, milites tam majores, quam minores occidentur. «Et gloria saltus et Carmeli,» id est, duces et principes exercitus, «ab anima usque ad carnem,» id est omnino, sive toti «consumentur,» tum morte praesenti, tum aeterna. Hoc enim significant haec proverbia Hebraica. Alludit Isaias, ut recte notavit Forerius, ad ignem delapsum, qui in templo perennis ad sacrificia comburenda alebatur; quasi hic ignis cultus Dei et avitae religionis vindex (instar columnae ignis, quae Hebraeis consolationem et lucem, Aegyptiis terrorem et tenebras attulit) Judaeis sanctificationem et liberationem, Assyriis vastitatem attulerit, e templo in eos insiliens. Unde clarius eodem alludens Isaias, xxxi, 9, ita ait: «Dixit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus ejus in Jerusalem,» q. d. Hanc cladem Sennacherib et Assyriorum praedixit Dominus Deus, qui colitur sacrificiis et igne perpetuo (parato ad sacrificia haec inflammanda) in Sion et in templo, ut hostes suos Assyrios instar stipulae et lignorum egrediens de Jerusalem, quasi flamma consumat, inquit S. Hieronymus ibidem, de quo plura in Isaia dixi. Gentiles quoque Deum per ignem repraesentarunt et definiverunt. Zoroastri et Platonici ita Deum describunt: «Deus, inquiunt, est ignis primus, vitifer, sive vitam cunctis afferens, ex quo ignes siderei, id est stellae et astra, omniaque alia sunt genita.» Quo alludens Horatius de Julio Caesare, quasi inter deos relato, ita canit: Micat inter omnes Julium sidus, velut inter ignes Luna minores. Et Virgilius ita stellas tanquam ignes animatos et divinos, id est, tanquam deos, invocat et contestatur: Vos aeterni ignes, et non violabile numen, Testor. Apollo quoque rogatus, quis esset, et quid omnino esset Deus? respondit: «Per se natus, non doctus, sine matre, immotus, neque in rationem, neque in sermonem cadens, in igne habitans, hic est Deus; parva vero Dei portio sumus angeli nos.» Denique Persae coluerunt Deum specie igni, et igni templum erexerunt, ut patet II Machab. I, 34. Causa cur Deus potius igne quam aliis rebus se ostenderit, est primo, ne si alia quam ignis specie apparuisset, v. g. specie hominis, aut animalis alicujus, Judaei in idola proclives illius idolum facerent et colerent: hanc causam dat Moses, Deut. cap. IV, 16. Secundo, quia ignis est primum et nobilissimum elementum, purissimum, subtilissimum, efficacissimum, sublimissimum, celerrimum, lucidissimum, calidissimum, simplicissimum, omnino impassibile, omnia penetrans, omnia consumens, interminum, omnia igniens et sibi assimilans. Talis est et Deus, Deique gratia et charitas. Ita docet S. Dionysius, De Caelesti Hierarch., cap. xv, et S. Thomas in x Isaiae: quanquam Apostolus hic Mosem secutus non de gratia, sed de ultione Dei loquitur, ab eaque utpote terribili et efficacissima, Deum vocat ignem consumentem, ut dixi initio hujus versus.
12:1
Supra apostolus multipliciter commendavit fidem, per quam membra Christo capiti coniunguntur, hic ponit moralem monitionem, exhortans ut fidem, quam tenent corde, operibus demonstrent, sicut etiam monet Iacobus, cap. II canonicae suae. Et primo docet quomodo se debeant habere circa mala, secundo quomodo debeant se habere circa bona, cap. XIII, ibi charitas fraternitatis. Est autem duplex malum, scilicet poenae et culpae. Primo ergo docet quomodo se debent habere circa mala poenalia toleranda; secundo circa mala culpae vitanda, ibi propter quod remissas, et cetera. Ad tolerandum autem malum poenae, primo inducit exemplo antiquorum; secundo, exemplo Christi, ibi aspicientes in auctorem; tertio auctoritate Scripturae, ibi et obliti estis. Quantum ergo ad primum dicit ideoque nos habentes tantam nubem testium interpositam. Quasi dicat: ita dictum est, quod sancti testimonio fidei probati, nec tamen habuerunt repromissiones, et tamen cum hoc non defecerunt in expectando; ergo nos qui habemus tantam nubem testium interpositam, et cetera. Sancti dicuntur testes Dei, quia verbo et facto glorificabatur Deus per eos. Matth. V, v. 16: sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent patrem vestrum, qui in caelis est. Is. c. XLIII, 10: vos testes mei, dicit dominus. Dicuntur autem sancti nubes, primo propter conversationis sublimitatem. Is. LX, 8: qui sunt isti, qui ut nubes volant? Secundo propter doctrinae foecunditatem. Iob XXVI, 8: qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum. Et XXXVI, 28: effundit imbres ad instar gurgitum, qui de nubibus fluunt. Tertio propter spiritualis consolationis utilitatem. Sicut enim nubes praestant refrigerium, sic exempla sanctorum. Is. XVIII, v. 4: et sicut nubes roris in die messis. Hanc ergo nubem testium habemus impositam, quia ex vita sanctorum quodammodo inducitur nobis necessitas ad imitandum. Iac. V, 10: exemplum accipite, fratres, exitus mali et longanimitatis, laboris, et patientiae prophetas. Augustinus: sicut spiritus sanctus loquitur in Scriptura, ita in gestis sanctorum, quae nobis sunt forma et praeceptum vitae. Hoc est ergo exemplum sanctorum, quod inducit. Sed quia ad conformandum se ad aliquod exemplar, interdum ex impedimento superveniente impeditur homo, ideo removet illud quod potissime potest impedire. Illud autem est pondus peccati. Tribulatio autem est quasi quidam agon. I Cor. IX, 25: omnis qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet. Sicut autem in cursu et certamine oportet omnia aggravantia deponere, ita et in agone tribulationis. II Tim. IV, 7: bonum certamen certavi, cursum consummavi. Qui ergo in tribulatione vult bene ad Deum currere, oportet impedimenta deponere. Ista impedimenta vocavit ipse apostolus pondus et circumstans peccatum. Per pondus autem potest intelligi peccatum perpetratum; quod dicitur pondus, quia animam deprimit ad infima, et inclinat ad aliud. Ps. XXXVII, 5: sicut onus grave gravatae sunt super me. Gregorius: peccatum quod per poenitentiam non diluitur, mox suo pondere ad aliud trahit. Per circumstans peccatum, potest intelligi occasio peccandi, quae quidem est in omni quod circumstat, scilicet in mundo, carne, proximo, Daemone. Deponentes ergo omne pondus, id est, peccatum perpetratum, quod dicitur pondus, et circumstans nos peccatum, scilicet occasionem peccandi. I Petr. II, 1: deponentes omnem malitiam et omnem dolum. Vel pondus potest intelligi taedium tribulationis. Sic enim frequenter tribulatio dicitur onus per prophetas, sicut onus Damasci, id est tribulatio; quasi dicat: non sit vobis grave pati pro Christo. Circumstans peccatum dicitur tentatio nobis immissa ex circuitu hostis. I Pet. V, 8: adversarius vester Diabolus, et cetera. Vel pondus affectio terrena; per circumstans autem peccatum affectio carnalis, quae scilicet causatur in nobis a carne circumstante; quasi dicat: deponatis affectionem tam temporalium, quam carnalium, si vultis libere currere. Unde subdit monitionem, dicens curramus per patientiam ad certamen nobis propositum, non solum illatum, quod tamen sustineamus patienter. Sed nos ipsi voluntarie curramus. Ps. CXVIII, 32: viam mandatorum tuorum cucurri. Hoc autem certamen vobis propositum est cum iustitia. Eccli. IV, 33: usque ad mortem certa pro iustitia. Deinde cum dicit aspicientes, etc., ponit exemplum Christi. Et circa hoc duo facit. Primo enim ostendit quare passio Christi habenda est in exemplum, et quid in ipsa considerandum est; secundo ostendit fructum istius considerationis, ibi recogitate eum. Sicut enim dicitur Eph. II, 8: gratia salvati estis per fidem, Christus autem est auctor fidei, si ergo vis salvari, debes intueri exemplar illud. Unde dicit aspicientes in Iesum passum. Hoc significatum fuit per serpentem aeneum elevatum pro signo, in quem aspicientes curabantur. Num. XXI, 9, et Io. III, 14: sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Si ergo vis salvari, respice in faciem Christi tui. Ipse enim est auctor fidei dupliciter. Primo eam docendo verbo. Supra I, 2: locutus est nobis in filio. Io. I, 18: unigenitus, qui est in sinu patris, ipse enarravit. Secundo eam in corde imprimendo. Phil. I, v. 29: vobis donatum est pro Christo non solum ut in ipsum credatis, et cetera. Item ipse est consummatio fidei dupliciter. Uno modo ipsam miraculis confirmando. Io. c. X, 38: si mihi non vultis credere, operibus credite. Item fidem praemiando. Cum enim fides sit imperfecta cognitio, eius praemium consistit in ipsius cognitionis perfectione. Io. XIV, 21: ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum. Hoc autem significatum fuit Zach. IV, 9, ubi dicitur: manus Zorobabel fundaverunt domum istam, scilicet Ecclesiam, cuius fundamentum est fides, et manus eius perficient eam. Nam manus Christi, qui de genere Zorobabel descendit, fundat Ecclesiam in fide, et fidem gloria consummat. Videmus enim nunc in speculo, et aenigmate; tunc autem facie ad faciem, I Cor. XIII, 12. Augustinus, I de Trinit. c. X: contemplatio est merces fidei, cui mercedi per fidem corda mundantur, sicut scriptum est: fide mundans corda eorum. In passione enim Christi tria consideranda sunt. Primo quid contempsit; secundo quid sustinuit; tertio quid promeruit. Quantum ad primum dicit qui proposito sibi gaudio; istud autem gaudium fuit istud gaudium terrenum quo a turba quam paverat quaerebatur, ut facerent eum regem, quo ipse contempsit fugiendo in montem, Io. VI, 15. Unde Eccle. II, 2: risum reputavi errorem, et gaudio dixi: quid frustra deciperis? Vel proposito sibi gaudio aeternae vitae pro praemio. Sustinuit crucem, hoc est secundum, scilicet quid sustinuit, quia crucem. Phil. II, 8: humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. In quo ostenditur et cruciatus acerbitas, quia ibi affixus fuit manibus et pedibus, et mortis vilitas et ignominia, quia hoc erat ignominiosum genus mortis. Sap. II, 20: morte turpissima condemnemus eum. Quantum autem ad tertium, scilicet quod promeruit, quia sessionem ad dexteram patris.
12:2
Unde dicit atque in dextera sedis Dei sedet. Exaltatio enim humanitatis Christi fuit praemium passionis eius. Hebr. I, 3: sedet ad dexteram maiestatis in excelsis. Deinde cum dicit recogitate eum, ostendit quis sit fructus huius considerationis. Et primo monet ad diligentem exempli considerationem; secundo ostendit utilitatem, ibi ut non fatigemini; tertio subdit rationem, ibi non enim usque. Dicit ergo: ita dictum est, aspicientes, etc., nec hoc solum, sed etiam recogitate eum, id est iterum cogitate. Prov. c. III, 6: in omnibus viis tuis cogita illum. Et huius ratio est, quia in quacumque tribulatione invenitur eius remedium in cruce. Ibi enim est obedientia ad Deum. Phil. II, 8: humiliavit semetipsum factus obediens. Item pietatis affectus ad parentes; unde ibi gessit curam de matre sua. Item charitas ad proximum; unde ibi pro transgressoribus oravit. Lc. XXIII, 34: pater, dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt. Eph. V, 2: ambulate in dilectione, sicut Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis. Item fuit ibi patientia in adversis. Ps.: obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis, et dolor meus renovatus est. Is. LIII, 7: sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum. Item in omnibus finalis perseverantia; unde usque ad mortem perseveravit. Lc. XXIII, v. 46: pater, in manus tuas commendo spiritum meum. Unde in cruce invenitur exemplum omnis virtutis, Augustinus: crux non solum fuit patibulum patientis; sed etiam cathedra docentis. Recogitate ergo eum qui sustinuit. Sed quid cogitandum? Tria, scilicet genus passionis, unde sustinuit contradictionem, id est, afflictionem in verbis. Unde dicebant: vah qui destruis templum Dei. Ps. XVII, v. 44: eripies me de contradictionibus populi. Rom. X, 21: expandi manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi. Lc. II, 34: et in signum cui contradicetur. Et contradictionem talem, id est, tam gravem et ignominiosam. Thren. I, 12: o vos omnes, qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus. Secundo a quibus passus est, quia a peccatoribus, pro quibus patiebatur. I Petr. III, v. 18: Christus semel pro peccatis nostris mortuus est, iustus pro iniustis. Tertio persona patientis. Ante passionem enim ab origine mundi passus est in membris suis, sed tunc in propria persona. Unde dicit adversus semetipsum. Is. XLVI, 4: ego feci et ego feram. Ps. LXVIII, 5: quae non rapui tunc exsolvebam. I Petr. II, 24: peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum. Utilitatem ostendit cum dicit ut non fatigemini. Consideratio enim passionis Christi facit nos non deficere. Gregorius: si passio Christi ad memoriam revocatur, nihil adeo durum est, quod non aequanimiter toleretur. Unde non deficiatis, tamquam fatigati animo, a veritate fidei. Is. XL, 31: current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient. II Thess. III, 13: nolite deficere benefacientes.
12:4
Rationem autem huius ponit, dicens nondum enim usque ad sanguinem restitistis. Quasi dicat: non debetis deficere in tribulationibus vestris pro vobis, quia nondum tantum sustinuistis sicut Christus. Ipse enim sanguinem suum fudit pro nobis. Matth. c. XXVI, 28: hic est sanguis novi testamenti, qui pro multis effundetur. Vos autem rapinam bonorum vestrorum sustinuistis. Maius autem est de genere operis vitam dare, quam substantiam corporalem, licet aliquando ex radice operis, scilicet ex charitate, possit esse minus, sicut supra dictum est. Unde dicit: nondum enim restitistis repugnantes adversus peccatum, usque ad sanguinem, scilicet fundendum pro Christo.
12:5
Supra induxit apostolus ad mala patienter sustinenda exemplo antiquorum patrum et Christi, hic monet ad idem ex auctoritate Scripturae, unde circa hoc tria facit. Primo enim ponit auctoritatem; secundo ostendit sensus eius, ibi in disciplina perseverate; tertio arguit ad propositum ex praemissis, ibi quod si extra disciplinam. Ponit auctoritatem, quae habetur Prov. III, 11; sed sub aliis verbis, quam littera nostra habeat. Ibi enim habemus sic: disciplinam domini, fili mi, ne abiicias, nec deficias cum ab eo corriperis. Quem enim diligit dominus, corripit et quasi pater in filio complacet sibi. Quia vero apostolus inducit auctoritatem istam causa consolationis, ideo utitur aliis verbis. Unde dicit et obliti estis consolationis, quasi dicat: mirum est si obliti estis. Ps. XCIII, 19: secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae laetificaverunt animam meam. Idem: in aeternum non obliviscar iustificationes tuas. Dicit autem, consolationis, id est Dei consolantis, et est emphatica locutio. II Cor. I, v. 3 s.: benedictus Deus et pater domini nostri Iesu Christi, pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Sequitur quae vobis, id est Deus consolationis, loquitur tamquam filiis. Ergo si punit, non odit: sed eius punitio ordinatur ad bonum, quia loquitur vobis tamquam filiis. Verba autem auctoris ponit, dicens fili mi, et cetera. Et subdit rationem, ibi quem enim diligit, et cetera. In auctoritate vero prohibet duo; quia prohibet odium disciplinae, et impatientiam ad ipsam. Propter primum dicit fili mi, noli negligere, sicut quidam qui odiunt disciplinam, de quibus dicitur, Prov. IX, 8: noli arguere derisorem, ne oderit te. Amos V, 10: odio habuerunt loquentem in porta, et corripientem perfecte abominati sunt. Dicit ergo apostolus noli negligere disciplinam domini, quasi dicat: cum Deus te flagellat causa disciplinae, noli negligere, id est, negligenter habere fastidiendo. Sap. III, 11: sapientiam et disciplinam qui abiicit infelix est. Propter secundum dicit et ne fatigeris dum ab eo argueris. Quidam enim etsi correctionem duram non odiant, tamen impatienter portant, et ideo dicit neque fatigeris, et cetera. Tunc enim homo spiritualiter fatigatur, quando contristatur intantum, quod deficit. Supra eodem: ut non fatigemini animis vestris deficientes. Eccli. VI, 26: ne acidieris in vinculis illius.
12:6
Deinde cum dicit quem enim diligit dominus, castigat, assignat causam. Sicut autem dicit philosophus, verbum castigationis communiter accipitur in pueris et in concupiscentia. Dicimus enim castum, cuius concupiscentia castigata est. Similiter puer dicitur castigatus, qui est bene disciplinatus. Quod enim de se habet pronitatem ad malum, indiget refraenante. Talis autem est concupiscentia, et pueri, qui de se sequuntur impetus suos, ideo indigent castigante. Ille ergo, qui castigat, ideo hoc facit ne tendant in malum. Et quia sensus nostri, et cogitatio nostra prona sunt ad malum, ut dicitur Gen. VIII, 21, ideo dominus castigat nos, ut retrahat nos a malo. Ps. CXVII, 18: castigans castigavit me dominus, et morti non tradidit me. Ier. XXXI, 18: castigasti me, et eruditus sum quasi iuvenculus indomitus. In hoc autem castigat, quia flagellat, non quidem ad condemnationem, sed ad salutem. Unde dicit, quod flagellat omnem filium quem recipit. Et ideo, qui non flagellantur non sunt de numero filiorum. Ps. LXXII, 5: in labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur, unde est signum quasi aeternae reprobationis. Ez. XVI, 42: auferetur zelus meus a te. Nec mirum si flagellat omnem filium quem recipit per adoptionem: quia proprio filio suo non pepercit. Lc. ult. v. 26: oportuit Christum pati. Consequenter cum dicit in disciplina perseverate, ostendit sensum auctoritatis praeallegatae: et primo ostendit sensum monitionis; secundo sensum rationis assignat, ibi tamquam filiis; tertio ostendit rationem istam esse convenientem, ibi quis enim filius. Monitio autem apostoli fuerat, quod non debebant negligere disciplinam domini, nec etiam fatigari. Utrumque autem comprehendit in his verbis. Non negligere enim, nec etiam fatigari sub disciplina, non est aliud quam in disciplina perseverare. Unde Iob VI, 10: haec mihi sit consolatio, ut affligens me dolore, non parcat. Ps. II, 12: apprehendite disciplinam, et cetera. Quare autem non debemus negligere, dixerat quia quem diligit dominus, etc., unde hic dicit tamquam filiis vobis se offert Deus. Quasi dicat: ideo perseverate, quia offert se tamquam filiis. Ier. III, 19: patrem vocabis me, et post me ingredi non cessabis.
12:7
Consequenter ostendit istam rationem esse convenientem, dicens quis enim filius quem non corripit pater? Ad patrem enim pertinet corrigere filium suum. Prov. XIII, 24: qui parcit virgae, odit filium suum: qui autem diligit illum, instanter erudit. Eccli. XXX, 8: equus indomitus evadet durus, et filius remissus evadet praeceps. Et ideo necessaria est correctio: sicut Paulo datus stimulus carnis, ne per superbiam corrueret, II Cor. XII, 7.
12:8
Deinde cum dicit quod si extra disciplinam, etc., arguit ex praemissis, et primo deducendo ad inconveniens; secundo ex quodam exemplo, ibi deinde patres, etc.; tertio ex utilitate consequente, ibi omnis autem disciplina, et cetera. Circa primum facit talem rationem: omnes sancti, qui Deo placuerunt per multas tribulationes transierunt, per quas filii Dei facti sunt. Ergo qui in disciplina non perseverat, non est filius, sed magis adulter, id est, adulterio natus. Istius rationis ponit tantum conclusionem, dicens: si estis extra disciplinam, non estis filii, sed adulteri: quia disciplinae facti sunt participes omnes, scilicet sancti. II Tim. III, v. 12: omnes qui pie vivere volunt in Christo, persecutionem patientur. Iudith VIII, 23: omnes qui Deo placuerunt, per multas tribulationes transierunt fideles. Nec oportet quod semper sancti habeant exteriores tribulationes, cum interius affliguntur ex mala conversatione perversorum. II Petr. c. II, 8: habitans Lot apud eos, qui de die in diem animam iustam iniquis operibus cruciabant. Filius autem proprie dicitur, qui est ex legitimo patre. Mater nostra est Ecclesia, cuius sponsus est ipse Deus. Os. II, 20: sponsabo te mihi in fide. Adulter autem est Diabolus et mundus. Qui ergo nati sunt ex spiritu Diaboli, vel mundi, sunt filii adulterini. Is. LVII, 3: accedite huc, filii auguratricis, et adulteri, et fornicariae. Patet ergo, quod proprie non sunt filii, nisi de legitimo patre nati. Consequenter cum dicit deinde patres, etc., ponit secundam rationem sumptam ex eo quod experti sumus, scilicet ex correctione paterna. Quae quidem ratio procedit ex duplici differentia, quae est inter Deum patrem, et patrem carnalem. Est autem haec prima differentia Dei patris ad patrem carnalem. Homo enim generat hominem quantum ad corpus, non quantum ad animam, quae est per creationem, et non traducitur. II Mach. VII, 22: neque enim ego spiritum et animam donavi vobis. Unde dicit quod nos habuimus patres carnis nostrae eruditores. Eccli. VII, 25: filii tibi sunt? Erudi illos. Et reverebamur eos. Ex. XX, v. 12: honora patrem tuum, et matrem, et cetera. Deus autem excellentius est pater noster, scilicet quantum ad animam, quam immediate creat. Eccle. ult.: spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. Item iustificat animam, adoptando nos in filios. Rom. VIII, 16: spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei.
12:9
Ideo dicit num multo magis obtemperabimus patri spirituum, id est, animarum nostrarum, quae dicuntur spiritus, quia non sunt ex materia, et vivemus? Finis enim obedientiae est vita aeterna. Io. c. VIII, 52: si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit in aeternum. Supra V, 9: factum est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae. Secunda vero differentia est correctionis humanae ad divinam, quae in duobus differunt, et, primo quantum ad finem, quia finis humanae correctionis est aliquid transitorium: est enim ad bene conversandum in hac vita, quae est paucorum dierum. Secundo quantum ad rationem, quia homo corrigit secundum voluntatem, quae falli et errare potest, et tamen obedimus ei. In correctione autem divina, non sic: quia erudit nos ad aliquid utile in sempiternum, scilicet ad recipiendum sanctificationem, quae scilicet est ipsemet Deus. Is. VIII, 13 s.: dominus exercituum, ipsum sanctificate. Ipse pavor vester, ipse terror vester, et erit vobis in sanctificationem. Et ideo dicit et illi quidem erudiebant nos in tempore paucorum dierum, et hoc quantum ad primum; et secundum voluntatem suam, et hoc quantum ad secundum; hic autem ad id quod utile est. Is. XLVIII, 17: ego dominus docens te utilia.
12:10
Et hoc in recipiendo sanctificationem, id est, in sanctificationem ab ipso recipiendam; et ideo debemus magis recipere disciplinam eius.
12:11
Sequitur omnis autem disciplina, et cetera. Haec est tertia ratio, quae sumitur ex utilitate correctionis. Cum autem poenae sint quaedam medicinae, idem iudicium videtur esse de correctione et de medicina. Sicut autem medicina in sumptione amara est quidem et abominabilis, tamen eius finis est valde dulcis et desiderabilis, ita et disciplina, quia gravis est ad sustinendum sed adducit fructum optimum. Sciendum est autem, quod disciplina dicitur a discendo. Pueri autem, qui addiscunt, flagellis erudiuntur. Et ideo disciplina aliquando sumitur pro scientia, ut in principio primi posteriorum: omnis doctrina, et omnis disciplina, etc., quae Graece dicitur epistemon. Aliquando autem sumitur pro correctione, et Graece dicitur paedia, sed in Latino non habet nomina ita distincta. Dicit ergo, quod omnis disciplina, scilicet quae est eruditio per flagella et molestias, in praesenti videtur esse non gaudii, sed maeroris, quia exterius habet tristitiam in sustinendo, sed interius habet dulcedinem ex intentione finis. Et ideo dicit videtur, et non dicit est. II Cor. VI, 10: quasi tristes, semper autem gaudentes. Io. XVI, 21: mulier cum parit, tristitiam habet, et cetera. II Cor. IV, v. 17: id enim quod in praesenti est momentaneum, et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Et ideo dicit postea reddit fructum. Fructus enim importat dulcedinem; unde frui est delectari in fine adepto. Pacatissimum. Fructus enim habetur hic cum perturbatione exteriorum incommodorum, et tentationum interiorum, et ideo non est pacatissimus, sicut ibi. In gloria siquidem nihil erit interius remordens conscientiam, nec impellens ad culpam, nec exterius contristans. Ibi enim, ut dicit Augustinus, erit quidquid voles: ergo ille fructus est pacatissimus. Pacatus quidem in tranquillitate conscientiae, pacatior in susceptione primae stolae, sed pacatissimus in susceptione secundae. Is. XXXII, 18: sedebit populus meus in pulchritudine pacis, in tabernaculis fiduciae, in requie opulenta. Prov. III, 14: primi et purissimi fructus eius. Reddet ergo fructum iustitiae, id est, quem meretur iustitia. Seminanti enim iustitiam merces fidelis, Prov. XI, 18; ibid.: fructus iusti, lignum vitae. Vel iustitiae, ad iustitiam apprehendendam. Os. X, 12: seminate vobis in veritate iustitiam, et metite in ore misericordiae. Ps. CXXV, 7: euntes ibant et flebant, et cetera. Sed non redditur fructus, nisi exercitatis per eam, id est, per disciplinam. Supra V, 14: perfectorum est cibus solidus eorum, qui pro consuetudine exercitatos habent sensus.
