Al nations shal come to the Church of Christ; which shal beginne in Ierusalem. 6. And the Iewes shal be reiected for their idolatrie, auarice, and other sinnes. 11. Proud men shal be humbled, & Gods glorie shal increase, 18. Idolatrie shal be destroyed.
1The word that Isaias the son of Amos saw, concerning Juda and Jerusalem.E cose vedute da Isaia, figliuolo di Amos, riguardo a Gerusalemme, e da Giuda.THE word, that Isaie the sonne of Amos saw vpon Iuda and Ierusalem. And in the laterVerbum quod vidit Isaias, filius Amos, super Juda et Jerusalem. 2And in the last days the mountain of the house of the Lord shall be prepared on the top of mountains, and it shall be exalted above the hills, and all nations shall flow unto it.E sarà negli ultimi giorni fondato il monte della casa del Signore sopra la cima di tutti i monti, e si alzerà sopra le colline, e correranno a lui tutte le genti.dayes the montaine of the house of our Lord shal be prepared, in the toppe of montaines, and it shal be eleuated aboue the little hilles: and al nations shal flowe vnto it.Et erit in novissimis diebus: / præparatus mons domus Domini / in vertice montium, / et elevabitur super colles; / et fluent ad eum omnes gentes, 3And many people shall go, and say: Come and let us go up to the mountain of the Lord, and to the house of the God of Jacob, and he will teach us his ways, and we will walk in his paths: for the law shall come forth from Sion, and the word of the Lord from Jerusalem.E popoli molti verranno, e diranno: Venite, andiamo, e salghiamo al monte del Signore, e alla casa del Dio di Giacobbe; ed ei ci insegnerà le sue vie, e le vie di lui batteremo: perocché da Sionne verrà la legge, e da Gerusalemme la parola del Signore.And manie peoples shal goe, & shal say, come and let vs goe vp to the mount of our Lord, and to the house of the God of Iacob, and he wil teach vs his wayes, and we shal walke in his pathes: because the law shal come forth from Sion, and the word of our Lord from Ierusalem.et ibunt populi multi, et dicent: / Venite, et ascendamus ad montem Domini, / et ad domum Dei Jacob; / et docebit nos vias suas, / et ambulabimus in semitis ejus, / quia de Sion exibit lex, / et verbum Domini de Jerusalem. 4And he shall judge the Gentiles, and rebuke many people: and they shall turn their swords into ploughshares, and their spears into sickles: nation shall not lift up sword against nation, neither shall they be exercised any more to war.Ed ei sarà giudice delle genti, e convincerà popoli molti: e delle spade loro ne faran vomeri, e falci delle lor lance: non alzerà la spada popolo contro popolo, né si eserciteranno più a combattere.And he shal iudge the Gentiles, and rebuke manie peoples: and they shal turne their swordes into culters, and their speares into siethes: nation shal not lift vp sword against nation, neither shal they be exercised any more to battel.Et judicabit gentes, / et arguet populos multos; / et conflabunt gladios suos in vomeres, / et lanceas suas in falces. / Non levabit gens contra gentem gladium, / nec exercebuntur ultra ad prælium.
5O house of Jacob, come ye, and let us walk in the light of the Lord.Casa di Giacobbe venite, e camminiamo nella luce del Signore;House of Iacob come ye, and let vs walke in the light of our Lord.Domus Jacob, venite, / et ambulemus in lumine Domini. 6For thou hast cast off thy people, the house of Jacob: because they are filled as in times past, and have had soothsayers as the Philistines, and have adhered to strange children.Imperocché tu (Signore) hai rigettato il popol tuo, la casa di Giacobbe; perchè sono pieni come in antico, e hanno avuti degli auguri come i Filistei, e sono affezionati a' servi stranieri.For thou hast reiected thy people, the house of Iacob: because they are filled as in times past, and haue had southsayers as the Philisthijms, and haue stucke fast to strange children.Projecisti enim populum tuum, / domum Jacob, / quia repleti sunt ut olim, / et augeres habuerunt ut Philisthiim, / et pueris alienis adhæserunt. 7Their land is filled with silver and gold: and there is no end of their treasures.Il (loro) paese è pieno d'argento, e d'oro e i suoi tesori sono inesausti.The land is replenished with siluer and gold: and there is no end of their treasures.Repleta est terra argento et auro, / et non est finis thesaurorum ejus. 8And their land is filled with horses: and their chariots are innumerable. Their land also is full of idols: they have adored the work of their own hands, which their own fingers have made.E il loro paese è pieno di cavalli, e i suoi cocchi son senza numero. E il loro paese è pieno d'idoli: hanno adorato l'opera delle lor mani, fatta dalle lor dita.And their land is replenished with horses: and their chariotes are innumerable. And their land is ful of idoles: they haue adored the worke of their handes, which their fingers made.Et repleta est terra ejus equis, / et innumerabiles quadrigæ ejus. / Et repleta est terra ejus idolis; / opus manuum suarum adoraverunt, / quod fecerunt digiti eorum. 9And man hath bowed himself down, and man hath been debased: therefore forgive them not.E il piccolo s'incurvò, e il grande si umiliò; tu adunque non dar loro venia.And man bowed himself, and man was humbled: therfore forgeue them not.Et incurvavit se homo, / et humiliatus est vir; / ne ergo dimittas eis. 10Enter thou into the rock, and hide thee in the pit from the face of the fear of the Lord, and from the glory of his majesty.Entra nella caverna, nasconditi nella fossa dalla faccia terribile del Signore, e dalla gloria della sua maestà.Enter thou into the rocke, and be hid in a pitte, in the ground from the face of the feare of our Lord, & from the glorie of his maiestie.Ingredere in petram, et abscondere in fossa humo / a facie timoris Domini, et a gloria majestatis ejus.
11The lofty eyes of man are humbled, and the haughtiness of men shall be made to stoop: and the Lord alone shall be exalted in that day.Gli occhi superbi dell'uomo sono umiliati, e la altura de' grandi sarà depressa: e il Signore solo sarà esaltato in quel giorno;The loftie eies of man are humbled, and the height of men shal be made to stoupe: & our Lord onlie shal be exalted in that day.Oculi sublimes hominis humiliati sunt, / et incurvabitur altitudo virorum; / exaltabitur autem Dominus solus / in die illa. 12Because the day of the Lord of hosts shall be upon every one that is proud and highminded, and upon every one that is arrogant, and he shall be humbled.Imperocché il giorno del Signore degli eserciti per tutti i superbi, e altieri, e per tutti gli arroganti, e saranno umiliati.Because the day of the Lord of hostes shal be vpon al the proude and loftie, and vpon euerie one that is arrogant, and he shal be humbled.Quia dies Domini exercituum / super omnem superbum, et excelsum, / et super omnem arrogantem, / et humiliabitur; 13And upon all the tall and lofty cedars of Libanus, and upon all the oaks of Basan.E per tutti i cedri del Libano alti, e diritti, e per tutte le querce di Basan;And vpon al the ceders of Libanus high, & eleuated, & vpon al the okes of Basan.et super omnes cedros Libani sublimes et erectas, / et super omnes quercus Basan, 14And upon all the high mountains and upon all the elevated hills.E per tutti i monti eccelsi, e per tutti i colli elevati;And vpon al the high mountaines, and vpon al little hilles eleuated.et super omnes montes excelsos, / et super omnes colles elevatos, 15And upon every high tower, and every fenced wall.E per tutte le torri eccelse, e per tutte le mura fortificate;And vpon euerie high towre, and euerie fensed wal.et super omnem turrim excelsam, / et super omnem murum munitum, 16And upon all the ships of Tharsis, and upon all that is fair to behold.E per tutte le navi di Tharso, e per tutto quello, che è bello a vedersi.And vpon al the shippes of Tharsis, and vpon al, that is fayre to behold.et super omnes naves Tharsis, / et super omne quod visu pulchrum est, 17And the loftiness of men shall be bowed down, and the haughtiness of men shall be humbled, and the Lord alone shall be exalted in that day.E la sublimità degli uomini sarà incurvata, e umiliata l'altura de' grandi, e il Signore solo sarà esaltato in quel giorno.And the loftines of men shal be bowed, and the height of men shal be humbled, and our Lord onlie shal be exaited in that day.et incurvabitur sublimitas hominum, / et humiliabitur altitudo virorum, / et elevabitur Dominus solus / in die illa;
18And idols shall be utterly destroyed.E gl'idoli tutti saranno stritolati.And idols shal vtterly be destroyed.et idola penitus conterentur; 19And they shall go into the holes of rocks, and into the caves of the earth from the face of the fear of the Lord, and from the glory of his majesty, when he shall rise up to strike the earth.Ed entreranno nelle caverne de' massi, e nelle voragini della terra per la paura del Signore, e della gloria di sua maestà, allorché egli si leverà per flagellare la terra.And they shal enter into the caues of rockes, and into the pittes of the earth from the face of the feare of our Lord, and from the glorie of his maiestie, when he shal rise vp to strike the earth.et introibunt in speluncas petrarum, / et in voragines terræ, / a facie formidinis Domini / et a gloria majestatis ejus, / cum surrexerit percutere terram. 20In that day a man shall cast away his idols of silver, and his idols of gold, which he had made for himself to adore, moles and bats.In quel giorno l'uomo getterà via gl'idoli, e i simolacri, i quali col suo argento, e col suo oro si era egli fatti, per adorare le talpe, e i pipistrelli.In that day shal a man castaway the idols of his siluer, and the idols of his gold, which he had made him to adore, mowles and battes.In die illa projiciet homo / idola argenti sui, et simulacra auri sui, / quæ fecerat sibi ut adoraret, / talpas et vespertiliones. 21And he shall go into the clefts of rocks, and into the holes of stones from the face of the fear of the Lord, and from the glory of his majesty, when he shall rise up to strike the earth.Ed entrerà nelle spaccature delle pietre, e nelle caverne de' massi per la paura del Signore, e della gloria di sua maestà, allorché egli si leverà per flagellare la terra.And he shal goe into the clefts of rockes, and into the caues of stones from the face of the feare of our Lord, and from the glorie of his maiestie, when he shal rise vp to strike the earth.Et ingreditur scissuras petrarum / et in cavernas saxorum, / a facie formidinis Domini, / et a gloria majestatis ejus, / cum surrexerit percutere terram. 22Cease ye therefore from the man, whose breath is in his nostrils, for he is reputed high.Lasciate adunque star l'uomo, che ha lo spirito nelle narici; perocché egli è, che e stato riputato l'eccelso.Cease therfore from the man, whose spirit is in his nosthrels, because he is reputed high.Quiescite ergo ab homine, / cujus spiritus in naribus ejus est, / quia excelsus reputatus est ipse.
2:1
2:2
Challoner
Days. The whole time of the new law, from the coming of Christ till the end of the world, is called in the Scripture the last days; because no other age, or time shall come after it, but only eternity. (Challoner)
Worthington
It is therefore styled the last hour, 1 John 2:(Worthington)
Challoner
Mountains. This shews the perpetual visibility of the Church of Christ: for a mountain upon the top of mountains cannot be hid. (Challoner)
The Jews can never shew the fulfillment of this prophecy in any material temple. Micheas 4:1. copies this text.
2:3
Jerusalem. Our Saviour preached there, and in some sense the religion established by him, may be esteemed a reform, or accomplishment of the old law.
2:4
Calmet
War. Ezechias enjoyed peace after the defeat of Sennacherib, as the whole world did at the birth of Christ. (Calmet)
Virgil
Claudentur belli portae. (Virgil, Aeneid i.)
2:5
Calmet
Lord. Ezechias, or rather Christ and his Church, invite all to embrace the true faith. (Calmet)
2:6
Jacob. Thus the converts address God, (Haydock) or the prophet gives the reasons of the subversion of the ten tribes.
Filled. Consecrated as priests.
Menochius
Children. Imitating idolatrous nations, (Calmet) and marrying with them, (Calmet; Septuagint; Theodoret) or even giving way to unnatural sins. (St. Jerome) (Menochius)
Worthington
The Jews were not utterly cast off till they had put Christ to death. His Church shall never perish. (Worthington)
2:8
Horses. Which the kings were forbidden to multiply, Deuteronomy 17:16. Great riches often precede the ruin of states.
2:9
Forgive. Septuagint, "I will not dismiss them." Hebrew, "and thou hast not pardoned them."
2:10
Rock. Screen thyself if thou canst. He alludes to the kingdom of Israel, which was ruined by idolatry, ver. 18, 20.
2:13
Basan. Israel; or Syria and the Ammonites, (Calmet) whom Nabuchodonosor subdued, five years after he had taken Jerusalem, (Josephus, [Jewish Antiquities?] 10:11.) as the Idumeans, (ver. 14.) Philistines, and Egyptians, (ver. 15.) and Tyrians, (ver. 16.) who felt also the indignation of the Lord, Jeremias 25:15.
2:16
Tharsis. In Cilicia, denoting large ships for merchandise.
Calmet
Fair. Hebrew, "desirable pictures." Septuagint, "ships." (Calmet)
2:18
Challoner
Destroyed. This was verified by the establishment of Christianity. And by this and other texts of the like nature, the wild system of some modern sectaries is abundantly confuted, who charge the whole Christian Church with worshipping idols, for many ages. (Challoner)
Worthington
Yea, for above a thousand years, while she still professed the name of Christ. (Worthington)
2:20
Bats. The Egyptians adored all sorts of animals. (Herodotus 2:65.)
Juvenal xv
Aegyptus portenta colat. (Juvenal xv.)
Virgil
Omnigenumque Deum monstra. (Virgil, Aeneid viii.)
Calmet
The mole was much esteemed by magicians, who promised any the art of divination and success, who should eat the heart of one still warm. (Pliny, [Natural History?] 30:3.) The Israelites were always ready to embrace such superstitious practices. (Calmet)
2:22
Menochius
High. Adhere to Jesus Christ. (Origen) (Menochius)
Septuagint omit this sentence, and St. Jerome thinks they did it perhaps for fear of shocking their brethren. In Jeremias xvii.
Calmet
It is supplied from Aquila's version, "how must he be esteemed?" (Calmet)
Haydock
Protestants, "for wherein is he to be accounted of?" Jesus will kill the wicked one with the spirit of his mouth, 2 Thessalonians 2:8. (Haydock)
Calmet
No dependence must be had in man. The Israelites vainly trusted in Egypt. (Calmet)
2:2
The last days.... The whole time of the new law, from the coming of Christ till the end of the world, is called in the scripture the last days; because no other age or time shall come after it, but only eternity.—Ibid. On the top of mountains, etc.... This shews the perpetual visibility of the church of Christ: for a mountain upon the top of mountains cannot be hid.
2:18
Idols shall be utterly destroyed.... or utterly pass away. This was verified by the establishment of Christianity. And by this and other texts of the like nature, the wild system of some modern sectaries is abundantly confuted, who charge the whole Christian church with worshipping idols, for many ages.
2:1
It is not only certaine, but also euident that the prophet speaketh here, and in innumerable other places, of the Church of Christ, which is the citie set vpon a mountaine. Mat 5. vnto which al nations are gathered, a•d al the time of the new Testament is called the last houre, 1. Ioan. 2. because no time shal folow after this, but al eternitie.
2:6
The Iewes were reiected after Christs death: before which they were stil conserued: though often seuerely punished. And so now the Church of Christ shal neuer be reiected, no•
2:18
It is most absurde, and contrarie to this and other Scriptures, that Protestants seyne of great idolatrie in the Christian world, for a thousand or more yeares together, professing Christs name & Religion, and yet continually committing (as these new masters imagine) grosse idolatrie.
2:1
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.1
… We now come to consider the next point in the work before us, How the Word was with God. To this end it will be of service to remember that what is called the Word came to certain persons; as “The Word of the Lord which came to Hosea, the son of Beeri,” and “The Word
2:2
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 3
… just as Isaiah foretold, saying that in the last days the mount of the Lord and the house of God were to be manifest above the tops of the mounts: “And it shall be exalted,” he says, “above the hills; and there shall come over it all nations; and many shall walk, and say, Come, ascend we unto the mount of the Lord, and unto the house of the God of Jacob ,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.21
… “and all nations shall come unto it; and many people shall go and say, Come ye, and let us go up to the mountain of the Lord, and to the house of the God of Jacob; and He will teach us His way, and we will walk in it: for out of Sion shall go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.4
… who also ordained, as “ signs ” of time, suns and moons and constellations and stars; who furthermore both predetermined and predicted that the revelation of His Son should be postponed to the end of the times. “It shall come to pass in the last days , that the mountain (of the house) of the Lord shall be manifested”;
Origene † 254 d.C. A Letter from Origen to Africanus 1
… for out of Zion shall go forth a law, and a word of the Lord from Jerusalem. And He shall judge among the nations, and shall rebuke many people; and they shall beat their swords into ploughshares, and their spears into pruning-hooks: nation shall not lift up sword against nation; neither shall they learn war any more.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 74.1
… Which also it is becoming for us to say, because, indeed, the spiritual house of God is one. “For it shall come to pass in the last days,” saith the prophet, “that the mountain of the Lord shall be manifest, and the house of God above the tops of the mountains.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.19
… and He will tell us His way, and we will walk in it. For from Sion shall proceed the law, and the word of the Lord from Jerusalem; and He shall judge among the nations, and shall rebuke much people; and they shall beat their swords into ploughshares, and their spears into pruning-hooks, and they shall no more learn to fight.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 21.7
… For this holy thing is a spiritual safeguard of the body, and salvation of the soul. Of this the blessed Esaias prophesying of old time said, And on this mountain ,—(now he calls the Church a mountain elsewhere also, as when he says, In the last days the mountain of the Lord’s house shall be manifest
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 9.3
… Thy exhortations, consolations, and faithful promises assure us that Thou now repayest Verecundus for that country house at Cassiacum, where from the fever of the world we found rest in Thee, with the perpetual freshness of Thy Paradise, in that Thou hast forgiven him his earthly sins, in that mountain flowing with milk,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 93.29
… “If thou knowest not thyself,” He says; as if He said, “Surely the city which is set upon a mountain cannot be hid; and therefore, ‘Thou art not as one veiled, that thou shouldst run to the flocks of my companions.’ For I am the mountain established upon the top of the mountains, unto which all nations shall come.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 10.32
… and all nations shall flow unto it. And many people shall go and say, Come ye, and let us go up to the mountain of the Lord, to the house of the God of Jacob; and He will teach us of His ways, and we will walk in His paths: for out of Sion shall go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 39.2
… For the words of the Lord could not be without effect. If ye are thinking of “trees” and “mountains” in their ordinary and familiar sense, it has not been done. But if ye think of that tree of which He spake, and of that mountain of the Lord of which the Prophet said, “In the last days the mountain of the Lord’s house shall be manifest;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 1.13
… Esaias was read yesterday; whosoever of you was awake not with his eyes only but with his ear, and not the ear of the body but the ear of the heart, noted this; “In the last days shall the mountain of the house of the Lord be manifest, prepared upon the top of the mountains.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 46.5
… The Lord truly said to His disciples, “If ye have faith as a grain of mustard seed, ye shall say to this mountain, Be Thou removed, and be Thou cast into the sea, and it shall be done.” Haply “to this mountain,” He said of Himself; for He is called a Mountain: “It shall come to pass in the last days, that the mountain of the Lord shall be manifest.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.19
… For there is also a mountain called by that name, that is to say, Selmon. But what mountain ought we to understand by “the mountain of God, a mountain fruitful, a mountain full of curds,” but the same Lord Christ? Of whom also another Prophet saith, “There shall be manifest in the last times the mountain of the Lord prepared on the top of the mountains”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.20
… ( ver. 16 ). “Why do ye imagine?” For as they are a light, because to themselves also hath been said, “Ye are the Light of the world,” but something different hath been called “the true Light which enlighteneth every man,” so they are mountains; but far different is the Mountain “prepared on the top of the mountains.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 72.18
… Whence He came also Himself upon earth, in order that He might confirm all these things, that is, in Himself might show them to have been fulfilled. “For it was necessary,” He saith, “for all things to be fulfilled which were written in the Law, and the Prophets, and Psalms, concerning Me:” that is, “in the tops of the mountain.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 88.9
… Just as He is the Mountain of mountains; as it is written, “And it shall come to pass in the last days, that the mountain of the Lord’s house shall be manifested in the top of the mountains:”
2:3
Teodoto † fl. 160 d.C. Excerpts of Theodotus 1
LVIII. “The law of God is perfect, converting souls.” The Saviour Himself is called Law and Word, as Peter in “the Preaching,” and the prophet: “Out of Zion shall go forth the Law, and the Word of the Lord from Jerusalem.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 39
… “For out of Zion shall go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem. And He shall judge among the nations, and shall rebuke many people; and they shall beat their swords into ploughshares, and their spears into pruning-hooks: nation shall not lift up sword against nation, neither shall they learn war any more.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.34.4
… “For out of Zion shall go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem; and He shall rebuke many people; and they shall break down their swords into ploughshares, and their spears into pruning-hooks, and they shall no longer learn to fight.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 3
… and nations shall not take up glaive against nation, and they shall no more learn to fight.”
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 3
… The fault, I suppose, of the divine doctrine lies in its springing from Judæa
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.1
… but yet all this diversity is consistent with one and the same God, even Him by whom it was arranged and also foretold. Long ago did Isaiah declare that “out of Sion should go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.4
… But for what end did He send His Son? “To redeem them that were under the law,” in other words, to “make the crooked ways straight, and the rough places smooth,” as Isaiah says —in order that old things might pass away, and a new course begin, even “the new law out of Zion, and the word of the Lord from Jerusalem,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.33
… and all the nations come to it, and the “many nations” go forth, and say to one another, turning to the religion which in the last days has shone forth through Jesus Christ: “Come ye, and let us go up to the mountain of the Lord , to the house of the God of Jacob; and He will teach us of His ways, and we will walk in them.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.11
In Micah: “For the law shall go forth out of Sion, and the word of the Lord from Jerusalem. And He shall judge among many peoples, and He shall subdue and uncover strong nations.” Also in Isaiah: “For from Sion shall go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem; and He shall judge among the nations.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… with the voice of joy and praise, with the shouting of those who keep festival ?’ To this course the saints also encourage us, saying, ‘Come, let us go up to the mountain of the Lord, and to the house of the God of Jacob
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 59
2. I write this after reading the memoranda submitted by your piety, which I could wish had not been written at all, so that not even any record of these things should go down to posterity. For who ever yet heard the like? Who ever taught or learned it? For ‘from Sion shall come forth the law of God, and the word of the Lord from Jerusalem
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… for thy light is come . Of this Jerusalem the prophet hath said, And afterwards thou shalt be called the city of righteousness, Zion, the faithful mother of cities ; because of the law which went forth out of Zion, and the word of the Lord from Jerusalem
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.50
Then was fulfilled that prophecy, “Out of Sion shall go forth the law, and the word of the Lord out of Jerusalem;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.54
… For the first, which is called the old testament was given from Mount Sinai through Moses. But concerning this which was to be given by Christ it was predicted, “Out of Sion shall go forth the law and the word of the Lord out of Jerusalem;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 25
… Because they were found, being near, and were useful to the Gentiles, who, being afar off, were thence called from the worship of idols, as it is said, “Out of Zion shall go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 6.9
… Whither were they sent? “Go,” said He, “baptize the nations.” You have heard, brethren, how that inheritance comes, “Ask of me, and I will give Thee the nations for Thine inheritance, and the utmost bounds of the earth for Thy possessions.” You have heard how that “from Sion went forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 46.11
… Who is so blind as to stumble at a mountain? Came He to thee that thou shouldest have whereat to stumble, and not have whereto to go up? “Come ye, and let us go up to the mountain of the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 48.5
5. “For, lo, the kings of the earth are gathered together” ( ver. 3 ). Behold now those sides of the North, see how they come, see how they say, “Come ye, and let us go up to the mountain of the Lord: and He will teach us His way, and we will walk in it.”
