The Iewes shal be depriued of wise men, 4. and be subiect to childish, and effeminate gouerners, 8. for their greuous sinnes. 16. The proud, curious, and lasciuious attyre of their wemen, 24. shal be turned into ignominie, and sorow.
1For behold the sovereign Lord of hosts shall take away from Jerusalem, and from Juda the valiant and the strong, the whole strength of bread, and the whole strength of water.Imperocché ecco, che il dominatore Signore degli eserciti torrà a Gerusalemme, ed a Giuda i robusti, e i forti, tutto il sostentamento del pane, tutto il sostentamento dell'acqua.FOR behold the dominatour the Lord of hostes shal take away from Ierusalem, and from Iuda the valiant and the strong, al strength of bread, and al strength of water.Ecce enim Dominator, Dominus exercituum, / auferet a Jerusalem et a Juda / validum et fortem, / omne robur panis, et omne robor aquæ; 2The strong man, and the man of war, the judge, and the prophet and the cunning man, and the ancient.I forti, e gli uomini battaglieri, il giudice, e il profeta, e l'indovino, e il seniore.The strong, and the man of warre, the iudge, and the prophete, and southsayer, and the ancient.fortem, et virum bellatorem, / judicem, et prophetam, et ariolum, et senem; 3The captain over fifty, and the honourable in countenance, and the counsellor, and the architect, and the skilful in eloquent speech.Il capo di cinquant'uomini, e l'uomo di orrevol faccia, e il consigliere, e l'artefice sapiente, e l'uomo prudente nel mistico parlare.The prince ouer fiftie, and the honorable of countenance, and the counseler, and the wise of workemasters, and the skilful of mystical speach.principem super quinquaginta, et honorabilem vultu et consiliarium, / et sapientem de architectis, et prudentem eloquii mystici. 4And I will give children to be their princes, and the effeminate shall rule over them.E darò loro per principi dei ragazzi, e saran dominati da uomini effeminati.And I wil geue children to be their princes, and the effeminate shal rule ouer them.Et dabo pueros principes eorum, / et effeminati dominabuntur eis; 5And the people shall rush one upon another, and every man against his neighbour: the child shall make a tumult against the ancient, and the base against the honourable.Il popolo si leverà a furore, uomo contra uomo, e ciascuno contro il suo prossimo. Insolentirà il ragazzo contro il seniore, e il plebeo contro il nobile.And the people shal rush violently, man against man, and euerie one against his neighbour: the childe shal make tumult against the ancient, and the base against the noble.et irruet populus, vir ad virum, / et unusquisque ad proximum suum; / tumultuabitur puer contra senem, / et ignobilis contra nobilem.
6For a man shall take hold of his brother, one of the house of his father, saying: Thou hast a garment, be thou our ruler, and let this ruin be under thy hand.Perocché uno piglierà per mano il suo fratello della famiglia di suo padre (dicendo): Tu se' ben vestito, sii tu nostro principe: porgi la mano tua a questa rovina.For a man shal take hold of his brother, one of the house of his father: Thou hast a garment, be thou our prince, and let this ruine be vnder thy hand.Apprehendet enim vir fratrem suum, / domesticum patris sui: / Vestimentum tibi est, princeps esto noster, / ruina autem hæc sub manu tua. 7In that day he shall answer, saying: I am no healer, and in my house there is no bread, nor clothing: make me not ruler of the people.Risponderà egli allora: Io non son medico, e in casa mia non è pane, né vestimento, non mi fate principe del popolo.He shal answer in that day, saying: I am no physicion, & in my house there is no bread, nor garment: do not appoint me prince of the people.Respondebit in die illa, dicens: / Non sum medicus, / et in domo mea non est panis neque vestimentum: / nolite constituere me principem populi. 8For Jerusalem is ruined, and Juda is fallen: because their tongue, and their devices are against the Lord, to provoke the eyes of his majesty.Imperocché Gerusalemme va in rovina, e Giuda si perde: perchè la loro lingua, e i loro disegni sono contro il Signore, fino ad irritare gli occhi della sua maestà.For Ierusalem is gone to ruine, and Iuda is fallen: because their tongue, & their inuentions were against our Lord, to prouoke the eyes of his maiestie.Ruit enim Jerusalem, et Judas concidit, / quia lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum, / ut provocarent oculos majestatis ejus. 9The shew of their countenance hath answered them: and they have proclaimed abroad their sin as Sodom, and they have not hid it: woe to their souls, for evils are rendered to them.La vista della propria lor faccia darà ad essi risposta: perocché come Sodoma si vantavano del lor peccato: guai all'anima loro; perocché son dati loro i mali in ricompensa.The knowlege of their face hath answered them: and they haue proclaimed their sinne as Sodom, neither haue they hid it: woe to their soule, because euils are rendered to them.Agnitio vultus eorum respondit eis; / et peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt, nec absconderunt. / Væ animæ eorum, quoniam reddita sunt eis mala ! 10Say to the just man that it is well, for he shall eat the fruit of his doings.Dite al giusto, bene sta; perchè egli si goderà i frutti de' suoi consigli.Say to the iust that it is wel, because he shal eate the fruite of his inuentions.Dicite justo quoniam bene, / quoniam fructum adinventionum suarum comedet.
11Woe to the wicked unto evil: for the reward of his hands shall be given him.Guai all'empio malfacente; perocché saragli renduto quel, che han fatto le mani di lui.Woe to the impious vnto euil: for the reward of his handes shal be made to him.Væ impio in malum ! / retributio enim manuum ejus fiet ei. 12As for my people, their oppressors have stripped them, and women have ruled over them. O my people, they that call thee blessed, the same deceive thee, and destroy the way of thy steps.Il popolo mio è spogliato da' suoi esattori, ed è signoreggiato da donne. Popolo mio, quei, che te dicon beato, t'ingannano, e guastano la strada, che tu dei battere.My people their exactours haue spoyled, & wemen haue ruled ouer them. My people, they that cal thee blessed, the same deceiue thee, and dissipate the way of thy steppes.Populum meum exactores sui spoliaverunt, / et mulieres dominatæ sunt eis. / Popule meus, qui te beatum dicunt, ipsi te decipiunt, / et viam gressuum tuorum dissipant. 13The Lord standeth up to judge, and he standeth to judge the people.Si presenta il Signore per far giudicio, e siede per far giudicio dei popoli.Our Lord standeth to iudge, and he standeth to iudge peoples.Stat ad judicandum Dominus, / et stat ad judicandos populos. 14The Lord will enter into judgment with the ancients of his people, and its princes: for you have devoured the vineyard, and the spoil of the poor is in your house.Verrà il Signore a far giudicio dei seniori del popol suo, e de' suoi principi; imperocché voi avete divorata la mia vigna, e in casa vostra son le rapine fatte al povero.Our Lord shal come to iudgement with the ancients of his people, and his princes: for you haue deuoured the vineyard, and the spoile of the poore is in your house.Dominus ad judicium veniet / cum senibus populi sui, et principibus ejus; / vos enim depasti estis vineam, / et rapina pauperis in domo vestra. 15Why do you consume my people, and grind the faces of the poor? saith the Lord the God of hosts.E perchè stritolate voi il mio popolo, e pestate le facce de' poveri, dice il Signore Dio degli eserciti?Why do you consume my people, and grinde the faces of the poore, sayth our Lord the God of hostes?Quare atteritis populum meum, / et facies pauperum commolitis ? / dicit Dominus exercituum. 16And the Lord said: Because the daughters of Sion are haughty, and have walked with stretched out necks, and wanton glances of their eyes, and made a noise as they walked with their feet and moved in a set pace:E il Signore ha detto: Dappoiché le figliuole di Sion si sono inalberate, e passeggiano col collo interato, e sen vanno ammiccando co' loro occhi, e si pavoneggiano, e tripudiano andando coi loro piedi, e a passi studiati camminano;And our Lord sayd: for that the daughters of Sion are haughtie, and haue walked with stretched out necke, and went with twinglings of eies, and clapped their handes, walked on their feete, and ietted in a set pace.Et dixit Dominus: / Pro eo quod elevatæ sunt filiæ Sion, / et ambulaverunt extento collo, / et nutibus oculorum ibant, / et plaudebant, ambulabant pedibus suis, / et composito gradu incedebant;
17The Lord will make bald the crown of the head of the daughters of Sion, and the Lord will discover their hair.Toserà il Signore la testa delle figliuole di Sion, e il Signore le spoglierà di capelli.Our Lord shal make balde the crowne of the daughters of Sion, and our Lord shal discouer their haire.decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, / et Dominus crimen earum nudabit. 18In that day the Lord will take away the ornaments of shoes, and little moons,In quel dì il Signore farà sparire l'ornato de' calzari, e le lunette,In that day shal our Lord take away the ornament of shoes, and litle moones.In die illa auferet Dominus ornamentum calceamentum, 19And chains and necklaces, and bracelets, and bonnets,E i vezzi di perle, e i monili, e i braccialetti, e le scuffie,And cheynes, and ouches, and bracelettes, and bonnettes.et lunulas, et torques, / et monilia, et armillas, et mitras, 20And bodkins, and ornaments of the legs, and tablets, and sweet balls, and earrings,E le corone, e le gambiere, e le catenelle, e i vasetti a odori, e gli orecchini,And the sheading combes, and sloppes, and tablettes, and sweete balles, and earlets.et discriminalia, et periscelidas, et murenulas, / et olfactoriola, et inaures, 21And rings, and jewels hanging on the forehead,E gli anelli, e le gemme pendenti sulla fronte,And ringes, and pearles hanging on the forehead.et annulos, et gemmas in fronte pendentes, 22And changes of apparel, and short cloaks, and fine linen, and crisping pins,E le mute degli abiti, e le mantellette, e i candidi veli, e gli spilloni,And changes of apparel, and shorte clokes, and the fine linen, and nedles, and loking glasses, and launes,et mutatoria, et palliola, / et linteamina, et acus, 23And lookingglasses, and lawns, and headbands, and fine veils.E gli specchi, e i lini finissimi, e le bende, e le vesti da estate;and headbands, and bonegraces.et specula, et sindones, / et vittas, et theristra. 24And instead of a sweet smell there shall be stench, and instead of a girdle, a cord, and instead of curled hair, baldness, and instead of a stomacher, haircloth.E invece di odori soavi avranno fetore, e per cintura una corda, e in cambio de' capelli arricciati avran la calvizie, e per fascia pettorale il cilizio.And for swete sauour there shal be stinke, and for a girdle a corde, and for frisled haire baldnes, and for stomacher hairecloth.Et erit pro suavi odore fœtor, / et pro zona funiculus, / et pro crispanti crine calvitium, / et pro fascia pectorali cilicium.
25Thy fairest men also shall fall by the sword, and thy valiant ones in battle.I più avvenenti ancora de' tuoi uomini periranno di spada, e i tuoi campioni in battaglia.Thy fayrest men also shal fal by the sworde, and thy strong ones in battle.Pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent, / et fortes tui in prælio. 26And her gates shall lament and mourn, and she shall sit desolate on the ground.E le porte di lei saranno in tristezza, ed in lutto, ed ella desolata sarà assisa per terra.And her gates shal lament and moorne, and she shal sit desolate on the ground.Et mœrebunt atque lugebunt portæ ejus, / et desolata in terra sedebit.
3:1
Haydock
Strong. Hebrew and Septuagint imply, "woman." (Haydock)
St. Cyprian
Validam. (St. Cyprian, Test. i.)
St. Jerome
After the death of Christ, the Jews had none strong. (St. Jerome)
Calmet
Strength. Hebrew, "staff," or support (Leviticus 26:26.) in the dreadful famine which fell on Jerusalem, Lamentations 4:5, 10. Who then shall rely on the power of any man? (Chap. 2:22.) (Calmet)
Worthington
The Jews were depressed at the sieges of their city, and will be so till the end of the world. (Worthington)
3:2
3:3
Countenance. Septuagint, "the admired counsellor," (Haydock) who came into the king's presence.
Calmet
Architect. 4 Kings 24:14. (Calmet)
Haydock
Eloquent. Literally, "mystic." (Haydock)
Aquila and Symmachus, "enchanter."
3:4
Haydock
Effeminate. Hebrew, "babes." Septuagint, "scoffers." Aquila, etc., "changers," (Calmet) who give way to unnatural excesses, Romans 1:27. (Haydock)
Some manifest a prudence beyond their years: but the last kings of Juda did not, 2 Paralipomenon 36:1., and Ecclesiastes 10:16.
3:5
People. They were divided, whether they should continue to obey Nabuchodonosor, or listen to the Egyptians. Ismael slew Godolias, Jeremias xli.
3:6
Garment. They were ready to follow any, who was not quite destitute, like themselves, Jeremias 39:10.
Ruin. Fallen people.
3:7
3:8
Menochius
For. The prophet tells what will happen. (Menochius)
Haydock
And their. Septuagint, "are sinful, disbelieving what regards the Lord. Wherefore now their glory is brought low." (Haydock)
Calmet
They must have followed a very different Hebrew copy from ours. (Calmet)
3:9
Worthington
Shew, (agnitio.) "Knowledge." (Worthington)
Calmet
Impudence, etc. (Calmet)
Calmet
Hacurath (Haydock) occurs no where else. (Calmet)
Menochius
From their countenance we may judge that they are proud, etc. (Menochius)
3:10
Calmet
Well. Jeremias (xxxix. 11.) was treated by the enemy with great respect. Septuagint, "having said, let us bind the just man, for he is troublesome, (Haydock) or displeasing (Calmet) to us. Hence they," etc. (Haydock) (Wisdom 2:12.) Many of the Fathers quote it thus. But our version agrees very well with the original, as Isaias joins consoling predictions with those which are of a distressing nature. (Calmet)
Houbigant
Yet the Septuagint seem to have thrown light on the Hebrew by supplying an omission from the book of Wisdom. (Houbigant)
Thus all must be explained of the wicked, whose malice shall be punished.
Haydock
He shall. St. Jerome and all versions read, "they shall eat the fruit of their doings, or devices." Fructum adinventionum suarum comedent. (Haydock)
Calmet
All who hear of this must applaud the just God for acting well in their punishment. According to the Septuagint, Christ and his adversaries are clearly pointed out. (Calmet)
3:12
Haydock
Women. "Let no women be our senate, as the impious Porphyrius objects." The scribes and Pharisees sought for lucre and pleasure. The teacher approved by the Church must excite tears and not laughter; he must correct sinners, and pronounce no one blessed. (St. Jerome) (Haydock)
Calmet
The last kings of Juda were real tyrants, and weak as women. (Calmet)
Blessed. Protestants' marginal note, and the text has, "lead thee."
3:16
St. Jerome
Pace. Protestants, "and making a tinkling with their feet," (Haydock) by means of little rings round their legs. (Calmet) Stridore ad se juvenes vocat. (St. Jerome, ep. xlvii.)
Worthington
The daughters of Sion, denote all the cities and villages which were defaced by the Chaldeans, and still more by the Romans, forty years after Christ. (St. Jerome) (Worthington)
3:17
Bald. Like slaves, Deuteronomy 21:12.
Hair. Hebrew and Septuagint, "shame."
3:18
Calmet
Of shoes. Hebrew, "gold tissue," Psalm 44:14. This term occurs no where else, and many of these superfluous ornaments are not well known. But we may conclude that they are pernicious to a state, and hateful to God. (Calmet)
Tertullian
Decorem....invitatorem libidinis scimus. (Tertullian, cult.)
3:24
Stench. The Jews are noted on this account, as if in consequence of this curse, or of their being confined to prisons, etc. Foetentium Judaeorum et tumultuantium saepe taedio percitus.
Marcellin ii
M. Aurelius "was often weary of the stinking and seditious Jews." (Marcellin ii.)
3:25
Calmet
Fairest. They shall not be spared. (Calmet)
"As they have perished by their beauty, their fairest," etc. (Chaldean)
3:26
Ground. The posture of captives, Lamentations 1:1.
3:1
This was fulfilled first in the captiuitie of Babylon and more notoriously after Christs passion, in the destruction of Ierusalem, and dispersion of the Iewes: euen to this day: and yet forward, til nere the end of this world.
3:12
An Ecclesiastical preacher must not flatter the people. He must moue teares (sayth S. Ierom) not laughter.
3:14
Concordanza Apoc. 1.
3:16
By the metaphor of wemen, S. Ierom vnderstandeth the cities of Iurie, of which Ierusalem was the head, and Sion the chiefe place there of, al which were defaced, by the Babylonians, but more fully destroyed by Titus and Vespatian, fourtie yeares after Christs Passion.
3:1
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… For “the Lord of Sabaoth hath taken away , among the Jews from Jerusalem,” among the other things named, “the wise architect” too,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.23
… Consider whether what follows in the prophet has not received its fulfilment: “The Lord of hosts hath taken away from Judah and from Jerusalem, amongst other things, both the prophet and the wise artificer;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.19
… and the fact that “there is no more a prophet,” and that they say, “We no longer see signs;” for the Lord says, “He hath taken away from Judæa and from Jerusalem,” according to the word of Isaiah, “Him that is mighty, and her that is mighty, a powerful giant,” etc., down to the words, “a prudent hearer.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.23
… and, behold, they shall come swiftly with lightness; they shall not hunger nor thirst.” Also in the same place: “Behold, therefore, the Ruler, the Lord of Sabaoth, shall take away from Judah and from Jerusalem the healthy man and the strong man, the strength of bread and the strength of water.”
3:2
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.8
… This result the case itself shows; for after this time the Spirit of the Creator never breathed amongst them . From Judah were taken away “the wise man, and the cunning artificer, and the counsellor, and the prophet;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 3
… It is also shown in a mystery that the Son of God, in order to restore the Church, took upon Himself the mystery of a human body, casting off the Jewish people, from whom the counsellor and the prophet and the miracles of the divine benefits were taken away,
3:3
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.27
… cajoling the people, loving gifts, pursuing rewards, robbing the poor of the rights of judgment, that they might have the widow for a prey and the fatherless for a spoil. Of these Isaiah also says, “Woe unto them that are strong in Jerusalem!” and again, “They that demand you shall rule over you.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.6
… What has he also to do with illustrations from our God? For when (the apostle) calls himself “a wise master-builder,” we find that the Creator by Isaiah designates the teacher who sketches out the divine discipline by the same title, “I will take away from Judah the cunning artifi cer ,”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 1.2
2. If “To the fool on his asking for wisdom, wisdom shall be reckoned,” at how high a price shall we value “the wise hearer” who is quoted by the Prophet in the same verse with “the admirable counsellor”?
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 1
In the words of the prophet we find the wise hearer mentioned with the excellent councillor.
3:4
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.56
… Such was Paul, and everyone of like spirit with him. But we fear that, in comparison with them, we may be foolish princes of Zoan, or extortioners, who exact the fruits of the ground, or falsely bless the people: and further make themselves happy, and confuse the way of your feet, or mockers ruling over you, or children in authority,
3:7
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.56
… and further make themselves happy, and confuse the way of your feet, or mockers ruling over you, or children in authority, immature in mind, not even having bread and clothing enough to be rulers over any;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
… Yet preach they did, and there were many sent forth for this very purpose. And whence does it appear that these are those persons sent? Then he brings the prophet in next, who says, “How beautiful are the feet of them that preach the Gospel of peace, and bring glad tidings of good things!” (
3:9
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 6
… “The assembly of the wicked surrounded me; they encompassed me as bees do a honeycomb,” and “upon my garment they cast lots.” Since, therefore, He was about to be manifested and to suffer in the flesh, His suffering was foreshown. For the prophet speaks against Israel, “Woe to their soul, because they have counselled an evil counsel against themselves,
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 17
… ‘Woe unto their soul! because they have devised an evil device against themselves, saying, Let us bind the righteous, for he is distasteful to us. Therefore they shall eat the fruit of their doings. Woe unto the wicked! evil shall be rendered to him according to the works of his hands.’ And again, in other words:
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 133
… But now the Lord shall assist His people to judgment, and He shall enter into judgment with the elders of the people and the princes thereof. But why have you burnt up my vineyard? and why is the spoil of the poor found in your houses? Why do you wrong my people, and put to shame the countenance of the humble?’