Supra monuit apostolus qualiter nos debemus habere ad mala poenalia sustinenda, hic monet qualiter nos debemus habere ad mala culpae vitanda. Et circa hoc duo facit. Primo enim ponit monitiones suas; secundo assignat rationes ipsorum, ibi non enim accessistis. Circa primum duo facit. Primo enim monet hominem peccantem; secundo nondum peccantem, ibi pacem sequimini. Est autem duplex peccatum, scilicet omissionis, et transgressionis. Primo ergo monet ad dimittendum peccatum omissionis; secundo ad dimittendum peccatum transgressionis, ibi et gressus rectos. Peccatum autem omissionis duplex est. Unum quando quis omittit bonum facere; aliud, omittendo mala et adversa tolerare. Quantum ad primum dicit propter quod, scilicet quia disciplina affert fructum pacatissimum, ideo ut vos hunc fructum percipere possitis, erigite manus remissas. Manus enim, cum sit organum organorum, remissa dicitur, quando vacat a bonis operibus, et ideo erigenda est per rectam intentionem ad operandum, quae Deo placent. Thren. III, 41: levemus corda nostra cum manibus ad Deum. Ps. CXL, 2: elevatio manuum, et cetera. Manus enim remissa inducit egestatem et servitutem. Prov. X, 4: egestatem operata est manus remissa: manus autem fortium divitias parat. Item c. XII, 24: manus fortium dominabitur, quae autem remissa est, tributis serviet. In huius signum quando Moyses elevabat manus, vincebat Israel; quando vero remittebat, superabat Amalec, Ex. XVII, 11. Quantum ad illud peccatum omissionis dicitur erigite genua dissoluta. In genibus totum pondus corporis sustentatur. Habent ergo genua dissoluta qui non habent fortitudinem fortiter tolerandi adversa; haec ergo remissio abiicienda est. Iob IV, 3: manus lassas roborasti, et genua trementia confortasti, vacillantes confirmaverunt sermones tui. Is. XXXV, 3: confortate manus dissolutas, et genua debilia roborate.
12:12
Manus ergo et genua erigite, ut nec otio torpeatis, nec debilitate haesitetis.
12:13
Deinde cum dicit et gressus rectos, improbat peccatum transgressionis. Istud autem peccatum est obliquitas quaedam et curvitas. Rectum enim dicitur cuius medium non exit ab extremis, id est, cuius operatio non recedit ab intentione et fine debito. Triplex autem est obliquitas, scilicet in affectu, in operatione et intellectu. Istas tres monet declinare. Ex affectione autem iniqua sequitur obliquitas in intellectu, et depravatio in affectu. Et ideo quantum ad primum, quod est aliorum radix, dicit facite gressus rectos pedibus vestris, id est, rectas affectiones. Sicut enim pedes portant corpus, ita mentem portant affectiones. Recti ergo pedes sunt affectiones rectae. Ez. I, 7: pedes eorum, pedes recti. Rectificate ergo affectiones, quibus totum corpus portatur spiritualiter. Is. XL, 3: rectas facite in solitudine semitas Dei vestri. Hoc est, quantum in vobis est date operam ad hoc. Sed proprie rectificare est solius Dei. Ps. XVI, 5: dirige gressus meos in semitis tuis. Quantum ad secundum dicit ut ne claudicans quis, quantum ad actionem exteriorem. Sicut enim tibia dicitur clauda, quando non sequitur regulam potentiae gressivae, ita operatio claudicat quando sive ad dexteram, id est in prosperis, sive ad sinistram, id est in adversis, non sequitur regulam legis divinae. Is. XXX, 21: haec est via, ambulate in ea, et non declinetis neque ad dexteram, neque ad sinistram. Vel, claudicat, qui caeremonialia observat cum Evangelio. Quantum ad obliquitatem intellectus, dicit erret. Malam enim operationem sequitur error intellectus. Prov. XIV, 22: errant omnes qui operantur malum. Sap. II, 21: hoc cogitaverunt, et erraverunt, excaecavit enim eos malitia eorum. Qui ergo vult illas duas curvitates cavere, habeat pedes et affectiones rectas. Et ideo dicit magis autem sanetur. Sicut enim sanitas corporis consistit in contemperatione humorum, ita sanitas spiritualis in ordinatione affectuum. Ier. XVII, 14: sana me, domine, et sanabor.
12:14
Deinde cum dicit pacem sequimini, etc., monet non peccantem ad vitandum peccatum. Et circa hoc duo facit. Primo enim praemittit quaedam remedia, quae valent ad omnia peccata vitanda; secundo specialiter monet ad vitationem eorum, ibi ne qua radix. Circa primum sciendum est, quod actionum humanarum sunt diversi fines. Quaedam enim ordinantur ad alium, sicut iustitia, quae ordinat hominem ad proximum. Et istarum finis est pax. Unde Is. XXXII, 17: erit opus iustitiae pax. Quaedam ad ipsum operantem, sicut ieiunare, et istorum finis est puritas. Non enim ieiunamus nisi propter munditiam et puritatem. Quantum ergo ad primum dicit pacem sequimini, id est, non solum habete, sed quaeratis quomodo cum aliis habeatis. Rom. XII, v. 18: si fieri potest quod in vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes. Ps. XXXIII, 15: inquire pacem, et persequere eam. Quantum ad secundum dicit et sanctimoniam. II Cor. VII, 1: mundemus nos ab omni inquinamento carnis, et spiritus. Quod autem ista remedia sint necessaria, ostendit per duo damna, quae incurrimus sine ipsis, scilicet damnum gloriae in futuro, et gratiae in praesenti. Quantum ad primum dicit, quod sine pace et sanctimonia nemo videbit Deum, in quo consistit beatitudo. Io. XVII, 3: haec est vita aeterna, et cetera. Quasi dicat: sine pace quo ad proximum, et munditia et puritate quo ad seipsum, nemo potest esse beatus. Matth. V, v. 9: beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Solum autem filiis debetur haereditas divinae visionis. Item Apoc. XXI, 27: non intrabit in ea aliquid coinquinatum. Ps. XIV, v. 1: domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, et cetera. Item: quis ascendet in montem domini, et cetera. Quantum ad secundum damnum, scilicet gratiae Dei in praesenti, dicit contemplantes, ne quis desit gratiae Dei. Gratia enim per discordiam et immunditiam amittitur. I Cor. XIV, 33: non est Deus dissensionis, sed Cor. XIV, 33: non est Deus dissensionis, sed pacis. Ps. LXXV, 3: in pace factus est locus eius. Hab. I, 13: mundi sunt oculi tui, domine, ne videant malum, et respicere ad iniquitatem non poteris. Sap. I, 5: spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et corripietur a superveniente iniquitate. Figurative autem loquitur apostolus. Gratia enim etsi non habeatur ex meritis, alioquin gratia non esset gratia, tamen oportet quod homo faciat quod in se est. Deus autem, voluntate sua liberalissima, dat eam omni praeparanti se. Apoc. III, 20: ecce sto ad ostium et pulso, si quis aperuerit mihi, intrabo ad eum. I Tim. II, 4: qui vult omnes homines salvos fieri. Et ideo gratia Dei nulli deest, sed omnibus, quantum in se est, se communicat: sicut nec sol deest oculis caecis. Dicit ergo contemplantes ne quis desit gratiae Dei. Sed contra. Quia si gratia non datur ex operibus sed tantum ex hoc quod aliquis non ponit obstaculum, ergo habere gratiam dependet ex solo libero arbitrio, et non ex electione Dei, quod est error Pelagii. Respondeo. Dicendum est quod hoc ipsum, quod aliquis non ponit obstaculum, ex gratia procedit. Unde si aliquis ponat, et tamen moveatur cor eius ad removendum illud, hoc est ex dono gratiae Dei vocantis per misericordiam suam. Gal. I, 15: cum autem placuit ei qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, et cetera. Hoc autem donum gratiae non est gratum faciens. Quod ergo a quibusdam removetur istud obstaculum, hoc est ex misericordia Dei: quod autem non removetur, hoc est ex iustitia eius. Non autem dicit, ne tu desis, sed ne quis, idest quicumque, quia quilibet debet esse sollicitus de proximo. Eccli. XVII, 12: unicuique mandavit de proximo suo. Deinde cum dicit ne qua radix, specialiter descendit ad monitionem vitationis peccatorum contrariorum unicuique praedictorum remediorum. Et primo monet vitare peccata contraria paci; secundo contraria sanctimoniae, ibi ne quis fornicator.
12:15
Dicit ergo ne qua radix amaritudinis, et cetera. Illud dicitur amarum, quod non potest gustari nisi cum offensa. Conversatio ergo alicuius dicitur amara, quando non potest esse sine offensa eorum cum quibus conversatur. Quod contra dicitur de sapientia. Sap. VIII, 16: non habet amaritudinem conversatio illius, nec taedium convictus eius, sed laetitiam et gaudium. Qui ergo in sapientia scit conversari, non est amarae conversationis, quod fit quando non habet dura verba vel facta. Et ideo dicit contemplantes ne qua radix amaritudinis, id est, amaritudo paulatim inchoata et in corde radicata, sursum germinans impediat pacem, et per consequens gratiam et visionem Dei. Deut. XXIX, 18: ne sit inter vos radix germinans fel et amaritudinem. Os. XII, 14: ad iracundiam provocavit me Ephraim in amaritudinibus suis. Vel radix amaritudinis est mala cogitatio noxiae delectationis, quae sursum germinat, quando per consensum ad opus venitur. Et per illam inquinantur multi, quia non solum ille in quo est, sed et alii malo eius exemplo. I Cor. V, 6: modicum fermentum totam massam corrumpit. Deinde cum dicit ne quis fornicator, monet vitare peccata contraria sanctimoniae, cui specialiter opponuntur peccata carnalia, scilicet luxuria et gula, quae perficiuntur in delectatione carnali, per quam mens inquinatur. Unde ista mentem et carnem inquinant. Et ideo specialiter monet ista vitari. Et primo luxuriam, dicens contemplantes. Et non solum quilibet in seipso, sed ne quis fornicator, ita quod quilibet in proximo suo hoc contempletur. Augustinus: invicem vestram pudicitiam custodite, et cetera. Eph. V, 3: fornicatio autem et omnis immunditia aut avaritia nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos. Tob. IV, 13: attende tibi ab omni fornicatione. Secundo prohibet gulam, dicens aut profanus, et dicitur quasi procul a fano, et tales sunt gulosi qui de ventre suo Deum faciunt. Sicut Esau. Quod dixerat, ostendit in exemplo Esau, qui propter gulam vendidit primogenita. Sic etiam gulosus pro minima esca vendit haereditatem aeternam. Prov. VI, 26: pretium scorti vix est unius panis. Esau autem non solum fuit gulosus, sed etiam luxuriosus: quia contra voluntatem parentum duxit uxores alienigenas. Ius autem primogeniti erat, quod habebat duplicem portionem, et ante sacerdotium Aaron habebat honorem sacerdotalem. Unde in hoc commisit ipse simoniam. Ergo videtur quod etiam Iacob qui illud emit, similiter commisit simoniam, quod falsum est. Iacob enim per spiritum sanctum intellexit illud sibi deberi, iuxta illud Mal. I, v. 2 s.: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Et ideo non emit, sed quod sibi debebatur ab iniusto possessore redemit.
12:16
Et hoc est quod dicit qui, scilicet Esau, propter unam escam vendidit primitiva sua, vel primogenita, ut dicitur Gen. XXV et XXVII.
12:17
Et poenam consecutam ostendit, subdens scitote enim quoniam et postea cupiens haereditare benedictionem, reprobatus est. Sicut enim dicitur Gen. XXVII, 30 ss., postquam Isaac benedixerat Iacob, venit Esau et petiit benedictionem, quod tamen non obtinuit, licet pater fecisset ignorans, quia in illo stupore quem habuit, factus in extasi, edoctus est a spiritu sancto, quod non retractaret quod fecerat. Unde dicit: benedixi ei, et erit benedictus. Et sic Esau, consilio spiritus sancti, reprobatus fuit. In quo datur intelligi quod nullus debet negligere dum adhuc vivit benefacere, quantumcumque sit reprobatus in praescientia divina, quia post vitam ad haereditatem Dei, etiam si desideretur, naturaliter non pervenitur. Sequitur non enim invenit poenitentiae locum, quamquam cum lacrymis inquisisset eam. Sicut enim dicitur Gen. c. XXVII, 34, irrugiit clamore magno, et cetera. Sed contra, quia dicitur Ez. XVIII, 27: quacumque hora ingemuerit peccator, et cetera. Respondeo. Dicendum est quod quamdiu praesens vita agitur, potest agi vera poenitentia. Interdum tamen aliquis poenitet, non propter amorem iustitiae, sed propter timorem poenae, vel damni temporalis. Et sic poenituit Esau, non quia vendiderat primogenita, sed quia perdiderat. Unde non dolebat de peccato venditionis, sed de damno perditionis. Et ideo poenitentia eius non fuit accepta, quia non erat vera. Sic enim poenitent damnati in Inferno, ut dicitur Sap. V, v. 3: poenitentiam agentes, non quia peccaverunt, sed quia exclusi sunt. Tamen secundum Glossam hoc quod dicit hic fornicator et profanus, aliter intelligi potest, ut fornicator dicatur, qui cum fide carnales caeremonias observat: sicut habens concubinam cum uxore propria. Sed profanus, id est, procul a fano, sicut penitus infidelis.
12:19
Supra posuit apostolus monitionem ad vitandum mala culpae, hic assignat istius monitionis rationem, quam sumit ex comparatione novi et veteris testamenti. Et circa hoc duo facit: primo enim ponit comparationem illam; secundo ex ipsa arguit, ibi videte ne recusetis. Circa primum duo facit; quia primo proponit ea quae pertinent ad vetus testamentum; secundo ea quae ad novum testamentum, ibi sed accessistis. Circa primum sciendum est, quod, ut dicit Augustinus, brevis differentia legis et Evangelii est timor et amor. Lex enim tamquam paedagogus noster fuit in Christo: parvuli autem terroribus ducendi sunt. Prov. XIX, 25: pestilente flagellato, stultus sapientior erit. Et ideo hic dicit apostolus, quod in datione legis facta sunt quaedam terribilia. Unde primo ponit illa quibus territi sunt hi quibus lex dabatur; secundo agit de terrore legislatoris, ibi Moyses dixit. Quantum ad primum tria ponit, scilicet terrorem quantum ad visa; secundo quantum ad audita, ibi et procellam; tertio quantum ad comminationes, ibi et si bestia tetigerit. Et ista tria referuntur ad tria, quae ibi erant terribilia, scilicet ex parte Dei, ex parte legis datae, et ex parte ministrorum legis. Quantum ad primum, scilicet ex parte Dei, ponit tria terribilia, scilicet zelum ad puniendum, severitatem poenae, et occultationem dantis legem. Zelus designatur per ignem. Deut. IV, 24: dominus Deus tuus ignis consumens est, Deus aemulator. Mal. III, 2: ipse enim quasi ignis conflans. Unde ipse Deus frequenter vocat se Zelotem, quia crimen sponsae non dimittit inultum. Ex. XX, 5: ego enim sum dominus Deus tuus fortis Zelotes. Et XXXIV, 14: dominus Zelotes nomen eius. Prov. VI, 34: zelus et furor viri non parcet in die vindictae. Unde dicitur hic non enim accessistis sicut illi ad tractabilem et accessibilem ignem. Ille enim ignis, ut dicitur Ex. XIX, 18, erat corporalis, et ideo palpabilis et sensibilis, et etiam in certo loco, ut ad ipsum posset accedi. In nova autem lege datus fuit ignis spiritus sancti, Act. II, 4. Sicut enim Iudaeis quinquagesimo die ab egressu de Aegypto apparuit ignis aemulationis, ita discipulis quinquagesimo die a die resurrectionis, ignis spiritus sancti non palpabilis, sed mente perceptibilis. Thren. I, 13: de excelso misit in ossibus meis ignem, et erudivit me. Iste ignis infinitus est natura et loco, lucem enim habitat inaccessibilem, I Tim. VI, 16. Et ideo non est accessibilis. Severitas poenae significatur per turbinem, qui est ventus cum aqua. Iob IX, v. 17: in turbine conteret me. Vel potest referri ad tentationes. Lex enim non refraenabat concupiscentiam, quia non dabat gratiam adiutricem ex opere operato, sed tantum cohibebat actum, et ideo generabat turbinem tentationum. Occultatio autem dantis legem, significatur per caliginem: in qua figurabatur quod status legis occultus erat, id est, velatus. II Cor. III, 15: usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, velamen positum est super cor eorum. Sed in nova lege istud velamen ablatum est, in cuius signum in passione Christi velum templi scissum est, quia nos revelata facie gloriam domini speculamur, ubi supra. Item caligo illa significabat divinam excellentiam. Sicut enim illud quod in caligine est, clare videri non potest, et lux excellens hebetat oculum, ita et facit ipsum caligare qui lucem habitat inaccessibilem. Deinde cum dicit et procellam, ponit terribilia quantum ad auditum, quae sumuntur ex parte legis. In lege autem tria erant valde terribilia, scilicet magnitudo comminationum, gravitas praeceptorum et multiplicatio ipsorum. Quantum ad primum dicit et procellam, quae proprie est conturbatio maris: large autem dicitur turbatio aeris cum turbine et pluvia; unde significat austeritatem comminationum quae erant in veteri lege. Deut. XXIX, v. 23 ss. Sonitus tubae significat gravitatem praeceptorum, ad quorum adimpletionem indicebatur homini quasi bellum contra seipsum. Vox verborum significat multitudinem praeceptorum. Verborum, inquam, Dei per subiectam creaturam, scilicet per Angelum. Gal. III, 19: ordinata per Angelos, et cetera. Deus enim per Angelos ibi loquebatur. Quae omnia a Deo terribilia fuerunt, quod illi qui vocem illam audierunt, excusaverunt se ne eis fieret verbum. Unde dicitur Ex. c. XX, 19: perterriti, atque timore percussi fuerunt, et steterunt procul dicentes Moysi: loquere tu nobis, et audiemus: non loquatur nobis dominus, ne moriamur. Causam autem huius excusationis subiungit, dicens: quia non poterant verba Dei portare. Unde non portabant, id est, non sustinebant, quod dicebatur. Deut. V, 26: quid est omnis caro, ut audiat vocem Dei viventis, qui de medio ignis loquitur, sicut nos audivimus, et possit vivere? Tunc autem dicuntur non portari verba Dei, quando vel intellectu non capiuntur, vel excedunt affectum.
12:20
Consequenter ponit poenae comminationem, dicens et si bestia tetigerit montem, lapidabitur. Ex. XIX, 12 s., ubi dicitur: omnis qui tetigerit montem, morte morietur. Manus non tanget eum, sed lapidibus opprimetur, aut confodietur iaculis, sive iumentum fuerit, sive homo, non vivet. Apostolus autem ad maiorem terrorem non facit mentionem hic nisi de iumentis, quae iubentur in lege occidi, ad ostendendum gravitatem peccati. Tamen mystice mons est altitudo mysteriorum divinorum: bestia vero est homo bestialiter vivens. Ps. XLVIII, 13: homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est iumentis insipientibus, et cetera. Haec bestia duobus modis tangit montem. Uno modo blasphemando. Ps. LXXII, 9: posuerunt in caelum os suum. Lev. XXIV, 14: educ blasphemum extra castra, et lapidet eum universus populus. Alio modo ingerendo se indigne divinis. Prov. XXV, 27: qui perscrutator est maiestatis, opprimetur a gloria. Ex his concludit, quod intendit, scilicet quod ista valde terribilia erant, quia etiam nec iumentis parcebatur; unde dicit, quod ita terribile est quod dicebatur. In quo designatur differentia novi et veteris testamenti: quia vetus testamentum datum fuit in terrore, ut corda Iudaeorum, quae prona erant ad idololatriam, terrerentur. Novum autem datum est in amore. Rom. VIII, 15: non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: abba pater. Unde et Christus non terrores in principio praedicationis suae praemisit, sed regnum caelorum promisit. Matth. IV, 17: poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum caelorum. Prov. ult.: lex clementiae in lingua eius. Deinde cum dicit Moyses dixit, agit de timore legislatoris, scilicet Moysi. Lex enim per Moysen data est, Io. I, 17.
12:21
Si ergo ipse Moyses in legis datione territus fuit, ita ut diceret, ut dicit apostolus hic, exterritus sum, scilicet interius, et tremebundus, exterius, qui fuit perfectissimus inter omnes, signum erat quod ipsa lex terribilis erat etiam ipsis perfectis, quia non dabat gratiam, ut dictum est, sed tantum ostendebat culpam. Unde ipsa fuit grave iugum, de quo dicit Petrus, Act. XV, 10, quod hoc est iugum quod neque nos, neque patres nostri portare potuimus. Sed lex Christi iugum suave est, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis, Rom. V, 5. Unde sciendum est, quod ista littera quam ponit hic apostolus, non est Ex. XX; sed forte accepit eam apostolus Ex. III, ubi in visione rubi territus fuit et dixit: non sum eloquens ab heri et nudius tertius. Ex quo dixit vel facto saltem etsi non verbo: exterritus sum et tremebundus. Vel forte apostolus utitur alia littera quam nos non habemus. Ex quo apparet, quod lex vetus fuit lex timoris. Deinde ponit conditiones novi testamenti, dicens sed accessistis. Ubi ostendit, quae nobis in ipso proponuntur. Et sunt tria nobis promissa, scilicet spes futurae gloriae, participatio Ecclesiae, et familiaritas Dei. Secundum ostendit, cum dicit et Ecclesiam primitivorum. Tertium, ibi et iudicem omnium Deum. In caelesti autem gloria duo sunt, quae potissime bonos laetificabunt, scilicet fruitio deitatis, et communis sanctorum societas. Nullius enim boni possessio iucunda est sine socio, ut dicit Boetius; et Ps. CXXXII, v. 1: ecce quam bonum, et quam iucundum habitare fratres in unum. Fruitio autem in duobus consistit, scilicet in visione intellectus, et in delectatione affectus; ut enim dicit Augustinus, fruimur cognitis in quibus voluntas delectata conquiescit. Propter visionem enim dicit accessistis ad montem Sion. Sion enim significat altitudinem divinae contemplationis. Is. XXXIII, 20: respice Sion civitatem solemnitatis nostrae. Iucunditas et delectatio affectus significatur per Ierusalem, civitatem caelestem Dei viventis. Ibi enim erit visio experimentalis pacis, quia nihil erit perturbans sive interius sive exterius. Unde dicitur civitas Dei, id est, civium unitas. Ps. CXXI, 3: Ierusalem, quae aedificatur ut civitas. Item CXLVII, 1: lauda, Ierusalem, dominum, lauda Deum tuum, Sion. Sequitur: qui posuit fines tuos pacem et adipe frumenti satiat te. Gal. IV, 26: illa, quae sursum est, Ierusalem libera est. Unde nihil ultra erit desiderandum. Cant. VIII, 11: ex quo facta sum coram eo quasi pacem reperiens.
12:22
Complementum autem sanctorum est communis societas, de qua dicit multorum millium Angelorum frequentium, id est, assiduitatem, quia semper ibi sunt. Matth. c. XVIII, 10: Angeli eorum in caelis semper vident faciem patris mei, qui in caelis est. Quod autem sint multa millia, patet Dan. VII, v. 10: millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei. Iob XXV, 3: numquid est numerus militum eius? Apoc. V, v. 11: et erat numerus eorum millia millium. Is. XXII, 2: urbs frequens civitas exultans. Et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis. Haec de participatione Ecclesiae. Dicitur autem Ecclesia domus Dei, I Tim. III, 15. Primitivi sancti sunt apostoli, qui primitus et abundantius dona gratiae perceperunt, per quos derivata sunt in posteros. Rom. VIII, 23: non solum autem illa, sed et nosipsi primitias spiritus habentes. Eph. II, 20: superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, et cetera.
12:23
Sicut autem antiquitus apud Romanos senatores qui assumebantur ad magnas dignitates describebantur, quos primus Pompilius in tabulis aureis scripsit, et dicebantur patres conscripti; ita apostolus hic, ad ostendendum dignitatem apostolorum, dicit quod conscripti sunt in caelis, cuius Scripturae liber est notitia quam Deus apud se habet de salvandis. Unde sicut ibi illud quod scribitur non de facili a memoria labitur, ita illi qui ibi per finalem iustitiam scripti sunt, infallibiliter salvabuntur. Et dicitur liber ille, liber vitae. Luc. X, 20: gaudete et exultate, quia nomina vestra scripta sunt in caelis. Deinde cum dicit et iudicem omnium, ostendit quomodo consecuti sumus Dei familiaritatem. Et primo familiaritatem patris, quia dicit accessistis ad iudicem omnium Deum patrem, scilicet a quo est auctoritas iudiciaria in divinis. Quod enim filius iudicet, habet a patre. Gen. XVIII, 25: non est hoc tuum, qui iudicas omnem terram. Illud autem, quod dicitur Io. V, 22, quod pater omne iudicium dedit filio, intelligitur quantum ad corporalem praesentiam; quia sola persona filii apparebit in iudicio. Iste autem accessus est per fidem et charitatem. Rom. V, 1 s.: iustificati igitur per fidem, pacem habeamus ad Deum, per dominum nostrum Iesum Christum, per quem accessum habemus per fidem in gratiam istam, et cetera. Secundo familiaritatem spiritus sancti, cum dicit et spiritum sanctum iustorum. Secundum Glossam hic est triplex littera. Una est melior, quae habetur in Graeco: et spiritum iustorum perfectorum, id est: accessistis ad spiritum sanctum, qui facit perfectos in iustitia. Iob XXXII, 8: ut video, spiritus est in hominibus. I Cor. III, 16: nescitis, quia templum Dei estis vos, et spiritus Dei habitat in vobis? Omnis enim iustitia et perfectio est a spiritu sancto. Alia littera: et spirituum iustorum perfectorum, et est sensus: accessistis ad Deum, qui quidem est iudex omnium, sed est quasi haereditas spirituum iustorum perfectorum. Thren. III, 24: pars mea, dominus, dicit anima mea. Tertia littera est: et spiritus iustorum perfectorum, id est: ut habeamus societatem cum spiritibus sanctorum, qui sunt iusti et perfecti; sed prima melior est et planior.