2:4
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.21
… “Nation shall not lift up sword against nation,” shall not stir up discord. “Neither shall they learn war any more,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.1
… Long ago did Isaiah declare that “out of Sion should go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem” —some other law, that is, and another word. In short, says he, “He shall judge among the nations, and shall rebuke many people;”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 6.11
All things, therefore, he says, when unbegotten, are in us potentially, not actually, as the grammatical or geometrical (art). If, then, one receives proper instruction and teaching, and (where consequently) what is bitter will be altered into what is sweet,—that is, the spears into pruning-hooks, and the swords into plough-shares,
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 5.33
… And to those who inquire of us whence we come, or who is our founder, we reply that we are come, agreeably to the counsels of Jesus, to “cut down our hostile and insolent ‘wordy’ swords into ploughshares, and to convert into pruning-hooks the spears formerly employed in war.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Oration of Eusebius 16.7
… “He shall have dominion from sea to sea, and from the river to the ends of the earth.” And again, “In his days shall righteousness spring up; and abundance of peace.” “And they shall beat their swords into plough-shares, and their spears into sickles: and nation shall not take up sword against nation, neither shall they learn to war any more.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 37
Who then is He that has done this, or who is He that has united in peace men that hated one another, save the beloved Son of the Father, the common Saviour of all, even Jesus Christ, Who by His own love underwent all things for our salvation? For even from of old it was prophesied of the peace He was to usher in, where the Scripture says: “They
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 19
And raising aloud the cry of victory over death, he said, “Where, O Death, is thy victory? Where, O Grave, is thy sting?” And another again, declaring glad tidings of the most profound peace, said, “They shall beat their swords into ploughshares, and their spears into pruning hooks.”
2:5
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 135
… but as there the prophet says, ‘And now, O house of Jacob, come and let us walk in the light of the Lord; for He has sent away His people, the house of Jacob, because their land was full, as at the first, of soothsayers and divinations;’
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.8
In Isaiah: “Come ye, and let us walk in the light of the Lord. For He hath sent away His people, the house of Israel.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.28
… for in that day a man shall cast away the abominations of gold and silver, the vain and evil things which they made for worship, in order to go into the clefts of the solid rock, and into the holes of the rocks, from before the fear of the Lord, and from the majesty of His power, when He arises to break the earth in pieces.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 135.12
… Therefore, “He hath judged His people.” Isaiah spake the judgment. “And now, thou house of Jacob, come ye, let us walk in the light of the Lord.”
2:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
… One single man, a common soldier, stole the sacred property, and all were smitten. Ye know, doubtless, the history I mean? I am speaking of Acham the son of Carmi, the man who stole the consecrated spoil. ( Joshua vii. 1–26 .) The time too when the Prophet spoke, was a time when their country was full of soothsayers, like that of the Philistines. (
2:8
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 63.1
… Shall I not be angry for these things? saith the Lord.” And in another place, “He that sacrificeth to any god, save unto the Lord only, shall be destroyed.” Moreover, the Lord again speaks, and says, “They have worshipped those whom their own fingers have made: and the mean man boweth down, and the great man humbleth himself: and I will not forgive them.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 7
… and the mean man boweth down, and the great man humbleth himself, and I will forgive them not?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. An Address to Demetrianus 16
… “They worshipped them whom their fingers made; and the mean man hath bowed down, and the great man hath humbled himself, and I will not forgive them.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Exhortation to Martyrdom, Addressed to Fortunatus 3
In Exodus: “He that sacrificeth unto any gods but the Lord only, shall be rooted out.” Also in Deuteronomy: “They sacrificed unto demons, and not to God.” In Isaiah also: “They worshipped those which their fingers have made; and the mean man was bowed down, and the great man was humbled: and I will not forgive them.”
2:10
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 5.4
… This is true of every writing, for every written work needs the reason (Logos) which closed it to open it. “He shall shut, and none shall open,” and when He opens no one can cast doubt on the interpretation He brings. Hence it is said that He shall open and no man shall shut. I infer a similar lesson from the book spoken of in Ezekiel,
2:12
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.33
… “That which is highly esteemed among men is abomination in the sight of God,” He recalls Isaiah: “For the day of the Lord of hosts shall be upon every one that is proud and lofty, and upon every one that is arrogant and lifted up, and they shall be brought low.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 54.3
… and they that see thee shall wonder at thee.” Whence also divine Scripture threatens a like punishment to such in another place, and says, “For the day of the Lord of hosts shall be upon every one that is injurious and proud, and upon every one that is lifted up, and lofty.”
2:13
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
“Whoever heard such things? Who taught them? Who learnt them? ‘Out of Zion shall go forth the law and the Word of the Lord from Jerusalem.’
2:17
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.13
… and whosoever is justified, let him draw near to the servant of God;” and, “Woe unto you, for ye shall wax old as doth a garment, and the moth shall eat you up;” and, “All flesh shall be humbled, and the Lord alone shall be exalted in the highest,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.9
… And they shall hide the workmanship of their hands in the clefts of the rocks, and in dens and caves of the earth, from fear of the Lord, and from the glory of His power, when He shall arise to shake terribly the earth. For in that day a man shall cast away his idols of gold and silver, which they have made to worship, as useless and hurtful."
2:18
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.93
… in another sense, in virtue of their several gifts, whereby this man has one function on the earth, and that man has another. For no man, as a private individual, could command that idols should be taken from the earth, which it was so long ago foretold should come to pass.
2:19
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.30
… How often has He already displayed Himself as a Judge, and in the Judge the Creator? How often, indeed, has He repelled, and in the repulse condemned? In the present passage, for instance, He says, “When once the master of the house is risen up;” but in what sense except that in which Isaiah said, “When He ariseth to shake terribly the earth?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.16
… To Him , therefore, does it appertain to punish such as know not God, for none ought to be ignorant of Him. In the (apostle’s) phrase, “From the presence of the Lord, and from the glory of His power,” he uses the words of Isaiah who for the express reason makes the self-same Lord “arise to shake terribly the earth.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 34
… “And the stars too shall fall from heaven, even as a fig-tree casteth her green figs when she is shaken of a mighty wind.” “The mountains shall melt like wax at the presence of the Lord;” that is, “when He riseth to shake terribly the earth.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 22
… Therefore, although there is a sprouting in the acknowledgment of all this mystery, yet it is only in the actual presence of the Lord that the flower is developed and the fruit borne. Who is it then, that has aroused the Lord, now at God’s right hand, so unseasonably and with such severity “shake terribly” (as Isaiah
2:20
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… For first, from the day when, according to the saying of Isaiah, “a man cast forth his abominations of gold and silver, which they made to adore with vain and hurtful (rites),”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.23
… For it began to come to pass from that day, when, according to Isaiah, “a man threw away his idols of gold and of silver, which they made into useless and hurtful objects of worship;”
2:22
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.5
… And so the prophet Isaiah says, “Cease ye from the man whose breath is in his nostrils, for it is He in whom he is reputed to be;” or as it is more exactly and clearly in the Hebrew: “for he is reputed high.”
2:1
1. Verbum, quod vidit Isaias filius Amos, super Juda et Jerusalem — eventurum non jam, sed tempore Messiæ, quando scilicet ex Juda nascetur Christus, Apostoli, et Ecclesia nova. De ea enim hic agi patet ex vers. seq., cum ait: «Et erit in novissimis diebus,» etc., et de eadem egit in fine capitis præced., vers. 26 et 27; eo ergo hæc pertinent. Unde Septuaginta pro «et erit,» vertunt, quia erit, quasi causam dantes dictorum in fine cap. præced. Nota «verbum,» id est visio, puta visum, sive res visa. Vide Can. I. Rursum symbolice S. Hieronymus: «Hic, inquit, potius verbum dicitur quam visio, eo quod priori capite Isaias videat visionem, hic vero Verbum quod erat in principio apud Deum (non in se, sed ut caro factum nos docuit in Ecclesia), et in illa Judæis comminans ad Gentium veniat salutem: in ista a Gentium salute incipiens, punito Israele, ex utraque vocatione credentes in Christi Ecclesiam congreget.» 2. Et erit. — To «et» per hebraismum redundat, estque prophetiæ exordium; solent enim Hebræi librum vel orationem ordiri per ו ve, id est et. In novissimis diebus, — in novissimo tempore, puta Messiæ. Est synecdoche. Dies enim et, ut S. Joannes vocat, «hora novissima,» ponitur pro tempore ultimo legis Christi satis prolixo. Ita S. Augustinus, epist. 80 ad Hesychium. Nota: Christi tempus dicitur «novissimum,» id est posterius aut sequens (hoc enim tantum significat Hebræum אחרית acharit), etiamsi proprie non sit ultimum et novissimum. Sic Jacob moriens filiis ait, Gen. xlix, 1: «Congregamini, ut annuntiem quæ ventura sunt vobis in diebus novissimis,» id est temporibus sequentibus, puta post meam mortem. Secundo, proprie tempus Christi vocatur «novissimum,» tum quia Christus est finis legis et Prophetarum, tum quia est novissimum respectu originis et durationis mundi, Præparatus mons domus Domini. — Hebræum מכון nachon significat non tantum præparatus, erectus, directus, sed etiam fundatus, munitus, instructus, firmatus et stabilitus; ut nullæ vires, imo nec portæ inferi ei possint prævalere. Sic et alibi sæpe præparare capitur pro firmare, ut Proverb. viii. 27: «Quando præparabat, id est fundabat, cœlos, aderam.» Psalm. xxiii, vers. 2: «Super flumina præparavit, id est firmavit, eum,» scilicet terram. Quæres: Quisnam est iste mons? Respondent quidam imo Judæi esse Sion, qui sub Messia, inquiunt, imponetur monti Carmelo et Thabori, atque per tres leucas sursum attolletur. Sed hæ eorum solitæ sunt næniæ. Vide Galatinum, lib. V, cap. III. Secundo, aliqui Catholici per montem accipiunt Sionis gloriam, quam scilicet ipse accepit, quando Christus in templo est præsentatus, docuit anno duodecimo, multa fecit miracula, et tandem Spiritum Sanctum in Apostolos e cœlo misit. Verum hic sensus symbolicus est. Tertio, S. Cyprianus, vel quisquis est auctor libri De Sina et Sion, montem hunc aiunt esse crucem Christi. Rursum S. Gregorius, lib. I in I Regum, ait montem hunc esse beatam Virginem: ejus enim sanctitas super omnes Sanctos et Angelos effulsit, et instar montis eminuit. Ipsa enim «meritorum verticem supra omnes Angelorum choros usque ad solium deitatis erexit,» inquit S. Gregorius in lib. I Regum, cap. 1, sub initium. Verum etiam hæc symbolica et mystica sunt. Quarto, S. Hieronymus, Basilius, Rupertus, et multi alii veterum censent montem hunc esse Christum. Hic enim est mons in vertice montium, id est Apostolorum et Prophetarum, quos sua doctrina et gratia superat et excellit. Hic sensus cum sequenti cohæret: Christus enim est Ecclesiæ caput; unde Christus et Ecclesia unum quid censentur, juxta regulas Ticonii apud S. Augustinum. Quidquid ergo de Ecclesia dicitur, dicitur etiam de Christo: et e converso. Quinto, et aptissime, Cyrillus hic, et Eusebius, lib. II Demonstr. cap. xxxii, Athanasius, initio epist. ad Epictetum, per montem intelligunt Ecclesiam; hæc enim est domus Domini altissima, et maxime conspicua, perinde ac si in monte esset sita. Est Avolat ad Christum, praedicitque Ecclesiam quasi montem a Christo erigendam, quodque ad eam confluent omnes gentes, quae bella in pacem, gladios in ligones convertent. Secundo, vers. 6, redit ad sua tempora, suorumque scelera arguit. Tertio, vers. 10, praedicit cladem et vastationem Judaeis a Chaldaeis inferendam. Denique, vers. ultimo, avolat ad Christum, monetque ne eum, utpote Deum, lacessant et exacerbent. 1. Verbum, quod vidit Isaias filius Amos, super Juda et Jerusalem. 2. Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes. 3. Et ibunt populi multi, et dicent: Venite, et ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus: quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. 4. Et judicabit Gentes, et arguet populos multos: et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces: non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium. 5. Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini. 6. Projecisti enim populum tuum, domum Jacob: quia repleti sunt ut olim, et augures habuerunt ut Philistiim, et pueris alienis adhaeserunt. 7. Repleta est terra argento et auro: et non est finis thesaurorum ejus: 8. et repleta est terra ejus equis: et innumerabiles quadrigae ejus; et repleta est terra ejus idolis, opus manuum suarum adoraverunt, quod fecerunt digiti eorum. 9. Et incurvavit se homo, et humiliatus est vir: ne ergo dimittas eis. 10. Ingredere in petram, et abscondere in fossa humo a facie timoris Domini, et a gloria majestatis ejus. 11. Oculi sublimes hominis humiliati sunt, et incurvabitur altitudo virorum: exaltabitur autem Dominus solus in die illa. 12. Quia dies Domini exercituum super omnem superbum, et excelsum, et super omnem arrogantem: et humiliabitur. 13. Et super omnes cedros Libani sublimes, et erectas, et super omnes quercus Basan. 14. Et super omnes montes excelsos, et super omnes colles elevatos. 15. Et super omnem turrim excelsam, et super omnem murum munitum, 16. et super omnes naves Tharsis, et super omne quod visu pulchrum est. 17. Et incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa: 18. et idola penitus conterentur: 19. et introibunt in speluncas petrarum, et in voragines terrae, a facie formidinis Domini, et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram. 20. In die illa projiciet homo idola argenti sui, et simulacra auri sui, quae fecerat sibi ut adoraret, talpas et vespertiliones. 21. Et ingredietur scissuras petrarum, et in cavernas saxorum, a facie formidinis Domini, et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram. 22. Quiescite ergo ab homine, cujus spiritus in naribus ejus est, quia excelsus reputatus est ipse. 1. VERBUM, QUOD VIDIT ISAIAS FILIUS AMOS, SUPER JUDA ET JERUSALEM, — eventurum non jam, sed tempore Messiae, quando scilicet ex Juda nascetur Christus, Apostoli, et Ecclesia nova. De ea enim hic agi patet ex vers. seq., cum ait: "Et erit in novissimis diebus," etc., et de eadem egit in fine capitis praeced., vers. 26 et 27; eo ergo haec pertinent. Unde Septuaginta pro "et erit," vertunt, quia erit, quasi causam dantes dictorum in fine cap. praeced. Nota "verbum," id est visio, puta visum, sive res visa. Vide Can. I. Rursum symbolice S. Hieronymus: "Hic, inquit, potius verbum dicitur quam visio, eo quod priori capite Isaias videat visionem, hic vero Verbum quod erat in principio apud Deum (non in se, sed ut caro factum nos docuit in Ecclesia), et in illa Judaeis comminans ad Gentium veniat salutem: in ista a Gentium salute incipiens, punito Israele, ex utraque vocatione credentes in Christi Ecclesiam congreget." 2. Et erit. — To "et" per hebraismum redundat, estque prophetiae exordium; solent enim Hebraei librum vel orationem ordiri per ve, id est et. In novissimis diebus, — in novissimo tempore, puta Messiae. Est synecdoche. Dies enim et, ut S. Joannes vocat, "hora novissima," ponitur pro tempore ultimo legis Christi satis prolixo. Ita S. Augustinus, epist. 80 ad Hesychium.
2:2
Nota: Christi tempus dicitur "novissimum," id est posterius aut sequens (hoc enim tantum significat Hebraeum אחרית acharit), etiamsi proprie non sit ultimum et novissimum. Sic Jacob moriens filiis ait, Gen. XLIX, 1: "Congregamini, ut annuntiem quae ventura sunt vobis in diebus novissimis," id est temporibus sequentibus, puta post meam mortem. Secundo, proprie tempus Christi vocatur "novissimum," tum quia Christus est finis legis et Prophetarum, tum quia est novissimum respectu originis et durationis mundi, ac praecedentium aetatum et statuum: puta si tempus omne ab origine mundi dividas in primum, medium, et novissimum; sive in legem naturae, Moysis, et gratiae: tum enim lex gratiae est ultima, nec alia lex aut status ei succedet. Frustra ergo argutantur Judaei: Necdum est tempus novissimum, ergo Messias necdum venit. PRAEPARATUS MONS DOMUS DOMINI. — Hebraeum מכון nachon significat non tantum praeparatus, erectus, directus, sed etiam fundatus, munitus, instructus, firmatus et stabilitus; ut nullae vires, imo nec portae inferi ei possint praevalere. Sic et alibi saepe praeparare capitur pro firmare, ut Proverb. VIII, 27: "Quando praeparabat, id est fundabat, coelos, aderam." Psalm. XXIII, vers. 2: "Super flumina praeparavit, id est firmavit, eum," scilicet terram. Quaeres: Quisnam est iste mons? Respondent quidam, imo Judaei esse Sion, qui sub Messia, inquiunt, imponetur monti Carmelo et Thabori, atque per tres leucas sursum attolletur. Sed hae eorum solitae sunt naeniae. Vide Galatinum, lib. V, cap. III. Secundo, aliqui Catholici per montem accipiunt Sionis gloriam, quam scilicet ipse accepit, quando Christus in templo est praesentatus, docuit anno duodecimo, multa fecit miracula, et tandem Spiritum Sanctum in Apostolos e coelo misit. Verum hic sensus symbolicus est. Tertio, S. Cyprianus, vel quisquis est auctor libri De Sina et Sion, montem hunc aiunt esse crucem Christi. Rursum S. Gregorius, lib. I in I Regum, ait montem hunc esse beatam Virginem: ejus enim sanctitas super omnes Sanctos et Angelos effulsit, et instar montis eminuit. Ipsa enim "meritorum verticem supra omnes Angelorum choros usque ad solium deitatis erexit," inquit S. Gregorius in lib. I Regum, cap. 1, sub initium. Verum etiam haec symbolica et mystica sunt. Quarto, S. Hieronymus, Basilius, Rupertus, et multi alii veterum censent montem hunc esse Christum. Hic enim est mons in vertice montium, id est Apostolorum et Prophetarum, quos sua doctrina et gratia superat et excellit. Hic sensus cum sequenti cohaeret: Christus enim est Ecclesiae caput; unde Christus et Ecclesia unum quid censentur, juxta regulas Ticonii apud S. Augustinum. Quidquid ergo de Ecclesia dicitur, dicitur etiam de Christo: et e converso. Quinto, et aptissime, Cyrillus hic, et Eusebius, lib. II Demonstr. cap. XXXII, Athanasius, initio epist. ad Epictetum, per montem intelligunt Ecclesiam; haec enim est domus Domini altissima, et maxime conspicua, perinde ac si in monte esset sita. Est catachresis. Vide Can. VI. Unde Septuaginta pro "praeparatus" vertunt inquais, id est manifestus. (1) Haec est igitur prima omnium visio seu prophetia quae durat usque ad cap. VI, et continet vaticinia sub Oziae regnum edita, de Christo Domino omnium prophetarum fine, de religionis quam ipse instituit, et Ecclesiae ipsius dignitate, de vastatione Israelis ob ingentia eorum crimina, et de sanctis reliquiis quae salvatae sunt, ut replerent totum orbem fide ac cognitione veritatis. In prima parte hujus capitis, Isaias Gentilibus auspicata praedicit, scilicet: primo, Ecclesiam Christi visibilem et palam propositam olim libere accessuris, 2; secundo, tanquam veritatis magistram illam avide audituros, 3; tertio, sub hoc magisterio pacem et amicitiam constanter culturos, 4; quarto, Judaeos ad eamdem Ecclesiam frequentandam invitaturos, vers. 5. In secunda parte, Judaeis funesta vaticinatur, nam, ne quis miretur Gentes quae ignorabant Deum, divina luce prae Judaeis perfundi, primo dat causam illorum reprobationis ob damnatas artes, scelera nefanda, 6, terrena studia, 7, et idololatriam, 8, 9; secundo, denuntiat judicis divini vindictam, nec fuga declinandam, 10; nec reorum magnitudine, amplitudine aut pulchritudine retinendam, 11-17; nec idolorum potentia cohibendam, 18-20; nec humano praesidio tolerandam, 22. Alludit tum ad veterum templa et altaria, quae in montibus erigebantur, ibi enim sacrificabant, indeque vocabantur Excelsa; tum ad montes Sion et Moria, ut mox dicam, q. d. Excelsum sive altare Domini, puta Ecclesia, longe se attollet supra altorum excelsorum cacumina. Hinc patet Ecclesiam Christi esse visibilem, illumque Novantium quae lucem fugit, aitque se esse invisibilem, non Christi, sed Antichristi esse Ecclesiam. Anagogice, mons hic est regnum coelorum, puta Ecclesia triumphans, inquit S. Bernardus, serm. in illud: "Quis ascendet in montem Domini? Erit enim, ait, ibi mons pacis, mons gaudii, mons vitae, mons gloriae. Et hi omnes montes unus mons consummatae felicitatis." Haec est IN VERTICE MONTIUM. — Ecclesia est in vertice montium: Primo, quia sua altitudine, dignitate et gloria superat Judaeorum montes, scilicet Sion, in quo erat arx Davidis, et Moria, in quo erectum erat templum; adeoque Sion et Moria subsunt Ecclesiae, quasi vertici et capiti suo, et a se adumbrato: sicut in ichnographia exemplar domus subest fabricae et domui quam delineat, adumbrat et repraesentat. Sic enim umbra subest suo corpori, et imago subest suo exemplari. Ita Sanchez. Secundo, quia iisdem superat omnia templa, et sacra Judaeorum et Gentium. Tertio, quia ejus doctrina, vita et mores omni philosophia et sapientia, omni ingenio, omni veterum religione et coetu, omnibus etiam locis et montibus cultu aliquo sacris longe eminet et excellit; utpote e coelo projecta, supernaturalis et divina. Ita Cyrillus, Hieronymus, Basilius et alii. Quarto, ex S. Augustino et Procopio, Leo Castrius: Montes, inquit, vocantur Patriarchae, Prophetae, Apostoli et alii Sancti illustres; quia licet corpore degant in terra, mente tamen, conversatione et virtutibus transcendunt sidera: super hos montes aedificata est Ecclesia, quasi mons altissimus: colles sunt minores Sancti. ET FLUENT AD EUM OMNES GENTES. — Nota miraculum: flumina enim deorsum fluunt, hic vero fluent sursum in altissimum montem ascendendo. Hoc facit gratia Christi, quae sursum corda rapit. Rursum per "fluent" significatur affluentia et ad morem fluminis rapidus cursus gentium omnium ad Ecclesiam. Tertio, "fluent" significat cursum hunc fore spontaneum, q. d. Ad Ecclesiam quasi montem sapientiae et virtutum, contra naturam sursum, vi gratiae coelestis, ex omnibus orbis nationibus plurimi aggregabunt se, ea animi propensione, contentione ac impetu, quo solent flumina in imas valles e montibus defluere. Hoc est quod Christus ait, Joan. IV, se daturum aquam salientem sursum, puta in vitam aeternam; et Joan. XII: "Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum." Quin et Euripides in Medea: "Sursum, inquit, sacrorum fluviorum feruntur fontes omnes." Jam "fluent," non simul, sed successive: primo enim ad Christum accesserunt Judaei, deinde Samaritae, mox Syri, inde Graeci, Latini; nunc Indi, Japones et Sinenses. 3. ET DICENT: VENITE, ET ASCENDAMUS AD MONTEM DOMINI (ad Christum et Ecclesiam), ET AD DOMUM DEI JACOB. — Est mimesis. Alludit ad Bethel, ubi Jacob vidit Deum scalae innixum, Genes. XXVIII, 17, dixitque: "Non est hic aliud nisi domus Dei, et porta coeli," indeque locum vocavit Bethel. Hinc Ecclesia vocatur "coelum," et a Christo "regnum coelorum;" in coelo enim quasi in domo sua habitat Deus. Nam, ut ait S. Bernardus, serm. 27 in Cant.: "Ecclesia in sua universitate est ingens quoddam coelum, extentum a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum," Psalm. LXXI. In hoc coelo luna est fides, hesperus est spes, sol est charitas, astra sunt singulae virtutes, singulique Sancti. Bethel enim significat domum Dei, puta Ecclesiam. Sensus ergo est, q. d. Apostoli Christi praedicant nobis non ignotum aliquem Deum, sed illum ipsum quem coluit pater noster Jacob. Rursum invitant nos ad eam Ecclesiam, in qua vixit Jacob, quamque sua Bethel praefiguravit. Ergo cum Deus jam figuram hanc impleverit, Christumque in carne revelarit, accurramus ad eum ejusque Ecclesiam; quod uti olim in typo fecit Jacob, ita jam reipsa faceret si viveret. Domus ergo Dei Jacob jam est Ecclesia, v. g. templum S. Petri, et S. Pauli, S. Joannis, etc. Ita cum Galatino, lib. V, cap. V, respondendum Judaeis objicientibus, Christianos non dicere: Ascendamus ad domum Dei Jacob; sed, ad Ecclesiam S. Petri, S. Pauli, etc., nimirum haec ipsa jam unum idemque esse.