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 136
… But the highest pitch of your wickedness lies in this, that you hate the Righteous One, and slew Him; and so treat those who have received from Him all that they are and have, and who are pious, righteous, and humane. Therefore ‘woe unto their soul,’ says the Lord,
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 137
And as they kept silence, I continued: “My friends, I now refer to the Scriptures as the Seventy have interpreted them; for when I quoted them formerly as you possess them, I made proof of you [to ascertain] how you were disposed. For, mentioning the Scripture which says, ‘Woe unto them! for they have devised evil counsel against themselves, saying’
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
… Jews, meditating death against the Life , and devising unreasonable things against the ‘Word of the Father .’ For who that looks upon their dispersion, and the desolation of their city, may not aptly say, ‘Woe unto them, for they have imagined an evil imagination, saying against their own soul, let us bind the righteous man, because he is not pleasing to us
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 19
… But this wearied them, for they were not anxious to understand, ‘for had they known, they would not have crucified the Lord of glory .’ And what their end is, the prophet foretold, crying, ‘Woe unto their soul, for they have devised an evil thought, saying, let us bind the just man, because he is not pleasing to us
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.12
12. They bound Jesus, and brought Him into the hall of the High-priest. And wouldest thou learn and know that this also is written? Esaias says, Woe unto their soul, for they have taken evil counsel against themselves, saying, Let us bind the Just, for He is troublesome to us
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 20
… It is related also in the Gospels that He was bound. This also the word of prophecy had foretold by Isaiah, saying, “Woe unto their soul, who have devised a most evil device against themselves, saying, Let us bind the just One, seeing that He is unprofitable to us.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.31
… But, when any bad man shamelessly courts notice, then the more freely he perpetrates every wickedness, the more does he come even to think it lawful; and in what he imagines to be lawful he is without doubt sunk ever more and more. Hence it is written, They have declared their sin as Sodom, neither have they hidden it (
3:10
sant'Egesippo † 180 d.C. Fragments from His Five Books of Commentaries on the Acts of the Church 1
Concerning the Martyrdom of James, the Brother of the Lord, from Book V.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 2.23.15
15. And they cried out, saying, ‘Oh! oh! the just man is also in error.’ And they fulfilled the Scripture written in Isaiah,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 2.6
… They too are just who for His Name’s sake have given themselves up to death, they are unjust who have avoided it. Of them it says: What profit is there in my blood? that is: what advance has my justice made? Wherefore they also say: “Let us bind the just, for he is useless to us,”
3:11
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.30
… but it should be our ambition to procure the reward for a greater number of good deeds, since “with what measure we mete, it shall be measured to us,” and, “according to the works of our own hands shall it happen unto us,”
3:12
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.15
… “Woe unto you, when all men shall speak well of you! for so did their fathers to the false prophets.” With equal stress does the Creator, by His prophet Isaiah, censure those who seek after human flattery and praise: “O my people, they who call you happy mislead you, and disturb the paths of your feet.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 27.2
2. Yet how can those mourn and repent, whose groanings and tears some of the presbyters obstruct when they rashly think that they may be communicated with, not knowing that it is written, “They who call you happy cause you to err, and destroy the path of your feet?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 14
… Nor do I say this in such a way as that I would burden the cases of the brethren, but that I may rather instigate the brethren to a prayer of atonement. For, as it is written, “They who call you happy cause you to err, and destroy the paths of your feet,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.116
In Isaiah: “They who call you blessed, lead you into error, and trouble the paths of your feet.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.56
… Such was Paul, and everyone of like spirit with him. But we fear that, in comparison with them, we may be foolish princes of Zoan, or extortioners, who exact the fruits of the ground, or falsely bless the people: and further make themselves happy, and confuse the way of your feet,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.19
… but let not the oil of the sinner enrich my head.” For what says the apostle? “Whom the Lord loveth, he chasteneth, and scourgeth every son whom he receiveth.” By the mouth of Isaiah the Lord speaks thus: “O my people, they who call you happy cause you to err and destroy the way of your paths.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
… crowds of women may surround me, I feel no stirring of concupiscence. For to me may be applied the words, ‘Holy stones are rolled upon the ground,’ and the reason why I am insensible to the attraction of sin is that in the power of free will I carry Christ’s trophy about with me.” But let us listen to God
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 3.6
… Your disciples are lifted up that they may fall. In your flattery of the widow previously mentioned you are not ashamed to say that piety such as is found on earth, and truth which is everywhere a stranger, had made their home with her in preference to all others. You do not recollect the familiar words,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 86.23
… May God, who hath written this in your hearts, confirm it in your deeds. Ye see, brethren, that those who say unto you, Ye are happy, seduce you), “O My people, they that call you happy cause you to err, and disturb the way of your feet.”
3:13
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.42
… “And so the Lord hath stood on His trial.” And he placed His people on their trial. The Lord Himself comes to a trial with “the elders and rulers of the people,” as Isaiah predicted.
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 20
… For it was not figuratively that the Virgin conceived in her womb; nor in a trope did she bear Emmanuel, that is, Jesus, God with us. Even granting that He was figuratively to take the power of Damascus and the spoils of Samaria, still it was literally that He was to “enter into judgment with the elders and princes of the people.”
3:14
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.14
… And by Isaiah how He inveighs against the oppressors of the needy! “What mean ye that ye set fire to my vineyard, and that the spoil of the poor is in your houses? Wherefore do ye beat my people to pieces, and grind the face of the needy?”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.12
… then shall the lame man leap as an hart, and the tongue of the stammerers shall be distinct . But let yet another testimony be told us. Thou sayest, O Prophet, that the Lord cometh, and doeth signs such as never were: what other clear sign tellest thou? The Lord Himself entereth into judgment with the elders of His people, and with the princes thereof
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.12
… Angels stood ready at hand, saying, Let us burst their bands in sunder ; but they hold back, because their Lord willed to undergo it. Again, He was led to the judgment-seat before the Elders; thou hast already the testimony to this, The Lord Himself will come into judgment with the ancients of His people, and with the princes thereof
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.18
… Another has turned aside the way of the meek, and turned aside the just among the unjust; another has hated him that reproveth in the gates, and abhorred him that speaketh uprightly; another has sacrificed to his net which catches much, and keeping the spoil of the poor in his house,
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 21
21. But, says some one, “Are these things to be understood of the Lord? Could the Lord be held prisoner by men and dragged to judgment?” Of this also the same Prophet shall convince you. For he says, “The Lord Himself shall come into judgment with the elders and princes of the people.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 50.11
… the Apostle saith of himself, “As an angel of God ye received me.” Of John Baptist it is said, “Behold, I send My Angel before Thy face, that shall prepare Thy way before Thee.” Therefore, coming with all Angels, together with Him He shall have the Saints also. For plainly saith Isaias also, “He shall come to judgment with the elders of the people.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.39
… and the virtue of Him in the clouds.” For not alone He shall come to judgment, but with the elders of His people:
3:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 29
Ver. 21 . “As it is written, To whom He was not spoken of, they shall see, and they that have not heard shall understand.” (
3:16
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 27
… ‘For the daughters of Zion have walked with a high neck, both sporting by winking with their eyes, and sweeping along their dresses.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.15
… “Let not the rich man glory in his riches but let him that glorieth even glory in the Lord.” Similarly against the daughters of Sion does He inveigh by Isaiah, when they were haughty through their pomp and the abundance of their riches,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Dress of Virgins 13
… And instead of a sweet smell there shall be dust; and thou shalt be girt with a rope instead of with a girdle; and for a golden ornament of thy head thou shalt have baldness.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 17
But if thou desirest to hear also His rebuke for them in particular, listen to Isaiah,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 85
… For none of those whose eyes are toward thee admireth thee, but they jeer at thee, as fond of dress, as boastful, as a carnal woman. And shouldest thou enter into a church, thou goest forth, without getting anything but countless leers, and revilings, and curses, not from the beholders only, but also from the prophet. For straightway Isaiah,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 8
… It is on this account that we now urge these things, that we may not let you be amenable to those severe judgments. Let us fear, therefore, lest He reprove you in the words of the Prophet to the Jewish women. “They come to be seen of me wantoning and mincing as they go, and making a tinkling with their feet.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… Idol temples had fallen before the standard of the Cross and the severity of the Gospel: now on the contrary lust and gluttony endeavour to overthrow the solid structure of the Cross. And so God says by Isaiah,
3:18
Tertulliano † 220 d.C. On the Apparel of Women ii.10
Now, granting that God did foresee these things; that God permitted them; that Esaias finds fault with no garment of purple, represses no coil,
3:24
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.3.6
… For what we call in Latin mundus , is termed in Greek κόσμος , and κόσμος signifies not only a world, but also an ornament. Finally, in Isaiah, where the language of reproof is directed to the chief daughters of Sion, and where he says, “Instead of an ornament of a golden head, thou wilt have baldness on account of thy works,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 8
… and we might speak of their walk, and other artifices more alluring than any ornament of gold. Let us fear, beloved, lest we also hear what the Prophet said to the Hebrew women who were so studious of outward ornament; “Instead of a girdle, thou shalt be girded with a halter, instead of well-set hair, baldness.” (
3:1
1. Ecce enim. — Vox «enim» significat, hæc pendere et connecti præcedentibus, q. d. Monui ut quiescatis a Christo, eumque non vexetis, nec occidatis: sed scio vos contrarium facturos, Christumque occisuros; quare prædico vobis quod Titus et Vespasianus in ultionem sanguinis Christi evertent et succendent Jerusalem. Ita S. Basilius, Hieronymus, Cyrillus, Rupertus, et passim veteres. Non ergo loquitur Isaias de excidio Judæorum per Babylonios, uti vult Haymo, sed per Romanos, idque usque ad cap. vi, ut patet ex toto Isaiæ discursu et connexione: quæ enim cap. seq. ait de germine Domini magnifico, de libro vitæ, de ablutione peccatorum in spiritu judicii et ardoris: et cap. v, de cantico dilecti et patruelis, manifestum est ex communi interpretum sententia ad Christum, Christique et Ecclesiæ tempora pertinere. Prædicit itaque hoc caput quod Deus a Judæis ob cædem Christi auferet, primo, omne robur, omnesque validos milites; secundo, omnem annonam, ut fame tabescant; tertio, prophetiam et Prophetas; quarto, senes et principes; quinto, consiliarios; sexto, architectos; septimo, viros pios et spirituales; denique omne lumen S. Scripturæ, omnem religionis cultum, omnem gratiam et favorem Dei. Ex quibus fiet ut Dei ope destituti, Judæi cæci et miseri inopesque consilii in suum exitium ruant, utque diro bello, fame et peste vexentur, cædantur et in servitutem abripiantur. Ita Patres jam citati. (1) In hoc capite idem argumentum ac in præcedenti, Propheta prosequitur, scilicet depingit imminentem a Deo vindice: Primo, populi diminutionem ex rerum ad vitam pertinentium penuria, vers. 1; secundo, imperii decrementum, ex administratorum defectu, et imperantium ineptitudine, 2-4; tertio, reipublicæ perturbationem ex belli civili et anarchia futuris, 5-7; quarto, Hierosolymæ ruinam, ex insolenti contra Deum, et impudenti contra honestum oppositione merito secuturam, 8-9; quinto, justorum ab impiis discretionem ac faustam illis, infaustam his eventuram, non solum propter populi peccata, sed propter principes et prælatos avaros, rapaces, imbelles et incurios, qui populo oppressionis, dedecoris simul et deceptionis causa erunt, 10-12; sexto, judicialem actionem qua Deus exprobrat potentioribus oppressionem infirmorum, 14-15. Decernit feminis pœnas earum superbiam, vanitatem et luxum oppositis malis castigaturas, 16-24, et prædicit virorum plurimorum cædem, et hinc nascituram tum habitatorum pro urbibus, tum maritorum pro conjugiis paucitatem, 25-26; nec non et vers. 1 cap. seq. DOMINUS EXERCITUUM AUFERET, etc., VALIDUM ET FORTEM. — Hebraice, validum et validam, aut sustentatorem et sustentatricem: vox ergo «fortem» est femininum, q. d. Deus auferet a Juda validos duces, quales olim fuerunt Moses, Josue, Gedeon; et validas ducissas, quales fuerunt Debbora, Jahel, Judith. Ita S. Basilius. Secundo, solet Scriptura per utrumque genus, scilicet masculinum et femininum, significare universitatem rei, ut Eccle. II: «Cantores et cantatrices,» id est, omne musicorum genus; Jerem. VII: «Vox sponsi et sponsæ,» id est omnis nuptialis plausus; sic hic «validum et validam,» id est, omne præsidium, omne firmamentum. Ita Sanchez. Per «fortem,» animosum æque ac robustum et potentem intellige. Recte enim dixit Lampridius: «Nemo provocare audet, aut facere injuriam ei regno aut populo, quem intelligit expeditum ac promptum ad vindicandum.» AUFERET, etc., OMNE ROBUR PANIS, ET OMNE ROBUR AQUÆ, — q. d. Deus auferet a vobis omnem commeatum, ut fame et siti pereatis; auferet a vobis quidquid alimento aut munimento esse poterat: inducet sterilitatem et famem. Quam id verum fuerit, patet ex Josepho et Hegesippo, qui docent in obsidione Hierosolymæ per Titum matres præ fame devorasse suos filios. Nota hebraismum. Hebræi enim «robur,» et, ut hebraice est, משען misan, id est fulcrum, baculum, scipionem vocant panem, cibum, et omne id quod hominem in vita sustentat et fulcit; hinc panis vocatur virga vel baculus, Levit. XXVI, 26; Ezech. IV, 16, et cap. V, 16, et cap. XIV, 13. Sicut enim baculus senile corpus incurvum et pendulum, ita panis vitam nutantem et deficientem sustentat. Alii Patres hæc aliter explicant, q. d. Auferam robur panis, id est, faciam ut panis vester careat robore, succo, vi alendi, sit inevanidus et exsuccus, nec famem expleat: sic et faciam ut aqua sitim non restinguat. Sic enim Deus etiamnum evanida facit poma et fructus nascentes in Sodoma. Et sic segetes sæpe immissa aurugine facit intus aridas et evanidas. Allegorice, in eadem obsidione et deinceps usque nunc abstulit Deus a Judæis panem spiritualem, id est primo, veram intelligentiam S. Scripturæ. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo. Unde Philo Carpathius in Cant. cap. IV: «Notandum, inquit, quod robur panis prius dicitur, et postea robur aquæ auferetur; quia dum gravia dicta S. Scripturæ non perquiruntur, nec fiunt ut mandentur, paulatim a scientia decidet mens, ut aliquando vel levia non intelligat.» Secundo, panem Eucharisticum et aquam baptismi. Ita Cyrillus et Basilius quem vide: pulchre enim docet quomodo Deus in pœnam peccatorum auferat usum sacramentorum. Tertio, omnia charismata spiritualia. Ita Chrysostomus, oratione 3 Contra Judæos. Sic jam eadem magna ex parte abstulit a Græcis, Afris, Syris, etc., olim sanctitate et doctrina florentissimis, quos ob peccata posterorum permisit in manus Turcarum et Saracenorum tradi.
3:2
2. PROPHETAM. — In excidio enim Hierosolymæ per Chaldæos, inquit Sanchez, pauci fuerunt prophetæ, scilicet solus Jeremias. Unde Azarias ait: «Non est in tempore hoc princeps, et dux, et Propheta,» Daniel III, 38. Addit Sanchez, dici quod defuerunt Prophetæ, quia, licet futuri essent, tamen populus eos non erat auditurus aut curaturus, perinde ac si non fuissent. Dicitur enim non fuisse, quod frustra fuit, quod inutile fuit. Si enim medicina non sanet, dicimus nullam medicinam fuisse; si nullum consilium utile fuit, consiliarium defuisse; si rex sit puer aut stultus, regem non esse. Verum dico Isaiam loqui de excidio Judæorum, non per Babylonios, sed per Romanos: tunc enim nullos habuerunt Prophetas; neque enim Jesus ille clamans continuo: «Væ Hierosolymis!» teste Josepho, lib. VII Belli, cap. XII. Propheta fuit, sed omen potius et portentum. ET ARIOLUM. — Hebræum קסם cosem, tam in bonam partem capi potest, ut significet conjectorem, sagacem et prognosticum, qui ex observatione præterita causarum, effectuum et signorum de futuris vel arcanis conjectat, ita accipiunt Septuaginta vertentes σοφιστήν, Vatablus et alii recentiores, quam in malam, ut significet ariolum vel divinam, ita S. Hieronymus et alii veteres, q. d. Deus auferet a Judæis omnem prophetiam, tam veram quam falsam, omnesque prophetas tam veros quam mendaces.
3:3
3. PRINCIPEM SUPER QUINQUAGINTA, — qui quinquaginta militibus præest. Habebant enim Judæi pentacontarchos, sicut nos habemus hecatontarchos sive centuriones, qui centum militibus præsunt, q. d. Auferet Deus a Judæis duces et capitaneos, ut non sit inter eos qui possit ducere bellum, et aciem instruere. Hinc Epaminondas, teste Plutarcho, dux Thebanorum et Bœotorum, moriens suis suasit quavis conditione cum hostibus pacem componere: videbat enim inter Bœotos nullum esse, qui quasi dux sapienter bello præesse posset; cum eo ergo cœpit et desiit imperium Thebanorum. Verum est illud: «Formidabilior est exercitus cervorum duce leone, quam leonum duce cervo,» uti inquiebat Chabrias, et ex eo Philippus rex, apud Plutarchum. ET HONORABILEM VULTU, — qui sua maturitate, gravitate et auctoritate aliis præsit, eosque dirigat, q. d. Non erit qui possit labenti patriæ succurrere ullo modo, scilicet nec oraculo divino, ut Propheta; nec sua auctoritate, ut vir honoratus; nec humano consilio, ut senex; nec bellico stratagemate, ut quinquagenarius; nec machina mathematica, ut solent architecti; nec sua eloquentia, ut prudens eloquii mystici: licet enim Judæi a Romanis obsessi contra eorum machinas et consilia eruptiones crebras, vix tamen machinas moliti sunt, teste Josepho. Rursum machinæ inutiles eis fuerunt, nec excidium avertere potuerunt, quin urbe et arce Sion munitissima potiti sint Romani. Unde non ait, «architectum,» sed «sapientem de architectis» auferam. ET PRUDENTEM ELOQUII MYSTICI. — «Prudens eloquii mystici,» ut Hieronymus Prado, est vir pius et pollens dono orationis, qui suis labiis quasi incantationibus divinum furorem sopire et mansuefacere possit. Secundo, et aptius, est is, qui pollet facundia, gratia et efficacia persuadendi, verbi gratia, discordes conciliandi, iratos leniendi, refractarios flectendi, improbos emendandi: tales enim in republica sunt necessarii, ut tumultus et seditiones plebis imminente hoste dissipent et sedent. Unde S. Hieronymus: «Prudens, inquit, eloquii mystici, sive, ut Theodotion vertit, prudens incantator; et, ut Aquila, prudens susurrator, est vir eruditus et exercitatus tam in lege et Prophetis quam in Evangelio et Apostolis: qui possit singulas animi perturbationes sua sanare doctrina, et ad integrum mentis statum reducere, dum et scortator recipit castitatem, et ganeo frugalitatem, et quondam avarus dat eleemosynam.» Hoc eloquium vocatur «mysticum,» tum ex modo, quia mystice, id est arcane et latenter, in animam irrepit, eamque flectit: tum ex fine et fructu, quia mysticum, id est spiritualem, motum et conversionem, ac mystica dona et virtutes in anima operatur. Septuaginta vertunt, prudentem auditorem, id est prudentem censorem, qui scilicet auditis consiliariis aut Prophetis, possit inter bonos et malos, inter veros et falsos discernere. Sic enim Propheta uno dicente, alii audiebant et censebant, I Cor. XIV, 29; et hic etiam censor posset intelligi per prudentem eloquii mystici, id est prophetiæ, qui scilicet habet donum discretionis spirituum, ut quasi expertus et peritus prophetiæ, possit genuinam a spuria internoscere. Nota hic modum quo ruunt respublicæ puniente Deo, scilicet deficientibus sensim Præfectis civilibus et Ecclesiasticis, atque viris probis et sapientibus, qui alios verbo et exemplo dirigant. Sagaciter dixit auctor Politicus: «Quinque declarant rempublicam bene aut male habere, primo, ædes precum; secundo, curia; tertio, schola; quarto, forum; quinto, horologium, prout hæc bene aut male habent et reguntur, ita et respublica.» Sic Carolus V Imperator, dum urbes lustraret, solebat respicere ad horologium, num illud bene dirigeretur, ad templum, et ad plateas, an mundæ essent et compositæ. Idem tria P quærere solebat: Ecquis in urbe esset Prætor, Pastor, et Præceptor. Porro viros sapientes et prudentes esse aurigas reipublicæ, atque prudentiam esse columen vitæ humanæ censuerunt etiam Gentiles. Plato dixit «beatas fore respublicas, si aut philosophi eas regerent, aut reges philosopharentur.» Philosophiam intellexit non speculativam et aridam, sed practicam, puta politicam, et œconomicam et ethicam. Euripides aiebat «unum consilium rectum magnam militum manum vincere.» Antisthenes: «Prudentia, ait, est murus tutissimus, qui nec collabitur, nec proditur.» Architas: «Sicut, inquit, exercitum ducit imperator, gubernator navigia, mundum Deus, animam ipsa mens: sic ipsam felicitatem præsentis vitæ temperat regitque prudentia.» Nam, ut docet Isocrates: «Prudentis est præteritorum meminisse, caute agere præsentia, futura prospicere et cavere.» Hæc enim sunt tria munia prudentiæ, quibus servatis, felix erit tam respublica quam vita humana. Quod ergo oculus est in corpore, hoc est prudentia et vir prudens in republica. Quocirca «rex vel princeps carens prudentia est quasi cyclops exoculatus,» qui nihil ex judicio, sed omnia facit ex phantasia et libito cum tumultu, ideoque infelicitatem reipublicæ et sibi conciliat. Ita Plutarchus. Vere dixit Politicus: «Plura in summa fortuna auspiciis et consiliis, quam telis et manibus geruntur.» Ex adverso: «Omnia, inquit Tacitus, inconsulti impetus cœpta initiis valida spatio languescunt; et: Consilia callida et audacia prima specie læta, tractatu dura, eventu tristia sunt.»
3:4
4. ET DABO PUEROS PRINCIPES, — q. d. Non tantum auferam senes, Prophetas, et prudentes principes, sed pro eis dabo principes pueros, non tam ætate, quam imprudentia, stultitia et moribus, puta temerarios, fatuos, imbelles, lascivos, dissolutos. Hæc enim ingens reipublicæ est pœna, ut patet Eccles. X, 16. Romæ in porticu tabernæ meritoriæ (ex qua sub nativitatem Christi miraculose oleum fluxit), in qua olim veterani et emeriti milites alebantur, hæc carmina litteris aureis inscripta erant: Roma vetus, veteres dum te rexere Quirites, Nec bonus immunis, nec malus ullus erat: Defunctis patribus successit prava juventus, Cujus consilio præcipitata ruis. De talibus ait Lucanus, lib. VIII: Ætas Niliaci nobis suspecta tyranni est: Ardua quippe fides robustos exigit annos. Nicomachus Vopiscus apud Vopiscum, in Tacito Imperatore: «Dii, ait, avertant principes pueros et patres patriæ dici impuberes, quos ad consulatus dandos dulcia, et circuli, et quæcumque voluptas puerilis invitet.» Fingunt Poetæ Phaëtontem puerum a patre Sole petiisse currus ejus aurigationem. Cui pater: «Magna petis, Phaëton, et quæ non viribus istis conveniunt.» Extorsit tamen; at quantum orbi dedit imperitus incendium! Verissime Eccles. cap. X, vers. 16: «Væ tibi, terra, cujus rex puer est!» nimirum «fleorum filii noxæ.» Tales pueri fuerunt insipientes et indocti Scribæ et principes sacerdotum ac populi: rursum factiosi illi Zelotæ, qui suis temerariis seditionibus et cædibus magis urbem et cives suos perdiderunt, quam Romani, teste Josepho, lib. V et VI Belli. Idque Judæis contigit justo Dei judicio, eo quod ipsi Barabbam seditiosum Christo regi gloriæ prætulissent, ut ait S. Athanasius, serm. De Passione et Cruce. Sic hoc sæculo Angli schismatici, quia Pontifici subesse noluerunt, justo Dei judicio caput non tantum reipublicæ, sed et Ecclesiæ habuerunt, primo, hominem laicum Henricum VIII; secundo, non virum, sed puerum Eduardum; tertio, non marem, sed feminam Elizabetham. Annon hæc monstra sunt quæ mirabitur posteritas? annon propudia ævi nostri? Secundo, per «pueros» hos accipi possunt Titus et Romani pæderastæ, ut mox dicam: his enim Deus dedit, id est puniendos tradidit, Judæos, sicut rei dantur carnifici; licet Sanchez exponat «dabo,» id est prædico dandos esse. ET EFFEMINATI DOMINABUNTUR EIS. — Notat libidinem et pæderastiam principum tam Judæorum quam Romanorum, puta Titi Judæorum domitoris, quem Suetonius inter exoletorum greges ponit, et Adriani Imperatoris qui scortum masculum (ut vertit hic Aquila) fuit Trajano; uti eidem Adriano fuit Antinous, ut patet ex Dione et Xiphilino in Vita Adriani. Rursum Romanos eo tempore fuisse effeminatissimos, patet ex Juvenali, satyr. I et II: Turpi fregerunt sæcula luxu Divitiæ molles, etc. Hinc consequenter et animo fuerunt non virili, sed effeminato, id est muliebri, timido, infirmo et pusillanimi. Secundo, Septuaginta et Theodotion pro «pueros» vertunt, ἐμπαῖκται, id est illusores: Hebraice enim תעלל olel, venit ab עלל alal, id est illudere, deturpare. Judæi enim capti a Romanis fuerunt illusi, sicut ipsi Christum illuserant. Ita ex S. Athanasio et Procopio Leo Castrius. Denique «effeminati» sunt quoque acceptatores, id est feminarum imperio subditi, qui ab iis et a filiis reguntur. Celebre est illud de puero Biophanto dictum: «Biophantus Græciæ imperat;» quia ejus pater Græciæ imperabat, mater patri, filius matri.