12:24
Tertio quantum ad familiaritatem filii, dicit et testamenti novi mediatorem Iesum, quasi dicat: accessistis ad Christum, qui est mediator illius novi pacti, in quo nobis promittuntur spiritualia. Non sic autem Moyses. Unde supra: ideo novi testamenti est mediator. I Tim. II, 5: mediator Dei et hominum homo Christus Iesus. Modus autem istius mediationis fuit effusio sanguinis Christi; quia, ut dictum est supra c. IX, 22: sine sanguinis effusione, non fit peccatorum remissio. Et ideo dicit accessistis ad aspersionem sanguinis. Supra X, 22: aspersi corda a conscientia mala. Supra IX, 13: si enim sanguis hircorum et taurorum, et cinis vitulae aspersus inquinatos sanctificat, et cetera. Et loquitur apostolus secundum ritum veteris legis, ubi post dationem veteris legis, populus aspersus est sanguine, qui erat figura sanguinis Christi, quo fideles mundandi erant. Sequitur melius loquentem quam Abel. Effusio enim sanguinis Christi figurata fuit in effusione sanguinis omnium iustorum, qui fuerunt ab origine mundi. Apoc. XIII, 8: agnus qui occisus est ab origine mundi, id est, occidi praevisus. Et ideo effusio sanguinis Abel signum fuit istius effusionis. Sed Christi sanguis melius loquitur, quam sanguis Abel: quia iste clamat vindictam, sed sanguis Christi ibi clamat veniam. Lc. XXIII, 34: pater, ignosce eis. Is. LIII, 12: pro transgressoribus oravit. Matth. XXVI, 28: hic est sanguis novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Vel melius loquentem, id est melius loqui facientem, quia sanguis Abel facit nos loqui Abel esse hominem purum et iustum, sed sanguis Christi facit nos loqui Christum verum Deum iustificantem.
12:25
Supra posuit apostolus conditionem utriusque testamenti, hic ex hoc arguit, et circa hoc facit duo. Primo enim arguit; secundo inducit conclusionem principaliter, ibi itaque regnum immobile. Circa primum duo facit. Primo enim praemittit intentionem suam; secundo arguit ad propositum, ibi si enim illi. Dicit ergo: ita dictum est, quod sanguis Christi melius loquitur quam sanguis Abel. Videte ergo, ne recusetis vel condemnetis loquentem, id est, quod loquitur implete. Duo autem nobis loquitur sanguis Christi: primo enim loquitur nobis commemorando suum beneficium, quo datur nobis remissio peccatorum. Qui ergo iterum peccat, loquentem contemnit. Item loquitur exhortans ad imitandum. I Pet. II, 21: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia eius. Qui ergo non tollit crucem suam ad ipsum sequendum, recusat loquentem. Ps. XCIV, 8: hodie si vocem eius audieritis, nolite obdurare corda vestra. Matth. XVII, 5: hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite. Deinde cum dicit si enim illi, arguit comparando locutionem veteris testamenti ad locutionem novi testamenti. Et hoc quantum ad duo, scilicet quantum ad modum loquendi, et quantum ad efficaciam locutionis. Modus loquendi, quia ipse loquebatur super terram: hic autem est de caelo. Unde dicit si illi, scilicet antiqui patres, recusantes eum, qui loquebatur super terram, scilicet Christum. Is. LII, 6: ego ipse qui loquebar, ecce adsum, scilicet per Angelos vel prophetas. Supra I, 1: multifarie multisque modis olim loquens patribus in prophetis. Vel eum, id est, Angelum, per quem lex data est Moysi. Gal. III, 19: ordinata per Angelos. Supra II, 2: si enim, qui per Angelos dictus est sermo, factus est firmus, et cetera. Act. VII, 38: hic est Moyses, qui fuit in Ecclesia in solitudine, cum Angelo, qui loquebatur ei in monte Sinai, et cetera. Non effugerunt, scilicet ultionem divinae legis. Iob XI, 20: effugium peribit ab eis. Supra c. II, 2: omnis praevaricatio et inobedientia accepit iustam mercedis retributionem. Sequitur conclusio per locum a minori: si illi qui recusaverunt loquentem de terra, non effugerunt, multo magis nos, qui avertimus nobis loquentem de caelo, non debemus recusare, quia scilicet minus possemus effugere. Ille enim, qui nobis loquitur in novo testamento, Christus scilicet, iam est in caelis. Mc. XVI, 19: dominus quidem Iesus, postquam locutus est eis, assumptus est in caelum. Deut. IV, 36: de caelo audire te fecit vocem suam, ut doceret te. Doctrina ergo veteris testamenti est doctrina Christi loquentis de terra propter duo. Primo, quia ibi sub figura terrenorum traduntur caelestia. Item ibi promittebantur terrena. Sed doctrina novi testamenti est Christi loquentis de caelo, quia terrena convertimus in significationem caelestium, per intellectum mysticum. Item in ipso promittuntur caelestia. Matth. V, 12: ecce enim merces vestra copiosa est in caelis. Io. III, 12: si terrena dixi vobis, et non creditis, quomodo si dixero vobis caelestia credetis? Consequenter comparat ad invicem utrumque testamentum quantum ad efficaciam locutionis.
12:26
Et de efficacia quidem locutionis veteris testamenti dicit cuius vox movit terram tunc, id est fecit commotionem in terra multipliciter; quia per signa in Aegypto, per divisionem maris, per motum terrae in deserto. Ps. LXVII, 9: terra mota est, etenim caeli distillaverunt, et cetera. In quo significatur, quod tota illa locutio commovebat corda per terrena promissa. Deinde cum dicit nunc autem repromittit, subiungit quantum ad efficaciam novi testamenti, et probat eam per auctoritatem prophetae, et post exponit eam, ibi quod autem dixit. Auctoritas illa ponitur Aggaei II, non tamen secundum litteram nostram. Nos enim sic habemus: adhuc unum modicum est, et ego movebo, et cetera. Apostolus autem accipit sic adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed etiam caelum. Et est sensus idem. Et manifestum est, quod ista prolata fuerunt tempore veteris testamenti circa finem eius, scilicet post reditum transmigrationis eius, quo tempore nihil restabat de veteri testamento. Ergo manifestum est, quod illud quod promittebatur, erat implendum in novo testamento, scilicet novum caelum et nova terra. Is. LXV, 17: ecce ego creo novos caelos, et terram novam. Quae quidem creatio ostensa est in spiritu Ioanni. Apoc. XXI, 1: et vidi caelum novum et terram novam. In illa enim innovatione movebuntur caeli. Potest autem caelum dupliciter accipi. Uno modo caelum aereum, et istud igne ultimae flagrationis purgabitur, ut supra dictum est, cap. X. Alio modo caelum sidereum, et istud non purgabitur, sed mutabitur quantum ad novum statum, quia cessabit a motu, et augebitur claritas partium eius; quia lux lunae erit ut lux solis, et lux solis septempliciter, ut dicitur Is. XXX, 26.
12:27
Dicit ergo nunc autem, id est, per novum testamentum, repromittit dicens: adhuc semel et ego non solum movebo terram, sed etiam caelum. Consequenter cum dicit quod autem dicit, etc., exponit verba prophetiae, et facit magnam vim in hoc quod dicit adhuc semel. Quod enim dicit adhuc, ostendit quod mobilia sunt. Sed quod dicit semel, ostendit quod a statu mobilitatis et corruptibilitatis mutanda sunt ad statum incorruptionis et immutabilitatis. Si enim post motionem illam remanerent in statu mutationis, non diceret semel, sed iterum et iterum, quod est contra Origenem, qui voluit quod mundus in infinitum renovabitur ac recuperabitur. Dicit ergo quod autem dicit: adhuc semel, declarat translationem mobilium, ad statum scilicet immobilitatis. Et quasi aliquis quaereret, utrum Deus hoc possit facere, subdit tamquam factorum. Omnia enim facta divinae potestati subiiciuntur. Unde sicut ex nihilo fecit ea Deus, ita potest ea pro suae voluntatis arbitrio immutare. Et hoc ut maneant ea quae sunt immobilia, id est, quantum ad essentias suas principales remaneant immobilia, sed quantum ad aliquas accidentales dispositiones immutabuntur. Ps. ci, 28: et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur, et cetera. Quae supra sunt exposita. Ex his patet, quod ista in veteri testamento, etsi movebantur, non tamen ad statum incorruptionis et immutabilitatis; sed hoc fit tantum in novo, in signum quod promissa veteris testamenti erant mutabilia, non autem novi. Deinde cum dicit itaque regnum immobile, ponit conclusionem principaliter intentam. Postquam enim multipliciter commendavit gratiam et beneficia per Christum nobis collata et conferenda, principaliter intendit nos inducere ad serviendum ei. Et hoc concludit, quod ex quo nobis in novo testamento promittuntur bona immobilia, debemus Christo, qui repromittit, servire in timore et reverentia. Et haec est conclusio principalis. Unde primo resumit beneficium exhibitum, dicens itaque ex quo, scilicet Deus nobis repromittit caelum et terram immobilia, per quae designantur bona futura immobilia et sempiterna, habemus, id est, reddimus, gratiam, id est, gratiarum actionem. II Cor. IX, 15: gratias ago Deo super inenarrabili dono eius. Et hoc suscipientes, id est, quia suscipimus etsi non in re, tamen in spe promissionis regnum immobile. Ps. CXLIV, 13: regnum tuum, regnum omnium saeculorum. Lc. I, 33: regni eius non erit finis. Vel per gratiam intelligitur donum gratiae, quod in praesenti recipimus tamquam pignus aeternae gloriae. Et ideo dicit itaque suscipientes regnum immobile, id est futurae gloriae, quod nobis promittitur. Lc. XII, 32: nolite timere, pusillus grex, quia complacuit patri vestro dare vobis regnum. Quod enim speramus, habemus, scilicet gratiam, quam tamquam quoddam gloriae inchoativum accipimus. Sicut enim natura non deficit in necessariis, multo minus Deus. Et ideo dat nobis spem illius regni, et per consequens gratiam per quam perveniamus. Rom. V, v. 2: accessum habemus per fidem in gratiam. Ps. LXXXIII, 12: gratiam et gloriam dabit dominus.
12:28
Sequitur per quam serviamus placentes Deo cum metu et reverentia, ubi inducit ad obsequium ut a nobis requisitum. Dictat enim ratio naturalis, quod ei a quo multa beneficia recipimus, obligamur ad reverentiam et ad honorem exhibendum; ergo multo fortius Deo, qui nobis maxima donavit, et infinita repromisit, et ideo dicit quod per istam gratiam, scilicet nobis datam et dandam, serviamus Deo placentes, cum metu et reverentia. Non enim sufficit tantum servire Deo, quod potest fieri per actionem exteriorem, nisi etiam placeamus ei per intentionem rectam, et per amorem. Sap. IV, 10: placens Deo factus est dilectus. Ps. CXIV, 9: placebo domino in regione vivorum. Maxime autem servitur Deo per obsequium interius, Ps. l et Lc. I, 74 s.: serviamus illi in sanctitate et iustitia. Deus autem propter creationem dicitur dominus; propter regenerationem vero pater. Domino debetur timor, sed patri amor et reverentia. Mal. I, 6: filius honorat patrem, et servus dominum timebit. Si ergo pater ego sum, ubi est honor meus? Et si dominus ego sum, ubi timor meus? Ergo Deo serviendum est cum metu et reverentia. Ps. II, 11: servite domino in timore, et exultate ei cum tremore. Quod autem ita debeamus servire Deo, probat per auctoritatem sumptam Deut. c. IV, 24: etenim Deus noster ignis consumens est. Hoc autem, quod Deus dicitur ignis, non dicitur hoc, secundum Dionysium, quod sit aliquod corporeum, sed quia intelligibilia designantur per sensibilia, inter quae ignem reperimus habere maiorem nobilitatem, et maiorem claritatem; item maiorem activitatem; item maiorem altitudinem in situ; item est magis purgativus et consumptivus. Ideo Deus praecipue nominatur ignis, propter eius claritatem, quia lucem habitat inaccessibilem, I Tim. VI, 16. Item quia maxime activus. Is. XXVI, 12: omnia opera nostra operatus est in nobis. Item altior est in situ. Ps. CXII, 4: excelsus super omnes gentes dominus, et cetera. Item purgat peccata, et quasi consumit.
12:29
Unde dicit hic, quod est ignis consumens, scilicet peccata. Mal. III, 2: ipse enim quasi ignis conflans, et sequitur: et purgabit filios levi. Supra I, 3: purgationem peccatorum faciens. Item consumit peccatores puniendo. Supra X, 27: terribilis autem quaedam expectatio iudicii et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios. Et ideo quia ista nobis promissa sunt, Is. X, 17: erit lumen Israel in igne, et sanctus eius in flamma, Ps. XCVI, 3: ignis ante ipsum praecedet, et inflammabit in circuitu inimicos eius et ideo debemus studere ad serviendum et placendum Deo.
12:1
1. Ideoque et nos tantam habentes impositam nubem tebtium. Quae superiori capite disseruit de fide sanctorum Patrum, nunc velat epilogo concludit, ac instituto accommodat, exhortans Hebrae- 08, ut illoram imitatione in coepto cursu perseverent indefossi, ac patientiam servent. Graece non est impositam, sed circumpositam, addito pronomine nobis, Quae eadem est lectio Syriaci textus. Nubem metaphorice dixit copiosam multitudinem, scilicet ob densitatem. Ttsies vero sanctos memoratos appellat, quia praeclaris suis actionibus palam testificati sunt, quanta sit virtus fidei, tam ad beneficia Dei promerenda, quam ad ferenda fortiter adversa; qui proinde loco gravissimorum testium nobis esse debeant. Horum itaque testium nubos imposita sive circumposita ac circumfusa nobis dicitur, quia tam multi sunt, ut, quocumque nos vertimus,cbvia sint eorum exempla. Cum igitur, inquit, tauta nube testium simus undique circumsepti, faciamus, quod sequitur:
Deponentes omne pondus. Graeca dictio oyxoc interdum pondus sen massam significat, interdum tumorem. Unde Lonicerus vertit: Omni tumore deposito; sed praeter mentem Pauli, imo et Theophylacti, quem interpretatur. Is enim ^YXov exponit terrestrium negotiorum sarcinam, et curas iis admixtas. Quamquam in genere ^pondus Intelligi potedt oronis affectus terrenus, et omnino quidquid impedimento nobis esse queat ad cursum spiritualem, de quo statim meminit. Qui enim currer3 vult, ab omni sarcina expeditus esse debet.
Et circumstam nos peccatum. Nos additum est ab inlerprete lucis causa. Peccatum nos circumstans quidam intelligunt concupiscentiam ex origine nobis insitam, adversus quam perpetua nobis est pugna. Hanc enim Apostolus aliquando peccatum vocat, etiam in renatis, ut Rom. 6. et 7., eo quod semper hominem ad peccatum soUicitet. Atque eam videtur Erasmus significare voluisse, dum sic vertit: Et tenaciter inhaerente peccato. De eadem interpretatur Ribera. Sed quia concupiGcentia, dum vivimus, deponi et exui non potest, aliter ac de vero peccato videtur intelligendus hic locus. Est autem notandum, pro participio: circumstans, in Graeco esse nomen tricompositum euTispiOTaTOV, quod sonat, ac si dicas: be7ie circumstabile. Bene autem, id est facile. Quod Graeci commentatores varie exponunt; aut ut active intelligatur, quia peccatum facile circumvenit ac vincit homines, utpote pronos ad peccandum; aut ut passive, quia facile vincitur, assistente Dei gratia; aiit quia in angustias et pericula nos conjicit, ut ait Theophjlactus. Nam Tisfxaiaatg inter alia significat necessitatem et periculum. Auctcr serironis 97. de diversis apud Augustinum legit: el agile peccatum. Exponit autem, quia subito surgit in cogitatione, et facit delectationem, et mox trahit animii.ri ad consensum. Alia quaedam versio habet: aggravnns pec~ catum j ut ad pondus referatur. Syrus interpres ita transtulit: Et peccatum, quod ojnni tempori nos demergit, scilicet nt pondus gravissimum. Vel, ut alius vertit ex Sjriaco: quod omni tempore paratum. est nobis, hoc est, quod semper est in promptu, ut cursum nostrum ad vitam beatam impediat. Qui sensas proxime videtur ad Apostoli laentem accedere. Nam Aposlolus in hoc loco, sicut ante dixi, utitur metaphora currentis, quem oportet expeditum esse ab omni eo, quod ipsam impediat aut remoretur. Unde in hoc vocabulo exponendo non est ab ea metaphora recedendum. Itaque existimo, peccatum euTicpiOTa- Tov ab Apostolo vocari, quod hominem facile circumstet, id est comprehendat, implicet ac teneat, ne in cursa coepto progrediatur, ut si quis currentem injecto laqueo retineat. E^^t enim hic in peccato quaeiam fictio personae, quae, tamquam homini inimica et insidiatrix, obstet ejus profectibus; sicut Rom. 6. peccatum fingit ut dominam, cui servire dicuntur, qui peccant. Monet ergo Hebraeos Apostolus, ut peccati laqueos et implicamenta, quae cursum remorentur, excutiant abjiciantque.
Per patientiam curramus ad propositum nobis certamen. Ad praepositionem multi codices vetusti non habent, ut nec iu Laudensi est, nec in Graecis, nec in editione Syriaca, nec a Graecis interpretibus exposita. Addidit eam quispiam, qui putavit orationi deesse, cum revera genuinum Apostoli sensum evertat. Hortatur enim Apostolus Hebraeos exemplo testium supra dictorum, ut per patientiam, id est pctienter exspectando coelestem remunerationem, decurrant stadium, in quod ingressi sunt, ac decertent certamen susceptum, ut ad praemia promissa et sperata peiveniaut. Itaque currere certamen est currendo certare. Locutio similis cum illa 1 Tim. 6.: Certa bonum certamen fidei, et 2 Tim. 4.: Bonum certamen certavi, cursum consummavi. Certamen hoc cursorum illud est, quod sibi propositum habet ac suscepit omnis Christianus, quando renuntiavit vitae veteri, et professus est novam. Vocatur autem certamen, quia non sine adversario curritur; non qui etiam currat, sed qui, quantum potest, currentem impediat.
12:2
2. Aspicientes in auctorem fidei et consummatorem Jesum. Persistit in metaphora cursus et stadii, iu quo currentes aspiciunt ad praefectum et agonothetam, qui praesens spectat, et animos addit praemio praeposito. Ita monet, ut aspiciant in Clm&tum, velut certaminis sui praesidem ac praemiatorem. Tametsi non hoc solum dgit Apostolus; sed etiam, si forte minus moveant exempla tot justoriiai, ipsum Dominum Jesum, qui per ignominiam crucis ad summam gloriam evectus est, tamquam exemplar omnibus numeiis absolutum, intuendum eis et imitandum proponit. Quem fidei vocat auctorem, vel quia nobis fi lem per gratiam suam inspirat (est enim fides Dei donum, Ephes. 2.), vel quia certamen hoc, in quo per fidem curritur ad bravium supernae vocationis, instituit, eique praesidet. Tale quid enim significare videtur Graecum vocabulum ap^cirjyov, quod alii ducem interpvetantur, alii principem, Syrus principium. Legitur autem et cap. 2., ubi noster eodem modo vertit: auctorem salutis eorum etc. Idem Christus fidei consummator est, vel quia fidem, cujus initia dedit, per eandem gratiam consummat in nobis ac perficit; vel quia certamen hoc fidei decurrentibus, postquam ad metam pervenerint, reddit constituta praemia. Potest etiam, et, ni fallor, melius, dictio: C07i~ summatorem, seorsim accipi, non repetendo genitivum: fidei; ut intelligatur Christus esse consummator noster. Nam verbum consummare seu peificere, Graece TsXsiwoat, quod toties in hac Epistola legitur, semper ad homines refertur; velut in fine capitis praecedentis: Ut non sine nobis consummarentur; item cap. 2.: Auctorem salutis eorum per passionem consummare, et cap. 5.: Consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae, et cap. 9.: Quae non possunt juxta conscientiam perfectum facere servientem, et cap. 10.: Numquam potest accedentes perfectos facere, et iterum: Vna oblatione consummavit in aeternum sanctificatos. Nam et illud cap. 7.: Nihil ad perfectum adduxit lex, ad personas, non ad res, esse referendum, ibidem ostendimus. Denique in hoc capite infra legimus: Spiritus justorum perfectorum. Dicitur ergo Chiistus consummator noster, quia per oblationem crucis nos consummat et perficit, non solum justificando, verum etiam ad consummatam beatitudinem, de qua proxime locutus fuerat, perduccndo. Obiter observa venustatem Graeci sermonis, qui vocibus inter se velut contrariis constat, quarum altera ex principio composita est, altera deducta a fine; quasi Christum dicas inceptorem et finitorem.
Qui proposito sibi gaudio sustinwt crucem, confusione contempta. Graece: Qui pro proposito sibi gaudio etc. Atque ita vertisse interpretem, plane crediderim, ut alterum pro (quod in concursu similium syllabarnm facile continincommodum transpositione verborum: Qui pro gaudio sibi proposito. Quod ergo Latini sensum faciunt: Qui, gaudio vitae aeternae tamquam praemio sibi proposito, crucem sustinuit, ex vitiata provenif lectione. Nam etsi doctrina verissima sit, Christum cum spe ac desiderio gaudii coelestis crucem subiisse (nonenim nobis solum, sed et sibi sua passione coelestem gloriam promerait, Apostolo testanto, quod propter passionem mortis gloria et honore sit coronatus, supra cap. 2.), non tamen id arbitror hoc loco significatum. Nam praepositio avxl apud Graecos non scivit causae finali, sicut interdum pro apud Latinos, ut cum dicimus, Jacob servivisse septem annis pro Rachel; sed proprium usum habet in commutatione, dum unum tollitur et alterum reponitur, aut contra; velut in hoc eodem capite: Qui pro una esca (nam Graece est avrl) vendidit primogenita sua. Sensus igitur est: Qui loco gaudii, quo frui poterat, crucis passionem elegif. Gaudium intellige a molestiis et doloribus secretum. Neque enim Christus aliquando fait sine gaudio, qui semper videbat faciem Patris, et jugiter in ejus operibus oblectabatur. Sed quaeres, quodnam fuerit gaudium, cujus loco crucem elegit? Quidam de gaadio divinitatis exponunt, hoc modo: Cui quum liberum esset manere in propria gloria et divinitate, non solum homo factus est mortalis, sed et crucis ignominiam pati voluit. Quam expositionem Gregorio Nazianzeno adscribit Oecumenius, quam et Syrus interpres nobis insinuat, ita vertens: Qui pro gaudio, quod sibi erat, pertuUt crucem. Sed cum ChriEtus illud divinitatis suae gatjdium proprie numquam dimiserit; deinde cum hoc loco sermo sit de Christo homine: videtur ea sententia potior, quae Chrysostomi est et aliorum, ut gaudium intelligatur vitae temporalis. Poterat enim Christus non mori, si vellet; poterat etiam se eximere omni molestia, vitamque degere felicem et omnibus bonis affluentem. Item poterat, ut ait B. Thomas, turbis regem se facero volentibus, Joan. 6., acquiescere et gloriose regnare. Sed pro his omnibus crucem elegit ac pertulit; videlicet genus supplicii non modo acerbissimum, verum etiam prae caeteris infame ac probrosum. Quod significat pars adjuncta: Confusione contempta, hoc est, ignominiam supplicii non reveritus. Nam pro confusione Graece est ignominia.
Atque in dextera sedis Dei sedet. Graece etSyriace: seditj nonnullis etiam Latinis astipulantibus; quamquam sensus convenit, ut alibi declaratum. Nam sedentem consedisse dicimus. Dicitar autem Christus in dextra sive ad dexteram sedis Dei sedere, quia Deus eum exaltavit supra omnem creaturam, ac summo honore dignatus est, dato ei nomine, quod est supra omne nomen, Phil. 2. Rationem hujus locutionis exposui, cum alias, tum potissimum ad cap. 1. hujus Epist. Significat Apostolus, quo Christum perduxerit tolerantia passionis, ut ejus exemplo non dubitent Hebraei, se quoque perventuros ad gloriam, si cura patientia susceptum fidei cursum abs^^lvant. Si enim compatimur, inquit, etiam conglorificahimur, Rom. 8. Unde adhuc exhortando sequitur:
12:3
3- Recogitate enim eum, qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semet ipsum contradictionem. Recogifate, Graece: avaXoYtaao&c, id est reputate, ratione subducta perpendite. Pro crusali conjunctione yap, enim, nonnulli Graeci codices, et in his Regia biblia, collectivam particulam habent ouv, igi~ tur, quam et Sjrus interpres dedit. Atque eo modo commodior erit hujus partis connexio cum praecedenti; tametsi nec incommode haeret juxta alteram lectionem, quae et communior est, et in Graecorum commentariis icvenitur. Nam ideo proposuit exemplum Christi passi et glorificati, nt illud recogitent. Sensus: Etiam atque etiam animo versate exemplum ejus, qui a peccatoribus, id est impiis et infidelibus, talem ac tantam sustinuit adversum se cojitradictionem; ut qui eum seductorem vocarint, ac daemoniacum, et legis transgressorem, denique post irrisiones et improperia (quae omnia possunt accipi nomine contradictionis) adversus eum inclamarint Pilato piaesidi: Cracifige, Crucifige!