2:3
ET DOCEBIT (Deus Jacob) NOS VIAS SUAS. — Est vox Gentium confluentium ad Christum et Ecclesiam, q. d. Docuit nos Plato, docuit nos Socrates, docuit nos Aristoteles, Diogenes, Pythagoras et alii, promiserunt nobis veram sapientiam et viam ad virtutem et salutem, sed falso; nam, ut ait Psaltes, Psalm. CXVIII, 85: "Narraverunt mihi iniqui fabulationes: sed non ut lex tua." Et Baruch cap. III, vers. 22: Sapientia vera "non est audita in terra Chanaan, nec visa est in Theman." Rursum docuit nos Abraham, docuit Jacob, docuit Moyses; sed nos perficere, Christianam et plenam sapientiam docere, coelum aperire, gratiam et robur ad ea quae docebant opere praestanda conferre non potuerunt: "Lex enim per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est," Joan. I. Hi ergo quasi indices et duces nos ad Christum transmiserunt. Eia ergo, agite, sine haesitatione, sine mora venite, laeti et alacres ascendamus cum Jacob patre nostro ad Bethel, ad montem Domini, ad domum Dei, ascendamus ad Messiam nostrum, ad Christum, verum orbis doctorem: ille nos in Ecclesia docebit vias Dei, vias in coelum, scientiam Sanctorum; ille gratiam simul conferet, ut facile hanc viam ineamus, imo curramus, non passibus corporis, sed mentis, puta credendo, sperando, poenitendo, amando, obediendo, et pie casteque vivendo, utque alios ad eadem praestanda invitemus: hoc enim est to "venite, ascendamus." Christiani enim est non tantum suam, sed et aliorum salutem curare; et ad hoc nos praevenit et incitat gratia Christi. Moraliter, Christiani est semper ascendere ad majora et meliora. Unde S. Augustinus in Psalm. XLV, ad illa verba: "Venite et videte opera Domini: Quid est, inquit, Venite, ascendamus? venite, id est credite, ascendamus, id est proficiamus, et ad perfectionem enitamur." QUIA DE SION EXIBIT LEX (non Judaica, sed Christiana; puta lex gratiae, lex vivificans, data tam Gentibus quam Judaeis), ET VERBUM DOMINI (Evangelium et Evangelii praedicatio) DE JERUSALEM: — quando nimirum Apostoli, recepto Spiritu Sancto in Pentecoste, ex Jerusalem et Judaea exibunt, seque divident et dispergent per omnes orbis regiones, ut impleant praeceptum Christi, Matth. XXVIII: "Euntes ergo docete omnes gentes," q. d. Venite, ascendamus ad Sion, id est ad Ecclesiam natam in Sion, quia inde prodibit lex gratiae et salutis. Frivolum ergo est cavillum Musculi: non dici, de Tarpeia rupe, non, de Capitolio et Roma, sed, de Sion exibit lex. Nam certum est primos Evangelii praecones, puta Apostolos de Sion exisse in totum orbem, non de Roma: sed ubi relicta Sion caput Ecclesiae statuerunt Romae, deinceps de Roma exierunt praedicatores, missi a Romano Pontifice in omnes gentes, uti D. Baronius, omnesque omnium gentium Annales docent. Sion enim Christiana est Roma. 4. ET JUDICABIT GENTES, — scilicet Deus Jacob (de quo vers. 3) per Christum ejusque Apostolos et eorum successores.
2:4
Vox "judicabit" quadrupliciter hic accipi potest. Primo, q. d. Christus justam sententiam proferet pro Gentibus contra calumniatorem diabolum, et eas absolvet justo suo judicio. Ita Sasbout. Hoc enim subinde significat judicare, non tantum cum jungitur dativo, sed etiam cum accusativo, ut Psal. XLIII, 1: "Judica me (id est, justam sententiam pro me profer), et discerne causam meam de gente non sancta;" et Psalm. LXXI, 4: "Judicabit pauperes populi, et salvos faciet filios pauperum." Ubi obiter nota, in psalmis quasi in rhythmis saepe posterius hemistichium explicare prius, imo idem vel quasi idem dicere quod dixit prius, sed aliis verbis, ut: "Deus, in adjutorium meum intende," idem est cum eo quod sequitur: "Domine, ad adjuvandum me festina. Cor mundum crea in me, Deus," idem est cum eo quod sequitur, "et spiritum rectum innova in visceribus meis. Redde mihi laetitiam salutaris tui," pene idem est cum eo quod sequitur, "et spiritu principali confirma me." Spiritus enim laetus confirmat Sanctos, et animat ad constantiam, omneque bonum, sicut ex adverso spiritus tristis animum dejicit, ut in opere perdurare nequeat. Secundo, "judicabit," id est, vindicabit Gentes a tyrannide diaboli. Sic enim Gedeon, Samson, Jephte et alii vocantur judices, id est vindices Israelis. Sic dicitur Psalm. XXXIV, 1: "Judica (id est vindica), Domine, nocentes me, expugna impugnantes me." Tertio, et simplicius, "judicabit," id est reget et dominabitur; sic rursum Gedeon, Jephte, Samson, et alii vocantur judices, id est principes et rectores Israel. Per judicare ergo hic significatur plenum imperium Christi in omnes gentes, uti et Psal. LXXI, 1: "Deus, judicium tuum regi da, etc., judicare populum tuum in justitia." Unde sequitur: "Et arguet populos multos," scilicet Scribas, Pharisaeos, aliosque quosvis infideles et inobedientes sibi, etiam philosophos et sapientes. Hos enim arguet Christus tum hic per se et Apostolos, aliosque praecones, vel ut convertantur, vel ut confundantur; hoc est enim quod ait Christus de Spiritu Sancto a se mittendo: "Cum venerit ille, arguet mundum de peccato," Joan. XVI, 8; tum in judicio generali, cum eos condemnabit. Ita S. Basilius et alii. Quarto, et sublimius, "judicabit Gentes," id est, lites et odia Gentium justo judicio dirimet et componet, eosque qui lites et bella movent "arguet" et compescet. Unde Septuaginta vertunt, judicabit inter Gentes. Ita Tertullianus, libro III Contra Marcionem, XXI, et Athanasius, libro I De Incarnatione Verbi, q. d. Christus per legem Evangelicam charitatis, modestiae, justitiae, mansuetudinis et patientiae, omnes Gentium rixas et dissidia componet, odia et antipathias evellet, rixosos et feroces compescet, facietque ut in eadem Ecclesia amice versentur quasi fratres, Romani et Graeci, Judaei et Gentiles, Hispani et Franci, Germani et Galli, Angli et Scoti, etc., quia pro spiritu irae, superbiae, aversionis et vindictae, indet eis Deus spiritum lenitatis, humilitatis, amoris et concordiae: quo fiet id quod ait Isaias, cap. XI, vers. 6: "Habitabit lupus cum agno, et pardus cum haedo accubabit; vitulus et leo et ovis simul morabuntur, et puer parvulus minabit eos. Vitulus et ursus pascentur: simul requiescent catuli eorum: et leo quasi bos comedet paleas." Rursum hoc spiritu fiet id quod sequitur: ET CONFLABUNT GLADIOS SUOS IN VOMERES, ET LANCEAS SUAS IN FALCES. — Cessantibus discordiis et bellis, ex militibus fient agricolae, armaque sua convertent in ligones, in vomeres et falces: quia omnes studebunt concordiae et paci, atque in pace terram agrosque colent. "Unde enim bella et lites in vobis? Nonne hinc? ex concupiscentiis vestris, quae militant in membris vestris?" ait S. Jacobus, cap. IV. Sic de ense conflato in falcem tempore pacis canit Martialis, lib. XIV, Epigr. 34: Pax me certa ducis placidos conflavit in usus: Agricolae nunc sum; militis ante fui. E contrario de falce conflata in ensem tempore belli canit Virgilius, lib. I, Georg.: Et curvae rigidum falces conflantur in ensem. Et Ovidius, I Fastor.: Sarcula cessabant; versique in pila ligones, Factaque de rastri pondere cassis erat. Et Joel, cap. III: "Concidite aratra vestra in gladios, et ligones vestros in lanceas." Hujus pacis Christianae praeambula et quasi inchoatio fuit pax totius orbis, quae fuit in nativitate Christi: "Revolvamus, inquit S. Hieronymus, veterum historias, et inveniemus usque ad vigesimum octavum annum Augusti Caesaris, cujus quadragesimo primo anno natus est Christus in Judaea, in toto orbe terrarum fuisse discordiam, et singulas nationes contra vicinas gentes arsisse studio praeliandi, ita ut caederent et caederentur. Orto autem Domino Salvatore, quando sub praeside Syriae Cyrino prima est in orbe terrarum facta descriptio, et Evangelicae doctrinae pax Romani imperii praeparata, tunc omnia bella cessaverunt, et nequaquam per oppida et vicos ad praelia, sed ad agrorum cultus exercebantur." Hinc de tempore Augusti canit Virgilius, libr. I Aeneid.: Aspera tunc positis mitescent saecula bellis: Claudentur belli portae, etc. Non diu post Augustum Romae a Vespasiano Imperatore instauratum fuit templum pacis, cujus magnificentiam hodiernae ruinae testantur. De eo ita scribit S. Hieronymus in Joelem: "Vespasianus et Titus, Romae templo pacis aedificato, vasa templi Hierosolymitani, et universa donaria in delubro illius constituerunt, quae Graeca et Romana narrat historia." Porro id inter alios fecisse Paulum docet Tertullianus, Contra Gnosticos, cap. XIII: "Paulus, ait, Apostolus de persecutore, qui prius Ecclesiae sanguinem fudit, postea gladium stylo mutans, et convertens machaeram in aratrum, lupus rapax Benjamin deinde afferens ipse etiam escam." Symbolice haec Pintus: Apostolus, ait, Rom. VI, asserit membra hominis flagitiosi esse gladios et arma iniquitatis, quibus animam suam sauciat et vulnerat, cum deberent esse arma justitiae, quibus adversus vitia pugnaret, et in quibus Deum portaret, juxta illud I Cor. VI, 20: "Glorificate et portate Deum in corpore vestro." Nihil igitur aliud est gladios in vomeres converti, et hastas in falces, quam sensus et membra omnia quae erant arma diaboli, effici vomeres agrum Domini operibus charitatis scindentes et arantes, vertique in falces fructus pietatis Deo gratissimos metentes. NEC EXERCEBUNTUR ULTRA AD PRAELIUM. — Quaeres: Quomodo id est verum? nam post Christum non tantum inter Christianos et infideles, sed etiam inter ipsos Christianos fuerunt et sunt bella. Respondent primo, Anabaptistae, Erasmus, Agrippa, et olim Manichaei, bellum in se esse malum; unde Judaeis quidem, utpote imperfectis, fuisse permissum, sed a Christo et Apostolis esse vetitum et sublatum. Stolidior et impudentior, vel potius impientior, fuit Lutherus, qui non tantum bellum offensivum, sed et defensivum sustulit. Ejus enim hoc est paradoxum: "Turcae Christianos invadenti resistere non licet." Ratio est: "Quia Turca est flagellum Dei; qui ergo ei resistit, Deo resistit." Sed pari ratione conclusisset, nec diabolo, nec scelerato ulli esse resistendum, quos tamen Deus jubet compesci, imo occidi. Deus ergo sicut vult permittere ut Turcae nos bello lacessant, ut daemon et impii nos tentent et vexent: sic ex adverso vult nos iis resistere, nisi contrarium expresse revelet, uti revelavit Judaeis velle se ut dederent Jerusalem Nabuchodonosori. Sic Deus reliquit Chananaeos aliquos in Judaea, ut in iis erudiret et exerceret Israelem, cumque cogeret ad sui cultum, aeque ac ad legitimam militiam, Judic. III, vers. 1. Hic ergo est error et haeresis, quae satis refellitur ex bellis Machabaeorum, Josue, Constantini, et aliorum, Dei non tantum permissu, sed etiam jussu susceptis. Unde secundo, magis catholice et vere respondet Cyrillus, post Christum in lege nova bella non esse tot, nec tanta, nec in ipsis visceribus orbis, uti erant ante Christum. Sic IV Reg. VI, 23, dicuntur Syri non ultra venisse in fines Israel, quia rarius venerunt quam ante: nam venisse aliquando constat. Verum, ut hoc sit verum, non tamen satisfacit, nec exhaurit vim et fundum sententiae propheticae. Tertio, S. Hieronymus et Eusebius, lib. I De Praeparat., I, respondent haec accipi de ortu Christi, quando Jano tertium clauso diu in orbe altissima fuit pax. Sed nec haec explicatio verba Isaiae adaequat: iis enim videtur non diuturna, sed absoluta et aeterna pax promitti. Hoc enim significat to "nec ultra." Adde, quod haec pax hic insinuetur non praecessura Christum, sed invehenda per redargutionem et increpationem, id est praedicationem Christi jam nati; ait enim: "Et judicabit (Christus) Gentes, et arguet populos multos, qui ab eo redarguti et conversi conflabunt gladios suos in vomeres, etc., nec exercebuntur ultra ad praelium." Dico ergo ex Can. VI, cum Deus aliquid Synagogae vel Ecclesiae promittit, quantumvis amplis et universalibus verbis, id tamen de bonis et probis tantum, qui foedus et amicitiam cum Deo promittente et paciscente servant, intelligendum esse. Haec ergo pax hic promissa, et ab Angelo in Christi ortu decantata, universalis et perpetua viget inter veros Christi fideles, qui Christi regis et doctoris sui institutionem, doctrinam et leges (hae enim ubique pacem, concordiam et charitatem inculcant) sequentur, de quibus hactenus hic egit Isaias. Hi enim ex Christi sancta disciplina, superbiae, avaritiae, aliisque pravis animi motibus et cupiditatibus edomitis, et secum, et cum Deo, et cum aliis hominibus perpetuam agunt pacem, et, si ex necessitate alicui injusto se vel sua invadenti litem, vel bellum justum moveant, odio abstinent, non alium laedere, sed suum recipere cupiunt: itaque non bellum in se, sed per bellum pacem et justitiam quaerunt. Ita Tertullianus et Athanasius supra, et Irenaeus, lib. IV, cap. LXVII, et Origenes, lib. V Contra Celsum. Non ergo bella vera et justa, qualia gesserunt etiam piissimi Imperatores, sed ambitiosa, injusta et tyrannica, quibus ex libidine dominandi invadebantur innocentes, hic per Christum Christique legem elidenda et abolenda praedicit Isaias, qualia ante Christum gesserunt Nemrod, Nabuchodonosor, Alexander, Caesar, aliique Assyrii, Chaldaei, Persae, Graeci et Romani: quorum bella non tam bella quam latrocinia fuere, uti docet S. Augustinus, lib. III De Civit. cap. XIII et sequent. Christiani ergo, qui ex libidine dominandi vel ditescendi, aut ex invidia, ne scilicet princeps vicinus nimis magnus et potens fiat, ei bellum iniquum movent, non tam Christiani sunt quam Pagani. Moraliter, disce hic quantum bonum sit pax et concordia, utpote ob quam Christus in hunc mundum venit. Hoc est quod Angeli Christo nato cecinerunt: "Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis." Ubi to "bonae voluntatis," S. Ambrosius et alii nonnulli referunt ad to "hominibus," hoc sensu, quasi dicat: Pax sit hominibus, non omnibus, sed iis qui sunt bonae voluntatis; vel, ut S. Leo (serm. De Nativit. Domini), pax sit hominibus, quae scilicet eos faciat esse bonae voluntatis. Verum quia Graecum εὐδοκίας et Hebraeum רצון ratson in S. Scriptura fere non hominibus, sed Deo tribuitur, et significat Dei gratiam, benevolentiam, beneplacitum erga homines; hinc melius Theophylactus, Euthymius, Nyssenus et alii hunc dant sensum: "Pax sit hominibus," hominibus, inquam, quos Deus hac gratia, et bona voluntate ac benevolentia sine eorum merito prosequitur, ut det eis Salvatorem talem et reconciliatorem, qui pacem inter homines, Deum et Angelos, inter coelum et terram componat. Sic homines bonae voluntatis alibi vocantur filii dilectionis, id est filii voliti et dilecti a Deo. Vide dicta Ephes. I, 9. Hac de causa rursum Christus, abiens e mundo, pacem nobis testamento reliquit, nosque in ea sibi suorumque bonorum omnium haeredes instituit, dicens: "Pacem meam relinquo vobis, pacem meam do vobis." Hoc est quod ait Apostolus: "Pax Christi exsultet in cordibus vestris," Coloss. III, 15. Vide ibi dicta. Ita noster Maffeius, Historiae Indicae lib. VII. Alfonsus Aragonum rex dicebat: "Pacem ego dare, non vendere sum solitus:" nolebat scilicet pro pace pecuniam magnam, quam poterat extorquere, a Venetis accipere; sed eam gratis dare. Fredericus III, Saxoniae Dux, pacis amans, nullas arces aut munitiones condidit, imo conditas ab aliis solo aequavit; nec pecunias congregabat, sed in usus utiles et pios expendebat. Rogatus cur id faceret, respondit: "Ne ego leviter offensus aliquando, arcibus et pecuniis meis confisus, nimis facile vicinos me inferiores bello lacessam, et pacem cum eis violem." Quod utique facturus non erat arcibus et pecunia, qui belli est nervus, destitutus: sciebat nimirum, quod Pax optima rerum Quas homini novisse datum est; pax una triumphis Innumeris potior: pax custodire salutem, Et cives aequare potens. Jovianus Imperator: "Odi, inquit, omne contentionum genus, concordiam autem unice amplector et amo." Ita Socrates, lib. III, cap. XXI; nimirum: Nulla salus bello, pacem te poscimus omnes. Ita B. Nazianzenus ob aemulos pacis causa cessit Archiepiscopatu Constantinopolitano: "Si, inquit, propter me orta haec est tempestas, projicite me in mare;" et ad Theodosium Imperatorem: "Non pecunias, ait, non dignitates ambio, sed ut liberer Episcopatu obsecro; cesset invidia, pacem colant Episcopi; tu maxime in eam rem annitere: sacerdotum bellum comprime, qui barbarorum audaciam compescuisti, maxima imperii tui trophaea una re exorna, nimirum Episcoporum concordia; hoc ego donum a te peto, hoc beneficium ultimum porrige." Ita Gregorius presbyter in ejus Vita. Marcus et Marcellianus fratres stipitibus infixi psalmum illum alternis decantarunt: "Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum!" Cumque irriderent tormenta, erubuit Diocletianus, et ambos lanceis confodi jussit. Dicant idem Christiani, hacque concordia et pace Turcas, haereticos, omnesque hostes superabunt. Vis etiam Gentiles? Probus Imperator dicebat: "Brevi milites necessarios non habebimus." Sperabat tantam pacem, ut nihil opus esset exercitu. Hanc mentem utinam Deus immittat omnibus nostri saeculi principibus! Ita Vopiscus. Croesus, a Cyro captus, hoc argumento bello pacem praetulit, quod "pacis tempore filii sepelirent patres, in bello contra patres sepelirent filios." Philo: "Pax, ait, vel cum magno damno conjuncta, melior est bello. Pax maximum bonum est et divinum, quod nullus mortalium praestare potest." Antoninus Pius acclamabat illam Scipionis sententiam: "Malo servare unum civem, quam mille hostes occidere;" pacem videlicet bello praeferens, et in ipso bello sentiens hanc primam oportere esse ducis curam, ut quam minima civium jactura comparetur victoria. Ita Julius Capitolinus. Ita Barnagasius Praefectus exercitus regis Abyssinorum, cum Praetore Lusitano foedus initurus, apprehensa cruce nixus genibus: "Quam, inquit, pacem Jesus Christus generis humani redemptor discipulis reliquit, eadem esto inter nos, qui ejusdem profitemur cultum et fidem." Ita noster Maffeius, Historiae Indicae lib. VII. Otho Imperator cum videret aut deponendum imperium, aut magna civium strage tuendum, statuerat sponte mori, ab amicis et militibus hortantibus ne tam cito de belli eventu desperaret, negavit sibi vitam suam esse tanti, ut hac de causa bellum civile nasceretur. Quis non miretur hunc animum in Ethnico principe, eoque triginta tres annos nato? Cicero, lib. VII ad Attic., epist. 14: "Pax vel injusta, inquit, utilior est justissimo bello." Livius, lib. XXX: "Melior, ait, tutiorque est certa pax, quam sperata victoria. Illa in tua; haec in deorum manu est." Quocirca "non ita aliena appetes, ut de tuis dimices." Nam, ut ait Homerus, Iliad. VI: "Mars communis interimit quoque jam perimentem." Antisthenes "fratrum inter se concordiam dixit quovis muro firmius esse munimentum." Musonius dicebat nullas nuptias sine concordia esse honestas, nec ullam societatem utilem. Improbos vero concordiam inter se alere non posse: sicut lignum rectum cum curvo, aut duo ligna curva inter se convenire nequeunt. Isaus, cum Spartani de civitate moenibus cingenda cogitarent, illud Homeri recitavit: "Sentum haesit sculo; galeae galea, atque viro vir." Et adjecit: "Sic mihi state, Lacedaemonii, et muris cincti sumus." Ita Philostratus in Sophist. Scilurus, octoginta habens filios masculos, moriturus fasciculum jaculorum singulis porrexit, jussitque rumpere. Id cum singuli quasi impossibile recusassent, ipse singula jacula exemit, atque facile confregit omnia, filios admonens his verbis: "Si concordes eritis, validi invictique manebitis; contra si dissidiis et seditione distrahamini, imbecilles eritis et expugnatu faciles." Ita Plutarchus in Apophthegm. Micipsa rex, moriturus, filios ad concordiam hortatus est hac aurea sententia: "Concordia res parvae crescunt, discordia autem maximae dilabuntur." Ita Sallustius in Jugurtha. Severus Imperator moriturus vocavit filios M. Antoninum et Getam aitque: "Facite ut conveniat inter vos, locupletate milites, caeteros omnes contemnite." Recte monuit: nam alter alterum postea interemit, ipsumque et se cum familia perdidit. Ita Dionysius et Xiphilinus in Vita Severi. 5. DOMUS JACOB, VENITE, ET AMBULEMUS IN LUMINE DOMINI. — Est vox Gentium conversarum et Christianarum ad Judaeos: illa enim coepit, vers. 3, et hic finitur, ut vult Rupertus, aut potius est vox ipsius Prophetae Isaiae, posteros suos Judaeos futuros tempore Christi invitantis ad lumen fidei Christianae, q. d. O Jacobaei! o posteri fideles et sancti Patriarchae Jacob, recipite lumen, id est Evangelium Christi: nolite in eo cedere Gentibus barbaris et idololatris: quin potius cum eis et pro eis Messiam vestrum adite, ut ab eo lumine fidei, gratiae et salutis, aeque ac illi, illuminemini.
