After the destruction of the Iewes, manie wemen shal seeke to marie with one man, 2. but the reliques, repenting of their sinnes, shal returne to God, 5. and florish vnder his protection.
1And in that day seven women shall take hold of one man, saying: We will eat our own bread, and wear our own apparel: only let us be called by thy name, take away our reproach.E piglieranno in quel giorno sette donne un sol uomo, dicendo: Noi mangeremo il nostro pane, e ci vestiremo del nostro: dacci solamente il tuo nome, togli la nostra confusione.AND seuen wemen shal take hold of one man in that day, saying: We wil eate our owne bread, and be couered with our garments: only let thy name be called vpon vs, take away our reproch.Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: / Panem nostrum comedemus, / et vestimentis nostris operiemur: / tantummodo invocetur nomen tuum super nos; / aufer opprobrium nostrum. 2In that day the bud of the Lord shall be in magnificence and glory, and the fruit of the earth shall be high, and a great joy to them that shall have escaped of Israel.In quel dì il Germe del Signore sarà in magnificenza, ed in gloria, e il frutto della terra sarà innalzato, e sarà il gaudio di quegli d'Israele, che saranno salvati.In that day the bud of our Lord shal be in magnificence, and glorie, and the fruite of the earth high, and exultation to them, that shal be saued of Israel.In die illa, / erit germen Domini in magnificentia et gloria, / et fructus terræ sublimis, et exsultatio / his qui salvati fuerint de Israël. 3And it shall come to pass, that every one that shall be left in Sion, and that shall remain in Jerusalem, shall be called holy, every one that is written in life in Jerusalem.E avverrà, che tutti quelli, che saran rimasi in Sionne, e le reliquie in Gerusalemme, si chiameranno santi tutti quegli, che sono scritti tra' vivi in Gerusalemme.And it shal be: Euerie one that shal be leaft in Sion, and shal remaine in Ierusalem, shal be called holie, euerie one that is written in life in Ierusalem.Et erit: omnis qui relictus fuerit in Sion, / et residuus in Jerusalem, / Sanctus vocabitur, / omnis qui scriptus est in vita in Jerusalem. 4If the Lord shall wash away the filth of the daughters of Sion, and shall wash away the blood of Jerusalem out of the midst thereof, by the spirit of judgment, and by the spirit of burning.Allorché il Signore avrà lavate le immondezze delle figliuole di Sion, e dal sangue, ond'ella è macchiata, avrà lavato Gerusalemme, mediante lo spirito di giustizia, e lo spirito di ardore.If our Lord shal cleanse the filth of the daughters of Sion, and shal wash the bloud of Ierusalem out of the middes thereof in the spirit of iudgement, and spirit of heate.Si abluerit Dominus sordes filiarum Sion, / et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus, / in spiritu judicii, et spiritu ardoris.
5And the Lord will create upon every place of mount Sion, and where he is called upon, a cloud by day, and a smoke and the brightness of a flaming fire in the night: for over all the glory shall be a protection.E creerà il Signore per tutti i luoghi del monte di Sion, e dovunque egli è invocato, una nuvola fumosa pel giorno, e uno splendor di fuoco fiammante per la notte; perocché sopra tutta l'arca gloriosa sarà la protezione.And our Lord shal create vpon euerie place of mount Sion, and where he is inuocated, a clowde by day, and smoke, and the brightnes of flaming fyre in the night: for vpon al glorie protection.Et creabit Dominus super omnem locum montis Sion, / et ubi invocatus est, / nubem per diem et fumum, / et splendorem ignis flammantis in nocte: / super omnem enim gloriam protectio. 6And there shall be a tabernacle for a shade in the daytime from the heat, and for a security and covert from the whirlwind, and from rain.E il tabernacolo farà ombra pel calore del giorno, e darà sicurezza, e difesa dalla bufera, e dalla pioggia.And there shal be a tabernacle for a place of shadow in the day from the heate, and for securitie, and couert from the whyrle wind, and from rayne.Et tabernaculum erit in umbraculum, / diei ab æstu, / et in securitatem et absconsionem / a turbine et a pluvia.
4:1
Calmet
Seven. Many shall sue for a husband, men shall be so scarce. To continue unmarried was reproachful, Deuteronomy 7:14. (Calmet)
Worthington
After the conversion of the Gentiles, pastors will be much wanted. (Worthington)
4:2
Calmet
Bud. That is, Christ, (Challoner) who was faintly prefigured by Zorobabel, Zacharias 3:8. Our Saviour was the fruit of the earth, and sovereign Lord. (Calmet)
4:3
Worthington
Life. Only the faithful shall be saved. (Worthington)
Calmet
The Jews, after the captivity, shall be more obedient. But converts to the faith of Christ are styled saints, (Romans 1:7., etc.) such particularly as are predestined to glory, Romans 8:30. (Calmet)
Menochius
Those who are called to life and the true faith, may forfeit this honour, by their own fault. (Menochius)
4:4
St. Jerome
Burning. By baptism of water and fire, or of the Holy Ghost. (St. Jerome)
4:5
4:2
The bud of the Lord.... That is, Christ.
4:1
After the reduction of heathnish or heretical people to catholique religion, there wil be great want of spiritual pastors.
4:3
Not al the Iewes that escaped temporal death in the destruction of Ierusalem, but those only shal be eternally saued, that beleuing shal be baptized and liue wel.
4:4
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.22
1. Now in the last days, when the fulness of the time of liberty had arrived, the Word Himself did by Himself “wash away the filth of the daughters of Zion,”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.10.6
… That the punishment, also, which is said to be applied by fire, is understood to be applied with the object of healing, is taught by Isaiah, who speaks thus of Israel: “The Lord will wash away the filth of the sons or daughters of Zion, and shall purge away the blood from the midst of them by the spirit of judgment, and the spirit of burning.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.16
16. Be of good courage, O Jerusalem; the Lord will take away all thine iniquities . The Lord will wash away the filth of His sons and of His daughters by the Spirit of judgment, and by the Spirit of burning
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On 'Not Three Gods.' 1
… judgment);—so also in the case of the word “Godhead,” Christ is the power of God and the wisdom of God, and that very power of superintendence and beholding which we call Godhead, the Father exercises through the Only-begotten, while the Son perfects every power by the Holy Spirit, judging, as Isaiah says, by the Spirit of judgment and the Spirit of burning
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.25
… and He shall sit fusing and purifying as if over gold and silver: and He shall purify the sons of Levi, and pour them out like gold and silver?” Similarly Isaiah says, “The Lord shall wash the filthiness of the sons and daughters of Zion, and shall cleanse away the blood from their midst, by the spirit of judgment and by the spirit of burning.”
4:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 28
[3.] ( C. xii. 1 ) “Wherefore” (he says) “we also being compassed about with so great a cloud of witnesses.” In many places the Scripture derives its consolation in evils from corresponding things. As when the prophet says, “From burning heat, and from storm, and rain.” (
4:1
1. ET APPREHENDENT SEPTEM MULIERES. — Hæc pertinent ad caput præcedens, q. d. In excidio Jerusalem per Romanos, de quo a cap. III hucusque egi, tanta erit virorum cædes, fames et tabes, ut septem mulieres unius viri nuptias ambiant. Septimo: « Angeli apostatæ oculos circumducto nigrore fucare, et genas mendacio ruboris inficere, et mutare adulterinis coloribus crinem, et expugnare omnem oris et capitis veritatem, corruptelæ suæ impugnatione docuerunt. » Octavo: « Feminæ manus Deo inferunt, quando id quod ille formavit reformare et transfigurare contendunt, nescientes quia opus Dei est omne quod nascitur, diaboli quodcumque mutatur. » Nono: « Dominus tuus dicit: Non potes facere capillum unum album, aut nigrum; et tu ad vincendam Domini tui vocem, vis te esse potiorem? Audaci conatu et sacrilego contemptu crines tuos inficis, » etc. Decimo: « Non metuis, oro, quæ talis es, ne, cum resurrectionis dies venerit, artifex tuus te non recognoscat, et ad sua præmia et promissa venientem removeat et excludat? increpans vigore censoris et judicis dicat: Opus hoc meum non est, nec imago hæc nostra est; cutem falso medicamine polluisti, crinem adultero colore mutasti; expugnata est mendacio facies; figura corrupta est; vultus alienus est; Deum videre non poteris; quando oculi tui non sunt, quos Deus fecit, sed quos diabolus infecit. » Undecimo: « Vince vestem, quæ virgo es, quæ Deo servis: vince aurum, quæ carnem vincis et sæculum: nec monilium aut vestium quære ornamenta, sed morum. » Merito ergo B. Nonnus Episcopus, videns Pelagiam tanto vestium luxu