Vt ne fatigemini, animis vestris deficientes. Hoc est, ne similia patientes a contradictorlbus et irrisoribus Christianae religionis, defatigemini prae languore et dissolutione animi. Nam Graece est lxXo6|isvot, id est dissoluti. Quod tamen optime vertit interpres: deficientes. Nam animo deficit, qui animum despondet, resiliens ab incepto propter difficultatem et molestias. Quodait: fatigemini, ad metaphoram cursus pertinet.
12:4
4. Nondum enim usque ad sanguinem restitistis, adversus peccatum repugyiantes. Enim in Graecis ot Syris codicibus non habetur, ut nec in omnibus Latinis, tametsi potest intelligi. Quamvis, inquit, multa pro Christi nomine tolerastis adversa {nam et vinctis compassi estis, et rapinam honorum vestrorum cum gaudio suscepistis, supra cap. 10.), nondum tamen, sicut ille, sangainem fudistis in hoc agone Christiano, nondum martyres facti estis, sicut Jacobus, frater Joannis, sicut et alii, quos indicat cap. seq., dicens: Quorum intuentes exitum conversationis, imitamini fidem. Dicit autem: restitistis, adversus peccatum repugnantes, quia non tam contra homines, quam contra peccatum hoc certamen initur. Ubi rursus prosopopoeiam observa, dura peccatum fingitur ut adversarius quispiam, bellum adversum nog commovens. Id autem fit, dum peccati tentationibus impetimur et oppugnamur. Quibus no«? non solum resistere debemus bello, ut ita dicam, defensivo, ne nobis noceant, vernra etiam repugnare bello invasivo, ut a nobis expugnatae ad nihilum redigantur, regnumque peccati funditus evertatur. Agit autem praecipue de peccato, quo a fide Christi receditur. Ad hoc enim variis tentationibus sollicitabantur Hebraei. Bepugnantes, Graece est: avIa- YO)viC6]i£vot, id est in agone contra certantes; ut intelligamus, nos esse debere peccati antagonistas, id est adversarios, semper intentos ad vincendum et expugnandum peccatum; quomodo peccatum ex adverso semper vigilat in pemiciem nostram.
12:5
5. Et obliti estis consolationis, quae vobis tamquam filiis loquitur, dicens. Pro: consolationis, in Graeco est: tzo,paxXTJostog, quod aeque verti potest; exhortationis, ut ab aliis factum est. Nam et Sjriaca vox institutionem sive doctrinam significat, et Scriptura, quam allegat, potius adhortatoria est, quam consolatoria, tametsi hic ad consolandum Hebraeos varie affl^ctos adducitur. Quod ait: obliti estis, si accipiatur enuntiative, potest hunc sensum habere: Videmini obliti, nimirum propter animi torporem, qui vos occupavit. Ita segniter agitis, quasi obliti et immemores. Potest autem interrogative legi, quasi dicat: Adeone elanguistis, et animo estis dejecto propter afflictiones hactenus adhuc incruentas, ut non videamini meminisse verborum, quibus Scriptura vos, tamquam mater filios, consolando et hortando alloquitur? Nam consolationem sive exhortationem dixit pro Scriptura consolante. et exhortante. Et Graecum StaXsysTai non tara loqui significat, quam alloqui quempiam, sermocinari cum aliqito. Quamquam sunt, qui passive interpretentur, hoc modo: Quae vobis tamquam filiis disseritur y scilicet a Sapiente. Verum dubito, an verbum StaAsyo/iat usurpetur aliquando in passiva significatione. Quod autem Latini codices addunt: di~ cens, nec in Graecis est, nec in Syriacis. Fili mi, noli negligere disciplinam Domini. Verba sunt Sapientis Prov. 3., quae more suo citat juxta translationem LXX., minime tamen ab iis, quae in Hebraeo leguntur, discrepantia, nisi ea parte: flagellat autem omnem filium, de qua paulo post agemus. Totus hic locus est ab utili; quem persequitur multis versibus. Ut enim consoletur Hebraeos, et amplius ad patientiam roboret, ostendit, quam sit eis utile et salutare, a Deo castigari. Supponit enim, omnia, quae nobis accidunt adversa, licet etiam a malis hominibus inferantur, esse Dei flagella nos percutientis, et nos ea accipere debere tamquam a manu Dei profecta. Huc igitur adfert testimonium Scripturae, cujus priore membro docet, non esse rejiciendam Domini correptionem, posleriore causam reddit, ostendens, quanta sit hujus correptionis utilitas. Nec sunt haec verba accipienda velat dicta ex persona Dei, sicut quibusdam videtur; sed ex persona Salomonis, qui ea scripsit, ac de eo in tertia persona loquitur. Dicens autem: fili mi, blanda appellatione lectorem allicit. Pro: disciplina, Graeceest: Tzoiideia, vocabulum deductum a puero, quo proprie significatur disciplina sive institutio conjuncta cum castigatione vitiorum ejus, qui instituitur; qualis est institutio puerorum. Unde pro: disciplina, alii reddunt: castigationem, alii: correptionem. Cui significationi respondet etiam vox Hebraea: Musar, quam Hieronymus quidem disciplinam vertit, alii vero interpretes aut eruditionem, aut castigationem. Monet ergo filium Sapiens, ne quis disciplinam Domini, qua scilicet ab eo eruditur, et vel dura increpatione, vel etiam flagellia castigatur, negligat, Graece: parvi pendat, Hebraice: spernat, abjiciat.
Neque fatigeris, dum ab eo argueris. Rem eandem inculcat aliis verbis. Ne fatigeris, id est ne deficias; ut vertunt Erasmus hoc loco, et Hieronymus in Proverbiis; queraadraodura et noster interpres idem Graecum verbum paulo ante verterat: Ani^nis vestris deficientes. Significatenim: animo dissolvi, deficere, sicut Hebraeum: taedio affici. Dum ab eo argueris, id est increparis, quod a Deo potissimum fit flagellis. Porro utraque parte minus dicendo plus significat; vult enim, ut non solum non displiceat nobis disciplinaet increpatio, verum etiam grato animo acceptctur, ut ex sequentibus patet.
12:6
6. Qtiem enim diligit Dominus, castigat. En rationem plane efficacem, qua probet, disciplinam seu correptionem Domini non esse negh'gendam, neque gravatim admittendam, sed pro magno beneficio suscipiendam; esse enim signum paternae dilectionis erga eum, quem castigat; quasi dicat: Existimate, afflictiones vestras non tara procedere ab ira Dei, quam ab amore; quippe qui propterea voB affligit et percutit, ut erudiat, purget et probet. Quare si vultis ebse et permanere in numero eorum, quos Deus diligit, non debetis ejus castigationem subterfugere. Similis plane sententia Apocalyp. 3.: Ego, quos amo, arguo et castigo. Sunt autem hae sententiae utrimque universales. Quoscumqueenim Deus diligit, castigat; et quoscumque castigat, diligit. Nam castigatio pertinet ad emendationem ejus, qui castigatur. Quocirca infideles et impios, praesertim reprobos, Deus percutit quidem, sed non castigat; percutit iratus, non castigat propitius. Unde de illis dicitur: Effunde iram tuam in gentes, quae te ncn nocerunt, et in regna, quae nomen tuum non invocaveruntj Psalm. 78. Debebant autem Hebraei, qui fideles erant et multa pro Christo passi, bona fiducia censere se inter eos, quos Deus diligit; et utique cupiebant, se a Deo diligi. Proinde recte procedit Sapientis et Apostoli ratiocinatio, sive hoc modo eam instituas: Quemcumque Deus diligit, castigat; vos diligit; ergo vos castigat; nec, si ab eo diligi vultis, castigationem ejus debetis abjicere; sive isto modo: Quemcumque Dominus castigat, diligit; vos castigat (debetis enim haec flagella de manu ejus accipere, tamquam castigantis); ergo vos diligit. Verum Apostolus priorem universalitatem intendit; eam enim probat verbis sequentibus:
Flagellat autem omnem flHum, quem recipit. De filiis adoptivis sermo est, qui, priusquam adoptentur, alieni sunt et filii irae; non de Filio naturali, qui flagellatus quidem fuil, sed non ad sensum Apostoli, cui flagellare est punire et castigare. Nam Filii Dei naturalis flagellatio non ipsius castigatio fuit, sed nostra. Ipse enim vulneratus est propter ini~ quitates nostraSj et disciplina pacis notrae super eum, Jes. 53. Sed nec ad angelos pertinet hic sermo, quamvis sint adoptivi filii Dei. Numquam enim alieni fuerunt, ut opus haberent castigatione; sed ab initio filii. Sensus est: Flagellis afflictionum et adversitatum erudit et corrigit Deus omnem filium, quem lecipit in disciplinam, atque ex eo tempore, quo recipit. Quod statim por:t repetit illis verbis: Quis enim filius, quem non corripit pater? Ex his et hujusmodi sententiis primum collige, nullum justum seu filium Dei, cujusmodi hic intelligitur, in hac vita esse aut fuisse sine peccato. Non enim proprie castigatur, nisi in quo peccatum invenitur. Quae collectio plenior erit, si castigationem intelligas non unam, sed frequentem et quasi assiduam; quod declarant aliae Scripturae his consimiles, ut Proverb. 13.: Qui diligit flHum suum, instanter erudit eum, Hebraice: castigat; Ecclesiastici 30.: Qui diHgit fiHum suum, assiduat ilH flagella. Cur enim assidaat illi flagella, nisi quia ille assiduat peccata, et in multis ofi^endit quotidie, ut semper opus habeat diceie Deo: Dimitte nobis debita nostra? Deinde collige, omnes, etiam piorum, afflictiones, etsi varios usus habeant, ad merita peccalorum esse referendas. Vocantur enim afflictiones piorum tam ab Apostolo, quam a Saj^lente, castigationes et correctiones; quae utique sunt peccatorum. Uade Leo pontifex serm. 7. de Epiphan. Domini: Quantum, inquit, nos humiles, quantum oportet esse patientes; qui si quid laboris incidimus, numquam nisi nostro merito sustinemus; et iterum: Quis invenietur ita immunis a culpa, ut in eo non habeat vel justitia, quod argaat, vel misericordia, quod remittat? Haec ille. Quamquam non ideo dicendum est, omnes justorum afflictiones esse peccatorum ultiones, et ad vindicanda eorum peccata immissas a Deo. Nam hoc ita sonit, ac si in comm flagellis principaliter Deus intenderet ultionem; quod falsum est. Etenim castigationes filiorum, etsi fiant propter peccata, quae in eis sunt corrigenda et punienda, tamen ulterius ac principalius referuntur ad ipsorum utilitatem, ut puniti, ct emendati, et per patientiam probati, digni reddantur haereditate paterna. Quod iu' malis, dum tales sunt, locum non habeti An vero, quod quibusdam placet, et apud Patres interdum legitur, sancti quidam excellentioies plura passi fuerint, quam eorum poccata justo Dei judicio merebantur, ut beatus Job, aliiquo sancti Prophetae, Apostoli martyres, confessores, dubitari potest. Sed cum Scriptura hic et alibi, quaecumque filii Dei in hoc mundo adversa patiuntur, correctiones et castigationes vocet, alibi quoque ad justum Dei judicium referat, ut 1 Petr. 4., idque etiam sanctissimi in afflictionibus positi agnoscant, ut Tobias, Daniel, tres pueri in fornacem ardentem missi, Dan. 3., et septem fratres martyres, 2 Machab. 7.; cumque sit vox publica totius Ecclesiae in tribulatiane Deum orantis: Om^ nia, quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti (ut ne adhuc adferam tesLimonia Patrum, Augustini, Gregorii et aliorum, quibus id diserte affirmant): in partem quaestionis negativam fateor me magis propensum. Nec arbitror obstare, quod Patres alicubi contrarium dicere videantur, scilicet plura passos, quam commeruerint; id enim recte dicitur spectando modum ordinarium, quo Deus, tamquam misericors pater, solet filios suos in hac vita castigare. Qr.era ordinem, ad statuenda quaedam insignia patientiae ac fortitudinis exempla, aliquando praetergreditur, velut in martyribus, aliisque supra dictis. Alioqui certe juetorum omnium cum Davide et Jeremia communis precatio est, ne a Domino in furore arguantur, neque in ira corripiantur, Psalm. 6, Jerem. 10. Ad quem posteriorem locum Hieronymus ex persona Prophetae ita scribit: Meremur quidem omnia, quae susiinsmuSf et multo meremur majora, quam patimur; veruntamen hoc obsecro, tit quasi pater me corripias, non quasi adDersarius; ul me emendes quasifiliiim, et non punias guasi inimicum: castigas enim omnem filium, quem recipis. Sic ille. Quibus similia scribit in commentario Epistolae Pauli ad Ephes. super illiid cap. 5.: Gratias agentis semper pro om~ nibus. Vide, quae diximus ad 2 Thess. 1. Tertio discimus ex hoc loco, quam sit a veritato Aposfcolicae doctrinae alienum, quod ad tollendas fidelium pro peccatis satisfactiones, et destruendum animarum purgatorium docet Calvinus, Deum non punire justorum peccata, sed impiorum tantum; caeterum justos ad hoc solum poenis temporalibus in hac vita affligi a Deo, ut ad virtutem exerceantur et probati appareant. Quasi ita Christus in se susceperit poenas peccatis nostris debitas, ut nobis in gratiam receptis nulla jam reliqua sit poena pro peccatis subeunda. Hajus, inquam, doctrinae falsitatem hic Apostoli locus aperte redarguit. Quamvis enim expresse nihil dicat de peccatis Hebraeorum, ob quae puniantur: ipsa tamen vocabula: disciplina sive correptio, castigatio, flagellatio, et similia, quae hic audiuntur, punitionem (ut ante dixi) peccatorum significant, tametsi destinatam ad emendationem et salutem oorum, qui puniuntur. Unde etiam patet, hunc locum apposite pro poenis satisfactoriis a Catholicis allegari. Porro notandum, pro eo, quod Apostolus, LXX. secutus, legit: Flagellat autem omnem filium, quem recipit, Hieronymum ex Hebraeo sic vertisse: Et quasi pater in filio complacet sibi. Diversitas inde nata, quod LXX jod pro vau legerunt, quae literae sola protensione differunt. Deinde quod LXX. pro Cheab legerint Chaab, quod totidem literis scribitur, sed punctis tantum postea additis variatur. Quarum vocum prior composita est ex Caph similitudiniy, et 3J>^, id est pater; posterior significat: dolere faciet, flagellabit. Etsi vero prior lectio, quam omnes habent Hebraei codices, et quam cum Hieronymo omnes alii interpretes exponunt, sincerior videatur, sensum tamen efficiet non valde diversum ab eo, quem LXX. dederunt, si cum Vatablo aliisque nonnullis, Ribera comprobante, ad hunc modum exponas: Quem diligit Dominus, castigat, et quidem ut pater filium, (pubar.di: castigat), in quo sibi complacet, sive cui bene vult, quem amat unice. Quantulum enim differunt: Flagellat omnem filium, quem recipit, et: Castigat, ut pater filium, eum, quem vult? Huc usque verba Sapientis ab Apostolo citata; sequitur deinde exhortatio Apostoli.
12:7
7. In disciplina perseverate. Tamquam filiis vobis offert se Deus. In Graeco continua est oratio: Si disciplinam sustinetis, tamguam filiis vobis offertur Deus, vel potius, offert se Deus. Nam quod legitur in Traclatu de tempore barbarico (qui falso tribuitur Augustino): sicut filios, ita vos aggreditur Deus, durius dictam est, nec eatis cum Graeco convenit. Graeca sic possunt accipi: Si non subtrahatis vos disciplinae seu castigationi paternae, sed eam patienter feratis, Deus offert se vobis ut patrem, agnoscet vos filios, nec ab haereditate excludet. Ita fere Erasmus in paraphrasi. At vero Latinae lectionis sensus magis perspicuus et commodus est. Disciplinam Domini, inc[ult, nolite negligere, sed eam eustinete et in ea perdurate, quia Deus vobiscum agit, ut cum filiis, non ut cum alienis aut nothis; exhibet se vobis patrem potius, quam vindicem; aon poenas cogitat, sed correctionem vestram, ut aptet vos haereditati percipiendae. Sensum hunc voluit haud dubie Syrus interpres, quando sic vertit: Sustinete ergo costigationem, quia tamquam erga filios agit circa vos Deus. Mihi sane plus quam verisimile est, Graecam lectionem esse mendosam, ac pro: ei, si, addito sigmate legendum: £tc, in vel ad. Nam sustinete et sustinetis in Graeco nullum faciunt discrimen; ntruraque enim est u7I0|jl£V£T£. Certe Chrysostomum ita, ut dixi, legisse, palam loquitur ejus commentarius; licet in eo textus Scripturae postmodum mutatus fuerit ad exemplaria vitiata; cujuemodi fuere, quibus usi sunt Theodoretus et Theophylactus. Commentarii, ut in Latinum versus habetur, haec sunt verba Si disciplinam, inquit, sustinetis, non ad poenam, neque ad supplicium, neque ad hoc, ut male patiamini. Ubi si le^as: od disciplinam sustinete, planus ac dilucidus erit sermo; cum alioqai nullus sit sensus. Quod et Ribera docte annota^it. Nec vero secus legit Oecumenius, licet in textu Scripturae similiter apud eum mendum irrepserit. Nam Chrjsostomum secutus, ita scribit: Igitur et vos quoque ad correctionem vocat Deus, non ad supplicium. Denique Stapulensis testatur, se legere: eiQ TZOLidsicv] quod quidem ille casu ablativo vertit: in correptione, sicut vulgatus: in disciplina, cum potius vertendum videatur: in vel ad discipUnam; ut sensus sit, quem indicat Chrjsostomus: Ad disciplinam sustinete, id est afflictiones, quas Dominus immittit, sustinete ad disciplinam et correctionem vestri ut filii, non ad supplicium ut rei. Velum occurrit et alia ratio locum hunc exponendi, salva Graeca lectione, quam nunc proLavimus; si nimirum banc partem: in disciplinam, jungamus cum eo, quod praecedit, hucmodo: Flagellat autem, omnem fiJium, quem recipit in disciplinam, id est quem recipit instituendum disciplina paterna. Nec obstat, quod a Salomone hoc additum non legatur, ne quidem apud LXX.; potuit enim Apostolus hoc quasi rupplemento explicare verbum: recipit, quod LXX. scripserant. Ac deinde pro exhortatioae subjunxit. Sustinete vel, ut nos legimas, perseverate. Hoc enim verbum ita.solitarie positum plus ponderis habere videtur ad exhortandum, quam si quid adderetur; quemadmodum illud apud poetam: Durate. Sic et Apostolus alibi ad exhortandum efficacius utitur verbis singulis, iisque asyndetis, ut 2 Cor. ult.: •/aipBTB, xaTocpTiCs^^E, TiapaxaXsTgOs, id est gaudete, perfecti estote, exhortamini son consolarr.ini. Sed haec conjectura tantum est, de qua judicet lector.
Quis enim filius, quem non corripit pattr? Corripit, Graece: 7iat5£'j£i, id est castigat, ut supra vertit. Amplificatio est argumenti superioris ab eo, quod homines patres facere solent. Dixerat enim, quando nos flagellat, se nobis exhibere ut patrem filiis. Id probat ex more et oflScio patrum. Nam patres, nisi aberrent ab officio, filios suos non relinquunt incorrectos. Forte dices, cessare correctionem paternam inter homines, simul atque filii ex ephebis excesserint. Respondeo nos, quamdiu sunms in hac vita, numquam sub Deo patre excedere aetatem puerilem, quam virgis castigari oporteat. Durante enim hac vita, parvuli sumu8, loquentes ut parvuli, sapientes ut parvuli etc., 1 Cor. 13.
12:8
8. Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes; ergo adulteri, et non filii estis. Adulteri, Graece: voO^otj id est nothi, spurii, illegitimi, sive ex adulterio, sive aliunde nati. Suspicio est, interpretem scripsisse: adul" terini, ut speciem pro genere posuerit. Et ita citat Catech. Rom. in explic. primae particulae. Orat. Dominicae; Casinquit, o Hebraei, arbitramini, vos immunes esse debere a disciplina seu castigatione paterna; si vos subducere vultis disciplinae, cujus participes facti sunt omnes filii Dei, id est quicumque Deo placuerunt aut placent; ergo subtrahitis et abdicatis vos a numero eorum, qui sunt germani filii Dei; et proinde censendi estis inter filios adulterinos ac degeneres, et paternae haereditatis exsortes.
12:9
9. Deinde patres quidem carnis nostrae eruditores habuimus, Ccmparationem, quam sumsit a patre terreno, novis argumentis amplificat. Eruditores, Graece naideuTa^z, quasi dicas: disciplinatores. Erasmus vertit: castigatores. Jam enim dictum est, Graeca voce significari instructionem cum castigatione, qualis est puerorum.
Et reverebamur eos. Quamvis castigarent nos et caederent, et durius interdum tractarent. Reverentia significat subjectionem cum amore conjunctam, qualis esse debet omnium subditorum, ac nominatim filiorum trga parentes. Num multo magis ohtemperahimus patri spirituum et vivemus? Bene monet Ribera, pro: num, legendum: non, juxta codices emendatiores, sicut et apud B. Thomam et Cajetanum in textu legitur, et ex consequentia sermonis ita legendum constat. Etenim, ut tradunt Grammatici, vocula num negantem vult responsionem, non, si interrogative sumatur, affirmantem, qualis utique exigitur hoc loco. Argumentatur enim Apostolus a minori, ad hunc modum: Si patres carnis nostrae, quos pueri castigatores habuimus, aequo tulimus animo, et reveriti sumus; an non multo magis obtemperabimus (Graece: suhjiciemur, id est submittemus ac permittemus nos) Patri spirituum Deo, atque in ejus beneplacito acquiescemus, persuasi, flagella, quibus nos caedit, ab animo paterno, nostraeque salutis cupido profioisci, et ad vitam nobis profutura? Vitam intelligit, quae est secundum spiritum, id est vitam sanctificationis et justitiae, sicut in sequentibus declarat. Et hanc vitam opponit vitae carnali, quae sita est in commodis hujus saeculi, ad quam solent patres carnis erudire filios suos. Hic locus unuR est ex iis, quibus refeUitur eorum dogma, qui animas humanas ex traduce propagari dixerunt. Nam patres carnis appellat, ex quibus solam carnem traximus; Deum autem dicit patrem spirituum, quia non solam ab eo carnem habemus, quam subministrat per homines genitores, verum etiam spiritus, id est animas, corporibus infundit. Quod quidem ipse solus facit et immediate per creationem. Hunc intellectum postulat antithesis Apostoli inter patres carnis, et patrem spirituum. Estque locus similis Ecclesiastae ultimo: Et revertatur pulvis in terram suam, unde erat; et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. Nisi quod hic ad patres terrencs, illfc ad tetram Scriptura referat humeni corporis originem. Sed tamen utrobique solum Deum spiritus auctorem ac dp.torem facit. Dicet aliquis, ex hoc loco probationem parum solidam videri, cum patres carnis intelligi possint, qui nos secundum carnem genuerunt, id est auctores generationis nostrae carnalis, qua homines sumus ad carnis desideria propensi; et pater spirituum, qui nos regeneravit secundum spiritum, id est, auctor generationis nostrae spiritualis, qua sumus filii Dei-, juxta id, quod dicitur Joan. 3.: Quod natum est ex carne, caro est. et guod riCtum est ex spiritu, spiritus est. Quae expositio est Iheodoreti. Respondeo, textum non admittere eam expositionem. Non enim dicit: patri spirituSf sed: patri spirituum, numero plurali. Spiritus autem, a quo denominatur vita seu generatio spirifualis, tantum singulari numero legitur in Scripturis. Significat enim spiritum illum, contra quem caro concupiscit, Gal. 5. Quod si contendas, hoc loco enallagen esse numeri, sicque Spiritum S. intelligi posse putes: erit Apostoli sermo intolerabilis, Deum esse patrom Spiritus S., ex quo consequens sit, duos esse filios in divinis; quod nefas est dicere. Porro Theophylactus quidem post Chrysostomum interpretatur, ab Apostolo patrem spiritvium dici vel donorum, vel incorporearura virtutum; sed addit: Vel, quod magis prcprium est, animarum. Siquidem et infra hoc ipso capite legimus: spiritus justorum perfectorum, id est animas.
12:10
10. Et illi quidem in tempore paucorum dierum secundum voluntatem suam erudiehani nos. Aliud argumentumex eadem comparatione ductum, quod valet ab utili. Graeca sic habent: Et illi quidem ad paucos dies, prout visum illis, erudiebant sive castigabant nos. Quod ergo dixit interpres: in tempore paucorum dierum, non sic intelligendum, in aetate nostra puerili. post quam cessat castigatio paterna; sed sensus est: Castigabant nos ad paucos dies, id est, propter vitam hanc temporalem, cujus pauci sunt dies, id est breve tempus, phrasi Hebraica. lUud quoque: secundum voluntatem suam, pro quo vertit Erasmus: pro arbitratu suo, significat, patres carnales in castigandis fiiiis non semper spectare, quod vere sit utile et salutare; sed quod tale judicant pro sensr. suo cnrnali, utiHtatem metientes a commodis vitae praesentis.