2:5
6. PROJECISTI ENIM POPULUM TUUM, DOMUM JACOB. — Vatablus vertit, projecisti autem; sed Hebraeum כי significat enim, non autem. Quaeres, cujus rei causam det to "enim?" Respondent aliqui: succensionis et eversionis Hierosolymae, de qua egit in fine cap. praecedentis; eo enim haec pertinere. Verum hoc nimis remotum et durum est: sequitur enim, cap. II, vers. 1: "Verbum Domini, etc."
2:6
Dico ergo, sensus est, q. d. Nemo miretur quod ego Isaias, aut Gentes, quae antea Deum ignorabant, Judaeos quibus solus notus erat Deus ad agnitionem veri luminis, puta Christi, adhortentur dicentes: "Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini," quia tu, Domine, eos, licet populum tuum, projecisti, id est jam projicere coepisti, et plane projicies tempore captivitatis Babylonicae, et omnino tempore Christi: redit enim hic Isaias ad sua tempora, et suo populo de more concionatur. Causam subdit, scilicet multitudinem peccatorum, puta augurium, obscaenitatem, avaritiam, superbiam, idololatriam. Ita Forerius. Unde sequitur, QUIA REPLETI SUNT UT OLIM, — q. d. Uti Judaeorum majores et parentes, ita et hi eorum posteri repleti sunt opibus, et consequenter peccatis quae opes consequi solent, puta idolis, ut vertit Chaldaeus (haec enim sunt olitana et antiqua Judaeorum peccata, ut patet ex vitulo aureo, quem adorarunt in Sina), et auguriis, ut vertunt Septuaginta, aliisque quae sequuntur. Ita S. Hieronymus et alii, et patet ex sequentibus. Pro "ut olim" hebraice est מקדם mickedem, id est ab Oriente, inquiunt Lyranus et Vatablus, q. d. Repleti sunt magis, divinis et auguribus: augurio enim Orientales erant dediti. Unde Balaam ariolus dicitur habitasse in partibus Orientis, Numer. XXIV. Verum nostro Interpreti consentiunt Septuaginta et Chaldaeus, qui mickedem vertunt, sicut ab initio. Kedem enim significat prius, initium; et quia initium est Oriens, hinc quoque Orientem significat. Scipionis sententiam: "Malo servare unum civem, quam mille hostes occidere;" pacem videlicet bello praeferens, et in ipso bello sentiens hanc primam oportere esse ducis curam, ut quam minima civium jactura comparetur victoria. Ita Julius Capitolinus. Otho Imperator cum videret aut deponendum imperium, aut magna civium strage tuendum, statuerat sponte mori, ab amicis et militibus hortantibus ne tam cito de belli eventu desperaret, negavit sibi vitam suam esse tanti, ut hac de causa bellum civile nasceretur. Quis non miretur hunc animum in Ethnico principe, eoque triginta tres annos nato? Cicero, lib. VII ad Attic., epist. 14: "Pax vel injusta, inquit, utilior est justissimo bello." Livius, lib. XXX: "Melior, ait, tutiorque est certa pax, quam sperata victoria. Illa in tua; haec in deorum manu est." Quocirca "non ita aliena appetes, ut de tuis dimices." Nam, ut ait Homerus, Iliad. VI: "Mars communis interimit quoque jam perimentem." Antisthenes "fratrum inter se concordiam dixit quovis muro firmius esse munimentum." Musonius dicebat nullas nuptias sine concordia esse honestas, nec ullam societatem utilem. Improbos vero concordiam inter se alere non posse: sicut lignum rectum cum curvo, aut duo ligna curva inter se convenire nequeunt. Isaus, cum Spartani de civitate moenibus cingenda cogitarent, illud Homeri recitavit: "Scutum haesit sculo; galeae galea, atque viro vir." Et adjecit: "Sic mihi state, Lacedaemonii, et muris cincti sumus." Ita Philostratus in Sophist. Scilurus, octoginta habens filios masculos, moriturus fasciculum jaculorum singulis porrexit, jussitque rumpere. Id cum singuli quasi impossibile recusassent, ipse singula jacula exemit, atque facile confregit omnia, filios admonens his verbis: "Si concordes eritis, validi invictique manebitis; contra si dissidiis et seditione distrahamini, imbecilles eritis et expugnatu faciles." Ita Plutarchus in Apophthegm. Micipsa rex, moriturus, filios ad concordiam hortatus est hac aurea sententia: "Concordia res parvae crescunt, discordia autem maximae dilabuntur." Ita Sallustius in Jugurtha. Severus Imperator moriturus vocavit filios M. Antoninum et Getam aitque: "Facite ut conveniat inter vos, locupletate milites, caeteros omnes contemnite." Recte monuit: nam alter alterum postea interemit, ipsumque et se cum familia perdidit. Ita Dionysius et Xiphilinus in Vita Severi.
2:7
Evangelium Christi: nolite in eo cedere Gentibus barbaris et idololatris: quin potius cum eis et pro eis Messiam vestrum adite, ut ab eo lumine fidei, gratiae et salutis, aeque ac illi, illuminemini. 6. PROJECISTI ENIM POPULUM TUUM, DOMUM JACOB. — Vatablus vertit, projecisti autem; sed Hebraeum כי significat enim, non autem. Quaeres, cujus rei causam det to "enim?" Respondent aliqui: succensionis et eversionis Hierosolymae, de qua egit in fine cap. praecedentis; eo enim haec pertinere. Verum hoc nimis remotum et durum est: sequitur enim, cap. II, vers. 1: "Verbum Domini, etc." Dico ergo, sensus est, q. d. Nemo miretur quod ego Isaias, aut Gentes, quae antea Deum ignorabant, Judaeos quibus solus notus erat Deus ad agnitionem veri luminis, puta Christi, adhortentur dicentes: "Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini," quia tu, Domine, eos, licet populum tuum, projecisti, id est jam projicere coepisti, et plane projicies tempore captivitatis Babylonicae, et omnino tempore Christi: redit enim hic Isaias ad sua tempora, et suo populo de more concionatur. Causam subdit, scilicet multitudinem peccatorum, puta augurium, obscaenitatem, avaritiam, superbiam, idololatriam. Ita Forerius. Unde sequitur,
2:8
QUIA REPLETI SUNT UT OLIM, — q. d. Uti Judaeorum majores et parentes, ita et hi eorum posteri repleti sunt opibus, et consequenter peccatis quae opes consequi solent, puta idolis, ut vertit Chaldaeus (haec enim sunt olitana et antiqua Judaeorum peccata, ut patet ex vitulo aureo, quem adorarunt in Sina), et auguriis, ut vertunt Septuaginta, aliisque quae sequuntur. Ita S. Hieronymus et alii, et patet ex sequentibus. Pro "ut olim" hebraice est מקדם mickedem, id est ab Oriente, inquiunt Lyranus et Vatablus, q. d. Repleti sunt magis, divinis et auguribus: augurio enim Orientales erant dediti. Unde Balaam ariolus dicitur habitasse in partibus Orientis, Numer. XXIV. Verum nostro Interpreti consentiunt Septuaginta et Chaldaeus, qui mickedem vertunt, sicut ab initio. Kedem enim significat prius, initium; et quia initium est Oriens, hinc quoque Orientem significat. ET AUGURES HABUERUNT UT PHILISTIIM. — AUGURIUM est divinatio, quae fit ex garritu aut gestu avium; dicitur enim augurium quasi avigerium: inde augurium extensum est ut significet quamlibet magiam et divinationem, imo et conjectationem; unde ait Cicero, Philipp. IV: "O mea semper frustra, verissima rerum futurarum auguria," id est conjectationes.
2:9
PUERIS ALIENIS ADHAESERUNT. — Primo, q. d. Gentibus alienigenis se conjunxerunt in cultu idolorum: ita aliqui. Verum hoc obscurius et alienius est, praesertim cum mox clare eorum idololatriam arguat, vers. 8. Secundo ergo et melius, Cyrillus cum Septuaginta haec accipit de matrimoniis, quae Judaei cum alienigenis contra legem Exodi XXXIV, 16, contraxerant, indeque pueros semijudaeos et semigentiles procrearant: hi enim pueri erant alieni; id est alienigenae, quia ex matre alienigena, quibus quasi prolibus suis adhaerebant Judaei.
2:10
Tertio, proprie et genuine S. Hieronymus, Rupertus, Haymo, et S. Thomas, vel potius Thomas Anglicus, putant Judaeos hic reprehendi de nefaria paederastia, sive sodomia cum pueris: quod peccatum Judaei a vicinis Gentibus didicerunt, illudque apud eos ita invaluit, ut ad hoc mancipia peregrina coemerent, inquit Haymo, idque significat vox "alienis." Sic Augustus Caesar, Adrianus, Trajanus, aliique fuerunt paederastae. Audi S. Hieronymum hic: "In tantum, inquit, Graeci et Romani hoc quondam vitio laboraverunt, ut et clarissimi Philosophorum Graeciae haberent publice concubinos; et Adrianus Philosophiae artibus eruditus, Antinoum consecraverit in deum (uti Jupiter suum Ganymedem), templumque ei ac victimas et sacerdotes instituerit, et ex eo Aegypti civitas (Antinopolis) et religio nomen acceperit. Inter scorta quoque in fornicibus spectaculorum pueri steterunt publicae libidini expositi: donec sub Constantino Imperatore, Christi Evangelio coruscante, et infidelitas universarum gentium et turpitudo deleta est." Haec expositio probatur primo, quia saepe in Scriptura legimus de epheborum apud Judaeos prostitutione; deque effeminatis, quibus aediculae non tantum in urbe, sed et juxta templum aedificatae sunt a Menelao impio pontifice, ita ut templum quasi in lupanar verterint, ut patet II Mach. cap. IV, vers. 9 et 12. Secundo, quia hac de causa, cap. I, 10, vocavit eos principes Sodomorum, et populum Gomorrhae. Tertio, quia hebraice est, conglutinati sunt; et Symmachus vertit, applauserunt pueris alienis. 7. REPLETA EST TERRA ARGENTO ET AURO. — Primum Judaeorum peccatum, ob quod a Deo projecti sunt, fuit augurium; secundum, paederastia; tertium est hoc, scilicet avaritia et habendi cupido insatiabilis, quae nusquam opum finem et terminum figit, sed quo plus habet, eo plus habere et accumulare studet. Moraliter nota: Non dicit, Repletum est cor, sed terra, auro; fieri enim potest ut terra impleatur auro, sed cor avari eo repleri nequit. Non sine causa Plato et Archytas Tarentinus animum hominis cupidi, vasi perforato compararunt, ob insatiabilem et infinitam voraginem appetendi. Totus mundus cor hominis non implet: hujus rei symbolo mundus figuram habet rotundam, cor pyramidalem; figura autem sphaerica pyramidali quadrare nequit. Tunc satiabimur, cum Deo fruemur in gloria. "Satiabor, ait vates, Psalm. XVI, cum apparuerit gloria tua." Cum igitur exiles et caducae divitiae animum non expleant, sed potius irritent et accendant, cur eas tantopere concupiscis? cur quaeris thesauros in terra, cum sortem habeas in coelo? pereunt Christi pauperes fame et nuditate, et tu pecuniam, qua illi poterant vivere, in arca recondis. Nonne intelligis te in arca habere inclusam vitam pauperum? Quid dico inclusam, imo sepultam. Quid est arca avari nisi sepulcrum, ubi sepelitur vita pauperum? Cur sepelis eorum vitam, imo tuam et teipsum? Gazophylacium tuum tumulus est tui ipsius. Ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum. Non hoc ego dico, sed Christus, Matth. VI, 21. Ita Hector Pintus. Vere dixit Apostolus, quod avaritia sit idolorum servitus, et cupiditas omnium malorum radix. 8. ET REPLETA EST TERRA EJUS EQUIS: ET INNUMERABILES (id est plurimae, est hyperbole) QUADRIGAE EJUS. — Quartum est hoc peccatum fastus. Vetuerat enim Deus Judaeorum regibus et magis populo, Deut. XVII, vers. 16 et 18, ne sibi equos et quadrigas multiplicarent, tum ne iis superbirent ad pompam, tum ne in iis, sed in Deo victoriae spem tempore belli reponerent. Ita S. Hieronymus, Basilius et alii. Vide dicta Deuteron. XVII, et Exodi XIII, 13. Aliter haec exponunt Forerius et Sanchez, q. d. Ego Deus dedi Judaeis copiam auri, argenti, equorum; cur ergo confugiunt ad idola, eaque ab eis expetunt, imo ea in eorum usum convertunt, ex auro quod eis dedi, idola conflant? ET REPLETA EST TERRA EJUS IDOLIS. — Quintum est hoc peccatum Judaeorum, scilicet idololatria.
2:11
9. ET INCURVAVIT SE (idolis) HOMO (plebeius), ET HUMILIATUS EST VIR, — scilicet primarius et princeps, q. d. Tam proceres quam plebs colunt idola humiliando se coram illis. Haec spectant tempora non Christi, sed Isaiae. Jam enim ab uno ad aliud avolat, jam utrumque miscet Propheta, juxta Can. IV. Notat enim S. Hieronymus Judaeos post reditum ex Babylone nunquam, ac consequenter nec tempore Christi, sponte et communi consensu idola coluisse, idque praedixit Tobias, cap. ult., vers. 8; itaque reipsa evenisse testantur Talmud Hierosolymitanum apud Galatinum, lib. IV, XXIII, et R. Samuel Marochianus ex Judaeo Christianus, lib. De Adventu Messiae, cap. I, qui inde concludit, non idololatriam, uti olim, sed caedem Christi causam esse ruinae et desolationis, quam Judaei in hanc usque diem ubique patiuntur. Calvinus haec torquet contra cultum SS. imaginum. Censet enim hic damnari omne reverentiae signum, quod operibus manuum, id est statuis et imaginibus, defertur. Sed errat et fallit impostor. Nam idola hic tantum damnantur, non imagines: quia non hae, sed illa sunt Gentium dii manibus eorum facti. Ait enim: "Repleta est terra idolis." Idola enim sunt opera manuum hominum, non tantum materialiter, sed et formaliter; quia non tantum sculpturam vel picturam materiae, sed et formam, scilicet Dei nomen et numen, ab hominibus acceperunt, cum ex se et in rei veritate nihil sint, ut ait Apostolus, I Cor. capite VIII, vers. 4. Ilisce ergo incurvari, id est ea adorare latria, nefas est. NE ERGO DIMITTAS EIS. — Ex zelo hoc ait Isaias, q. d. Perde, Domine, tam scelestos, exscinde idololatras. Rursum to "dimittas," pro "dimittes" prophetice accipi potest. Unde Septuaginta personam commutant, itaque vertunt: Non ergo dimittam eis. Quasi Deus hic loquatur, et minetur, ac praedicat futuram ultionem, eamque irrevocabilem. 10. INGREDERE IN PETRAM, ET ABSCONDERE. — Est sarcasmus, q. d. Ob haec scelera tua, et quia nec monita contemnis, nec poenitere vis, certa et terribilis te, o Israel, manet Dei vindicta, certum excidium: hoc enim in te vibrabit et fulminabit Deus, ut tuum fastum sternat, ut duram cervicem tuam frangat; quod ut evadas, fugies in cavernas, speluncas et fossas, ibique latitabis, sed non effugies: ibi enim hostes te scrutabuntur, teque trucidabunt, ut si salus ipsa (quod vulgo dicitur) te servare velit, non possit.
2:13
Nota: Loquitur de excidio Chaldaico, et captivitate Babylonica, ejusque terrorem, et in ea pavorem Judaeorum, graphica hypotyposi hoc versu et sequentibus usque ad 21 describit. Ulterius quoque, scilicet ad excidium Romanorum, et ad excidium futurum in die judicii, quorum illud Chaldaicum fuit typus (qua de causa haec excidia saepe permiscent Prophetae) acies Prophetae pervasit. Vide Can. IV. Tunc enim diu latuisse Simonem et alios in fossa humo, testis est Josephus, lib. VII Belli, cap. XVI, qui et lib. I, cap. XII, docet Judaeam, utpote confragosam, abundasse speluncis, ad easque Judaeos in extrema fortuna confugere solitos, utpote quae vix ab hoste adiri aut expugnari possent; ubi et earum formam situmque describit: unde et ipse Josephus, capta Jotapata, in puteum et speluncam se abdidit, ex qua ad Vespasianum evocatus et adductus est, ut ipse refert, lib. III Belli, cap. XIV. Sic vidua Hectoris, filium abdens in latebras monumenti, ait ei: Fata si miseros juvant, Habes salutem: fata si vitam negant, Habes sepulcrum. A FACIE TIMORIS (id est a facie terroris, hoc est terribili) DOMINI (quae formidinem vobis et toti orbi incutiet): ET A GLORIA MAJESTATIS EJUS, — quae scilicet gloriosam suam justitiam ostendet in Judaeos, cum eos persequetur et occidet per Chaldaeos tam fortes, pugnaces et gloriosos milites. Chaldaei ergo hic vocantur "timor" sive terror, et "gloria Domini," metonymice; quia a Deo missi terrorem incutient Judaeis, in eosque gloriosam Dei vindictam exercebunt.
2:15
Posset, secundo, "timor" hic proprie accipi, q. d. Fugite a facie timoris, id est ob timorem et pavorem conceptum ex gloria plena majestatis, quam facies Dei, id est Deus praesens et persequens vos, ostendet in punitione vestri per Chaldaeos. Nam "pessimus in dubiis augur timor," ait Plautus in Mostellaria. Unde et Ovidius, lib. II De Amore:
2:16
Multa miser timeo, quia feci multa proterve. Exemplique metu torqueor ipse mei. Sed prior sensus aptior est, magisque convenit cum to "a facie."
2:18
11. OCULI SUBLIMES HOMINIS HUMILIATI SUNT, — id est humiliabuntur: prophetice enim praeteritum ponitur pro futuro ob futuri certitudinem: patet ex seq. Sensus est, q. d. Chaldaei humiliabunt, dejicient, calcabunt omnes Judaeos tam plebeios quam nobiles et proceres (hi enim vocantur viri, sicut plebeii vocantur homines): excidium hoc et calamitas omnes tam parvos quam magnos et elatos comprehendet, tumque solus Deus, hanc vindictam exercens, apparebit potens, terribilis et gloriosus, ipsique antea tumidi et cervicosi Deum ultorem agnoscent, et ante illum supplices incurvabuntur. Unde Septuaginta vertunt: "Nam oculi Domini sublimes, et homo humilis." Verum vox Domini uti non est in Latino, ita nec in Hebraeo aut Chaldaeo. Causam subdit: 12. QUIA DIES DOMINI. — "Dies Domini" vocatur dies judicii et vindictae, quam Deus exercebit per Chaldaeos: et allegorice dies extremi judicii; tum Deus per Christum severissime et acerrime vindicabit haec scelera Judaeorum, aliorumque impiorum, omnesque superbos prosternet et proteret.