et pompa totius urbis oculos ad se rapientem et illicientem, ubertim flevit: rogatus causam dixit: « Duæ res sunt quæ me movent: una quidem hujus mulieris perditio; altera, quod ego qui nomen Christianum profiteor, non tantum studeo placere Deo vitæ innocentia, quantum hæc mulier turpibus placere cupit hominibus. » Verum orans pro ea, et concionans ita pupugit cor ejus, ut ex ea alteram Magdalenam effecerit, videlicet Pelagiam pænitentem, cujus vitam et actus mirabiles conscripsit magna fide oculatus testis Jacobus Diaconus ejusdem Nonni: exstat apud Surium, 8 octobris. Et S. Bernardus sororem splendidius ornatam ad se venientem videre noluit: unde ipsa compuncta ex ejus præscripto luxum omnem vestium deposuit, quin et consentiente marito monasterium ingressa est, ut habet auctor Vitæ S. Bernardi, lib. I, cap. vi. Sed audi exemplum horribile Prætextatæ, quod refert S. Hieronymus, epist. ad Lætam: « Prætextata quondam nobilissima femina, jubente viro Hymettio, qui patruus Eustochii virginis fuit, habitum ejus cultumque mutavit, et neglectum crinem mundano more pexuit, vincere cupiens et virginis propositum, et matris desiderium. Et ecce tibi, eadem nocte cernit in somnis venisse ad se angelum terribili voce minitantem pœnas, et hæc verba frangentem: Tune ausa es viri imperium præferre Christo? tu caput virginis Dei tuis sacrilegis attrectare manibus? quæ jam nunc arescent, ut sentiant excruciatæ quid feceris: et finito mense quinto ad inferna duceris: sin autem perseveraveris in scelere, et marito simul orbaberis et filiis. Omnia per ordinem expleta sunt, et seram miseræ pœnitentiam significavit interitus. » Audi et Gentiles. Lycurgus fucandi artificium Sparta ejecit, idque primo, eo quod malis artibus urbem corrumperet: unde tanta tunc Spartæ fuit mulierum pudicitia, ut adulterium pro incredibili haberetur. Secundo, ut quivis in mores puellæ intuens, virtutem in delectu sequeretur, cum uxorem quæreret; non vero fuco illiceretur. Eadem de causa voluit eas accipi sine dote: item exerceri cursu, lucta, disci et jaculi jactu, ut validæ fierent, validasque gignerent proles. Unde Gorgo Leonidæ uxor cuidam objicienti: « Vos solæ Spartanæ maritis imperatis; » respondit: « Solæ enim viros parimus. » Testis est Plutarchus in Lycurgo. Diogenes ad juvenem quemdam se nimis ornantem: « Si quidem, inquit, ob viros, infelix es, sin ob mulieres, injurius. » Theophrastus: « Mulier, inquit, nec alios videre, nec ipsa videri debet, præsertim quæ eleganter ornata fuerit: utrumque enim ad res inhonestas incitamentum est. » Hyperides: « Domi, inquit, coram viro liceat uxori ornare se, ut lubet: ornamenta autem quæ sumet egressura domum, non ad maritum, sed ad alios spectant. » Crates: « Ornat, inquit, mulierem quod honestiorem facit; talem vero præstat non aurum, non smaragdus, non coccus; sed quæcumque gravitatis, moderationis et pudoris specimen habent. » Democritus: « Sermo, inquit, parcus ornat mulierem, et ipsius ornamenti parcitas ei decora est. » Testis est Stobæus, serm. 32. Audi et poetas. Terentius: Nosti mores mulierum; Dum moliuntur, dum comuntur, annus est. Ovidius: Auferimur cultu, gemmis auroque teguntur Omnia; pars minima est ipsa puella sui. Propertius: Quid juvat ornato procedere vita capillo, Teque peregrinis vendere muneribus, Naturæque decus mercato perdere vultu? Nudus amor formæ non amat artificem. Plautus: Nequaquam exornata est bene, si morata est male, etc. Magis meretricem pudorem, quam aurum gerere condecet. Pulchrum ornatum turpes mores pejus cœno collinunt. Audi reges et Imperatores. Aurelianus Imperator, petenti uxori, ut se unico pallio serico uti sineret, respondit: « Absit, ut auro fila pensentur; » libra enim auri tunc libra serici fuit. Alfonsus, rex Aragonum, vestiebatur ut populares: monitus ut regio ornatu incederet, respondit: « Malo, moribus et auctoritate meos excellere, quam diademate et purpura. » Aristoteles, Præfat. ad Alexandrum Magnum, ita eum docet: « Multo pulchrius magisque regium animum præferre cultum et compositum, quam corporis vestem. » Alexander Severus ait: « Imperatoriam majestatem constare virtute, non corporis cultu. » Idem censuit regias matronas contentas esse debere unico pallio auro sparso, et cyclade quæ plus sex unciis auri non haberet, teste Lampridio. Hic cultus hodie vix sufficit uxoribus negotiatorum. Augustus Cæsar, teste Suetonio, dicebat: « Vestitus insignis ac mollis superbiæ vexillum est, nidusque luxuriæ. » Idem pro concione videns multos palliatos, indignans: « En, inquit, Romanos rerum dominos gentemque togatam. » Adeo studebat priscos renovare mores et vestitum. Dionysius, Siciliæ tyrannus, filiabus Archidami vestes splendidas dono misit. Recusavit eas accipere Archidamus, dicens: « Vereor ne hoc amictu puellæ mihi turpes videantur. » Denique vere dixit Cæsar Augustus: « Conviviorum et vestium luxus ægrotantis ac tabentis reipublicæ signa et prænuntia sunt. » Testis sit Belgium, quod luxum hunc luit bello et cladibus assiduis per quinquaginta pene annos; et quod antea erat paradisus terrestris deliciarum, nunc est vallis miseriarum. E contrario prisca simplicitas et modestia vestitus elucet in Germanis, quæ eorum respublicas in pace et flore conservat. Vidi Norimbergæ matronas nobiles et prædivites simplici pallio et ocreis indutas, quasi viragines et masculas priscorum ducum uxores, incedere. Vidi Herbipoli matronas omnes, etiam nobilissimas, pallia sive heucas habere non sericas aut laneas, sed ligneas. Omnes enim pro heuca gestant hottam (qualem Leodii gestant carbonariæ) magis vel minus pulchram pro conditione personæ; adeo ut quæ hottam non gestat, non censeatur honesta. Hottas has ingressuræ templum ante illud deponunt, egredientes recipiunt et dorso adaptant. Credo in vitifera regione olim omnes uvas hottis exportasse, uti etiamnum faciunt, ideoque hottarum usum conservasse. Pergit in minis excidii, docetque tantam fore virorum stragem, ut septem mulieres unius viri nuptias ambiant. Deinde, vers. 2, residuos solatur, promittens eis Christum salvatorem, per quem Deus eos illuminabit, deducet et proteget instar columnæ ignis et nubis, quæ fuit dux Hebræorum in deserto, et instar tabernaculi, quod suos incolas quasi umbraculum ab æstu et pluvia tutatur. 1. ET APPREHENDENT SEPTEM MULIERES. — Hæc pertinent ad caput præcedens, q. d. In excidio Jerusalsalem per Romanos, de quo a cap. III hucusque egi, tanta erit virorum cædes, fames et tabes, ut Vulgate: 1. Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur: tantummodo invocetur nomen tuum super nos, aufer opprobrium nostrum. 2. In die illa erit germen Domini in magnificentia et gloria, et fructus terræ sublimis, et exsultatio his qui salvati fuerint de Israel. 3. Et erit: Omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur, omnis qui scriptus est in vita in Jerusalem. 4. Si abluerit Dominus sordes filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus, in spiritu judicii, et spiritu ardoris. 5. Et creabit Dominus super omnem locum montis Sion, et ubi invocatus est, nubem per diem, et fumum et splendorem ignis flammantis in nocte: super omnem enim gloriam protectio. 6. Et tabernaculum erit in umbraculum diei ab æstu et in securitatem, et absconsionem a turbine, et a pluvia. ob eorum paucitatem septem, id est multæ mulieres vix unum maritum acquirere possint, atque de eo certaturæ sint. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Allegorice S. Hieronymus: « Septem mulieres, » id est septem dona Spiritus Sancti, « apprehendent virum unum, » scilicet Christum. Sed hanc allegoriam sugillat S. Cyrillus quasi parum aptam et congruam sensui litterali, præsertim in iis quæ sequuntur. Secundo, aptius S. Basilius: « Septem, » inquit, « mulieres, » id est tota Synagoga, suo pane, id est sua lege vivens, apprehendet virum unum, scilicet Christum, petens ab eo liberari ab opprobrio sterilitatis spiritualis. Tropologice S. Cyrillus: « Septem mulieres sunt » multæ animæ, quæ per fidem Christum receperunt, quæque ipsum ut panem et vestem salutis requirunt; et ab ipso prolem et fructum virtutum et bonorum operum postulant. TANTUMMODO INVOCETUR NOMEN TUUM SUPER NOS, — q. d. Ne prætendas inopiam, quodque non possis nos alere; nos ipsæ nos alemus et vestiemus: tantum esto noster maritus, nosque vocemur uxores tuæ, ut auferatur a nobis opprobrium sterilitatis, quod ingens erat in lege veteri. Tenentur mariti dare uxoribus suis victum, vestitum et debitum conjugale: at unum tantum petimus, nempe debitum; alia labore aut ære nostro comparabimus. Sic Romanæ feminæ assumebant nomen maritorum: dicebatur enim Caia, Tullia, Cornelia, Lucia, Publia, a marito Caio, Tullio, Cornelio, Lucio, Publio, teste Valerio, lib. X. Sic apud Hebræos vocatur Maria Cleophæ, Maria Jacobi, Zebedæi, etc. scilicet uxor: et in Canticis sponsa vocatur « Sulamitis, » q. d. Salomonia, a Salomone marito. Ita Sanchez. Sic Martia redire volens ad Catonem maritum, ait apud Lucanum, lib. II: Da tantum nomen inane Connubii: liceat tumulo scripsisse, Catonis Martia. Hactenus tristia, nunc sequitur læta prophetia. 