Vnder the figure of a barren vineyard, is prophecied the reiection of the Iewes, 7. for their sinnes of auarice, 11. intemperance, & other wickednes, 18. one iniquitie drawing an other, 20. iudging good to be euil, and euil good. 25. for which the Gentiles of diuers nations shal afflict them.
1I will sing to my beloved the canticle of my cousin concerning his vineyard. My beloved had a vineyard on a hill in a fruitful place.Canterò al mio diletto la canzone di lui, che è mio parente, sopra la sua vigna. Il mio diletto ha una vigna in colle ubertoso.I wil sing to my beloued the canticle of my cosin concerning his vinyard. A vineyard was made to my beloued in horne the sonne of oile.Cantabo dilecto meo / canticum patruelis mei vineæ suæ. / Vinea facta est dilecto meo / in cornu filio olei. 2And he fenced it in, and picked the stones out of it, and planted it with the choicest vines, and built a tower in the midst thereof, and set up a winepress therein: and he looked that it should bring forth grapes, and it brought forth wild grapes.E le fece sua siepe, e la sgombrò dalle pietre, e la pianto ai eletti vitigni, ed edificò in mezzo a lei una torre, e vi alzò uno strettoio, e aspettò, che facesse delle uve, e fece delle lambrusche.And he hedged it, and chose stones out of it, and planted it elect, and built a towre in the middes thereof, and set vp a presse therein: and looked that it should yeld grapes, and it yelded wilde grapes.Et sepivit eam, et lapides elegit ex illa, / et plantavit eam electam; / et ædificavit turrim in medio ejus, / et torcular exstruxit in ea; / et exspectavit ut faceret uvas, / et fecit labruscas. 3And now, O ye inhabitants of Jerusalem, and ye men of Juda, judge between me and my vineyard.Or adunque voi abitatori di Gerusalemme, e voi uomini di Giuda, giudicate tra me, e la mia vigna.Now therfore ye inhabitants of Ierusalem, and men of Iuda, iudge betwen me and my vineyard.Nunc ergo, habitatores Jerusalem / et viri Juda, / judicate inter me / et vineam meam. 4What is there that I ought to do more to my vineyard, that I have not done to it? was it that I looked that it should bring forth grapes, and it hath brought forth wild grapes?Che è quello, ch'io far dovessi per la mia vigna, e fatto noll'abbia? Forse perchè ho aspettato, che facesse delle uve, ed ella ha fatto delle lambrusche?What is there that I ought to doe more to my vineyard, and haue not done to it? Whether that I looked, it should yeld grapes, and it hath yelded wilde grapes?Quid est quod debui ultra facere vineæ meæ, / et non feci ei ? / an quod exspectavi ut faceret uvas, / et fecit labruscas ?
5And now I will shew you what I will do to my vineyard. I will take away the hedge thereof, and it shall be wasted: I will break down the wall thereof, and it shall be trodden down.Ed ora io vi spiegherò quel, che sono per fare alla mia vigna; toglierò via la sua siepe, ed ella sarà devastata; getterò a terra la sua macia, ed ella sarà conculcata.And now I wil shew you what I wil doe to my vineyard. I wil take away the hedge therof, and it shal be into spoile: I wil throw downe the wal thereof, and it shal be to be troden vpon.Et nunc ostendam vobis / quid ego faciam vineæ meæ: / auferam sepem ejus, / et erit in direptionem; / diruam maceriam ejus, / et erit in conculcationem. 6And I will make it desolate: it shall not be pruned, and it shall not be digged: but briers and thorns shall come up: and I will command the clouds to rain no rain upon it.E la renderò deserta, e non sarà potata, né sarchiata, e vi cresceranno sterpi, e spine, e comanderò alle nuvole, che non piovano stilla sopra di lei.And I wil lay it waist: it shal not be pruned, and it shal not be digged: and bryers and thornes shal ouergrowe it: and I wil command the cloudes that they rayne no shower vpon it.Et ponam eam desertam; / non putabitur et non fodietur: / et ascendent vepres et spinæ, / et nubibus mandabo / ne pluant super eam imbrem. 7For the vineyard of the Lord of hosts is the house of Israel: and the man of Juda, his pleasant plant: and I looked that he should do judgment, and behold iniquity: and do justice, and behold a cry.Imperocché la vigna del Signore degli eserciti, ella è la casa d'Israele; se gli uomini di Giuda (sono) piantagione diletta di lui; ed aspettai, che facesse giudizio, ed eccoti l'iniquità, e (aspettai) la giustizia, ed ecco le strida.For the vineyarde of the Lord of hostes, is the house of Israel: and the man of Iuda, his delectable bud: & I looked that it should doe iudgement, and behold iniquitie: and iustice, and behold clamour.Vinea enim Domini exercituum / domus Israël est; / et vir Juda / germen ejus delectabile: / et exspectavi ut faceret judicium, / et ecce iniquitas; / et justitiam, et ecce clamor. 8Woe to you that join house to house and lay field to field, even to the end of the place: shall you alone dwell in the midst of the earth?Guai a voi, che aggiungete casa a casa, e podere a podere, finché luogo rimanga: abiterete forse voi soli in mezzo alla terra?Woe to you that ioyne house to house, and lay filde to filde, euen to the end of the place: why shal you alone dwel in the middes of the earth?Væ qui conjungitis domum ad domum, / et agrum agro copulatis / usque ad terminum loci ! / Numquid habitabitis vos soli / in medio terræ ?
9These things are in my ears, saith the Lord of hosts: Unless many great and fair houses shall become desolate, without an inhabitant.Queste cose io ascolto, dice il Signor degli eserciti: In verità molte case e grandi, e belle saran deserte, e senza abitatore.These thinges are in my eares, sayth the Lord of hostes: vnles manie great and fayre houses become desolate, without an inhabiter.In auribus meis sunt hæc, / dicit Dominus exercituum; / nisi domus multæ desertæ fuerint, / grandes et pulchræ, absque habitatore. 10For ten acres of vineyard shall yield one little measure, and thirty bushels of seed shall yield three bushels.Imperocché dieci jugeri di vigna renderanno un fiasco, e trenta moggia di sementa renderanno tre moggia.For ten acres of the vineyards shal yeld one litle flagon, and thirtie busheles of seede shal yeld three busheles.Decem enim jugera vinearum facient lagunculam unam, / et triginta modii sementis facient modios tres. 11Woe to you that rise up early in the morning to follow drunkenness, and to drink till the evening, to be inflamed with wine.Guai a voi, che vi alzate di buon mattino a ubbriacarvi, e a sbevazzare fino alla sera, onde andate a fuoco pel vino.Woe to you that rise vp earely to folow drunkennes, and to drinke euen vntil euening, that you may be inflamed with wine.Væ qui consurgitis mane / ad ebrietatem sectandam, / et potandum usque ad vesperam, / ut vino æstuetis ! 12The harp, and the lyre, and, the timbrel and the pipe, and wine are in your feasts: and the work of the Lord you regard not, nor do you consider the works of his hands.Cetra, e lira, e timpano, e tromba, e vino ne' vostri conviti; né all'opera di Dio date uno sguardo, né considerate le opere delle sue mani.Harpe, and viole, & timbrel, and shalme, and wine in your feastes: and the worke of our Lord you regard not, nor consider the workes of his handes.Cithara, et lyra, et tympanum, / et tibia, et vinum in conviviis vestris; / et opus Domini non respicitis, / nec opera manuum ejus consideratis. 13Therefore is my people led away captive, because they had not knowledge, and their nobles have perished with famine, and their multitude were dried up with thirst.Per questo il popol mio è stato condotto in ischiavitù, perchè non ha avuta intelligenza, e i suoi nobili sono morti di fame, e la sua moltitudine arse di sete.Therfore is my people led away captiue, because they had not knowlege, and their nobles died with famine, and the multitude thereof dried away with thirst.Propterea captivus ductus est populus meus, / quia non habuit scientiam, / et nobiles ejus interierunt fame, / et multitudo ejus siti exaruit.
14Therefore hath hell enlarged her soul, and opened her mouth without any bounds, and their strong ones, and their people, and their high and glorious ones shall go down into it.Per questo l'inferno ha dilatato il suo seno, ed ha aperta la bocca sua smisurata, e vi cadranno i loro campioni, e il popolo, e gli uomini eminenti, e gloriosi.Therfore hath hel dilated his soule, and opened his mouth without anie limite, and their strong ones, and their people, and their high and glorious ones shal descend into it.Propterea dilatavit infernus animam suam, / et aperuit os suum absque ullo termino; / et descendent fortes ejus, / et populus ejus, et sublimes gloriosique ejus, ad eum. 15And man shall be brought down, and man shall be humbled, and the eyes of the lofty shall be brought low.E sarà incurvato il plebeo, e il grande umiliato; e saran depressi gli occhi de' magnati.And man shal be bowed, and man shal be humbled, and the eies of the loftie shal be brought law.Et incurvabitur homo, et humiliabitur vir, / et oculi sublimium deprimentur. 16And the Lord of hosts shall be exalted in judgment, and the holy God shall be sanctified in justice.E il Signore degli eserciti sarà esaltato nel (suo) giudizio, e il Dio santo sarà riconosciuto per santo nel far giustizia.And the Lord of hostes shal be exalted in iudgement, and the holie God shal be sanctified in iustice.Et exaltabitur Dominus exercituum in judicio; / et Deus sanctus sanctificabitur in justitia. 17And the lambs shall feed according to their order, and strangers shall eat the deserts turned into fruitfulness.E pascoleranno gli agnelli secondo il lor uso, e de' terreni deserti ridotti a fertilità viveranno gli stranieri.And the lambes shal feede according to their order, and strangers shal eate the deserts turned into frutefulnes.Et pascentur agni juxta ordinem suum, / et deserta in ubertatem versa advenæ comedent. 18Woe to you that draw iniquity with cords of vanity, and sin as the rope of a cart.Guai a voi, che tirate l'iniquità colle funi della vanità, e il peccato come il carro colla fune (si tira).Woe to you that draw iniquitie in cordes of vanitie, & sinne as the linke of a wayne.Væ qui trahitis iniquitatem / in funiculis vanitatis, / et quasi vinculum plaustri peccatum ! 19That say: Let him make haste, and let his work come quickly, that we may see it: and let the counsel of the Holy One of Israel come, that we may know it.I quali dite: Si affretti, e venga presto quel, ch'ei vuol fare, affinchè veggiamo; e si avvicini, e venga la risoluzione del Santo d'Israele, e l'intenderemo.Which say: let him make hast, & let his worke come quickly, that we may see it: & let the counsel of the holie one of Israel come, and we shal know it.qui dicitis: Festinet, / et cito veniat opus ejus, ut videamus; / et appropiet, et veniat / consilium sancti Israël, / et sciemus illud !
20Woe to you that call evil good, and good evil: that put darkness for light, and light for darkness: that put bitter for sweet, and sweet for bitter.Guai a voi, che dite il male bene, e il bene male, e date per buio la luce, e per luce le tenebre, e l'amaro date per dolce, e il dolce per amaro.Woe vnto you that cal euil good, and good euil: putting darknes light, and light darknes: putting bitter for swete, & swete for bitter.Væ qui dicitis malum bonum, / et bonum malum; / ponentes tenebras lucem, / et lucem tenebras; / ponentes amarum in dulce, / et dulce in amarum ! 21Woe to you that are wise in your own eyes, and prudent in your own conceits.Guai a voi, che siete saggi negli occhi vostri, e nel cospetto vostro prudenti.Woe to you that are wise in your owne eies, and prudent before yourselues.Væ qui sapientes estis in oculis vestris, / et coram vobismetipsis prudentes. 22Woe to you that are mighty to drink wine, and stout men at drunkenness.Guai a voi, che siete valorosi a ber vino, e uomini forti a mescere liquori inebrianti,Woe to you that are mightie to drinke wine, & stout men in drunkennes.Væ qui potentes estis ad bibendum vinum, / et viri fortes ad miscendam ebrietatem ! 23That justify the wicked for gifts, and take away the justice of the just from him.Voi, che per donativi assolvete l'empio, e il giusto spogliate di sua giustizia.Which iustifie the impious for giftes, and take away the iustice of the iust from them.qui justificatis impium pro muneribus, / et justitiam justi aufertis ab eo ! 24Therefore as the tongue of the fire devoureth the stubble, and the heat of the flame consumeth it: so shall their root be as ashes, and their bud shall go up as dust: for they have cast away the law of the Lord of hosts, and have blasphemed the word of the Holy One of Israel.Per questo come la lingua del fuoco divora le stoppie, e il calor della fiamma le abbrucia, così la loro radice sarà quasi favilla, e il loro fiore spergerassi qual polvere. Imperocché han rigettata la legge del Signore degli eserciti, ed han bestemmiata la parola del Santo d'Israele.For this, euen as the tongue of fire deuoureth stuble, and the heate of the flame burneth it vp: so shal their roote be as isles, and their bud shal rise vp as dust, for they haue cast away the law of the Lord of hostes, and haue blasphemed the word of the holie one of Israel.Propter hoc, sicut devorat stipulam lingua ignis, / et calor flammæ exurit, / sic radix eorum quasi favilla erit, / et germen eorum ut pulvis ascendet; / abjecerunt enim legem Domini exercituum, / et eloquium sancti Israël blasphemaverunt.