2:20
13. ET SUPER OMNES CEDROS LIBANI. — Lyranus plane haec ad litteram accipit de armis aliisque machinis Judaeorum factis ex cedris Libani, et ex quercubus Basan, quae per Chaldaeos disjectae et confractae sunt. Verum melius alii cedros, quercus, montes et colles figurate et symbolice accipiunt, ut significent regem, proceres et principes, qui honoribus et opibus caeteris eminebant: sic enim haec accipiuntur Ezech. XVII, 3, et alibi. Unde Nota cum Cyrillo, Chaldaeo et Eusebio, lib. VIII Demonstr. IV, per Libanum accipi urbem Hierosolymam, non autem templum, ut vult S. Hieronymus in Zachar. XI; idque primo, quia Hierosolyma in vertice montis Sion et Moria, qui est instar Libani, erat posita. Secundo, quia in ea multae erant domus magnificae, factae ex cedris Libani. Tertio, quia urbs ipsa candido structa lapide, murorum et aedificiorum albicatione nivosi montis Libani speciem a longe spectantibus praebebat. Jam rex et principes in ea quasi in Libano vocantur cedri et montes, eo quod gloria et dignitate, aeque ac superbia et fastu caeteris eminebant, perinde ac montes vallibus, et cedri aliis arboribus eminent. ET SUPER OMNES QUERCUS BASAN. — "Basan" fuit regnum Og gigantis, quo occiso Moyses illud dedit Gaditis, Rubenitis, et dimidiae tribui Manasse, Josue XII, 4; continebat autem partem Galaaditis, Trachonitidem et Gaulanitidem, fuitque uberrima et laetissima pascuis. Hinc Hebraei Basan et Carmelum proverbialiter usurpant, pro ubere et divite terra: unde arietes, tauri, vaccae Basan, vocantur arietes, tauri, vaccae bene saginatae et pingues, uti vertunt S. Hieronymus et Symmachus. Per "quercus Basan" ergo intellige homines in Judaea, primo, fortes, militares et superbos. Ita S. Basilius. Secundo, divites et opibus ac deliciis abundantes. Tertio, luxui et libidini ignominiose deditos. Unde Basan hebraice significat ignominiam: ex opibus enim et deliciis itur in gulam et venerem pudendam. Vide Can. XIX. Hosce ergo omnes Deus per Chaldaeos dejiciet et conteret. 15. ET SUPER OMNEM TURRIM EXCELSAM. — Chaldaei enim turres et muros urbis dejecerunt. 16. ET SUPER OMNES NAVES THARSIS. — "Tharsis," id est maris. Ita Septuaginta, S. Hieronymus et Chaldaeus. Nam a Tharsis nepote Japheth, Genes. IV, orti sunt Cilices, indeque eorum metropolis dicta est Tharsus. Ita S. Hieronymus in Quaest. Hebraic. in Genesi, et Josephus, lib. I Antiq. cap. VII. Inde quia Tharsenses et Cilices potentes erant in navibus, et maris domini, hinc et Tyrus, Isaiae XXIII, in Hebraeo vocatur filia Tharsis, quod Noster vertit, "filia maris." Late enim olim dominatos fuisse Tharsenses patet ex eo, quod de Holoferne dicitur, Judith cap. II: "Praedavitque omnes filios Tharsis;" et Solinus, cap. XLI: "Cilicia, inquit, antea ad Pelusium Aegypti pertingebat." Ulterius a parte totum ipsum mare Mediterraneum, tandemque Oceanus et vastum quodvis mare dictum est Tharsis. Sic Jonas fugit in Tharsis, id est ad mare. Sic dicuntur naves et reges Tharsis, id est maris et insularum. Sic classes Salomonis dicuntur navigasse in Tharsis, id est in mare Indicum. Denique hinc chrysolithus lapis hebraice dicitur Tharsis, quia est coloris marini, puta caerulei. Significat ergo hic Isaias classes Aegyptiorum et Tyriorum, aliorumque Judaeis obsessis opitulari volentium, a Chaldaeis fundendas et evertendas fore. Ita Cyrillus.
2:21
Notat Sanchez naves Tharsis vocari naves magnas, robustas et validas, quae mare vastum ventisque frementibus obnoxium sulcare possunt. Dicit enim "Tharsis," ut distinguantur a phaselis papyri, quibus abundant Nilus et Aegyptus, et a navibus piscatoriis, quae erant in Judaea et Genezareth. Hinc enim dicitur Psalm. XLVIII: "In spiritu vehementi conteres naves Tharsis," q. d. Naves, quantumvis fortes et firmae, non sustinebunt ultricem et infensam manum Dei. Addit Sanchez per naves Tharsis significari naves magnas regum Judaeorum, quae, ut olim tempore Salomonis, magnam auri vim in eorum aerarium comportarint. Verum cum haec spectent tempora Sedeciae et Hierosolymae obsessae, quando Judaei fuerunt pauperrimi, ut non videantur habuisse classes tantas: hinc potius ad classes vicinorum Tyriorum et Phoenicum haec referenda videntur, ut dixi.
2:22
18. ET IDOLA PENITUS CONTERENTUR. — Hoc factum est primo, et proprie post vastationem Chaldaeorum, et captivitatem Babylonicam, ut dixi vers. 9. Secundo, id factum est post Christum sub Theodosio seniore Imperatore, qui edicto publico non tantum Judaeis, de quibus hic proprie agitur, sed et Gentibus per totum orbem idololatriam sustulit, ut patet lib. X, XI et XII De Paganis, Codicis Theodosiani. Tertio, et plenissime, id fiet in die judicii; tunc enim impii fugient in speluncas et cavernas a facie irae Dei, ut sequitur, dicentque "montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos." 20. QUAE FECERAT SIBI UT ADORARET TALPAS ET VESPERTILIONES. — Ita Aegyptii aliique stolidi homines olim crocodilos, simias, feles, scarabaeos, talpas, mures, id est eorum imagines et idola, pro diis coluerunt, ut fuse docet S. Augustinus, De Civitate Dei, lib. IV, cap. VIII et XI. Aliter S. Hieronymus. Idola, inquit, metaphorice, et per sarcasmum vocantur talpae et vespertiliones; quia aeque ut talpae et vespertiliones oculis et sensu ac mente carent. Forerius quoque per talpas et vespertiliones, qui sunt quasi alati talpae, ideoque lucifugi et tenebrarum amantes, significari putat diabolum, qui est princeps tenebrarum, ut sagittet in obscuro rectos corde. Moraliter, talpae sunt homines in terrena et in ventre abjecti, quales saepe erant idololatrae idola sua imitantes. Scriptum est enim: "Similes illis fiant qui faciunt ea." Vidi in Collegio Lovaniensi hortulanum secularem, qui vocabatur talpa horti nostri, eo quod perpetuo terrae prono pectore et corpore incumberet, eam fodiendo, serendo, sarriendo, vellendo, rigando, etc. Pari modo qui bonis terrenis semper inhiant, talpae sunt. Vespertiliones sunt qui amant tenebras, quique sunt amphibii, id est aliquid a spiritualibus, aliquid a carnalibus participant. Sic Varro: "Factus sum, inquit, vespertilio; neque in muribus plane, neque in volucribus sum." Vespertilio enim dicitur quod vespere evolet: unde alas habet et volat, quod ei cum muribus non convenit; sed animalia parit, non ova, in qua re non cum volucrum, sed cum murium natura congruit. Secundo, vespertilio foetus admotos uberibus lacte nutrit, cum volucres cibum in os pullorum inserant. Tertio, habet dentes, quibus carent volucres. Quarto, caput habet simile muri, atque alas non ex plumis, sed ex membranis: est ergo mus alatus. Haec adapta hic similibus vagis et variis, qui nec piscis sunt nec caro, nec coelestes nec terreni, sed participium ex utroque. Quocirca pulchre S. Basilius hic daemonem ejusque amiculas comparat vespertilioni. Nam hic lucem, inquit, fugit, et daemon est lucifuga. Secundo, hic pro alis membranulam habet carneam, et daemon incorporeus quidem est, sed nullo Dei accensus desiderio alis provolat: verum materialium rerum affixus desiderio et intabescens, carnis instar concretioris obduruit. Tertio, hic est volatile et quadrupes; infirmus pedibus et volatu: sic et daemon neque angelus est, neque homo, qui vires mentis, et animi peccando debilitavit. Quarto, hic habet dentes, quibus carent aves: et daemon appetens est vindictae, qua carent Angeli. Quinto, hic foetum parit, non ova; et daemon ocissime malignae suae operationi finem imponit. Qui igitur venerabundi procidunt daemonibus, allegorice dici possunt vespertiliones. Hucusque S. Basilius. 21. ET INGREDIETUR SCISSURAS PETRARUM. — Repetit et inculcat id quod dixit vers. 10, quia terribile est, ut percellat auditores. Ita saepe vindictam Dei, et memoriam novissimorum concionatores inculcent populo. 22. QUIESCITE ERGO AB HOMINE, CUJUS SPIRITUS IN NARIBUS EJUS EST. — Pro spiritus hebraice est נשמה nescama, id est halitus. Est conclusio et epiphonema totius capitis, estque prophetia de Christo, inquiunt Origenes et Hieronymus, et veteres Rabbini. Ad Christum enim quasi ad scopum avolat et revolat Propheta, juxta Can. IV, q. d. Cum hoc capite vaticinatus sim Christum erecturum Ecclesiam, quasi montem et domum Domini; quodque ipse subvertet omnem Judaeorum statum et Synagogam: hac de causa serio vos moneo et praecipio, ut quiescatis a vexando et occidendo Christo, qui secundum carnem quidem est homo fragilis, ait S. Hieronymus, animamque humanam et halitum habet, quae naribus respirat (ut habent Septuaginta), aeque ac alii homines (hinc Threnor. IV, 20, Christus vocatur "spiritus," id est halitus "oris nostri"), sed secundum divinam naturam et majestatem excelsus, vel, ut hebraice est, ipsa (1) Antiqui populi, cum aliqua calamitate pressi fugam capessere cogebantur, Deorum suorum statuas secum asportare solebant. celsitudo est et sublimitas (de quo mox). Christus enim maxime est is qui, ut dicitur vers. 19, surget "percutere terram," scilicet in die judicii: ipse etiam, qua Deus omnem illam vastitatem quam praedixi a vers. 10 ad 22, per Chaldaeos Judaeis inducet. Hunc sensum indicat versio Arabica Alexandrina, quae sic habet, a facie timoris Domini, et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit ut arguat terram de homine (id est pro homine, propter hominem) qui olfacit ventum (odorem, aerem; flatum) naribus suis; quia cum quo (vel in quo) mensuratur? Nota: To cujus spiritus in naribus ejus est, non tantum significat Christi humanitatem, itemque longanimitatem et patientiam, sed etiam magnanimitatem, iram, indignationem et vindictam. Hebraeum enim אף aph, id est nasus et furor, id saepe significat: furor enim naso flammante saepe se prodit. Hinc dicitur II Reg. XXII: "Ascendet fumus de naribus ejus;" et Martialis: Fumantem nasum vivi tentaveris ursi:
2:2
1. Hic increpatur culpa eorum ex parte conversionis; et dividitur in partes tres. In prima arguit eos pro culpa quam committébant in cultura idolorum; in secunda pro illa quam committébant in oppressione hominum: 5 cap., ibi, Ecce enim dominator Dominus exercituum auferet ab Jerusalem et a Juda validum et fortem; in tertia pro culpa quam committébant in abusu rerum: cap. 5: Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei vineæ suæ. Prima dividitur in duas. In titulum et tractatum. Secunda ibi, Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium. Et ponit Verbum in principio capituli: quia specialiter de incarnato Verbo prophetia est. Amos 5: « Non faciet Dominus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. » Et erit. Hic exequitur intentum. Et dividitur in partes tres. In prima promittit salutis remedium, ne gravitas sequentis culpæ in desperationem inducat; in secunda ostendit culpæ reatum, ibi, Projecesti enim populum tuum domum Jacob; in tertia comminatur poenæ flagellum, ibi, ergo dimittas eis. Circa primum tria ponuntur. Primo salutis praeparatio; secundo gēntium conversio, ibi, Et fluent ad eum omnes gentes; tertio Judæorum in fine vocatio, ibi, Domus Jacob, venite. Circa primum tria ponuntur. Primo salutis tempus: unde dicit, Et erit. Et copulat ad praecedentem prophetiam, vel ad illud quod a Domino audivit; sicut dicit Gregorius super primam Ezechiélis. In novissimis diebus praeparabitur mons domus Domini in vertice montium; idest in tempore gratiae, quod dicitur novissimum, quia non succedet alia religionis observatio. Matth. ult.: « Ecce ego vobiscum » sum usque ad consummationem saeculi. » Genes. 49: « Congregamini filii Israel, ut annuntiem » vobis quae ventura sunt vobis in novissimis » diebus. »
Sed videatur quod a principio humani generis debuerit ista salus praeparari quae est per incarnationem filii Dei: quia quanto morbo per medicinam citius subvenitur, facilius curatur.
Ad quod dicendum, quod medicina debet offerri secundum conditionem morbi. Et quia peccatum hominis fuit per superbiam, qua praecepta Dei contempsit; oportuit quod ad saluti medicinam percipiendam praepararetur per humilitatem, ut cognosceret infirmitatem suarum virium: quia nec lege naturali nec lege scripta adjutus poterat sibi providere; et sic tanto humilus et ardentius medicinam quaereret, quanto in se auxilium sibi non inveniebat.
Secundo salvantis virtus, cum dicitur, Mons domus Domini, in quo domus Domini est fundata. Ezech. 5: « Dimisit me super montem excelsum. » Terio salvantis gradus: In vertice montium, idest majorum, Et elevabitur super colles, idest super minores principes. Infra 52: « Ecce intellegit servus meus, exaltabitur et elevabitur, et sublimis » erit valde. » Et fluent ad eum omnes gentes. Hic ponitur gentium conversio: et circa hoc tria ponit. Primo ipsam conversionem; secundo declarat conversionis ordinem, ibi, Et ibunt populi; tertio promittit conversionis pacem, ibi, Et judicabit gentes. Dicit ergo quantum ad primum: Et fluent, in quo notatur multitudino et festinantia, omnes gentes, idest de gentibus omnibus aliqui. Jerem. 51: « Ad » ducam eos per torrentem aquarum in via recta, » et non impingent in ea. » Ordo conversionis fuit quod per vocationem eorum qui fuerunt ex Judaeis, gentes conversae sunt. Et ideo tria circa secundam ponit. Primo vocantes, secundo vocationem, ibi, Venite, ascendamus ad montem Domini; tertio ordinis rationem, ibi, Quia de Sion exibit lex. Dicit ergo: Populi, idest qui ex Judaeis, multi, non omnes; in quo notatur paucitas Judaëorum conversorum respectu multitudinis gentium; ibunt, passibus fidei credentes, et dic-nt. 2 Corinth. 4: « Et nos credimus, propter quod et loquimur. » Venite. Hic ponitur vocatio. Vocatur autem tripliciter. Ad fidei eminentiam: unde dicit: Venite, per consensum, ascendamus per fidem in montem Domini, idest ad Christum, et ad domum Dei Jacob, idest Ecclesiam.
2:3
Jerem. 31: « Surgite et ascenda- » mus in Sion ad Dominum Deum nostrum: quia » haec dicit Dominus: Exultate in laetitia Jacob. » Secundo ad doctrinam, cum dicit: Docebit nos vias suas, idest praecepta quibus ad ipsum itur. Cant. 8: « ibi me docebis, et dabo tibi poculum ex vino » condito, et mustum malorum granatorum œo-
rum. » Tertio ad obedientiam consiliorum. Et ambulabimus, post eum, in semitis ejus. Jerem. 6: « Interrogate de semitis antiquis quae sit via » bona et ambulate in ea. » Quia de Sion. Hic ponit ordinis rationem, dicens: Quia de Sion, non de monte Sina, exibit lex, spiritualiter intellecta, et verbum Domini, idest Evangelium, de Jerusalem propter contemplationem pacis: « Salus enim ex » Judaeis est. » Joan. 4. Et infra 29: Quiegredientur impetu a Jacob, floribit, et germinabit Israel.
2. Hic promittit conversis pacem; et circa hoc tria facit. Primo ponit pacis effectivum; secundo pacis signum: Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces; tertio pacis fructum: Non levabit gens. Effectivum pacis est regis judicium; et ideo primo dicit: Judicabit gentes, dando eis jura, et arguet populos, corrigendo peccata. Infra 2: Judicabit in justitia pauperes, et arguet in aequitate pro mansuet’s terræ.
2:4
Signum pacis est quod instrumenta belli vertantur in cultum agri: unde dicit: Et conflabunt gladios suos in vomeres. Psal. 45: « Arcum conteret, et confringet » arma. » Fructus est in amotione hostium: unde dicit: Non levabit gens contra gentem gladium. Infra 26: Vetus error abiit, servabis pacem, pacem, quia in te speravimus.
Sed contra, quia postea fuerunt multa bella. Glossa respondet, quod non fuerunt iam magna sicut ante. Unde in tempore antichristi quamvis sit futura magna persecutio, tamen habebunt pacem magnam adinvicem, sicut fuit in tempore Diocletiani. Vel melius dicendum, quod referatur ad pacem factam per Christum, quae complebitur in futuro.
2:5
Domus Jacob. Hic ponitur vocatio Judaeorum post conversionem gentium factam: vel ex persona prophetæ, vel ex persona gentilium, ut sint in cauda qui fuerunt in capite. Rom. 11: « Caecitas » ex parte contigit in Israel donec plenitudo gentium subintraret, et sic omnis Israel salvus fiet » ret. » Ambulemus, simul et concorditer, ut sit unum ovile. Joan. 10: « Et fiet unum ovile et » unus pastor. » In lumine. Joan. 12: « Ambulate » dum lucem habetis. » Projectionem populorum tuum domum Jacob. Hic ostendit eorum reatum: et primo in generali; secundo in speciali, ibi, Et augures habuerunt ut Philisthiim. Circa primum duo facit. Primo ostendit eorum a Deo elongationem, cum dicit, Projecisti enim: et sic continet Glossa: « Merito vocandi sunt, quia projecisti. » Jer. 22: « Quare abjecti sunt ipse et senen ejus, et pro- » jecti in terram quam ignoraverunt. » Secundo ponit elongationis causam, quia scilicet repleti sunt, iniquitate, ut olim, in Aegypto. Jerem. 23: « Adulteriis repleta est terra; » Non enim est causa elongationis a Deo nisi peccatum. Unde infra 59: « Peccata vestra et iniquitates vestrae divisere- » runt inter vos et Deum. » Et augures. Hic ponit culpam in speciali; et praecipue circa idolatriam, quam arguit in eis tripliciter. Primo quantum ad gentilem conversationem; secundo quantum ad idolatriae occasionem, ibi, Repleta est terra argento et auro; tertio quantum ad cultus observationem, ibi, Et repleta est terra. Gentilem conversationem reprehendit in eis in duobus. Primo quantum ad divinos angures, quos habebant: unde dicit: Augures, idest pronosticantes de futuris ex voce et garritu avium, habuerunt ut Phlisthaim, in quibus maxime haec superstitione vigebat, contra id quod praecepitur Deut. 18: « Cave ne imitari velis abominationes gentium illarum. » Et infra statim: « Non invenietur in te qui ariolos sciscitetur, et observet somnia atque auguria. »
Sed videtur quod augurium non sit peccatum. Aves enim meliorem aestimationem habent quam pisces qui sunt magis aquosi; sed marinaril ex motu quorumdam piscium accipiunt conjecturas de tempestate futura: ergo etiam per aves potest aliquid pronosticari de futuris.
Et dicendum, quod Deus providit unicuique rei ea quibus possit conservari in esse, secundum suae naturae capacitatem: et ideo homini dedit rationem per quam conferendo potest sibi adinvenire remedia contra nociva. Et quia in brutis deficit ratio, ordinavit ut quod ex ratione deficit, natura suppleteret; et ideo talibus data sunt arna et operimenta naturaliter, quae homo per artem sibi acquirit. Similiter creata est eis quaedam vis naturalis aestimationis, impellens ea ad operandum opera suae speciei. Unde potius aguntur quam agant, ut dicit Damascenus. Et cum natura inferior reguletur per naturam superiorem et moveatur, relinquuntur in ipsis impressiones superiorum motuum fricantium hujusmodi motum per quem moventur ad providendum sibi in necessariis. Et in talibus accipere conjecturam ab avibus, vel avium motibus, vel aliorum animalium, non est peccatum; sed tantum de his quae habent causam ex libero arbitrio, quod non operatur necessitate stellarum.
Secundo, quantum ad passiones innaturales.
2:6
In quibus subjacebant: unde dicit: Pueris alienis, idest alienigenis, vel a Deo alienis, adhaeserunt, per turpem abusum. Rom. 2: « Masculi in masculos turpitudinem operantes. » 2 Machab. 4, dicitur de hoc vitio: « Erat autem et incrementum quoddam, et profectus gentilis; et alienigenae conversionis, propter impii et non sacerdotis Jan-sonis nefarium et inauditum scelus. » Repleta est. Hic ponit idolatriae occasionem, quae est avaritia.
2:8
Ephes. 5: « Aut avaritia . . . . quae est idolorum servitus. » Primo ergo ostendit avaritiam eorum quantum ad multiplicationem rerum quae pertinent ad necessitatem victus, cum dicit, Repleta est terra: in quo notatur abundantia rerum; et non est finis: in quo notatur insatiabilitas avari, qui non implebitur pecunia. Eccli. 5: « Avarus non implebitur pecunia: et qui amat divitias, fructum non accipiet ex eis. » Et Oseae 2: « Dedi eis frumentum et vinum et oleum et argentum multuplicavi eis, et aurum; quae fecerunt Baal. »
Secundo quantum ad res quae pertinent ad portantis usum, cum dicit, Repleta. Psalm. 19: « Hi in curribus, et hi in equis; nos autem in nomine Dei nostri invocabimus. » Et repleta est. Hic arguit in eis idolatriae cultum; et arguit hic ex tribus. Primo ex multitudine, cum dicit, Et repleta est. Oseae 7: « Multiplicavit Ephraim altaria ad peccandum. » Jer. 2: « Sub omni ligno frondoso et in omni colle sublimi tu prosternebaris meretrix. » Secundo ex idolorum vilitate: quia opus manuum suarum, et adhuc plus quod fecerunt digiti eorum. Psalm. 115: « Simulacra gentium argentum et aurum, opera manuum
« hominum. » Tertio ex hominis dignitate: et ideo dicit: Homo, qui ad imaginem Dei factus est, inclinavit se, supponendo se idolis; vir, qui virtuosus videbatur quantum ad acquisita, humiliatus est. Psal. 48: « Homo cum in honore esset, non intellexit; comparatus est jumentis insipientibus, et similibus factus est illis. » Infra 44: Curvatus est ante illud, et adorat, et dicit, Libera me.
5. Hic comminatur eis poenam. Et dividitur in duas partes. In prima ostendit eis imminere periculum; in secunda concludit evasionis remedium, ibi, Quiescite ergo ab homine. Ostendit autem eis imminere periculum, removendo tria. Primo praesumptionem de divina misericordia; secundo confidentiam de propria potentia, ibi, Oculi sublimes hominis humiliati sunt; tertio remedium quod relinquebatur in aliorum fiducia, ibi, In die illa proficiet homo idola argenti sui. Et quia divina misericordia mensuram non habet, sed semper superexaltat judicium, ideo non removet eam praedicendo ut de futura, sed imprecando poenam ut justam. Duo ergo facit.
2:9
Primo ponit imprecationem, dicens: Ex quo tam turpia mala faciunt, ergo ne dimittas eis: quasi dicit: Justum esset ut in nullo eorum miserieris. Jer. 5: « Numquid super his non visitabo, dicit Dominus, et super gentem hujusmodi non uleiscetur anima mea? » Secundo ironice ponit consilium ad suasionem, dicens, Ingredere; quasi dicas: Ex quo ipse non dimittit, restat ut abscondaris a facie ejus.