2. IN DIE ILLA ERIT GERMEN DOMINI IN MAGNIFICENTIA. — Sanchez hæc accipit de restitutione populi ex captivitate Babylonica per Esdram et Zorobabel, q. d. Germinare ac pullulare faciet Dominus Judaicum populum arentem, et pene putrem in alieno solo, facietque eum redire ad pristinam ubertatem et gloriam. Verum Patres et Interpretes passim hæc accipiunt de Christo et Ecclesia; unde pro « germen » hebraice est צמח tsemach, eoque nomine Christus vocatur a Jeremia, cap. XXIII, vers. 5, et a Zacharia, cap. VI, vers. 12, in Hebræo. Rursum Christus ab Isaia, cap. XI, vocatur terræ fructus et germen. Sensus ergo est, q. d. Christus virginis Mariæ filius in terra natus, gloriosus et sublimis erit eo tempore, quo Romani vastabunt Judæam; quia per eum ejusque Apostolos Ecclesia Christiana propagabitur; adeo ut etiam principes, aliique primores et viri insignes cum gaudio ad Christi Ecclesiam accurrant, Christoque credant, præsertim reliquiæ Israelis et Judæorum. Ita S. Hieronymus. Vocat Christum germen Judæa, quia Judæa quasi arbor excisa per Christum repullulare et reflorescere cœpit, de quo plura cap. XI. Vocat magnificum: quid enim gloriosius, quid sublimius quam cæcis visum restituere, leprosos verbo mundare, mortuos ad vitam revocare, aliaque clarissima miracula suo nomine et virtute efficere, quibus Christus suum numen ostendebat? quid magnificentius quam genus humanum a diaboli potestate eripere, et ad æternam beatitudinem vocare et perducere? quam superbos humiles, incestos castos, divites spiritu pauperes, virgines et pueros Martyres efficere, ut ignibus et tyrannis insultent? Audi S. Bernardum, serm. De Pentecoste: « Istud germen quod de virga Jesse virore virgineo pullulavit, in magnificentia fuit, cum resurrexisset a mortuis; quia tunc, Domine Deus meus, magnificatus es vehementer, confessionem et decorem induens, amictus lumine sicut vestimento. Quanta autem ascendentis gloria, cum medius Angelorum et animarum sanctarum ad Patrem deduceris, et triumphatrice palma cœlis invectus, susceptum hominem in ipsa divinitatis claudit identitate? Quis cogitet, nedum loquatur, quam sit fructus terræ sublimis in consessu ad dextram Patris, quod utique cœlestium oculos reverberat naturarum, quod angelicus intuitus contremit, non attingit? Veniat ergo exsultatio, Domine Jesu, his qui salvati sunt de Israel, Apostolis tuis, quos elegisti ante mundi constitutionem. Veniat Spiritus tuus bonus, qui sordes abluat, et infundat virtutes in spiritu judicii, et spiritu ardoris Dei. » Rursum sicut Christus vocatur germen, ita Ecclesia Christi vocatur germen, id est germinans, et pullulans, crescensque in magnam arborem, puta in pristinam Synagogæ magnificentiam et gloriam: imo longe eam superans; crescente enim Christo, crescit Ecclesia; et contra. Et exsultatio, q. d. Magna erit lætitia Israelitis, qui Christum quasi Messiam suum recipient, ab eoque justificabuntur et salvabuntur. Christus enim suis ingens affert gaudium, ex pace et fiducia justæ et sanctæ conscientiæ, et ex spe salutis vitæque æternæ, quam eis largitur. Unde « fructus Spiritus est gaudium, pax, » etc. Galat. cap. V. Christiani ergo est cum S. Laurentio aliisque Martyribus semper exsultare, etiam in crucibus et tormentis: hæc enim æternitati beatæ eos transcribunt.
4:3
HIS QUI SALVATI FUERINT DE ISRAEL. — Hebræum לפליטת ישראל liphletat Israel, id est evasioni Israelis, id est qui communem gentis suæ cladem et ruinam evaserint, reliquiæ quas Deus excidio superstites conservavit; excidio, inquam, tum corporali, tum spiritali, puta incredulitati et reprobationi Judæorum, q. d. His qui e Judæis vel occisis, vel incredulis, ideoque a Deo rejectis, fuerint servati a Deo, ut in Christum crederent, et salvarentur. 3. ET ERIT: OMNIS QUI RELICTUS FUERIT IN SION, etc., SANCTUS VOCABITUR. — P. Hieronymus Prado in Ezechiel. XIII, sic exponit, q. d. Quisquis Judæorum ex captivitate Babylonica superfuerit, indeque redierit, erit sanctus, id est rarus et admirationi futurus, scribeturque in catalogo viventium, puta civium Hierosolymæ. Verum loquitur Propheta, ut dixi, de tempore Christi, et Titi Imperatoris, alluditque ad semen, de quo dixit capite I, vers. 9: « Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen. » Per Sion ergo et Jerusalem intelligit spiritualem, puta Ecclesiam Christi, quæ cœpit in Jerusalem, juxta Canon. V et VI, quasi dicas: Qui cladi et excidio Judæorum superstes relictus fuerit in Sion, non tam carnali quam spirituali, hoc est, qui a Synagoga transierit ad Ecclesiam Christi, eique fuerit ascriptus, puta omnis Christianus, sanctus vocabitur; omnis, inquam, qui scriptus est in vita, puta in præscientia et prædestinatione Dei, qua ipse suos conscripsit ad vitam æternam: si tamen prius Deus ejus sordes, et sanguinem, id est homicidia, aliaque crassa et gravia peccata abluerit, ut sequitur. Omnes Christiani a Paulo et aliis vocantur « sancti, » quia vocati sunt ad sanctitatem, et quia baptismo et gratia Christi sunt sanctificati. « Sanctus » ergo, id est Christianus, vocabitur. Et hi omnes scripti sunt in libro vitæ, quasi cives futuri cœlestis Jerusalem: scripti, inquam, inchoate, quia ordinantur ad vitam æternam, a qua tamen multi sua negligentia excidunt: unde complete solum scripti sunt in hoc libro ii, qui in sanctitate perseveraturi et morituri a Deo prævisi sunt. Vide Canonem XIII in Paulinas. Nota: Sancti et electi scribuntur in cœlis, impii et reprobi in terra et gehenna. Jerem. XVII, vers. 13: « Recedentes a te in terra scribentur. » Vide ibi dicta. Alludit ad censum populi redeuntis e Babylone: singuli enim redeuntes numerati sunt, et scripti in catalogo, quasi cives Hierosolymæ; ut patet I Esdræ VIII, et Nehem. VII, et Ezech. XIII, vers. 9, qui ait: « In consilio populi mei non erunt, et in scriptura domus Israel non scribentur. » Atque hinc analogice sumptus est liber vitæ, sive Jerusalem cœlestis. Sicut enim soli viventes scribebantur in catalogo Hierosolymæ, mortui vero delebantur: ita soli Beati victuri in æternum, scribuntur in libro Jerusalem cœlestis, qui proinde est et dicitur liber vitæ. Ita Sixtus Senensis, lib. II, cap. II, in voce θους testatur, Gentiles, eos qui in acie et prælio fuissent superstites, notasse littera theta sive signo crucis: eos vero qui cecidissent, in censu aut catalogo militum proposita littera mortifera theta
4:4
(hæc enim initialis est vocis θανατος, id est mors, habetque in sua figura infixum quasi jaculum mortis) prænotasse, quasi qui de vita et de libro viventium deleti essent. Eadem usi sunt judices, cum reum damnarent ad mortem. Unde Poeta: O nimium ante alias infelix littera theta! 4. SI (id est cum) ABLUERIT, etc., IN SPIRITU JUDICII, ET SPIRITU ARDORIS. — Sanchez, « Spiritus, inquit, judicii et ardoris » significat acrem punitionem, qua Deus per Babylonios judicavit, id est, punivit, et instar ignis lustravit, id est, purgavit et expiavit, Judæos a scoria peccatorum, de quo Malachias, cap. III: « Ipse enim quasi ignis conflans; » et Isaias, cap. I: « Excoquam ad purum scoriam tuam. » Secundo et genuine, Spiritus Sanctus est spiritus judicii, quia facit primo, ut nostra videamus, judicemus et damnemus peccata; secundo, quia judicat, id est discernit fidelem ab infideli, pium ab impio; tertio, quia mentem illuminat per fidem, tribuens remissionem peccatorum, faciensque ut pia, sancta, cœlestia judicemus, id est æstimemus, discernamus et amplectamur præ vanis, fœdis et terrestribus opibus et voluptatibus. Idem dicitur spiritus ardoris, vel, ut Vatablus vertit, incendii, id est charitatis, tum divinæ, tum nostræ nobisque infusæ, qua nos ipse accendit, carnisque vitia et carcinomata adurit. Unde de hoc spiritu ait Joannes Baptista: « Qui post me venturus est, ipse vos baptizabit in Spiritu Sancto et igni. » Ita Cyrillus et Chrysostomus, hom. De Spiritu Sancto. Unde ait Christus: « Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur? » Domine Jesu, accende et inflamma hunc divinum charitatis ignem in nobis, coque frigus cordis nostri exure. Tertio, pro « spiritu ardoris » alii vertunt, spiritu ejectionis, q. d. potestatem abluendi peccata habebit Christus cum spiritu judicii, et ejectionis, id est, ita ut etiam habeat potestatem judicandi incredulos, sitque eos damnaturus et ejecturus cum principe hujus mundi. Ita Vatablus. Quarto, Pagninus vertit, in spiritu excisionis: Christus enim tribuens nobis vitam, ipsam mortem excidit, juxta illud Osee XIII: « Ero mors tua, o mors! » Denique H. Pintus vertit, in spiritu pascuæ. Christus enim de se ait, Joan. X: « Ego sum pastor bonus, » et de eo dicitur Psalm. XXII: « Dominus regit (hebraice, pascit) me, et nihil mihi deerit: in loco pascuæ ibi me collocavit. » Nam hebræum בער baer significat primo, ardorem et incendium; secundo, pastionem et pascua; tertio, excisionem; quarto, ejectionem et separationem. Denique aliqui per hypallagen exponunt, « in spiritu judicii et ardoris, » id est in judicio, sive rectitudine et ardore spiritus; ad quæ nimirum impellit spiritus Dei, et Spiritus Sanctus animam excitans et exstimulans.