25Therefore is the wrath of the Lord kindled against his people, and he hath stretched out his hand upon them, and struck them: and the mountains were troubled, and their carcasses became as dung in the midst of the streets. For after this his anger is not turned away, but his hand is stretched out still.Per questo il furor del Signore si è acceso contro il suo popolo, e ha stesa sopra di lui la sua mano, e lo ha percosso; e i monti ne son restati commossi, e i loro cadaveri qual fango giacciono in mezzo alle piazze. Né per tutto questo il furore di lui si è acquietato, ma è estesa tuttora la mano di lui.Therfore is the furie of our Lord wrath against his people, and he hath stretched out his hand vpon them, and striken them: and the mountaines were trubled, and their carcasses were made as dung in the middes of the streates. In al these thinges his furie is not turned away, but yet is his hand stretched forth.Ideo iratus est furor Domini in populum suum, / et extendit manum suam super eum, et percussit eum: / et conturbati sunt montes, / et facta sunt morticina eorum quasi stercus in medio platearum. / In his omnibus non est adversus furor ejus, / sed adhuc manus ejus extenta. 26And he will lift up a sign to the nations afar off, and will whistle to them from the ends of the earth: and behold they shall come with speed swiftly.E alzerà bandiera alle nazioni di lontano, e col fischio chiamerà lui dall'estremità della terra, ed ecco, che egli sollecito verrà con fretta.And he shal lift vp a signe in the nations a farre, and shal whistle to him of the ends of the earth: and behold he shal come in hast spedely.Et elevabit signum in nationibus procul, / et sibilabit ad eum de finibus terræ: / et ecce festinus velociter veniet. 27There is none that shall faint, nor labour among them: they shall not slumber nor sleep, neither shall the girdle of their loins be loosed, nor the latchet of their shoes be broken.Non è tra di loro chi sia stanco, od infermo, né sonnacchioso, né dormiglione, non deporrà (mai) il cingolo de' suoi fianchi, né scioglierà le corregge delle sue scarpe.There is none that faynteth, nor that laboreth in them, he wil not slumber, nor sleepe, neither shal the girdle of his reines be loosed, neither shal the latchet of his shoe be broken.Non est deficiens neque laborans in eo; / non dormitabit, neque dormiet; / neque solvetur cingulum renum ejus, / nec rumpetur corrigia calceamenti ejus. 28Their arrows are sharp, and all their bows are bent. The hoofs of their horses shall be like the flint, and their wheels like the violence of a tempest.Le saette di lui aguzze, e tesi tutti i suoi archi. Gli zoccoli de' suoi cavalli sono qual selce, e la ruote impetuose come bufera.His arrowes sharpe, and al his bowes bent. The hoofes of his horses as the flint, & his wheeles as the violence of a tempest.Sagittæ ejus acutæ, et omnes arcus ejus extenti. / Ungulæ equorum ejus ut silex, / et rotæ ejus quasi impetus tempestatis.
29Their roaring like that of a lion, they shall roar like young lions: yea they shall roar, and take hold of the prey, and they shall keep fast hold of it, and there shall be none to deliver it.Ei rugge come lione, ruggirà come un branco di giovani leoni, e fremerà, e darà di piglio alla preda, e la terrà stretta, né sarà chi gliela strappi.His roaring as a lions, he shal roare as lions whelpes: and he wil gnash, and hold the praye, and claspe it, and there shal be none to plucke it away.Rugitus ejus ut leonis; / rugiet ut catuli leonum: / et frendet, et tenebit prædam, / et amplexabitur, et non erit qui eruat. 30And they shall make a noise against them that day, like the roaring of the sea; we shall look towards the land, and behold darkness of tribulation, and the light is darkened with the mist thereof.E il romore di lui sarà per essi in quel giorno come fiotto di mare: guarderemo la terra, ed ecco tenebre di tribolazione, di cui la caligine oscura la luce.And it shal sound vpon him in that day, as the sound of the sea: we shal looke towards the earth, and behold darkenes of tribulation, and the light is darkened in the mist therof.Et sonabit super eum in die illa sicut sonitus maris: / aspiciemus in terram, / et ecce tenebræ tribulationis, / et lux obtenebrata est in caligine ejus.
5:1
Menochius
My cousin. So the prophet calls Christ, as being of his family and kindred, by descending from the house of David. (Challoner) (Menochius)
Calmet
Hebrew and Septuagint, "beloved." Dod may also mean a near relation. (Calmet)
Worthington
Isaias being of the same tribe, sets before us the lamentations of Christ over Jerusalem, Luke 19:41. (Worthington)
Calmet
The Hebrews had canticles of sorrow, as well as of joy. The prophet thus endeavours to impress more deeply on the minds of the people what he had been saying. The master of the vineyard is God himself, ver. 7. (Calmet)
Challoner
Hill. Literally, in the horn, the son of oil. (Challoner)
The best vines grew among olive and fig trees. (Doubdan 21.)
Haydock
Septuagint, "in a horn, (mountain) in a fat soil." (Haydock)
5:2
Stones. They burn and starve in different seasons, Colossians 12:3.
Haydock
Choicest. Hebrew sorek. (Haydock)
There was a famous valley of this name, Judges 16:4. The angels guarded the vineyard, in which Abraham, Moses, etc., were found.
Menochius
Tower. To keep the wine, etc., Matthew 21:33. It denotes the temple, (Calmet) Scriptures, etc. (Menochius)
Wild. Sour, Deuteronomy 32:32.
5:3
Judge. God condescends to have his conduct scrutinized, Isaias 41:1.
5:4
Was it. "Why has it produced wild grapes, while I looked?" etc.
5:5
Calmet
Down. By the Chaldeans, and after the death of Christ. (Calmet)
Worthington
When God withdraws his aid, man is unable to stand. Yet he falls by his own fault, which God only permits. (Worthington)
5:6
Calmet
It. During the whole of the captivity, the land might keep its sabbaths, Leviticus 26:34. (Calmet)
Menochius
The people shall be deprived of saving doctrine. (Menochius)
5:7
Menochius
The preceding parable is explained. (Menochius)
5:8
Haydock
Even. Septuagint, "to take from your neighbour: shall," etc. (Haydock)
5:9
Things. Unjust practices.
Calmet
Inhabitant. What will your avarice avail, (Haydock) since you must abandon all? (Calmet)
5:10
Measure. Hebrew, "both."
Thirty. Hebrew, "a chomer shall yield an epha."
5:11
Haydock
To follow. Hebrew, "for shecar," (Calmet) palm wine, (Theodoret) or any inebriating liquor. (St. Jerome in Isaias 28.) Our version is conformable to Aquila and Symmachus. (Haydock)
Numbers 6:3., and Ecclesiastes 10:16.
5:12
Calmet
Work. Chastisement, ver. 19., and Isaias 28:21. (Calmet)
Worthington
They are admonished to observe the festivals of the Lord, and not to indulge in riotousness. (Worthington)
5:14
G.[Calmet?]
Hell. Or the grave, which never says enough, Proverbs 30:15. Isaias alludes to what should happen under Nabuchodonosor, as if it were past. (G.[Calmet?])
5:16
Haydock
Justice. All will be taught to adore him. (Haydock)
5:17
Haydock
Strangers. Ammonites, etc., (Calmet) shall occupy part of the land. (Haydock)
5:18
Menochius
Cart. Fatiguing themselves with iniquity, (Wisdom 5:7.; Calmet) and delaying your conversion. (St. Isidore) (Menochius)
5:19
It. The Jews were often guilty of the like insolence, Jeremias 17:15.
5:21
Conceits. Blind guides, Matthew 15:14.
5:22
Aristophanes
Drink. Hebrew, "mix shecar." People generally mixed wine and water. They also strove who could drink most, and the Greeks had a feast for this purpose, (Calmet) which they styled Choas, for the measure which was to be swallowed down. (Aristophanes, Acharn. act. 4:4. and 5. ultra)
Plut.[Plutarch?] in Artax
Cyrus the younger boasted to the Greek ambassadors, that "he could drink and bear more wine than his brother." (Plut.[Plutarch?] in Artax.)
5:23
Haydock
Justice. Declaring the righteous guilty, ver. 20. (Haydock)
5:25
Calmet
Still. After the ruin of Jerusalem, the people were led away. (Calmet)
Worthington
Grievous sins must be severely punished, as was that of the murderers of Christ. (Worthington)
5:26
Calmet
Off. Like a king, leading all his subjects to battle. (Calmet)
St. Cyprian
Whistle. He alludes to the custom of leading forth bees by music, Isaias 7:18. (St. Cyprian)
Earth. The Chaldeans, (chap. 41:9., and Jeremias 6:22.) and not the Romans, as some would suppose.
Swiftly. Like an eagle, Daniel 7:4., and Jeremias 48:40.
5:27
Broken. They shall march incessantly, Ezechiel 26:7., and 30:11.
5:28
Hoofs. They were hardened, but not shod. (Xenophon) (Amos 6:13.)
5:29
Lion. Nabuchodonosor is compared to one, ver. 26., and Jeremias 4:7.
5:30
Calmet
Mist. Denoting calamity. Hebrew, "ruin." Septuagint, "indigence." (Calmet)
5:1
My cousin.... So the prophet calls Christ, as being of his family and kindred, by descending from the house of David. Ibid. On a hill, etc.... Literally, in the horn, the son of oil.
5:1
Isaie of the tribe of Iuda here prophecieth the doleful songue which Christ vttered weeping ouer Ierusalem, fore seeing & foretelling their destruction. Luc. 19. v. 41.
Concordanza Mat. 21.
5:5
Al this sheweth that God only subtracting his protection, no man nor people is able to stand; of whose ruine God is not the auctor, but only permitteth that they fal into sinnes, and so into other miseries.
5:12
An admonition to celebrate festiual dayes with holy religious exercises, and not to folow drunkennes nor other wicked or vaine thinges.
5:21
Concordanza Rom. 12.
5:25
Greuous sinnes must be greuously punished. Such as was the sinne of the Ievves persecuting Christ.
5:1
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.22
22. For Isaiah first set men of Judah as judges over them,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 4.15
… , Unto the ‘end concerning the hidden things of the Son, a Psalm of David;’ and in the forty-fourth, ‘Unto the end, concerning the things that shall be changed to the Sons of Korah for understanding, a song about the Well-beloved;’ and in Isaiah, ‘I will sing to my Well-beloved a song of my Well-beloved touching my vineyard. My Well-beloved hath a vineyard
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 5.6
… He invites us to produce fruits in abundance, for fear lest our sterility should condemn us to the fire. He constantly compares our souls to vines. “My well beloved,” says He, “hath a vineyard in a very fruitfull hill,”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.29
… Are these thy offerings, O Vine, unto thy Master? Rightly did the Prophet Esaias aforetime bewail you, saying, My well-beloved had a vineyard in a hill in a fruitful place; and (not to recite the whole) I waited , he says, that it should bring forth grapes ; I thirsted that it should give wine; but it brought forth thorns
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.12
… I not become the vine of the beloved, which after being planted and entrenched, and made sure with a fence and tower and every means which was possible, when it ran wild and bore thorns, was consequently despised, and had its tower broken down and its fence taken away, and was not pruned nor digged, but was devoured and laid waste and trodden down by all!
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 44
… but He discourses unto all, fulfilling His part, although foreknowing the results; that it may be in His power to say, “What ought I to have done, that I have not done?” And the prophets speak of the people as of a vine; “For my beloved,” it is said, “had a vineyard;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
… I will also command the clouds, that they rain no rain upon it. For the vineyard of the Lord of Sabaoth is the house of Israel, and the men of Judah His pleasant plant. I looked that it should do judgment, but it did iniquity, and a cry instead of righteousness.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 21
… what the Gospel relates next, “Pilate hearing that He was from Galilee, sent Him to Herod, who was king in Israel at that time.” And rightly does the Prophet add the name “Jarim,” which means “a wild-vine, for Herod was not of the house of Israel, nor of that Israelitish vine which the Lord had brought out of Egypt, and “planted in a very fruitful hill,”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 55
And then, having now tasted the vinegar, the produce of that vineyard which had degenerated in spite of its Divine Planter, and had turned to the sourness of a foreign vine
5:2
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… For “the Lord of Sabaoth hath taken away , among the Jews from Jerusalem,” among the other things named, “the wise architect” too, who builds the church, God’s temple, and the holy city, and the house of the Lord. For thenceforth God’s grace desisted (from working) among them. And “the clouds were commanded not to rain a shower upon the vineyard of Sorek,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.29
… Justly also does He upbraid them for “not even of themselves judging what is right.” Of old does He command by Zechariah, “Execute the judgment of truth and peace;” by Jeremiah, “Execute judgment and righteousness;” by Isaiah, “Judge the fatherless, plead for the widow,” charging it as a fault upon the vine of Sorech,
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.21
… And the Son of Man came to free them and gather them together, but they did not receive Him. For He came to obtain fruit from them, and they did not give it to Him. For their vines were of the vine of Sodom and of the stock of Gomorrha, a vineyard in which thorns grew, and which bore wild grapes .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.3
… and on the vine of Sodom and planting of Gomorrha to eat bitter grapes and gather clusters of gall; and to eat the eggs of the basilisk and to clothe themselves with spiders’ webs, to be used with wild grapes of the vineyard ,
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. Homilies on the Psalms 1
… Now in all other passages where God’s Word teaches some lesson from the fruits of trees, it mentions them as making fruit rather than as yielding fruit, as when it says: A good tree cannot make evil fruits , and when in Isaiah the complaint about the vine is: I looked that it should make grapes, and it made thorns
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 3
… and it came, that from it might flow plenty upon our hunger. This day is that forerunning Cluster, in which the cup of salvation was concealed! This day is the first-born feast, which, being born the first, overcomes all feasts. In the winter which strips the fruit of the branches off from the barren vine, Fruit sprang up
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.14
… yea, let me plead for the innocence of my dear fatherland, for the wickedness was not due to the land that bore them, but to the men who undertook it. For holy indeed is that land, and everywhere noted for its piety, but these men are unworthy of the Church which bore them, and ye have heard of a briar growing in a vine;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 10
… For (it is said) “If I had not come and spoken unto them they had not had sin.” ( John xv. 22 .) But if thou hast often drunk and received [nourishment], wherefore hast thou brought forth other things instead of fruits? For (it is said) “I waited that it should bring forth grapes, and it brought forth thorns.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 80.7
… When cast forth, He did more perfectly possess the place whence He was cast forth. For thus He threatens her through Isaiah, “I will throw down her enclosure.” Wherefore? “For I looked that she should bring forth grapes, but she brought forth thorns.”
5:3
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 47.11
11. And what they who belonged to the God of Abraham? “For the mighty gods of the earth are greatly lifted up.” They who were gods, the people of God, the vineyard of God, whereof it is said, “Judge betwixt Me and My vineyard,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 81.12
“Hear, O My people, and I will speak, and will bear witness unto thee”( ver. 8 ). For it is not to a strange people, not to a people that belongs not to the press: “Judge ye,” He saith, “between Me and My vineyard.”
5:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 12
… That is, the Jews being on the point of ruin, and of being given over to extreme punishment; lest any from their wickedness should calumniate His providence, He saith, “What ought I to have done to this vineyard, that I have not done?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 37
… Yea, He still keeps to the same point, the showing that John is acting in harmony with Himself, although the results were opposite; as indeed with respect to his inquiry also. And He implies that there was nothing that ought to have been done for their salvation, and was omitted; which thing the prophet
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 44
… so He Himself too makes no distinction of rich and poor, of wise and unwise, of slothful or diligent, of brave or cowardly; but He discourses unto all, fulfilling His part, although foreknowing the results; that it may be in His power to say, “What ought I to have done, that I have not done?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 65
Now the Prophet Isaiah saith, that He blames the vineyard, but here He accuses in particular the rulers of the people. And there indeed He saith, “What ought I to have done to my vineyard, that I did not;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 12
… And this is no small point, with a view to getting free from wickedness. Now if they did not get free, this has nothing to do with the Law; which framed everything with a view to this end, but the accusation lies wholly against their spirit, which was perverse beyond all supposition.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 2
… Hath He not wrought sins? Hath He not threatened hell? Hath He not promised the kingdom? Doth He not every day make His sun to rise? Are not the things which He hath enjoined so simple and easy, that many transcend His commandments in the greatness of their self-denial? “What was there to do unto the vineyard and I have not done it?” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 22
… “Go forth and see, ye daughters of Jerusalem, the crown wherewith His mother hath crowned Him.” Moreover, of the thorns another Prophet makes mention: “I looked that she should bring forth grapes, and she brought forth thorns, and instead of righteousness a cry.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 80.1
… But when He says, “I am the true vine,” it is to distinguish Himself, doubtless, from that [vine] to which the words are addressed: “How art thou turned into sourness, as a strange vine?” For how could that be a true vine which was expected to bring forth grapes and brought forth thorns?