3:5
5. ET IRRUET POPULUS, VIR AD VIRUM, — q. d. Ex eo quod pueros et effeminatos habeant principes, sequetur quod nec ætatis, nec gradus ullus servabitur ordo, sed sine respectu puer contra senem, plebeius contra nobilem, quisque contra proximum suum consurget. Ita factum est sub Tito; nam, ut docet Josephus, urbs Jerusalem a factiosis illis Zelotis, de quibus vers. 4, in tres partes fuit divisa: quidam enim arcem et templum; secundi inferiorem, tertii superiorem urbis partem occuparent. Ita S. Hieronymus. Hæc discordia est certa ruina imperii; sicut e contrario unio ejusdem est conservatio: «Nulla enim vel minima natio potest ab adversariis perdeleri, nisi propriis simultatibus se ipsa consumpserit,» ait Vegetius.
3:6
6 et 7. VESTIMENTUM TIBI EST: PRINCEPS ESTO NOSTER, q. d. Singuli dicent ad singulos ditiores, vel honestius vestitos: Tu vestimentum habes pulchrum, et splendidam togam: ergo opes et annonam habes: sis itaque princeps noster. RUINA AUTEM HÆC SUB MANU TUA. (1) Pallium apud Hebræos habebatur sicut apud Orientales, ut vestimentum honoris quo homo liber a servo et a vili plebecula secernebatur. RUINA AUTEM HÆC SUB MANU TUA. (Est hypallage, q. d. Manus tua sit sub hac ruina, id est fulci manu rempublicam nostram labantem ac desperatam, ne corruat; at ille dicet): Non sum medicus (non possum mederi tanto malo; morbus hic et infirmitas reipublicæ meam artem, ruina hæc meas vires et opes superat, non possum eam fulcire aut restituere. Ita fere Cyrillus. Hoc est quod prudenter monuit Adrianus Imperator. «In caducum parietem ne inclina»), et in domo mea non est panis, — quem in populum famelicum distribuam, ut ejus fami succurram, eumque sustentem. Pro medicus, hebraice est, חובש chobes, id est chirurgus, qui vulnus obligat. Alludit ad illud cap. I: «Plaga tumens non est circumligata,» q. d. Civitas hæc non tam est respublica quam nosodochium; magis ergo indiget chirurgo (qualis ego non sum) quam principe et gubernatore: nolite ergo me eligere principem. Ita Sanchez. Pro «non sum medicus,» Septuaginta vertunt, non ero princeps; Pagninus, non ero dominus; alius, non ero curator; Pintus, non ero ligans, sumpta translatione a chirurgis; Chaldæus, non sum dignus ut sim caput aut princeps. Hinc collige principem sive Præsulem esse caput et medicum, et chirurgum; ac debere non solum subditos justis præceptis ligare, sed etiam eorum vulneribus et animi languoribus mederi. Quocirca rex a Græcis vocatur ἀκήν ab ἄκος, id est medela, pharmacum et sanitas, uti notant Plutarchus et Eustathius, et ex his Lexicon. Alciatus, emblema 143, depingit principem subditorum incolumitati studentem, specie anchoræ circumvoluto delphino, qui teste Plinio, lib. XVIII, tempestatem præsagit, et mari a ventis agitato, ac navi anchoram humano quasi instinctu dirigit, ut tutius figatur. Sic enim studere debet princeps, ne turbetur respublica tempestate bellica. Monet hic S. Hieronymus vulgus fere ditiores in pastores et principes deligere, non sapientiores, nec aptiores; ac proinde ab eo electos non debere acquiescere ejus judicio, nisi se pares oneri cognoscant.
3:8
8. RUIT ENIM JERUSALEM (Verba sunt non excusantis se a principatu, sed Prophetæ, q. d. Ideo nemo volet suscipere regimen Judæ et Jerusalem, quia ipsa ruet et exscindetur. Causam excidii subdit): QUIA LINGUA EORUM ET ADINVENTIONES EORUM CONTRA DOMINUM, — q. d. Quia suis verbis maledictis et blasphemis, suisque pravis machinationibus et operibus Deum irritarunt. Nam Christum vocarunt dæmoniacum, vini potorem, Samaritanum, eumque æque ac Apostolos ejus persecuti sunt, et occiderunt.
3:9
9. Agnitio vultus eorum respondit eis, — q. d. apertio et intuitus vultus contestantur ipsos hanc ruinam, hoc excidium meritos esse. Quæruntur ipsi rogantque: Quomodo tantum supplicium obvenit nobis? cur tantis malis obruimur? quodnam tantum peccatum nostrum cladem hanc meruit? Respondet Propheta: Non longe eant, intuentur tantum invicem vultus suos, ibi agnoscent scriptamque legent causam et culpam suam: perfricta enim explicata impudensque frons respondebit, dabitque luculentum procacitatis et nequitiæ eorum testimonium; nam vultus loquitur scelera, aliis licet omnibus tacentibus: in vultu enim eorum videtur lascivia, arrogantia, fastus, etc.; facies eorum clamat eos turgere superbia, ira, odio, libidine. Unde explicans subdit: «Peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt.» Idem ait, Jerem. cap. III: «Frons meretricis facta est tibi, noluisti erubescere.» Id de feminis clare explicat, vers. 16, dicens: «Elevatæ sunt filiæ Sion, et ambulaverunt extento collo, et nutibus oculorum ibant, et plaudebant,» q. d. Explicata frons illis dat procacitatis testimonium. Viros similes fuisse feminis hic significat, nec est dubium: scelera ergo in facie lucentia significant eos hanc cladem esse promeritos. Unde S. Hieronymus non tam phrasim quam sensum reddens, explicat dicens: «Ipsi sua receperunt peccata.» Simili modo ait Jerem. cap. XIV: «Peccata nostra responderunt nobis.» Et Osee, cap. V: «Respondebit arrogantia Israel in faciem ejus.» Hebræum הכרת haccarat verti potest primo, «agnitio, apertio, denudatio,» uti vertit Noster, a radice נכר nachar, id est agnovit, cognovit. Secundo, alienatio, q. d. Alienatio et exterminatio vultus, sive facies eorum pallida et lurida, significat fraudes et scelera eorum. Unde Septuaginta vertunt, confusio vultus eorum restitit eis. Tertio, simulatio, fictio, fucatio vultus eorum respondit eis: nachar enim in hitpael, scilicet hitnacker, significat alium se fingere; ignotum se simulare, alienum se gerere: tam enim viri quam feminæ, vers. 16, fucant facies suas, et quasi larvam faciei inducunt: nam se bonos, amicos, justos, castos esse simulant, cum sint toti alii, scilicet mali, inimici, fraudulenti, incesti; hæ ergo scelerum larvæ testantur eorum reatum, vocantque eos ad merita supplicia. Quarto, valde apte haccarat verti potest, durities, asperitas, impudentia; hanc enim vultu præferebant. Unde R. Jona ait arabice haccar, significare duritiem, a radice Hebræa הכר hachar, id est ostendit se asperum; durum, impudentem; vultu fuit effronte, et quasi stupente. Ita recentiores aliqui. Nota hebraismum, quo abstracta ponuntur pro concretis: «agnitio vultus,» id est peccata agnita in vultu, quæ Septuaginta vocant confusionem; quia pudorem, præsentem et æternum pariunt: sic timor vocatur res timenda; laus, res laudanda; custodia vocatur præceptum custodiendum; auditio, res audita; visio, res visa. Tropologice, disce vultum esse simulacrum mentis, idque non tantum naturale, sed et supernaturale. Ita sanctus ille Episcopus in Vitis Patrum, lib. III, num. 166, in sacra Communione per facies singulorum accedentium videbat et eorum animos: facies enim peccatorum videbat esse nigras ut carbones, et sanguine repletas; facies vero justorum videbat candidas et claras. Idem vidit B. Paulus Simplex ibidem, num. 167. Sequor editionem ultimam nostri P. Heriberti. Vere dixit Sapiens, Eccles. VIII, 1: «Sapientia hominis lucet in vultu ejus.» Ratio est, quia mens et sensus vigent in capite et vultu. Vere Ovidius: Heu! quam difficile est crimen non prodere vultu! Et Claudianus: Frons exspirantis præportat pectoris ignes. Et Seneca: Vultusque ipsi scelera truculenti ferunt. Et idem: Vultus loquitur quodcumque negas.
3:10
10. DICITE JUSTO QUONIAM BENE. — Ab injustis eorumque pœna, per antithesin convertit se ad justos, eorumque præmium; sicut enim illi malorum operum, ita hi ex bonorum operum semine metunt fructus gaudii, gloriæ et exsultationis, tum in hac vita, tum maxime in futura. Unde pro «quoniam bene» hebræum est כי טוב ki tob, quod verti potest, quoniam bonum, id est jucundum et suavissimum fructum adinventionum suarum comedet. Adinventiones in Scriptura vocantur studia, machinationes et opera tam piorum quam impiorum. Sicut enim pii student adinveniendis novis modis bene agendi, recte vivendi, et placendi Deo: ita impii student adinveniendis novis voluptatibus, novisque modis se ditandi, se extollendi et placendi mundo. Septuaginta pro אמרו imru, id est dicite, legerunt אסרו isru, id est ligate; unde vertunt, alligemus justum, quoniam inutilis nobis est, quasi sint verba Judæorum volentium Christum capere, ligare et occidere. Pro «comedet» hebraice est «comedent»; unde S. Hieronymus sic exponit, q. d. Vos qui lecturi estis hanc prophetiam, dicite justo, scilicet Christo, hoc est, laudate Christum, quod bene Judæos everterit, feceritque eos comedere fructum suarum iniquitatum. Verum hic sensus arctior et alienior est. Primus ergo sensus genuinus est, et Hebræum «comedent,» per syllepsin Hebræis usitatam distributive exponendum est, q. d. Singuli comedent, quisque eorum comedet. Ita Vatablus. VÆ IMPIO IN MALUM! — id est in malitiam omnem effuso; unde hebraice est, væ impio malo, vel maligno! Ita Vatablus. «Væ» in Scriptura interitum significat tum præsentem, tum æternum, q. d. Et præsens et æterna damnatio manet omnes impios. Secundo, Adamus sic exponit: «Væ impio in malum,» scilicet destinato! quia nimirum a Deo destinatur ad gravia tormenta; ut idem sit cum eo quod præcessit: «Væ animæ eorum! quoniam reddita sunt eis mala.» RETRIBUTIO ENIM MANUUM (id est operum quæ fiunt manibus), FIET EI. — Est metonymia.
3:12
12. POPULUM MEUM EXACTORES SUI SPOLIAVERUNT. — Dedit internam ruinæ reipublicæ causam, scilicet peccata populi; nunc dat externam, quam meruerunt eadem peccata populi, scilicet principes et Prælatos avaros, rapaces, imbelles et incurios. Per «exactores» ergo intelligit principes et magistratus, qui non tam prætores erant quam prædatores populi; item Prælatos et doctores, puta Scribas et Pharisæos; hi enim avari exigebant plurima a populo, adeo ut juberent filiis negare alimoniam parentibus, dicereque corban, id est munus hoc dedicatum est Deo, dandum est Scribis et sacerdotibus, Marci VII, 11. Pro «spoliaverunt» hebraice est מעולל meolel, id est racemarunt, id est usque ad ultimum pene obolum spoliarunt: racematur enim vinea, cum, peracta vindemia, pauculæ uvæ, quæ hinc inde remanserunt, studiose rursum perquiruntur et colliguntur: sic enim hi populi opes compilabant et deglubebant. MULIERES (id est mulierosi Scribæ, et effeminati Romani) DOMINATÆ SUNT EIS. — Vide dicta vers. 4. Sic ait Poeta, «Αναΐδες, ὡς τ' Ἀναῖοι,» Achivæ estis, non Achivi; et Virgilius, lib. IX Æneid.: «O vere Phrygiæ, neque enim Phryges,» q. d. Ex viris degenerastis in feminas. Secundo, proprie «mulieres,» id est uxores Scribarum et Pharisæorum dominatæ sunt eis, puta Scribis, maritis suis, utpote mulierosis, et consequenter Judæis cæteris. Sic Cato dixit: «Mulieres regunt nos, nos senatum, senatus Romam, Roma orbem.» Est hæc ingens plaga. Mulier enim in suo dominatu est impotens, insipiens, avara, exactionesque magnas imperat ad sui et familiæ ornatum: suaque agit non tam ex ratione ac judicio, quam ex affectu et libidine, vel ex impetu et præcipitatione. Ita Adamus. POPULE MEUS, QUI TE BEATUM DICUNT, IPSI TE DECIPIUNT. — Monet populum ex sinceræ compassionis affectu, ut agnoscat se decipi a suis Scribis, q. d. Sacerdotes et Scribæ, ob dona et oblationes templo sibique factas, dicunt te beatum et benedictum a Deo: sed fallunt, teque a lege, a virtute, a Deo, a benedictione et salute avertunt et abducunt: non enim student tuis, sed suis commodis et avaritiæ; utque suas bursas impleant, docent te vana et impia, tuisque peccatis adulantur, omniaque per tua dona et sacrificia se expiaturos pollicentur; sed falso. Deo enim hæc dona et cæremoniæ non placent, neque eum placant; sed id facit contritio et charitas ex corde puro, ac fides, quæ per dilectionem operatur. Moraliter, nota hic quantum malum sit adulatio. Vere dixit Sapiens, Prov. XXVII, 6: «Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula odientis.» Plato in Phædro «adulatorem vocat bestiam humano generi pestilentem,» et in Menexeno eum ait esse «similem præstigiatori,» quippe qui quocumque latrone deterior, a nobis rationem et judicium abripiat, imo ipsa Circe crudelior sit et perniciosior: ea enim exteriora hominum in bruta transformabat; at adulator suis lenociniis interna transmutat. Secundo, ut umbra quidquid facis imitatur: si stas, stat; si curris, currit: sic adulator quocumque te vertas sequitur; si taces, laudat tuum silentium; si loqueris, celebrat et admiratur tuam orationem; si gaudes, fingit se gaudere; si doles, se dolere. Rursum sicut accrescente umbra, aut decrescente, corpus ipsum nec augetur, nec minuitur: sic nec laudibus meliores sumus, nec detractione deteriores. Hinc Antisthenes, teste Laertio, cuidam dicenti: «Multi te laudant;» respondit: «Quid mali feci?» Censebat philosophus ille turpe esse a turpibus laudari, atque a cæca et temeraria multitudine celebrari. Tertio, Plutarchus, opusc. De discret. adulat. et amici, «adulatorem vocat patriæ et virtutis inimicum.» Diogenes: «adulationem vocat mellitum laqueum;» Epictetus in Enchirid., adulatores comparat corvis. Nam «ut illi mortuorum oculos, sic adulatores vivorum animos ac mentes perdunt et excæcant.» Quarto, adulatores similes sunt heliotropio herbæ; cujus est tantus amor solis, ut cum ipso circumagatur, et quocumque se verterit sol, eodem flectat cacumen; noctu etiam, tanquam desiderio solis, contrahat florem: sic gnathones se regibus et populo per omnia accommodant, eorumque vitiis applaudunt. Quare Agesilaus rex Lacedæmoniorum dicebat eos insectandos esse, non secus quam propriæ vitæ insidiatores. Et viam gressuum tuorum (vitæ tuæ rationem, statum, salutem, et felicitatem tum privatam, tum publicam) DISSIPANT. — Omnem enim metum mali, hostis et excidii tibi adimunt, ut securius obdormias in peccatis, et obruaris ab hoste imminente; dicunt enim, ait Jerem. cap. VI: «Pax, pax; et non erat pax.» Hæc enim est causa, cur Judæi traditi sint Chaldæis, scilicet quia, ut dicitur Thren. cap. II: «Prophetæ tui viderunt tibi falsa, et stulta, nec aperiebant iniquitatem tuam, ut te ad pœnitentiam provocarent.» Sic moraliter peccator, qui omnem metum seponit, qui misericordem tantum Deum agnoscit, et non timet eumdem malorum vindicem, nec se suppliciis æternis obnoxium cogitat; hic plane dissipat gressus suos, et pronus in omnia mala tam pœnæ quam culpæ ruit; qui enim Deum timet, in via salutis pedes ponit, juxta illud Psalm. CXXVIII: «Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus. Qui sine timore est, non poterit justificari,» Eccli. cap. I, vers. 28. Unde, ut tam proceres quam populum ad timorem excitet, dat stimulum dicens:
3:13
13 et 14. STAT AD JUDICANDUM DOMINUS (loquitur proprie de judicio, non extremo et universali, sed Judæorum proprio, quod exercuit in excidio per Romanos, etiam) cum senibus populi, — id est contra senes sive senatores populi, quos ante vocavit «exactores,» eos scilicet juste puniendo, et occidendo, vel captivando, eo quod injuste oppresserint populum, eumque deceperint. Ita S. Hieronymus. Nota: Senatores vocantur «senes,» quia senes esse debent maturitate, sapientia et probitate; ideoque senes ætate solebant et solent deligi in senatores: senes enim juvenibus sunt maturiores et sapientiores. Alii exponunt, q. d. «Cum senibus,» id est cum Patriarchis, Prophetis et Apostolis veniet Dominus ad judicandum populos. «Vos enim depasti estis vineam meam.» — Vos, o Scribæ et Pharisæi, qui debebatis esse custodes vineæ, id est Synagogæ, sive populi mei, eam depasti estis, spoliando eam bonis suis. Septuaginta vertunt, combussistis: utrumque enim significat Hebræum בער biar, q. d. Vos causa fuistis, cur Jerusalem exscinderetur et combureretur a Romanis.
3:15
15. «Quare atteritis (sensim absumitis) populum meum, et facies pauperum commolitis?» — id est macie et inedia attenuatis et deficere facitis, ut ait Amos, cap. VIII, vers. 4. Secundo, pro «commolitis,» Vatablus vertit, colaphis cæditis; alii, contunditis; Septuaginta, confunditis, q. d. Ignominia, verbis asperis, quin et pugnis afficitis et affligitis pauperes. Pauperes hic tum quosvis accipe, tum maxime pauperes Christi, puta Christi discipulos et Apostolos; de his enim cæsis a concilio ait Lucas, Actor. V, 41: «Ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati.» Hæc sibi etiamnum dicta putent principes et Prælati; quin et Ecclesiastici, qui bona Ecclesiæ in suos luxus aut veneres absumunt.
3:16
16. PRO EO QUOD ELEVATÆ SUNT FILIÆ SION. — A viris et principibus transit ad uxores et filias, quæ, ut pretiose se ornarent, viros fecerunt exactores compilatoresque pauperum, quorum ipsæ sudore ac sanguine ad lasciviam comptæ luxuriabantur et splendebant. Taxat tria mulierum, maxime puellarum, vitia: primum, est superbia; secundum, procacia; tertium, libido. Superbiam significat: «elevatæ,» q. d. Ut viris eminerent et ab omnibus spectarentur, subjiciebant sibi cothurnos; ut iis proceræ incederent, et quasi reginæ aut deæ quædam esse viderentur. ET AMBULAVERUNT EXTENTO COLLO. — Superbissime cervicem extenderunt, instar gruum, vel cycnorum: habitus hic est insolentis et procacis. ET NUTIBUS OCULORUM IBANT, — obliquando oculos, oblique scilicet oculum jaciendo in juvenes et amasios, et petulanter eis adnictando quod illicis et meretricis certissimum est signum, ait S. Chrysostomus: «Tactus, joci, nutus, sibili morituræ virginitatis sunt principia,» inquit S. Hieronymus in Vita S. Hilarionis. Recte S. Basilius hasce feminas comparat basilisco; quia uterque suo aspectu viros inficit et necat. Vide S. Chrysostomum, hom. 27 in illud Matth.: «Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, etc.» Chaldæus vertit, stibio linitis oculis ibant, et crinibus circumvolutis, et pedibus suis provocantes, quod Noster vertit, «et plaudebant.» ET PLAUDEBANT. — Id est vestibus sericis inter se, et ad pavimentum allisis sonitum edebant; ut significarent se sericis vestiri. Hebræum enim טפף taphaph videtur significare concussum et strepitum vestium, qualis esse solet ab eo textu serico, quem inde vulgo taffetas vocant. Secundo, alii Hebræum taphaph vertunt, tympanizabant, ibant pulsando tympanum; uti faciunt pueri in dedicatione et nuptiis. Hebræum enim תוף toph significat tympanum. Ita Vatablus. Tertio, et proprie, «plaudebant,» id est incedebant molli motu, fracto incessu, et supplosione, quasi tripudiantium; ut in choris fieri solet. Unde Virgilius: «Pars pedibus plaudunt choreas.» Item puerorum, quorum proinde gressus hebraice vocatur טף taph, Ezech. IX, 6. Quarto, «plaudebant,» id est excitabant sonitum crepitaculorum, inquit Vatablus; sic enim compti juvenes et puellæ novis et crepitantibus calceis et crepidis incedentes sese ostentant: et forte hæ calceis addebant crepitacula et cymbala; hæc enim mollem Gabinium calceis suis addidisse testatur Cicero in Pisonem. Quinto, «plaudebant,» inquit Sanchez, id est margaritarum in calceis collisione, sonitum edebant; nam id fieri solitum docet Plinius, lib. IX, cap. XXXV: «Tunc, inquit, crotalia appellant, ceu sono quoque gaudeant, et collisu ipso margaritarum, affectantque jam et pauperes, lictorem feminæ in publico unionem esse dictitantes.» Ubi dicit sonantes has margaritas feminis esse pro lictoribus; quia sicut lictores præcedentes submovent turbam, significantes adesse consulem: sic margaritarum sonus significabat adventare nobilem heroinam: ut ipsi ab omnibus de via decederetur. ET COMPOSITO GRADU INCEDEBANT, — pompatice ad majestatem et elegantiam concinnato gressu incedebant: forte etiam ad calceorum seu cothurnorum soleas gerebant clavos capitatos interpunctos eo ordine, ut terræ cum sonitu impressi signa quædam amatoria relinquerent. Ita ex Clemente Alexandrino, lib. II Pædag. cap. XI. Sanchez.