4:5
Anagogice S. Augustinus, X De Civit. XXV, refert hæc ad diem judicii, et ad ignem purgatorium: illo enim Deus judicat, id est punit et expiat, sordes animarum sanctarum in spiritu judicii, et igne ardoris, id est ardente. 5. ET CREABIT DOMINUS, etc., NUBEM PER DIEM, ET FUMUM ET SPLENDOREM IGNIS. — Sanchez exponit, q. d. In monte Sion Deus ita amanter amplectetur suos reduces ex Babylone, sicut olim, cum nube per diem et igne per noctem, illorum cursum ex Ægypto in Chanaan moderatus est. Verum hic sensus aliis exilior et frigidior videtur: nec enim legimus Deum columnam ignis et nubis, aut simile quid illustre præstitisse Judæis e Babylone redeuntibus, sicut præstitit venientibus ex Ægypto in Chanaan. Hæc ergo tam augusta spectant ad tempora Christi. Unde Nota: Alludit Isaias clare ad columnam, qua Hebræorum castra præibat in deserto, quasi dux viæ in terram promissam; eaque de nocte instar ignis illuminabat, et hunc vocat « fumum (id est, ut Chaldæus, caliginem) et splendorem ignis flammantis in nocte. » Erat enim hæc nubes fumosa, id est caliginosa, habens in se splendorem ignis instar faculæ de nocte: rursum flamma ignis non est aliud quam fumus accensus. Per diem vero eadem erat ut nubes, quæ obumbrabat castra, eaque præiens deducebat, et simul ab æstu protegebat, de qua dixi Exodi XIII, 21 et cap. XIV, 29, ubi hac columna interposuit se inter castra Hebræorum, ea illuminando, et castra Ægyptiorum, ea obtenebrand. Secundo, per « nubem, fumum, » id est caliginem et splendorem, symbolice significatur singulare Dei auxilium, gratia et beneficia; per diem significantur res prosperæ, per noctem adversæ, per montem Sion Ecclesia. Sensus ergo est, q. d. Faciet Deus cum Christianis per Christum spiritualiter, quod olim cum Judæis fecit corporaliter et typice, eosque omni ope ac gratia præveniet, diriget, deducet, et proteget ab omni hostium et adversorum incursu; ut eos secure et recto itinere per desertum hujus vitæ in patriam cœlestem perducat: hoc enim significabat columna ducens Hebræos per desertum in Chanaan. Deus enim quasi columna ignis præfulget, et ostendit suis viam salutis: idem quasi nubes caliginosa obumbrat, refrigerat et protegit eos ab æstu tentationis, ut dixi Exodi XIII. Ita S. Hieronymus, Basilius, Cyrillus, item Theodoretus et Procopius, apud Leonem Castrium. Quare recte S. Ambrosius in Serm.: « Omnia, ait, habemus in Christo, et omnia in nobis Christus: si a vulnere curari desideras, medicus est; si febribus æstuas, fons est; si gravaris iniquitate, justitia est; si indiges auxilio, virtus est; si mortem times, vita est; si tenebras fugis, lux est; si cœlum desideras, via est; si cibum quæris, alimentum est. » Et S. Bernardus, serm. 15 in Cant.: « Nomen Jesu, inquit, lucet prædicatum, pascit recogitatum, lenit et ungit invocatum. Quid ita exercitatos reparat sensus, virtutes roborat, vegetat bonos mores, castas fovet affectiones? Nihil ita sicut hoc nomen Jesu iræ impetum cohibet, superbiæ tumorem sedat, livoris vulnus sanat, luxuriæ fluxum restringit, libidinis flammam exstinguit, sitim avaritiæ temperat, ac totius dedecoris pruriginem fugat. Et rursum: Ne mundi gloria et carnis voluptatibus abducaris, dulcescat tibi pro his sapientia Christus, ne seducaris spiritu mendacii et erroris, lucescat tibi veritas Christus; ne adversitatibus fatigeris, confortet te virtus Dei Christus. » Symbolice, nubes hæc in nocte lucens significat divinam consolationem, qua Christus Sanctis tenebras et calamitates mitigat et lenit. Contra vero nubes per diem est afflictio, qua Deus justorum prosperitatem et mundi gloriam (ne ea capiantur et insolescant) temperat et moderatur. Itaque Deus in die prosperitatis protegit suos nube afflictionis, et in nocte afflictionis visitat eos igne divinæ oblectationis et lætitiæ. Tam enim nocet nimia prosperitas quam adversitas. Natura enim nostra in hoc exilio nec magnum ferre potest dolorem, nec magnam lætitiam: illo enim percellimur, et in desperationem labimur; hac vero superbimus et evanescimus. Quare oportet ut mœror oblectatione aliqua spiritali temperetur, et oblectatio mœrore. Non ergo semper lætitiam quæramus, nec dolorem detestemur. Nam utraque, scilicet lætitia in afflictione, et afflictio in lætitia, columna dicitur, sine qua ruet ædificium nostrum. Rursum hæc lux in nocte, hoc est interna consolatio in afflictione, mixta est cum fumo lacrymas movente, hoc est compunctione. Nam Beatis in cœlo purum erit gaudium, et lumen absque fumo, et requies absque labore. Ita H. Pintus. SUPER OMNEM ENIM GLORIAM PROTECTIO. 6. ET TABERNACULUM ERIT IN UMBRACULUM DIEI AB ÆSTU. — Alludit ad tabernaculum Mosaicum, et arcam Testamenti, quæ erat gloria Israel, et cui maxime incubabat columna nubis, indeque se spargebat circumquaque per omnia castra ea obumbrans et ab æstu protegens: hæc autem arca significabat Ecclesiam, omnesque fideles, ut dixi Exodi XXV, 10, q. d. « Super omnem gloriam, » id est super omnem Ecclesiam, vel super omnem locum, in quo fuerint viri gloriosi et sancti, id est in Christum credentes, erit divina protectio, et gratia Spiritus Sancti (cujus columna illa nubis erat typus, uti S. Ambrosius et veteres docent), qua velut tabernaculo et umbraculo ab æstu ardoris et concupiscentiæ, et ab omni pluvia ac turbine tentationum, persecutionum et adversitatum protegentur et abscondentur eruntque tuti et securi. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Hicque sensus est genuinus: hæc enim omnia spectant ad gloriam Christi et Ecclesiæ. Nota: Arca dicitur gloria Israel, primo, quia in arca erant tabulæ legis, quas Moses a Deo acceperat, et juxta eas virga Aaron, et urna cum manna, quæ erant gloria Israel; secundo, quia supra arcam erant Cherubim et propitiatorium quasi thronus Dei, ex quo responsa dabat Pontifici induto Urim et Tummim; tertio, quia arca duxit Hebræos per Jordanem, et per desertum 40 annis, fuitque terror hostium, et scutum ac victoria Hebræorum. Unde capta a Philistæis arca tempore Heli, uxor Phinees ait: « Translata est gloria de Israel, quia capta est arca Dei, » ideoque filium enixa vocavit eum Ichabod, id est, ubi est gloria? q. d. Fuimus Troes, fuit Ilium, et ingens gloria Teucrorum, puta Isacidum et Israelitarum, I Reg. cap. IV, vers. 21. Aliter Sanchez: putat enim hic alludi ad sponsalia et nuptias Synagogæ; hæc enim vocari gloriam, q. d. Super illam gloriam, id est super sponsam ita gloriose ornatam, puta super Synagogam Judæorum, erit divina protectio instar umbellæ, quæ olim in nuptiis novæ sponsæ obtendi solebat; aut instar vestimenti, quo olim sponsus initurus conjugium sponsam tegebat: uti Booz ducturus Ruth texit eam pallio suo, Ruth. III; atque in tabernaculo suo, hoc est in templo quasi thalamo suo, Deus sponsam hanc suam amplectetur, et ab omni malo proteget. Moraliter, nota viros pios a mundo deseri, sed a Deo protegi. Mundani et voluptuarii non capiunt quam suavis, secura ac tranquilla sit vita eorum qui veram pietatem colunt. Hoc est, quod canit Psaltes, Psal. XXX, 21: « Abscondes eos in abscondito faciei tuæ a conturbatione hominum; » et Psal. XXVI, 5: « Quoniam abscondit me in tabernaculo suo: in die malorum protexit me in abscondito tabernaculi sui. » Alludit ad principem, qui eum quem tutissimum esse vult, in suum cubiculum recipit, ne a persequentibus lædatur. Sic enim pro justo se objicit Deus, ut qui eum lædere velit, prius Deum ferire et lædere debeat. Hinc rursum ait Psaltes, Psalm. XC, 1: « Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei cœli commorabitur; » et Paulus, Coloss. III: « Vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. » Idem ergo est esse sanctum, et esse a Deo absconditum et protectum.