5:5
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.27
… for the sake of private advantage joining house to house, so as to deprive their neighbour of his own; cajoling the people, loving gifts, pursuing rewards, robbing the poor of the rights of judgment, that they might have the widow for a prey and the fatherless for a spoil.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 11
… Nay, not to this point only will your penalty reach, but your punishment will proceed further. “For now,” saith he, “the axe is laid unto the root of the trees.” There is nothing more terrible than this turn of his discourse. For it is no longer “a flying sickle,” nor “the taking down of a hedge,” nor “the treading under foot of the vineyard;”
5:6
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.17.3
… thus indicating that they should no longer have the Holy Spirit from God, as saith Esaias, “I will also command the clouds, that they rain no rain upon it,”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… for it “had borne thorns ”—whereof that house of Israel had wrought a crown for Christ—and not “ righteousness , but a clamour ,”—the clamour whereby it had extorted His surrender to the cross.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.23
… and “the clouds were commanded to rain no rain upon the vineyard” of Sorech; to withhold, that is, the graces of heaven, that they shed no blessing upon “the house of Israel,” which had but produced “the thorns” wherewith it had crowned the Lord, and “instead of righteousness, the cry” wherewith it had hurried Him away to the cross.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.29
… and (not to recite the whole) I waited , he says, that it should bring forth grapes ; I thirsted that it should give wine; but it brought forth thorns ; for thou seest the crown, wherewith I am adorned. What then shall I now decree? I will command the clouds that they rain no rain upon it
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.pref.8
8. Nor is it strange that they should suffer the drought of unbelief, whom the Lord deprived of the fertilising of the shower of prophecy, saying: “I will command My clouds that they rain not upon that vineyard.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 10
… and the teaching [of the Gospel] he calls “rain”: and what he said above, “when for the time ye ought to be teachers” ( c. v. 12 ), this he says here also. Indeed in many places the Scripture calls the teaching “rain.” For (it says) “I will command the clouds that they rain no rain upon it” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.23
… for it is this very thing which the wicked bewail in that book which is called the Wisdom of Solomon, “And the sun rose not upon us:” and that spiritual rain does not water any except the good; for the wicked were meant by the vineyard of which it is said, “I will also command my clouds that they rain no rain upon it.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 39.2
… and Christ hath been removed unto the Gentiles, the mountain into the sea. For how should not the tree wither away which is planted in that vineyard, of which it was said, “I will command my clouds that they rain no rain upon it”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 46.9
… For these clouds watered the earth, of which it was said, “The Most High gave His Voice, and the earth was moved.” For it is of those clouds that He threateneth a certain barren vineyard, whence the mountains were carried into the heart of the sea; “I will command,” saith He, “the clouds that they rain no rain upon it.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 77.18
… 17 ). Thence that sound of waters, thence the troubling of the abysses, because “the clouds have uttered a voice.” What clouds? The preachers of the word of truth. What clouds? Those concerning which God doth menace a certain vineyard, which instead of grape had brought forth thorns and He saith, “I will command My clouds, that they rain no rain upon it.”
5:7
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.29
… Justly also does He upbraid them for “not even of themselves judging what is right.” Of old does He command by Zechariah, “Execute the judgment of truth and peace;” by Jeremiah, “Execute judgment and righteousness;” by Isaiah, “Judge the fatherless, plead for the widow,” charging it as a fault upon the vine of Sorech,
san Dionigi di Alessandria † 265 d.C. Containing Various Sections of the Works 4.5
… For among the Greeks, they who are wise are said to be makers of their books. The apostle also says, “a doer ( scil . maker) of the law.” Moreover, of matters of the heart, of which kind are virtue and vice, men are called doers ( scil . makers); after which manner God said, “I expected that it should make judgment, but it made iniquity.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Sententia Dionysii. (Defence of Dionysius.) 20
… For among the Greeks, philosophers are called “makers” of their own discourses. And the Apostle speaks of a “doer” ( ποιητής ) “of the law” ( Rom. ii. 13 ), for men are called “doers” of inward qualities, such as virtue and vice; as God said, “I looked for one to do justice, but he did wickedness ”’ (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 16.2
… For the apostle testifies that there are some who preach Christ from no pure motives; “but,” says he, “whether in pretence or in truth, Christ is preached; and I therein do rejoice, yea, and will rejoice.” For it is Christ Himself who planted the vine of which the prophet says, “The vine of the Lord of hosts is the house of Israel;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 80
… and thus, as it is written, “The wicked boasteth of his heart’s desire, and blesseth the covetous, whom the Lord abhorreth.” Iniquity of this kind is in Scripture called a cry . You have an instance in the prophet Isaiah, in the case of the evil vineyard: “He looked for judgment, but behold oppression; for righteousness, but behold a cry.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 2.25
… when, further, it is considered that so many nations are comprehended in that city, of which it is written, “Glorious things are spoken of thee, O city of God;” and also that God’s ancient people, though dwelling in so many cities, have yet been spoken of as one house, the house of Israel,
5:8
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.76
… For in the writings of the law and the prophets God makes use of threats and revilings, when He employs language of not less severity than that found in the Gospel, such as the following expressions of Isaiah: “Woe unto them that join house to house, and lay field to field;”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.62
… “He who holdeth back the corn is cursed among the people; but blessing is on the head of him that communicateth it.” Also in Isaiah: “Woe unto them who join house to house, and lay field to field, that they may take away something from their neighbour. Will ye dwell alone upon the earth?”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.18
18. One of us has oppressed the poor, and wrested from him his portion of land, and wrongly encroached upon his landmark by fraud or violence, and joined house to house, and field to field, to rob his neighbour of something, and been eager to have no neighbour, so as to dwell alone on the earth.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… How much more ascetic is the Gospel than the Law! Thou shalt not forswear thyself is the Law; but you are not to swear at all, either a greater or a lesser oath, for an oath is the parent of perjury . Thou shalt not join house to house, nor field to field, oppressing the poor ;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 64
… With Isaiah let us wail bitterly, and say, “Woe, they that add house to house, that lay field to field, that they may take somewhat from their neighbor; will ye dwell alone upon the earth? Great houses and fair, and there shall be no inhabitants in them.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 72
… For the future let us leave them. Hear what the Prophet saith of certain foolish ones, “Let us eat and drink, for to-morrow we die.” ( Isa. xxii. 31 .) But in the present case we cannot even say this, so “many” gather round themselves what belongs to all. So chiding them also, the Prophet said, “Will ye dwell alone upon the earth?” (
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 1.5
… I spared my enemies who desired to slay me, that these people might approve of my mercifulness, as worthy of being imitated.” After him, Isaiah, who was worthy of the Spirit of God, will not be silent; but will say: “I, Lord, whilst thou wast speaking through my mouth, gave this warning,—‘Woe to those
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.20
… When they desire to enlarge greatly the spaces of their habitation, let them hear what is written, Woe unto you that join house to house and lay field to field, even till there be no place left. What, will ye dwell alone in the midst of the earth (
5:10
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.17
… Such is the wealth of the ungodly, such the harvest of the careless sower; as the ancient curse runs, to look for much, and bring in little, to sow and not reap, to plant and not press, ten acres of vineyard to yield one bath:
5:11
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… “Ye gave wine to my holy ones to drink.” This prohibition from drink was given also to the high priest Aaron and his sons, “when they went into the holy place.” The command, to “sing to the Lord with psalms and hymns,” comes suitably from him who knew that those who “drank wine with drums and psalteries” were blamed by God.
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.76
… “Woe unto them that join house to house, and lay field to field;” and, “Woe unto them that rise up early in the morning that they may follow strong drink;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 20
… but being inflamed with wickedness, they are wholly set on fire by pleasures, as saith the Proverb, ‘All day long he desires evil desires.’ But the Prophet cries against them, saying, ‘Wo unto those who rise up early, and follow strong drink; who continue until the evening, for wine inflameth them
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 13
… which Ezekiel also signified when he said, “But this was the iniquity of Sodom, that she waxed wanton in pride and in fullness of bread, and in abundance of luxury.” Thus the Jews also per petrated the greatest wickedness, being driven upon transgression by their drunkenness and delicacy.
5:12
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.22.2
… but He still “makes His sun to rise upon the good and upon the evil, and sends rain upon the just and unjust.” And the righteous suffer persecution, are afflicted, and are slain, while sinners are possessed of abundance, and “drink with the sound of the harp and psaltery, but do not regard the works of the Lord.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.2.5
5. Of such persons, too, the Spirit has spoken by Esaias: “They drink wine with [the accompaniment of] harps, and tablets, and psalteries, and flutes; but they regard not the works of God, neither do they consider the work of His hands.”
Tertulliano † 220 d.C. The Chaplet, or De Corona 9
… and after eating and drinking, uncrowned, they rose up to play. Neither would the account of the rejoicing nor the exposure of the luxury have been silent touching the honour or dishonour of the crown. Thus too Isaiah, as he says, “With timbrels, and psalteries, and flutes they drink wine,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.31
… Accordingly, God in Isaiah complains of men, that “they regard not the works of the Lord, nor consider the operation of His hands.”
5:14
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.15
… “Hell hath enlarged herself, and opened her mouth, and down to it shall descend the illustrious, and the great, and the rich (this shall be Christ’s ‘woe to the rich’); and man shall be humbled,” even he that exalts himself with riches; “and the mighty man shall be dishonoured,” even he who is mighty from his wealth.
5:18
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 17
… who say, Let his speed come near; and let the counsel of the Holy One of Israel come, that we may know it. Woe unto them that call evil good, and good evil; that put light for darkness, and darkness for light; that put bitter for sweet, and sweet for bitter!’
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 133
… And the Lord of Sabaoth was very angry, and laid His hands upon them, and smote them; and He was provoked against the mountains, and their carcases were in the midst like dung on the road. And for all this they have not repented, but their hand is still high.’
Tertulliano † 220 d.C. On Repentance 11
… and shall we be tardy in offering to the offended Lord a self-chastisement in food and raiment, which Gentiles lay upon themselves when they have offended no one at all? Such are they of whom Scripture makes mention: “Woe to them who bind their own sins as it were with a long rope.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 14
… For it is emulation, not religion, which impels them. Sometimes it is that god— their belly —himself; because the brotherhood readily undertakes the maintenance of virgins . But, moreover, it is not merely that they are ruined, but they draw after them “a long rope of sins.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.76
… “Woe unto them that join house to house, and lay field to field;” and, “Woe unto them that rise up early in the morning that they may follow strong drink;” and, “Woe unto them that draw their sins after them as with a long rope;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.14
… and again in these the virtuous man is loosed, and has received an indemnity for the sins which he committed before his virtue. But, as the man, who has not the cords of sins nor iniquities compared to a “long rope or to the strap of the yoke of a heifer,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 2
… when they spoke not of such matters only, but also of war and captivity. ( Jer. xxi. 11; xxvii. 12 , &c) And Zedekiah was rebuked by Jeremiah, and was not ashamed. Therefore the Prophets said, “Woe unto them that say, Let God hasten with speed His work, that we may see it, and let the counsel of the Holy One of Israel come, that we may know it.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 11.6
… but the entanglement of depraved and distorted wills is a bond by which he will be bound who thus acts, so as to be cast into outer darkness. Blessed therefore are they who in act and character sing the song of the steps [degrees]; and woe to those that draw sin, as it were a long rope.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 10.5
… He who was to be scourged by them first scourged them), that He gave us a certain sign, in that He made a scourge of small cords, and with it lashed the unruly, who were making merchandise of God’s temple. For indeed every man twists for himself a rope by his sins: “Woe to them who draw sins as a long rope?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.8
… For this word peccatorum is not from peccata, “sins;” but from peccatores, “sinners.” Therefore when they threaten evils, with which to alarm the righteous, that they may not suffer for the law of God, they, so to speak, entangle them with bands, with a strong and tough cord of their own. For “they draw iniquity like a long rope,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 140.8
… And what have they done? “And have stretched out cords as traps.” What cords? The word is well known in holy Scripture, and elsewhere we find what “cords” signify. For “each one is holden with the cords of his sins,” saith Scripture. And Esaias saith openly, “Woe to them that draw sin like a long rope.”
5:19
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 11
… For inasmuch as they continually disbelieved the prophets, and used to say, “Where is the day of the Lord:” and “let the counsel of the Holy One of Israel come, that we may know it,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 9
… —which the Prophets also said, “Woe unto them that say, Let him make speed, let God hasten his work, that we may see it: and let the counsel of the Holy One of Israel come, that we may know it!” (
5:20
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 49
… And that it was foreknown that these infamous things should be uttered against those who confessed Christ, and that those who slandered Him, and said that it was well to preserve the ancient customs, should be miserable, hear what was briefly said by Isaiah; it is this: “Woe unto them that call sweet bitter, and bitter sweet.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.25.4
4. So unbridled is their madness, that they declare they have in their power all things which are irreligious and impious, and are at liberty to practise them; for they maintain that things are evil or good, simply in virtue of human opinion.