3:17
17. DECALVABIT DOMINUS VERTICEM FILIARUM SION, — q. d. Hanc superbam Sioniarum libidinem puniet Deus maxima earum ignominia; ut scilicet præcipuum earum ornamentum, puta capillitium, tollat et decalvet; idque primo et potissimum, per hostes Chaldæos; hostes enim solent captivos decalvare. Unde Septuaginta pro נשף sippuel per שין sin, id est «decalvabit,» legentes שפח schippach per שין schin, «ancillas faciet,» vertunt, «humiliabit dominatrices.» Rasura enim et decalvatio erat habitus debellatorum, indeque servorum et servarum, etiam apud Gentiles. Ita de Scipionibus dictum: Sub quorum titulis Africa tonsa jacet. Secundo, a Deo, qui caput hoc gloriosum superbarum percutiet justa pœna, scilicet alopecia, tinea et lepra, quæ non modo capillis, sed et carnibus caput nudabit: hoc est enim sippach, per sin. Addunt alii tertio, eas decalvandas ab onere et pondere, quod assidue in capite gestabunt captivæ: sic enim milites Nabuchodonosor, comportantes onera ad expugnationem Tyri, habuerunt caput decalvatum, et humeros depilatos, ut ait Ezech. cap. XXIX. Quantum feminæ ornamentum (in quo proinde ita sibi placent) sit capillitium, et quanta deformitas calvitium, docet Apuleius, lib. II Metamorph., et ex eo S. Ambrosius, libro VI Hexam. cap. IX: «Si, inquit Apuleius, cujuslibet eximiæ et pulcherrimæ feminæ caput capillo spoliaveris; licet illa cœlo dejecta, licet omni gratiarum choro stipata, et toto cupidinum populo comitata, et balteo suo cincta, cinnama fragrans, et balsama rorans, calva processerit, placere non poterit.» Huc spectat Ovidii: Turpe pecus mutilum, turpis sine gramine campus Et sine fronde frutex, et sine crine caput. ET DOMINUS CRINEM EARUM NUDABIT. — Pro crinem hebraice est פת pat, id est angulum, puta comam; quæ ad angulos frontis est, et artificiose crispatur, in qua maxime superbiunt juvenes et puellæ. Alii pat vertunt nates, q. d. Quæ longis vestibus incedebant, suoque syrmate verrebant humum, jam quasi ancillæ et servæ curtis incedent vestibus, ut partes verendas vix contegant. Sic ait Isaias, cap. XX, vers. 4: «Minabit rex Assyriorum captivitatem Ægypti, etc., discalceatos, discoopertis natibus ad ignominiam Ægypti.» Sic filii Ammon servis David vestes usque ad nates præciderunt. Tertio, alii pat vertunt partes pudendas. Unde Septuaginta vertunt, ἀποκαλύψει τὸ αἰσχύνωμα αὐτῶν, revelabit ignominiam earum, q. d. Deus filias Sion per Chaldæos nudabit, nudasque exponet eis ad ludibrium irridendas et violandas; hoc est enim quod lamentatur Jeremias, Threnor. V: «Mulieres in Sion humiliaverunt.» Aut, ut alii, q. d. Faciet Deus, ut filiæ hæ patiantur menstrua, et sanguinis profluvium, ut obscoena illa sanguinis illuvie fœdent calceorum ornamenta.
3:18
18. Ornamentum calceamentorum. — Septuaginta ex Hebræo addunt καὶ τοὺς κοσύμβους, quod alii fimbriatas vestes, alii reticulos et cincinnos vertunt. Cum Sanchez sequor S. Basilium, qui, «resigner,» ait, sunt ea ornamenta, quæ assuta sunt extremæ oræ vestium, aut ex ea pendent, qualia sunt tintinnabula, et mala punica, quæ ex tunica Pontificis pendebant; eaque forte hæ superbæ feminæ sacrilege in sua veste imitari voluerunt. Lunulas. — Erant monilia corniculata instar lunæ; hæc vel in capite, quasi diademata, vel in collo, vel in veste gestabant.
3:19
19. Monilia. — Monile ornamentum gutturis est, quod ex collo pendet; ita dictum, quod admoneat virtutis: olim enim ob aliquod insigne facinus donabantur monili. ARMILLAS. — Sunt brachialia, sive circuli et catenulæ ornantes brachia: dicuntur armillæ ab armis; quia olim humeri cum brachiis vocabantur armi. MITRAS. — Sunt vela, vel fasciæ byssinæ capitis, gemmis et bracteolis aureis tremulisque collucentes. Hebræum רעלות realot significat quoque venena, idque apposite: nam, ut ait S. Hieronymus, «si vir aut mulier se ornaverit, et vultus hominum ad se provocaverit; et si nullum inde sequatur damnum, judicium tamen patietur æternum; quia venenum attulit, si fuisset qui biberet.»
3:20
20. DISCRIMINALIA. — Sunt instrumenta ad discernendos et segregandos capillos, itemque ad eos torquendos et crispandos, puta calamistra; aut, ut Lyranus, pectines. Secundo, Sanchez, discriminalia, ait, sunt vittæ, fasciæ et tæniæ; quæ capillos in cirros et plocamos discriminant, et ita discriminatos conservant, sustentant et illuminant, quæ vulgo crinalia vocantur: quod genus excolendi cæsariem Juvenalis appellat «ædificare caput,» et Nazianzenus πυργοῦν κεφαλήν, id est turrificare caput, seu in turris similitudinem attollere. Tertio, S. Hieronymus, Ezech. XXIV, 17, Hebræum פארים pearim vertit coronas: illis nobiles et divites a plebeiis discriminabantur. Periscelidas. — Sunt armillæ tibiarum sive pedum, inquit Chaldæus. Dicuntur Periscelides a περί et σκέλος, q. d. Circa tibiam. MURENULAS. — Murenulæ sunt torques sive catenæ flexuosæ ex auro; cum scilicet ex eo in virgulas lentescente, quædam ordinis flexuosi catena contexitur, inquit S. Hieronymus ad Marcellam. Hebraice vocantur קשורים kiscurim, id est colligationes. Vocantur murenulæ a murena pisce, quia ejus adinstar ex auro et argento virgatæ et variegatæ orbiculantur, et cingunt collum; vel potius imum brachium, sive carcum. Ita S. Basilius et Pollux interpretantur Græcum ψέλλια, quod habent Septuaginta. Vide et de iis Clementem Alexandrinum, lib. II Pædag. cap. XII. OLFACTORIOLA. — Sunt myrothecia, sive pyxides perforatæ et ocellatæ, quæ odores suos, et suaves halitus per foramina sua exspirant. Unde hebraice vocantur «domus animæ,» id est halitus. Sanchez per «domus animæ,» intelligit vasa, in quibus feminæ domi servabant unguenta, quibus mensam, lectum aut vestes aspergebant; quale fuit alabastrum S. Magdalenæ, quæ eo fracto effudit unguentum super caput Christi; quale et habuit meretrix illa dicens Proverb. VII, 17: «Aspersi cubile meum myrrha, et aloe, et cinnamomo.» INAURES. — Sunt circuli aurei, vel argentei, qui cum gemma ex aure dependent. Inaures primo adhibitæ sunt, ut essent amuleta aurium contra incantationes; inde enim hebraice vocantur לחשים lachasim, a mussitando: sed exinde in ornatum et delicias abierunt. Sic et annuli, qui primum a Prometheo ignominiæ, ut est in fabulis, nunc honoris causa gestantur. Ita Hyginius in Prometheo, et ex eo noster Sanchez.
3:21
21. GEMMAS IN FRONTE PENDENTES. — «Usque hodie, inquit S. Hieronymus in Ezech. XVI, inter cætera ornamenta mulierum solent aurei circuli in os ex fronte pendere, et imminere naribus.» Unde Theodoretus vertit ἐπιρρίνιον, id est ornamentum nasi: et hoc significat hebraice: nezem. Alii proprie intelligunt gemmam, vel annulum nasum perforantem, et ex eo pendentem, qualem gestant nonnulli Indi. Sed hoc barbarum est et invenustum.
3:22
22. MUTATORIA. — Nobiles et divites sæpe vestes mutant, unde varias habent vestes mutatorias: estque hoc opulentiæ et lautitiæ signum. Adde, «mutatoria» esse vestes pretiosiores, quæ raro ad pompam induuntur, ut foris se ostentent, ac statim ut domum quis redit, exuuntur. Sic enim Romanorum vestis domi erat synthesis, foris toga. Unde Septuaginta has vestes mutatorias vocant περιπόρφυρα, id est prætexta purpura, quæ Romanis laticlaviæ vocabantur. Palliola. — Palliolis hisce etiamnum nobiles matronæ utuntur, præsertim in itineribus: hæc Judæarum erant pretiosa et superba. LINTEAMINA. — Erant vela candida et pellucida, quibus pectus, vel femur, vel totum corpus lascive ostentabant in conviviis et tripudiis. Unde Septuaginta vertunt: Laconica pellucida. Laconicæ enim virgines dictæ sunt φαινομηρίδες, quod nudum femur in incedendo ostenderent. Ita S. Basilius. Acus, — scilicet crinales aureæ et argenteæ, quæ ad speciem gestabantur in capite, quibus capilli dividebantur, et ne rursum diffluerent fibulabantur. Audi Martialem: Tænia ne madidos violent bombycina crines, Figat acus madidas sustineatque comas. Acus ergo hæ non erant calamistra, quibus crispabantur capilli, sed longæ et crassæ erant acus, quibus crines et caput ornabantur. Ita S. Hieronymus et Isidorus, lib. XIX, cap. XXXI.
3:23
23. SINDONES. — Hebraice est סדינים sedinim, unde Latinum «sindones,» inquit Forerius. Ita vocat lintea velamina, vel pepla extima delicatissima et subtilissima, qualia apud nos gerunt viduæ nobiles ex tela Cameracensi. Septuaginta significant has sindones fuisse tinctas purpureo, violaceo et coccineo colore. Causam reddit S. Basilius, quod scilicet hæ feminæ superbæ sicut in aliis, sic in hoc quoque habitum sacerdotalem sacrilege imitari vellent. Pontifex enim pro toto universo oraturus induebat tunicam ex purpura, hyacintho, bysso et cocco contextam, ut hisce coloribus quatuor elementa mundi, pro quo orabat, repræsentaret, ut dixi Exod. XXVIII, 5. Fuit etiam hyacinthinus iste color, uti et coccineus, famosarum fere mulierum, puta impudicarum: uti jam est conjugatarum, et amoris conjugalis symbolum. VITTAS. — Hebraice צניפות tseniphot, id est cidares et tiaras. Ita Forerius et Hebræi: Cidaris, seu tiara erat pileolum capitis rotundum, non acuminatum, quo sacerdotes et pontifices utebantur. Vide hic rursum simias ornatus pontificii. THERISTRA. — Vestes æstivæ, ita dictæ, quod θέρει, id est in æstate, ab æstu et caumate protegebant corpora feminarum. S. Hieronymus ait fuisse palliola, quale habuit Rebecca, et nunc habent feminæ in Arabia; palliola, inquam, sine villis levia et subtilia, quæ non gravant, nec calefaciunt, uti sunt nostra bombycina. Forerius tamen putat theristra fuisse vela capitis: hæc enim hebraice vocantur רדידים reddidim, quam vocem S. Paulus, I Cor. XI, 10, vertit, ἐξουσίαν, id est potestatem; quia velamen in capite feminæ signum est eam subesse potestati et dominio viri. Unde per theristra possunt quoque accipi galeri quibus mulieres contra solem utebantur, uti nunc peregrinæ et itinerantes galeris latioribus ex stipula utuntur.
3:24
24. Et erit pro suavi odore (ex musco et aliis aromatibus) fœtor, — ex illuvie et sordibus captivitatis et carceris. Rursum Judæis post Christi mortem naturalis et peculiaris inest fœtor; unde Ammianus Marcellinus, lib. II, vocat fœtentes Judæos, additque eos idcirco Marco Imperatore gravi fuisse fastidio; et Martialis, lib. IV, epigram. ad Bassam: «Oles, inquit, o Bassa! quod jejunia sabbatariorum,» id est Judæorum: dicit «jejunia,» quia jejunus stomachus gravem emittit anhelitum. Hunc hæreditarium Judæorum fœtorem baptismo elui asseruit Fortunatus, lib. V: Abluitur Judæus odor baptismate divo. Ita Sanchez. Unde et Saraceni olim suos infantes curabant baptizari, ut per baptismum fœtorem ab eis depellerent; uti patet ex VI Synodo in Trullo, Can. LXXXV, et Baronto, tom. XII, anno Christi 1148. Et pro zona (aurea et gemmea erit) funiculus, — quo quasi jumenta captivæ trahentur in Babylonem. ET PRO CRISPANTI CRINE CALVITIUM, — quod vel ipsæ in signum luctus, vel hostes, vel Deus per morbum eis inducet. Vide dicta vers. 17. ET PRO FASCIA PECTORALI (qua constringuntur mamillæ ne turpitudinem ingerant sua magnitudine, erit) CILICIUM. — Hebraice cingulum sacci, sive ex sacco. Hebræa jam addunt hic כי תחת יפי ki tachat iophi, id est quia pro pulchritudine, in qua lasciviebant, hæc scilicet deformitas reddita est eis, ut sit epiphonema. Forerius vero vertit, adustio pro pulchritudine. Ki enim vertit adustionem, a radice כוה kavah, id est adussit, q. d. Facies earum, et corpora olim ita pulchra, nunc exesa, consumpta et quasi combusta sunt. Sic enim dicitur Thren. V, vers. 10: «Pellis nostra quasi clibanus exusta est;» et Isaia cap. XIII, vers. 8: «Facies combustæ vultus eorum.» Unde Chaldæus hic clare vertit: Hæc vindicta sumetur ex eis, quia fornicatæ sunt in pulchritudine sua.
3:26
26. Et mœrebunt atque lugebunt portæ ejus. — «Ejus,» scilicet Hierosolymæ, de qua mihi dilectissima est omnis hic sermo meus, æque ac cogitatio et sollicitudo mea. Sic sponsa ait Cantici cap. I: «Osculetur me osculo oris sui,» quis? sponsus, quem amo, et mente revolvo. In verbo «mœrebunt» et «lugebunt,» est catachresis: sicut enim prata florida dicuntur ridere; ita portæ combustæ, vel desolatæ, et civibus vacuæ, ipsaque urbs mœrere et lugere dicitur. Desolata in terra sedebit. — Est prosopopœia: loquitur enim de Jerusalem, quasi de matrona afflicta: hæc enim in terra mœrens, et dolore oppressa sedet. Hinc Thren. I, 1, de ea dicitur: «Quomodo sedet sola civitas?» Sic et Vespasiani nummus exstat, in quo Judæa quasi mulier sedens ad palmæ radices pingitur, cum hac epigraphe: «Judæa capta.»