4:1
1. Postquam arguit calumniam opprimentium in cap. 2 et 5, in hoc capitulo Propheta ponit consolationem oppressorum; et dividitur in duas partes. In prima consolatur eos contra oppressionem mulierum: in secunda contra oppressionem tyrannorum, ibi, In die illa erit germen Domini in magnificentia et gloria. Solent autem mulieres in tribus molestae esse viris; scilicet in contemptu virorum; et quantum ad hoc dicit: Et apprehendent septem mulieres: quod ad litteram exponit Glossa, quia potuit esse quod post captivitatem interfectis viris multis, mulieres remanserunt plures, ita quod septem quaererent unum virum. Infra 15: Pretiosior erat vir auro, et homo mundo obrizo. Secundo consueverunt esse molestae in superfluo victu et vestitu; et quantum ad hoc dicit: Panem nostrum comedemus; quasi dicat: Non oportebit quod det eis expensas. Proverb. ult.: « Facta est quasi navis insititoris, de longe portans panem suum. Quae-sivit lanam et linum, et operata est consilio manuum suarum. » Tertio sunt molestae in superbiae fastu; et quantum ad hoc dicit: Tantummodo invocetur nomen tuum super nos, ut dicamur tuae uxores: aufer opprobrium nostrum, sterilitatis. Deuteron. 7: « Non erit apud te sterilis utriusque sexus, tam in hominibus, quam in gregibus tuis. »
Sed ex hoc videtur quod sit licitum habere plures uxores, quia domus nunquam consolidabitur per illicitem. P. aeterea. Omne peccatum est innaturale; sed habere unum virum plures uxores est naturale, quia unus potest fecundare plures.
Ad quod dicendum, quod, sicut dicit Philosophus, junctio maris et feminae in hominibus non est tactum propter generationem, sicut in brutis, sed etiam ad commodum vitae: unde maris et feminae sunt diversae operationes, in quibus auxiliantur sibi invicem. Secundum ergo quod aliquid diversimode ordinatur ad hos fines, secundum hoc diversimode dicitur naturale vel innaturale. Id enim quod nullo modo potest stare cum fine dicto, est omnino innaturale, et nunquam potest esse bonum, sicut vitium sodomiticum: et sicut hic, quod una mulier habeat plures viros, quis una non fecundatur a pluribus: et quantum ad vitam civilem, quia una non regitur a pluribus; sed e contra. Aliquid autem potest se habere ad dictum finem indifferenter quantum in se est; et hoc potest determinari diversis temporibus diversimode, secundum diversos casus, per legislatorem; et erit justum positivum, sicut de gradibus consanguinitatis. Aliquid autem est per quod aliquis potest consequi finem, tamen est impeditivum finis, ut in pluribus. Et hoc de se est innaturale; sed potest esse licitum secundum dispensationem legislatoris attendens speciales casus; et hujusmodi est quod unus habeat plures: potest enim unus plures regere secundum vitam civilem, et unus plures fecundare. Sed tamen aliquod impedimentum praestat generationi, cum oporteat semen viri esse digestum; et hoc non potest fieri in frequentier coeuntibus: propter quod frequenter tales steriles sunt. Et adhuc magis impedit communem vitam; quia perfecta amicitia, qualis est inter virum et mulierem uxorem, propter quam etiam homo patrem et matrem derelinquit (Genes. 2), non potest esse ad multas.
2. Hic promittit exaltationem contra tyrannorum oppressiones: et primo quantum ad prosperitatem in temporalibus; secundo quantum ad sanctitatem in spiritualibus, ibi, Et erit omnis qui relictus fuerit in Sion; tertio quantum ad securitatem ab hostibus, ibi, Et creabit Dominus super omnem locum montis Sion. Promittit autem prosperitatem in tribus.
4:2
Primo quantum ad honorem hominum, cum dicit, In die illa, idest post reditum de captivitate, erit germen Domini, idest filii Juda, de quibus infra 5: « Viri Juda germin delectabile ejus; » in magnificentia, quantum ad magna quae facient, et praecipue tempore Machabeorum, et gloria, quantum ad honorem quem recipient. 1 Machabaeorum 15: « Vidit gloriam Simonis, et claritatem in auro et argento, et apparatum copiosum, et obstupuit. » Secundo quantum ad abundantiam fructuum: Et fructus terrae sublimis, idest terrae nascentia in abundantia. Amos ult.: « Comprehendet arator messorem suum, et calcatorem uvae mittentem semen, et stillabunt montes dulcedinem. » Psal. 84: « Terra nostra dabit fructum suum. » Tertio quantum ad laetitiam cordium, Et exultatio his qui salvati fuerint, redeuntes de captivitate. Infra 51: « Gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio, et vox laudis. » Et erit omnis qui relictus fuerit in Sion etc. Hic promittit sanctitatem in spiritualibus: et circa hoc tria facit. Primo promittit sanctitatis divulgatum nomen quod magis alliciebat cupidos gloriae: unde dicit, Et erit, hoc quod sequitur, temporibus illis, Omnis qui relictus fuerit in Sion, in vita, et residuus in Jerusalem, euncutorum voce sanctus vocabitur. Infra 61: Vos sacerdotes Domini vocabimini, Ministri Dei nostri, dicetur vobis. Infra 6: Semen sanctorum erit id quod steterit in ea.
4:3
Secundo ponit sanctificatorum signum: Omnis qui scriptus est in vita in Jerusalem; idest, omnis cujus vitae et generationis processio a parentibus scripta est in annalibus, secundum quod in Esdrae 1 cap. 2, legitur de quibusdam qui usurpant sibi officium, et non est numerata genealogia eorum.
4:4
Tertio sanctificationis modum: Si abluerit Dominus, idest, si tamen ante abluerit sordes, vitiorum, et sanguinem, prophetarum effusum, de medio ejus, non in angulo, in quo notatur publicitas peccati, in spiritu judicii, quantum ad acquitatem poenae, et in spiritu ardoris, idest tribulationis quantum ad acerbitatem. Spiritu, idest vento metaphorice, quo purgatur area. Jer. 4: « Ventus urens in viis quae sunt in deserto: » viae filiae populi mei ad ventilandum, et ad « purgandum. » Et creavit Dominus super omnem locum montis Sion. Hic ostendit securitatem ab hostibus, et servat metaphoram: quia enim tribulationem ardori comparaverat, securitatem comparat nubi et tabernaculo, quibus ab ardore defenditur. Et dividitur in duas partes. Primo ponit divinam protectionem sub similitudine nubis; in secunda sub similitudine tabernaculi, ibi, Et tabernaculum erit in umbraeulum diei ab aestu. Circa primum tria facit. Primo ponit protectionis rationem, Et creavit Dominus. Jam in sua praesentia vel propter certitudinem prophetiae, uitur praeterito pro futuro; et dicit Creavit, qua ex vilissimo statu eos in tantam gloriam promovit, sicut quod creatur ex nihilo fit: Super omnem locum montis Sion, idest Jerusalem, quae subjacet arci Sion, et templo, ubi invocatus est. Ecce ratio protectionis: Jer. 14: « Tu autem in nobis es, Domine, et nomen sanctum tuum invocatum est super nos. » Secundo ponitur ipsa protectio, ibi, Nubem.
4:5
Et ponitur secundum comparationem ad beneficium exhibitum in exitu filiorum Israel de Aegypto: de quo dicitur Exod. 15: « Nunquam defuit eis columna nubis per diem; nec columna ignis per noctem coram populo. » Et ideo ponit hic nubem per diem, quantum ad primum, et fumum, quantum ad secundum, propter duplex ignis beneficium; scilicet caloris contra frigus; et quantum ad hoc dicit, Fumum, in quo notatur flamma, quae est fumus accensus, vel quia est effectus caloris; et splendoris contra tenebras; et quantum ad hoc dicit, Et splendorem. Infra 10: Et erit lumen Israel in igne et sanctus ejus in flamma. Tertio ponit protectionis magnitudinem, Super omnem gloriam: quia protecto qua proteget vos Deus, erit super omnem gloriam prius vobis praestitam quasi excedens eam. Aggai 2: « Magna erit gloria domus istius novissimae plusquam primae. » Et tabernaculum. Hic describit idem beneficium per metaphoram tabernaculi.