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 24
For when Isaiah hurls denunciation against our very heretics, especially in his “Woe to them that call evil good, and put darkness for light,”
Tertulliano † 220 d.C. Scorpiace 1
… Nor is the draught bitter. If the utterances of the Lord are sweeter than honey and the honeycombs, the juices are from that source. If the promise of God flows with milk and honey, the ingredients which go to make that draught have the smack of this. “But woe to them who turn sweet into bitter, and light into darkness.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.76
… “Woe unto them that join house to house, and lay field to field;” and, “Woe unto them that rise up early in the morning that they may follow strong drink;” and, “Woe unto them that draw their sins after them as with a long rope;” and, “Woe unto them that call evil good, and good evil;”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.67
… he wishes, on the contrary, to transport us from light into darkness, making the darkness light and the light darkness, and exposing himself to the woe well described by the prophet Isaiah in the following manner: “Woe unto them that put darkness for light, and light for darkness.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence of His Flight. (Apologia de Fuga.) 23
… to the words of the Lord, or to their fabrications? Whose conduct ought we to imitate, that of the Saints, or that of those whose example these men have adopted? But since it is likely they cannot determine this question (for, as Esaias said, their minds and their consciences are blinded, and they think ‘bitter to be sweet,’ and ‘light darkness
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Arian Persecution Under Constantine 1
… suffered, all jealousy has ceased, and let us henceforward receive Arius and his fellows;’ adding, in order to frighten their hearers, ‘because the Emperor has commanded it.’ Moreover, they were not ashamed to add, ‘for these men profess orthodox opinions;’ not fearing that which is written, ‘Woe unto them that call bitter sweet, that put darkness for light
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… But Holy Scripture is so far from sanctioning such confusion, that we may clearly hear the voice of prophecy lamenting it. “Woe unto him,” says Isaiah, “that calls darkness light, and light darkness, that calls bitter sweet, and sweet bitter
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 3.18
… Yet you dare, in order to deal a blow at me, to say “I do not accuse, or change, my masters.” If that were true it would in my opinion throw a grave suspicion on your Christian standing. As for myself, you have no right to charge me with condemning my former teachers: but I stand in awe of those words of Isaiah:
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 62
… hold fast that which is good.” Those, however, who are led by some perversity in their dispositions to conceive for him too much fondness or too much aversion seem to me to lie under the curse of the Prophet:—“Woe unto them that call evil good and good evil; that put bitter for sweet and sweet for bitter!”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 84.2
… yet of these the former has mutilated Christ’s incarnate humanity, while the latter is the most open champion of the Arian impiety. “Woe,” says Isaiah, “unto them that call evil good and good evil; that put bitter for sweet and sweet for bitter.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 85.4
… The fact is that I repudiate merely his objectionable dogmas. For I know that one curse hangs over those who call evil good and over those who call good evil, over those who put bitter for sweet, and over those who put sweet for bitter.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 13
… And although this, when stated, seems to be a contradiction, yet the strictness of reasoning leaves us no escape from the conclusion. We must, however, beware of incurring the prophetic condemnation: “Woe unto them that call evil good, and good evil: that put darkness for light, and light for darkness: that put bitter for sweet, and sweet for bitter.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 19
… for the patience of the believer will turn even these to a good use, as when, for example, taking a bad man for a good, he receives injury from him. But one who believes a bad man to be good, and yet suffers no injury, is nothing the worse for being deceived, nor does he fall under the prophetic denunciation: “Woe to those who call evil good!”
5:21
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 4
… Do not, by retiring apart, live a solitary life, as if you were already [fully] justified; but coming together in one place, make common inquiry concerning what tends to your general welfare. For the Scripture saith, “Woe to them who are wise to themselves, and prudent in their own sight!”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 39
… The words are these: ‘He ascended up on high; He led captivity captive; He gave gifts to men.’ Accordingly, we who have received gifts from Christ, who has ascended up on high, prove from the words of prophecy that you, ‘the wise in yourselves, and the men of understanding in your own eyes,’
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.14
… “The Lord hear thee in the day of tribulation.” “Bless, and curse not,” (says your apostle.) But what better teacher of this will you find than Him who created all things, and blessed them? “Mind not high things, but condescend to men of low estate. Be not wise in your own conceits.” For against such a disposition Isaiah pronounces a woe.
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.11
What, moreover, is the high estate of the Almighty in which Eunomius affirms that the Son has no share? Let those, then, who are wise in their own eyes, and prudent in their own sight
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 1
… For to give one’s suffrage for one’s self, and to admit no man to share one’s counsel, is a sign of folly. It is said, “Seest thou a man wise in his own conceit? there is more hope of a fool than of him;” ( Prov. xxvi. 12 .) and, “Woe unto them that are wise in their own eyes, and prudent in their own sight!” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
… they which call thee happy cause thee to err, and destroy the way of thy paths.” Who is the greatest subverter of the people of God—he who, relying on the power of free choice, despises the help of the Creator, and is satisfied with following his own will, or he who dreads to be judged by the details of the Lord’s commandments? To men of this sort, God
5:22
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.76
… “Woe unto them that join house to house, and lay field to field;” and, “Woe unto them that rise up early in the morning that they may follow strong drink;” and, “Woe unto them that draw their sins after them as with a long rope;” and, “Woe unto them that call evil good, and good evil;” and, “Woe unto those of you who are mighty to drink wine;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 22
“Be not wise in your own conceits.” This is, do not think that you can do for yourselves. Because the Scripture saith in another place besides, “Woe to them that are wise in their own eyes, and prudent in their own sight.” (
5:25
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.22
… and they shall declare my glory to the nations.” Also in the same: “And in all these things they are not converted; therefore He shall lift up a standard to the nations which are afar, and He will draw them from the end of the earth.”
5:26
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Smyrnæans: Shorter and Longer Versions 1
… that He was truly born of a virgin, was baptized by John, in order that all righteousness might be fulfilled by Him; and was truly, under Pontius Pilate and Herod the tetrarch, nailed [to the cross] for us in His flesh. Of this fruit we are by His divinely-blessed passion, that He might set up a standard
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.14
… For thus does He say, by Isaiah, concerning those whom He was about to call from the ends of the earth—that is, the Gentiles: “Behold, they shall come swiftly with speed:”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.23
… the Lord shall slay you. But to those who serve me a new name shall be named, which shall be blessed in the earth.” Also in the same place: “Therefore shall He lift up an ensign to the nations which are afar off, and He will draw them from the end of the earth; and, behold, they shall come swiftly with lightness; they shall not hunger nor thirst.”
5:1
1. CANTABO (hebraice אשירה ascira, id est praecinam, praeibo quasi praeceptor et praecentor; ita Forerius) DILECTO MEO CANTICUM PATRUELIS MEI VINEAE SUAE. — Per patruelem, vel, ut Vatablus vertit, patruum, Forerius intelligit avunculum Isaiae, puta Amasiam regem, aut ejus fratrem, qui hoc dicterium saepe in ore habebat, ut, cum vellet significare aliquem in re quapiam oleum et operam perdidisse, diceret: Amicus meus habuit vineam in loco uberi, etc., exspectavit ut faceret uvas, et fecit labruscas, q. d. Isaias: Ego canam dilecto meo hoc canticum de vinea ipsius, quod patruus meus solet canere de amici sui vinea, quodque jam abiit in proverbium. Verum hic sensus frigidior videtur et Judaicus: unde S. Hieronymus et alii passim per patruelem accipiunt Christum. Pro quo nota primo: Hebraice est dod. Idem est «patruelis et dilectus.» Unde Vatablus vertit, canam dilecto meo cantilenam patruo meo vineae ejus; pro dilectus enim hebraice est ידיד jedid; unde Salomon a Deo vocatus fuit Jedidia, id est dilectus Domini, vel amabilis Domino, II Reg. XII, 25. Pro patruelis, vel, ut Vatablus vertit, patruus, est דוד dod. Idem ergo quasi est utrumque hoc nomen, et ab eadem radice descendit. Unde ait Isaias, cap. XL, 6: «Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos agri.» Hinc et Euripides apud Plutarchum ait, eam unum tantum diem durare, et statim exstingui. Nota secundo: More Hebraeo ponitur hic antecedens loco relativi. Christum enim, quem dilectum vocavit, mox vocat patruelem; dicit ergo: «Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei;» pro eo quod nos diceremus: Cantabo dilecto meo canticum ejusdem, scilicet dilecti mei, qui est et patruelis meus. Sensus ergo est, q. d. Lubet canere, imo praecinere meo dilecto, et patrueli, sive cognato, quem unice diligo, puta Christo, carmen ipsiusmet Christi, quod scilicet ipsa cantabit vineae suae, id est populo Judaico, dicens, Matth. XXI: «Homo erat paterfamilias, qui plantavit vineam, et sepem circumdedit ei.» VINEA FACTA EST DILECTO MEO IN CORNU FILIO OLEI. — Nota: Synagoga et Judaea vocatur cornu: primo, quia cornu symbolum est potentiae et roboris, ac consequenter regiae potestatis et magnificentiae, quam Deus dederat Davidi, Salomoni et Judaeis; secundo, quia Judaea in cornu, id est in alto loco, est sita: unde Pagninus pro «in cornu,» vertit, in colle: cornu enim est locus excelsus et montosus; quia cornu acutum est, et altissimam partem animalis, puta caput, obtinet. Ita Vatablus, Arias et Sanchez. Vineae enim plantari debent in monte conversae ad Austrum, clausae vero ad Aquilonem; nam «Bacchus amat colles, Aquilonem et frigora silvae,» etc.; tertio, quia Judaea situs speciem habet cornu, inquit Forerius, sicut Belgii situs speciem habet leonis: unde vocatur leo Belgicus. Unde Syriaca versio habet, vinea fuit dilecto meo in angulo loci, vel regionis; vel ut Arabica, in extremitate terrae. Allegorice, vinea, id est Ecclesia, facta est Christo in cornu filio olei, id est in haereditatem et regnum potens, et fertile aeque ac misericors; utriusque enim symbolum est oleum. Christus enim, qui nobis fuit filius olei, id est summe misericors, voluit et Ecclesiam esse filium, vel potius filiam olei, ut scilicet regimen Ecclesiae esset benignum, olei instar lene et gratiosum, cum Synagogae regnum fuit minax et terribile. Hac de causa paulo ante Christi nativitatem Romae in Transtiberina regione, ex taberna meritoria fontem olei (qui erat instar cornu filii olei) voluit scaturire, qui integrum diem sine intermissione manavit: ut portenderet Christum mox nasciturum, ubi primum in terris pedem posuisset, simul dexterum misericordiae pedem mox ostentaturum, eoque suae clementiae et misericordiae fontem aperturum, ex quo omnia beneficiorum genera in Ecclesiam continenter dimanarent. Hujus fontis testes sunt Eusebius in Chron., Orosius, lib. VI, cap. XIX, et alii. Locus nunc in ecclesiam B. Virginis conversus est, in qua ipsissimus fontis olei locus mihi ostensus est, cui introrsum haec inscripta sunt prisca carmina: Hinc oleum fluxit, cum Christus Virgine luxit; Hic et donatur veniae quodcumque rogatur. Fuit enim olim in eo loco sedes Poenitentiariae. Hence the Chaldean, imitating Symmachus, translates thus: I will now tell my beloved what my dearest one has done for his vineyard. My beloved had a vineyard on a hill, in a fertile place. Notat S. Basilius traditionem esse antiquissimam, quod Adam exclusus paradiso amoenissimo, ut dolorem leniret, occuparit Judaeam omnium terrarum fertilissimam; unde Pentapolis, quae fuit pars ejus, vocatur «Paradisus Dei,» Genes. cap. XIII, vers. 10. Hinc et communis Patrum traditio est, cranium Adae sepultum esse in monte Calvariae ubi Christus crucifixus est, indeque nomen Calvariae accepisse. Allegorice S. Basilius: Judaea, inquit, habet cornu, id est contra inimicos arma tutelaria, puta crucem Christi; hinc ait Habacuc, cap. III, 4: «Cornua in manibus ejus.» Nota secundo: Hoc cornu vocatur filius olei, id est oleatum, olei ferax, oleo abundans et plenum: sic dicitur filius iniquitatis, id est iniquitate plenus, iniquissimus. Vel potius filius olei, id est pinguis, hoc est, fertilis ac si natus esset ex oleo. Unde Septuaginta et Chaldaeus vertunt, in cornu in loco pingui, q. d. Vinea haec plantata est in loco sublimi, in monte non sterili, sed fertili, cujus gleba felix est et uber, ac copiosum dans proventum. Rursum cornu significat robur: oleum, abundantiam, q. d. Ego Deus Israelem et Judaeam evexi ad potens et forte regnum, simul et pingue: fluit enim melle et lacte; ut videatur esse Amaltheae cornu. Ita S. Hieronymus. Unde Symmachus vertit, in cornu in medio olivarum; Arabica et Syriaca, vinea culta et pinguis. Aliqui ergo putant Judaeam vocari filium olei, ob olivarum copiam, ut dixi. R. Joseph putat eam ita vocari ob regem et sacerdotem, qui erant in ea, et oleo ungebantur. Unde Zach. IV, dicitur: «Isti sunt duo filii olei, qui assistunt Dominatori universae terrae,» ubi per filios olei intelligitur princeps et sacerdos, hoc est Zorobabel, et Jesus filius Josedec. Rursum H. Pintus censet Jerusalem vocari montem pinguem et oleatum, quia ibi Christus docuit, et inde exivit Evangelium, quo impinguatus est mundus, qui antea aridus et macilentus erat. Secundo, Sanchez: Oleum, inquit, quia mollit, lenit, fovet, et titillat sensus, capitur pro deliciis, indulgentia et blandimentis, Psalm. CXL, 5; Proverb. V, 3, q. d. Populus Judaicus Deo, et per Deum fuit fortis instar cornu, simulque fuit ei filius olei, id est filius dilectionis et deliciarum, cui scilicet Deus prolixam liberalitatem suam ostendit, nec solum necessaria ad victum et vitam, sed oblectamenta ac delicias effudit. Mystice, H. Pintus: Judaea, ait, vocatur filius olei; quia sicut oleum in lampade est materia ignis et splendoris, sic Hebraei multis gentibus clarum notitiae Dei lumen praebuerunt.