Morale contra ornatum muliebrem et luxum vestium Est hic locus illustris contra ornatum muliebrem et luxum vestium: si enim in Judæis olim ille ita Deo displicuit, punitusque fuit totius gentis excidio; quomodo jam displicebit et punietur in Christianis? Primo, audi et disce ad ipsum primo ex S. Cypriani lib. De Habitu virginum, id ipsum docentis ex hoc Isaiæ loco: «Virgines, inquit, comptæ turpitudinem fœditatemque meruerunt; sericum et purpuram indutæ, Christum induere non possunt; auro, margaritis et monilibus adornatæ, ornamenta cordis et pectoris perdiderunt.» Secundo, S. Basilius, serm. in Divites avaros, qui opes non in pauperes, sed in luxum uxorum impendunt, sic ait: Primo, «dum nugas mulier superba et delicias ardet, voluptatis illecebras marito augebit; circa margaritas, smaragdos, hyacinthos, aurum, ejus cura noctes atque dies versatur. Secundo, mille assentatores adsunt adducentes fullones, aurifices, unguentarios, textores, discriminatores, qui ex illius imperiis nullo tempore virum respirare sinunt. Tertio, nullus muliebri concupiscentiæ sufficiens thesaurus, non si e fluminibus fluxerit: gemmæ aliæ cervici, aliæ collo, aliæ zonæ, aliæ manibus et pedibus ornandis adaptantur. Quarto, vir ergo muliebrem sequens appetitum, quando animæ curam gerat? sicut enim procellæ dispergunt debiles naves; ita pravi uxorum affectus virorum debiles animas corrumpunt.» Tertio, S. Nazianzenus, adversus mulieres ambitiosius se ornantes: «Nobilibus, ait, feminis non aurum, non purpura, non pigmenta ornamentum afferunt; sed earum ornatus est morum probitas et elegantia, domi ut plurimum manere, colloqui cum divinis oraculis, fuso ac lanæ operam dare, ancillis opera mandare, etc.» Quarto, S. Ambrosius, Exhort. ad Virg. citat hunc Isaiæ locum, additque: «Unde et S. Petrus dixit, non in plicatu capillorum, neque in tortis crinibus, aut auro et argento vel veste pretiosa: sed magis interioris hominis ornamenta feminis esse requirenda, quoniam absconditus ille cordis homo qui est pauper sæculo, ipse est locuples Deo; et in I ad Timoth. cap. II: «Quanto femina hominibus splendidior videtur, tanto magis despicitur a Deo.» Quinto, S. Hieronymus, epist. De Vitando contubernio, nimis ornantes se et ostentantes comparat lupanaribus: «Caliga (calceus), inquit, ambulantis nigella, ac nitens stridore ad se juvenes vocat; papillæ fasciolis comprimuntur; et crispanti cingulo angustius pectus arctatur; capilli vel in frontem, vel in aures defluunt; palliolum interdum cadit, ut candidos nudet humeros; et quasi videri noluerit, celare festinat quod volens detexerat. Et quando in publico, quasi per verecundiam operit faciem, lupanarium arte id solum ostendit, quod aperte ostensum magis placere potest.» Sexto, S. Augustinus serm. 18 De Verbis Apostoli, sic ait: «Exterioris hominis ornamenta ex quanto magis appetuntur, tanto sunt interioris majora detrimenta: quanto autem minus appetuntur, tanto magis moribus pulchris homo adornatur.» Septimo, S. Chrysostomus, homil. 30 in epist. ad Rom.: «Deposito, inquit, vilis fœni onere (hoc enim est vestium sumptus), ornatum accipe cœlestem virtutum. Hic est Ecclesiæ ornatus, ille theatrorum: hic cœlis dignus, ille equis et mulis; ille et mortuorum corporibus circumdatur, hic in sola splendet anima, in qua habitat Christus.» Idem, homil. 18 in I ad Cor.: «An non censes, ait, cum avaris et aliis, quos Paulus enumerat, I Corinth. VI, diabolum simul accumbere? mulieres autem ornatas ad libidinem non censes cum eo coire? Si quis contradicat, exuat animam mulierum, quæ se adeo indecore gerunt, et videbit plane sceleratum illum dæmonem vehementer cum eis conjungi et commisceri.» Idem, lib. De Virgin. cap. LXII: «Mulier si formosa est, nimius ornatus ejus venustatem obscurat; si deformis, eo turpiorem reddit ornatus; deformitas enim semper emicat et apparet, ut spectatores mulierem rideant, et ornatum mirentur.» Octavo, S. Petrus eremita ad matrem Theodoreti comptam ait: «Si pictor egregius pinxisset imaginem, et alius plebeius ei alios colores injiceret, pictor sane excandesceret: ita et Deus naturæ nostræ opifex et pictor jure irascitur, quod ejus naturam et sapientiam accusetis inscitiæ, ipsumque Creatorem damnetis imbecillitatis. Nolite ergo Dei corrumpere imaginem neque tentetis ea addere, quæ sapienter non dedit; neque hanc adulterinam excogitare pulchritudinem, quæ vel pudicis affert excidium, vel videntibus insidias.» Ita refert Theodoretus in Vitis SS. Patrum, Vita IX. Nono, acerrime hunc vestium luxum insectatur Tertullianus, lib. De Habitu mulierum, ex quo pauca illustriora decerpam: «Tu, ait, es diaboli janua, tu es arboris illius resignatrix, tu es divinæ legis prima desertrix, tu hominem elisisti: propter tuum meritum, id est mortem, etiam Filius Dei mori habuit, et adornari tibi in mente est super pelliceas tuas tunicas?» Secundo: «Duplex est cultus feminæ, scilicet mundus muliebris in auro, gemmis et vestibus; et ornatus, quem immundum muliebrem convenit dici: in cura capilli, cutis, et earum partium corporis, quæ oculos trahunt, illi crimen ambitionis intendimus, huic prostitutionis.» Tertio: «Lapides et gemmæ sunt terræ minutalia, qui non domos, non tecta, sed solum hunc mulierum stuporem ædificare noverunt.» Quarto: «Aiunt de frontibus draconum gemmas erui. Hoc quoque deerit Christianæ, ut de serpente cultior fiat: sic calcabit diaboli caput, dum de capite ejus suis cervicibus ornamenta struit.» Quinto: «Semper abundantia contumeliosa in seipsa est.» Sexto: «Quis est vestium honor justus de adulterio colorum injustorum? non placet Deo, quod non ipse produxit, nisi si non potuit purpureas et hyacinthinas oves nasci jubere.» Idem Tertullianus, lib. De Cultu feminarum. Primo, hunc ornatum ait esse Ethnicorum. Secundo: «Non de integra conscientia venit studium placendi per decorem, quem naturaliter invitatorem libidinis scimus.» Tertio: «Perit simul vir in tua forma, o mulier! et facta es tu gladius illi.» Quarto: «Vos solis maritis vestris placere debetis: in tantum autem placebitis eis, in quantum alteris placere non curaveritis.» Quinto: «Indignum est Christiano faciem fictam gestare, cui simplicitas indicitur; effigiem mentiri, cui linguam non licet; appetere quod datum non sit, cui studium pudicitiæ est: quomodo præcepta Dei custodietis, lineamenta Dei non custodientes?» Sexto: «Utinam miserrimus ego in illo die Christianæ exsultationis, vel inter calcanea vestra caput elevans videam; an cum cerussa et purpurisso, et croco, et in illo ambitu capitis resurgatis: an taliter expictas Angeli in nubila sublevent obviam Christo?» Septimo: «Ubi Deus, ibi pudicitia, ibi gravitas adjutrix et socia ejus: quo pacto ergo pudicitiam sine instrumento ejus, id est, sine gravitate et severitate vestitus, tractabimus?» Octavo: «Tempus hoc breve est, ait Apostolus, quid ergo illud das vanitati?» Nono: «Jubet Apostolus ut magnificetur Deus in corpore nostro; magnificatur autem per pudicitiam, et per pudicitiæ ornatum competentem.» Decimo: «Liceat videri pudicam, certe impudicam non licet.» Undecimo: «Pudicitiæ Christianæ satis non est esse, verum et videri; ut emanet ab animo in habitum, et eructet a conscientia in superficiem.» Duodecimo: «Projiciamus ornamenta terrena spei nostræ retinacula, si cœlestia optamus.» Decimo tertio: «Tempora Christianorum semper, et nunc vel maxime, non auro, sed ferro transiguntur, stolæ Martyrum præparantur, Angeli bajuli sustinentur. Prodite jam vos mulieres ornamentis instructæ, postolorum, sumentes de simplicitate candorem, de pudicitia ruborem, depictæ oculos verecundia, et spiritus taciturnitate, inserentes in aures sermonem Dei, annectentes cervicibus jugum Christi: caput maritis subjicite, et satis ornatæ eritis: manus lanis occupate, pedes domi figite, et plus quam in auro placebitis: vestite vos serico probitatis, byssino sanctitatis, purpura pudicitiæ; taliter pigmentatæ Deum habebitis amatorem.» Decimo, Tertullianum sequitur S. Cyprianus, qui nervose et eleganter idem agit, lib. De Disciplina et habitu virginum. Primo: «Continentia, inquit, et pudicitia non in sola carnis integritate consistit, sed etiam in cultus et ornatus honore pariter ac pudore.» Secundo: «Nefas est virginem ad speciem formæ suæ comi, aut de carne, et de ejus pulchritudine gloriari, cum nulla sit illis magis quam adversus carnem colluctatio, et vincendi corporis ac domandi obstinata certatio.» Tertio: «Dicit Paulus: Qui sunt Christi, carnem suam crucifixerunt; et quæ se concupiscentiis carnis et vitiis renuntiasse profitetur, quomodo in iisdem quibus renuntiaverat invenitur?» Quarto: «Neminem Christianum decet, et maxime virginem non decet, claritatem ullam computare carnis, et honorem; sed solum appetere sermonem Dei, bona in æternum mansura complecti. Aut si in carne sit gloriandum, tunc plane quando in nominis confessione gloriatur, quando fortior femina viris torquentibus invenitur, quando ignes, aut cruces, aut ferrum vel bestias patitur, ut coronetur: illa sunt carnis pretiosa monilia, illa corporis ornamenta meliora.» Quinto: «Ornamentorum ac vestium insignia, et lenocinia formarum non nisi prostitutis et impudicis feminis congruunt; et nullarum fere pretiosior cultus est, quam quarum pudor vilis est. In Apocalypsi, cap. XVII, describitur meretrix illa perdita, cum qua fornicati sunt reges terræ, amicta pallio purpureo et coccineo, adornata auro, et lapidibus pretiosis, tenens poculum aureum in manu sua.» Sexto: «An vulnera inferri auribus Deus voluit, quibus innocens adhuc infantia, et mali sæcularis ignara, crucietur, ut postea de aurium cicatricibus et cavernis pretiosa grana dependeant, gravia etsi non suo pondere, mercium quantitate?» Septimo: «Angeli apostatæ oculos circumducere, nigrere fucare, et genas mendacio ruboris inficere, et mutare adulterinis coloribus crinem, et expugnare omnem oris et capitis veritatem, corruptelæ suæ impugnatione docuerunt.» Octavo: «Feminæ manus Deo inferunt, quando id quod ille formavit reformare et transfigurare contendunt, nescientes quia opus Dei est omne quod nascitur, diaboli quodcumque mutatur.» Nono: «Dominus tuus dicit: Non potes facere capillum unum album, aut nigrum; et tu ad vincendam Domini tui vocem, vis te esse potiorem? Audaci conatu et sacrilego contemptu crines tuos inficis,» etc. Decimo: «Non metuis, oro, quæ talis es, ne, cum resurrectionis dies venerit, artifex tuus te non recognoscat, et ad sua præmia et promissa venientem removeat et excludat? increpans vigore censoris et judicis dicat: Opus hoc meum non est, nec imago hæc nostra est; cutem falso medicamine polluisti, crinem adultero colore mutasti; expugnata est mendacio facies; figura corrupta est; vultus alienus est; Deum videre non poteris; quando oculi tui non sunt, quos Deus fecit, sed quos diabolus infecit.» Undecimo: «Vince vestem, quæ virgo es, quæ Deo servis: vince aurum, quæ carnem vincis et sæculum: nec monilium aut vestium quære ornamenta, sed morum.» Merito ergo B. Nonnus Episcopus, videns Pelagiam tanto vestium luxu et pompa totius urbis oculos ad se rapientem et illicientem, ubertim flevit: rogatus causam dixit: «Duæ res sunt quæ me movent: una quidem hujus mulieris perditio; altera, quod ego qui nomen Christianum profiteor, non tantum studeo placere Deo vitæ innocentia, quantum hæc mulier turpibus placere cupit hominibus.» Verum orans pro ea, et concionans ita pupugit cor ejus, ut ex ea alteram Magdalenam effecerit, videlicet Pelagiam pœnitentem, cujus vitam et actus mirabiles conscripsit magna fide oculatus testis Jacobus Diaconus ejusdem Nonni: exstat apud Surium, 8 octobris. Et S. Bernardus sororem splendidius ornatam ad se venientem videre noluit: unde ipsa compuncta ex ejus præscripto luxum omnem vestium deposuit, quin et consentiente marito monasterium ingressa est, ut habet auctor Vitæ S. Bernardi, lib. I, cap. VI. Sed audi exemplum horribile Prætextatæ, quod refert S. Hieronymus, epist. ad Lætam: «Prætextata quondam nobilissima femina, jubente viro Hymettio, qui patruus Eustochii virginis fuit, habitum ejus cultumque mutavit, et neglectum crinem mundano more pexuit, vincere cupiens et virginis propositum, et matris desiderium. Et ecce tibi, eadem nocte cernit in somnis venisse ad se angelum terribili voce minitantem pœnas, et hæc verba frangentem: Tune ausa es viri imperium præferre Christo? tu caput virginis Dei tuis sacrilegis attrectare manibus? quæ jam nunc arescent, ut sentiant excruciatæ quid feceris: et finito mense quinto ad inferna duceris: sin autem perseveraveris in scelere, et marito simul orbaberis et filiis. Omnia per ordinem expleta sunt, et seram miseræ pœnitentiam significavit interitus.» Audi et Gentiles. Lycurgus fucandi artificium Sparta ejecit, idque primo, eo quod malis artibus urbem corrumperet: unde tanta tunc Spartæ fuit mulierum pudicitia, ut adulterium pro incredibili haberetur. Secundo, ut quivis in mores puellæ intuens, virtutem in delectu sequeretur, cum uxorem quæreret; non vero fuco illiceretur. Eadem de causa voluit eas accipi sine dote: item exerceri cursu, lucta, disci et jaculi jactu, ut validæ fierent, validasque gignerent proles. Unde Gorgo Leonidæ uxor cuidam objicienti: «Vos solæ Spartanæ maritis imperatis;» respondit: «Solæ enim viros parimus.» Testis est Plutarchus in Lycurgo. Diogenes ad juvenem quemdam se nimis ornantem: «Si quidem, inquit, ob viros, infelix es, sin ob mulieres, injurius.» Theophrastus: «Mulier, inquit, nec alios videre, nec ipsa videri debet, præsertim quæ eleganter ornata fuerit: utrumque enim ad res inhonestas incitamentum est.» Hyperides: «Domi, inquit, coram viro liceat uxori ornare se, ut lubet: ornamenta autem quæ sumet egressura domum, non ad maritum, sed ad alios spectant.» Crates: «Ornat, inquit, mulierem quod honestiorem facit; talem vero præstat non aurum, non smaragdus, non coccus; sed quæcumque gravitatis, moderationis et pudoris specimen habent.» Democritus: «Sermo, inquit, parcus ornat mulierem, et ipsius ornamenti parcitas ei decora est.» Testis est Stobæus, serm. 32. Audi et poetas. Terentius: Nosti mores mulierum; Dum moliuntur, dum comuntur, annus est. Ovidius: Auferimur cultu, gemmis auroque teguntur Omnia; pars minima est ipsa puella sui. Propertius: Quid juvat ornato procedere vita capillo, Teque peregrinis vendere muneribus, Naturæque decus mercato perdere vultu? Nudus amor formæ non amat artificem. Plautus: Nequaquam exornata est bene, si morata est male, etc. Magis meretricem pudorem, quam aurum gerere condecet. Pulchrum ornatum turpes mores pejus cœno collinunt. Audi reges et Imperatores. Aurelianus Imperator petenti uxori, ut se unico pallio serico uti sineret, respondit: «Absit, ut auro fila pensentur;» libra enim auri tunc libra serici fuit. Alfonsus, rex Aragonum, vestiebatur ut populares: monitus ut regio ornatu incederet, respondit: «Malo moribus et auctoritate meos excellere, quam diademate et purpura.» Aristoteles, Præfat. ad Alexandrum Magnum, ita eum docet: «Multo pulchrius magisque regium animum præferre cultum et compositum, quam corporis vestem.» Alexander Severus ait: «Imperatoriam majestatem constare virtute, non corporis cultu.» Idem censuit regias matronas contentas esse debere unico pallio auro sparso, et cyclade quæ plus sex unciis auri non haberet, teste Lampridio. Hic cultus hodie vix sufficit uxoribus negotiatorum. Augustus Cæsar, teste Suetonio, dicebat: «Vestitus insignis ac mollis superbiæ vexillum est, nidusque luxuriæ.» Idem pro concione videns multos palliatos, indignans: «En, inquit, Romanos rerum dominos gentemque togatam.» Adeo studebat priscos renovare mores et vestitum. Dionysius, Siciliæ tyrannus, filiabus Archidami vestes splendidas dono misit. Recusavit eas accipere Archidamus, dicens: «Vereor ne hoc amictu puellæ mihi turpes videantur.» Denique vere dixit Cæsar Augustus: «Conviviorum et vestium luxus ægrotantis ac tabentis reipublicæ signa et prænuntia sunt.» Testis sit Belgium, quod luxum hunc luit bello et cladibus assiduis per quinquaginta pene annos; et quod antea erat paradisus terrestris deliciarum, nunc est vallis miseriarum. E contrario prisca simplicitas et modestia vestitus elucet in Germanis, quæ eorum respublicas in pace et flore conservat. Vidi Norimbergæ matronas nobiles et prædivites simplici pallio et ocreis indutas, quasi viragines et masculas priscorum ducum uxores, incedere. Vidi Herbipoli matronas omnes, etiam nobilissimas, pallia sive heucas habere non sericas aut laneas, sed ligneas. Omnes enim pro heuca gestant hottam (qualem Leodii gestant carbonariæ) magis vel minus pulchram pro conditione personæ; adeo ut quæ hottam non gestat, non censeatur honesta. Hottas has ingressuræ templum ante illud deponunt, egredientes recipiunt et dorso adaptant. Credo in vitifera regione olim omnes uvas hottis exportasse, uti etiamnum faciunt, ideoque hottarum usum conservasse.
3:1
1. Hic incipit secunda pars, in qua arguit peccatum eorum quantum ad oppressionem proximorum; et dividitur in duas partes. In prima ponitur opprimenium confutatio; in secunda oppressorum consolatio. Cap. 4: Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa. Et quia violentum dominium non solum est culpa hominis, sed etiam est poena Dei judicantis peccata populi, sicut dicitur Job 34: «Qui regnare • facit hypocrim propter peccata populi: » ideo prima pars dividitur in partes duas. In prima enim praedicitur secundum quod est poena a Deo inflictà; in secunda arguitur secundum quod est culpa ab homine commissa, ibi, Popule meus. Prima dividitur in duas partes. In prima comminatur regiminis subversionem; in secunda assignat rationem, ibi, Ruit enim Jerusalem. Prima dividitur in tres. In prima subtrahitur a regiminis officio idonei; in secunda praeficiuntur indigni, ibi, Et dabo pueros principes eorum; in tertia refutant vocati, ibi, Respondebitque in die illa. Prima in duas. In prima subtrahit idoneum a regiminis officio; in secunda utilem ad regentis auxilium, ibi, Et consiliarium. Prima dividitur in tres, secundum tria quae requiruntur ad idoneitatem praefatorum. Primo enim aufert idoneum quantum ad potestatem; in secunda quantum ad sagacitatem, ibi, Judicem; in tertia quantum ad auctoritatem, ibi, Senem. Potestas ad regenda bella populi requiritur in duce, et valet ad compescendum insolentias: Eccl. 9: « Noli quaerere fieri judex, nisi virtute valeas irrumperе ini-quitates: » quae in tribus consistit, secundum quae dividitur prima pars hujus tertiae partis; scilicet in fortitudine corporis, quae consistit in tribus: scilicet in complexionis vigore; et quantum ad hoc dicit: Moneo ut quiescatis; enim, idest quia, ecce, in proximo est, auferet validum, idest bene valentem in complexionis sanitate. In membrorum robore: et sic dicit, Fortem, quia fortitudo consistit in ossibus et nervis, ut dicit Philosophus. Iterum in cibi multitudine; et sic dicit, Omne robur panis
etc. in quo omnis cibus et potus significatur. Eccl. 29: « Initium vitae hominis aqua et panis et vestimentum. » Secundo consistit potestas in constantia cordis; et sic dicit, Fortem, secundum quod venit a fortitudine quae est virtus animae.
3:2
Tertio consistit in exercitio bellicae artis, et sic dicit, Virum bellatorem. Sapientia autem requiritur ad exercendum judicia; propter quod petit Salomon sapientiam a Deo. 3 Reg. 3: « Dabis servo tuo cor docile... ut possit discernere inter bonum et malum. » Et hoc habetur tripliciter. Vel humana institutione; et quantum ad hoc dicit, Judicem, quasi juris peritum: vel divina inspiratione; et quantum ad hoc dicit, Prophetam: vel daemonis revelatione; et quantum ad hoc dicit, Ariolum, quia in aris daemonum divinabant, et aliaquing vera dicebant. Auctoritas necessaria est ad reverentiam; et haec etiam consistit in tribus. In officii dignitate; et quantum ad hoc dicit, Principem; et per hoc omnes alios Principes intelligi, ut dicit Glossa: In morum honestate; et propter hoc dicit, Senem, scilicet moribus. In vultus maturitate; et propter hoc dicit, Honorabilem vultu. Utiles autem sunt aliqui principibus ad regimen populi, vel ad expendendum dubia negotia; et quantum ad hoc dicit, Consiliarium: vel ad facienda aedificia; et ideo dicit, Sapientem de architectis, ab archos, quod est princeps, et tecti, quod est ars, et praecipue mechanica rum. Unde architector dicitur principalis artifex, qui praecipit artificibus inducere formam, et praeparare materiam, secundum considerationem finis cujus scientia habet usum per actionem. Sapientia autem, ut dicit Philosophus, est duplex; scilicet universalis et particularis. Particulariter definiens dicit, quod est virtus per quam homo potest in ultimo cujuscunque artis, ut medicinae: et ob hoc dicitur sapiens medicus qui est certissimus in his quae sunt medicinae; et similiter sapiens faber; et sic de aliis. Et hoc modo sumitur hic. Universalis sapientia est quae est ultimum in omnibus artibus et scientiis; et ista est per quam homo elevatur in cognitionem nobilissimarum causarum, idest substantiarum separatarum, vel spiritualium. Et haec, secundum Philosophum, est metaphysica, et secundum nos est theologia.
3:3
Tertio aliquis necessarius est ad instruendum divina: et quantum ad hoc dicit: Et prudentem eloquii mystici, a mystim quod est secretum, idest divinorum verborum quae secreta sunt. Et de omnibus his habetur 4 Reg. penulti, quod translatis sunt a Nabuchodonosor in Babylonia. « Translulit quoque Joachim in Babylonem, • et matrem regis, et uxores regis, et eunuchos, • et judices terrae duxit in captivitatem. » Et dabo pueros. Hic ostenditur subversio regiminis quantum ad hoc quod praeficiuntur indigni. Et dividitur in duas partes. In prima ponitur indignorum praefectio; in secunda consequens populi turbatio, ibi, Et corruet populus vir ad virum.
3:4
Sunt autem indigni quantum ad defectum sapientiae et aetatis; et ideo dicit: Dabo pueros Principes: et quantum ad defectum virtutis; et sic dicit: Et effeminati dominabuntur, idest lascivi et imbecilles. Oseae 13: « Dabo • tibi reges in furore meo. » Effectus autem regiminis in perturbatione populi tangitur tripliciter. Primo universalis dissensio: unde dicit: Corruet populus, scilicet ab unitate pacis, per quam est populus, vir ad virum, ideo contra virum. Prov. 11: « Ubi non est gubernator, corruit populus. » Zach. 10: « Adducti sunt quasi grex: affligentur, quia non est eis pastor. » Secundo amicitiae dissolutio: Unusquisque ad proximum suum, ideo contra proximum suum.
3:5
Jer. 9: « Omnis frater supplantans supplantabit, et omnis amicus fraudulenter incedet. » Tertio ordinis confusio: Tu multuabitur puer contra senem, et ignobilis contra nobilem. Thren. 4: « Facies sacerdotum non erubue runt, nec senum miseri sunt. » Apprehendit. Hic ostendit subversionem regiminis quantum ad hoc quod invitati ad regendum recusant, quasi quod dam ruinosam. Et dividitur in partes duas. In prima ponitur eligentium invitatio; in secunda electi recusatio, ibi, Et respondebit in die illa dicens: Non sum medicus, et in domo mea non est panis neque vestimentum. Circa primum tria ponuntur: scilicet ipsa electio, electionis occasio, officii immutatio. Electio est inordinata, quia ab uno tantum; unde dicit: Tumultuabitur enim: ideo quia non convenienter eligent; sed apprehendet vir fratrem suum, ideo conjunctum sanguine, domesticae patris sui, ideo familiaritate acceptum, quamvis etiam vilem. Mich. 5: « Qui aedificat Sion in sanguinibus, et Jerusalem in iniquitate. » Et hoc est contra formam servatam Numer. 1, in electione principum facta praecepto Domini, auctoritate praelati, et consensu multitudinis.
3:6
Sed occasio est viris, quia propter divitias: unde dicit: Vestimentum tibi est: sperat enim temporalem subventionem; et hoc est contra formam traditam Exod. 18: « Provide de omni plebe viros potentes, et timentes Deum, in quibus sit veritas, et qui oderint avaritiam; et constitue ex eis tribunos et centuriones... qui judicent populum omni tempore. » Sed injunctio periculosa: unde dicit: Princeps esto noster; ruina autem haec, ideo periculum, sub manu tua, ideo sub custodia tua et defensione tua. 5 Reg. 10: « Custodivi virum istum, qui si lapsus fuerit, erit anima tua pro anima ejus. » Respondebit. Hic ponitur recusatio electi: et primo ponitur rationabilis excusatio; secundo concluditur officii refutatio, ibi, Nolite constituere me principem populi. In excusatione praetendit tria; scilicet impotentiam ad repellendum nociva: Non sum medicus, scilicet ut possim mederi miseris vestris.
3:7
Jer. 8: « Numquid resina non est in Galaad, ant medicus non est ibi? » scilicet ad supplendum defectum: et propter hoc dicit: Et in domo mea non est panis, quo suppleam defectum famis vestrae. Thren. 4: « Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis. » Ad fovendum vel conservandum nutrimentum; et ideo dicit: Nec vestimentum, quo conservatur calor. Prov. ult.: « Non timebis domui suae a frigoribus nivis. Omnes enim domestici ejus vestiti sunt duplicibus. » Nolite me constituere principem populi. Hic concluditur officii refutatio. Judicum 9: « Numquid possum desere re pinguedinem meam, qua dii utuntur et homines? » Ubi ponitur triplex ratio: scilicet impedimentum devotae contemplationis; dulcis affectionis infra (ibidem): « Numquid possum desere dulcedinem meam? » et spiritualis exultationis (ibidem): « Numquid possum desere vinum meum,
• quod laetificat Deum et homines, et inter cetera ligna promoveri? »
2. Hic ponit causas dictae renuntiationis: et primo ponit causam proximam, scilicet poenam universalis ruinae: unde dicitur ex parte prophetæ: Ideo recusabit, enim, ideo, quia, rut Jerusalem, ideo ipsa civitas, et Judas, ipsa provincia, concidit, per poenam a sua integritate. Infra 25: In captivitatem transluxerunt robustos ejus, suffoderunt donos ejus, posuerunt eam in ruinam. Secundo ponit causam remotam, scilicet culpam. Et dividitur in partes tres. In prima aggravat culpam: in secunda contra culpam ordinat poenam, ibi, Vae animae eorum, quoniam reddita sunt eis mala; tertio ostendit punientis justitiam, ibi, Dicite juste quoniam bene. Peccatum aggravat ex tribus.