Hic autem ad id, quod utile est in recipiendo sancfificationem ejus. Graece: Hic vero ad id, qucd conducibile est ad participandum sanctimoniam ejus. Patres, inquit, carnales castigabant nos, ut bene nobis esset in hac vita caduca et mortali, scilicet aptantes nos ad id, quod pro tempore nonis utile futurum judicabant; Deus autem, ut verus pater, nos erudit et castigat ad veram nostram utilitatem, quae in eo consistit, ut participes simus sanctimoniae ejus. Hic namque in electis praecipuus est usus flagellorum Dei, ut castigati purgentur et sanctificenlur, et per hoc apti reddantur habitaculo coelesti, quo nihil, nisi perfecte puigatum et omni ex parte sanctum introibit. Hinc tacite concludit, patienter et placide ferendam optimi patris castigationem, ex qua tanta nobis utilitas proveniat.
12:11
11. Omnis autem disciplina in praesenti quidem videtur non esse gaudii, sed moeroris. De Dei disciplina seu castigatione loquitur, admonens, ne eam praesenti sensu metiamur, puerorum more, qui per aetatem non comprehendunt, quam sit ipsis utile castigari; sed ut ad fructum, qui inde sequitur, oculos reflectamus. Dicit autem: videtur, non quin revera castigationes praesentes sint materia moeroris seu tristitiae non gaudii, si tantum in se spectentur, ut sunt mala poenae, quae utique natura sua contristant hominem, non laetificant; sed quia sic sc habet commune judicium; simul ut innuat, alia consideratione (ad quam nos vocat parte sequenti), potius contrarium esse judicandum, dicente Jacobo Apostulo: Omne gaudium existimate, fratres, cum in tentationes varias incideritis. Nihil autem vetat, alia atqr.e alia ratione de eadem re quempiam gaudere pariter et dolere.
Pdstea aufem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae. Reddet, Graece et Syriace: reddit, quemadmodum et in multis Latinis MSS. legitur. Quamquam in sensu nihil est diversum; nam vevburc praesentis temporis: reddit, ad fiituruni trahitur por adverbium postea. Nec Graece est: pacatissimum, sed: sipYjvtxov, id est pacatum, pacificum, quod Erasmus vertit: tranquillum. Sensus est: At eadem disciplina, suo tempore, iis, qui per eam exercitati et probati facrint, adferet fluctum pacatum justitiae; quem prae oculis habentes, merito de illa, velut mafre hujus praeclarissimi fructus, gaudere debeamus. Bermo est non de justitia prima, sine qua nec essent filii, quos Deus castigaret; sed de justitia magis magisque proficiente atque crescente, secundum lib.id.Apoc. \\\t.: Qui justus est, justificetur adhuc, et sanctus sanctificetur adhuc. Nam quod versu proxime praecedente dixit: sanctitatem, hic dicit justitiam, v'delicet eundem castigationis fructum utroque nomine volens intelligi. Pacatum vocat hunc fructum, cqmparatione prioris temporis. Dum enim affligimur, tnrbamur et irrequieti sumus; sed afflictionibus aliquantum exercitati, discimus ex ipso profectu virtutum, quam nobis utile fuerit, a Domino castigari. Nam patientia opus perfectum habet, Jac. 1. Tunc itaque mente composita et tranquilla nobis gratulamur de eo, quod ante molestum et acerbum videbatur. Alii fructum justitiae intelligunt, non ipsam justitiam, sed qui ex justitia provenit, hoc epi, praemium vitae aeternae; sed, ut nobis videtur, praeter mentem Apostoli, qui non agit de fructu, quem justitia parit, sed quem disciplina seu castigatio. Atque eum fructum esse dicit sanctificationem et justitiam, sensnjam a nobis explicato. Nam alioqui potius dicendum erat: fructum patientiae. Dicitur ergo fructus justitiae, locutione transitiva, pro fructu, qui est justitia, sicut ad Phil. 1.: Repleti fructu justitiae per Jesum Christum, Quod aliis verbis dicit Rom. 6.: Habetis fructum vestrum in sanctificationem. Putat Hasselanus, Apostolum alludere ad locum Jes. 32., ubi in commendatione justitiae sub Christi regno dilatandae inter alia dicitur: Et erit opus justitiae pax; vel secundum LXX.: Et erunt opera justitiae pax, hoc est: Cultores justitiae magna fruentur pace conscientiae. Porro notandum, pro exercitatis haberi in Graeco: Ysyu/Jivaa/xevoig, quod proprie do iis dicitur, qui nudi exercentur in palaestra, et ad omne genus vehementioris exercitii transfertur. Urgent hanc metaphoram Chrysostomus et Theophylactus, monentque, castigationem vocari YUjivaoiav, utpote quae fideles, tamquam athletas quosdam, ipso patientiae exercitio robustioresatque invictosreddat.
12:12
12. Propter quod remissas manus et soluta genua erigite. Hac exhortatione velut epilogo superiora concludit; nec id tam suis, quam prophetae verbis, intorim perstans in metaphora athletarum, sicut bene observat Theophylactus. Verba sunt Jes. 35., sensu eadem cum iis, quae sunt in Hebraeo, sic ab Hieronymo reddita: Confortate manus dissolutas, et genua debilia roborate. Manus remissae seu dissohitae dicuntur manus torpentes ab opere. Item genua soluta ac debilia seu labantia, ut in Hebraeo, quae ad incessum et cursum aegra sunt aut stupida. Nam in genu robur est cruris ad progressionem. Pellitur autem hujusmodi torpor ct stupcr manuum explicatione ac genuum surrectione, velut excitatione quadam; quod utrumque significavit verbo: Erigite sive surrigite, ut alii vertunt. Igitur metaphorice monet his verbis, ut, excussa ignavia, quae animos eorum obsederat, alacritatem assumant, ac serio sese comparent ad patientiam et pias actiones, significatas parte seqaenti.
12:13
13. Et gressus rectos facite pedibus vestris. Sumsit hanc partem ex Proverb. 4., ubi loco ejus, quod ex Hebraeo vertit Hieronymus: Dirige semitam pedibus tuis, apud LXX. sunt eadem verba, quae hic legimus. Quod interpres vertit: gressus, Graece est Tpoxtaq. Dicitur autem Tpoy^Lot, Theophylacto exponente, vestigium rotae currus, vel terra subjecta currentium pedibus. Illam orbitam vocamus Latini, hanc semitamj et ntroqiie modo vocem Hebraeam Maagal leddunt interpretes. Unde et hoc loco, tam ex Graeco, quam ex Syro, alii orbitas, alii semitas vertunt. Sed Erasmo visum est addere calculum vulgatae verbioni. Sic enim transtulit: Et facite, ut recti sint gressus pedibus vestris. Non male. Nam hoc pacto sensus redditur ejus, quod tam in Hebr&eo, quam apud LXX. legitur. Non enim aliud est orbitam ant semitam rectam facere pedibus suis, quam rectos facere ac tenere gressus actionum suaram. Locus notandus pro libero arbitrio se ipsum movente ad opera bona, cujus in his verbis est manifesta significatio.
Ut non claudicans quis erret, magis autem sanetur. Graece: Ut non, quod claudum est, aberret, sanetur autem potius. Quod vel ad personam referri potest, vel ad mores ipsos. Ad personam retulit noster interpres, cujus sensus est: Ne sit in vobis quisquam claudus, qui proinde non rectos faciat gressus pedibus suis, sed aberret a recta semita. Ad mores referunt Erasmus et alii nonnulli, qui sic verterunt: Ne claudicatio aberret a via, imo sanetur potius. Hoc est, ut, si quid in moribus vestris est obliquum et claudum, non longius aberrare vos faciat, sed potius corrigatur. Verum, quia incommodus est sermo, quo dicitur claudicatio aberrare, magis certe placet sensus nostrae versionis; praesertim qaum etiam id, quod paulo post dicitar: Ne qua radix amaritudinis sursum germinans etc, melius ad personam referatar, sicut ibi docebimus. Verisimile est autem, non de quacumque gressuum claudicatione loqui Apostolum; sed de ea, quae contingit in semita fidei, dum incipit nutare et inclinare ad defectionem a fide suscepta, quales erant ex Hebraeis multi. Minus autem est claudicare, quam errare. Non enim, qui claudicat, continuo aberrat de via. Monet ergo, ut, si qui inter eos sint claudicantes, id est, ad defectionem proni propter afflictiones, quas fidei caasa patiebantur, statim adhibita paterna cura per medicamenta doctrinae, consolationis atque exhortationis, sanentur et confortentur, ne neglecti longius abducantur et corruant. Hunc locum observant Graeci commentatores pro poenitentia lapsorum adversus Novatiancs. Ex quo simul ostenditur, eos falsos fuisse, qui huic Epistolae propterea fueruntiniquiores, quod putarent, in ea lapsis post baptismum spem reconciliationis adimi; videlicet male intellectis duobus locis, qui sunt in cap. 6. et 10. Quamvis enim claudicans (ut hic accipitur) nondum aberret a fide, peccat tamen graviter eo ipso, quod voluntarie nutat et vacillat, tentationibus quibusdam commotus; a quo peccato sanandus est et per poenitentiam restituendus. Interpres ex Graeco, quo usus est Cajetanus, vertit: Ne, quod claudum est, abducat. Et recte, ut apparet. Nam Graecum verbum activum est, significans: abducere, errare facere. Quae interpretatio bene convenit cum eo, quod paulo post sequitur: Ne qua radix amaritudinis etc, et cum his, quae supra sunt cap. 3. vers. 12. et 13.
12:14
14. Pacem sequimini cum omnibus» Exbortationi, quae potissimum ad doctrinam fidei pertinebat, adjungit quaedam praecepta vitae Christianae. Ae primum praecipit, ut pacem sectentur, id est habere studeant, cum omnibus. Ubi Graece est 5tci)xeT£_, id est prosequimini. Quo verbo magnum et vehemens studium assequendi et retinendi significare voluit. Ejusmodi et de caritate praeceptum est 1 Cor. 14.: Sectamini (Graece: persequimini) caritatem. Quae duo loca Syrus ita vertit: Currite post pacem; currite post caritatem. Habemus autem hujus praecepti de pace cum omnibus habenda claram expositionem apud ipsum Apostolum, Rom. 12., quum ait: Si fieri putest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes. Unde et, quod de se canit Psalmista: Cum his, qui oderunt pacem, eram pacificus, sic intellige: Quantum in me fuit. Alludit autem hic locus ad illud Psalmi: Inquire pacem, et persequere eam. Est enim in Graeco idem vorbum.
Et sanctimoniam f sine qua nemo videbit Deum. Sanctimoniam vocat puritatem seu munditiam cordis, de qua Dominus Matth. 5.: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Huc enim Apostolus respicere videtur. Constat autem, sanctitatem hac significatione frequenter accipi in Scripturia praesertim Apostolicis: velut 1 Corinth. 7.: Ut sit sancta corpore et spiritu; Ephes. 5.: Vt sit sancta et immaculata; 1 Thess. 4.: Non enim vocavit nos Deus in immunditiam, sed in sanctificationem. Et quod in pluribus Epistolis legitur: Salutate invicem in osculo sancto. Graeci quoque de castitate interpretantur, tam ea, quae in matrimonio, quam quae extra servanda est. Graecum nomen verbale est ayiao^og, proprie significans sanctificationem, sicut aliis locis interpres transtulit. Igitur hoc praecepto monet Apostolus, ut in dies magis ac magis studeant sese emendare ab omni carnis inquinamento, omnemque fugere immunditiam. Hoc enim est sanctificationem persequi. Particulam: sine qua, plerique Latini communiter ad pacem et sanctimoniam referunt, quia, sicut dictum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt, ita dictum est: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Solis autem filiis, inquit S. Thomas, debetur haereditas Jivinae visionis. Verum simplicius est, ut tantum ad proximum referatur, id est ad sanctimoniam, sicut exponunt Graeci; maxime quum relativum Graecum genere cum pace non conveniat. Estque de aanctimoniaseu castitate peculiaris quaedam ratio. Nam ut nihil aeque mentis oculos obnubilat ac retundit, atque immunda carnis delectatio: sic eos e diverso castitas, praecipue virginea, quam maxime purificat aptosque reddit contemplationi. In quo genere visio Dei principem obtinet locum; ea nimirum, qua Deus per essentiam videtur; quod Scripturae appellant: aall. £stii CouuD. Tom. III. facie ad faciem, et: sicuti est, Deum videre, 1 Cor. 13. et 1 Joan. 3. Scio, Graecos codices non habere: Deum, sed: Dominum; quemadmodum et Syrus vertit, et veteres Graecos legisse docent eorum commentarii. Solet autem Paulus Dominum Christum significare; nec id tamen obstat interpretationi jam datae, quia Christus Deus et homo est, nec perfecte a nobis videbitur, nisi eum secundum utramque naturam, sicuti est, videamus. Idque volunt Scripturae 1 Joan. 3. et Apoc. ultimo.
12:15
15. Contemplantes. Graece lntoxo- TiouvTS^, id est inspicientes, superintendenAes. Unde est nomen Episcopi. Erasmus vertit: curam habentes, scilicet alii de aliis, perfecti de imperfectioribus. Nam, ut annotant Graeci, monet Apostolus, ut non tantum se ipsum quisque integrum servet; sed ut pro caeteris etiam solliciti sint. Unde potissimum ad praepositos pertinet haec admonitio. Ne quis desit gratiae Dei. Graece: Ne quis sit deficiens a gratia Dei, id est, ne quis destituatur aut frustretur gratia Dei, ne cui illa desit. Nam hujusmodi vim habel; Graecum verbum uotspcov_, etlam alibi in Scripturis, ut Matth. 19., Marc. 10., Luc. 22., et hujus Epistolae cap. 4. Gratiam Dei quidam interpretantur habituale donum gratiae, quo justificamur; alii inspirationem bonarum cogitationum; ut sensus sit, caveudnm esse, ne quis vel gratiam peccando amittat, vel bonas inspirationes negligat, vel gratiae Dei ponat obstaculum. De quo postremo sensu, quomodo saae debeat accipi, consule coraraentarium S. Thomae, docte eam rem explicantis. Sed magis germanum est, ut gratiam Dei intelligamus beneficentiam Dei, qua per Apostolorum praedicationem eos vocaverat ad sabitem, quae est in Christo. Cum enim ad hoc beoeficium jam vocati essent, admonet, sedulo providendum esse, ne quis hac gratia frualretur, quasi relictus ab aliis, quos assequimm possit; sed singulorum habeatur cura, ne vel unus pereat. Ita Chrysostomus et alii post eum. Frustratur autem quis, et excidit ab ea gratia per peccatum, praesenim infidelitatis. Sensum hunc illustrant alia lcca, quibus gratiam Dei usurpat Apostolus 60 modo, quem dixi, ut 2 Cor. 6.: Exhortamur j ne in vacuum gratiam Dei rtcipiatis, et Tit 2.: Apparuit gratia Dei omnibus hominibus, Quod aliis verbis ibidem dicit cap. 3.: Benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei. I^e qua radix amaritudinis sursum germinans impediat. Graece sv&xA^, id est, obturbet aut interturbet, ut alii verteiunt, ad etymon respicientes. Dicitur enim hoc verbum a turba. Augustinus legit: molestet, sermone 16. de verbia Apost. Locus hic fere verbatim desumptuB est ex Deut. 29., ubi secundum LXX., a quibus Hebraea quam minimum differunt, ita legitur: Ne qua sit in votis radix sursum germinans in felle et amaritudine. Quo loco notandum, pro verbo: £V&}(Aiq, quod hic legitur, haberi: iv XoXfjj id est in felle, ut probabilis adm(dum suspicio sit, metathesi duarum literarum alterum pro altero jam olim hic scriptum fuisse. Nam fellis veterum commentarii non meminerunt. Alioqui verbum h^oyXzlv alibi nusquam in Scripturis occurrit. Haec conjectura Francisco Riberae non improbatur. Nec vero obstat ei, quod hoc pacto sententia Apostoli videatur incompleta, utpote verbo carens; supplendum est enim: Ne qua sit radix etc, sicut et in praecedenti parte, et in sequenti supplere necesse est. Jam ex loco Deuteronomii ilhid quoque discimus, per radicem armaritudinis non vitium aut peccatum, sed hominem peccatorem intelligi. Nam de personis ac familiis loquitur Moses. Et de homine Chaldaeus paraphrastes interprelatur: Ne forte sit, inquit, in vobis vir cogitans peccata aut superbiam. Atque ita locum hunc Graeci commentatores exposuerunt, adducta ad ejus intellectum alia sententia simili, quae est ad Galiit. 5.: Modicum fermentum tutam massam corrumpit. In qua de personis sermonem e?se, constat. Denique sic melius haec pars conveniet cum sequentibus: Ne quis fornicator aut profanus. Hoc igifur est, quod praecipit Apostolus: Advigilate, ne quis sit inter vos, qui tamquam radix amaricans, quae fructum amarulentum ac fellis instar abominabilem proferre nata sit, sursum germinet ac pullulet, hoc est, fructus edat amarulentos vitiosorum operum aut perversorum dogmatum, quibus unitas vestra, quam habetis in Christo, turbetur; sed si quis talis sit, aut sanetur quam primum, aut exstirpetur. Ad doctrinae perversitatem et fidei corruptelam pertinere hanc radicis metaphoram, potius quam ad alia vitia, probabile fit ex loco illo Deut., ubi adversus cultum falsorum Deorum haec Moses concionatur.
Et per illam itiquinentur multi. Id est, inficiantur, velut contagio quodam. Quod ut in aliis vitiis, ita maxime contingit in pravis dogmatibus, de quorum magistris ita scribit Apostolus 2 Tim. 2.: Multum proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit.
12:16
16. Ne quis fornicatur, aut profanus ut Esau. Addit de vitiis sanctimoniae contrariis, a quibus tamen etiam ad fidei detectionem proclivis est via. Fornicationis nomine Scripturae ut plurimum comprehendunt omnem concubitum maris et foeminae extra torum legitimum; sicut alibi ostendimus. Porro fornicatorem fuisse Esau, non legimus, sed plures accepisse uxores; quod et Jacob fecit frater ejus. Tametsi apud Chrjsostomum, in homilia 2. de patientia Job, ita legitur: Quis enim Esau erit? fornicator et profanus. Sed hoc de pluribus uxoribus videtur interpretari, cum postea dicit: Esau ad multas mixtionem habuit mulitres (sive uxores, Graece: yuvalxag), insatiabilis ad luxuriam exsistens. Nisi forte putavit Chry.sostoraiis, hoc illicitum fuisse ipsi Esau, licitum Jacobo. Sed qua ratione, cum ambo essent filii Patriarchae Isaac? Certe Scriptura vocat uxores; nec factum reprehendit, nisi quod praeter parentum voluntatem accepit de filiabus Btetli. Et quidem tertiam duxit, filiam Ismael, cum parentum consensu, uti satis apparet ex Gen. 28. Verum de illo apud Chrysostomum loco, non est, quod laboremus. Non enim arbitror illarum homiliarum, quae de patientia Job circumferuntur, auctorem esse Chrysostomum, sed alium quempiam, doctrina et eloquentia cum Chrysostomo non comparandum. Quamquam et Theodoretus, et glossa ordinaria, quam etiam B. Thomas.«equitur, hanc adferunt rationem, ideo Esau fornicatorem dici, quod contra leges atque invitis parentibus uxores duxisset alienigenas. Alia responsio est ejusdem Theodoreti, fornicationem vocari ingluviem, propter quam Esau primogenita sua prostituit; ut posterior pars sit expositio prioris. Caeterum verus Chrysostomus hunc nodum uno verbo facile secat, docens illud: ut Esau, non ad utrumque praecedens membrum esse referendum, sed solum ad proximum: profanus, ut post ea verba: ne quis fornicator, comma figatur, deinde junctim legas: aut profanus ut Esau. Sic quoque Theophylactus, Oecumenius et Cajetanus. Jam qua in re profanus fuerit Esau, pendet ex intellectu ejus, quod sequitur:
Qui propter unam escam vendidit primitiva sua. Graece: Quiprouna esca (sive edulio) reddidit primogenita sua. Quod alii sic vertunt: Qui unico edulio permutavit (seu vendidit) suumjus primogeniti. Sciendum enim, in Graeco non esse TiptOTOTOXor, quod legimus capite superiori, ubi sermo erat de vastante primogenita; sed TiptOTOTOXia, quasi dicat: primogenitiva. Quo videlicet nomine, etiam a LXX. interpretibus usurpato Genes. 25., ubi describitur haec historia, significatur jus primogeniturae. Nunc quaeritur, quodnam illud jus fuerit, et quare ob illius venditionem Esau profanus censeatur. Hebraeorum traditio est, ante legem et institutum in populo Dei sacerdotium Aaronicum primogenitos fuisse suo jure sacerdotes. Meminit hujus traditionis Hieronymus in libro quaestionum Hebraicar. super Gen. et in Epist. 126. ad Evagrium, testaturque, Hebraeos illud Gen. 27.: Et vestibu8 Esau valde bonis induit eum, de sacerdotalibus interpretari. Dicunt ergo, qui hanc traditionem admittunt, Esau propter vendita primogenita profanum fuisse, hoc est, irreligiosum ac sacrorum violatorem, eo quod jus primogeniturae, cui sacerdotium erat annexum, tam vile habuerit, ut illud pretio venderet. Dnde et Simoniae crimen ei impingunt. Ita sentiunt auctor glossae ordinariae et eum secuti B. Thomas, Liranus, Cajetanus et alii. Similia leguntur in commentario pseudepigrapiio Primasii in hanc Epistolam. Quibus si objicias, pari ratione Jacob Simoniae convinci, qui jus illud emerit a fratre, respondent ThonDias et alii post eum, Jacob non emisse, sed, quod suum erat, ab injusto possessore redemisse. Verum an solide haec dicantur, multa quaestio est. Primum enim, unde probatur, Esau fuisse illius juris injustum possessorem, qui vere primogenitus erat, nec a jure primogeniti per ullam sententiam dejectus? Nam oraculum redditum matri adhuc gravidae, quo dicebatur: Major serviet minori, nullum jus dedit minori filio prae majore, sed nnda fuit piaedictio ejus, quod erat aliquando futurum, nec tam in ipsis filiis implondum, quam in eorum posteris 5 ut plane liquet ex verbis oraculi prioribus: Duae gentes sunt in utero tuo etc. Quare et Isaac, etsi non ignarus oraculi, tamen Esau, tamquam primogenito suo et jus primogeniti habenti, benedicere volebat. Deinde si Esau, vendens sua primogenita, Simoniae culpam incurrit, admodum certe difficile est, Jacob, qui fratrem ad vendendum expressis verbis sollicitavit, dicens: Vende mihi primogenita tua, ab eodem crimine liberare; praesertim quum Esau jus illud saltem bona fide possideret. Quod igitur ad traditionem illam Hebraicam attinet, Hieronymus quidem eam refert semel et iterum; sed refert tantum, non etiam veram affirmat. Nec quisquam vetermn expositornm in hujus loci commentario ejus rei meminit, quum alicqui maxime oporteiet, quin nec posterioris temporis scriptores eam traditloncm, quamvisvulgo receptam, pro certa tenent. Nam B. Thomas in 2. 2. q. 87. a. 1. ad 3., velut de re dubia loquens: Dicitur, inquit, quod primogeniti erant sacerdotes. Cajetanus autem, scribens in Gen. 25., et Hieronymus ab Oleastro super Exod. 24. negant, ex Scriptura doceri posse. Addit Cajetanus, "Rubenitas adversus Mosen, non pro sacerdotio, sed pro principatu, tamquam primogeniturae debito, contendisse, Num. 16. Accedunt etiam exempla Scripturae in contrarium. Nam Abel et Abraham, quamvis non primogeniti, tamen ut sacerdotes sacrificia obtulerunt, Gen. 4. et 15. Praeterea si (quod multo probabilius ab iisdem Hebraeis traditur) ad primogenitum pertinebat principatus familiae, non est verisimile, ad eundem pertinuisse jus sacerdotii. Nam etsi interdum idem fuisse legatur rex et sacerdos, ut Melchisedech, id tamen rarum erat, et quasi extraordinarium. Sunt enim officia valde diversa regis et sacerdotis; nec in eandem personam, ut sunt mores, ingenia et occupationes hominum, facile conveniunt. Itaque nullo modo credibile est, jure publico passimque recepto haec duo fuisse aliqaando conjuncta. Hac igitur Kebraeorum traditicne velut improbabili rejecta, Graecorum sequamur expositionem, qui omnes profanumf Graece psprjXov, interpretantur Esau fuisse, hoc est, usque adeo mundanum, carnalem et ventri deditum, ut spiritualia non curaret, sed negligeret ac parvi penderet, imo gula irritatus, uno ac vili edulio venalia haberet. Quem commentarium inter Latinos etiam Anselmus tradit, seu quisquis auctor. Hi primogenita vocant spiritualiaf non propter anrexum jus sacerdotii aut cujusquam allerius rei, (juae, proprie loqjuendo, spiritunlis esset; sed quod primogenitura singulare Dei donum haberetur illo saeculo, cum ob alia, tum maxime propter praerogativam benedictionis patemae, quam primogenHi quodam suo jure exspectabant; sive per ejusmodi benedictionem intenderent consequi bona coelestia ac vere spiritualia, sive (ut plerique) sola terrena. Et hoc est, quod ajunt Chrysostomus et Theophylactus, Esau datum sibi a Deo honorem primogenitorum vili esca vendidisse. Denique sensum hunc confirmant ea, quae sequuntur de benedictione.