4:6
Unde ponit ea ad quae tabernaculum est utile: protegit enim contra solis aestum per umbram; et quantum ad hoc dicit, In umbraculum diei ab aestu, idest in die; secundo protegit contra tempestatis impetum praebens securitatem; et quantum ad hoc dicit, Et in securitate a turbine: turbo enim est ex colluctatione quadam
ventorum: tertio protegit contra pluviarum stilticidium per absconcionem; et quantum ad hoc dicit, Et absconcionem a pluvia. Et secundum hoc tertio designatur persecutio, secundum sui gradum. Infra 52: Erit vir sicut qui absconditur a vento, et celat se a tempestate. Glossae autem tangunt duplex mysterium. Quidam exponunt mulieres pro septem Ecclesiis; et secundum hoc dividitur capitulum in tres partes. Primo ponitur despositio; secundo sponsi exaltatio, ibi, In die illa; tertio sponsae gubernatio, ibi, Et erit omnis qui relictus fuerit in Sion. Despositio autem est per fidem. Oseae 2: « Sponsabo te mihi in fide. » Unde tria ponit. Primo fidei communicationem, Apprehendent per fidem, septem mulieres, septem Ecclesiae, de quibus Apoc. 1: « Joannes septem Ecclesiis quae sunt in Asia, gratia vobis et pax: » in quo omnes continentur secundum regulam tetragramismi et cubi. Virum unum, idest Christum. Cant. ult.: « Apprehendam te, et ducam in domum matris meae, et in cubiculum genetricis meae. » Secundo propationem spei, quae est de sacramento sumendo: Panem nostrum comedemus, corpus Christi nobis datum. Joan. 6: « Panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita; » et quae est de dono virtutis percipiendo: Vestimentis nostris operiemur, idest virtutibus. Ezech. 16: « Vestiti te discoloribus, et calceavi te hyacintho . . . . et indui te subtilibus, et ornavi te ornamenta. » Tertio desiderium sive petitionem caritatis, quae est de consecratione Christiani nominis. Invocetur tantummodo nomen tuum super nos, ut a Christo dicamur Christiani. Act. 4: « Non est nomen aliud sub caelo in quo oporteat nos salvos fieri. » Et de ablatione carminis: Aufer opprobrium nostrum, quod patimur a Judaeis, qui dicunt nos sine lege. Josue 5: « Hodie abstuli opprobrium Aegypti a vobis. »
Nota super illo verbo, Panem nostrum comedemus, quod panis, idest corpus Christi, dat culpae veniam. Math. 6: « Panem nostrum super substantialem da nobis hodie, et dimitte nobis debita nostra. » Dat gratiae vitam. Joan. 6: « Panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. » Confirmat ad pugnam. Psal. 105: « Panis cor hominis confirmat. » Confortat ad viam. 3 Reg. 19: « Ambulavit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadragesima noctibus. » Facit praegustare ipsam gloriam. Sap. 16: « Paratum de caelo panem praestitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habente, et omnis saporis suavitatem. »
Secundum alias Glossas dividitur sic. In prima notatur gratiae plenitudo; in secunda gratiae exaltatio; ibi, In die illa erit germen Domini in magnificentia; in tertia ponitur subditorum benigna gubernatio, ibi, Et erit, omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur. Circa primum tria facit. Primo ponitur donorum abundantia, Septem mulieres, septem dona Spiritus sancti, quae dicuntur mulieres, quia per eas in Deo aliquis generatur et nutritur. Virum unum, idest Christum singulariter, qui solus sine peccato. Joan. 1: « Vidimus eum quasi unigenitum, plenum gratiae et veritatis. » Secundo donorum sufficientia in perfecta fruitione: Panem nostrum comedemus, scilicet patriae, quo fruitur perfecte Spiritus sanctus, cujus sunt dona, sicut et Filius. Joan. 4: « Meus cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me. » In Scripturae attestatione: Et vestimentis nostris operiemur, idest sermone Dei, quo dona ornantur quia ejus. Tertio donorum perfectio per Christum quantum ad collationem salutis: Nomen tuum, idest res nominis, scilicet salus, invocetur super nos, idest in illis qui ex nobis repleti sunt, « quia de plenitudine ejus nos omnes accepimus gratiam pro gratia. » Joan. 1. Ante Christum enim dona non perduebant ad Regnum. Et quantum ad amotionem erroris: Aufer probrirum nostrum, quod patimur a falsis virtutibus, quae nostrum nomen subripunt. Rom. 15: « Nox praecessit, dies actem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis. » Cant. 2: « Capite nobis vulpes parvulas quae demolitur vineas. » Vel opprobrium quod patimur in repulsione hominum, qui nos peccando repellunt. In die illa. Hic ponitur exaltatio: et primo quantum ad miraculorum operationem, In magnificentia. Exod. 15: « Magnificus in sanctitate, terribilis atque laudabilis, et faciens mirabilia. » Secundo quantum ad gloriosam resurrectionem, Et gloria, Infra 52: Consurge, consurge, induere fortitudine tua, Sion. Tertio quantum ad ascensionem: Et fructus terrae, idest filius virginis, sublimis. Infra 52: Ecce servus meus intelleget, exaltabitur et elevabitur et sublimis erit valde; quantum ad totius mundi venerationem, de quo Phil. 2: « Ut in nomine Jesu omne genu flectatur, caelestium, terrestrium et infernorum. » Et exultatio his qui salvati fuerint de Israel. Infra 9: « Lactabuntur coram te sicut qui lactantur in mense, sicut exultant victores capta praeda. » Et erit omnis. Hic ponitur gubernatio: et primo quantum ad sanctificationem; secundo quantum ad sanctificationis ordinem, ibi, Si aluerit Dominus sordem filiarum Sion. Tertio ponit sanctificatorum protectionem, ibi, Et erit Dominus etc. Ad sanctitatem tria requiruntur. Distinctio cum fide; et quantum ad hoc dicit: Qui relictus, a non credentibus electus, quasi distinctus, in Sion, quae specula dicitur, quia fides videt per speculum et in aenigmate: 1 Cor. 13. Et infra 10: In veritate reliquiae convertentur, reliquiae, inquam, Jacob ad Deum forte. Si fuerit populus tuus, Israel reliquiae convertentur. Secundo tranquillitas ad pacem: Residuus, quasi residens, in Jerusalem, quae visio pacis dicitur. Infra 52: Jerusalem civitas sancta. Tertio praedestinatio ad gloriam: Omnis qui
scriptus est. Luc. 10: « Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in caelis. » Apoc. 5: « Non delebo nomen ejus de libro vitae. » Si aluerit Dominus sordes filiarum Sion. Hic ponitur ordo sanctificationis: et primo per baptismi ablutionem: Sordes, vitiorum actualium, et sanguinem, peccati originalis; vel sordes, venialium, sanguinem, mortalium. Ezech. 16: « Lavi te aqua, et emundavi sanguinem tuum a te. » Per poenitentiae discretionem. Spiritu judicii. 1 Cor. 11: « Si nosmetipsos judicaremus, non utique a Domino judicari remur; » sed a caritativa passione. Spiritu ardoris, idest caritatis suae, qua nulla major fuit. Joan. 15: « Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. » Matth. 26: « Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. » Et creavit. Hic ponitur protectio. Et ponit utilitatem protectionis quantum ad protectos: unde, Super omnem; diversitatem quantum ad protegentia, Nubem; et auctoritatem quantum ad affligentia: unde, Per diem. Sed in protectis sunt tria; scilicet eminentia contemplationis in corde, Montem Sion. Psal. 124: « Qui confidunt in Domino, sicut mons Sion; non commovebitur in aeternum qui habitat in Jerusalem. » Laudes confessionis in ore, Invocatus est. Rom. 10: « Omnis quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. » Honestas conversationis in opere, Gloriam. 2 ad Corinth. 1: « Gloria haec est testimonium conscientiae nostrae. » Proteget autem per quatuor. Per speciem obumbrantem, Nubem. Luc. 1: « Virtus Altissimi obumbrabit tibi. » Per compunctionem humilantem, Fumum. Joel. 2: « Dabo prodigia in caelo et in terra, sanguinem et ignem et vaporem fumi. » Per veritatem illuminantem, Splendorem. Luc. 2: « Lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae, Israel. » Per Ecclesiam viventem, Tabernaculum. Apoc. 21: « Ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et habitabit cum eis. » Adversantia sunt tria. Prosperitas elevans, Diem. Adversitas constantiam frangens, Nocte. Psal. 120: « Per diem sol non uret te, neque luna per noctem. » Persecutio affligens, Aestu, per afflictionem. Apoc. 16: « Et quartus Angelus effudit phialam suam in solem. » Et sequitur: « Et datum est illi aestu affligere homines, et igni. » Turbine, per impetum. Infra 21: « Sicut turbines ab Africo veniunt de deserto, veniet de terra horribili. » A pluvia, propter multitudinem. Matth. 7: « Descendit pluvia, venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam; et cecidit. »
4:2