3:8
Ex peccati specie, quia blasphement in Deum: unde dicit: Ideo concidit, quia lingua eorum contra Dominum. Infra 57: Supra quem lucistis, super quem dilatatis os, et ejecistis linguam? Secundo ex peccati novitate; unde dicit: Adinventiones eorum contra Dominum. Oseae 7: « Nunc circumdederunt eos adinventiones suas, coram facie mea factae sunt. » Tertio ex peccati publicatione: unde dicit: Agnitio vultus eorum; et hoc quia peccatum suum a vultu agnitum aliis fecerunt. Respondit eis, in poenam, quantum ad gestus.
3:9
Et quantum ad peccati commendationem dicit: Et peccatum suum quasi Sodomæ prædicaverunt. Jer. 2: « Frondes meretricis facta est tibi et noluiti erubescere. » Aliter exponitur in Glossa: Agnitio vultus eorum, ideo cognitio suorum peccatorum, quem in intellectu habebunt, quia in vultu sunt sensus, respondet ibi, quaerentibus quare puniuntur. Vel aliter. Agnitio vultus eorum, ideo remorsus conscientiae, respondebit eis, sicut poena. Et mystice hoc refertur ad peccatum quo Christiani videntes cognoscere noluerunt, de quo conscientia redarguet eos, secundum quod dicit Glo. Et quia justitia Dei non sint tam gravia mala inulta, ideo vae animae eorum, non solum corporis: quoniam reddita sunt eis mala, scilicet in Dei praescientia: vel praeteritum ponitur pro futuro. Et ne putetur poena omnes involvere, subjungitur Dei justitia in discretione honorum a malis: et circa hoc duo facit.
3:10
Primo ponit remunerationem bonorum, dicens, Dicite justo, enicunque, quoniam bene erit ei, cum alii damnabuntur, quoniam fructum, ideo mercedem adinventionum suarum comedet, quasi fructum capiens bonorum exeogitationum. Sicut enim mali sunt solliciti ad inveniendum modos quibus peccatur, ita et boni sunt solliciti ut adinveniant qualiter Deo placere possint. 1 Cor. 7: « Qui sine uvore est, solicitus est quæ Domini sunt, quomodo placeat Deo. » Psal. 127: « Labores manuum tuarum quia manducabis, beatustus es. » Secundo ponit punitionem malorum, dicens, Vae impio in malum, ideo pro malo quod sibi imminet.
3:11
Retributio manuum ejus fiet ei. Psal. 9: « In operibus manuum suarum comprehensus est peccator. » Populum meum. Hic arguitur oppressio populi, secundum quod est peccatum hominis opprimantis. Et dividitur in partes duas. In prima ponitur oppressionis vitium; in secunda reducitur poenae judicium, ibi, Stat ad judicandum Dominus, stat ad judicandos populos. Tripliciter autem quidam opprimebant populum.
3:12
Primo opprimebant principes per violentiam rapiendo: et quantum ad hoc dicit: Populum meum expoliaverunt, bonis suis. Ezech. 22: «Populi terrae calumniabantur calumniam, et rapiebant violenter; egenum et pauperem affligebant.» Secundo mulieres, trahendo ad concupiscentiam, et etiam ad idolatriam, sicut de Salomone dicitur 5 Reg. 5; et quantum ad hoc dicit: Mulieres eorum dominatae sunt eis. Eccli. 3: «Ne des mulieri potestatem animae tuae, ne ingrediatur in virtute tua.» Tertio prophetae decipiendo per astutiam adulationis; et quantum ad hoc dicit, Popule meus; quasi dicat: Per prophetas consueveram vobis loqui; sed, quia illi mendaces sunt, per me vobis loquar, ne videatur non debere credi, quod propheta sit contra prophetam. Decipiunt, promittendo securitatem. Dissipant, praebendo occasionem culpae.
3:13
Mich. 5: «Haec dicit Dominus super prophetas, qui seducunt populum meum, qui mordent dentibus suis, et praedicant pacem.» Jer. 14: «Prophetæ dicunt eis: Non videbitis gladium, et fames non erit in vobis; pacem veram dabit vobis in loco isto.» Stat ad judicandum. Hic inducitur judicium ad puniendum oppressores: et dividitur in partes duas; et primo ponitur judicium contra oppressores principes; in secunda contra mulieres, ibi, Et dicit Dominus. Pseudoprophetæ ad spoliationem populum decipiebant; et ideo habent idem judicium cum principibus. Ezech. 15: «Violabant me ad populum meum, propter pugillum hordei et frumentum panis.» Circa primum tria facit. Primo inducitur judex: unde dicit, tat ad judicandum.
3:14
3:15
Ezech. 34: «Ego judicabo inter pecus et inter arietem et hircum.» Tertio ponitur causa: et primo inducitur accusatio actoris, cum dicit, Vos depastis estis: Mich. 5: «Comederunt carnes populi mei;» secundo ponitur increpatio judicis, cum dicit: Quare alteritis, affligendo, et facies pauperum commolitis, attenuando? Amos 4: «Calumniam facitis egenis et confringitis pauperes.» Ipse enim Deus erit actor et judex.
Notandum super illo verbo, Dicite justo quoniam fructum adinventionem suarum comedit, quod est fructus justi primo quem reddit: et hic est triplex: scilicet fructus suae operationis. Joan. 15: «Eatis et fructum afferatis, et fructus vester maneat.» Suae praedicationis. Heb. ult.: «Offeremus hostiam laudis Deo, idest fructum laborum confitentium nomini ejus.» Seu confessionis. Secundo quem percipit; et hic est etiam triplex; scilicet fructus remissionis culpae. Infra 27: Dimitteur domui Jacob iniquitas. Et iste est omnis fructus ut auferatur peccatum ejus. Participationis gratia. Gal. 5: «Fructus autem spiritus, caritas, gaudium, pax, potentia, etc.» Contemplationis sapientia. Prov. 5: «Melior est acquisitio ejus negotiatione auri et argenti, primi et purissimi fructus ejus.» Tertio quem quaerit. In fruitione Dei. Can. 2: «Fructus ejus dulcis gutturi meo.» In societate caelestis chori. Ezech. 56: «Montes Israel ramos vestros germinetis, et fructum vestrum afferatis populo
Israel.» In perceptione divini doni. Cant. 4.: «Emissiones tuae paradisus malorum puniceorum cum pomorum fructibus.»
5. Hic ponitur divinum judicium contra mulieres: et primo aperitur culpa; secundo praedicetur poena, ibi, Decalabit Dominus verticem filiarum Sion. Prima dividitur in duas. In prima arguit eas de superbìa; in secunda de lascivia, ibi, Et nutibus oculorum ibant. Circa primum duo facit.
3:16
In prima arguit superbiam in corde, cum dicit: Pro eo quod elevatae sunt filiae Sion, in superbiam. Psal. 150: «Domine, non est exaltatum cor meum.» Secundo arguit superbiam signum in corpore, Ambulaverunt extento collo, quod signum superbiae est. Job 15: «Cucurrit adversus eum erecto collo; et pinguis cervice armatus est.» Et nutibus. Hic arguit lasciviam earum in quatuor, quibus homines ad concupiscentiam provocabant. Primo in ipso visu: unde dicit, Et nutibus. Proverb. 6: «Non concupiscat pulchritudinem ejus cor tuum, ne capiaris nutibus ejus.» Secundo lusu: etc. Et plaudebant. Glossa, ludendo. Eccli. 9: «Cum saltatrice ne assiduus sis . . . . ne forte pereas in efficacia ejus.» Tertio in incessu. Et ambulaverunt erecto collo. Prov. 7: «Garrula quietis impatiens, nec valens in domo consistere pedibus suis.» Quarto, lascivo ornatu, Composito gradu. Glos.
3:17
«Ornatae de rapina pauperum.» Proverb. 7: «Ecce occurrunt illi mulier ornata meretricio praeparata ad capiendas animas.» Decalabit Dominus verticem filiarum Sion. Hic comminator poenam: et primo quantum ad ablationem ornamentorum; secundo quantum ad solatium virorum, ibi, Pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent. Circa primum duo facit. Primo aufert ab eis ornamenta quae sunt signa ineptae laetitiae et lasciviae; in secunda recompensat signa tristitiae et miseriae, ibi, Et erit pro suavi odore foetor. Circa primum duo facit. Primo aufert ab eis ornatum naturalem capillorum; secundo artificialem, ibi, In die illa. Dicit ergo primo, Decalabit, quantum ad capillos veros. Infra 11: «In cunctis capitibus ejus erit calvitium.» Nudabit, quantum ad capillos adulteros, qui sunt sicut indumenta. Deut. 52: «De captivitate nudati iuimicerum capitis.» In die illa. Hic aufert ab eis ornamenta artificialia; et primo ea quae pertinent ad ornatum membrorum; secundo ea quae pertinent ad cultum ornamentorum, ibi, Arcus, et specula, et sindones, et vittas, et theristra. Circa primum duo facit. Primo aufert ea quae pertinent ad ornatum parium; secundo ea quae pertinent ad ornatum totius, ibi, Et mutatoria, et palliola, et lint-amina.
3:21
Circa primum duo facit, Primo aufert ea quae pertinent ad corporis membra; secundo ea quae specialiter ad sensus organa, ibi, Olfactoriola, et inaures, et annulos: et gemmas in fronte pendentes. Circa primum duo facit Primo aufert ea quae pertinent ad inferiores partes corporis; secundo quae specialiter ad membra capitis, ibi, Et vittas et theristra. Dicit ergo primo quantum ad pedes, Ornamentum calcementorum; quaecumque, et specialiter lunulas, idest quasdam picturas factas in calcementis de corio deaurato. Cant. 7: «Quam pulchri sunt pedes tui in calcementis, filia principis!» Secundo quantum ad collum, Torques, idest quaedam ornamenta colli usque ad pectus pendentia in honorem victoriae data. Proverb. 1: « Ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo. » Tertio quantum ad pectus dicit, Monilia, quaelibet ornamenta, sed specialiter fibulae, quibus monitur pectus, ne vestes aperiantur. Cant. 7: « Juncturae feminarum tuorum sicut monilia quae fabricata sunt manu artificis. » Quare quantum ad brachia dicit, Armillas, ornamenta brachiorum ab armo dicta. Exod. 52: « Viri cum mulieribus praebuerunt armillas . . . ad faciendum opus tabernaculi testimonii. » Et mitras. Hic ponit ornamenta capitis: et primo quantum ad verticem. Mitras, ornamenta capitis ad modum coronae. Judith 10: « Imposuit mitram super caput suum, discriminato crine capitis sui. » Secundo quantum ad capillos dicit: Discriminalia, instrumenta quaedam de argento vel auro in modum acuti fusi facta, quibus mulieres dividunt capillos suos ante frontem, sicut dictum est Judith eodem: « Discriminavit crinem capitis sui. » Tertio quantum ad collum tangit duo. Primo periscelidas, a peri, quod est circum, et skelon, quod est membrum, quasi ornatus circa membrum. Haymo dicit, quod fit ex auro ad similitudinem armillarum, et ponitur circa collum. Glossa dicit, quod super pedes similis armillis. Alii dicunt, quod sunt quidam ornatus positi circa extremitates vestium sicut aurifrigia, vel pelles aliquae, vel aliud hujusmodi. Et hoc potest stare cum utroque praedictorum; quia sic sunt et circa collum, et circa pedes. Vestes enim habent talia et in caputiis et in fimibriis inferioribus, et sic ornant collum mediate. Numer. 31: « Ob hanc causam offerimus in donariis Domini singuli quod in preda auri potuimus invenire, periscelidas, et armillas, et anulos. » Secundo ponit ornamenta colli immediata, cum dicit, Murenulas, scilicet quaedam catenae virgulis aureis et argenteis vermiculatae in modum murenae, quae ponuntur circa collum. Cant. 1: « Murenulas aureas faciemus tibi, vermiculatas argento. » Et quia collum est medium inter caput et corpus, ornatus ejus in utrumque redundat; et ideo cum utroque ponitur. Et olfactoriola. Hic ponuntur ea quae pertinent ad organa sensus: et primo quantum ad olfactum. Olfactoriola, quaedam pixides in quibus ponebant muscum et hujusmodi, vel etiam quaedam vasa, sicut poma de argento facta, perforata ad modum thuribuli, in quibus ponitur ignis et aliquid odoriferum. Cant. 1: « Curremus in odorem unguentorum tuorum. » Secundo quantum ad auditum, Inaures, idest quidam circuli aurei vel argentei, qui apponuntur in auribus mulierum ad hoc perforatis. Oseae 2: « Ornabatur inaure sua et monili suo, et ibat, post amatores suos. » Tertio quantum ad tactum, qui maxime viget in digitis. Anulos. Num. 31, auctoritate inducta superius: « Ob hanc causam offerimus anulos, etc. » Quarto quantum ad visum, Gemmas in fronte, quibus ornabantur mulieres Aegyptiae. Exod. 25: « Accipietis lapides onychinos et gemmas ad ornandum ephod ac rationale. » De gustu non facit mentionem, quia instrumentum ejus interius est, non ornatur. Et mutatoria. Hic ponit ornamenta pertinentia ad totum corpus; et primo ad inducendum; et sic dicit Mutatoria, idest diversa vestimentorum paria. Zach. 3: « Indui te mutatoriis; et dixit, Ponite cyderim. » Secundo ad operiendum: et sic dicit, Pallia. Gen. 24: « At illa tollens cito pallium, cooperuit se. » Tertio ad jacendum, et sic dicit, Linteamina, Joan. 20: « Venit Petrus, et introivit in monumentum, et vidit linteamina posita. » Et acus. Hic ponit ea quae pertinent ad cultum ornamenti: et primo ad componendum. Acus. Matth. 19: « Facilius est camelum intrare per foramen acus, quam divitem intrare in regnum Dei. » Secundo ad discernendum, Et spcula, quibus mulieres discernunt utrum sint bene ornatae, Exod. 58: « Fecit et labrum aeneum cum basi sua de speculis mulierum, quae excubabant ante ostium tabernaculi et atrium. » Tertio ad ornamentum operiendum; et primo ad operiendum humerorum ornamenta, Et sindones, subtilia velamina quibus operiuntur humeri, sicut fit in Campania a mulieribus. Proverb. ultim.: « Sindonem fecit et vendidit, et cingulum tradidit Chananaeo. » Secundo ad operiendum ornamenta capitis, Vittas, idest pepla. Vel melius dicendum, quod dicuntur ligamenta, quibus mulieres ligant capillos suos, ad modum retis facta; et sic accipitur Exod. 24: « Colligabis que cam vitta hyacinthina, » scilicet laminam de auro purissimo, ubi scriptum erat nomen sanctum Domini. Tertio ad operimentum totius corporis dicit, Theristra. Glossa: « Vestis muliebris tenuissima, et visu pervia, aestati idonea, et inde nominatur. » Theria enim idest aestas. Et praeципue consueverunt hujusmodi portare mulieres super serica vestimenta. Gen. 58: « Depositis viduitatis vestibus, assumpsit theristrum. » De pluribus horum dicitur Ezech. 16: « Vestivi te discoloribus, calceavi te hyacintho, et cinxi te bysso, et indui te subtilibus.... et dedi armillas in manibus tuis, et torquem circa collum tuum, et dedi inaures super os tuum, et circulos in auribus tuis, et coronam decoris in capite tuo. » Et erit pro zona funiculus, et pro suavi odore factor, et pro crispanti crine calvitium, et pro fascia pectorali cilicium.
3:24
Hic sublatis ornamentis lasciviae, comminatur cultum miseriae: primo quantum ad id quod est extra, dicit: Et erit pro suavi odore factor: odor enim ab extra est. Joel 2: « Ascendet factor ejus, et ascendet putredo, quia superbe egit. » Secundo quantum ad id quod est circa, dicit, Pro zona funiculus. Job 12: « Balteum regum dissolvet, et praecinget fune renes eorum. » Tertio quantum ad id quod est supra, dicit, Pro crispanti crine calvitium. Quarto quantum ad id quod est intra: Pro fascia pectorali, qua constringuuntur ubera, idest comprimuntur, ne ex magnitudine sua turpitudinem ingurant. Pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent. Hic aufert ei viro rum solatium quantum ad quatuor.
3:25
Delectantur mulieres in virorum pulchritudine; et quantum ad hoc dicit: Pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent. Thren. 4: « Candidiores Nazaraei ejus nive, nitidiores lacte, rubicundiores ebore antiquo, sapphyro pulchriores. » Secundo in fortitudine; et quantum ad hoc dicit, Et fortes. Infra 25: In captivitatem traduxerunt robustos ejus, suffoderunt domos ejus, posuerunt eam in ruinam. Tertio in dignitate; et quantum ad hoc dicit: Et moerebunt, scilicet interius, et lugebunt, scilicet exterius, portae ejus, idest judices sedentes in portis.
3:26
Thren. 2: « Destructae sunt in terra portae ejus; et perditit et contrivit vectes ejus, regem ejus et principes ejus, in geniibus. » Quarto delectantur in virorum jucunditate; et quantum ad hoc dicit: Et desolata in terra sedebit. Thren. 1: « Posuit me desolatam, tota die moerore confectam. »
Quaeritur primo circa hoc capitulo de hoe quod dicit, Ariolum. Videtur secundum hoc quod inquirere futura ab ariolis sit licitum: auferre enim illicitum non est poena, sed magis beneficium. Praeterea idem videtur ex Glossa, quia aliquando vera dicunt; sed a qualibet est accipienda veritas: ergo et ab iipsis. Praeterea cum daemones sint specula clarissima secundum intellectum, ut dicit Dionysius, videtur quod in his quae pertinent ad cognitionem, ad minus non sit malum accipere: et ita divinationibus intendere erit licitum; et praecipue cum nulla cognitio sit malum, et divinatio dicat cognitionem.
Ad quod dicendum est, quod divinatio suo nomine dicit usurpationem actus divini, et hoc præcipue in cognitione futurorum quae naturaliter cognosci non possunt. Sunt enim quaedam futura quae habent causas determinatas in natura, ex quibus necessario proveniunt, sicut eclipsys solis; et de his non est divinatio. Quaedam etiam habent causas determinatas ex quibus proveniunt ut in pluribus, sicut siccitas in aestate sub cane: unde de his non est divinatio. Tales etiam sunt praenosticationes medicorum de sanitate vel morte, et nautarum de tempestate futura; nisi forte prænuntientur immobili veritate futura, quia hoc solius Dei est. Sunt etiam quaedam futura quae non habent causas determinatas in natura, et præcipue quae fiunt ex libero arbitrio; et harum præcognitionem nullus habet nisi Deus, cui omnia sunt præsentia, propter stabilitatem suæ æternitatis, vel aliquis accipiens a Deo. Et si quidem inspiratione divina talia prædicuntur; erit prophetia, non divinatio: si autem per propriam inventionem et deceptionem propter lucrum, sicut faciunt vetulæ; dicitur divinatio, et est peccatum: tum propter mendacium, quia asserunt incerta pro veris, tum propter deceptionem, tum propter usurpationem divinitatis. Similiter dicitur divinatio si fiant consilio daemonum qualitercumque; qui quidem possunt aliqua futura prædicere, vel quorum ipsi sunt causa, vel quæ ipsi sciunt per revelationem bonorum Angelorum, vel præsciunt naturali cognitione in his quæ habent causas determinatas in natura; latentes tamen nobis, et notas eis, tum propter perspicacitatem intelligentiæ, tum propter experimentum longi temporis. Et tamen semper est peccatum
inquirere ab eis, et apostasia a fide, ut dicit Augustinus. Et hoc propter tres rationes: primo, quia quamvis vera dicant, tamen semper intentio eorum est ad fallendum; secundo, quia certitudinem cognitionem habere non possunt, nisi de his quæ per revelationem sciunt; tertio quia non possumus simul esse participes donorum Dei et diaboli. Et haec inter omnes præcipua est. Et quamvis beneficium simpliciter sit auferre talia; tamen poena est illis qui talia sequuntur, quia est contrarium voluntati eorum.
Deinde quaeritur de ludis chorealibus, utrum sine peccato exerceri possint, propter illud quod dicit, Et plaudebant: arguit enim hoc tamquam peccatum.
Ad quod dicendum, quod ludus secundum se non est malus; aliter in ludis non esset virtus quæ dicitur eutrapelia: sed secundum quod ordinatur diverso fine, et vestitur diversis circumstantiis, potest esse actus virtutis et vitii. Quia enim impossibile est semper agere in vita activa et contemplativa; ideo oportet interdum gaudia curis interponere, ne animus nimia severitate frangatur, et ut homo promptius vacet ad opera virtutum. Et si tali fine fiat de ludis cum aliis circumstantiis, erit actus virtutis, et poterit esse meritorius, si gratia informetur. Istæ autem circumstantiæ videtur in ludo choreali observandæ: ut non sit persona indecens, sicut clericus, vel religiosus: ut sit tempore laetitiæ, ut liberationis gratia, vel in nuptiis, et hujusmodi: ut fiat cum honestis personis, et cum honesto cantu; et quod gestus non sint nimis lascivi, et si qua hujusmodi sunt. Si autem fiant ad provocandum lasciviam, et secundum alias circumstantias, constat quod actus vitiosus erit.
Deinde quaeritur de ornatu mulierum, utrum sit licitum mulieribus ornare se. Et videtur quod non, per hoc quod hic dicitur, et 1 ad Timoth. 2: « Non in tortis crinibus, aut auro et argento, aut margaritis, vel veste pretiosa; sed quod decet mulieres, promittentes pietatem per opera bona. »
Et dicendum, quod ornatus mensurandus est ad modum et mensuram personæ et intentionem. Si enim mulieres portent ornamenta decentia, secundum statum et dignitatem suam; et moderate se habeant in factis suis secundum consuetudinem patriæ: erit actus virtutis modestiæ, quæ modum ponit in incessu, statu, habitu et omnibus motibus exterioribus: et poterit esse meritorius, si sit cum gratia. Similiter si faciat ut placeat decenter viro suo, quem habet, vel quem accipere debet, et ut ab aliis mulieribus retrahatur. Si autem habeant ornamenta pretiosiora quam deceat ipsas; erit arrogantia, vel quid deformatum vitio luxuriæ, si faciat ad provocandum ad concupiscentiam sui.