12:17
17. Scitote enim, guoniam et postea cupiens haereditare henedictioyiem, reprobatus est. Scitote, Graece foTc^ quod alii vertunt: scitis; utrumque enim significat; licet hoc posterius magis quadret, propter causalem particalam enim, et quia Hebraeos alloquitur scientes legem. Porro quod interpres dixit: cupiens, Graece est: OeXojv^ volens. Illud vero: haereditare benedictionem, ita reddidit Erasmus: haereditario jure benedictionem assequi; videlicet urgens proprietatem vocabuli, quum sit verisimilius, esse tropum, quo species pro genere ponitur, ut haereditare sit idem, quod consequi; sicut et alibi annotavimus. Non enim benedictio pars erat haereditatis exspectandae post obitum patris; sed beneficium, quod a vivente praestabatur. Historia est Gen. 27., ubi, posteaquam Jacob matris consilio paternam benedictionem praeripuisset, Esau sibi eam petenti pater respondit: Benedixi ei, et erit benedictus. Atque illi cum fletu et clamore instanti, rursum dixit: Dominum tuum illum constitui, et post alia: Tibi vero post haec quid faciam? Ex quibus intelligitur, Esau hoc loco reprobatum diei, non a Deo, sicut in illis verbis: Jacob dilexi, Esau odio habui, Mai. 1.; sed reprobatum, id est, repulsam passum a patre, nolente ei benedicti»mem impertiri, quam nt primogenitus exspectabat. Hanc enim poenam merebatur homo profanr.s, qui primogenita sua tam vili vendiderat. Noluit autem pater datam alteri benedictionem revocare, quamvis ignorans et deceptus eam dedisset; sed potius eam confirmavit, quia cognito eo, quod Jacob fecerat, cum paululum obstupnisset, statiDi tamquam Propheta animadvertit, rem a Deo geri, volente per hunc raoduni ostendere, ratum se habere responsum, quod olim Rebeccae uxori ipsius se consulenci reddiderat de praeeminentia filii minoris. Ita docent B. Thomas et Liranus. Hic quaeri posset, an Esau fuerit a Deo reprobatus ex meritis; quod ex hoc loco quidam asseverare nituntur. Sed eam quaestionem discussimus, cum tractaremus illa verba de Jacob et Esai» dicta, Rom. 9.: Cum nondum nati fuissent, aut aliquid honi egissent aut mali etc.
Non enim invenit poepiientiae locum, quamquam cum lacrymis inquisisset eam. Hic tertius est locus eorum, quos olim ex hac Epistola depromptos Novatiani Catholicis objecerunt contra poenitentiam lapsorum. Unde et Lutherus, quoniam his verbis poenitentiam tolli putavit, hanc Epistolam e canone sacrorum librorum sustalit. Sed horum pravus intellectus facile refellitur. Nam si sensum esse volunt: Esau non invtnit suae poenitentiae locum, qua nimirum de venditis primogenitis, et per hoc amissa benedictione, doluit, quamvis eam poenitentiam cum lacrymis quaesivissefc, id est, tametsi profasis lacrjmls testaretur, sibi dolere, quod fecerat: respondebitur, idcirco poenitentiam Esau, quamvis lacrymosam, non fuisse admissam, nec fructam ei attulisse, quia non processit ex amore Dei, quem peccando offenderat, sed ex cupiditate temporalis excellentiae, quam ex benedictione speraverat. Nam quomodo vera secundum Deum poenitentia fuit ejus, qui fratrem interficere voluit, et patris mortem optavit, dicens: Yenient dies luctus potris mei, et occidam Jacob fratrem meum? Eadem erit responsio,.«i pronomen eam referatur ad benedictionem, sicut faciendum admonet Theophylactus; ut sensus sit: Esau nihil profecisse hac sua poenitentia, quamvis etiam cum lacrymis benedictionem requisivisset a patre. Ne- ^ue enim obtinere eam potuit. Accepit quidem altcrara benedictionem minorem; sed non illam, quae primogeniti erat. Qui posterior sensus melior est priore. Per utrum^ue tamen abunde satisfit Novatianis, quoniam Esau nec veram egit po<mitentiam, nec Deo reconciliari quaerebat, sed terrena tantum benedictione potin, Potest autem et aliter hic locus exponi, ut poenitentia non ad E.«au, sed ad Isaac referatur, hoc sensu: Non potuit impetrare, ut i^ater sententiam retractaret, etiamsi cum lacrymis eam, vel benedictionem, vel potius sententiae paternae retractationem, quaesivisset. Nam poenitere in Scripturis accipitur interdum pro eo, quod est factum aut S3ntentiani retractare, etiam absque significatione doloris de praeterito. Atque hanc expositionem arbitror esse maxime consentaneam historiae Genesis, ubi de poenitentia Esau nihil expresse proditum est. Quod autem patris poenitentiam, quam dixi, requisierit, nec tamen ullis aut precibus, aut lacrymis ea.u potuerit extorquere, testatur apcite Scriptura, narrans, Isaac dixisse de Jacob: Benedixi ei, et erit benedictus, id est, sententiam non muto; valebit benedictio, quam dedi. Juxta hanc expositionem multo jam minus argumento Novatianorum locus relinquitur. Denique sensus hic clare explicat partem proxime praecedentem: reprobatus est. Huc usque ad sanctimoniam exhortatio, quam nobis concliidendam relinquit hujusmodi epilogo: Fugite ergo non modo fornicationem, sed etgastrimargiaevitium, et omnem voluptatum intemperantiam, ne cum profano Esau reprobemini; eed sanctimoniae et sobrietati studete, ut cum primogenitis in coelo conscriptis (quorum meminit infra), Deum videntes, benedictionis paternae perpetua possessione gaudeatis.
12:18
18. Non enim accessistis ad tracta" bilem montem. Rationem reddit exhortationis praecedentis, sumptam ex comparatione veterisacnovi testamenti. Nam, ut ait Augustinus, brevis differentia legis et Evangelii est timor et amor. Agit autem id Apostolus hoc loco pluribus verbis, quod in Epistola ad Rom. 8. paucis dixit: Kon enim accepistis spiritum servitutis Herum in timore; sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba (Pater), et ejusdem Epistolae cap. 6.: Non enim sub lege estis, sed sub gratia. Primum igitur ea, quae in legislatione tarribilia acciderunt, removet a suis Hebraeis, tamquam novi testamenti filiis. Non enim, inquit, accessistis ad montem tractabilem seu taugibilem, id est eum, qui manibus tangitur aut tangi possit. Hoc est: Non pertiuetis ad eo6, qui ad illiim montem accesserunt, ad populum, inquam, veteris testamenti. Montem Sina significat, in quo lex data est, qui tangibilis erat, quia terrenus. Huic enim \^ostQ'a. Sion montem coelestem ac spiritualem opponit. Faciebat autem terrorem mons ille corporeus, quafenus ex ejne summitate lex populo dabatur procul infra stautl ad radices. Erasmus vertit: Ad contactum montem; minus recte. Non enim advertit, participia more Hebraeo saepe nominaliter usurpari, sicut annotaviuius ad illud Galat. secundo: Quia reprehensibilis erat.
Et accessibilem ignem. Vera lectio est: accensibilem, et ita habent vetusti codices et editio Clementina, congruenter cum textu Graeco et Syriaco. Graece quidem est: et accensum, sive incensum ignem, ut Erasmus vertit; sed hic quoque participium pro norr.lue positum videtur, ut ignis accensibilis intelligatur ignis corporeus, qui proprie accenditur et inflammatur. Nam ad spiritualia tantum metaphorice pertinet accendi. Loquitur autem de igne illo, in quo super montem descendit Deus, legem daturus, ut habes Exod. 19. Annotat Ribera, posse hunc locum ex Graeco ita legi: Non enim accessistis ad montem tractabilem et accensum igni. Siquidem mons Sina, tamquam igne succensus, totus fumabat, et, ut dicitur Deuter. 4., ardebat usque ad coelum. Nec dubium, quin ita verti possit. Verum juxta versionem vulgatam oratio concinnior est, dum singulis sua epitheta respondent, monti et igni, dumque participia similiter exponuntur. Illud haud praetermittendum, quod et Erasmus admonet, montem in multis Latinis codicibus deesse. Nam et commentarii Primasio ct Anselmo adscripti non habent; Glossator, Aquinas, Liranus itidem non legerunt; Syrus interpres nun reddidit; denique nullus Graecorum interpretum exponit; sed ^ra6'/a6i76?w aeque, ut accensibilem ad ignem referunt. Atqui Graeci codices, qui hodie sunt in manibus, satis constanter legunt: montem; sed et Latini, ex vetustissimis MSS. emendati, montem retinent. Huc accedit antithesis inter montem Sina et montem Sion, quam hic prae oculis habet Apostolus. Item quod Scriptura, quam respicit, tangi montem vetat: Cavete, inquit, ne ascen" datis in montem, nec tangatis fines illius. Omnis, qui tetigerit montem, morte morietur. Et quod hic paulo post citatur: Bestia si tetigerit montem, lapidabitur. Dum enim contactus montis prohibetur, tangibilis esse s:gnifioatur. Q'10 pertinet etiam illud ex Psalm. 143.: Tange montes et fumigabunt. Hujusmodi vero epitheton igni parum apte convenit, quia periculose tangitur. Cur autem dictio: montem, in iam multorum Cvjmmentariis non appareat, non alia ratio occurrit, quam quod codices, ut in aliis non paucis, ita hac parte jam olim variaverlnt, ut conjecturis opus sit ad veram lectionem in vestigndam.
Et turbinem, et caliginem, et procellam et tubae sonum. Ut haec intelligas, consule Scripturas Exod. 19. et 20., et Deut. 4., ubi legimus tonitrua, fulgura, nubem, fumum, caliginem, clangorem buccinae vehementius perstrepentem, sub quibus facile turbo et prucella comprehendi possent; nam ignes nubibus inclusi turbines et procellas concitant; at non est opus. Habemus enim etiam haec duo expre.ssa Deut. 4. secundum LXX.: yvo^ov xai ^usXXav, id est, turbinem et procellam, sicut hic transferuntur etiam ab Erasmo. Sed equidem non video, qui probetur, Graeca voce yvdcpoc significari turbinem. Nam Graecis tarbo otpdptXoc vocatur, et in Scripturis XatXoctp, Sap. 5. et Ecclesiast. 48.; item Tpoxoc, id est rota, Psalm. 76. et 82.; Octa/Jiog, Naum 1. et auoostO|i6c_, 4 Reg. 2. Caeterum Yvocpoc apud Graecos caliginem significat. tlnde Exod. 19. vscpsXat YvocpoxSstc, n«hes caliginosae. Quare putarem hunc locum ita vertendum: et caliginem, et tenebraSy et proceUam. Ita verterunt Hervetus, Tliecdoreti inlerpres, et L.^nicerus Theophylacti, et Heutenius Oecumenii; nisi t[uod hic postremus loco procellae, nescio, qua causa, turbinem scripsit. Noe vero secus habet editio Syriaca. Jam nec in Hebraeo turbinis ulla mentio; sed nubis et caliginif>. Leguntur eadem tria Exod. 10., ubi plaga tenebrarum describitur. Quo certe loco turbinem intelligi, nemo dixerit, et qui LXX. transtvilerunt in Latinum, yvo^oc: caliginemj non turbinem interpretati sunt.
12:19
19. Et vocem verborum. Scilicet eorum, quibus lex ad populum pronuntiata est ac promulgata. Sic enim post descriptam legislationem Moses subjungit: Cunctus autem populus videbat voceSy et lampadeSy et soniiam buccinae etc. Ubi pbiter nota, videre more Scripturae positum pro eo, quod sensu percipere, id est, speciem pro genere. Non enim voces illas oculis videbant, sed auditu percipiebant, secundum id, quod sequitur: Quam gui audierunt, excusaverunt sCj ne eis fieret verbum. Excusaverunt se, Graece: napTgxVjaavTO. Quod alii verterunt: deprecati sunt. Sic enim scribitur Exod. 20.: Et perterriti ac pavore concussi steterunt procul, dicentes Mosi: Loquere tu nobis, et audiemus; non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur. Fuit ergo deprecatio, sed cum excusatione, qua dicebant: ne forte moriamur. Alibi verbum hoc nudam significat excusationem, ut Luc 14. in eo, qui dixit: Uxorem duxi, et ideo non posstim venire. Non enim addidit sicut alii: Rogo te, habe me excusatum. Interdum vero significat: recusarej repellere, ut 1 Timoth. 4. ©t 5. et Tit. 3., tametsi noster interpres in illis locis vertit: devitare. Repetitur et infra semel et iterum hoc capite, ubi quid signiticet, ibidem dicturi sumus. Pro ea parte: ne eis fieret verbum, Graeca sic habent: ne apponeretur cis sermo. Quod tripliciter accipi potest. Eis, scilicet verbis prioribus, vel prodigiis, quae praecesserunt, vel eis, qui audierant. Primo modo sensus est: Excusarunt se, rog^ntes, ne ad verba priora quidquam amplius addcetur. Secundo modo: Ne adjungeretur sermo talibus monstris jam visis. Et hoc voluit Er/)Smus, dum ita vertit: Deprecati sunl, ne his adjungeretur oratio. Tertius sensus e?t, deprecatos fuisse, ne sibi amplius fieret sermo; sicut habet alia translatio. Atque hic intellectus sine dubio germanus est. Non enim rogabant ifilii Israel, ne Dominus quidquam adjiceret prioribus verbis, sed ne ad ipsos pergeret loqui; quae autem addere vellet, per Mosen ipsis traderet. Id patet ex verbis Exodi jam citatis, clarissime vero ex Deut. 5,, ubi eadem plenius referuntur. Applaudit huic sensui Interpretatio Syriaca: Petierunt, ne adderetur, ut fieret sermo cum ipsis, id est, ne amplius secum lo^juentem Deum ipsum audirent. Est enim latens Hebraismus, qualis ille Jes. 7.: Adjecit Dominus loqui ad Achaz.
12:20
20. Nun enim pnrtabant, quod dicebatur. Graece: t6 StaoTsXXofxsvov, quod edieebatur, promulgabntur, Syriace: qu'>d mandabatur, scilicet edicto publico. Faber minus recte: quod distinguebatur, referens hoc ad varietates sonorum et verborum terribilium. Nani verus et perspicuus sensus est: Non ferebant severitatem edicti; grave et durum valde eis videbatur; nimirum hoc, quod sequitur: Etsi bestia tetigerit montem, lapidabitur. Non hoc totidem verbis dictum est, sed ccntinetur in edicto fncto {-.nte legislationem, Ex^d. 19. Sic enim habet: Omnis, qui tetigerit montem, morte morietur. Manus non tanget eum, sed lapidibus opprimetur aut confodietur jaculis; sive jumentum fuerit, sive homo y no7L vivet. Et quidcra hoe additum habetur in quibusdam Graecis codicibus, quos Erasmus vertendo secutus est. Sed male. Nam meliores codices, et in his Regii, non habent, ut nec interpretatio Syriaca. Sed et Graecorum commentarii prorsus non meminerunt. Porro edictum hoc intolerabile, id est extremae severitatis eis videbatur. Sic enim colligebant: Si etiam brutum et innoxium animal, ob sohim montis contactum, morte plectitur, quid nobis futurum, quibus lex datur, si legis aliquod mandatum transgressi fuerimui? Obiter admoneo, unam esse dictionem etsi, non duas; nam Graece est xav, etiamsi. Nec diversum est, quod alii vertunt: Si vel hesiia etc. Sed quaeres, quomodo hac parte: Non enim portabant, reddatur ratio praecedentis, qua dictum est, eos, qui vocem verborum audierunt, deprecatos fuisse, ne amplius eis fieret verbum; quandoquidem ibi terroris causa adscribitur voci verborum Dei, quam audierant; hic autem edicto, quod triduo ante datum erat. Graeci partem illam: Non enim portabant, quod dicebatur, distrahunt ab ea, quae sequitur, et exponunt hoc modo: Non enim ferebant verba Dei praecipientis; adeo terrifica vox erat; ideo rogabant, ne sibi amplius loqueretur. Partem aulem sequentem: Etsi bestia tetigerit etc., accipiunt tamquam diveisum argumentum timoris. Verum coactior est haec distinctio, et non necessaria. Nam ad scrupulum responders possurous, Apostolum his verbis: Non enim portabant etc., non praecise dare rationem ejus, quod proxime praecedit; sed novam adjicere eausani timoris. Potest etiam dici, probatiocem esse a majore; si enim non portabant edietura per Mosen annuntiatum de l^ipidaticne bestiae, quanto minus ipsius Dei vocem, tam terribiliter loquentis, sustinere poterant?
12:21
21. Et ita terribile erat, quod videbatur. Graece: t6 cpavTaC6,u£V0V, id est visum, quod apparebat, ut bene vertit Erasmus. Non intelligitur autem visum mere phantasticum, quod appareat et non sit; sed hoc nomine significare vult Apostolus ea, quae sensibus objiciebantur, id est, ignis caliginem, procellam, tubae soniium, et vocem verborum. Totum autem hoe vocat cpavTaCo/icVOv, quia non videbatur ipse Deus, sed ad torrorem majestatis ejus ista exhibebantur. Hanc partem rursus Graeci separare videntur ab ea, quae continuo sequitur. Seorsim enim collocant per modum epiphouematis: Adeo terribile erat, quod videbant ei audiebant. Quam distinctionem etiam Latinorum nonnulli sequuntur. Sed ei primum videtur obstare conjunctio et in capite posita, quae redundaret; non enim servit epipbonemati. Deindo proxime nihil praecessit, cui quadraret hoc epiphonema. Nam edictum occid«judae bestiae non numeratur inter tenifica \uaL et audita; sed eo tantum adducitur ab Apostolo, ut ex illius severitate doceat, Israelitas habuisse causam vehementer timendi legislatorem. Quare magis placet aliorum sententia, qui partem hanc connectunt cum eequenti.
Moses dixit: Exterritus sum, et trejnehundus. Non satis quidem videtur haec pars cohaerere cum praecedenti; deest enim conjunctio. Verum supplemento opus est, quod etiam huic adhibet interpres Syrus, apud quem italegitur: Et adeo formidabile erat visum, ut Moses diceret: Timeo ettremo. Similiter supplet Hentenius in sua versione. Sensus autem est: Et adeo terribile erat, quod in monte videbatur et audiebatur, ut non tantum populus perterritus fuerit, sed ipso etiam populi dux, ille, inquam, qui familiarius cum Deo colloqui solebat, fateretur, se expavescere et contremiscere. Quaeritur, ubi legatur, hoc Mosen dixisse. Nam in Exodo et Deuteronomio nihil tale habetur; ac potius contrarium videri potest ex verbis Mosi, dicentis ad populum, Exod. 20.: Nolite timere. Ut enim probaret vos, venit Deus: et ut terror illius esset in vobis, et non peccaretis. Qui enim ipse timet et tremit, parum aptus est ad exhortandum alios, ne timeant; nt argumentatur Cajetanus. Qui proinde sic interpretatur Lunc locum, quasi Moves, tunc, quando lex dabatur, non vere fuerit territus, sed animando populum perterritum suo exemplo, coramemoraverit id, quod olim sibi ipsi acciderat, quando apparuit ei Deus in rubo. Tamquam diceret: Ego quoque aliquando exterritus fui et tremebundus; et tamen supervixi, nec quidquam mali passus sum; quare et vos nolite timere. Mosen autem, quando Deus ei in rubo apparuit, extcrritum fuisse, liquet, quia legitur abscondisse faciem suam, nec ausus aspicore contra Deum, Exod. 3. Unde S. Stephanus Act. 7.: Tremefactus autem Moses, icquit, non audebat considerare. Sed illa C«jeiani responsio violenta est, adeoque textui repugnat. Non enim apud Apostolum utitur Moses verbis aut participiis, quae possent accommodari ad tempus piaeteritum, qualia sunt apud Latinos: exterritus ei tremefactus, addito: sum aut fui; sed assumit nomina, cum verbo substantivo praesentis temporis: excpopdc £?^i xal evTpo/Jioc;. Quae non aliter, quam de tempore praesenti possunt intelligi. Nec quidquam valet in contrarium ratio Cajetani. Nihil enim prohibet, quo minus aliquis timens ac tremebundus tum se, tum alios exhortetur ad non timendum, sicuti fecisse leguntur Pbilistbaei, 1 Reg. 4., quando audierunt, arcam Domini allatam esse in castra Hebraeorum. Juxta quem modum dicere possemus, Mosen populo perteirito ac tremcfacto, cum deprecaretur vocem verborum Dei, dixisse: Ego quoque perterritus swn ac tremebundus, veruntamen nolite timere. Ut enim probaret vos, venit Deus etc. S. Tboraas suspicatur, Apostolum usum alia litera, ut loquitur, id est alia versione Scripturae, quam nos non habemus. At hoc dici non potest. Nam Apostolorum tempore non exstabat alia ex Hobraeo Graeca versio praeter LXX., qua etiam perpetuo Apostolus utitur in hac Epistola. Constat autem, apud illos haec verba non legi. Sunt, qui recurrant ad revelationom, sed nulla necessitate. Facilis enim et prompta responsio est, Apostohirn haec habere ex traditione majorum, quomodo cognita habebat nomina magorum Pharaonis, 2 Tim. 3. Atque hinc di?cimus, etiam antiquos fideles multa fide digna per traditioaem accepisse, quae scripta non erant, ut ne mirentur adversarii, in Ecclesia Christi praeter sacros libros traditionibus esse locum. Joannes Calvinus, ne quidquam tale fateri cogatur, hujusmodi commentum huc adduxit: Mosen non sui, sed populi nomine sic locutum, cujus mandata quasi internuntius ad Deum referebat, ut qui esset veluti commune os omnium. Primum hoc commento non potest effugere Calvinus, quod metuit. Nam sive populi nomine, sive suo Moses ita b)cuius est, non tamen ostendere poterit Calvinus, ubi scriptum?it, hoc Mosen dixisse. Quare sic quoque traditionem agnoscat, necesse est. Deinde frivolum plane est, quod adfert. Non enim Mosen Apostolus introducit tamquam aliquid dicentem nomine populi; sed distincte de utroque loquitur, prius de populo, deinde de Mose; quasi dicat: Non solum populus perterritus fuit horrendis illis visis, verum etiam Moses, adeo quidem, ut diceret: Exterritus sum et tremebundus. Caeterum Lutherus, et si qui alli ex hoc loco convellere nituntur Epistolae auctoritatem, tamquam citantis apocrypha, non vident, se pari ratione detrahere Epistolis ad Timotheum secundae, et Judae Apostoli, in quibus itidem aliqua, quae sunt extra canonem Scripturae, referuntur. Nos itaque negamus, quidquam horum apocryphum esse; sed omnia dicirans ejusmodi, quae fideli majorum traditione per manus ad Apostolos usque delata fuerunt.
12:22
22. Sed accessistis ad Sion montem. Haec altera pars est comparationis, qua jam docet, quonam per fidem accesserint, hoc est, ad quam pertineant societatem, et cui populo sint aggregati, nimirum filiorum novi testamenti. Quo beneficio eos admonitos vult, ut norint, hoc magis adstrietos se esse ad tuendam vitae sanctimoniam fidemque retinendam, et ad caetera, quae continebat superior exhortatio. Ejus vero societatis dignitatem ac splendorem gravi et eleganti ratione depingit. Montem Sion l'heophylactus, Oecumenius et alii nonnulli coelum interpretantur, id est habitationem coelestem beatorum. Verum alii rectius Ecclesiam intelligunt, quatenus militantem simul et triumphantem comprehendit. Nam militantem exchidi, non permittit antithosis, quae est inter duo membra comparationis. Sicut enim mons Sina allegorice vetus testamentum significat, ejusque filios: ita mons Sion, et Jerusalem, quam continuo nominat, siguificationera habet novi testaroenti et filiorum ejus, uti docet Apostolus Gal. 4. Hujus autem testamenti filii partim mih"tani in terra, partim regnant in coelo. Probant hoc ipsum Scripturae, in quibus Sionis mystici fit mentio, ut Psalm. 2.: Ego autem constitutus sum rex ah eo super Sion, montem sanctum ejus, et Jes. 2.: Dc Sion exihit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Idem amplius adhuc patefiet ex sequentibus:
Et civitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem. Ordo est: et ad Jerusalem coelestem, quae est civitas Dei viventis. Ubi notandum, illam partem: Dei viventis j 0LT.0 xotvotJ revocari posse etiam ad Sion montem y nt et nicns Dei, et civitas significetur. Sicut enim Jerusalem passim Dei civitas vocatur, ita et de Sion dicitur in Psalmo 67.: Mons Dei mons pinguis. Porro Jernsalein coelestis eadem est cura ea, de qua Gal. 4.: Quae sur~ 8um est Jerusalem, libera est. Quo utique loco constat, Ecclesiam intelligi in iis, quorum conversatio in coelis est, licet adhuc habitatio sit in terrie. Quemadmodum illic plenius a nobis est demonstratum. Dicitur ergo Jerusalem coeJestis propter originem et finem. Nam et de coelo descendit, Apoc. 21., et guae 6ur8U7n sunt, quaerit et sapit, non quae super terram, Col. 3. Vocatur autem civitas Dei viventis, quod ejus conditor et opifex sit non homo quispiam mortalis, sed Deus vivus et verus; ut dictum est capite praecedenti.