v. 9 « In die illa erit germen Domini in magnificentia et gloria et. fructus terrae sublimis et exsultatio his qui salvati fuerint de Israel » ; —hebr. germen Domini erit magnificentiae et gloriae fructusque terrae. (erit) sublimitati et decori reliquiis Israel. Rem dici praeclaram ipso verborum splendore inlicatur et iam ex norma antea stabilita (1, 21; 2, 41. 17) exspectatur. Germen Domini, id quod Dominus germinare facit, in tali nexu cum de periodo futura splendidissima sermo inferatur, facillime et sua quasi sponte refertur ad promissiones Davidi factas quas ipse David ultimis suis verbis prorsus eodem modo expresserat. Postquam enim retulit David Domini verba, quibus ipsi ex posteris suis oriundus iustus Dominator promittebatur, et postquam beatitatem ab hoc Dominatore afferendam paucis delineavit et domum suam de tam laeta sorte et aeterno Domini pacto beatam dixit, iam omnia complectens in haec prorumpit verba : « omnem salutem meam et omne beneplacitum nonne germinare faciet » (hebr. 2 Sam. 23, 3-8) ? Unde germen Domini complexum quendam dicit e& summam promissionum Davidi factarum, quae cum in Dominatore iusto i. e. in rege Messiae quam perfectissime continerentur et absolverentur, mirum non est ipsum Messiam germinis norine apud prophetas designari. Habes id modo indubitato Ier. 23, 5; 33, 18 « germinare faciam David germen iustitiae », habes idem nomen tamquam Messiae proprium Zach. 3, 8; 6, 12 (hebr. — vide quae ad illos locos in comment. notavi). Atque apud nostrum etiam prophetam nomen eadem significatione esse accipiendum certum efficitur ex appellationibus omnino similibus quibus apud ipsum sine ullo dubio Messias designatur 41, 1. 10; 53, 2 virga, flos, radix, virgultum ; deinde uti hie germen Domini fore dicitur sublimitati et decori reliquiis Israel, ita eadem ratione 98, 5: « in die illa erit Dominus corona gloriae et sertum exsultationis residuo populo suo » ; demum cum 2, 11. 17 tamquam fractus iudicii afferatur « exaltabitur Dominus solus in die illa », hoc nostro loco post iudicium illud per omnes rerum hominumque ordines descriptum iam nihil aliud exspectari potest, quam ut explicetur quae sit et qualis illa Domini exaltatio. Consistitea igitur in Messia et in regno sanctitatis quod ipse est fandaturus, "prout versus sequentes explicant, consistit simal in ea gloria et beatitate quam suis Messias est largiturus, sicut in v. 2 iam clare effertur. Cum igitar exaltatio Domini in Messia habeatur, intima habitudo quae inter Deum et. Messiam intercedit designatur. Dicitur germ?n, quia eum germinare facit Dominus tamquam omnium promissionum summam (cf. 2 Sam. 23, 5), quia surculus ille est quem Dominus ex trunco relicto (cf. 6, 13), ex radice Ies- . se (11, 1) suscitabit, quia ex Deo oriundus singulari prorsus ratione a Deo populo suo donatur. S? germen Domini magis denotat originem divinam et divinam actionem quaein Messiae missione intervenit, membrum parallelum fructus terrae explicite effert originem eius ex stirpe terrena, quippe qui secundum vaticinia iam data oriundus sit ex Iacob, ex stirpe David (Gen. 49, 10. 2 Reg. 71, 14). Unde facile concesseris divinam Messiae naturam et humanam ea appellatione duplici adumbrari (cf. Mald. Malv.). Messias autem, cui omne iudicium a Patre traditum est, iudicio exercito et ipse erit in summa gloria et maiestate et cum suis hane gloriam communicabit ; qua ratione gloria Domini redundaturasitin electos et. quantam beatitudinis copiam ex inexhausto: fonte divino sint percepturi, Isaias saepe cum magnificentia praedicat (cf. 9, 3; 12, 2; 35, 1; 52, 1; 54, L; 60, 1 etc.) et etam hoc loco statim sabdit, in quo proxime illa sublimitas et splendor ille consistat : in vera scil. sanctitate interna et in mira et abundantissima protectione qua suos cireumdabit (v. 3-4; 5-6). tali nomine ipse Messias designatur, obstat ipse loquendi modus hic usurpatus ; neque enim adeo apte dixeris : fructus et opera divina erunt sublimitati et decori populo Dei, aptissime vero ea locutio de Messia usurpatur, de redemptore ac liberatore ; obstat nexus cum 2, 141. 47 quo exaltationem Domini directe et per se enuntiari omnino suadetur. Porro cum v. 2 una enuntiatio complexa contineatur, etiam fructus terrae de eodem dici debet, de quo dietum est germen. Sententia enim in priore membro incepta in altero demum absolvitur et uti germen, ita fructus terrae dicitur esse gloriae et. exsultationi reliquiis Israel. Quare explicatio de uberrimis terrae frugibus (ita volunt Hofmann, Ges. Cheyne) admitti nequit et iam ipsa promissionis magnificentia excluditur, fructus enim et fruges non sunt sublimitati et ornatui decorive comedentibus, etsi vorum est quod illi urgent, tempus messianicum etiam terrae fertilitate commendari apud. prophetas (Os. 2, 91. Ioel 3, 18. Am. 9, 14 etc.). Neque iure dixeris : terrae fertilitatem laudi habitantibus verti, cum sit indicium beneplaciti divini et sanctitatis incolarum ex indole veteris foederis ; nam utut id vere dici potest, hoc loco tamen verbis prophetae nullo modo indicatur. Messiam h. 1. etiam de Lagarde, Semitica I p. 9 agnoscit. Apud LXX legitur ixQypet 6. 0c; ; legit igitur interpres verbum Tv2X idque ex notione apud Syros obvia fulsit, splenduit (cf. Bernstein, Lex. syr. chre* ' stom. Kirsch. p. 421 vel vide in bibliis syr. Hebr. 4, 3) explicavit, Syrus vertit: et erit ortus (apparitio, manifestatio) Domini in gloriam et honorem. In Deo qui splendescet Messiam designari, S. Basil. et Cyr. docent, splendebit autem &v fo^ in consilio i. e. « certo iudicio et consilio, non inconsulte aut effuse id quod ex iudicio bonum est tribuens » (Basil.] vel « prudenter omnia faciet et ' eum sapientia ipsi competenti » (S. Chrys.). Iam explicatur quid iudicio divino efficiendum sit et qualem. gloriam Messias praeprimis in suos sit effusurus ; aderit vera sanctitas (cf. 1, 26), ergo conditio a priore (cf. 2, 6 seq. 3, 9 seq.) omnino diversa ;
Sion in iudicio redimetur (1, 27) et exaltabitur Dominus solus in die illa (2,41. 17), hic estterminus et fructusiudicii imminentis. Quare propbeta iudicio descripto iam ad praeclarum eius exitum convertit sermonem. Quem nexum ita declarat S. CArys.: « quia ex tristium comminatione animum illorum admodum concussit et calamitatem satis traduxit et longo sermone terribilia narravit, ad meliora demum se convertit. Illa enim medicinae optima ratio est non solum secare et urere, sed dolores inde partos duleioribus pharmacislenire; id ipse nunc facit. Neque enim in tristia totum desiturum esse ait, sed malis de medio sublatis meliora eventura esse, neque tantum aerumnarum solutionem fore ait sed etiam multum splendorem magnamque claritatem ». Unde
4:3
v. 8 « et erit omnis qui relictus fuerit in Sion et residuus in Ierusalem sanctus vocabitur, omnis qui scriptus fuerit in vita in Ierusalem » ; — notatu dignum est, iam v. 2 et hic repetitis vicibus inculeari reliquias salvas fore, reliquias scil. secundum electionem gratiae (Rom. 11, 5; S. Basil.). Tempus Messiae vera sanctitate fore conspicuum, continuo apud prophetas asseritur (cf. ad Os. 2, 19; 3, 5. Mich. 4, 2; '1, 18. Soph. 3, 17. Zach. 3, 3; 13, 1; 14, 20)' ; vocabuntur sancti i. e. erunt. sancti eorumque sanctitas ita nota erit, ut tali nomine appellentur et voce hac sibi propria ab aliis distinguantur. Hac ratione per Messiam sanctitas Dei in terra refulget et canticum seraphicum quod Isaias in sua ad munus propheticum electione audivit (6, 3), terram fore plenam gloria De ter sancti, opere impletum iri ostenditur. Ab hac autem sanctitate divelli nequit alterum illud, ut quis seriptus fuerit ad vitam n [erusalem (hebr.). Est enim I»rusalem, uti Ps. 86 canitur, mater populorum ; omnes quos Deus tamquam suos agnoscit et in suorum militum cultorumque censum refert, in lerusalem natos esse et. Sionis cives exsistere oportet. Qui ista civitate donatur, ad vitam scribitur, quia nativitas illa et civitas veram vitam coram Deo largitur et titulum iuris ad vitam coram Deo sempiternam confert. Seriptio autem haec analogice d:c:tur ad similitudinem genealogiarum, qu bus probandum erat quo quis iuris titulo frueretur (cf. Esdr. 2, 62). Uti supra 2, 3 qui salutis participes esse volunt, ad domum ei lacob ascendere dicuntur, ita hoc 'loco ii quibus Messias gloriae et exsultationi futurus est, in lerusalem ad vitam scribi debent i. e. cives debent esse Ierusalem, cives scil. theocratiae; huic theocratiae debent adscribi, ergo ad eam externo etiam et visibili modo pertinere ita, ut tamquam tales cognosci et ab al'is digno- Sci possint. In Ierusalem autern, uti Ps. 86 praesertim ex verbis hebraeis edocemur, nova donantur nativitate: omnis qui natus est ibi et solum qui natus est ibi, in libros et censum Domini refertur. Egregie ergo adumbratur renascentia spiritualis, qua quis civis efficitur theocratiae. Cum dicatur scriptus est, sua sponte quoque admonemur libri vitae (cf. Ex. 32, 32. Dan. 12, 1. Phil. 4, 3. Luc. 10, 20. Hebr. 12, 13) — unde multi verba ea explicant de praedestinatis (Malv. qui affert Act. 13, 48 ; Mald. For. Mar. Sasb. ; sim. iam S. Basil. Euseb. Cyr. Theod.), idque eatenus vere, quia demum ii soli qui metam attingunt beatissimam stabili ratione scripti suntad vitam vel inter vivos (cf. Lap. Men. Calm.). Verba sane ita seliguntur, « ut scias non fortuito casu salutem nactos esse eos qui per culum effugerunt, sed coelestis sententiae decreto munitos etiam in mediis malis non captos fuisse » (S. Chrys.). Denuo effertur « modus sanctificationis » (S. T/iom.) i. e. qualiter et a quo sanctitas illa sit efficienda, per Dominum scil. sanctitatis auc orem et ultorem omnis iniqu' tatis ; ideo