3:1
v. 4 « Ecce enim dominator Dominus exercituum. auferet a. Ierusalem et a Iuda validum et fortem, omne robur panis et omne robur aquae, v..2 fortem et virum bellatorem, iudicem et prophetam et ariolum et senem,
Normam divini iudicii proposuit sacer vates generalem, esse scil. pompam humanam deiiciendam, ut Deus solus exaltetur — inde concluserat, desistendum esse a fidücia humana (2, 22). Hanc admonitionem nunc illustrat eo modo qui proxime ad aequales refertur; ne scil. ob regni splendorem quisub Azaria et Ioatham adfuerit vanae se securitati committant. Quare graviter exhortationem datam fulcit dicens:
3:3
v. 3. principem super quinquaginta et honorabilem vultu et consiliarium et sapientem de architectis et. prudentem eloquii myslici »; — titulis magnificis Dei potentia describitur, quo magis humanae fragilitatis impotentia sentiatur. Ipsa enumeratio incipit summatim : auferet. Dominus omne fulerum, fulerum et adminiculum. (hebr.) ! ; dein singula recensentur; primo quae ad vitam sustentandam necessaria sunt, cibus et potus; dein quae tempore pacis bellique rempublicam sustinent serie dupliei efferuntur ; ab initio enim v. 3 et 4 belli praesidia, in altera autem versuum parte ea enarrantur quibus res civiles et religiosae continentur. Quae omnia si Deus dicitur esse ablaturus, quam ingens futura sit rerum omnium ruina patet. De fulcro vel baculo panis — eo enim vita, vis et vigor fulcitur, sustentatur — — cf. Lev. 926, 26. Ez. 4, 16; 14, 13. Ps. 104, 16. Vastationibus hosuüum annonae caritatem et penuriam ortam esse liquet; quae quanta fuerit in obsidione Chaldaeorum, vide Lament. 2, 20. Unde simul elucet, quam immerito aliqui recentiores (Hitz. Kn. Cheyne, Reuss, Bred.) hoc membrum ut glossema eiiciant vel alii (Ewald, Drechsl.) improprie de principibus, reipublicae fuleris explicent. Quid plura? Abundantia frumenti et vini in V. T. promissa erat observantibus mandata Dei; eorum subtractione iuremerito rebelles puniuntur (Deut. 28, 20. 48). Deinde cum 2, 8 bellicum apparatum reprehendisset, iam quam inanes eiusmodi conatus futuri sint denuntiat : Deus auferet fortem... fortitudo, arma nihil afferent utilitatis ; auferet eos quoque qui ordinem reipublicae debitum tuentur vel qui saltem tueri et res privatas tuto dirigere censentur; eos qui in auctoritate constituti sunt, vel propter aetatem sapientiae et experientiae laude florere creduntur; eos quoque qui artium periti varia vitae commoda praebent. Si enim in aliqua civitate desint qui ius dicant et lites dirimant et iustitiam administrent (vudices), si desint qui rerum civilium administrationem auctoritate et sapientibus consiliis promoveant (senes, consiliarii, honorabiles vultu), si desint viri militiae periti ad hostium impetus retundendos, maxima eius civitatis perturbatio et proxima ruina imminet. Neque aliquid adiumenti afferre poterunt prophetae; ii enim si qui exsistant non invenient responsum a Domino (Lament. 9, 9) aut nemo iis erit dicto audiens (Ier. 43, 2) — vel Deus munus propheticum in poenam omnino cessare sinit (cf. Ps. 73, 9). Multo minus ruinam civitatis sanare poterunt divini et periti incantationis (vel periti in mussitando) * quorum mendacia et fallaciae excidium non amovent sed promovent. Demum quo superstites eo maiore paupertate et vili conditione premantur, etiam auferuntur prudentes fabrorum vel accuratius. ex hebr. ? prudentes artium fabrilium i. e. qui in artibus mechanicis exercitati erant easque callide tractabant (cf. S. Hier. Mald. Malv. For. Mar. Sasb.). Quam solliciti fuerint Chaldaei id revera y exsequi et fabros e terra abducere, lege 4 Reg. 24, 14. Ier. 24, ; 29, 2; « nihilque relictum est exceptis pauperibus populi terrae ». Ceterum de impletione bene monet Malv. : « haec autem iudicia non uno tantum certo tempore effecta sunt, sed ad tempora omnia subsequentia pertinent, quibus omnia haec mala mutationesque ludaei perpessi sunt ». Propheta enim uno quasi intuitu excidium videt normamque generalem proponit. Parum refert pro annuntiatione prophetica quae adeo fit im universum, utrum haec uno quasi impetu atque ictu fiant, an per longam rerum seriem casus jue repetitos demum ad exitum sint perducenda. Totius reipublicae dissolutio et cessatio praedicitur, quae utique non statim subsecuta est, at demum eam verissime accidisse quis negare poterit? Verum quo excidium maius et periculosius evadat, pessimos ait reipublicae praefectum iri duces. Rite enim advertit S. Chrys. : « qui principem non habet, duce privatur; qui vero malum nactus est ducem, habet qui se in praecipitia coniiciat ». Sublatis igitur bonis, ita connectit S. Hier., dabit Dominus mala, vel ex S. Thoma : « subtrahuntur idonei, praeficiuntur indigni ». Ita
3:4
v. 4 « et dabo pueros principes eorum et effeminati dominabuntur eis » ;, — hebr. et ludificationes (i. e facinorosi, illusores) dominabuntur eis (cf. Malv. For.) ; nomen abstractum maiorem vim habet. Rerum administratio igitur describitur quae tota ex arbitrio, lubidine, crudelitate, insania composita est ; cf. Eccl. 10, 16 : « vae tibi terra, cuius rex puer est » i. e. iuveniliter agens; dabo principes lascivos et dissolutos more puerorum, pueros moribus, im-. prudentia, stultitia, imbelles, temerarios (Ifaiyi.. Tir.). Regnum Achaz ita delineari potest. « Deinceps quo tandem res evadet et in quantum detrimentum ipsis erumpet, manifeste aperit, cam mox subdit »
3:5
mum suum; tumultuabitur puer contra senem et ignobilis contra nobilem »; — sensum exhibet Osor. : « hanc igitur rerum conversionem (i. e. temeritatem et amentiam dominatorum) magna quaedam perturbatio consequetur et ex eo intestinae seditiones excitabuntur; nec enim plebs effrenatam suam libidinem et inconsideratam temeritatem a nobilitate cohibebit, nec nobilitas a plebe impotentiam animi continebit, nec iuventus senilem aetatem verebitur neque senes iuventuti prospicient, sed pueri senibus erunt infesti et plebs nobilitati pestem et exitium machinabitur, omnisque civitas pestifera partium contentione divulsa atque dissipata corruet ». Omnis scil. pietas ac reverentia concidet; odiis mutuis et infestationibus omnia flagrabunt, neque aetati grandaevae neque nobilitati meritisque ullus iam erit honor, ulla reverentia. Vinculis istis dissolutis maxima solet designari calamitas (cf. ad Mich. 1, 5. 6). Interprete S. Thom. tria indicantur, perturbatio populi in universali dissensione, in amicitiae dissolutione, in ord;nis confusione. Hinc quod magnum signum est communis exitii, summa imperii vilitas exsistet (Osor.) et adeo omnia sunt conclamata et desperata, ut qui tantum habet quantum ad vestitum honestum requiratur iam ad regnum capessendum aptus et dignus censeatur;
3:6
v. 6 « apprehendet enim vir fratrem, suum domesticum palris sui ; vestimentum tibi est, princeps esto noster, ruina autem haec sub manu tua! v. "1 respondebit in die illa dicens : non sum medicus et in domo moea non est panis neque vestimentum ; nolite constituere me principem populi » ! — hebr. cum apprehenderit quis alterum in domo patris sui.... in tanta rerum perturbatione qui aliquid facultatum possident, dom? se continent; unde in domo patris ille ab aliis apprehenditür ; eum regem volunt constituere qui in rerum summa penuria vestimentum habens honestias iam potens et dives et inclytus esse credatur (S. Hier.); « haec dicendi figura aliquid redolet proverbiale, qua significari videtur usque adeo exhaustas esse hominum fortunas, ut dignus aut idoneus existimetur regno, cui paulo honestius vestimentum habere contigerit » (Sanzt.). Ei scil. committere volunt ruinam hanc i. e. ruinosam provinciam ac desperatam, quam instauret atque consuütuat. Verum unusquisque tale onus refugit; adeo prae rerum angustiis viluit dignitas omnis, adeo praevalet summa omnium inopia. Responsum declarat S. Chrys. comparatione instituta ex communi loquendi consuetudine : « sicut multi dieunt : si contingeret urbem totam obolo venumdari, non possem illam emere, extremam paupertatem ostendens, sic et propheta dicit : si principatus veneat vestimento uno aut pane solo, nemo erit qui emat ». Aptissime talia monet vates; nam tabernaculum David quod collapsum est (cf. ad Am. 9, 11), iam nemo ius (cf. Ez. 21, 21 et quae notavi ad Agg. 1, 1). Respondet ille : non potero curare aut sanare vulnera vestra (Malv.); cf. 1, 5. 6; nam ne meis quidem domesticis difficultatibus possum consulere, quanto minus suscipere vestras ! Ergo revera « insanabilis est fractura tua, pessima plaga Quid sibi velit in domo patris sui, varie concipiunt : indicari, ei esse hereditatem paternam, proinde eum esse sat opulentum (cf. Kn.) — sed cur tunc additur : vestimentum est tibi? — vel illum esse primogenitum (Schegg) — sed qua ratione id ea locutione designetur non apparet; — vel fore incolas terrae tam paucos eosque ita animis deiectos, ut qui rex sit faciendus, facile ab una familia possit constitui reliquisque imponi (cf. Del.) ; sed etiam hoc longius abesse videtur. Vult enim propheta totius populi dissolutionem et miseriam depingere. 'Haec autem in eo cernitur, quod res ita desperatae sint, ut nullus velit oblatam dignitatem admittere, et quod parati sint incolae cuicumque se submittere, dummodo tenuissimam praebeat spem fore ut aliquid levaminis afferat. — Alii in hoc versu eam rerum perturbationem exhiberi censent, qua unusquisque velit regem constituere eum qui sibi sit propinquus et familiaris ; in hae diversa et multiplici principum electione cerni seditionem (cf. Pint. Sasb. Lap.). Sed iniri quasi conneertationem et certamen, quis princeps sit constituendus alis alium arripientibus et regem proclamantibus, iis verbis minime indicatur. — Rerum conditionem satis effert Sanct. : « duo habebat incommoda illa Iudaeorum respublica, et quod a planta pedis usque ad verticem capitis esset saucia et quod famem extremam aut pateretur aut timeret. Quare ad illud quidquid erat incommodi levandum medicus erat necessarius qui corpori mederetur aegro et a pecunia sivc , & frumento satis instructus, qui laborantem aut potius deficientem populum recrearet ». Et cur iuremerito quisque respuat et horreat regnum, ratio affertur
3:8
v. 8 « viit enim Ferusalem et Iuda concidit, quia lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominwn, ut provocarent oculos maiestatis eius » , — verbis etfactis sanctissimum Dei numen quod peculiari ratione inter eos in templo habitat ad iram provocant, gloriae (hebr.) Domini enim maxima iniuria infertur, quod populus theocratieus totus (urbs principalis et regio) contra Dominum praesentem adeo impudenter peccat. Quam impudentiam vates perstringit
3:9
v. 9 « agnitio vultus eorum respondebit eis et peccatum suum quasi Sodoma praedicaverunt nec absconderunt ; vae animae eorum, quoniam reddita sunt eis mala » | — cf. 1, 10. Si contra minas propheticas excipere voluerint, cur talia ipsis immineant, respondebit vel contestabitur eis (hebr.) intuitus vultus, ipsos boc excidium meritos esse; ibi enim scriptam legent causam et culpam suam ; frons impudens dabitluculentum procacitatis et nequitiae testimonium (Lap.) ; oculis, toto vultu et habitu peccata palam prae se, ferunt et de iis gloriantur omni pudore abiecto ; quare quasi Sodoma... « quomodo Sodomitae cum omni libertate peccantes et ne pudorem quidem ullum habentes in scelere dixerunt ad Lot : educ foras viros (Gen. 49, 9), sic et isti publice proclamantes suum praedicavere peccatum nec ullam in blasphemando habuere verecundiam » (S. Hier.). Talis procacitas — frons mulieris meretricis facta est tibi, noluisti erubescere Ier. 3, 3 — provocat Dei vindictam ; unde vae.. quia reddunt sibi mala (hebr.) i. e. se ipsos affligunt. , Annuntiavit vates iudicium in Iudam et Ierusalem (3, 1-7) eiusque causam et rationem in universum reddidit (3, 8. 9). Iam uti supra 2, 22 post iudicii denuntiationem declaravit, quale documentum pro omnibus ex Dei norma proposita consequatur, ita nunc monet, qualem normam Deus in ruina et casu regni sit observaturus. Etsi calamitas sit publica et universalis, Deo tamen docet minime deesse vias et subsidia, quibus inter pii impiique sortes ingens ponat discrimen. Quare vates normam Dei proclamat :
3:10
v. 10 « dicite iusto quoniam bene, quoniam fructum adin-- ventionum suarum comedet » ; — id ergo consolationis piis annuntiatur : pietas mercede et fruetu non carebit ; bene erit iusto, etsi omnia ruinis sint implenda. Hac fide et spe se soletur ; etsi forte dubius quaerere velit, quomodo id fieri possit, Deo omnipotenti et fideli omni fiducia se committat ! Quare ut pii virtuti studere non negligant, ut hae spe se erigant, publice et per multorum ministerium haec Dei norma est promulganda; unde dicite ! ! « Generale documentum edicit quod alta mente reponendum esse sua illa brevitate significat : hoc sentite, hoc praedicate quod iustum esse sit bonum i. e. amabile, volupe, iucundum, utile et gratum (nam hoc proprie £ob significat) » (For.). Et bona quae eis contingent, fructus sunt operum i. e. in eorum mercédem et merita iis rependentur. Sed alia prorsus improbi ex malo flagitiorum semine metent
3:11
v. 11 « vae impio in malum ! retributio enim manuum etus fiet ei » ; — i.e. quae seminaverit homo, haec et metet (Gal. 6, 5). Iudicia Dei hisce in terris facta iis solum sunt in veram ruinam qui in impietate persistunt. Haec norma duplex : bene iusto, vae impio, omnibus iudiciis quae annuntiantur praefigenda est ; ea fides iustorum, in angustiis erigitur, ea habetur continua. quaedam adhortatio, ut impii derelinquant vias suas et ad Deum sincere redeant. 1. Pro quo corrigendum censet Bred. iw (LXX. &5oopsv 1. e. c8?), ut. adsit parallelismus cum vae et difficultas in p'7x iv2w deficiente p» evitetur. LXX alia proponere, iam diligenter notat S. Hier. In fine v. 8 habent : quia nunc humiliata est gloria eorum; v. 9 confusio vultus eorum restitit eis i. e. ut S. Hier. explicat : ante oculos suos propria semper habuere delieta; vel secundum S. Chrys. suis ipsorum peccatis probrosis se supplicio maximo affecerunt. Sequentia autem sic efferunt : vae animae eorum ; quoniam cogitaverunt cónsilium pessimum contra semetipsos dicentes : alligemus iustum, quoniam inutilis est nobis ; itaque fructus operum suorum comedent (S. Hier.). Qüam sententiam S. Hier. Cyr. Basil. Theod. de Christicidio explicant, S. Chrys. vero de quovis iusto quem insidiose insectentur.
3:12
v. 19 « Populum meum exactores sui spoliaverunt et mulieres dominatae sunt eis; popule meus qui te beatum dicunt, ipsi te decipiunt el viam gressum. (ucrum. dissipant» ; — hebr. exactores eius sunt pueri (cf. v. 4) i. e. qui populum tyrannide vexant, qui
Iudicio in Iudam et Ierusalem annuntiato iam modo speciali ad duces et mulieres sermonem convertit eos arguens scelerum et debitam iis denuntians poenam. lta enim vates a generali sententia 2, 11 et seq. magis magisque ad specialia et singularia descendit et singulis ordinibus quae sint eorum vitia et quantopere ad communem ruinam efficiendam conspirent, graviter et aperte intimat. Duos hoc loco ordines notat qui malorum fautores sunt ceterosque in calamitatem et iniquitatem prowudunt, duces et mulieres v. 12; illis v. 19-15, his v. 16-4, 1 crimina et débitae poenae exponuntur. Qui sint malorum promotores et ruinae auctores et qua ratione, breviter docet
3:13
v. 13 « st(at ad. iudicandum Dominus et stat ad, iudicandos populos » ; — nihil scil. eius oculos fugit, omnia iustissima lance administrat semper intentus, ut iustiiiae norma sancte consistat, promptus et paratus, ut iura violata vindicet. Quare
3:14
v. 14 senes populi et principes vocantur. Ratio gubernandi lascivia, arrogantia, crudelitate continetur; inde peri vel illusores; non pueri aetate, vel si etiam aetate, certe magis moribus, petulantia, amentia, qua gravissima quaeque negotia negligunt et populum pessumdant. Cum iis in populi perniciem conspirant mulieres; qua ratione istae ruinam promoveant, vide a v. 16. Inde quoque patet, intelligi mulieres, non viros molles et effeminatos, ut multi volunt (cf. S. ier. Haim. For. Mald. Malv. Tir. Calm.); sed nulla est ratio talem tropum assumendi, cum et alibi mulieres a prophetis reprehendantur (cf. 32, 9. Am. 4, 4. Prov. 5 etc.) et earum auctoritas et potentia cérle non sit minima. Quape eo magis mulieres sensu obvio.intelligi debent (cum Ierv. S. Thom. Osor. et recentioribus), quia et Athaliae tempus et Iezabel mores ostendunt quid valeant mulieres in malum et quia Achaz rex voluptatibus deditus sane nimium mulierum cupiditatibus indulsit. Mulieres valuisse auctoritate aliqua in rerum publicarum administratione forte etiam concludi potest ex eo, quod in libris historicis tam diligenter nomen matris regis recenseri soleat (cf. Ier. 92, 26; 29, 9). Hebr. 553 hoc solum loco invenitur. Veteres explicant a verbo 559 racematus est ; cf. Lev. 19, 10. Deut. 21, 21. Ier. 6, 9 (in forma poel). Ita LXX h. l. xaàauiovzat Ops, sim. Syrus; idem exprimit S. Hier. et Chald. periphrastice : populum meum moderatores sui spoliarunt quasi vindemiantes vindemiam. Sed plerisque praeplacet vocem eadem significatione capere qua ooyr puer, infans et uti supra v. & vox eiusdem radicis ac notionis habita est. [ta iam Pagninus, Vat. Mald. For. Malv. Mar. et recentiores. Non sine sensu commiserationis de misera plebe male habita et seducta bis dicitur populus meus. lis autem qui ruinam moliuntur accensentur pseudoprophetae : qui te dirigunt, decipiunt (hebr. cf. 1, 11) scil. peccata populi non arguunt, pacem et prosperitatem promittentes et malis populi cupiditatibus blandientes tantum abest ut eos a peccatis retrahant, ut eos praesumptione et falsa securitate repleant (cf. Mich. 3, 5. Ier. 23, 18. Lament. 2, 14. Ez. 13, 10 etc.) ; dicuntur viam qua populus incedere deberet absorbere (hebr.) i. e. perdere, corrumpere, iis rectum tramitem reddere impervium et abscondere, ut misera plebs demum misere erret et vagetur. Notari pseudoprophetas, plerique recte statuunt (cf. S. Ephr. Chrys. For. Mald. Sanct. Est. Calm. Troch.) neque refert quod v. 14 non eorum mentio fiat explicita ; nam quae in pae vertuntur; adde quod ipsi quoque vero sensu duces populi et principes, i. e. qui auctoritate pollent et suo imperio valent, nominari possunt. Cum Deus populum suwm ita male tractari doleat, eo ipso iam iudicium in vexatores exercendum esse declarat. Quare propheta Deum statim proponit tamquam universorum iudicem v. 14 « Dominus ad. iudicium veniet cum senibus populi sui et principibus eius ; vos enim depasti estis vineam et rapina pauperis in domo vestra ;
3:15
v. 15 quare atteritis populum meum et facies pauperum commolitis ? dicit Dominus Deus exercituum » ;, — veniet scil. ut iudicium exerceat contra seniores populi i. e. magistratus et principes ; venire dicitur quando singulari ratione suam ostendit potentiam, iustitiam etc. (cf. ad Mich. 1, 2). Avaritiam, oppressionem, crudelitatem in magistratibus accusat. Populus Dei vinea dicitur (cf. Deut. 32, 32. Ps. 19, 9); qui vineam colere et custodire debebant, eam ferarum instar depasti vastaverunt (hebr.) i. e. se iniuste lócupletabant, populum misere opprimebant et vectigalibus onerabant. Rei indignitas v. 15 in hebr. magis effertur : quid vobis est quod. contunditis populum meum ? i. e. quae est haec. inhumanitas ? qua ratione ad tantam audaciam et ferocitatem progredimini (cf. For. Malv.)? Praeter exspoliationem populum opprobriis et afflictionibus atterunt. Vide quam benigne Deus causam oppressorum suscipiat et iniurias illis illatas poenis ulciscatur. Unde « vae pastoribus Israel, qui pascebant semetipsos... cum austeritate imperabatis eis et cum potentia » (Ez. 34, 2 seq.). Similes duces ac tyrannos plebs habuit Christi tempore ; unde « misertus est eis quia erant vexati et iacentes sicut oves non habentes pastorem » (Matth. 9, 36). — Hisce simul declaratur quam late serpserit iniquitas et quam impudenter leges Dei conculeent ; unde habetur commentarius ad 8, 8. 9. Iudicio exactoribus denuntiato transit ad eorum mulieres (cf. v. 12). Quarum partes quae fuerint in iniustitiis ac oppressione populi, indicat S. Hier. : « ob quarum delicias atque luxuriam depasti sunt exactores vineam Domini » ; sim. S. Chrys. Cyr. ; nam, ut Sanct. notat, dum lautitiam atque elegantiam amant et viris nimium uxoriis dominantur et pene pro imperio cogunt in pretiosas illas nugas prolixe impendere, exactores reddunt compilatoresque pauperum, quorum ipsae sudore ac sanguine ad lasciviam comptae luxuriantur et spiendent. Tales quoque mulieres ob oculos habet Amos propheta : « dicitis dominis vestris : afferte et bibemus » (Am. 4, 1) et haud incongrue potest cum S. TÀhom. in memoriam revocari, quantum mulieres olim in. ipsum quoque Salomonem valuerint. Hie ergo ponitur, ut idem S. Thom. ait, divinum iudicium contra eas et primo aperitur culpa, secundo praedicitur poena ; arguuntur autem de superbia et lascivia;
3:16
v. 16 « et dixit Dominus : pro eo quod. elevatae sunt filiae Sion et. ambulaverunt extento collo et nutibus oculorum ibanl et plaudebant, ambulabant pedibus suis et. composito gradu incedebant, v .A'1 decalvabit Dominus verticem filiarum Sion et Dominus crinem earum nudabit » ; — primo notatur fastus ac superbia in universum : elevatae sunt i. e. superbiunt vel efferuntur, elatae sunt et, fastuosae animos altiores sumentes (cf. 123). Dein qua ratione fastus, pompa, lascivia se prodat : incedunt erectae gutture (hebr.) « instar gruum vel cygnorum ; habitus hic est insolentis ac procacis » (Lap.): « nam modesta ac verecunda vultum demittit; impudica vero et quae supra ceteras videri vult substrato sibi cothurnorum adminiculo ut nihil de illa celsitudine demittat, quam potest superbissime cervicem extendit » (Sanct.). Ipsa autem descriptio ita est conformata, ut quam indigna res sit et quam contemptibilis ex vocibus selectis appareat. Porro lasciviam oculis et incessu. palam faciunt : oculis niclitantes ! (hebr.) i. e. oblique oculos in iuvenes et amasios convertendo et petulanter illis adnictando et ad turpem voluptatem alliciendo (cf. Sanct. Lap. Men. Tir.); « id amasiarum proprium est pupillas vertere mollitiemque multam et lasciviam hinc exprimere » (S. Chrys.) Incessus quoque animos prodit meretricios : plaudebant i. e. crepitacula in pedibus gerebant (Mar.), incedentes plausum excitabant (cf. Sanct.); ipse incessus ad artificium et numerum erat compositus ; « pompatice credo dicuntur incedere et composito gradu sive ad maiestatem sivead elegantiam et palaestram » (Sanct.). In hebr. ad verbum incedendo et saliendo incedunt et in. pedibus suis periscelides habebant i. e. catenulas habebant pedibus affixas quibus gressus moderabantur et strepitum et tiunitum edebant ; « noti naturam sequuntur ducem sed histriones redimunt praeceptores » (S. Hier.). Verum pro fastu et libidine condigna poena iis annuntiatur: caput quod tam superbe extollunt ornatu suo ignominiosum in modum privabitur; immo ex textu hebr. scabie vel porrigine eas inficiet (cf. Lev. 13, 2; 14, 56; Vat. Mald. Malv. Lap. Tir. Calm. et recentiores passim) et 4gnominiam earum. revelabit. (cf. ad Nah. 3, 5) i. e. maximo opprobrio afficientur, uti verba hebr. passim intelligunt; cf. Malv. Sanct. Rohl. Troch. Del. etc. Ewald, Lehrb. 2. 184 c, qui etiam plura profert exempla. —.Barh. textum. syriacum intelligit de saltationibus in templis idolorum, quibus ira Dei provocatur. "Eüam v. 17 veteres vario modo concipiunt LXX et humiliabit Deus principes filias Sion et revelabit habilum (oyux) earumi. e. sumptuosi cultus ademptionem iis minatur (Theod. sim. S. Chrys. Basil. Cyr.). Idem Syrus exprimit; Chald. quoque de gloria filiarum Sion prosternenda et auferenda textum explieat in universum. Sed nervosior est textus hebr. qui feminarum pulchritudini et honestati maximum inferri de- - decus declarat. Peccarunt pompa et luxuria; quare in quo peecarunt, in eo quoque punientur. — Versio S. Hier. crinem earum nudabit accedere videtur ad signiteationem vocis chald. ND2; vel S. Hier. vocem hebr. eadem significatione accepit, qua nND pollet, uti iam explicat Lap., est enim angulus, extrema pars et vox ad capillos refertur Lev. 19,27. Ier. 9,25; 25, 23; 49, 32. Haec explicatio eo commendari potest, quia exacte parallelismus servatur; «in qua repetitione non vulgaris epitasis est, quae magis confirmat dieta insignemque contumeliam ostendit « (Sanct.). Sed hebr. plerumque intelligunt de pudeudo (vox non occurrit n5 nisi hoc loco et 1 Reg. 7,50 cardines osüorum; cf. Vat. Malv. Sanct. Lap.) idemque nomine crinis denotari pro Emphasi non caret quod mulieres istae luxu et luxuria diffluentes filiae Sion appellantur et ipso nomine admonentur indolis pietatisque theocralicae quae in iis ex iure nativitatis et electionis adesse debebat, sed quam petulanti suo et lascivo agendi modo adeo turpiter negligunt. Quantopere immersae sint rebus vanis et luxuriosis, propheta iam insigni enumeratione ostendit; sed simulea omnia iri ablatum et molles illas feminas maximis calamitatibus iri punitum serio et clare annuntiat. Reculas recenset 21 quae ad ornatum et vanitatem muliebrem pertinent et quibus denuo querelae antea propositae de pompa et fastu (cf. v. g. 2, 1) egregie illustrantur et iudicii necessitas (2, 19) comprobatur;
3:18
v. 18 «in. die illa auferet Dominus ornamentum calceamentorum et lunulas
3:19
v. 19. et torques et. monilia et armillas | et. mitras
3:20
v. 20 et discriminalia et periscelidas et. nurenulas et olfactoria et inaures
3:21
v. 21 et annos et gemmas in. fronte pendentes
3:22
v. 99 et mutatoria et palliola et. linteamina et acus.