2:10
Ingredere in petram: ad litteram, in fixuras petrarum ad ibi manendum: abscondere in fossa humo, idest in cavernis terrae, a facie timoris Domini, idest a facie illorum per quos Deus se probat timendum et glorificandum. Jer. 18: « Relinquite civitates. » Sed hoc non valebit eis: unde in Psalm. 138: « Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? » Bernardus exponit de Christo. « Petra enim est Christus: » 1 ad Corinth. 10. In ipso est intrandum per devotionis affectum. Dicit ergo: « Ego quod mihi deest usurpo de visceribus Jesu Christi. Viscera enim misericordiae affluerunt, nec desunt foramina per quae effluant: foderunt enim manus ejus, et pedes ejus perforaverunt. » Cant. 2: « Surge, propera amica mea . . . . et veni in foraminibus petrae. » Oculi sublimes. Hic removet ab eis confidentiam de propria potentia: et circa hoc duo facit. Primo excludit potentiam resistendi; secundo repelli cautelam latendi, ibi, Et introibunt in speluncas petrarum. Circa primum duo facit. Primo ponit intentum; secundo explicat modum, ibi, Quia dies Domini exercituum; tertio concludit propositum. Et incurvabitur omnis sublimitas hominum. Ponit autem duo ad excludendum potentiam resistendi.
2:11
Primo ipsorum depressionem, tum quantum ad superbiam cordis, cum dicit, Oculi, idest superbia, sublimis, idest hominis potentis, humiliati, idest humiliabuntur: praeteritum pro futuro propter certitudinem prophetiae Prov. 50: « Generatio cujus oculi excelsi sunt, et palpebrae in alta surrectae. » Job 40: « Respiciet cunctos superbos, et confundet eos, et conteret impios de loco suo. » Tum etiam quantum ad nobilitatem generis: unde dicit, Altitudo virorum, idest nobilitas generis. Amos 2: « Ego exterminavi Amorrhaeum a facie eorum, cujus altitudo ejus. » Secundo ponit punitis exaltationem, Exaltabitur, idest alius apparebit in punitione qui infimus videbatur in expectatione. Psal. 9: « Cognoscetur « Dominus judicia faciens. » Infra 5: « Exaltabi- « tur Dominus exercituum in judicio. » Quia dies Domini. Hic ponitur modus expletionis praedicto- rum: et primo quantum ad depressionem homi- num; secundo quantum ad subtractionem rerum, ibi, Et super omnes etc.
2:12
Dicit ergo primo: Ideo erit hoc quod dictum est, quia dies Domini, idest ultionis tempus: infra 63: « Dies ultionis in corde « meo, annus retributionis meae venit: » exerci- tuum; ut non dubitetur de victoria ejus, cui tanta subest obsequentium multitudo: veniet quasi grave pondus ad comprimendum, super omnem superbam et excelsam; idest, super eum qui magis de ma- gnis quae habet extollitur: et super omnem arro- gantem, qui elevatur de eo quod non habet. Gre- gorius: « Arrogans est qui sibi tribuit quod non « habet. » Prov. 8: « Arrogantiam et superbiam, « et viam pravam, et os bilingue detestor. » Et humiliabitur. Luc. 14: « Qui se exaltat humilia- « bitur. » Et super omnes cedros. Hie ponit sub- tractionem rerum quae faciunt ad defensionem: et primo quantum ad ea quae faciunt quantum ad praeparationem machinarum: vel propter altitudi- nem; et sic dicit, Super omnes cedros; vel fortitu- dinem; et sic dicit, Super omnem quercum.
2:14
Zach. 11: « Aperi Libane portas tuas, et comedat ignis « cedros tuas. » Et infra: « Ululate quereus Basan, quia succisus est saltus munitus. » Secundo quo ad ea quae pertinent ad mutationem locorum: aut a na- tura: Et super omnes montes excelsos, et super omnes colles elevatos, Ezech. 6: « Haec dicit Dominus « Deus montibus et collibus, rupibus et vallibus: » aut ab arte: Et super omnem turrim excelsam; et super omnem murum munitum. Soph. 1: « Dies « tubae et clangoris super civitates munitas, et « super angulos excelsos; et tribulabo homines. » Tertio quantum ad ea quae pertinent ad abundantiam victualium; et sic dicit: Super omnes naves, in quibus deferuntur, Tharsis, idest maris.
2:16
Infra 25: « Ululate naves maris, quia vastata est domus « unde venire consueverunt. » Et super omne quod visu pulchrum est. Hoc pertinet ad hostium implacationem; vel augumentationem pugnantium.
Judith 10: « Quis contemnet populum Haebraeo- « rum, qui tam decoras habet mulieres? » Et in- curvabitur. Hic quasi concludit propositionem; et est omnino idem quod prius dictum est, nisi quod additur de destructione idolorum, ut ostendatur ipse solus excelsus, cum dicit, Et idola. Ezech. 6: « Confringentur et cessabunt idola vestra, et con- « terentur delubra vestra. » Et introibunt in spe- luncas petrarum. Hic ponit cautelam latendi, et est idem quod prius; nisi quod hie praedicitur quasi futurum, quia potentiarn dejiciendam praedicendo et non imprecando exposuerat; Psalm. 62: « Introibunt in inferiora terrae, tradentur in « manus gladii, partes vulpium erunt. » In die illa. Hic removet tertium, scilicet idolorum fiduciam. Et primo removet auxilium, Ut adoraret.
2:20
Ezech. 8: « Et ingressus vidi; et ecce omnis similitudo « reptilium, et animalium abominatio, et uni- « versa idola domus Israel depicta. » Infra 51: In die illa abjiciet vir idola argenti sui, et ido- la quae fecerunt manus ejus in peccatum. Secun- do replicat latendi subsidium, ibi, Et ingredietur scissuras petrarum. Apocal. 6: « Omnis servus et « liber absconderunt se in speluncis, et in petris « montium. » Quiescite ergo. Hic ponit sanum consilium ad evadendum; et dicit: Ergo ex quo omnia ista non valebunt vobis, quiescite ab homine, idest cessate ab offensa ipsius, scilicet Christi.
2:22
Cujus spiritus in naribus ejus, idest qui spirat in nari- bus, idest vivit sicut alii homines quantum ad hu- manitatem. Quia excelsus reputatus est ipse, quan- tum ad divinitatem, a sanctis et ab Angelis. Psalm. 112: « Excelsus super omnes gentes Dominus, et « super caelos gloria ejus. » Vel aliter. Lo- quitur de Deo ad similitudinem hominis per figu- ram antropospatos. Ab homine, idest Deo, cujus spiritu in naribus: loquitur ad similitudinem irati, qui propter multiplicationem spirituum exufflat per nares: unde dicit Homerus, quod fortes austeram virtutem per singulas nares exufflabant. Psal. 17: « Ab inspiratione spiritus irae tuae. » Infra 50: Ardens furor ejus, et gravis ad portandum. Et i- terum (ibidem) Spiritus ejus velut torrens inun- dans usque ad medium collis, ad perdendas gentes in mihilum; et hoc refertur ad primum, in quo removit praesumptionem de misericordia Dei: quia excelsus ipse, discretive, quasi solus.
2:2
v. 2 « Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium et elevabitur super colles et fluent ad eum omnes gentes ;
2:3
v. 3 et ibunt populi multi et dicent : venite et ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei lacob et docebit nos vias suas et ambulabimus in semitis eius, quia de Sion exibit lex et verbum Domini de Ierusalem » ; — si vaticinium iam notum proponitur, facilius. etiam intelligitur, cur ab et incipiatur (cf. notam ad Ion. 1, 4); apud Michaeam enim n'à suo loco et ordine ponitur ef erit, minime autem apud Isaiam '. Locutio in fine dierum ? frequenter obvia apud prophetas fatentibus omnibus de tempore messianico usurpatur; est quippe tempus hoc ultimum, « quia non succedet alia religionis observatio » (S. Thom.), sed quia est ultima theocratiae hisce in terris periodus quam sola consummatio ac perfectio coelestis consequitur; est finis dierum, in quem finem saecula anteacta tendunt et ad quem praeparandum et significandum vetus ordinatur testamentum ; unde «£A» «àv aióvov cf. 1 Cor. 10, 11 ei àx' éoy&ros tO» fjpepo» Hebr. 4, 1. 4 Petr. 1, 20. 1 Ioan. 2, 18 etc. Tempore igitur messianico quod est tempus impletionis promissionum et hoc quoque sensu tempus extremum (quasi plenitudo temporis), erit fundatus (hebr.) vel constitutus firmiter mons templi, stabili modo, inconcussus, iam a nullo pe loco movendus erit; adhibet vates in hebr. eandem vocem qua 2 Reg. 1, 26. 3 Reg. 2, 48 thronus David iugiter firmus dicitur. Et tali firmitate instructus non in humili quodam colle, verum in vertice montium erit i. e. in altissimo fastigio collocatus, super omnes colles et montes elevatus, omnia quae in orbe terrarum alta sunt supergrediens. Undique igitur conspicuus mons templi tanta apud omnes valebit gloria, ut iam ad eum confluant omnes gentes; fluent i. e. multitadine ac festinantia (S. Thom.) properabunt; fluere motum dicit minime violentum cuiusmodi esse solet in rebus natura propensis (For.). Iam cur ad eum confluant, vel quid in illo monte cernant, ex verbis quibus inter se studiose cohortantur, facile colligitur; ibunt enim populi multi i. e. numerosi, populi qui maxima hominum multitudine constant, ergo populi praecipui et alacri studio pergent aliosque etiam propria salute non contenti invitabunt (cf. S. Hier. Sasb.) : venile, ascendamus.. et quid exspectant et appetunt? docebit nos vias suas : viae Domini sunt eius consilia, sunt agendi moi et illae rationes quas ipse se[uitur et quas ab hominibus nosci et observari vult; divinam igitur doctrinam appetunt et divinam institutionem ; hane autem consequitur ratio vitae e£ ambulabim»s in semitis eius vel ut est in hebr. per modum cohortationis et a nb'ulemus; lumen igitur divinum efflagitant pro intellectu, vires et robur pro voluntate, ut ita et intellectus divina percipiat et quae percepta sint strenue operibus exprimantur. Perceperunt ergo in monte templi vel quod idem est apud Deum Iacob ' qui i»i sedem suam et regnum collocarat, adesse repositam sacram docirinam et tale robur, ut lex Dei cum gaudio spiritus adimpleataur. Verbis aliquantum explanatis iam ulterius est dispiciendum, quid eo oraculo portendatur. [n visione prophetica vates cernit montem domus Dei elevatum super omnes montes, longe lateque per orbem omnibus conspicuum et gentes undique ad eum sacro studio et salutis desiderio conlluentes. Symbolum aliquod proponi clarum est. Quomolo symbolum explicabimus ? An dicemus cum aliquibus (Hofmann, Weissagung und Erfüll. 2, 211; Drechsl. Del. et etiam Vaeg.) montem templi revera in novo rerum ordine esse physice elevandum vel reliquum terrarum orbem esse in planitiem commutandum ? Sed ratio symboli id minime postulat, e contra suadet elevationem esse aestimatione et dignitate metiendam. Dein cum fieri nequeat, ut omnes gentes et populi numerosi ad montem templi ascendant, eo ipso innuitur, populos non corporibus ad montem templi accedere. Ergo eo ipso etiam non re juiritur elevatio vera physica, quae ita nullo fieri posset modo, ut saltem ab aliquibus populis cerneretur. Sed requiritur elevatio aestimationis et dignitatis qua mons cognoscatur et maximi fiat tamquam sacrae doctrinae et roboris divini fons et thesaurus, ex quo omnes hauriant. Cum igitur non ipse mons templi qua (alis sit communis omnium gentium peregrinationis scopus ac terminus, non relinquitur nisi ut mons templi sensu aliquo altiore pro ea re accipiatur quam mons templi ex suo usu et fine revera repraesentare potest. Quae sit ea res, facile deprehenditur. Erat enim mons templi unicus ille in toto terrarum orbe locus, ubi religio et cultus veri Dei exercebatur, erat centrum theocratiae. Proindesi symbolo aliquo exprimendum erat, veram religionem et sacrum Dei cultum iri propagatum ad omnes late per orbem gentes, fatendum erit symbolum melius, clarius, simplicius inveniri non posse illo quo in nostro oraculo est descriptum. Sensus ergo planus est, tempore messianico veram religionem omnibus fore valde conspicuam, suo splendore ac lumine oculos omnium perculsuram et populos magno studio eam esse amplexaturos et uberes sacrae doctrinae e& bonorum operum fructus ex ea percepturos. Selhic nondum est sistendum. Nam in symbolo praeclaro quoque modo illustratur, qua ratione tempore messianico vera religio constituatur. Mons templi eousque solum notus ac consp cuus [adaeis ex particulari hac et limitata conditione exsurgit ad centrum omnium populorum : ergo ex ipso veteri testamento exsurget novum tamquam illius absolutio et perfectio ; adest nexus quidam internus atque habitudo inter utrumque ita, ut novum testamentum non tam quam res plane nova instituatur, sed inchoat;one quadam et praeparatione iam in vetere tamquam in germine praeformetur et contineatur. Exsistit enim, ut aliis utar verbis, unum Dei regnum, una theocratia; vetus quidem illa proxime a1 unum populum pertinens, imperfecta praelusio quaedam et umbra veri regni Dei, nova vero ex praecedente exorta, eius fundamentis aliquo modo superstructa. at perfectione, indole sublimiore et latissima propagatione ac destinatione insignis. lam quae est nova haec theocratia vel regnum Dei universale? Cernitur a propheta Zn fine dierum i. e. in periodo messianica ; est ergo regnum illud a Messia institutum, est aliis verbis Ecclesia Christi quae symbolica hac visione in se, in sua ad vetus testamentum habitudine, in suis attributis mire adumbratur. Declaratur enim montis templi symbolo tamquam institutio ad veram religionem verumque Dei cultum ; eius elevatione indicatur, hanc Ecclesiam fore visibilem, conspicuam, insignem, cognitu facilem ; et cum videat vates omnes ad montem templi confluentes, eo ipso universalitas, catholicitas exprimitur. In vocibus populorum confluentium Ecclesia praedicatur tamquam sacrae doctrinae divinaeque revelationis thesaurus, tamquam fons ex quo omnes hauriant vires ad ambulandum in viis Domini, atque in laeta illa exhortatione ambulemus in viis eius egregie indicatur sanctitas Ecclesiae. Hae enim voces ad eum pertinent qui gratia Christi confortatus. et spiritu roboratus sanctitatem a Christo propositam studio indefesso consequitur, dum docente S. Paulo homo nondum regeneratus et gratia destitutus gemit : « perficere bonum non invenio » ( Rom. 71, 18 ). Ceterum in omnibus vaticiniis messianicis sollemne est maiorem efferri Dei cognitionem et vitam sanctam ad Dei normam et beneplacitum exactam ( cf. ad Mich. 4, 2 ). Cernitur unitas Ecclesiae in ipso quoque symbolo montis templi : erat enim unum theocratiae centrum, vinculum quoque et adiumentum unitatis quo singulae tribus israeliticae se ad unam Dei familiam pertinere cognoscebant, quo efficaciter in una religione et uno cultu Dei continerentur. Neque minus adest apostolicitas : ad Deum lacob enim esse accedendum palam edicitur, i. e. ad Deum illum qui in certa familia, in certo aliquo coetu se manifestat. Deus se vocat Deum Iacob etiam propterea, quia in familia Iacob suas reposuit promissiones, et quicumque olim horum bonorum se participem reddere volebat, aliquo modo debuit se familiae Iacob adiungere, debuit aliqua ratione populo electo aggregari; ad quam rem vide quae de proselytis portae qui vocantur tradita sunt. Uti ergo veteris testamenti revelatio et religio certae cuidam stirpi erat concredita, ita Messias suam doctrinam et auctoritatem reposuit in certa quadam familia, in collegio nempe apostolorum, quod vivum et perpetua successione permanens adesse voluit in sua Ecclesia et cui oportet adiungi et ritu externo et interna subiectione et obedientia (cf. ad Mich. 4, 2). Porro in symbolo montis per se deprehenditur firmitas inconcussa; :praeclare in hanc rem dicit S. Chrys. : « quemadmodum enim si quis adversus montes innumeros obiiciat exercitus arcus tendentes, hastas vibrantes, machinas admoventes, illos quidem nullo damno afficere poterunt, sed consumpta propria fortitudine recedent, sic et quicumque Ecclesiam impugnaverunt hanc quidem non laeserunt, sed sua amissa potentia pudore sunt affecti ». Verbis quia de Sion exibit lez.. propheta rationem reddit verbisque propriis declarat rem quam symbolica visione perceperat. Dei scil. doctrina, institutio, revelatio promanabit ex Sion, ex centro veteris theocratiae ad omnes gentes (For.); ex Sion longe lateque promulgabitur (ef. Basil. Caiet, Sasb.) ; inde sacrae doctrinae rivulis omnes gentes rigabuntur (cf. Pint. Sanct. Malv.); salus enim, ut Christus ait, ex Iudaeis est (Ioan. 4, 22) et apostoli iussi erant testimonium reddere de Christo in lerusalem et Samaria et usque ad ultimos terrae terminos et ex Ierusalem profecti praedicaverunt ubique (Marc. 16, 20). Salutem ex Ierusalem in omnes redundaturam adumbrant Ez. 41, 4 et Zach. 414, 8. Quamvis maxima sit interpretum concordia in vaticinio hoc de regno messia.nico explicando, singulas tamen partes alii quandoque aliter enarrant. Haud Pinhas ex sententia rabbi Ruben tempore Messiae adducendos esse montes Thabor et Carmelum ad eum locum quo nune est lerusalem et supra illos elevandam esse civitatem, quod ex hoc [saiae loco confirmant » ; et Sasb. : « Iudaei ut sunt crassi et carnales, ita uimis crassa est haec eorum interpretatio ». Iam quis erit effectus religionis verae ubique dilatatae etagnitae ? Quid populi discent ex viis Domini? Propter peccatum inductae sunt inimicitiae et olia implacabilia. Homo enim contra Deum rebellis pace animi amissa odio quoque exardescit in hominem, malis inflammatur cupilitatibus, quae perpetua sunt iurgiorum atque inimicitiarum fomenta. Et quod in singulis contingit, idem in populis deprehenditur. Unde cruenta bella, caedes, servitutes, inimicitiae totidem sunt fructus peccati. Quare lege Dei promulgata et promptis animis ab omn bus accepta causae illae bellorum feraces ablatae sunt. Una enim regnat et valet Dei norma et lex, Deus autem Deus pacis est. [nde igitur vates pergit
2:4
v. 4 « et iudicabit gentes et arguet populos multos et con[labunt gladios suos in vomeres el lanceas suas in. falces ; non levabit gens contra gentem gladium nec exercebuntur ultra ad. proelium » ; — Deus ius dicet ; eius lex est norma suprema, ex qua omnes lites et disceptationes dirimentur ; ipse erit arbiter (hebr.) populis. Et si omnes huic iudici dicto audientes erunt eiusque legem caritatis, iustitiae, patientiae omniumq.ie virtutum summam alte animis insculpserint, cessabunt rixae et dissidia, odia evellentur, summa pace et concordia omnia componentur. Quare bellica instrumenta — « tum quae in congressu et in pugnis cominus comm;ssis ac statariis adh beri solent, quae vocavit propheta gla l'wn, tum quae ad vindictam eminus sumendam cuduntur, quae ait esse hastas et lanceas » (Basil. Procop.) — ad usus pacificos convertuntur ; iam non bellis, sed agriculturae student homines, non arma tractant sed pacis negotia selulo obibunt. Id ergo propheta effert et describit, quod locum habebit, si omnes Deum iudicem supremum et arbitrum agnoverint. Quamdiu populi non in una Dei lege tam juam norma suprema acquieverint plene ac perfecte, fieri nequit, ut talis pax habeatur. Est en:m pax illa ex clarissimis prophetae verbis fructus et. effectus illius communis ac studiosae ad montem templi peregrinationis et maximi ardoris quo vias Domini a.ldiscere et in eius semitis ambulare desiderant. Quamdiu igitur et quicumque non ita animati sunt, quid mirum si apud eos fructus et effectus non cernatur, cum causa et ra lix plane absit? Describit itaque vates vim illam salutarem quae per se legi Dei inest. « His enim tropis i. e. verborum immutationibus, ut. monet For., hoc tantum s'giilicare vult propheta, quod quantum ex evangelio est qui praedicaverint et qui evangelio obedierint, pacis erunt cultores, ut qui didicerint citius bona omnia exterua ipsamque vitam quam caritatem amittere »; velut Sanct. dicit, illam fore Christi oeconomiam et illam evangelii legem, ut homines non ad bellum inflamment, sed ad pacem adducant ; « quod sanedurum non videtur ei qui noverit Scripturae morem esse, ut illa ab aliquo fieri dicantur ad quae ut legitime faciat, naturam et facultatem habet ..; cumigitur evangelii lex ad pacem instituat et illius sanctitas id mereatur, ut bella ex hominum societate depellat, ideo Christi et evangelii: tempore non ultra homines dicuntur ad proelium exercendi ». in eclogis autem prophetarum (M. 22, 1196) pacem illam spiritualem' interpretatur quae adsit malis cupiditatibus devictis. Inter recentiores vero inveniuntur qui perfectum vaticinii eventum in ultima temporis messianici periodo exspectant hisce in terris; periodum enim sibi promittunt futuram qua haec vallis lacrimarum in alterum quasi paradisum transmutanda sit et qua Christi Ecclesia insigni splendore, maxima prosperitate, gloriae ac laudis apud omnes copia abundantissime sit exornata ; ita aliqui .chiliastae moderni in Gallia (de quibus ef. Études relig. 1868, II p. 532) ; ita fere Del. Kurtz, Mayer, Disping (Erklaerung der Apoc. p. 316. 320) aliique. Verum huic opinioni, ut alia taceam, obstant duo : uti statum illum describunt, ille exsistere nequit, nisi fere concupiscentiis malis ablatis hominis naturam ad illam revocaveris integritatem quae propria erat iustitiae originalis ; sed eiusmodi fore vel effectus peccati originalis fere iri ablatum fomite quasi exstincto, non est eur sperare liceat, quia nzllibi promittitur ; alterum est quod Christus suae Ecclesiae crucem abnegationem, persecutiones, pressuras praedixit, viam arctam assignavit. Num haec pro aliquo tantum tempore valebunt? Minime ; insuper Ecclesiam suam describit per parabolam agri, in quo triticum et zizania simul adsunt usque ad messem i. e. usque ad consummationem saeculorum (ef. Matth. 13, 38-42). Alia vide ad cap. 11. De explicatione SS. Patrum vide Tailhan, Kilber, Analysis bibl. 1 p. 350, qui singulari diligentia ad hunc locum et alios locos messianicos Patrum testimonia collegit.