5:2
2. SEPIVIT EAM, ET LAPIDES ELEGIT EX ILLA, etc. — Solent enim ex solo lapidoso lapides colligi et auferri, ut in eo vites serantur. Hac parabola pene ad verbum usus est Christus, Matth. XXI, uti praedixit Isaias, vers. 1. Tam Isaias, uti ipse explicat, vers. 7, quam Christus per vineam intelligunt Ecclesiam, sive Synagogam, uti et Psaltes, Psalm. LXXIX, 9: «Vineam, inquit, de Aegypto transtulisti; ejecisti Gentes» ex Chananaea, ibique «plantasti eam.» Sepes, torcular, turris, elapidatio, etc., significant in genere, Deum Ecclesiam per omnia excoluisse, eique de omnibus necessariis providisse. Particulatim tamen et distincte sepes primo, fuit murus Hierosolymae, ait S. Hieronymus; secundo, et aptius, sepes fuit lex et praecepta, quae quasi seps data sunt populo, ut eum munirent, et in officio ac pietate continerent. Ita Auctor Imperfecti, Theophylactus et Euthymius in Matth. XXI, et Irenaeus, lib. IV, cap. LXX. Rursum tertio, sepes fuit custodia Dei et Angelorum, aiunt S. Ambrosius, Hieronymus et Origenes, qui homil. 19 in Joan, sic ait: «Custodia Dei fuit sepes vineae, turris templum, torcular locus libationum.» Hoc est quod ait Zachar. cap. II: «Absque muro habitatur Jerusalem,» id est Synagoga et Ecclesia; nam «ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu.» Sic dicitur Isaia XXVI, 1: «Urbs fortitudinis nostrae Sion, salvator ponetur in ea murus et antemurale.» Rursum Psal. XXXIII, 8: «Immittet (hebraice חנה chone, id est castrametabitur) Angelus Domini in circuitu timentium eum: et eripiet eos.» Denique Zach. IX: «Circumdabo, ait, domum meam ex his qui militant mihi euntes et revertentes:» ubi hebraice est חניתי chaniti, id est «castrametabor domui meae ex milite transcunte,» scilicet per Angelos. Quarto, H. Pintus per sepem accipit viros sanctos, qui populo pro muro sunt apud Deum, quibus ablatis conculcatur populus, uti exceunte Lot, Sodoma conflagravit; Hebraeis excuntibus Aegyptus periit. «Torcular» autem est altare, quo victimarum sanguis exprimebatur, inquiunt Origenes, S. Hieronymus, Beda, Euthymius, Theophylactus in Matth. XXI. Mystice, torcular est crux Christi, cujus prelo premuntur martyres, virgines, omnesque Christi sequaces: indeque vinum gaudii exprimitur. Quocirca tertio, aptius per turrim accipias doctores et pastores speculatoresque populi, aut templum Hierosolymitanum, Deique cultum et religionem, uti explicant Chaldaeus hic, Origenes, S. Hieronymus, Beda, Euthymius, Theophylactus supra: ex templo enim quasi turri et arce Deus auxilio erat et perfugio laboranti populo. «Lapides» quos abstulit ex vinea sunt idola, peccata: omniaque divini cultus ac religionis impedimenta. «Turris,» primo, accipi potest regia dignitas; secundo, sacra Scriptura, ait H. Pintus: ad eam enim quasi ad turrim et arcem in nostris tentationibus et periculis confugere debemus, et sicut ex turri conspicimus longinqua, ita ex lege et Prophetis prospiciebant Christum post tot saecula venturum. Nota: In vinetis solent erigi turres, tum ut ad eas se recipiant vinitores, tum ut uvae et vinearum instrumenta ibi tuto asserventur, tum maxime ad excubias, ut scilicet in iis quasi speculis excubent custodes, et circumquaque prospiciant ne qui fures vel bestiae vineam invadant et populentur. Tales turres vidi in locis vitiferis, ut juxta Romam et in Germania, praesertim juxta Herbipolim: ibi enim vineta abundant; adeo ut viri graves, imo principes, ibidem mihi asseverarint, in urbe Herbipolensi plus esse vini quam aquae. Unde ibidem spectavi ingentia vini dolia, quorum quodque plusquam centum vini vasa, sive amas continebat, habebatque ostia, per quae vinitores in dolia (perinde ut Diogenes in suum) ingrediebantur ad ea concinnanda et expurganda. ET PLANTAVIT EAM ELECTAM. — Pro electam hebraice est שורק sorec: quod Hebraei dicunt esse genus vitis optimae, quae nullos, id est paucos et exiguos, habet acinos: forte dicta est sorec, a Sorec regione, generosis vitibus abundante; ubi Samson vidit et adamavit Dalilam, Judic. XVI, 4. Ita Sanchez. Talis optima Dei vinea fuit Synagoga tempore Patriarcharum, Abrahae, Isaac, Jacob, qui sanctissimi fuerunt, uvasque et fructus sanctorum operum Deo reddiderunt. FECIT LABRUSCAS. — Nota labrusca hic ponitur pro fructu labruscae; est enim labrusca vitis agrestis, cujus flos, teste Dioscoro, lib. V, cap. V, oenanthe, q. d. vini vel vitis flos vocatur: est ergo labrusca uva immatura, acerba et vilis. Unde Septuaginta pro labruscas vertunt, spinas; Symmachus, ἀτελῆ, id est imperfectas, id est immaturas. Est enim, ait Plinius, lib. XVI, cap. XXVII, agrestis vitis, quam ipse insanam vocat, quae trifero proventu, sed evanido luxuriat: nam in ea eodem tempore alia maturescunt, alia turgent, alia florent; sed nihil maturum est et utile: ostentant enim fructum potius quam porrigunt. Hebraice est באושים beuscim, id est foetentes: unde Aquila vertit, σαπρίας, id est putres; nam, ut ex Varrone tradit Casius Dionysius: «Sunt quaedam vites, quae fructum recens productum putrefaciunt, priusquam racemi connutriantur et maturescant.» Jam sensus est, q. d. Dilectus meus, puta Deus Pater, ejusque Filius et haeres Jesus Christus, exspectavit ex vinea ita a se culta uvas suaves et stomacho suo gratas et jucundas; sed ecce invenit insuaves et amaras, quae molestiam ei movet et nauseam: nimirum a populo Judaico exspectabat laetum et dulce vinum virtutum, fidei et bonorum operum: at ille omphacium et acetum infidelitatis, injustitiae (uti ait vers. 7), superbiae, libidinis, etc., reddidit ei, ipsumque acetum pro vino vere in cruce Christo Domino propinavit: eo enim sigillatim respicere aciem Prophetae docet S. Chrysostomus, homil. 2 De Cruce et latrone; et passim Patres haec referunt ad Passionem Christi. Tropologice, foetentes uvas parit qui a fide et pietate, quam praestare Deo debuit, ad insanias falsas et stultas cogitationes animum et studium convertit, ait Sanchez, de quo Eccles. XI, 32: «Sicut eructant praecordia foetentium, etc., sic et cor superborum.» Rursum luxuriantes, sed imperfectae et immaturae uvae sunt Religiosi, aliique qui magno fervore viam virtutis inchoant; sed mox interescunt, nec coepta perficiunt. Item qui ex levitate et inconstantia nunc hoc vitae, virtutis et studii genus, nunc illud amplectuntur, dumque omnia tentant ab omnibus excidunt, et, ut ait Sanchez, in illo non tam labore, quam multiplici ludo nihil maturum proferunt, quod Dominus carpat et capiat: nihil enim ita progressum in via spirituali impedit, atque haec inconstantia; et crebra mutatio consiliorum et studiorum.
5:3
3. Nunc ergo, etc., viri Juda, judicate. — Deus hic ex humanitate permittit se judicio populi, ut ipse Deum in causa tam evidenti justificare, et seipsum suo testimonio et gladio jugulare cogatur. 4. QUID EST QUOD DEBUI ULTRA FACERE, etc., AN QUOD EXSPECTAVI? — Est gravis exprobratio, q. d. Ecquod vinitoris officium omisi? quid in vinea colenda neglexi? quid ei facere debui quod non feci? Anne in hoc peccavi quod exspectavi uvas? haeccine est culpa, hoc peccatum meum, scilicet longa exspectatio fructuum, et nimia mea longanimitas? haeccine ex uvis fecit labruscas? longa mora et tempus maturat uvas: meane ergo sola mora fecit immaturas? Ita Deus. E contrario homo vere dicere potest, et debet: «Quid debui facere Domino meo quod fecerim? quis ego, qualis ego, quid non mali ego?» ait S. Augustinus; homo enim sanctus se servum Deo inutilem reputare debet. Simili modo queritur Deus per Jeremiam, cap. II, vers. 21: «Ego plantavi te vineam electam, omne semen verum: quomodo ergo conversa es in pravum, vinea aliena?» Nota: In Hebraeo est elegans paronomasia: exspectavi משפט mispat, id est judicium; et ecce משפח mispach, id est iniquitas: exspectavi צדקה tsedaka, id est justitiam, et ecce צעקה tseaka, id est clamor, q. d. Exspectavi aequitatem, et ecce iniquitas; justitiam, et ecce injustitia: exspectavi justitiae dispensationem, et ecce dissipatio.
5:4
8. VAE QUI CONJUNGITIS DOMUM AD DOMUM, etc., USQUE AD TERMINUM LOCI! — usque ad finem loci, puta agri vel urbis, q. d. Vae avaris vobis, qui omnia per fas et nefas vultis occupare, qui agros agris, domos domibus copulatis, donec totum possideatis urbis aut regionis spatium, quod vestrae cupiditati vel ambitioni praefinistis! Hic particulatim explicat acerbitatem harum labruscarum, scilicet iniquitatis et clamoris; unde hoc versu Judaeorum, maxime opulentorum et potentiorum, taxat fastum et avaritiam; versu vero 11, eorumdem ebrietatem; vers. 18, eorum obstinationem perstringit.
5:5
5. Auferam sepem ejus, — q. d. Nudabo populum Judaicum lege aeque ac protectione mea, et Angelorum custodia, ut vastetur a Romanis, eaque transferam ad Gentes. Unde Josephus, lib. VII Belli, cap. XII, ait paulo ante excidium Hierosolymae, portam templi gravissimam sponte reseratam fuisse, et vocem auditam (Angelorum) in templo: «Migremus hinc.» Tale est et illud Angelorum aut militum, Jerem. LI, 9: «Curavimus Babylonem, et non est sanata: derelinquamus eam.»
5:6
6. NON PUTABITUR, ET NON FODIETUR. — Solet enim vinea luxurians putari et secari, item fodi, sive ablaqueari, hoc est, effodi terra quae ad radices ejus erat, ut illae aerem, coelestemque humorem sugant; quod ad fertilitatem vitium et arborum necessarium esse docent omnes rei rusticae periti. Unde S. Ambrosius, lib. III Hexam. cap. XII: «Circumfodit, ait, vineam, quando eam exoneravit terrenarum mole curarum.» Rursum solet fodi terra viti vicina, sicut foditur ager, ut semen ex terra effossa et subruta majorem et meliorem succum trahat. Unde Forerius vertit, non sarculabitur, vel non coacervabitur: nam עדר adar in passiva conjugatione est congeri, cogi et congregari in unum, verbi gratia, cumulum, ut fit circa vites, ad quas terra sarculo contrahitur; sicut etiam fit arando in sulcis agrorum. Perpetuam enim eamque variam et continuam culturam requirit vinea: unde merito dicunt Itali: «Vinea est timea.» Sensus est, q. d. Deus deseret hanc suam vineam, non resecabit, nec compescet luxuriantem populi sui malitiam: rursum cor eorum non suffodiet, non tanget, non compunget, non excolet; sed sinet illud vepribus et spinis peccatorum oppleri, abscondi et suffocari. Ingens haec est poena, cum peccator a Deo derelinquitur, et impune sinitur sequi suas libidines ac volutari in concupiscentiis. Nam, ut ait S. Gregorius, hom. 12 in Ezech.: «Qui a Deo avertitur, et prosperatur, tanto perditioni fit proximus, quanto a zelo disciplinae invenitur alienus.» Tropologice, anima putanda et excolenda est tam praeceptis Dei, quam adversitatibus, ait S. Basilius hic. NUBIBUS MANDABO NE PLUANT. — Pluvia, quae vineae a Deo rejectae, id est Synagogae, negatur, est coelestis doctrina: unde ab eadem radice apud Hebraeos utraque vox deducitur. Nam ab אנה, id est emisit, demisit, profecit, deducitur מורה more, id est doctor suam emittens doctrinam; et יורה iore, id est pluvia coelo demissa; et תורה thora, id est lex, sive doctrina in aures et animum discipuli a doctore immissa. Unde Apostoli virique Apostolici vocantur nubes: quia per hos Deus coelestem hunc imbrem in Ecclesiam depluit, Isaiae LX, 8: «Qui sunt isti, qui ut nubes volant?» et Joel. II, 23: «Quia dedit vobis doctorem justitiae, et descendere faciet ad vos imbrem, matutinum et serotinum.» Ita S. Hieronymus. Sensus ergo est, q. d. Ego Deus vetabo Apostolis eorumque asseclis, ne Judaeos rigent imbre sanctae doctrinae et Evangelii, sed eo Gentes perfundant. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et ipse Basilius.
5:7
7. VINEA DOMINI EXERCITUUM DOMUS ISRAEL EST. — Hic explicat canticum et parabolam vineae, q. d. Vinea haec est populus Israel. ET VIR JUDA, GERMEN EJUS DELECTABILE. — Septuaginta, germen ejus dilectum; Chaldaeus, plantatio laetitiae ejus; alii, germen ejus deliciosum, q. d. Tribus Juda (sub qua et Benjamin, quae Judae adhaesit in schismate Jeroboam, intellige), in hac totius Israelis vinea est germen, sive vitis, quae Deo unice placuit, eique fuit in deliciis. To enim ejus refert, non vineam, sed Dominum exercituum, qui praecessit. Causa fuit, quia Juda retinuit Dei fidem, cultum et templum; et quia ex Juda nasciturus erat Christus, qui est desiderium collium aeternorum. EXSPECTAVI UT FACERET JUDICIUM, ET ECCE INIQUITAS; ET JUSTITIAM, ET ECCE CLAMOR. — q. d. Ex hac vinea ita a me elaborata exspectavi uvas, scilicet judicium et justitiam; sed illa dedit labruscas, scilicet iniquitatem et clamorem. Judicium vocat justitiam, sive id quod justum est: noster tamen Prado haec distinguit: Judicium, inquit, significat potestatem judiciariam, quatenus reos punit: justitia significat eamdem, quatenus insontes absolvit et vindicat, q. d. Exspectabam a Judaeis judicium; «et ecce iniquitas,» quia absolvunt reos: et justitiam, «et ecce clamor,» quia damnant innoxios, qui proinde clamant et ejulant propter hanc injuriam. Verum per clamorem, utpote justitiae oppositum, aptius intelligas clamorem ipsorum injustorum, iratorum et violentorum, qualis solet esse latronum, dum vi et clamosis minis ac vocibus viatores percellunt, ut spolient, vel obtruncent. Rursum hac voce respicit proprie Isaias ad clamorem Judaeorum contra Christum: «Crucifige, crucifige.» Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Simili modo ait Jeremias, cap. XII, vers. 8: «Facta est mihi haereditas mea, quasi leo in sylva: dedit contra me vocem (clamorem), ideo odivi eam.» Aliter Sanchez: Clamor, inquit, est omne peccatum, quod clamat in auribus Dei, eumque excitat, ut evigilet ad vindictam; ac praesertim quatuor illa enormia, quae proinde vocantur peccata in coelum clamantia, scilicet primo, oppressio pauperum, viduarum et pupillorum; secundo, homicidium et parricidium voluntarium; tertio, merces operariorum defraudata; quarto, peccatum Sodomiticum.