Et multorum millium angelorum frequentiam. Graece: et myriadum angelorum coetum sive conventum. Ambrosius lib. 2. de Abel et Cain, cap. 2., celebritatem vocat laotantium angelorum. Etenim vox Graeca '7iav>j}'upt';, qua utitur Apostolus, conventum significat, non quemlibet, sed publicum, celebrem ac laetum; qualis erat, cum ad diem festum, vel ludos solemnes, vel mercatum (unde nomen inditum) frequens undique populus conveniebat. Hinc orationes panegyricae, quae in hujusmodi conventibus habebantur. Mupiag etsi Graecis proprie significet nnmorum continentem decem milliaj quem et Ambrosius expressit loco memorato, saepe tamen indefiaite ponitur pro multis millibus. Quem tamen numerum vehementer intendit plurale jiupiadec:, ut non simpliciter multa millia, sed valde multa millia sanctorum angelorum significare voluerit Apostolus, sicut expressius significavit Daniel, ita scribens cap. 7.: Millia willium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. Nam ibi iu Graeco legitur posteriori loco: jiuptaQ /iuptaec, id est decies mille myriades, nt videri possit, Apostulum eo respexisse, nisi, quod magis puto, respexerit ad locr.m Dent. 33., qui sic habet: Deus de Sinoi veniet, et cum eo sanctorum millia. Ubi pro sanctorum millibus LXX. scripserunt: angelorum myriades. Versatur enim Apostolus in antithesi eorum, quae in monte Sina gesta sunt, ct quae in spirituali Sion geruntur. In illum, noa cum Deo legem datoro, descenderunt angelorum millia, qui terrorem commoverent; in hoc tamqnara in civitatd Dei laetus est multorum milium angelorum conventus, qui nacti unum caput nobiscum, quod est Christus, nos ut concives suos amant, et ad eandem secum felicitatem provehere student. Ostendit hic locus, etiam angelos pertinere ad Ecclesiam Christi, et unam nobiscum Dei civitatem constituere; sicut docet Augustinus lib. 10. de civitat. Dei, cap. 7.; non quod et ipsi redempti sint sanguine Christi (neque enim redemptione egebant, qui non peccaverant); sed quia Christus sua passione promeruit, ut tam angelis, quam hominibus in unam P>clesiam collectis, ipse tamquam omnium caput praeficeretur, Eph. 1.
12:23
23. El Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in coelis. Primitivorum, Graece; TvptoTOTOXWV ^ id est primogenitorum. Quos intelligat primogenitos, non una omnium sententia est. Theodoretus electos interpretatur. Theophylactus et Oecumenius fideles, quorum nomina scripta sunt in Hbro vitae. Quae duae sententiae fere in unam conveniunt. Nam Theodoretum existimo loqui de electis fidelibus. Alii primogenitos dici volunt eos, qui prioribus saeculis placuerunt Deo per fidem; ut sanctos Patriarchas et Prophetas, de quibus actum est in capite praecedenti. Rursus alii sanctos Apostolos ac reliquos, qid tempore revelatae gratiae primi crediderunt; taroquam credentium primitiae. Sic S. Thomas et alii recentiores. Similem quandam expositionem adfert secundo loco Oecumenius, scilicet primogenitos dici sanctos, qui habent aliquid excellens praeter alios fideles; more primogenitorum, inquit, qui apud nos sunt, quibus ex jure primogeniturae dantur aliqua praecipua legata. Denique nonnulli propter id, quod additur: qui conscripti sunt in coelis, significari putant sanctos cum Christo regnantes; quos dicunt primogenitos vocari propter gloriam, qua jam renati sunt. Unde et dies, quibus in coelum sunt recepti, Natales dicuntur. Haec postrema sententia vel ob id non placet, quia de sanctis cum Christo regnantibus statim sequitur peculiaro membrum: et spiritus justorum perfectorum. Nec vero Scriptura propter gloriam, quam modo habent, usquam eos renatos vocat, sed legeneratiouem tantummodo appellat, vel eam, quam in Baptismo consequimur, ut Joan. 3., Tit. 3. et 1 Pelr. 1.; vel beatam resurrectionem, ut Matth. 19. Inter reliquas vero sententias prima, quae Graecorum est, nobis maxime probatur, ut primogeniti dicantur omnes l)oni fideles; primogeniti, inquam, non inter ipsos fideles, sed in genere humano, quia, cum omnes homines per creationem sint filii Dei, specialiter tamen boni fideles per adoptionem Dei filii sunt. Hoc autem ad solos electos contrahit pars adjecta: qui conscripti sunt in coelis. Non dicuntur autem conscripti in coelis, sicut apud Rocianos erant patres conscripti, qui digoiiatb caeteros omnes anteibant, ut vult B. Thomas, sed eo sensu, quo Scriptura dicere consuevit, aliquorum nomina vel in coelo, vel in libro vitae fccripta esse, Luc. 10., Phil. 4., Apoc. 13. et 17. Qua locutione praedestinatio ad vitam aeternam significatur, omnibus electis communis. Itaque non est, cur ad solos excellentiorcsquosdam sanctos hanc partem restringamus. At neque Scripturae mos est, ut aliquam nominet Apostolorum aut Prophetarum Ecclesiam, sed sanctorum in genere, cujusmodi omnes boni fideles. Tota igitur Ecclesia Christi est Ecclesia primogenitorum, videlicet eorum, quibus debentur primogenita, quae vendidit Esau, sicut supra dictum est. Nam iUuc Apostolum hic alKidere, satis verisimile est. Et ut amplius probem, quod dico, sicut de primitiis, sic de primogenitis loquitur Scriptura. Juxta quam Christus quidem primitiae electorum, 1 Cor. 15., electi vero primitiae dicuntur creaturae, id est humani generis, ui Jacobi 1.: Genuit nos y inquit, verbo veritatis, ut simus initium aliquod (Graece: primitiae quaedam) creaturae ejus; et Apoc. 14.: Hi empti sunt ex hominibus primitiae Deo et agno. Non dicit: ex electis, aut: ex populo Dei; sed: ex hominibus. Tale est, quod Rom. 16. et 1 Cor. 16. quidam vocantur primitiae vel Asiae, vel Achaiae, id est totius regionis. Ad eundem modum Christus quidem est primogenitus inter electos, idque Christo proprium, Rom. 8., Col. 1., Apoc. 1.; electi vero primo^eniti sunt inter homines, quatenus scilicet peculiari ratione prae aliis ex Deo geniti, nimirum, ut dixi, per adoptionem, quae eos constituit haeredes vitae aeternae. Atque haec ita dixi, non quod ignorem, diversam esse rationem de primitiis et de primogenitis. Nam primitiae per ee non sonant excellentiam prae reliquis fructibus, sed tantummodo temporis praecedentiam. Id quod in tructibi s corporalibus est manifestum, et in spiritualibus eadem ratione est inteHigendum. Contingit autem, primis fructibus adjunctam esse excellentiam prae reliquis; etsi in notione primitiarum ea excell^ntia non contineatur; et secundum hoc dicuntur ea, quae allcgavimus ex 1 Cor. 15., ex Jacob. 1. et Apoc. 14. Non autem illud Rom. 8.: Primitias spiritus habentes, neque quod ex ejusdem Epist. cap. 16. produxi, et ex 1 Cor. 16. Sensus igitur hujus partis est: Aggregati estis et adscripti in societatem eorum, qui prae caeteris mortalibus electi sunt a Deo et ab aliis separati, tamquam primogeniti, et in coelis, tamquam beatitudinis coelestis haeredes, conscripti. Haec vero dicens significat, et ipsos esse primogenitos et conscriptos in coelis.
Et judicem omnium Deum. Chrysostomud ejusque sequaces hoc additum putant ad terrorem; ne sint securi, sed timeant. At non est verisimile. Non enim staret antithesis Apostolo proposita inter vetus et novum testamentum. Nec sane congruebat, ut inter tot laeta ac desiderabilia, ad quae dicit eos accessisse, misceret aliquid terribile. Nominat ergo judicem omnium Deum, ad ipsorum consolationem, ut ne dubitent, se a justo judice, pro merito fidei suae ac patientiae, si perseveraverint, accepturos promissam retributionem; eos vero, quos fuerant passi persecutores, condignis suppliciis addicendos. Confirmat hanc rationem locur> 2. Epist. ad Thessalonicenses, qui similia cum istis Hebraeis passi fuerant. Sic enim habet cap. 1.: Si tamen justwn est apud Deum _, retribuere tri^ bulalionem iis, qui vos tribulant, et vobis, qui tribulamini j requiem nobiscum etc. Porro iidem Graeci parteui hinc de Christo accipiant. JSeque enim Pater, inquiunt, judicat quemquam; sed omne judicium dedit Filio, Joan. 5. Contra S. Thomas affirmat, Patrem significari, a quo est omnis auctoritas judiciaria in divinis. Quod enim Filius judicet, habet a Patre. Et ad argumentum Graecorum respondet, eam Scripturam intelligi, quantum ad corporalem praesentiam; quia sola persona Filii apparebit iu judicio. Quae sententia profecto probabi]tor est. Nam de Ihristo non ut judice loquitur nunc Apostolus, sed ut mediatore ad jufiicem; qaemadmodum mox audiemus. Qr.amquam nihil vetat, quod hic dicitur, ad tctam Trinitalera extendi; sicut et illud in capite sequenti: Fornicatores et adalteros judicabit Deus. Ad hunc judicem accesserant, ait B Thomas, per fidem et caritatem; quae cum sit amicitia quaedam hominis cum Deo, fecerat eos judici Deo familiares, ut jara illis non tam metuendus esset, quam amandus.
Et spiritus justorum perfectorum. Meminit S. Thomas triplicis lectionis: spiritum, spirituum et spiritus. Et quamvis praeterat primam lectionem, atque exponat de Spiritu sancto; mediam vero, qui sequuntur, connectant parti praecedenti: nobis tamen non est dubium, quin tertia lectio vera sit germana. Nam spi^ ritum nulla plane habent exemplaria vetnstiora; s/?m<MMm compkiria; sed plurima spiritus legunt. Quibus et merito subscribit editio Clementina, quum tam codices, quam tractatores Graeci ita constanter habeant et exponant, denique Syrus etiam interpres adstipuletur. Porro spiritus justorum perfectorum recte plerique omnes intelligunt piorum hominum animas, suis corporibus exutas, et apud Deum viventes. Nulla autem ratio cogit, ut restringatur haec pars (quod quidam fa^iunt) ad animas eorum, qui Christi adventum praecesserunt. Quare generaliter eam accipimus de ommbus animabus justorum perfectorum, qui usque ad id tempus. quo Laec ab Apostolo 3cribebautur, emigrarant. Sed quomodo perfectos sive consummatos vocet, dubitari posset, cum in fine capitis superioris dixerit, eos omnes non sine nobis consummandos, nisi nos eam dubitationem dissolvissemus eodem loco. Diximus enim, et hic repetiraus, justos hac vita defunctos consummari secundum animas, quando scilicet eorum animae (quos hic vocat spiritus) in coelum receptae clara Dei visione beantur. Per hoc enim ipsi justi synecdochice perfici et consummari dicuntur, id est accipere consummationem statui, in quo sunt, accommodatam. Cum enim mortui sint et sine corporibus, nondum eis competere potest illa justorum hominum absoluta consummatio, de qua sermo est in cap. praeced. Valet igitur hic locus ad confirmationem catholicae doctrinae, quae tradit, animas justorum plene purgatas statim admitti ad Deum clare videndum. Haec enim est justorum secundum animas consummftio. Valet etiam ad probandum purgatorium. Dicens enim: spiritus justorxim perfectorum j ostendit, aliquos esse spiritus justorum nondum perfectorum. Qui quidem non alii sunt, quam quos justitia Dei remoratur ac detinet in poenis, eo quod adhuc purgandum aliqaid habeant. Sed quomodo Hebraei ad justorum perfectorum spiritus accesserant? Utique per caritatem, qua illis coujungebantur, et per spem, qua ad eandem felicitatem aspirabant. Ex quibus patet di.stinctio hujus partis ab illa: Et Ecclesimn primitivorum etc. Nam ibi ue hominibus sermo est, hic de animabus; simulque nobis innuitur, ex hominibus in terra Christo militantibus, et animabus in coelo cum Christo regnantibus, nuam constitui Ecclesiam; ut proinde per caritatem mutua sit utrimque communio, qua fit, ut et nosillarum sanctarum animarum suffragia vehit jure amicitiae requiramus, et illae suam opem ac patrocinium nobis non denegeut; utique valiturum per eum, de quo sequitur:
12:24
24. Et testamenti novi mediatorem Jesum. Dicitur Jesus novi testamenti mediator, quia novum testamentum, quod Deus uobiscura statuere dignatus est, velut Dei interpres ad nos attulit, et ut legislator promulgavit, sicut alibi declaratum est. Ad hunc accessisse, eique, tamquaro membra capiti, coaptatos esse, maximae dignitatis erat, simul et conaolationis. Accesserant autem per fidem, certa concepta fiducia, quod per illum mediatorem amplissima bona, novo testamento promissa, consecuturi essent. Nam ideo novi testamenti mediator est, inquit cap. 9., ut promissionem accipiant, qui vocati sunt, aeternae haereditatis.
Et sanguinis aspersionem, Graece: Et sanguinem aspersionis. Atque ita legerunt Theophylactus et Oecumenius. Nam Chrysostomu.9 et Theodoretr.s quid legerint, ex eorum commentariis non liquet. At vero Syra versio consonat cum eo, quod est in Latinis. In quibus tamen suspicari liceat, hanc casuum commutationem factam ex alio loco, qui est 1 Pet. 1., ubi legimus:. aspersionem sanguinis Jesu Christi. Siquidem huic loco melius omnino quadrat Graeca lectio, maxime propter id, quod sequitur de sanguine Abel loquente. Quamquam ad sensum non ita multum interest, utrum legatur, uti mox intelligemus. Est autem allusio ad sanguinis aspersionem, quae fiebat tempore veteris testamenti. Sed cum in Exodo duobus locis mentio fiat aspersi sanouinis, scilicet cap. 12., ubi de sanguine agni paschalis jubebantur filii Israel aspergere superliminaria domorum, et cap. 24., ubi post datam legem narratur, quemadmodum Moses de vitulis oblatis sanguinem resperserit in populum, dixeritque: Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vcbiscum: dubitari potest, ad utrum istorum respiciat Apostolus. Plerique sentiunt, ac sane probabilius est, ad hoc posterius eum respicere, cujus jam antea cap. 9. mentionem fecerat. Sicut enim illo sanguine de^icalum fuit vetus testamentum, ita Christi sanguine dedicatum est novum; atqui in testamentorum comparatione versatur hoc loco Apostolus; ijKitur hac partedeclarat praecedentem, ostendens, quomodo Christus novi testamenti mediatorem se nobis exhibeat, nimirum sanguine suo pro nobis fuso. Quem propterea sanguinem aspersionis vocat, quia semeJ fusum fuisse, non prodest, nisi singulis aspersione quadam, quae per fidem et sacramenta fit, applicetur. Si legas: aspersio7iem sanguinis, eodem recidet ini-clligentia. Nam senpus est, eos accessisse vel ad sanguinem quo asperguntur, id est sanctificantur, fideles, vel ad ipsum aspersionis hujusmodi, id estsanctificationis, beneficium. Huc aatem accesserant Hebraei, quando per fidem et baptismum incorporati fuerant Christo.
Melius loquentem quam Abel. Multi codices Graeci legunt; xpeiTTOva, metiora f quod tamen loco adverbii melius more Graeco positum accipi potest. In aliis est ipsum singulare xpsTTTOV^, melius, quod et Syrus interpres expressit. Nec secus legisse videntur Graeci commentatores. Sicut autem Latinis, ita et Graecis adverbialiter sumitur, velut 1 Cor. 7.: Qui non jungit, melius facit. Illud quoque: quam Abel, variat in Graecis: Tcocpa TOV ^A^SK, Tiapa t6 "^ApsA. Prioris lectionis sensus est: Melius loquentem: quam locutus est Abel; quod videtur congruere cum eo, quod de Abel dixit capite s'jperiori: dtfunctvs adhuc loquitur. Posterioris sensus: Melius loquentem, quam loquebatur sanguis Abel; et hoc praesenti loco magis accommodum est. Comparat eaim Apostolus sanguinem Christi cum sanguine Abel, quoad utriusque locutionem. Sanguis enim x\bel vindictam loquebatur, dicente Domino ad Cain: Yox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra, Gen. 4. Sanguis autem Christi melius loquitur, quia veniam loquitur et gratiam. Efiusus est enim in remiss:onem peccatorum, etiam ipsius peccati, quo fusus est, quoniam et orabat dicens: Pater, ignosce illis, Luc. 23. Huic posteriori lectioni favent Graecorum commentarii, nec non expositio Cyrillf, quam Theophylactus et Oecumeniua huc ad* ducunt.
12:25
25. Videte, ne recusetis loquentem. Comparationem exhortatione coocludit. Utitur autem eodem verbo, quo supra, quando dixit, eos, qui audierant, excusasse se, ne eis fieret verbum; sed significatione nonnihil inflexa ad rem propobitam. Nam illic non aliud significat, quam: Kxcusabant se cum deprecatione; hic vero: Siquis excuset se, non caret gravi culpa recusati ac repudiati m&gni et necessarii beneficii. Unde recte noster interpres vertit: recusetis, Erasmus: aspernemini. Nam et haec Graeca voce significari, supra docuimus. Dictio: loquentem, Grpece: tov XaXoJVTa, ad sanguinem, al jia, referri non potest; repugnat enim genus. Itaque vel ad aspersionem, pavTtO|ui6v, referendum est, vsl ad Christum. Quod quidem secundum multo probabili'us est, et omnino tenendum, nt ex sequentibus patebit. Cum igitur, inquit, tanta vobis felicitas obtigerit, quanta jara superioribus verbis explicata est; cum deniquo ad sanguinem melius loquentem quam Abel accesseritis: omni studio cavendum vobis est, ne eum, qui per sanguinem suum longe meliora loquitur, omnibus veniam proponens, omnesque ad salutem per Evangelii cui ministros invitans, aut simph*citer recueetis, aut (quod deterius est) etiam contemnatis; sed vocem ejus audite perseveranter, donec hodie cognominatur, sicut admonuit supra cap. 3.
Si enim illi non effugerunt, recusantes eum, qui super ttrram loquebatur, vel in terra. Nam Graece est: Ini T^g ^rj^, ut in oratione Dominica. Exhortationem confirmat a poena lecusanlium, atque hanc probat a minori, id est ab eo, quod magis erat verisimile. Si enim, inquit, illi non effugerunt commeritas poenas, qui recusabant, aspernabantur, aut (ut nunc Erasmus vertit) aversabantur eum, qui loquebatur in terra, etc. Non dissimiliter argumentatus est cap. 2.: Si enim, qui per angelos dictus e&t sermOf factus est firmus, et omnis praevarica' tio et inobedientia accepit justam mer^ cedis retributionem; quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? Loquitur Apostolus de iis, qui accesserant ad tractabilem montem et acceiisibilera ignem, et caetera superius commemorata. Sed quaeritur, quomodo dicat, eos non effugisse j recusantes eum etc., c\im in eorum verbis nulla appareat recusatio, sed liumiiis tantum excusatio cum deprecatione conjuncta, atque adeo cum promissione obedientiae, sicut ipsa verba declarant; nec vero propter hoc legantur ullo modo puniti, sed magis laudati, dicente Domino: Bene omnia sunt locuti; quemadmodum refert Moses Deut. 5. Quaeritur etiam, quem dicat eum, qui super terram loquebatur, Deum, an Mosem, an alium quempiam. Ad priorem quaestionem nonnuUi, pressi ac persuasi rationibus jam allatis, respondent, Apostolum hic non respicere ad eam excusationem, de qua supra locutus est, quando dicebant: Loquere tu nobis; non loquatur nobis Dominus; sed ad id, quod non multo post contigit, quando Mosen recusarunt ae rejecerunt, eundem scilicet, quem prius elegerant, ut per eum Dei verba audirent. Recusarunt autem, quando, contemptim de eo loquentes, dixerunt: Mosi, huic viro, qui nos eduxit de terra Aegypti, ignoramus, quid acciderit. Unde et Stephanus Act. 7.: Cui nolueruntf inquit, obedire patres nostri; sed repulerunt, et aversi sunt cordibus suis in Aegyptum etc. Alii verbum recusantes reterunt generatim ad inobedientiam et incredulitatem veteris populi, qui nec Mosi, nec Prophetis umquam auscultare voluit. Sed haec videntur aliena a mente Apostoli, qui materiam exhortandi sumit ex supra dictis, et ad ea procul dubio respicit. Dicendum igitur, Apostolum considerare excusationem illam populi, de qua Exod. 20., non prout verba sonant, propter quae dictum est a Domino: Bene omnia sunt locuti; sed secundum animos et facta subsecuta. Cum enim essent fiiii veteris testamenti, putarentque, solam legis cognitionem sibi ad eara praestandam sufficere, et ea praesumptione subinde repeterent illud: Omnia, quae locutus est Dominus, faciemus, Exod. 19. ct 24., non poterat excusatio eorum, conjuncta cum promissione obediendi, laudem mereri apud Deum, sed reprehensionem potius ac poenam. Neque enim erat in illis efficax obediendi volunt&s. Quod significabant illa Dei verba, quao proxime sub jecit: Quis det, talem eos habere mentem, ut timeant me, et cu^ stodiant universa mandata mea? Sed et alibi queritur Moses, et refert B. Stephanus, eos semper, ex quo fuerant egressi ex Aegypto, fuisse Domino rebelles et inobedientes. Adde, quod illa excusatio, qua dicebant: Non loquatur nobis Dominus, typice significaverit id, quod revera fu* turum erat; nempe populum illum non auditurum vocem Dei loquentis, hoc est, non servaturum legem ab eo sibi datam. Quemadmodum et filius ille, qui patri jubenti: Vade, hodie operare in vinea mea, respondit: Eo, Domine, et non ivit, Matth. 21., parabolice significavit eundem populum, legis divinae professorem et non factorem. Jam quomodo non eff^ugeriut inobedientiae suae poenas, satis abundeque docet historia sacra, maxime Numer., ex quo libro quatuor plagas recenset Apostolus 1 Cor. 10. Ad alteram quaestionem similiter non una est interpretum responsio. Quidam per eum, qui super terram loquebatur, Mosen intelligunt, ut Clnysostomus et Oecumenius. Sed hoc refellitur duplici argumento. Primo, quia filii Israel non Mosen, sed Deum sibi loquentem recusarunt ea recusatione, de qua in praecedentibus actum est. Nam Mosi dicebant: Loquere tu nobis, et audiemus. Deinde, quia participium Graecum: xp^i^/Jia^rtCovTa, pro quo nos habemus: qui loquehatar, in Mosen non competit. Significat enim: oracula reddentem, praesertim usu Scripturae sacrae, quod ostendimus ad illud cap. 8.: Sicut responsum est Mosi. Atqui Moses non dabat oracula, sed accipiebat, uti locus iam citatus manifestat, et res ipsa loquitur. Deus autem est, qui hominibus edit oracula. Quare Deum potius, quam Mosen intelligere convenit per eum, qui loquebatur super terram. Atque hunc sensum indicat Theodoretr.s, refert etiam, post priorem, Theophylactus ut magis probabilem. Sed sciendum, non soli Deo in Scripturis attribui y^^r^^iaii^ivj ^ oraculum edere, verum etiam angelis, ut Act. 10., ubi Cornelius Centurio dicitur responsum sive oraculum accepisse ab Angelo. Idemque de Magis et S. Joseph satis intelligi datur, Matth. 2. Quin et Moses in rubo et in monte Sina non immediate responsa accipiebat a Deo, sed ab Angelo,- cujus ad eam rem ministerio Deus utebatur, ut constat ex oratione B. Stephani, Act. 7., et aliunde. Igitur cum Lirano Angehim hic intelligi puto per eum ^ qui loquebatur super terram; et quidem angelum populi ductorem atque custodem, de quo Dominus ita praecipit Exod. 23.: Observa eum, et audi vocem ejus, 7iec contemnendum putes, quia non dimittet^ cum peccaveris etc. Hic erat Michael Archangelus, per quem lex data fuit; quem etiam exterminatorem Apostolus vocat 1 Cor. 10. Ex quibus jam patet, quomodo non effugerint, qui recusaverunt loquentem super terram; quia nimirum eundem angelum, quem iu monte ex Dei persona loquentem audiveraut et recosaverant, dicentes: Non loquatur nobis Dominus, postea senserunt vindicem suarum transgressionum. Confirmat hunc intellectum locus ille cap. 2., huic similis, quem diximus: Si enim, qui per Angelos dictus est sermo, factus est firwus etc. Ex quo etiam loco S. Thomas prcbationera assumit pro hoc sensu, quem ipse tradit secundo loco. Meminit hujus sensus etiam Titelmannus. Ac sane major ac venustior est antithesis, et fortius argumentum, quod facit Apostolus, si comparatio fiat inter Angelum super terram loquentem, et Christum de coelo; quam si iuter Deum loquentem super terram, et Christum de coelo. Hoc enim ita sonat, ac si Christum de coelo loquentem Apostolus praeferret Deo loquenti super terram, quod absurdum est. Sequitur illatio:
Multo magis nos, qui de coelis loquentem nobis avertimus. Latinius: aversamur, quomodo Graecam vocem reddidit idem interpres ad Tit. 1. Graeca sic habent: Multo magis nos eum, qui de coelis, aversantes, subaudi: non effugiemus. Ubi adhuc ambiguum manet, qao verbo supplendum illud: qui de coelis; an verbo: loquitur, ut noster facit interpres, et Syriacae versionis auctor, repetentes loquendi veibum ex membro priori; an verbo substantivo: est, ut caeteri fere interpretes; quod et magis habet usus Graeci sermonis, nisi quod ad supplendum verbum, iu priori membro expressum, potius invitat facies argumentationis, ut opponantur loquens super terram, et loquens de coelo. Nam et ante dixerat: Videte, ne recusetis loquentem. Atque ita supplevit iu suis commentariis Chrysostomus et ejus sequaces; ut sensus sit: Multo minus nos effugiemus commeritas poenas, si Christum, e coelo nobis loquentem et oracula reddentem, per incredulitatem fuerimus aversati. Dicitur autem Christus loqui et oracula dare de coelo, quia, postquam in coelum ascendit, primum quidem Spiritum sanctum misit et per eum locutusest; deinde per Apostolos et eorum successores, quos misit ad Evangelium praedicandum, loqui perseverat, non solum verbi praedicatione, sed etiam operatione miraculorum. Qui sensus rursum ex cap. 2. probabilis efficitur, ubi simili argumentatione, quemadmodum dictum est, usus Apostolus, adjecit, quomodo salutaris praedicatio, a Domino coepta, deinceps confirmata fuerit per Apostolos, Deo conte' stante signis, et purtentis, et variis virtutibus, et Spiritus S. distributionibus. Hoc enim erat, Dominum loqui de coelo. Denique de coelo loquitur id, quod paulo post citatur ex Propheta. Si cui magis placet supplere verbum: est, sensum hunc habeat: Multo minus impunitos fore, qui aversantur eum, qui de coelo est, origine scilicet divina, et qui de coelo venit, ut doceret nos verba salutis. Theodoretus insinuat ita supplendum: Qui de coelo venturus est judex et peccatorum vindex. Quod satis convenit cum sequentibus.