3:23
v. 23 et specula et sindones et viltas el Lheristra » ; — de vocibus haec adnotat S. Hier. : « habent mulieres in lunae similitudinem bullulas dependentes, torques quoque ad pectus usque pendentes;.. monilia uno sermone omnia ornamenta significant; murenulae auri atque argenti texuntur virgulis... mutatoria et pallia quae significantius Symmachus transtulit ày82Xa«z ornamenta sunt vestium muliebrium quibus humeri et pectora proteguntur ; habent acus mulieres quibus ornatorum crinium compago retinetur; habent sinlones quae vocantur amictoria, et vittas quibus crines ligantur, quas appellant za»(z;; habent et theristra, quae nos pallia possumus appellare,.. dicuntur ab eo quod in 02pa,, hoc est, in aestate et caumate eorpora protegunt feminarum ». Bene notat S. Chrys. : « ut onerosiorem ipsis texeret sermonem aut auditorum mentem perstringeret, ornamentum vestium mulierum illarum minutatim recenset »; ea quippe enumeratione ad amussim facta et acris continetur reprehensio et singulari cum. pondere annuntiatur « futuram esse inopiam et abiectionem omnium exquisite inventorum et pristinae illius felicitatis et deliciarum » (S. Cyr.). Ex harum rerum numero et copia « videre est quam insatiabiliter elegantiae et. ornandi se, immo magis iam scortandi studio ardeant; probaeenim et honestae mulieres harum rerum studia aversanur eaque ex quibus habitus illiberalis nascitur, illudque potius propositum habent ex bonis factis laulem consequi » (S. Cyr.). Erat ornamenti genus circa collum lunari forma (S. Chrys. sim. S. Basil.) ; sed lunulas istas esse figurae faleatae advertunt (cf. Ros.) ad formam lunae Crescenlis sive. cornutae; ornamenti genus etiam uli ex Tud. 8, 21 elucet, iumentis appensum, quod fortasse idololatrieum quendam ae superstitiosum usum redolet. Chald. vocem habet N22'D quam reticulum explicant; cf. Levy l. c. II 131. Nominantur v. 19 4) ni2uz, proprie gutiae? ergo margaritae? inaures? LXX ha- Is. 3, 22-24 91 inter cetera ornamenta mulierum solent aurei cireuli in os ex fronte pendere et imminere naribus (cf. Sanct. Malv.). Enumerantur v. 22 14) vestes pretiosae, chlamydes plumatae? 15). tunicae exteriores, longiores, manicatae. Chald. pallia; 16) pallia; cf. Ruth. 3,15 : « expande pallium tuum quo operiris ei tene utraque manu ; qua extendente et tenente mensus est sex modios hordei et posuit super eam »; ergo forte intelligi debet. velum satis magnum reliquis vestibus cireumvolutum. S. Hier. hoc loco vertit linteamina; pannos magnos vel velamina etiam. Chald. exprimit, dum LXX habent. «x &uxgavij Aaxeovtxi, si haec vox huc trahi potest et non potius ad v. 23. Dein 17) ava» quae vox 2 Reg. 23 sacci i. e. loculi, marsupia ad recipiendam pecuniam duorum talentorum argenti explicatur; unde h. l. intelligunt marsupia elegantiora et ornatiora. S. Ilier. h. l. verlit acus ; sim. Chald. fibulas (Burtorf p. 1187). Sequuntur v. 23 18) specula, uti cum vulg. ct Chald. plerique vocem hebr. explicant; sunt laminae ex metallo polito faetae quas mulieres ornatus gralia secum circumferre solebant. Cum modo sermo fuerit de loculis circeumgestatis apte mentio speculorum infertur. Quare non opus est aliam voci exquirere notionem, illam quam forte LXX iam exprimunt (nam quo ordine singula verba hebr. legerint vel interpretati fuerint, nemo dicere potest), cum habeant xx é&«gazvz A«vwwzx et quam Hh. l. aliqui sequendam esse censent explicantes vestes pellucidas, indumenta tenuia (cf. Ros. et apud Malv».). Dein 19) sindones i. e. interulae linteae seu tunicae interiores (Ros. Ges.) vel generatim vela et operimenta valde tenuia et pretiosa; demum 20) fiarae, vel fasciae capiti cireumvolutae; cf. [s. 62, 3. Zach. 3, 5. Iob 29,14; denique 21) avr quam vocem S. Hier. Cant. 5, 7 pallium verüit, h.l. theristra; significat tegumentum amplum, pretiosum, tenue vestibus aliis superinductum ; recentiores aliqui non inepte vertunt Flore, Florüberwürfe (cf. Del. Rohl. Net.); alii : vétement de dessus qu'on prend pour sortir (Troch.). Chald. vela vel velamina intellexisse videtur (cf. Levy 1 351). Iam « sublatis ornamentis lasciviae comminatur cultum miseriae » (S. Thom.)
3:24
v. 94 « et erit pro suavi odore foetor et pro zona. funiculus et pro crispanti crine calvitium et pro fascia pectorali cilicium » ; — i. e. pro suavi odore aromatum et unguentorum erit putredo, foetor, « sive a carceris situ atque squalore, sive ab illuvie et sordibus quae a captivis plerumque abesse non solent » (Sanct.); « forma ac specie erunt quam abiectissimae, ut zonae aureae loco solo fune circumligentur, patienturque nuditatem capitis, calvitium scilicet, licet quondam aureis capillorum nodis redimitum fuerit; indumentum etiam dat illis dignum captivis crassum et vile quod saccum nominat idque purpuratae vestis et lauti amictus vice » (S. Cyr.). In hebr. cura illa capillis exornandis impensa effertur : pro opere tornatili calvitium i. e. pro studio illo quo opere tornatoris quasi ef calamistri cincinnos artificiose crispandos curabant, iam ad turpitudinem rasae apparebunt sive hostium petulantia id fiat, sive squalore et miseria captivitatis sordibusque crines defluant, sive crinium evulsione luctus notetur gravissimus. In hebr. quintum additur membrum, quod Vat. Malv. Mald. Sanct. For. aliique rite vertunt. : adustio pro pulchritudine i. e. pro eo quod colebant faciem venustatis causa, earum faciebus ac frontibus stigmata ab hostibus inurentur, uti quandoque servis fieri solebat (Ges, Ros. Del. Naeg.), vel ut alii explicant : facies coeli iniuriis solisque ardore adurentur (Mald. Malv.), vel lucta et desperatione sibi ipsae unguibus facies foede lacerabunt (Kn. RoAl.), vel quod fortasseoptimum erit, sensu omnino generali : facies quas tam studiose ornabant iam foede nigrescent deformatae vulneribus, laboribus, miseriis et iniuriis ab hominibus et coeli inclementia illatis (ef. Lap. Drechsl.) similiter, uti Lament. 4, 8 : « denigrata est super carbones facies eorum ». Vocem n2pà LXX, S. Hier. et Syrus quoque inlerpretati sunt de fune, de loris; quae explicatio ipsa iam oppositione ad xonam commendatur et a plerisque adoptatur. — Alii ex vocis etymo vertunt. pro cinctura perforatio id quod vel de vestibus detritis vel de cute scissa et exulcerata, de vulneribus et ulceribus exponunt. Id iam exprimit Chald. : in loco ubi zonas ligabant, erunt stigmata percussionis. Vocem ouwnz fasciam pectoralem explicat S. Hier. secutus Symmachum, ut ipse refert; adnotat : « LXX tunieam yscozopgópx» i. e. clavatam purpura transtulerunt, quod Aquila cingulum e vsultationis expressit, Theodotio ipsum verbum hebr. posuit phihigil, quod genus ornamenti muliebris est. Fascia pectus tegit et eum possidet locum in feminis quem rationale in pontificibus ». Recentiores fere pallium amplum significari volunt. Ceterum vox est incertae nolionis et originis; varia afferunt Malv. Ges. Ros. Iam Chald. quid significet ignorasse videlur; scribit enim : pro eo quod ambulabant in superbia, aceingentur saceis. Syrus vocem adhibet quae pro hyacintho et eliam pro fimbria usurpatur (ef. Ex. 26, 1. 31. Matth. ?3, 5). Vertit Doederlein : vestes candidae mulabuntur pullatis. — Ultimi quoque membri saltem vestigium quoddam superest in textu vulg. cum versus subsequens incipiat pulcherrimi quoque; sim. apud LXX et filius tuus pulcherrimus quem iligis; legerunt ergo saltem vocem pulchritudinis. Aliter legit Syrus : quoniam corrumpetur pulehritudo earum; ergo *2 particulam explicat et pro nnn formam legisse videtur a rn derivatam. Chald. hane praebet paraphrasin huius membri : haee vindicta sumetur ex eis quia fornicatae sunt in pulchritudine sua. Ut demum iudicio in mulieres devolvendo culmen imponatur, postquam vana eis et fucata ornamenta detracta sunt, omni etiam maritorum solatio et auxilio destituuntur ignobili viduitati et orbitati traditae. Hunc autem luctum vates ita exhibet, ut singularum mulierum privationem et tristitiam in moerore et luctu metropolis quasi matris totius populi repraesentet. Describit enim urbem Ierusalem tamquam omnium matrem lugentem de morte tot filiorum et heroum et habitu squalido animi moerorem palam profitentem. Hac clade universa tot virorum et his lamentationibus egregie illastratur, quod ante dictum est : proiecisti populum tuum ...dies Domini super omnem superbum (2, 6. 12);
3:25
v. 23 « pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent et fortes tui in proelio ;
3:26
v. 26 et moerebunt atque lugebunt portae eius et desolata in terra sedebit »; — de additamento in vulg. pulcherrimi vide quae notata sunt modo ad v. 24. Sion vel Ierusalem tamquam mater liberis orbata luget; ipsa est deserta, relicta ; portae eius et aedificia destructa ; ipsa abiecta in pulvere sedet moerore confecta, Insignis luctus et totius populi destructionis descriptio ! qua hypotyposi cum magna animorum commotione Ieremias in suis lamentationibus utitur (cf. Lament. 1, 1 eto.). Singulorum luctus colligitur et augetur strage universali; nam praeter damna domestica excidium publicum lacrimis est prosequendum. Sedet in terra cf. 9, 9. 10. 11; 3, 8; « et in argenteo nummo Vespasiani Iudaea muliebri habitu fingitur sedens ad palmae radices cum hac inscriptione : Iudaea capta » (Sanct. Lap. Calm. Rohl. Troch. D .). Bene monet S. Chrys. : « per haec omnia luctum amplificat, auget timorem, angorem reddit maiorem. Sub aspectum ducit aerumnas, extendit colanitatis narrationem quoquoversum circumcurrens, undique tristia colligens ob auditorum stoliditatem ». Quam exhausta et desolata sit Sion, alia imagine ruinae et miseriae speciem ferente declaratur 4, 14 « et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa dicentes : panem nostrum comedemus et vestimentis nos(ris operiemur, tantummodo invocetur nomen tuum. super nos; aufer opprobrium nostrum » !—numerus certus adhibetur pro incerto (Mald.), sed talis tamen, quo virorum paucitas designatur. Quot igitur iudiciis divinis consumpti sunt ! Mulieres ne maledicto illi subiaceant : maledicta sterilis et quae non facit. semen in Israel (cf. Deut. 7, 14; S. Ilier. Basil. Cyr. Chrys. Sanct.) et ab opprobrio solitudinis et orbitatis vindicentur, verecundia postposita — tantus est scil. miseriae timor atque horror — magno studio unum virum rogabunt eum quasi manu apprehendentes et retinentes, ut est instanter flagitantium, et quo facilius optatis potiantur : « non tibi, inquient, erimus oneri ; nos victam et vestitum nobis ipsae parabimus ; hoc unum a te contendimus, ut uxores tuae nominemur et hoc viri nomine dedecus nostrum tollas nosque a. solitudine vindices, ne omnino desertae atque derelictae videamur » (Osor.). Ex lege ad viros spectat de victu cultuque uxoribus providere (Ex. 21, 10) ; sed ne forte labor ille et sumptus viri animum a nuptiis avocet, ipsae earum rerum curam in se suscepturas spondent ; invocari nomen i. e. « ut dicaris vir noster nosque dicamur uxores tuae » (Mald. Sa, Mar.). i Ita mulierum superbia (3, 16) omni genere poenarum est afflicta et quae ante iudicium fastuose dominabantur (3, 12), iam ignominia et: abiectione et omnium rerum spoliatione afflictae et oppressae cernuntur, postquam Dominus steterit ad iudicandum (3, 13). Dies ille Domini qui. annuntiatur contra omnem fastum et superbiam (2, 12), hac ultima hypotyposi matris Sion desolatae et in pulvere sedentis et mulierum derelictarum egregie illustratur; non adsunt enim nisi ruinae : ineurvata est altitudo hominum, sed eum in finem, ut exaltetur Deus solus in die illa (2, 14). — Quando autem hoc vaticinium impletum est? Vates normam exhibet iudicii divini, qua respublica Iudaeorum erit destruenda. Quod utique quomodo per saeculorum cursum factum sit, « usque hodie oculis cernimus» (S.Hier.). Hoc iudicium per varias partes et repetitis ictibus opere est impletum. Quare et ii interpretes non aberrant qui haec ad captivitatem babylonicam referunt neque frequentiores illi qui omnia haec ultimà tempora reipublicae iudaicae spectare contendunt. Propheta vero normam Dei annuntiat ab omni tempore absolutam : Sionem esse castigatione et iudicio reducendam ad Dominum ; pompam humanam, superbiam, lasciviam esse poenis condignis ulciscendam. Intelligi in hac descriptione mulieres, non solum propter nomen sed etiam propter tot ornamenta muliebria satis videtur evidens. Nihilominus etiam inter recentiores aliqui non mulieres sed urbes [udaeae et speciatim lerusalem ea figura describi volunt (cf. Hupfeld, Psalmen 2 edit. II p. 459 ad Ps. 48, 12). Quae sententia etiam veteres aliquos tenuit. Nam notat S. Hier. ad v. 16 : « alii metaphorice de urbibus Iudaeae dici arbitrantur quae appellantur filiae Sion, minores videlicet civitates, vici et oppida » ; et ipse, cum v. 29 sermo aperte fiat de Sione, advertit intelligi posse de animae statu quae post virtutes peccaverit, « sin autem sequamur historiam, ex his sermonibus docebimur non de mulieribus prophetae esse sermonem, quarum viri in proelio corruerunt, sed de urbibus ludaeae quas filias Sion appellavit et quarum bellatores ceciderunt in certamine ». At figura ista loquendi adeo frequens apud prophetas qua metropolis tamquan mater appellatur, non est ratio eur sermo praecedens non ad mulieres dirigi dicatur, praesertim eum iransitus ab allocutione mulierum ad matrem Sionem adeo sit facilis et omnium luctum et tristitiam una in imagine collectam exhibeat. Etiam F'or. principes et magistratus vult intelligi more feminarum deliciis deditos ; « sunt haec omnia figurate accipienda ; omnibus illis nominibus quae ad mundum muliebrem pertinent, effeminatos animos atque mores designat » (sim. Rup. et in aliquibus Sasb.). In quam rem iam adnotavit Euseb. : « possunt haec non de mulieribus tantum sed de mollibus etiam et effeminatis animabus dieta fuisse » ; de qua applicatione plura vide si lubet apud S. Hier. Herv. aliosque. — De mulieribus esse sermonem longe plurimi interpretes iuremerito tenent (cf. S. Basil. Cyr. Theod. Chrys. Ephr. Thom. Sanct. Lap. ete.).
3:2
Gli scritti profetici abbondano di rimproveri contro il ricorso alla m. (cf. Os. 4, 12; Is. 2, 6; 3, 2 sg.; 57, 3; Ier. 27, 9; Mal. 3, 5), e l'avversione perdura negli scritti del Nuovo Testamento (Act. 8, 9; 13, 6.10; 19, 19). Ciò dimostra quanto fosse radicata nel popolo la tendenza verso …
3:14
… La porta di fronte, dorata insieme al muro, immetteva nel «santo» (lâkhâll); aveva imposte d'oro, e sopra di esse delle viti d'oro (simbolo d'Israele: Is. 3, 14; Ier. 2, 11; Es. 19, 40), da cui pendevano grappoli della grandezza di un uomo. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.