5:8
Hic ergo ambitionem et cupiditatem redarguit, quasi injuriae et violentiae principium, quae ut supra alios emineat, alios expoliat, et ex aliorum praeda suam pompam et statum sustentat: uti fecit Nero, qui totam Romam suis deliciis aut ambitioni servire fecit, inquit Martialis. Cupiditas enim insatiabilis est, ideoque omnium malorum mater est et origo, teste Apostolo: ac proinde tam Christus, quam Isaias vae aeternae damnationis divitibus et cupidis intentat: haec ergo prima est labrusca. NUMQUID HABITABITIS VOS SOLI IN MEDIO TERRAE? — q. d. Tanta vestra est cupiditas, ut videamini velle soli occupare, imo habitare totam terram, esseque reges mundi universi. To enim in medio terrae, idem est quod in tota terra, ut tota terra sit quasi una domus vestra, in cujus medio vos resideatis, sicut rex residet in medio regni, circumquaque imperans et dominans. Ita Nero Romae tam vastum aedificavit palatium (adhuc hodie ejus muros et macerias ingentes videmus), ut magnam urbis partem occuparet; unde in eum et eam luserunt hoc carmine: Roma domus fiet: Veios migrate, Quirites, Si non et Veios occupet ista domus. Quid facis, o infelix avare? Nonne tres cubiti terrae solum te exspectant? nonne parvus lapis ad tuum miserum corpus tegendum satis est? cur ergo tot fundos et opes tam ardenter quaeris, et impedimenta aeternae beatitudinis concupiscis et accumulas? Vere dixit Poeta: «Unus Pellaeo juveni (Alexandro Magno) non sufficit orbis: sarcophago contentus erit.» Nimirum «heri totus mundus non capiebat Alexandrum: hodie defunctum terra sex pedum capiet et sepeliet.» S. Bernardus, epist. 51 ad Henricum, Senonensem Archiepiscopum, hanc Isaiae sententiam intorquet in avaros Ecclesiasticos, qui beneficia et dignitates accumulant: «O, inquit, infinita semper ambitio, et insatiabilis avaritia! Cum factus quis fuerit in quacumque Ecclesia Decanus, Praepositus, Archidiaconus, etc., non contentus uno in una, plures sibi, imo quotquot valet, conquirere honores satagit tam in una quam in pluribus. Sed numquid sic satiabitur? Factus Episcopus, Archiepiscopus esse desiderat. Quo forte adepto, rursum nescio quid altius somnians, laboriosis itineribus et sumptuosis familiaritatibus Romanum statuit frequentare palatium. Vae qui conjungitis domum ad domum!» etc. Praeclare S. Ambrosius, lib. De Naboth et Achab, cap. I, tom. I: «Quousque, ait, divites, extenditis insanas cupiditates vestras? Numquid soli habitabitis super terram? Cur ejicitis consortem naturae, et vindicatis possessionem? In commune omnibus divitibus atque pauperibus terra fundata est, cur vobis jus proprium soli, divites, arrogatis? Nescit natura divites, quae omnes pauperes generat. Nudos fudit in lucem, egentes cibo, amictu, poculo: nudos recipit terra quos edidit, nescit fines possessionum sepulcro includere. Cespes angustus aeque pauperi abundat et diviti; et terra quae viventis non cepit affectum, totum jam divitem capit.» Et cap. III: «Avis avibus se associat, pecus pecori adjungitur, piscis piscibus: nec damnum ducunt, sed commercium vivendi, cum plurimum comitatum capessunt, et quoddam munimentum solatio frequentioris societatis affectant. Solus tu, homo, consortem excludis: includis feras, struis habitacula bestiarum, destruis hominum.» Et cap. VI: «Ditem dicunt Gentiles inferorum praesulam, arbitrum mortis. Ditem appellant et divitem, quod nisi mortem dives inferre non noverit, cui regnum de mortuis, cui sedes inferi sunt. Quid est enim dives, nisi quidam inexplebilis gurges divitiarum? inexplebilis auri fames? quo plus hauserit, plus inardescit.» Et cap. XII: «Pauperiorem enim se judicat omnis abundans, quia sibi deesse arbitratur quidquid ab aliis possidetur. Toto mundo eget, cujus non capit mundus cupiditates; ejus autem qui fidelis est, totus mundus divitiarum est.» Quin et Gentilis Seneca, epist. 90: Olim, inquit, juxta Virgilium, I Georgic.: Nulli subigebant arva coloni, Nec signare quidem, aut partiri limite campum Fas erat: in medium quaerebant, ipsaque tellus Omnia liberius, nullo poscente, ferebat. At nunc, ait, «irrupit in res optime positas avaritia; et dum seducere aliquid cupit, atque in suum vertere, omnia fecit aliena; et in angustum res redacta, paupertatem intulit, et multa concupiscendo omnia amisit. Licet agros agris adjicias, nulla nos finium propagatio eo reducet, unde discessimus: multum habebimus, universum habebamus.»
5:9
9. In auribus meis sunt haec, — q. d. Audio clamosas vestras lites, fraudes, rapinas, oppressiones pauperum, eorumque vicissim lamenta et clamores; nec surdas, sed patulas eis aures praebeo; ut vindictam meam excitent, eaque in vos furibunda prosiliat. NISI DOMUS MULTAE DESERTAE FUERINT. — «NISI» apud Hebraeos est vox juramenti exsecratorii, in quo per aposiopesin subaudire oportet: «Alias non habear Deus aut verax;» sicut Latini dicunt: «Dispeream nisi hoc fecero;» sed Hebraei ad euphemismum, quasi boni ominis causa, subticent illam imprecationem, quae tanta est tamque horrenda, ut ne jurans quidem ex reverentia divinae Majestatis eam exprimere audeat, q. d. Juro per deitatem et veracitatem meam, quod domos et agros vestros, quos tam cupide et avare sine mensura et termino accumulastis, exscindam, redigamque in solitudinem et sterilitatem, ita ut ex decem vinearum jugeribus tam paucas colligatis uvas, ut ex iis unam tantum vini lagenam exprimere possitis, et ex copiosa triginta modiorum semente vix tres modios, id est decimam sementis partem, in messe colligatis: haec est congrua avaritiae merces, scilicet sterilitas et paupertas, quam Judaeis obvenisse non est dubium, praesertim in bellis, obsidione et excidio per Romanos. Moraliter, disce hic quam vanae et perniciosae sint divitiae et possessiones, si quis avare eas coacervet, in iisque spem et cor suum defigat. Id ipsum veteres docent. Primo, David, Psalm. XLVIII, a vers. 7 usque ad ultimum: «Ne timueris, inquit, cum dives factus fuerit homo; quoniam cum interierit, non sumet omnia: neque descendet cum eo gloria ejus;» et Psalm. LXI, 10 et 11: «Verumtamen vani filii hominum, mendaces filii hominum in stateris: ut decipiant ipsi de vanitate in idipsum. Nolite sperare in iniquitate, et rapinas nolite concupiscere; divitiae si affluant, nolite cor apponere.» Secundo, Salomon Eccli. V, 9, 10, 14: «Qui amat divitias, fructum non capiet ex eis; et hoc ergo vanitas. Ubi multae sunt opes, multi et qui comedunt eas. Et quid prodest possessori, nisi quod cernit divitias oculis suis. Sicut egressus est nudus de utero matris suae, sic revertetur, et nihil auferet secum de labore suo;» et Sapient. V: «Quid nobis profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra,» etc. Tertio, Christus, Matth. cap. VI, vers. 19 et seq.: «Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur; et ubi fures effodiunt, et furantur. Thesaurizate autem vobis thesauros in coelo, etc. Non potestis Deo servire et mammonae.» Idem, Matth. XIX, 24: «Facilius, ait, est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum.» Vide et historiam de divite epulone, Luca XVI. Quarto, S. Paulus, I Timoth. VI, 6 et seq.: «Est quaestus magnus, pietas cum sufficientia. Nihil enim intulimus in hunc mundum: haud dubium quod nec auferre quid possumus. Habentes autem alimenta et quibus tegamur, his contenti simus. Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, etc. Radix enim omnium malorum est cupiditas;» et vers. 17: «Divitibus hujus saeculi praecipe non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo,» etc. Quinto, S. Jacobus, cap. I, vers. 9: «Glorietur, ait, frater humilis in exaltatione sua; dives autem in humilitate sua, quoniam sicut flos foeni transibit,» etc.; et cap. V, vers. 1: «Agite nunc, divites, plorate ululantes in miseriis vestris, quae advenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae sunt, et vestimenta vestra a tineis comesta sunt. Thesaurizastis vobis iram in novissimis diebus,» etc. Sexto, S. Cyprianus, De Disciplina et habitu virginum: «Sciant, inquit, primo, divitem esse, quae Deo dives est. Terrena, et in saeculo accepta, et hic cum saeculo remansura tam contemni debent, quam mundus ipse contemnitur, cujus pompis et deliciis jam tunc renuntiavimus, cum meliore transgressu ad Deum venimus.» Et infra: «Divitem te sentiant pauperes, patrimonium tuum Deo foenera, Christum ciba, possessiones tibi coelestes compara. Tentatio est patrimonium grande, nisi ad bonos usus impendatur: quo enim quisque est locupletior, magis redimere debet quam augere delicta.» Idem alibi: «Cur, inquit, de crastino cogitamus, et quaerimus in saeculo diu vivere, qui petimus regnum Dei velociter advenire?» Septimo, S. Basilius, serm. De Divitiis: «Fluxa, ait, divitiarum natura, torrente celerius possidentes praetermeat; et alias alium praeterlabi solet: dispensator tantum earum es.» Octavo, S. Nazianzenus, orat. 16, divitias impiorum vocat calamitatis arrhabonem, vitiorum magistras, idola, perditionis instrumenta: harum cupiditatem vocat rem foedissimam et exitialem. Idem: «Utinam, ait, pereant divitiae, nisi pauperibus subveniant! quid enim opus est multa reponere latronibus, et furibus, et mutationibus temporum, quae ea in alios transferant?» Nono, S. Chrysostomus apud Antonium in Melissa, serm. 131 De Divitibus: «Pauper, ait, non tam necessaria desiderat, quam dives superflua: nec rursum tantam vim aut facultatem habet pauper ad exercendam improbitatem, quantum dives; periculosa divitum vita est, et intractabilis mutatio: nihil ex iis habent nisi juges curas, sollicitudines, iras, perturbationes; neque enim dives multos implet ventres, pauper vero unum solum; sed unum hic et ille: verum hic sine metu et anxietate; ille tremens, et timens adversitates.» Scripsit S. Chrysostomus homilias de avaritia, beneficentia, charitate, dilectione, divitiis, eleemosyna, misericordia; ex quibus haec collige axiomata: «Divitiae non sunt peccatum, sed peccatum est eas non distribuere pauperibus, et eis male uti. Non sunt monumentum gloriae, sed avaritiae; sunt gravia vincula, et saevi tyranni male utentibus; immanes item belluae, corruptionis adjutrices, hostes continentiae, inimicae temperantiae, occultae praedatrices virtutum, similes feris et servis fugitivis; bonos mores nunquam fecerunt; reconditae sunt belluis reclusis similes; occultant viperas et scorpios; multos habent fluctus et perturbationes; sunt abundantibus opprobrium; non sunt cum eo qui habet illas; suffocant mentem; suis dominis sunt periculosae et lethales; dum includuntur, acrius rugiunt quam leones, ac omnia perturbant; reddunt homines insanos, conjiciunt in tentationes, contumelias verborum in Deum pariunt; sunt omnis absurditatis parentes, sunt instabiles, fugaces, fallaces, homicidae, probrosae. Divitiae non sunt bonum, sed voluntas nostra; sunt ferae; si contineamur, fugiunt; si spargantur, manent: sparge igitur, ut maneant; ne occultes et defodias, ne fugiant. Tum demum nostrae sunt, cum dantur pauperibus. Eae sunt bonae, cui peccatum non est conjunctum. Divitias qui male expendent, avaris sunt pejores. Divitiae maximae sunt non egere divitiis. Cupiditas divitiarum est omnium vitiorum arx et metropolis; opera bona facere non sinit; est tyrannus per totum terrarum orbem diffusus; est soboles Satanae; qui eas congregat, cum peccato spem suam ponit in terra; inflant, et nocendi virtutem praestant. Divitiae inferorum tormenta suscipiunt; non sunt filiis relinquendae, ut relinquant ipsi virtutem; in divitiis defuncti sunt deflendi, quia nullam ex divitiis sibi comparaverunt consolationem.» Decimo, S. Augustinus, serm. 13 De Verbis Domini: «Quales, ait, sunt divitiae, propter quas times servum tuum ne te occidat, auferat, et fugiat? si verae divitiae essent, securitatem tibi praestarent; illae ergo verae divitiae sunt quas cum habemus, perdere non possumus.» Et serm. 33: «Amor, inquit, temporalium est viscus spiritualium poenarum.» Idem, lib. I De Civit. cap. X: «Paulinus, inquit, Nolae Episcopus ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus, cum a Barbaris teneretur, precabatur: Domine, non excrucier propter aurum et argentum; ubi enim sunt omnia mea tu scis.» Undecimo, S. Ambrosius, lib. VIII in Lucam: «Divitiae, inquit, uti impedimenta sunt improbis, ita bonis sunt adjumenta virtutum.» Idem, tract. De Nabuchodonosore: «Nescit natura divites, quae omnes pauperes generat, et nudos fundit in lucem... nudosque recipit sepulcro.» Idem in Hexam.: «Nulla, ait, est distinctio inter cadavera mortuorum, nisi quia gravius foetent corpora divitum distenta luxuria.» Duodecimo, S. Hieronymus, epist. 69: «Omnis, ait, dives aut iniquus est, aut iniqui haeres.» Idem in Matth. VI: «Qui divitiarum servus est, eas custodit ut servus; qui autem servitutis jugum discusserit, distribuit eas ut dominus.» Idem ad Paulinum: «Crates, inquit, Thebanus ditissimus, cum ad philosophandum Athenas pergeret, magnum auri pondus abjecit, neque putavit se posse et virtutem et divitias simul possidere: nos reffarcinati auro Christum pauperem sequimur,» etc. Sic et Diogenes. «Nobilitas, ait, gloria, divitiae, malitiae sunt velamenta.» Decimo tertio, S. Gregorius, homil. 15 in Luc. cap. VIII: «Solae, ait, divitiae verae sunt, quae nos divites virtutibus efficiunt. Si ergo, fratres, divites esse cupitis, veras divitias amate: si culmen veri honoris quaeritis, ad coeleste regnum tendite: si gloriam dignitatum diligitis, in illa superna Angelorum curia adscribi festinate.» Idem, lib. XVIII Moral. cap. IX: «Dives, ait, cum dormierit, nihil secum auferet; res suas, cum moritur, secum effert, qui eas petenti contulit; nam terrena omnia, quae servando amittimus, largiendo servamus; patrimoniumque nostrum retentum perditur, manet erogatum; diu enim cum rebus nostris durare non possumus: quia nos aut illas deserimus, aut illae nos viventes quasi deserunt pereundo. Agendum est ergo nobis, ut res absolute perituras in non pereuntem cogamus transire mercedem.» Vide sequentia, ubi divitias somno comparat, post quem divites superbi a diabolo impellentur in incendia tormentorum. Decimo quarto, S. Bernardus, De Convers. ad Clericos, cap. XII: «Divitiarum, inquit, amor insatiabilis longiore amplius desiderio torquet animum, quam refrigerat usu suo, utpote quarum acquisitio laboris, possessio vero timoris, amissio plena doloris invenitur.» Quid ergo concupiscitis ea, quae amata inquinant, possessa onerant, amissa cruciant? Et cap. XIV: «Stulte, hac nocte repetent animam tuam a te; et quae parasti, cujus erunt?» Idem, serm. 4 De Adventu: «Filii Adam, genus avarum, quid vobis cum terrenis divitiis, quae nec verae, nec vestrae sunt? aurum et argentum vere est terra rubea et alba, quam solus error hominum facit, aut magis reputat pretiosam. Denique si vestra sunt, tollite ea vobiscum.» Et lib. De Consideratione: «Aurum, argentum, etc., nec bona sunt, nec mala: usus horum bonus, abusus malus, sollicitudo pejor, quaestus turpior.» Denique sapientissimus mortalium rex Salomon hoc Deo votum nuncupat: «Mendicitatem et divitias ne dederis mihi; tribue tantum victui meo necessaria.» Causamque subdit: «Ne forte satiatus illiciar ad negandum, et dicam: Quis est Dominus? aut egestate compulsus furer, et perjurem nomen Dei mei,» Proverb. XXX, 8. Fuerant Sigismundo Caesari ex Hungaria allata quadraginta millia aureorum, quae ubi nocte adventante in quos converteret usus, sollicite cogitaret, per cubicularios ocius consiliarios omnes ac militum duces ad se vocat: «Ecce, ait, crudelissimi hi hostes ac carnifices (nummos ostendens) somnum mihi eripuerunt; accipite et inter vos dividite, ut mihi tranquille dormire liceat.» Distributa itaque pecunia inter eos, cum exirent viri a consiliis, dixit: «Recedit jam a me tortor ille, qui me flagellavit; securius jam quiescam.» Refert hoc Aeneas Sylvius, lib. IV Comment. in Alfonsum. Poeta Anacreon cum a rege quinque auri talenta accepisset, noctu dormire non potuit, anceps enim cogitatio et cura eum discruciabant, qua in re illa impenderet, et ne fures illa surriperent: quare orto mane redit ad regem, aurumque reddit, dicens, «malle se esse pauperem cum quiete, quam opulentum cum inquietudine.»