12:26
26. Cujus vox movit terram tunc. Pertinet haec pars cum iis, quae sequuntur, ad declarationem ejus, quod proxime piaecessit, nempe non evasuros justa supplicia, qui Christum de coelo loquentem fuerint aversati. Movit, Graece: loaXsuos, id est concussit. Loquitur autem de eo motu seu concussione terrae, quao facta est, quando lex dabatur; non quod proprie terra tunc concussionem passa fuerit, qualem patitur in terrae motibus, quos vocamus; nam historia Exodi, repetita in Deutoronomio, quum accurate singula tradit, quae terrorem populo legem accipienti faciebant, terrae motus tamen non meminit; sed quia Scripturae consuetudo est, ut moveri seu commoveri dicat ea, in quibus res novae, magnae et admirabiles, seu laetae, seu tristes, accidunt; eo quod talium rerum subitus eventus atque aspectus vehementer animos hominum soleat commovere. Ita legimus in Psalm. 67.: Deus, cum egredereris in conspectu populi tui, cum pertransires in deserto, terra mota est; etenim coeli distiUaverunt a facie Dei Sinai. Quo versu exitus filiorurc Israel de Aegypto, et transitus in desertum decantalur, ubi tamen nulhim terrae motum accidisse proditum est. Rursuro in Psalm. 95.: Laetentur coeli, et exsultet terra; commoveatur mare et plenitudo ejus. Ubi vehemens hominum futura exsultatio describitur a commotione rerum inanimatarum. Sic ergo vox illa verborum, quibus lex lata fuit, cujus supra meminit, terram concussisse dicitur, quia populum audientem ingenti terrore concussit. • tiL Eatii CoBun. Tom. III. Porro vocula: cujus, ad quem referenda sit, haud plane liquet. Sunt, qui ad Deum referant. Nam Deus loquebatur populo. Unde perterriti dicebant: Non loquatur nobis Dominus. Alii peculiariter ad Christum applicant; tum quia Christus intelligebatur in parte proxime praecedenti, neque contextus sermonis admittere videtur, ut ad alium referatur; tum quia, quod continuo sermono subjungitur: Nunc autem repromittit etc, ad eundem pertinet. Ita Graeci et alii plerique, secundum quos sensus est, Christum voce sua, quam angeli ministerio excitabat, tunc, quando data est lex, terram concussisse. Cur autem illud Christo tribuat, qui nondum incarnatus erat, haec ratio reddi potest, quod angelus ille Christi personam repraesentaret, adeoque ejus quodammodo vultum gereret, quem postea in assumpta carne erat habiturus. Quae veterum est opinio, non leviter in Scripturis fundata. De qua copiosius egi, quum exponerem illa Apostoli verba 1 Cor. 10.: Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt; et rursus illa: Et perierunt ab exterminatore. Hic commentarius admodum probabilis est. Quo etiam insinuatur, eundem esse, qui quondam super terram loquebatur, et qui nunc loquitur de coelis. Angelus enim, qui loquebatur super terram, Christi in carne venturi personam et vulfum, ut dixi, referebat. XJnde et B. Stephanus, Actor. 7. disserens de apparitionibus Mosi factis in rubo et in monte, nunc angelum, nunc Dominam eum, qui apparuit, appellat. Posset autem etiam haec pars exponi deangelo, cujus ministerio vox illa terram commovens fuit excitata, sicut exponit Liranus; ut dictio cujus referatur ad prius membrum periodi praecedentis, id est ad eum, qui super terram loquebatur. Sed fateor, eo pacto minus commodam fore hujus partis cum praecedenti connexionem.
Nunc autem repromittit, dicens. Graecr.m verbum praeteriti temporis est: iTnf^yycXTat. Unde alii vertunt: promisit, alii: denuntiavit. Utrumque enim Graeco verbo si^ificatur. Ita sensus erit, Christum apud Prophetam promisisse seu denuntiasse hoc, quod sequitur: Adhuc semel etc. Sed quia praeteritum illud verbum neque activum est, neque medium, eed passivum, quod in activa significatione non facile reperias (nam de exemplis, quae proferri possunt ex Rom. 4. et Gal. 3., dictum est suis locis), ideo videtur interpretandum passive: Nunc autem promissus seu denuntiaius est, dicens, vel: denuntiatus est dicere; ut juxta Graeci sermonis proprietatem participium loco verbi infinitivi sit positum, quemadmodum Matth. 1.: Inventa est in utero habens, id est habere, et cap. 10.: Cum consummasset Jesus praecipiens, id est praecipere. Sensus autem hajus interpretationis est: Olim quidem vox ejus terram concussit; nunc autem, id est quod attinet ad tempus instans, seu tempus novi te- Btamenti, per Prophetam denuntiatus est dicere, quod sequitur. In vocabulo dicens allusio est ad id, quod praecedit: de coelis loquentem. Hic enim exponit, quid inter alia cogitare debeamus Dominum de coelis loqui; nimirum aliquid, quo nobis significetur, non impune laturos, qui caetera loquentem contemserint.
Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et coelum. Graece et Syriace sine conjunctione: Adhuc semel ego movebo, sive concutiam, non solum terram etc. Nisi quod multi Graeci codices non legunt: Octao), commovebo, sed: osico^ commoveo. Quidam igitur, conjunctione sublata, continuam faciunt orationem, adverbium semel construentes cum verbo movebo. Sed hi non attendunt ad locum Scripturae ab Apostolo citatum, qui est apud Haggaeum Prophetam cap. 2., ubi nos ex Hebraeo sic legimus: Adhuc unum modicum est, et ego commovebo coelum et terram, et mare et aridam. Pro quo LXX. verterunt: Adhuc semel, ego commovebo coelum et ttrram etc. Ex quo patet, hanc partem: Adhuc aemel, commate separandam a verbis sequentibus, et per se exponendam, sicat id, quod in Hebraeo ei respondet; sicut et illud cap. 10.: Adhuc modicum, aliquantulumque. Quasi enim sic dicit: Exspecta adhuc modicum, et futurum est, quod dico. Sic Joan. 14.: Adhuc modicum, et mundus me jam non videt, Quamquam Apostolus hic non urget illud modicum, sed semel, quod pro vocula unum dederunt LXX. Caeterum pro loci hujus intelligentia notandum est, Apostolum ex Scriptura considerare et proponere nobis duas insignes commotiones sive concussiones: unam minorem, qua terra concussa fuit in veteris legis latione; alteram majorem, qua non solum terra, sed et coelum commovendum est. Quaeritur ergo, quando haec posterior commotio facta fuerit, aut quando futura; non parum enim hic dissident interpretes. Quod si locum Prophetae consideremus, videbitur facta in primo Christi adventu. Nam de eo loqui Dominum apud Prophetam, planum fit ex verbis post ea, quae jam citata sunt, proxime sequentibus: Et movebo omnes gentes; et veniet desideratus cunctis gentibui, et imphbo domum istam gloria. Haec enim ad primum Christi adventum pertinere, et in eo completa fuisse, res ipsa probat, estque ea constans expositorum sententia. Sed quomodo tunc commota sunt coelum et terra? Respondent, id factum in nativitate Salvatoris, quando angeli de coelo in terram descenderuQt, cum exsultatione canentes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus. Sed his objicio; Si motum est coelum in Christi nativitate, quia angeli de coelo descenderunt in terram; cur non etiam motum est in legislatione, multis angelorum millibus e coelo descendentibus in montem Sina, Deut. 33.? Dicunt alii, tunc factam hanc commotionem, quando in coelo nova stella apparuit, et in terra, Magis natum regem Judaeorum quaerentibus, turbatus est Herodes, et omnis Hierosolyma cum illo. His addunt signa, quae vel in morte, vel in resurrectione Domini contigerunt, ut solis obtenebrationem, terrae motum, petrarum scissionem, monumeutorum apertionem. Liranus coeli commotionem constituit in Christi ascensione, quando, inquit, bumauitati ejus ascendenti coelum patuit. Nonnulli vero commotionem intelligunt coeli et terrae, id est mundi, quae facta est per Evangelii praedicationem. Vehementer enim mundus commotus fuit nova Jesu Christi religione, per ipsum allata, ac deinde per ejus Apostolos disseniinata in omnes gentes. Sunt etiam, qui commotionem hanc interpretentur factam in eo, quod per Christi mortem terr<^.stria coelestibus, id est homines cum angelis reconciliati sunt, juxta Apostolum Col. 1. Verum qui his modis interpretantur, nimium profecto Apostolum a suo instituto abducunt. Versatur enim Apostolus in exhortandis Hebraeis, ne recusent Christum loquentem, alioqui non evasuros poenas ab eo, ut justo judice, infligendas. Itaque facit Christum Prophetae verbis de coelo denuntiantem hoc suum judicium, in quo commovenda sunt coelum et terra. Dicitur enim hoc ad significandum, quam sit judicium illud terribile. Huc facit, quod loquitur Apostolus de hac commotione, tamquam adhac futura; quasi dicat, unam olim factam, alteram adhuc ex promissione exspectandam. Proinde Chrysostomus, imo Graeci ad unum omnes, hunc locum exponunt de ea coeli et terrae commotione, quae futura est in fine saeculi, atque in secundo Domini adventu, quando mundus totus innovabitur. Nam et Cyrillus apud Oecumenium perspicuis verbis hunc intellectum tradit. Accedunt his Latini, Anselmus, B. Thomas, Cajetanus et alii. Verus igitur Apostoli sensus est, Christum dicere: Adhuc unum hoc restat, ut commoveam non solum terram, sed et coeium, scilicet adventu meo adjudicium. Tunc enim, ut totius mundi fiat innovatio, nec non ad terrorem venientis judicis, omaia elementa commovenda sunt, coelum, terra, mare. Haec est ea commotio, quam apertius explicat Aposlolus Petrus, 2. Ep. 3. ita scrioens: Adveniet mitem dies Domini, ut fur; in quo coeli magno impetu transient, elementa vero calore solventur, terra autem, et quae in ipsa sunt opera, exurentur, ei infra: Properantes in adventum diei Domini, per quem coeli ardentes solventur, et elementa ignis ardore tabescent. Novos vero <]oelos, et novam terram, secundum promissa ipsius, exspectamus etc. Ex quibus B, Petri verbis etiam intelligitur, hanc commotionem accipiendam de coelo aereo. Quamquam et coelum.yidereura suo modo transiturum, aliunde discimus, dicente Domino: Coelum et terra transihunt, et Psalmista canente: Opera manuum tuarum sunt coeli ^ ipsi peribunt. De (jiia re diximus ad 1. caput hujus Epistolae. Hic interim observa,. Apostolum libenter ingerere suis Hebraeis mentionem adventus Christi ad judicium; tum ut spe retributionis futurae patientiam servent in adversis, uti fecit cap. 10. dicens: Adhuc enim modicum aliquaniulumque, qui venturus est, veniet; tum ut a defectione retrahantur metu futuri supplicii, quod facit hoc loco. Restat diluenda objectio, quae alios interpretes avertit a sensu jam dato, et induxit in tam diversas sententias. Nam si Propheta de primo Christi adventu loquitur, uti superius probatum est, quanam, inquiunt, ratione licebit ejus verba, ab Apostolo citata, de secundo adventu interpretari? Ut hic praetermittam, quod B. Augustinus totum illum Prophetae locum intellexit de novissimo Christi adventu, lib. 18. de civit. Dei, cap. 35. et 48. (quae ejus est singularis sententia), breviter respondeo, nihil vetare, quo minus testimonium aliquod Propheticum sive pei extensionem, sive per accommodationem, sive etiam per concessionem ab Apostolo referatur ad id, de quo proprie Propheta non est locutus; praejertim ubi non disputantis, sed exhortantis partes agit, ut in praesenti. Ita respondet Gaignaeus, dicens, Apostolum non inepte ad secundum Christi adventum applicare, (juod Propheta de primo dixerat. Possumus etiam aliter respondere, nimirum illa verba Prophetae: Ego com-' movebo coelum et terram, et mare et aridam y generatim pertiaere ad totum tempus, quod decurrit ab initio regni Christi in terris usque ad ejus complementum. Per illud enim mirabiliter commotus fuit et commovetur mundus. Sic igitur impleta fuit illa Prophetia secundum inchoationem, et metaphorice intel lecta, in primo Christi adventu, tunc maxime, quando coepit Evangelium praedicari omni creaturae; caeterum consummate, sensuque proprio, implebitur in secundo ejus adventu, quo veniet judicare saeculum per ignem. Tunc enim, ut est in precibus Ecclesiae, coeli movendi 8unt et terra. Huic sane generaliori intellectui, in verbis Prophetae nihil est, quod repugnet.
12:27
27. Quod autem: Adhuc semel, dicit. Graece: lUud autem: Adhuc semel; sed bene sensum reddit interpres.
Declarat mobilium translationem tamquam factorum. Graece: Declarat sive significat eorum, quae concutientur, translationem, velut jam factorum.
Ut maneant ea, quae sunt immobilia. Graece: Ut maneant ea, quae non concutiuntur. Sed meminisse oportet, quod alibi diximus, participia more Hebraeo subinde usurpari pro nomiitibus verbalibus. Est autem hic participium oaXsuofisva. Quare pro eo affirmato et negato bene vertit interpres: mobilia et immobilia. Nos concussibilia ct inconcussihilia diceremus, si usus pateretur. Quamquam non nego, etiam eos recte vertisse, qui participia resolverunt in verba. Argumentatur Apostolus ex illa particula: Adhuc semel, et, ut ait B. Thomas, magnam in ea vim facit. Qui enim dicit: Adhuc semel, sijjnificat, aliquid jam praeteriisse, et aliud f uturum, quod permaneat, nec amplius in aliud quidquam commutetur. Nam istud semel accipitur cum tacita exclusione: Semel tantum. id est non pluries. Potest autem intelligi in verbis Apo&toli duplex mysterium, juxta duplicem intellectum mobilium. Nam si mobilia intelligantur, quae ad vetus testamentum pertinebant, ut tabernaculum, sanctuarium, arca, mensa, et caetera, de quibus actum est cap. 9. (haec enim itypice per terram in legislatione motam significari possunt, utpote terrena et corporalia): sensus erit, Prophetam, dicentem: adhuc semel, significasse, quod illa priora transf erenda essent, et mutationem subitura, tamquam facta manibus hominum (sic enim appellantur eodem capite 9), ut permaneant ea, quae illis succedunt, et quorum immobilitas significatur per voculam semel. Haoc autem sunt, quae ad novum testamentum pertinent, et prioribus illis adumbrata fuerunt, ut tabernaculum verum et non manufactum, et saucta coelestia; de quibus item cap. 8. et 9. Significavit hujusmodi translationem Apostolus, cap. 7. dicens: Translato sacerdotio, necesse est, ut legis translatio fiat. Sin autem mobilia intelliorantur coelum et terra, de quibus utique dixit: Ego movebo non solum terram, sed et coelum, sensus est, Prophetam ea parte: adhuc semel, declarasse, quod elementa (quae nomine coeli et terrae comprehenduntur) concutienda sint, et in aliam faciem transmutanda, ut illa maneant in alium statum non amplius commutanda, quae iis succedent, id est novi coeli et nova terra, in quibus justitia habitat, ut loquitur B. Petrus 2. Epist. 3. Per haec autem intelligitur regnum Christi consummatum. Dicit autem: tamquam factorum, ut volunt interpretes, ad significaDdura, quod Christo (qui introducitur ista loquens) facile sit, commovere et transmutare coelum et terram, utpote sua ipsius opera, sicut ex Psalmo 101. docuit in cap. 1. hujus Epistolae. Utrumque mysterium jam dictum Cajetanus in hoc loco contemplatur. Sed R. Thomas solum hoc posterius Iradit, et recte. Nam hoc potius facit ad contextum et scopum Apostoli. Quo etiam commentario refellit Origenem, qui fabulatus est infinitas mundi renovationes.
12:28
28. Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam. Absolvit exhortationem coeptam illis verbis: Videte, ne recusetis loqueyitem; simulque declarat, quid per ea, quae sunt imr.iobiliay voluerit intelligi; nempe regnum Christi immobile. Quo nomine, inquit Cajetanus, propriissime appellatur regnum Christi futurum, particjpatione autem status evangelicus. Pro verbo: habemus, in Graeco et Syriaco, nec non in quibusdam Latinis exemplaiibus legitur: habeamus, exhortandi modo. Quod et Ribera magis probat. Habere gratiam, juxta Graecos interpretes idem est, quod agere gratias. Nam et Latine dicitur quis habere gratiam, qui beneficium agnoscit. Sed hic sensus parum probabilis est. Primum quia non addit Apoetolus, cui gratia sit habenda, videlicet Deo; quod alias non solet omittere. Deinde quia sxstv xcfptv, habere gratiam, pro eo, quod est grptias agere, non est styli Apostolici; utuntur enim Apostoli passim verbo suxapioxelv. Postremo quia non bene quadrat huic sensui, quod sequitur: per quam serviamus. Unde Graeci in ea parte exponenda laborant, dum pro gratia reponunt gratiarum actionem. Rectius itaque per gratiam intelligitur hoc loco beneficium, quo facti sumus Christiani. Sic enim et supra cap. 10. sumitur in illis verbis: Et spiritui gratiae contumeliam fecerit, et hoc capite, ubi hortatus est: iVc quis desit gratiae Dei. Quo loco etiam alia hujus acceptionis exempla annotavimus. Habere autem gratiam, est, eam apprehendere seu tenere: quemadmodum Syrus interpres transtulit. Est igitur sensus perspicuus: Cum haec ita sint, quae dixi de Christo concussuro coelum et terram, ut sibi paret regnum immobile, nos, regnum illud suscipientes (Graece: assumentes) id est spe certa capientes, gratiam Christianismi firmiter retineamus, nec ullis tentationibus ab ea nos sinamus divelli.
Per quam serviamus placentes Deo. Loco participii placentes in Graeco est adverbium euaploTtog, quasi dicat: beneplacenler. Erasmus sensum reddidit: Per quam ita colamus Deum, ut ei placeamus. Quod enim in quibusdam Graecis pro: XaTp£6(o/Ji£v, serviamus, legitur: ^^aTpsuojuiov, servimus, merito rejicitur, tamquam Apostoli instituto contrarium. Non enim hic laudat Hebraeos; sed hortatur et terret, ut in superioribus. Quod etiam manifeste patet ex sequentibus.
Cum metu et reverentia. Graecum vocabulum aMouc, priori loco positum, proprie significat pudorem seu verecundiam. Et ita vertit interpres 1 Tim. 2.; Graeci quoque pudorem hic intelligunt, nec ad Deum referunt, sed ad homines. Dicunt enim, praecipi, ut verecunde nos geramus erga omnes. Veruntamen accipitur ea vox interdum etiam apud auctores profanos pro metu ac reverentia, qua Deum aut principem quis veretur. Cum enim verecundia sit metus quidam dedecoris, recte metus ille, quo quis, conscius suae indignitatis, metuit a Dei conspectu cum ignominia repelli, verecundia vocatur. Posteriori loco est £uXa'P£ta. Quo vocabulo significari solet in sacris literis timor et reverentia, quae est hominis erga Deum; sicut ostendimus ad illud cap. 5.: Exauditus est pro sua reverentia. Debet autem haec pars: cum metu et reverentia, referri ad verbum: serviamus; estque similis admonitio cum illa Davidica: Servite Domino in timore, et cum illa Apostolica ad Phil. 2.: Cum metu et tremore vestram salutem operamini. Quae omnia palam damnant fidem haereticorum specialem.
12:29
29. Etenim Deus noster ignis consumens est. Scripturae testimonio confirmat, tam quod proxime dixit: Deo serviendum esse cum mesu et reverentia, quam id, quod ante dixerat, nos non effugituros, si de coelis loquentem aversati fuerimus. Desumptum est autem ex Deut. 4., ubi cum praecepisset Moses populo, cavendum a cultu simulacrorum, subjunxit hanc poenae comminationem: Quia Dominus Deus tuus ignit consumens est. Unde conjectuia est, eam sententium ab Apostolo addaci potissimum propter deseitores fidei, sicut illic contra violatores religionis dicta sunt. Vocatur Deus per tropum: ignis consumtns, idque malorum huminnm respectu, quia, sicut ignis vehementissime agit et celerrime rem obnoxiam Cijnsumit, ita Deus adversarios suos acerrime puniturus est, et in momento consr.mpturus;, non ita quidem, ut aliquando esse desinant, sed ut numquam deinceps iis sit bene. Moses quidem videtur loqui de perditione et morte temporali, qua saepe celeriter et ex improviso consumpti fuerunt Dei contemptores; nam et cap. 9. ejusdem libri Deum vocat ignem devorantem atque consumentem, qui deleturus sit Chananaeos et perdituius velociter. Verum illa mors et perditio temporalis typus erat mortis aeternae, quam hic spectat Apostolus. Hanc igitur mortem malis inferre, est eos consumere. Similis est locus apud Jes. 33., ubi Deum vocat ignem devorantem et ardcres sempiternos. Alludunt autem hujusmodi sententiae ad id, quod faturum est in extremo judicio, quando Deus per ignem judicaturus est mundum, et impios in ignem aeternum missurus. CAPQT DECIHUn TERTIDIB.
12:2
… (1, 8) e nella conclusione (21, 6 e 22, 13) che il consiglio salvifico di Dio si compirà fino alla fine, quando l'Onnipotente (1, 8) debellera i suoi antagonisti nel « giudizio » di Gesù Salvatore e Sovrano, principio (Ps. 101 [102], 26 e Ebr. 1, 10; 12, 2; Io. 1, 1) e termine (Rom. 10, 4). « A-Ω » esprime la trascendenza divina, nei suoi attributi d'infinità, eternità, causalità (efficiente e finale) universale, includendovi l'economia …
… arriva all'amore della Croce, che consiste nel preferire, anche a parità di gloria del Signore, il sacrificio piuttosto che il piacere, per poter dimostrare così in modo più efficace il proprio amore a Dio, che per amore dell'uomo ha scelto la Croce (Hebr. 12, 2). « Giacché Cristo ha sofferto nella carne, anche voi armatevi dello stesso pensiero » dice s. Pietro (I Pt. 4, 1). Sempre la m. deve essere fatta con spirito grande, ossia generoso, …
12:4
… La vita cristiana è da lui rappresentata come una lotta aspra, con alterne vicende, terminante solo con la morte, lotta d'importanza massima, essendo in gioco la vita eterna (I Cor. 9, 26 sg.; Hebr. 12, 4).
12:16
… Per tale diritto (ebr. bēkhōrōth) cf. Gen. 25, 31-34; 27, 36; 43, 33, ecc.; Hebr. 12, 16: τὰ πρωτοτόκια. …
12:22
… degli a. e sarà in loro compagnia, compagnia già iniziatasi quaggiù, per cui siamo loro concittadini (Hebr. 22, 12). La scienza degli a. è limitata e ammette progressi (Mt. 24, 36; Mc. 13, 32; Eph. 3, 10; I Tim. 3, 16). Il loro numero è grandissimo (Hebr. 12, 22; Apoc. 5, 11). Vi è tra loro anche una certa diversità; vengono nominati: a., arcangeli, troni, dominazioni, virtù, principati, potenze che abitano nelle regioni sopraterrene (Eph. …
12:23
… Tuttavia anche spoglia del corpo, l'a. non è supposta vivere nel sonno dello še'ôl, ma abitare presso il Signore (II Cor. 5, 8; Phil. 1, 23). E il fatto che questa a. separata non è più solamente chiamata ψυχή (Apoc. 6, 9; 20, 4), ma anche πνεῦμα (I Pt. 3, 19; Hebr. 12, 23), fornisce almeno un indizio prezioso in favore della sua natura spirituale.
12:26
AGGEO (EBR. HAGGAJ «SOLENNE»; SETTANTA 'ΑΓΓΑΙ͂ΟΣ)
… sgomento nell'animo dei jahwisti al pensiero dell'inferiorità del nuovo edificio rispetto all'antico, A. predice la salvezza nell'avvento messianico: al Tempio le genti affluiranno nel Regno universale divino (2, 7-10; il v. 7 sg. è citato e interpretato in Hebr. 12, 26-28).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.