2:5
v. 9 « Domus lacob venite et ambulemus in lumine Domini » ! — i. e. familia Iacob, populus ex Iacob progenie; gentes enim viderat summo studio accurrentes ad Deum Iacob; aequissimum ergo est, ut ipsa farailia lacob maiore etiam desiderio suum Deum qui hane familiam ad tantam evexerat dignitatem, amplectatur. Gentes inter se adhortantur; solus Israel videtur haerere anceps et cunctari, immo recedere a Domino, quare propheta populum appellat nomine patriarchae qui tanta fide et constantia per tribulationes Dominum est secutus (cf. ad Os. 12, 3 seq.), et quibus verbis gentes inter se admonent et. excitant, iisdem: populum ad sacram quandam aemulationem provocare studet, ne scil. sinant se superari a gentibus, ne tanta bona a gentibus percipi, seipsos autem spoliari et promissionum expertes fieri aequo animo ferant. Gentium exemplo et gentium felicitate ad sacram quandam invidiam et aemulationem eos accendere studet, ut ita mentium torporem et rerum divinarum negligentiam excutiat, imitatus ipsius Dei exemplum qui eadem aemulatione tamquam extremo subsidio se usurum dixerat ad populum ad se reducendum (Deut. 32, 21). Quantopere ad animos exstimulandos talis apta sit aemulatio, in aperto est positum ; eadem .Se uti profitetur S. Paulus qui omni studio gentium conversionem promoturum se spondet, « si quomodo ad aeinulandum provocem carnem meam » (Rom. 11, 14). Ita scil. propheta oracula de rebus futuris et de bonis messianicis in praesentem etiam usum et utilitatem populi convertere studet. Quare etiam cum plerisque prophetam hic loqui censeo (cf. S. Hier. Cyr. Chrys. Pint. Lap.), non quod alii volunt (Rup. For. Sanct. Mald.) eas esse gentium voces ; accedit quod sane in antecedentibus v. 4 et in subsequentibus v. 6 etc. prophetae verba habentur. Ipsa autem adhortaiio iis verbis est concepta quae quam maxime ad animos alliciendos et suaviter pertrahendos valent : ambulare in lumine Domini ; luminis enim appellatio menti repraesentat quidquid est magnificum, faustum, laetum, dum tensbrarum nomen id designat quod est triste, miserum, calamitosum. Deus enim, summa illa omnium bonorum infinitas, lux est et appellatur et quando eius maiestas homini describitur, amictus lumine dicitur sicut vestimento vel lumine se cingi vel in lumine habitare inaccessibili; quando sese manifestat oculis hominum, aut in splendenti et lucida angeli apparitione cernitur aut in nube lucida se praesentem exhibet. Et quia revelatio divina lucem nobis affundit de Deo et tenebras erroris et ignorantiae removet et altissima quaeque et remotissima, alias homini impervia, illustrat et lumen infundit mentibus easque nova cognitionum luce nobilitat, ipsa revelatio et lex divina, per quam lumen vultus Domini i. e. beneplacitum eius et gratiam . et benevolentiam in nos convertimus, aptissimo nomine luminis designatur. Nam ut iam S. Chrys. ex s. literis monet : « praeceptum legis est lucerna.et lux et vita (Prov. 6, 23) ; praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos (Ps. 18, 9); lucerna pedibus meis lex tua et lumen semitis meis (Ps. 118, 103) et ubique legem ita vocari perspicias ». Quare ut legem Dei amplectantur et. vita exprimant, legem suavissimo vocat vocabulo, quo maxima. simul beatitudo declaratur ; unde bene Procop. : « peramanter domesticos adhortatur, ut effusam in gentes omnes pacem amplectantur apta valde et ad incendendum commoda ' adhortatione ». : Quantopere vero tali adhortatione indigeant, sequentia docent. Dum enim propheta oculos ad populum suum convertit, non sine magna indignatione advertit omnia in contrariam plane partem esse mutata, populum scil. gentilium moribus infici, ad gentilium ritus et fastum diffluere, gentilium consuetudinem ambabus manibus complecti. Quare ' magna animi commotione ad Deum conversus exclamat
Nexum cum antecedentibus clare effert S. Hier. : « post vocationem gentium et ostensionem montis Domini super verticem montium ad populum suum i. e. populum Iudaeorum, qui appellatur domus Iacob, propheta convertitur et hortatur eos, ut qui in tenebris versantur erroris lumen suscipiant veritatis et ambulent in lumine Domini ». Obversatur enim menti prophetae alta quaedam ac sublimis species de dignitate Sionis, viderat omnes gentes avide accurrentes ad montem templi et inde maxima beari felicitate et pace; quid quaeso iam maiore desiderio expetere potest, quam ut populus ipse electus tantis bonis potiatur, ut ea familia, in qua tot bonorum thesauros Deus reposuit et ex qua totus orbis largissime accepturus est, ipsa quoque iisdem bonis locupletetur ! Quare magna animi commotione et verbis ad symbolicam visionem adaptatis clamat
2:6
v. 6 « protecisti enim populum tuum, domum lacob, quia repleti sunt ut olim et augures habuerunt ut Philisthiim et pueris alienis adhaeserunt » ; — illud enim causam ostendit proximae exhortationis (Sanct.); quam maxime quippe ad reditum exhortandi sunt, cum iamiam in eo sit, ut Deus populum suum repudiet, eum hostibus puniendum et conculcandum tradat. Huius enim derelictionis indicia satis aperta et tremenda iam adsunt. Regnum Israel iam. Assyriorum invasioni et vastationi patuit non semel (cf. 4 Reg. 15, 19 et vide quae ad Ion. 1, 1 notata sunt); regnum quoque iudaicum hostium finitimorum incursionibus exponebatur ultimis regis Ioatham annis (4 Reg. 15, 31). Ita poenis repetitis iam ostenderat Deus se favorem suum ac protectionem peculiarem populo subtraxisse, quare necessario fieri debebat, ut regnum iudaicum a tot hostibus cireumdatum et oppugnatum modo ab Assyriis, modo a Syris, modo ab Aegyptiis, facile demum hostibus adeo potentibus in praedam cederet. Cur autem Deus populum derelinquat et hostibus conculeandum permittat, ratio redditur quia... usque ad v. 9 longiore enumeratione, qua vates sermone concitato ad oculum iis demonstrat, quantum in omni vitae ratione, in re privata et publica, civili et religiosa a vera theocratia et Dei lege recesserint et ad gentilium mores defluxerint. Et primo quidem ait : repleti sunt ut. olim; accusatio magis generalis est, scil. sicut olim in deserto vel saepius tempore iudicum pleni erant abominationibus eriminibusque, ita nunc in nulla re pessimis temporibus anteactis sunt inferiores. Et ita ex textu lat. et eundem sensum referunt LXX, Syrus, Chald. Textus autem hebr. mp2 verti potest ab oriente, uti iam explicant Lyranus, Vat. Malv. Mald. Pint. Lap. et passim recentiores, i. e. pleni sunt moribus et ritibus quos a gentibus orientalibus petierunt ?. Ad quam explicationem optime convenit quod statim mentio fit, eos ut gentem occidentalem, versus occidentem a Ierusalem habitantem, Philisthiim, augures habuisse; un- 1. Ita nexus adest quem aliqui, ut de Lagarde, penitus non invoniunt. 2. Alii legi volunt 275; alii ET:2 z-7; prius iam apud Houbig. invenitur. dique igitur ritus gentium adoptant et aemulantur. Nomine quidem orientis Hebraeis designatur Arabia usque ad Sinai et etiam regiones euphraticae. Ditio Iudaeorum sub Azaria et Ioatham usque ad Ailam extendebatur, loatham contra Ammonitas feliciter pugnavit (4 Reg. 14, 32 ; 16, 6. 2 Par. 21, 5) ; unde facile liquet quomodo mores orientales in Iudaea serpere potuerint. Auguria et divinationes quae intime cum idololatria coniunguntur, sollemni praecepto Israelitis interdicebantur (cf. Deut. 18, 9 seq.) ; in usu erant apud Philisthaeos (cf. 1 Reg. 6, 2. 4 Reg. 1, 2). Uu Iudaei alienorum mores et ritus aemulantur, ita foedera cum iis inierunt ; eiusmodi autem pacta periculum idololatriae facile inducebant,- regnum iudaicum modo indebito cum regnis gentium coniungebant et theocratiam, in qua Dominus solus rex ac protector esse debebat, summopere dedecebant. Quare saepe a Deo reprehenduntur tamquam apostasiae genus a vera theocratia. Ita hic quoque : cum filiis alienorum foedera pepigerunt (hebr. cf. Ges. Rohl. Naeg.), vel generatim societatem et familiarem inierunt consuetudinem cum extraneis. Id commode quoque referes ad commercia cum iis inita, quorum opportunitas v. g. aderat in Aila ; talia vero Domino valde displicere, collige ex iis quae dicta sunt ad Iosaphat regem postquam amicitiis initis cum Ochozia classem fecerat in Asiongaber : « quia habuisti foedus cum Ochozia, percussit. Dominus opera tua contritaeque sunt naves nec potuerunt ire in Tharsis » (2 Par. 90, 36. 31). Neque enim fudaeos voluit Deus spem et securitatem suam reponere in armis etin apparatu bellico et in foederibus cum aliis, verum in sola pietate et fideli mandatorum Dei observatione; quae si adesset, ipse Dominus ut theocratiae rex se populi sui fore defensorem et vindicem sollemniter spopondit simul edicens pacta cum exteris iis fore perniciel (cf. Lev. 26, 6-9. 14 seq. Deut. '1, 11; 20, 1; 28, 1. 10, 25). Quid proprie significet US dubium est. Iam veleres vocem aliis in locis aliter ex- runt. Pro quo scriplum est in hebr. jesphicu, quod Hebraei interpretantur &97687- 9a» ei nos vertimus adhaeserunt, ut vitiorum in gente iudàea turpitudo monstretur » (S. Hier.), et in eundcm sensum etiam Symmachi versionem accipit S. Hier. At de pathicis non videtur esse sermo. Syrus sequitur versionom LXX ; Chald. habet : et in legibus populorum ambulant. Verbum rz idem forle est cum p EO manus complodere cf. Iob 27, 23, id quod versione quoque Symmachi comprobatur. Unde alii exponunt : filiis exterorum plaudunt i. e, illorum studiis, superstitionibus, vitiis sese obleetant (cf. Clarius, Montanus, Ros.), alii : in filiis nothis (spuriis) sibi satisfaciunt, sibi placent (For.). Scd commodior est significatio manus complodere cum aliquo i. e. foedus inire, consuetudinum habere familiarem, quam recentiores sequuntur (ef. Ges. Diest. Del. Naeg. Rohl.). Si verbum rp 1 Reg. 20, 10 sufficere respexeris, poteris eliam cum Drechsl. explicare formam Aiphil : sibi sufficiunt, seu contenti sunt cum filiis alienorum vel cum illis conversari volunt. Alii, uü Bauer, Ewald, verbo tribuunt nolionem abundare ; sed id arbitrarium esse videtur. Illa quamdedimus explicatio optime ad seriem et nexum cogitationum convenit el facile ad verbi notionem accommodatur. Quam alienam a theocratia mentem gerant, in eo quoque luculentissime apparet quod more gentilium immodicum fastum et luxum fovent, bellicum apparatum in immensum augent, omnia idolis replent
2:7
v. 7 « repleta est terra argento et auro et non est. finis thesaurorum eius,
2:8
v. 8 et repleta est terra eius equis et innumerabiles quadrigae eius, et repleta est. terra idolis, opus manum suarum. adoraverunt quod. fecerunt digiti eorum »; —fter repetitur. repleta est terra, bis in hebr. non est finis (modus) thesauris eius, non est finis quadrigis eius; qua aequalitate enumeratio multum habet ponderis et indignationis. Terra hisce repleta diversam et prorsus contrariam prae se fert speciem ab ea quam Deus voluit theocratiam instituens ; lex enim regis ita habet : « non multiplicabit sibi equos. . non habebit uxores plurimas neque argenti et auri immensa pondera » (Deut. 11, 16. 17). Commerciorum negotiis cum finitimis gentibus initis —- possedit enim Azarias et loatham Ailam — divitiae affluebant ; cum divitiis autem adest, ut S. Cyr. monet, insolentia, fa- Stus, iniustitia, et ad proventus nefariarum et exsecratissimarum voluptatum magna proclivitas. loatham rex rei bellicae peritus et amans apparatum bellicumauxit ; « urbesaedificavit in montibus Iudaetin saltibus. castella et turres « et feliciter bella gessit (2 Par. 27, 4. 5). Sed in copia munimentorum et armorum ponere fiduciam ideoque talia ultra modum augere, alienum esse debuit a theocratia, cuius lex haec est: « hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus » (Ps. 19, 8; cf. Ps. 32, 17) ; eodem enim modo quo terram a Deo sibi datam occuparunt illam retinere et defendere debebant : « nee enim in gladio suo possederunt terram et brachium eorum non salvabit eos; sed dextera tua et brachium tuum et illuminatio vultus tui, quoniam complacuisti in eis ; tu es ipse rex meus,.. in te inimicos nostros ventilabimus cornu et in nomine tuo spernemus insurgentes in nobis » (Ps. 43, 4-1; cf. Ps. 146, 10 et iam Deut. 1,11;9, 3 seq. 11, 22 eic.). Ultimo demum « ostendit eos ad eam impietatis mensuram ; processisse, ut ad omnium malorum quasi culmen pertigerint et ultimam moliti meditatique fuerint defectionem a. Deo » (S. Cyr.). Quae praecedunt, quasi viam sternunt et applanant idololatriae. Eius stultitiam incredibilem et maximam perversitatem declarat propheta dicens ab eis coli et adorari opus manwwm, id quod digiti eorum fecerunt (cf. 44, 11 seq.). En fastigium iniquitatis : ii qui ceteroquin adeo tument fastu et superbia et rerum. divinarum contemptu implentur, coram idolis quam: maxima devotione et subiectione sese prosternunt et, non dico inflationem et pompam, sed omnem dignitatis suae sensum abiiciunt
2:9
v. 9 « ef incurvavit se homo et humiliatus est vir »! — homo ad Dei imaginem creatus (S. Thom.), rationale animal (S. Hier.), « in terra praestantissimus, secundum angelos in rationalibus collocatus, Dei imagine cohonestatus, qui rationis artes excogitavit, qui terrena novit, mare nequaquam extimuit, qui aeris cognovit naturam, ventorum originem, stella- '' rum situm, motus, intervalla, concursus, terrae ornatum et ordinem, civitates, leges, exercituum praefecturas, artes... ille ipse ante idolum procidit tamquam ab eo salutem rogaturus, adeo ut animatus ab inanimato et ratione praeditus a sensus experti petat. Is cuius manu subduntur animalia... ille ipse cum timore et vultu in terram demisso coram adest. Mali accessio est virum qui ad principatum aptior est, qui perfectior est intelligentia, qui fortius validiusque agit, hune eundem dignitatis suae oblitum idolo sese submisisse » (S. Basil.): Adde legis divinae institutionem, prophetarum monitiones, frequentes illos et mirabiles inter- . ventus divinos in rebus gestis Iudaeorum conspicuos, flagella quoque divinitusat frustra immissa multaque alia, et intelliges cur propheta tanta rei indignitate commotus exclamet : « neergo dimittas eis »! — «ne ergo.. epiphonema est, patheticum quo propheta exardescens zelo gloriae Dei iudicium ipsius severissimum in idololatras imprecatur » (Malv.). De idolorum frequentia cf. Os. 8, 11. Ier. 2, 18; 11, 13; et quod de Ioatham regno dicitur 2 Par. 27, 2 « et adhuc populus delinquebat » et de Achaz tempore 2 Par. 98, 2 seq. 4 Reg. 16, 3. 4. Ostendit enim, ut advertit Sanct., latissime patere hanc labem, quando non vulgo tantum Iudaei qui hominis nomine significantur, sed etiam principes qui in viro intelliguntur, corruisse proni ante muta simulacra dicuntur (sim. For. Pint. Lap. Men. Tir.). « Immane facinus, dirum scelus ! excellens viri praestantia mutas imagines deprecetur? et qui summi Dei opem im., plorare neglexit, signis supplex sit? Vindica, Domine, tantum scelus, exerce summa cum severitate iudicium » (Osor.)! Eodem modo etiam textus hebr. intelligendüs est; verti enim debet : incurvatus est homo ... et ne dimiltas (ignoscas) illis; prius scil. membrum eodem temporis ordine ponitur et in eadem serie qua antecedentia. Ita rite intellexerunt LXX, Syrus, S. Hier. ; at multi recentiorum (iam apud Vat. Malv.) explicant v. 9 de tempore futuro, uti iam Chald., et de iudicio imminente et incurvetur vel ineurvabitur (cf. Drechsl. Diest. Del. Rohl.). At immerito. Nam num eodem prorsus modo intelligi debet quo Nom ; est enim ibi vav quod conversivum vocant eadem ratione qua in membris antecedentibus, ergo eadem quoque : ratione accipi debet. Praeterea imprecatio prophetae aptius adiungitur ad facinus eorum, euius enormitate provocatur, quam ad futuri iudicii annuntiationem propheticam. Cur huic annuntiationi imprecationem addat vates, non satis cernitur ; facillime autem fluit, cur eo modo scelus immane detestetur. — Aliter rem Naeg. concipit; vertit quidem et incurvatus est idque bene; at id explicat de castigationibus iam immissis. Sed de iis hoc loco vix sermo esse potest, cum v. T. 8 prospera populi conditio describatur et a v. 10 et seq. demum deiectio ac humiliatio futura graviter denuntietur. Quare in explicatione proposita, quam interpretes latini tuentur et etiam Schegg, Allioli, Loch, Troch. approbant, omnino standum est.