5:11
11. VAE QUI CONSURGITIS MANE AD EBRIETATEM SECTANDAM. — Secunda est haec vineae, id est Judaeorum, labrusca, scilicet ebrietas, eaque intempestiva, puta matutina. Nam, ut ait Apostolus, I Thessal. V: «Qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt.» UT VINO AESTUETIS. — Septuaginta vertunt, vinum enim succendet vel comburet eos, scilicet tum spirituum et vaporum, tum affectuum flammis et incendio. Nam uti hunc locum explicat S. Basilius, homil. De Ebrietate: «Vini fervor corpori infusus, incendium fit ignitorum inimici vinculorum; rationem enim ac mentem deprimit, voluptates et caeteros animi affectus malos, velut apum examen excitat. Quis currus equorum indomitorum ita praeceps fertur dominum suum excutiens? Quod navigium ita gubernatore destitutum, ita fluctibus exagitatum et concussum, quod non sit securius ebrio?» Et inferius: «Ebrietas est daemon voluntarius, ex voluptate animabus inductus, malitiæ mater, virtutis inimica.» De ebrietate plura dicam Daniel. cap. V, 2. Insuper vide de ea S. Chrysostomum, hom. 71 ad Popul., et S. Ambrosium, lib. De Elia et Jejunio, cap. XV. Hinc Graeci Poetae vinum vocarunt «Bacchum ignigenam,» tum quia juxta Vesuvium et Aetnam montes incendiis notissimos, praestans et ardens, quasique ignitum nascitur vinum; tum quia ignes rixarum, libidinum et scelerum omnium suscitat, ut quasi ignitum et ex igne natum videatur. Alexander Magnus vinositate omnes suas virtutes obscuravit: ea enim accensus amicos occidit. Quod si Androciden sapientem audisset, regum fuisset maximus. Scribebat enim ipse ad Alexandrum: «Vinum potature, rex, memento te bibere sanguinem terrae. Cicuta homini venenum est, cicutae vinum.» Secundo, succendet, quia vinum, quod immoderate hauserunt, fax erit et naphtha incendii gehennae, quo aliquando conflagrabunt. Vere dixit Pythagoras, «primum luxum civitates ingredi, deinde saturitatem, postea contumeliam, postremo exitium.» Quocirca Bacchus ipse tres crateres convivio praefinivit, quorum tertium dixit esse Jovis Servatoris. Audi eum apud Eubulum ita loquentem: Tres tantum ego sanis crateras misceo; Unum valetudinis, secundum amoris, saporis tertium; Quo qui sapere solent eunt hausto domum. Nam quartus haud est amplius crater meus, Sed contumeliae. Velut huic proximus, Clamoris. Hunc sequitur comessandi furor. Ita septimus habet vulnera, octavus forum, Nonusque stomachum. At decimus est insaniae.
5:12
12. CITHARA. — Nota: Tam Hebraei et Gentiles quam Christiani olim in conviviis adhibebant musicam ad exhilarandum convivas, ut dixi Ephes. V, 19. ET OPUS DOMINI NON RESPICITIS. — «Opus Domini» est duplex. Primum creationis, q. d. Vos ebrietatibus dediti non respicitis coelum, terram, et quae in eis creata sunt, ut ex illis Deum creatorem agnoscatis et laudetis. Ideo enim Deus homini vultum excelsum prae pecoribus, quae terram prona spectant, dedit, ut coelum coelique Praesidem intueretur, amaret et coleret, q. d. Vos excelsum illum animum ad pastum et ebrietatem abjicitis, ut bestiarum more, quae mane ad pascua egrediuntur, totoque die vorant, a mane in vesperam potetis, nec habeatis tempus quod operibus Dei contemplandis impendatis. Recte Claudianus, lib. III De Raptu: Quid mentem traxisse polo, quid profuit altum Erexisse caput, pecudum si more pererrant Avia? Opera ergo Dei sunt creaturae, quae ad Creatorem nos ducunt, sicut rivuli ad fontem. Unde Trismegistus dixit, «saeculum esse speculum rerum invisibilium.» Et Anaxagoras dixit «se natum esse ut videret solem,» et ex astro tam admirabili mirabilem ejus Opificem contemplaretur. «Coeli enim enarrant gloriam Dei.» Et «Invisibilia (Dei) a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque ejus virtus, et divinitas,» Rom. I. Maxime autem «opus Domini» vocat providam et beneficam Dei gubernationem, qua tum animalia, tum homines, praesertim Judaeos in Chanaan, annua messe et frugibus, quasi novo opere creationis quotannis pascebat; quae proinde in mensa recoli volebat, ut ex iis datorem Deum agnoscerent, eique gratias agerent: «Cum comederis, inquit, et satiatus fueris, benedicas Domino Deo tuo pro terra optima quam dedit tibi,» Deut. VIII, 10. At Judaei hic in escam et ventrem projecti, Deique obliti, ejus creaturis ad suam gulam et crapulam contra Dei voluntatem abutebantur. Unde inculcans et explicans subdit: «Et opera manuum ejus non consideratis.» Secundum «opus Dei» est opus redemptionis per Christum, de quo Habacuc III, 2, juxta Septuaginta: «Consideravi opera tua, et expavi,» q. d. Vos, o Judaei! o bibones! non consideratis mysterium redemptionis Christi, sanguinem pro vobis effusum, Christum in cruce patientem, sitientem, aceto et felle potatum. Prior sensus magis est genuinus. Tertio, non male Forerius et Sanchez «opus hoc Dei,» non praeteritum, nec praesens, sed futurum intelligunt, scilicet vindictam Dei eis imminentem. Sic enim accipitur «opus,» vers. 19, q. d. Indulgetis citharae, tympano ac vino; nec consideratis quantum vobis ab irato Deo impendeat exitium.
5:13
13. PROPTEREA CAPTIVUS DUCTUS EST POPULUS MEUS. — Nota, hic et in sequent. praeterita pro futuris accipi ob certitudinem prophetiae; nam ita certo futura sunt quae praedicit, ac si jam facta essent: «ductus est» ergo, id est, ducetur; «interierunt,» id est interibunt; «exaruit,» id est exarescet; «dilatavit,» id est dilatabit; «aperuit,» id est aperiet. Vide Can. XIII. QUIA NON HABUIT SCIENTIAM. — Quia abdomini suo serviens, non respexit opus Domini, de quo vers. 12, quasi nesciret se ad coeleste et aeternum, non ad carnale et periturum pabulum creatum esse. Unde Septuaginta vertunt, quia non cognoverunt ipsi Dominum se pascentem et alentem, sed projecti in escam mancipaverunt se suae gulae; nec Deum creatorem suum, et largitorem tam munificum agnoverunt. ET NOBILES EJUS INTERIERUNT FAME. — Tanta fuit fames Hierosolymae obsessae a Tito, ut matres coxerint et comederint filios, teste Josepho. Hebraice habent, et gloria ejus viri famis, hoc est, viri gloriae ejus, id est gloriosi, viri famis, q. d. Quos olim celebrabat gloria, nunc celebres facit fames.
5:14
14. PROPTEREA DILATAVIT INFERNUS ANIMAM SUAM, — id est sinum et capacitatem suam; vel «animam suam,» id est seipsum (vide Can. XIX), q. d. Hac de causa infernus dilatavit se in immensum, ut innumeros absorberet. Est hyperbole et prosopopoeia, qua inferno datur anima, os, aviditas et inglavies ad vorandum: sicut homo famelicus et gulosus assidens opiparae mensae, dilatat gulam et rictum oris sui: sic a Poetis orcus vocatur rapax et vorax, et trifauci Cerbero dantur ora hiantia, et Salomon, Proverb. XXX, 16, infernum vocat insaturabilem, nam Inferus insatiabiliter cava guttura pandit. Secundo, Sanchez: «Dilatavit infernus animam,» id est os suum: dilatatur enim anima, id est spiritus sive anhelitus, cum maxime aperitur os, ut posterius hemistichium sit explicatio prioris more Hebraeo, q. d. Avari, potentes et rapaces inhiant opibus pauperum sine fine et termino, eosque devorant, ac si essent infernus, et «pauperum sepulcra,» inquit S. Ambrosius. Avari merito ergo et congrue paratur eis infernus alius, qui pariter aperto semper ore hiet, et in immensum se dilatet, ipsosque avidissime devoret. Volunt esse inexplebiles bestiae: ergo aperiam illis insatiabilis inferni (quasi voracissimae bestiae) ventrem et gulam, ac tradam eos illi in cibum. Tertio, idem Sanchez per infernum accipit sepulcrum commune Judaeorum, quod erat in valle Cedron, in ea parte, quae Gehenna seu Topheth appellatur, ut patet IV Reg. cap. XXIII, 6, q. d. Tanta erit Judaeorum nobilium aeque ac plebeiorum strages, tanta cadaverum multitudo, ut commune illud Judaeorum sepulcrum, puta Gehenna, eam capere non possit, sed sese latissime dilatare debeat: sic et Jeremias, cap. VII, vers. 31, praedicit Judaeos sepeliendos in Topheth, quia ibi infantes suos immolaverunt idolo Moloch. Verum duo priores sensus magis sunt genuini. Tropologice, haec facile est adaptare cum S. Hieronymo peccatoribus, qui scientiam Dei non habent, quasi abdomini suo nati essent, non Deo: hi insipientes sunt, quia funibus peccatorum suorum constricti, ad infernum hiantem vincti rapiuntur, quorum cum ingens sit numerus, infernus ad eos absorbendos dilatat os et animam suam sine termino.
5:15
15. ET INCURVABITUR HOMO, ET HUMILIABITUR VIR. — Notat Haymo, cum jungitur homo cum viro, per hominem plebeios, per virum, nobiles et primarios significari, quasi dicat: Omnes tam nobiles quam ignobiles sine discrimine punientur et humiliabuntur, descendentque in infernum: sicque Deus justus vindex ab omnibus laudabitur, «et exaltabitur in hoc suo judicio» justaque vindicta; et «sanctificabitur,» id est sanctus esse declarabitur, et ut sanctus ab omnibus celebrabitur, «in hac sua justitia.»
5:17
17. ET PASCENTUR AGNI JUXTA ORDINEM SUUM, ET DESERTA IN UBERTATEM VERSA ADVENAE COMEDENT, — q. d. «Agni,» id est pauperes et mansueti ante a potentioribus oppressi, nunc iis caesis vel captis, spatiose pascentur. Nabuzardan enim reliquit de pauperibus terrae vinitores et agricolas, IV Reg. XXV: et possessiones desertae a suis heris, jam uberam ferentes messem, venient in manus advenarum, puta Chaldaeorum, vel Romanorum. Ita Sanchez. Secundo, S. Thomas sic exponit: «Agni pascentur,» id est comedentur ab hostibus vestris, «juxta ordinem suum,» quia meliores prius comedentur. Verum pascentur hic idem est quod comedent, non comedentur, ut patet ex Hebraeo רעה raa. Verum tertio nota: Pro juxta ordinem suum, hebraice est כדברם kedaberam, quod S. Hieronymus, Mich. cap. II, vers. 12, vertit, in medio caularum; Pagninus et Vatablus, juxta morem suum. Jam per agnos et advenas, intelligit justos et innocentes e Gentibus, in Christo per baptismum renatos, quos S. Petrus vocat «modo genitos infantes;» deserta vero vocat pascua Ecclesiae, puta pascua fidei, Evangelii, Sacramentorum, et coelestium charismatum promissa Abrahamo ejusque posteris Judaeis, quae cuncta ipsi Judaei deseruerunt, et Gentes occuparunt, q. d. Cum Judaei non habentes scientiam Dei et Christi, occisi a Tito descendent in infernum, tunc Gentiles Christiani quasi advenae, et quasi novelli agni, pascentur uberrimis Hierosolymae et Sionis spiritualis, id est Ecclesiae, pascuis, et fruentur magnificis illis promissis Abrahae, Isaaco et Jacobo factis, a quibus Judaei ob suam impietatem exciderunt. Aliter vertunt Septuaginta scilicet, Pascentur direpti quasi tauri, et deserta eorum qui capti sunt, agni comedent. Quod Sanchez sic explicat, quasi dicat: Potentes illi pauperum praedatores, qui direpti, id est diripiendi sunt ab hostibus, quasi tauri et caedi destinati, pascentur, eruntque tanquam in sagina, dum alienis opibus pinguescant, ut pingues effecti mactentur: sicut pecudes destinatae macello quo magis incrassantur, eo jugulationi propiores sunt. Et «agni,» id est pauperes, per vim et contumeliam ab illis vexati, eorum, imo suis, possessionibus utentur, quasi postliminio in illas restituti. Aliter Septuaginta explicat H. Pintus: «Christiani, inquit, qui innocentia sunt agni, animi fortitudine sunt tauri, praesertim Martyres, qui quasi tauri in circis et theatris a tyrannis exagitabantur usque ad martyrium; uti hic Romae in amphitheatro S. Ignatius et plurima Martyrum millia a feris agitata et occisa sunt.» Aliter quoque ex Hebraeo vertit Forerius, sic: pascentur agni juxta ordinem suum, et siccitates vel gladii ruminantia medullata devorabunt, q. d. Pauperes a potentibus expilati ditescent; potentes vero saginati et crassi a gladio et fame vorabuntur; tuncque apparebit tam in pauperibus, quam in eorum oppressoribus, justum Dei judicium, quos his justam poenam, illis justum praemium retribuet.