4:4
v. 4 « si abluerit. Dominus sordes filiarum Sion et sanguinem lerusalem laverit de medio eius in spiritu iudicii et spiritu. ardoris » ; — idem duo ordines recensentur, qui v. 12; sanguinem de caedibus et variis iniustitiis dici planum est. et. designari perversitatem exactorum (cf. 1, 13) Deus, ignis consumens (Deut. 4, 24), iudiciis suis et castigationibus peccatorum maculas exuret et purgabit; cf. 1, 25 « excoquam ad purum scoriam tuam » (cf. S. Cyr. Chrys. Theod. Haim. Sanct. For. Tir.). Woc sensu igitur spiritus iudicii est punitio, vindicta, ultio; idemque est spiritus ardoris vel com- bustionis, ignis scil. urentis, purgantis et excoquentis !. Cernit S. Thom. in iud cio aequitatem poenae, in ardore tribulationis acerbitatem. Verba eo aptiora sunt quia Deus revera per spiritum suum i.e. ope.gratiae quain homines agit peccata emundat et infusione gratiae corda purgat. Quare latiore quodam sensu dici potest cum E'iseb. : « consideres velim annon hic sermo apprime conveniat cum evangelico illo testimonio de Servatore nostro : ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igne » sim. S. lir. Basil. Th?od. Cyr. Theodo-us heracl. Malv. Lap. Wunc spiritum divinum cordibus infundit, « quo quidem homines a lib:dine et immanitate ad iustitiae et. benignitatis summum stud:um traducet humanasque meat?s cupiditate rerum coelestium atque divinarum acriter inflammabit » (Osor.). Hisce ulterius adnectitur, quomodo gloria et exsultatio futura sit salvatis
4:5
v. 8. « et creabit Dominus super omnem locum montis Sion et ubi invocatus est, nubem per diem et fumum et splendorem ignis flammanlis in nocte ; super omnem e vim gloriam protectio » ; — hebr. super omnem locum montis Sion et sper coetum eius ? (cf. 4, 13) i.e. super omnes qui ibi in monte Sion coetus sacros celebrant, ad montem demus Dei ascenduat. Mons enim, uti fert vaticinium 9, 9-4, sacrae theocratiae sedes est ad quam nationes congregantur, Mons ergo Sion et sacer eius coetus nihil aliud est nisi haec theocratia ex omnibus gentibus coalescens. Iste populus Dei iisdem fruiturfavoribus et beneficiis divinis, quibus olim Israel ex Aegypto est liberatus et per desertum ductus ; immo maior:bus. Prophetam enim alludere ad nubem et flammam ignis qua olim Deus populum süum ex Aegypto deduxit, manifestum est. (cf. Ex. 13, 21; 14, 19; 40, 34. Num. 9, 15; 14, 14). Nubes illa et fumus quo templum Salomonis in die dedicationis implebatur (3 Reg. 8, 10) Deum peculiari ratione inter populam suum inhabitare eique praesentem assistere demonstravit. Operuit nubes tabernaculum foederis (Num. 9, 18 seq.) vel requievit in alis cherubim super arcam foederis (unde Deus sedens super cherubim d:cebatur ; cf. 1 Reg. 4, 4.2 Reg.6, 2). Tum autem illam dicitexpansum iri super omnem locum montis Sion et super coetum eius 1.'e. super omnem theocratiam, quae tota sanctuarium Dei est, ita ut remoto velamine veteris foederis omnibus pateat accessus ad Dezm. Iam inde collige quantum praestet nova tleocratia prae vetere. Nubes illa 1. Explicari quoque potest spiritus perditionis vel internecionis, quia 72 in piel saepe symbolum Dei praesentis non in solo requiescit sanctuario, verum omnem theocratiae regionem obumbrat, ergo omnem eius regionem ad sanctuarii dignitatem consecrat et elevat. Uti Deus populo. israelitico suam praesentiam insigni modo exhibuit ac demonstravit, ita populo novi foederis i. e. temporis messianici etiam excellentiore ratione exhibebit. Et revera quidem, uti vetus sanctuarium symbolo illo erat dedicatum, ita templa nostra vera Christi Domini in s. Eucharistia praesentia sunt consecrata. Per nubem illam in deserto Deus populo viam demomstrabat; « Dominus autem praecedebat eos ad ostendendam viam per diem in columna nubis et per noctem in columna ignis, ut dux esset itineris utroque tempore » (Ex. 13, 21) ; per nubem eos protegebat « expandit nubem in protectionem eorum » (Ps. 104, 39). Proinde in nova quoque theocratia aderit quo certo et tuto atque modo omnibus claro et perspicuo via demonstretur tempore peregrinationis ad patriam coelestem, aderit insignis divina protectio : super omnem gloriamprotectioi. e. haec theocratia gloriosa, in qua divina gloria resplendet et quae propterea ipsa vocatur gloria, excellentissimo modo opem divinam et protectionem habebit; eamque propheta alterius describit
4:6
v. 6 « et tabernaculum erit in umbraculum diei ab aestu et. in securitatem et absconsionem a lurbine et a pluvia » ; — 1. e. ea protec-. tio erit instar tabernaculi quod Deus condidit, ut sit umbraculum ab aestu diei gratam praebens umbram et refrigerium ab aestu, ut sit simul refugium ac securum receptaculum et operimentum, quando imbres et pluviae ingruunt. Erunt igitur in nova quoque theocratia tempore peregrinationis aestus et nimbi, hostes varii et pericula, quibus theocratia obiicitur. Sed adversus omnes impetus hostiles tutum praebet refugium tabernaculum Dei. Videtur quidem tabernaculum esse fragile aliquid et humile neque satis aptum ad arcendos imbrium ac turbinum impetus; at cum posuerit illud Deus qui infirma eligit, ut confundat fortia, etiam hic valet illud : quod infirmum est Dei fortius est hominibus. Hac enim appellatione egregie designatur Ecclesia Dei, vera illa theocratia, quae inermis quidem ac debilis et bellico apparatu destituta videtur, at protectione Dei munita omnibus armis evadit fortior ; ea imagine adumbraiur quod explicatius legimus apud Ezechielem, qui hostes theocratiae ita loquentes facit: « ascendam ad terram absque muro, veniam ad quiescentes habitantesque secure; hi omnes habitant sine muro, vectes et portae non sunt eis » (Ez. 38, 11) i. e. quae est Ecclesiae conditio ab armis et munimentis humanis aliena, hostes quasi alliciuntur, ut audacius ac fidentius in eam irruant; at, uti h. l. iam Theod. monet, portae inferi non praevalebunt adversus eam. Hisce species illa ac forma Ecclesiae 2, 2-4 proposita praeclare absolvitur : docetur enim in ea adfore insigni quadam ratione praesentiam ac gloriam Dei, adfore eximiam sanctitatem ac protectionem divinam, qua omni impetu hostili evasura sit superior, adfore in ea demum cuncta illa quibus qui ad patriam coelestem iter instituunt indigbnt. « Magna quidem olim Deus praestitit veteri populo, sed multo maiora praestabit Ecclesiae suae ex omni natione congregandae, omni cura eam fovebit, peculiari auxilio defendet, omni diligentia in via veritatis diriget et in eminentiori salutis gradu collocabit » (Sasb.). Quae omnia bona uti a Messia redundant in Ecclesiam, ita vicissim ipsius Messiae gloriam ac sublimitatem annuntiant. Tali enim theocratia constituta Messias revera erit magnificentiae et gloriae, erit sublimitati et decori omnibus suis electis, eos defendet ab hostibus et internis et externis et larga. gratiarum ac consolationum fluenta iis communicabit; « ut enim vitae huius aestum et probationes quae ex tentationibus proficiscuntur atque ustiones fugiant hi qui Sion intelligibilem habitant i. e. Ecclesiam, nubis instar propemodum impendebit et protector erit Christus, ipse ignorantiae et diabolicae nequitiae dispellet tenebras, illucescens menti tamquam lux in caligine et tamquam ignis coruscatio » (S. Cyr.). Aliqui v. 6 ita concipiunt : Sion erit tabernaculum (cf. Del. Rohl.); alii verba &rete coniungunt cum antecedentibus: super omnem gloriam erit protectio et tabernaculum in umbraculum diei etc. (cf. Naeg.). Sed prius non placet, quia Sion etiam - in antecedentibus non est subiectum grammaticale, ergo supplelio durior e.t neque ullo pacto necessaria. Alterum admitti potest; sensus eril idem, at sentenlia exsislet iusto longior atque protraeta nimis neque adeo placet diei : super omnem gloriam erit tugurium (137). Quare praeferri debet quod habet vulg. et ita textum hebr. multi concipiunt (cf. Kn. Drechsl. Net.). Aliter iungit Bred. : super omnia (erit) gloria; ' teguinentum et tectum erit in umbram die ab aestu ete.
4:1
… ordine al futuro M.; per questo Giuda non può perire (Is. 7, 7; A. Pohl, Historia populi Israel, Roma 1933, p. 133 sg.); ecco perché i profeti danno i più bei vaticini messianici immediatamente dopo l'annunzio delle devastazioni e della rovina del regno (Is. 4, 1 sgg.; 7, 14 b dopo il v. 25; 8, 5-8; 8, 23-9, 1 [ebr.]; 11, 1; Ez. 17, 22 sg.; ecc.). È una connessione logica e nient'affatto temporale; così per l'altra, tra restaurazione e regno del …
4:2
… nelle quali l'eletto a compiere la grande opera di Jahweh vien chiamato: « David mio servo » (Ex. 37, 25), « Jahweh nostra giustizia » (Ier. 23, 6; 33, 16), « servo di Jahweh » (Is. 52, 13), « Pastore » (Ex. 33, 23; cf. Mi. 5, 3), « germe, polone » (Is. 4, 2; 11, 1; Ier. 23, 5) (M.-J. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.