2:10
v. 10 « /ngredere in petram et abscondere in. fossa humo a. facie timoris Domini et a gloria maiestatis eius » ! — una sententia quem exitum habiturum sit iudicium, annuntiat et non sine emphasi eam ab initio pronuntiat. Tantus est terror iudicis Dei suos ministros vindictae ablegantis, ut in speluncas et cavernas aufugiant, im pulvere (hebr.) se abscondant!Huccine tandem omnes thesauri, instrumenta bellica et munimenta reciderunt? Nihil reliquum est nisi fuga turpissima, nisi terror summus, quo uti maiores saepius fecerant hostium impetu superati (Iud. 6, 9. 1 Reg. 13, 6 ; 44, 11) in petrarum scissuras et in terrae cavernas se proripiant. Tali modo se illis maunifestabit terror Domini et gloria maiestatis eius; quem enim propitium ac beneficum agnoscere noluerunt, hunc maiestate terrificum venerentur et confiteantur oportet. Qualis autem futurus sit iudicii exitus, summatim declaratur v. 41 « oculi sublimes hominis humiliati sunt et incurvabitur altitudo virorum, exaltabitur autem Dominus solus in die illa »; — superbia humana Deo inimica concidit; solus Deus gloriose regnat; Deus enim gloriam suam alteri dare nequit et cum summa necessitate exigere debeat, ut ipsius gloria ab omnibus agnoscatur, omnia illa quae huic gloriae se opponunt funditus evertere debet. Quare apud Ieremiam quoque postquam universae res tudaicae conciderunt, tamquam ruinarum epitaphium et documentum quid doctrinae ex eis sit colligendum legimus : « non glorietur sapiens in sapientia sua et non glorietur fortis in fortitudine sua et non glorietur dives in divitiis suis, sed in hoc glorietur qui gloriatur, Scire et nosse me » (ler. 9, 23. 94). In hebr. oculi altitudinis i. e. superbiae, fastus (cf. 10, 12. Ps. 47, 28) hominis humiliantur. Humana potentia prostrata omnes fateri debebunt : Domine, tu solus sanctus, tu solus Dominus, tu solus altissimus ! Deus enim finem operum omnium externum, gloriam suam, consequitur semper neque ea unquam frustrari potest. Si homines sua sponte eam rependunt et fini Dei necessario cooperantur, sibi ipsi beatitatem et gloriam acquirunt; si renuunt, sua miseria et ruina gloriam Dei inviti praedicabunt. Iam quis est dies ille exaltationis gloriae Dei v. 11 ? Respondet vates per subsequentia ; hic enim, ut S. Thom. ait, ponitur modus exsecutionis praedictorum ; unde
Scelerum enormitati vates divinam vindictam imprecatus est v. 9. Iam immediate irruens cernit iudicium divinum, cernit hostiles exercitus a Deo vindice missos impetu maximo irrumpere et omnem fastum ae pompam deiicere, vastare, conculcare. Quare « non quasi instantibus sed potius velut praesentibus malis et iam intra portas et in ipsa regione versantibus abscondi iubet eosque qui adhuc viverent tantum non abdi in terram a timore Domini et a gloria fortitudinis eius » (S. Cyr.). Tutos enim et falsa securitate quietos vocibus terrore plenis et extremam calamitatem minitantibus exagitat
2:12
v. 12 « quia dies Domini exercituum super omnem superbum et excelsum et super omnem arrogantem, et humiliabitur » ; — etiam magis iu universum ideoque nervosius quoque fert textus hebr. super omne superbum et elatum et excelsum et humiliatur. Vocatur dies Domini dies quo Dominus iudicio aliquo et suae potentiae manifestatione triumphum agere constituit (cf. Ioel 2, 31. Soph. 4, 7. 14); « belli ipsum tempus et irae expletionem in illos diem appellat Domini » (S. Cyr.). Dei maiestas exhibetur Jahve exercituum, cui vindici et iudici praesto sunt agmina cuncta coelestis militiae et terrestris cunctarumque creaturarum (cf. 1, 9). Quae v. 12 summatim proposita sunt, iam longiore enumeratione explicantur !, ut ad vivum demonstretur, quomodo cuncta quae aut pulchra et excelsa cernuntur in rerum natura aut magnifica habentur arte et industria in hominum operibus, uno impetu corruant, quia humanae superbiae pabulum sunt et nutrimenta ; illis vero fastus humani fuleris sublatis solus Deus tamquam magnus adorabitur. Parttum enumeratione primum arbores procerae et montes excelsi recensentur ex iis quae natura gignit magnifica et pulchra ; dein opera hominum grandia quae terra marique fiunt ; demum cunctis prostratis quasi epinicion recurrit v. 49 summam omnium in se comprehendens et triumphum gloriae "Dei annuntians :
2:13
v. 13 « et super omnes cedros Libani sublimes et. erec- (as el super omnes quercus Basan, v. Aet super omnes montes ezeelsoset super omnes. colles elevatos, v. 13et super omnem turrim. excelsam et super omnem murum munitum,
2:16
v. 16 et super omnes naves Tharsis et super omne quod. visu pulchrum est ; v. A1 et. incurvabitur sublimitas hominum et humiliabitur altitudo virorum et elevabitur Dominus solus in die illa » ; — sed cur et quomodo iudicium. devolvetur in àrbores et montes? Veterum quidem plerique metaphorice verba ea accipientes de hominibus superbis vel de principibus fastu elatis etc. explicant (cf. S. Hier. Cyr. Basil. Chrys; Procop. Barh. Pint. Mald. Sanct. Sa, Mar. For. Lap. Calm.) vel de idolis (S. Ephr-) et etiam recentiorum aliqui non renuunt (Loch, Troch.) vel de aedificiis ex cedris constructis interpretantur (Euseb. dem. ev. 8, 4. S. Thom. Lyranus, Kn.); at non opus est ab obvio sensu. verborum recedere, et si antecedentia et sequentia attenderis, nullo modo licebit. Nam de hominum humiliatione iam erat sermo v. 11 et recurret v. 17; ergo si etiam cedri etc. homines dicunt, molestam habes tautologiam. Turres certe et moenia proprie intelligi debent, eum aperte allusio fiat ad varia aedificia et munimenta ab Azaria et loatham erecta (cf. 2 Par. 26,9; 27, 3. 4), etiam naves Tharsis proprie accipiendae sunt, cur ergo non ea quoque quae antecedunt? Bene monet iam T/eod. : « cum irruentes hostes advenerint, non solum viros occident sed et terram populantur et arbores exscindunt et machinas moenibus admovent et occupato mari commercia prohibent ». Cum populo afflicto et punito etiam campi et agri deva- Stantur (cf. 14, 1. 8) et generatim iudicio Dei cum homine reo etiam creatura punitur; ita iam post peccatum primum auditur : maledicta sit terra ih opere tuo ; et quot exsistunt regiones olim amoenae et fertiles quae hominibus punitis et deletis vastitatis lam et solitudinis horrorem induerunt? Cogita regionem pentapolis, cogita Niniven et Babylonem, cogita ipsam Palaestinam etc. Quare in intimo illo nexu. quem Deus statuit inter hominem et naturam funiatum est, ut in tot vatieiniis cum homine simul terra affligenda dicatur (cf. 13, 91; 24, 1; 33, 9 etoc.). Valet enim quod apud Amos legimus : « Dominus de Sion rugiet.. et luxerunt speciosa deserti et exsiccatus est vertex Carmeli » (Am. 1, 2). Inde facile quoque colligitur, cur in vaticiniis messianicis shnul cum hominis salute, beatitate, gloria etiam celebretur naturae novus splendor, amoenitas summa, maxima fertilitas; de qua re infra latius erit tractandum. Interea sufficiat ad illum nexum inter hominem et rerum naturam comprobandum in mentem revocare, quae S. Paulüs docet de servitute corruptionis cui éreatura non volens est subiecta et de exspectatione qua revelationem filiorum Dei et suam liberationem exspectat (Rom. 8, 19-22). — De Tharsis vide quae notavi ad Ion. 4, 3. Ceterum navis Tharsis etiam generali quodam modo dici potest de navi grandi quae alto mari ! apta sit, etiamsi non unice ad navigationem Tartessum versus adhibetur (cf. For. Sanct. Ges. Troch. Del. Rohl.). At cum Iudaei sub Azaria et Ioatham portum aelaniticum possiderent, fieri potuit quod aliqui censent, ut Iudaeorum quoque naves cum Phoenicibus per mare rubrum euntes et. Africam cireumnavigantes in Tartessum tenderent. His aliisque commerciis inter alia etiam in Iudaeam invehebatur omne quod visu pulchrum est i. e. res luxui inservientes, supellex pretiosa, varia et artificiis exquisitis affabre facta, quae admirationem hominum et cupiditatem ciebant et fastum pompamque fovebant. Vocem ni*2t? optime quoad sensum expressit S. Hier. et recentiores quoque simi- liter explicant (cf. Del. Naeg. Rohl.); est enim n3 ex cognatis dialectis aspicere, spectare; unde rite iam LXX h. 1. 0a» efferunt; significat ergo phrasis res illas quae. cum voluptate et desiderio suspiciuntur et appetuntur vel quae ad oculos voluptate quadam et admiratione pascendos aptae sunt; neque ab his longe absunt For. Malv. Caiet. Yat. Mar. etc. ; quamvis enim aliqui vertant picturas desiderii, tamen explicant res desideratas ad ornatum, « et appellantur picturae, eo quod tamquam si essent pictae miris artium operibus apparent » (Caiet.). For. interpretatur ingeniose » facia, quae Graeci vopsópa:x vocant, referens vocem ad notionem sapientiae (cf. Iob 38, 36) vel ad ry'2172; cf. Lev. 26, 1. Num. 33, 52. Prov. 18, 11; 25, 11. Ez. 8, 12. Alii explicant signa navis vel vexilla i. e. res in navibus excelsas et conspicuas : vexilla velaque quae apud Phoenices et Aegyptios purpurea et pulcherrimis coloribus singulari luxu exornata esse solebant (Ges. Thes. p. 1329); alii species vel figuras (Fürst. C.), simulacra deorum (Doederlein), speculas vel aedificia in hortis (ut sit idem ac nop vox; cf. Durtorf, Lex. Chald. p. 1472; ita interpretantur Ewald, Cheyne) ; similiter vocem iam intellexit Chald., qui castella vel palatia intePpretatur (cf. Levy, Chald. Woerterb. I p. 95) et Syrus qui speculas vertit vel aspectus? cf. Bernstein, Lex. syr. chrestom. Kirsch. p. 104. Denique gloria Domini manifestatur in idolorum destructione
2:18
v. 18 « et idola penitus conterentur » ; — uti supra in enumeratione rerum theocratiae adversariarum (v. 8) culmen et fastigium iniquitatis exprimebant, ita nunc quoque ultimo loco iudicio prosternuntur et cum iis fatui eorum cultores
2:19
v. 19 « et introibunt in speluncas petrarum et in voragines lerrae a facie formidinis Domini et a gloria maiestatis eius, cum surrexerit percutere terram » ; — vel cum paronomasia in hebr. quasi dicas : ut conterat terram (Malv. Vat.) vel terreat terram (Del.). Maiestas iudicis tanto eos terrore percutiet, ut dicant montibus : operite nos, et collibus: cadite super nos (cf. ad Os. 10, 8). Ita vero confusione condigna obruti et Domini terrore quem adeo et tamdiu neglexerant perculsi idola sua ipsi maximo contemptu abiicient ; ceteris omnibus spoliati tantum virium et roboris retinuerunt, ut. idola summa ignominia dissipent:
2:20
v. 20 « in die illa. proiiciet homo idola argenti sut et simulacra auri sui quae fecerat sibi ut adoraret, talpas et vespertiliones,
2:21
v. 91 et ingredietur. scissuras petrarum et in cavernas saxorum a facie formidinis Domini et a gloria maiestatis eius, cum surreaerit percutere terram » ; — a1 id adigentur, ut quae sibi fecerant idola ea ipsi evertant magno suo pudore se ipsos maximae fatuitatis reos profitentes et quam inanis sit fiducia idolorum suo damno omnibus declarantes. Iterata eiusdem versus repetitione altius infigere studet omnium animis documentum iudicii divini ; iam habes, quomodo ex 4, 99 confundantur ab idolis. Stultitia cultus in idolis argenti sui, auri suidepingitur ; homo enim artessuas opesque confert, ut idola exsistant. Vocat ea vates lalpas et vespertiliones, ergo ea perstringit simulacra, quibus sub animalium formis dii exhibebantur, qui cultus homine ratione praedito quam maxime est indignus. Notum est in cultibus Aegyptiorum et etiam Phoenicum saepe sub animalium formis ae symbolis numina esse expressa; hanc rem perstringit Ezechiel : « et ingressus vidi et ecce omnis similitudo reptilium et animalium, abominatio, et universa idola domus Israel depicta erant in pariete in circuitu per totum » (Ez. 8, 10 — vide de cultu. animalium Movers, Die Phoenizier p. 313. 503. 593). Cum Ezechiel adeo in universum loquatur, nil refert etiamsi de talpis et vespertilionibus cultum speciali modo testimoniis veterum comprobare non possimus. At de talpis quidem iuvat referre quae Plinius habet (30, 3) referente Malv.: « peculiare vanitatis fit argumentum quod animalium cunctorum talpas maxime mirantur... nullis aeque credunt extis, nullum religionis capacius iudicant animal, ut si quis cor eius recens palpitansque devorarit, divinationes et rerum efficiendarum eventus promittant ». Ceterum iuvat. meminisse Beelzebub, dominum muscarum, deum Accaron etiam ab Israelitis fuisse consultum (4 Reg. 1, 2) et etiam Is. 66, 47 murem commemorari tamquam animal sacrum. Quare sententia in textu vulg. proposita iure sustineri potest, uti multi eam sustinent. De cultu enim animalium verba intelligunt S. Ephr. Theod. Barh. For. Sanct. Pint. Mald. Mar. Lap. Men. Calm. Schegg et ita iam acceperunt textum hebr. LXX, Syrus et. certe etiam - Chald. qui nominatim animalia quidem non effert, at eorum loco habet : ut adoraret idola et simulacra. Alii tamen aliter verba concipiunt. Iam S. Hier. ea per modum comparatio nis dici existimat ; « istiusmodi animantibus idola comparata sunt quae caeca ctenebrosa coluntur a caecis ». Similiter S. Chrys. : « idola vespertiliones voca-. vit sive ob imbecillitatem sive ob erroris tenebras et quia omnia a daemonibus clam geruntur » ; sim. S. Basil. ; aliter S. Cyr. : « fortasse vespertilionibus solis templa aedificarunt ». -— Iam Caiet. Vat. et recentiores plerique aliter verba coniungunt et vertunt : ef proiiciant idola... talpis et vespertilionibus i. e. fugam quo facilius arripiant, idola abiiciunt in foramina, ea abscondunt iis in locis, ubi talpae et vespertiliones commorantur (cf. Diest. Drechsl. Del. Naeg. Bred. Rohl.). At textus hebr. omnino concipi potest, uti LXX, Syrus, S. Hier. Chald. eum intellexerunt ; coniungitur enim n'nngn eum 5; cf. Gen. 93, 7; immo melius ac rectius ità concipitur propter verborum collocationem ; si enim verba retuleris ad proiiciet, longo intervallo et multis interpositis demum sensus aegre absolvitur. Neque sensus ex ea explicatione ortus valde placet. Nam cur finguntur celeri fuga sese iam proripere cupientes sedulo abscondere in foraminibus vesperlilionum idola sua? Respondet Del., ut ea obtutibus iudicis quasi subtrahant. Sed talis cura et sedulitas est putida et ridicula. Melius sane diceretur cum S. Cyr., ut parcerent materiae, ut aurum et argentum sibi conservarent, eos abscondere illa ab hostibus. Sed cum iudicium tanto impetu ingruens describatur et idola penitus iri consumptum (v. 18) annuntiatum sit, non videtur probabilis expositio. Adde quod etiam alias ad idolorum opprobrium pertinet, asportari ab hostibus (cf. Is. 40, 1. 2. Am. 4, 15. Ier. 48, 7). At ad animorum commotionem, iram, terrorem quam maxime accommodatum est in fuga adeo praecipite, ut idola quibus adeo misere decepti sint quam citissime a se proiiciant. Descripserat vates quomodo quaecumque ab hominibus excelsa putaniura divino iudice prosternenda essent. Et cum populus in talibus spem suam ponat et fiduciam (v. 6 seq.), quid aptius lam vates monere potest quam ut a spe adeo vana et fragili ! recedant? Deus enim omnia adminicula illis adimet et ea quae propria se possidere putant (v. 15) et quae forte a foedere cum Phoenicibus aliisque (cf. v. 16; S. Cyr.) sibi promittunt. Quare post omnium rerum humanarum ruinam per singula descriptam graviter eos admonet
2:22
v. 22 « quiescite ergo: ab homine, cuius spiritus in naribus eius est, quia excelsus reputatus est ille »!. — ultimam versus partem lege vel per ironiam vel per interrogationem; sensus enim est : en ex. iudicio divino quam imbecillus et vilis sit homo; desinite ergo in homine spem ponere, cuius vita tota 1. Unde minime opus.est sententiam hanc cum Diest. Dred. tamquam glossema eiicere. , dependet a spiritu in naribus, qui spiritu intercluso facillime et citissime exstinguitur; en qualis potentia! Hebr. verte : desistite ab. homine... quid enim reputatus est ipse? cf. Pagninus, Mald. Caiet. Mar. Calm. Rohl. Troch. Bene ad rem Theod.. : « hortatur nos sermo propheticus, ut ipsam quoque hominum naturam cognoscamus in eorumque tutela non confidamus. Vitam enim habent, inquit, in naribus et has si obstruxeris, vitam illis eripies; quibus affinia sunt quae a Davide dicuntur : nolite. confidere in principibus neque in filiis hominum » etc. (Ps. 145, 2-4); sim. S. Ephr. Basil. Chrys. Vat. Sa, Mald. Mar. Est. Caiet. Calm. Troch. Loch. De spiritu in. naribus vide Gen. 2, 7. Iob 7, 1; 21, 3. Notat S. Ilier. : - ubi nos diximus excelsus reputatus est iste, Aquila inüterpretaius est in quo reputatus est iste; verbum hebr. bama (22) vel 9topux dicitur i. e. excelsum... vel certe iz quo et eisdem literis scribitur beth, mem, he ac pro locorum qualitate si voluerimus legere in quo, dicimus bamma, sin autem excelsum vel ercelsus, legimus bama. Intelligentes ergo Iudaei prophetiam esse de Christo verbum ambiguum in deteriorem partem interpretati sunt, u& viderentur non laudare Christum sed nihili pendere ». Unde S. Doctor locum esse messianicum putavit eumque sequuntur Haim. Herv. S. Thom. Osor. Pint. Sanct. Lap. Men. Tir. Houbig. — At contextus et verba talem interpretationem non admittunt. Quam in rem bene adverlit Est. : « alii fere omnes tam vetusti quam recenliores inlerpreles illam posteriorem sententiae partem vertunt per interrogationem : in quo enim reputatus est ipse? et sensum reddunt : desinite timere hominem mortalem cui vita consislit in spiratione, qua cessante exstingui eum necesse est; nam quanti talis aestimandus est? quasi dicat nihili ». Ita nexum adesse optimum liquet. — Versum hunc a LXX praetermissum et in graecis exemplaribus ab Origene sub asteriscis de editione Aquilae additum esse S. Hier. monet. Et revera eum non explieant S. Cyr. Euseb. Procop.; eum legunt S. Chrys. Theod. et S. Basil. adnotat in exemplaribus editionis xo:v/: non apponi, at in hebr. poni et ex reliquis interpretibus esse hue translatum. Etiam in cod. syr. hexapl. versus adest sub asteriscis tamen et nota adiecta esse haec sub astcrisco signata posita in hebr. et apud reliquos, non vero apad LXX ; cf. Middeldorpf, cod. syr. hexapl. p. 70. Abest versus in cod. vatic. ; legitur autem in alex. aliisque.
2:1
… uno schiavo, o un soldato, che ha compiuto il suo dovere) perché videro gli occhi miei la tua salvezza (o: il tuo Salvatore), che hai stabilito a beneficio di tutti i popoli ». L'universalità della salvezza messianica era già stata predetta da Isaia (Is. 2, 1 sg.), da attuarsi specialmente per l'opera illuminatrice del servo di Jahweh (ibid. 42, 6; 49, 6). Simeone, riprendendo questa immagine, loda Dio che ci donò il Salvatore come « luce per …
… Scrittura: nel Vecchio Testamento: la vocazione e le promesse fatte ad Abramo (Gen. 12, 1-3; 15, 1-21; 17, 1-22), la R. del roveto ardente e del Sinai (Ex. 3, 1-17; 19, 1 sgg.; 24, 1), la vocazione e l'insegnamento dei profeti (1 Reg. 3, 1-21; Is. 1, 2; 2, 1; Jer. 1, 4-19). Nel Nuovo Testamento l'esistenza di una R. divina è chiaramente insegnata da Gesù Cristo stesso: «Nessuno conosce il Figlio se non il Padre, e nessuno (conosce) il …
2:2
… Tutte le profezie messianiche portano questa impronta (veggasi, ad es., Gen. 12, 3; 18, 18; 22, 18; Ps. 2, 8; 21, 26-29; Is. 2, 2; 60, 4 sg.; Ier. 3, 17; Dan. 2, 44; Mal. 1, 15). Nel Nuovo Testamento i testi che affermano il carattere universalista della Chiesa, regno di Dio sulla terra, sono innumerevoli. …
… In contesto messianico (Is. 2, 2; Mt. 4, 1 ecc.; cf. Ez. 38, 6, 16; Dan. 10, 14: in novissimis diebus o in novissimo diorum) indica la fine dell'èra o dei tempi del Vecchio Testamento (senso etimologico di 'aḥārith) …
… verso gli e. (Ex. 22, 21; 23, 9; Lev. 19, 33 sg.; Deut. 10, 18 sg., ecc.; cf. H. Lesêtre, Etranger, in DB, II, col. 204); essi potevano abbracciare la religione giudaica (v. proselutti); ed i profeti annunziano la loro aggregazione al regno messianico: Is. 2, 2; 42, 6; 49, 6; 60, 3; Zach. 2, 15; 8, 23; Mal. 1, 11, ecc. Nelle persecuzioni subite al ritorno dall'esilio (Neh. 5, 8; 9, 2; 13, 1-3) a particolarmente dai Seleucidi (I-II Maccabee) …
Il suo regno sarà universale, definitivo e spirituale: Is. 11, 10; 42, 1-7; 49, 5 sgg.; 61, 1 sgg.; Ier. 31, 31-34 (=Hebr. 8, 8-12); Dan. 7, 14-27; 9, 24; avrà per centro di diffusione Sion (Os. 2, 19-24; Is. 2, 2 sgg.; Mi. 4, 2 sgg.; Ier. 31, 33; Ez. 16, 60 sgg.; 17, 23; ecc.); sarà fonte di benedizioni per tutte le genti (Ez. 34, 26 = Gen. 12, 2). Caratteristiche del regno del M.: la remissione …
Nella seconda parte la prospettiva è grandiosa e splendida: da Gerusalemme il patto si estende a tutte le genti (ibid. 4, 1-5 = Is. 2, 2-4); è il trionfo di Jahweh, realizzato contro la coalizione dei popoli (Mi. 4, 6-14 [Volg. 4, 6-5, 1]), ad opera del Messia, di stirpe davidica, che nascerà a Betlemme (ibid. 5, 3-4). …
… Pubblicò: Exegesis critica in Is. 52,13-53,18 (Münster 1836); Exegesis critica in Is. 2,2-4 (ivi 1838); Beiträge zur Erklärung des Alten Testamentes (47 monografie su passi biblici più difficili e discussi: voll. …
I. DOCUMENTI DELLA RIVELAZIONE. - La s. d. C. predetta già dal Vecchio Testamento (Ps. 71, 7; Is. 2, 2; Ier. 31, 31 sgg.; Ez. 11, 27-20) viene riaffermata nel Nuovo.
… popolo eletto, salvato dalla prigionia egiziana e introdotto, attraverso il deserto, nella terra promessa; si parla della Chiesa quando Isaia annuncia che « sarà negli ultimi giorni fondato il monte della casa del Signore sopra la cima di tutti i monti » (Is. 2, 2). Nel Cantico dei Cantici si dice della sposa come figura della Chiesa: « Una è la mia colomba, la mia perfetta, ella è unica della sua madre, la eletta della sua genitrice » (Cant. …
2:3
Distrutta da Tito la città, i cristiani, ritornati da Pella, si insediarono sull'angolo meridionale del colle occidentale, intorno al Cenacolo (v.), a cui gli apologisti contemporanei applicarono l'oracolo di Isaia «che da S. uscirà la legge» (Is. 2,3). Era facile il passaggio dal significato simbolico a quello concreto; nel sec. IV, costruita la grande basilica del Cenacolo, fu chiamata «Santa S.», e per una confusione topo-
… nei libri didattici: la t. è data da Dio al suo fedele (Job 22, 22; Ps. 78, 1 ebr.), dai sapienti (Prov. 3, 1; 4, 2; 6, 23; 7, 2; 13, 14), dalla madre (ibid. 1, 8; 6, 20; 31, 26); Jahweh (o il suo rappresentante) la darà nel regno messianico (Is. 2, 3 = Mich. 4, 2; Ier. 31, 33; Is. 42, 4; 51, 4). In questo secondo stadio semantico, la t. (« istruzione », « ammaestramento ») ha per scopo ed effetto la dâ'ath « conoscenza …
2:5
Il nome G. (nei manoscritti di 'Ajn Feshah scoperti nel 1947, di cui è costante la grafia « plena » Ja'āqābh) indica specialmente nella letteratura profetica e poetica, il popolo intero (Gen. 49, 7), in parallelismo con « Israele » (cf. Num. 23, 10, 21; 24, 5; Is. 2, 5; 40, 27; Jer. 2, 4, ecc.). …
2:6
Gli scritti profetici abbondano di rimproveri contro il ricorso alla m. (cf. Os. 4, 12; Is. 2, 6; 3, 2 sg.; 57, 3; Ier. 27, 9; Mal. 3, 5), e l'avversione perdura negli scritti del Nuovo Testamento (Act. 8, 9; 13, 6.10; 19, 19). Ciò dimostra quanto fosse radicata nel popolo la …
2:7
… l'elogio del cronista: « egli amava la terra » (ibid. 26, 10). Per tal modo, grazie anche al riattivato commercio con il Mar Rosso per la riconquista del porto di Elath, il regno di Giuda raggiunse un alto grado di floridezza al quale sembra alludere Is. 2, 7 sgg.
2:12
… La p. è la teofania rinnovatrice che riempie « il giorno » del Signore, che è « il giorno di Jahweh » dei Profeti (Is. 2, 12; 13, 6, 10; ecc.). …
2:13
… fecondità, al pari di Galaad e Saron (Is. 33, 9; Ier. 50, 19; Mi. 7, 14; v. Ps. 67, 16 s.; Nah. 1, 4), celebre per i suoi pascoli popolati di tori (simbolo di ferocia e superbia; Ps. 21, 13; Ez. 39, 18), una volta ricoperto di foreste di querce ammirate (Is. 2, 13; Zach. 11, 2) ed esportate (Ez. 27, 6), ora ricco di cereali, specie nella pianura di Hawrân. …
testi poetici (cf. Iudc. 9, 15; Is. 2, 13; 60, 13; Jer. 22, 23; Ez. 17, 3; 27, 5; 31, 3; Zach. 11, 1; Ps. 28, 5; 91, 13, ecc.) sia in quelli storici (cf. I Reg. 5, 6, 9, 11, 13, ecc.) già gli Egiziani sfruttarono …
2:16
… ricca colonia di Tiro (Is. 23; Ez. 27, 12), celebre per il commercio (ibid. 38, 13); vi si estrateva l'argento (Ier. 10, 9). Spesso nel Vecchio Testamento si parla di «navi di T.», navi ampie adibite per lunghe navigazioni (I Reg. 10, 22; 22, 49; Is. 2, 16; Ez. 27, 25; Ps. 48, 8). Nella tavola delle genti, T. appare tra i figli di Iavan (Gen. 10, 4; I Par. 1, 7): «Jonici» della Grecia e dell'Asia Minore. …
2:22
… terra) o bāšār (carne); per designare l'elemento superiore vi sono parecchi nomi, particolarmente rūah (generalmente tradotto « spirito ») e néphēš (generalmente tradotto « anima »); meno frequenti sono nēšāmāh (soffio, respiro: Gen. 2, 7; I Reg. 17, 17; Is. 2, 22) e lēbh o lēbhābh (« cuore »; cf. Ps. 73 [72], 26). I diversi nomi esprimono la stessa realtà psichica considerata sotto diversi punti di vista; non indicano in prima linea la sostanza …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.