5:18
18. VAE QUI TRAHITIS INIQUITATEM IN FUNICULIS VANITATIS! — Haec est tertia labrusca pertinaciae, vel impoenitentiae, q. d. Vae vobis quibus penitus insedit ambitio, cupiditas, ebrietas, libido, etc., quique illis quasi funibus astricti estis, et callum obduxistis, ut ex ea per longam moram et consuetudinem roborata vos extricare non possitis! Sicut boves loris assueti plaustrum trahunt assidue, sic ambitiosi, cupidi, ebriosi, etc., assidue trahunt longum funem, et plaustrum peccatorum; ut enim obtineant id quod suae ambitioni aut cupidini praefixerunt, alia ex aliis peccata accumulant, eaque ob res inanes et vanissimas, uti pulchre ostendit S. Basilius. Ubi nota: Peccatum vocat vanitatem, «quia facientibus peccatum facile texitur, et adeo inane in se est ac futile, uti aranearum tela; sed cum inde exire voluerimus, solidissimis vinculis nectimur,» inquit S. Hieronymus. Sicut ergo aranea e suis visceribus longa ducit fila, et inutilem orditur telam, qua postea densata quasi fune et reti seipsam implicat: ita peccator sese eviscerat vanis laboribus et curis, in iisque vires, spiritus, succum et sanguinem suum impendit et exhaurit, ut suae voluptati satisfaciat; iisque tandem ita se implicat, ut quasi laqueo et funibus constrictus videatur, ut ait Sapiens, Prov. V, 22. Peccata ergo sunt funes, primo, quia fiunt ex filis, id est ex rebus et voluptatibus vanissimis et levissimis; secundo, quia distorta sunt, ut funes; tertio, quia fortia sunt, ut funes; quarto, quia invicem connexa et implicata sunt, ut funes. Hoc repraesentavit Samson, qui cedens suae Dalilae, eique revelans secretum, scilicet robur suum esse in crinibus, ab ea tonsus indeque enervis et imbellis a Philistinis funibus vinctus et excaecatus est. Quid enim est Dalila, nisi concupiscentia? quid sunt Philistiim, nisi impetus animae? Cum ergo homo se concupiscentiae tradit, mox diabolus, mundus et caro animi ejus oculos eruunt, et peccatorum vinculis astringunt. Si peccator ab his vinculis voluerit absolvi, conteratur et confiteatur, audiatque sacerdotem dicentem: «Ego te absolvo ab omnibus peccatis tuis,» uti praecipit Christus, Joan. XX, 23. Secundo, S. Cyrillus et Sanchez per «iniquitatem» et peccatum metonymice accipiunt peccati poenam et supplicium, q. d. Vae peccatoribus, quia post se trahunt peccatorum suorum supplicium, quasi plaustralia vincula, quibus instar boum alligati sunt, ut ea abrumpere nequeant! Sic dicitur Thren. I, 14: «Vigilavit jugum iniquitatum mearum; in manu ejus convolutae sunt, et impositae collo meo.» Hic sensus appositus, et priori connexus est; poena enim individuus est comes culpae: unde peccatores quibus funibus culpae, iisdem et poenae obstricti sunt. ET QUASI VINCULUM PLAUSTRI PECCATUM. — Sicut plaustrum a bobus trahitur vinculo vel loro, non aliter vos trahitis peccatum, quod quasi plaustrum onustum et gravissimum animam mergit in infernum. Simile est, Psalm. XXVII, 5, et Zachar. V, vers. 7, ubi pulchrum est emblema et hieroglyphicum iniquitatis, quae quasi mulier amphorae inclusa proponitur, et exire nequit, quia talento plumbeo os amphorae occlusum est: captiva ergo in Babylonem trahitur. Hinc Chaldaeus hic vertit, vae qui incipiunt paulatim peccata, augentque ut crescant, et fortia fiant ut vinculum plaustri! Syriaca, vae qui protrahunt peccata sua tanquam funem oblongum, et quasi vinculum currus peccatum suum! Arabica Antiochena, vae qui multiplicant peccata sua, et ea prolongant (vel continuant et in longum protendunt), sicut funis longus, et circulo revolvunt peccata sua, sicut circumit rota! Arabica Alexandrina, vae quos sequuntur peccata sua velut funis longus, et iniquitates sicut incessus curruum. Tropologice, hic tria hominum genera reprehenduntur: primo, qui peccatum prius, altero alterius speciei nituntur obtegere: verbi gratia, est aliquis malus Religiosus, peccavit; negat peccatum esse, additur mendacium; respuit correctionem, accedit contumacia; quaeritur ad carcerem, aufugit, ecce apostasiam; excommunicatur, fit Minister Calvinianorum; ecce haeresis. Ita S. Augustinus, tract. 10 in Joan. Secundo, qui ad unum magnum perficiendum, quod sibi praestiterunt, alia plurima praemittunt quasi media; ut qui proposuit ditari mentitur, calumniatur, foenus exercet, furatur: qui cogitat virginem corrumpere, se ornat superflue, adhibet musicam, convivia, tripudia, mittit litterulas, lenas et conciliatrices, saepe etiam ad magica dilabitur. Ita S. Basilius. Tertio, qui, ut ait S. Gregorius, lib. XXXIII Moralium, cap. XII, per augmentum culpam protelant, id est eam augent continuatione et extensione ejusdem peccati, puta ebrietatis, luxuriae, usurae, etc.; nam consuetudine paratur habitus, et quasi vertitur in naturam. Sicut enim virgula facile potest revelli; sed si sinatur crescere, fit arbor vasta et robusta, quae securi vix exscindi potest: sic et peccatum ejusque concupiscentia initio est instar fili; sed si ei indulgeatur, crassescit instar lori aut rudentis. Ita Basilius. Recte ergo Poeta: Principiis obsta: sero medicina paratur, Cum mala per longas invaluere moras. Ita Delrio, adagio 693. Quam valida fuerint haec vincula malae consuetudinis, puta concubinatus, in S. Augustino ante conversionem, docet ipse, lib. VIII Confess. cap. V: «Suspirabam, ait, ligatus non ferro alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat inimicus, et inde mihi catenam fecerat, ac constrinxerat me. Quippe ex voluntate perversa facta est libido, et dum servitur libidini, facta est consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas. Quibus quasi ansulis quibusdam sibimet innexis (unde catenam appellavi) tenebat me obstrictum dura servitus.» Vide dicta Jerem. cap. XIII, 22. Sicut ergo bos vel equus, dum primum currui adhibetur alligaturque, salit, recalcitrat, jugumque conatur excutere, et manere liber: at ubi jugum subiit, eique assuetus est, sponte illud subit, imo ex habitu eum adit, mox ut e praesaepio solvitur, esto in illo ipsi sudandum et gemendum sit: ita homo initio peccati onus aversatur; at ubi ei assuevit, sponte illud subit, et quasi in dolore et gemitu suo ridens, ad illud ex consuetudine procurrit. Audi eumdem S. Augustinum, in Psalm. CXXX: «Optime, inquit, dicitur restis peccatorum; ut enim torqueatur restis additur, et non adduntur recta fila, sed torta: pravitas sibi connexa ducitur in longum, et non cogitat praecidere quod male texuit; sed addere, producere in longum, protendere, ut habeat in fine unde illi ligentur manus et pedes, et projiciatur in tenebras exteriores.» Idem in Psalm. LI, citans hunc Isaiae locum: «Vae, inquit, his qui trahunt peccatum suum sicut restem longam! quid est aliud quam, vae his quorum manus connectunt iniquitatem? sed non vis modo dirumpi vincula tua, quia non sentis vincula tua; etiam delectant te, et voluptati sunt; senties in fine cum dicetur: Ligate illi manus et pedes,» etc. Idem rursum alibi: «In modum, ait, funis, qui ex pluribus minimis (filis) crescit in multum (in magnum), peccata semper, tanquam longo fune trahuntur, ut scilicet convalescant in crassum rudentem plaustri:» quo scilicet ad poenarum et suppliciorum plaustrum firmiter ligentur peccatores, ut curru in praeceps perpetuae damnationis ruente, haud secus quam jumenta alligata pertrahantur. Plerumque enim in ulciscendis vitiis crudelitas agitur, et justitia putatur; atque immoderata justi zeli ira, meritum creditur; similiter effusio misericordiae; tenacitas, parcitas; pertinacia, constantia reputatur. Tales sunt, ait B. Maximus, serm. De malis, adulatores, qui scurram vocant, gratiosum; obscaena loquentem, civilem; iracundum, strenuum; parcum, providum; prodigum, liberalem. Tales laudatores illis quidem ore bene precantur, sed corde exsecrantur: nam hanc laude omnem exsecrationem in illorum vitam inducunt; imo eos aeternae damnationi obnoxios faciunt, ipsa vitia approbantes.
5:19
19. Qui dicitis: Festinet, et cito veniat opus ejus, ut videamus. — Est vox Judaeorum irridentium verba Prophetae; dicunt enim: Veniat ira, poena, et captivitas Dei, quam tu, o Isaia, vosque Prophetae, comminamini, et assidue nobis intonatis, quasi inevitabilem, et aeterno Dei decreto sancitam, nostrisque cervicibus impositam, q. d. Frustra haec jactatis, inanes sunt minae vestrae, iis non movemur; satis contra eas, contraque hostes omnes sumus instructi et armati; veniat Titus, experietur nostras vires, videbit quam Jerusalem sit munita et inexpugnabilis. Ita impii, imo athei censent Deum otiosum esse, nec curare res humanas: sicut Epicurus summam Dei felicitatem statuebat, quod omni negotio vacaret. Hinc aiunt: «Festinet, et cito veniat;» quia ex tarditate colligunt vanas esse Dei minas, quas non statim exsequitur. Sic S. Petrus, II Epist. III, 4, impios loquentes inducit, ex quo creatus est mundus, omnia eodem tenore et cursu fluere, ideoque frustra post tot saecula exspectari diem judicii divini.
5:20
20. VAE QUI DICITIS MALUM BONUM, ET BONUM MALUM! — Aquila vertit: Vae qui dicunt malo: Bonus es; et bono: Malus es! Ecce huc evadit funis peccatorum, de quo vers. 18, ut scilicet tandem dicant malum esse bonum, suaque scelera excusent, dicantque esse virtutes; idque didicerunt a patre suo diabolo, de quo S. Gregorius, hom. 8 super illud Psalm. C: In matutino interficiebam omnes peccatores terrae: «Hostis, ait, noster distincta se arte palliat, ut culpas nostras virtutes fingat; ut inde quisque quasi exspectet praemia, unde dignus est aeterna subire tormenta.»
5:21
21. VAE QUI SAPIENTES ESTIS IN OCULIS VESTRIS, — qui humano et politico vestro consilio vos regitis, non lege et voluntate Dei, non prudentia et consilio divino; qui vestro judicio plus tribuitis quam Prophetis, dum bonum, malum, et malum, bonum dicitis! Vide S. Basilium, Interrogat. 207.
5:22
22. VAE QUI POTENTES ESTIS AD BIBENDUM VINUM (Vae helluones, qui ad omnia invalidi, infirmi, inepti et insulsi estis! solum valetis et sapitis in vino), ET VIRI FORTES AD MISCENDAM EBRIETATEM. — Hebraice, ad miscendum, id est infundendum, siceram, id est vinum, cervisiam, et quidquid inebriare potest. Unde apte veteres Graeci siceram, ad verbum vertunt μέθισμα, aeque ac Latini inebriamentum. Solent enim veteres sobrii vinum aqua miscere; inde miscere, significat propinare, vel infundere. Sic Sapientia miscuit vinum, Proverb. IX, 2, q. d. Fortes estis et strenui non contra hostes, sed ad exhauriendos calices: gigantes estis non ad bellandum, sed ad potandum. Secundo et proprie, fortes estis ad miscendum siceram, id est varios liquores et potus inebriantes: verbi gratia, miscetis varia vina fortia, quae per se et propter commixtionem hanc magis cerebrum feriunt, turbant et inebriant. Simile est Psalm. LXXIV, 9; Isaiae XXIX, 14. Et hoc proprie est Hebraeum מסך mesech, unde Latinum misceo.
5:24
24. PROPTER HOC, SICUT DEVORAT STIPULAM LINGUA IGNIS, — id est flamma ignis, quae linguae habet speciem: nam rubet, et in acutiem tendit; unde dicitur lambere lingua, q. d. Romani hanc vineam vitiis luxuriantem et sylvescentem, quasi stipulam aridam ita comburent, ut vix ejus vestigium remaneat. Videre id est hodie in urbe veteri Hierosolymitana, cujus ruinae vix exstant: nam Jerusalem quae nunc visitur, nova est urbs. SIC RADIX EORUM QUASI FAVILLA ERIT, ET GERMEN EORUM UT PULVIS ASCENDET, — q. d. Sic tota planta, vel arbor cum radice, et germine ac surculis, id est totus Judaeorum populus cum suis familiis et stirpibus internecione peribit, evanescet et in fumum ibit. Est hyperbole.
5:25
25. CONTURBATI SUNT MONTES. — Tam horridum erit excidium Judaeorum per Titum, ut etiam montes turbari et admirari videantur; et, si sensu praediti essent, reipsa turbarentur et contremiscerent. Est hyperbole. Vide Can. XXXII. Arias Montanus per «montes» accipit duces et principes. ET FACTA SUNT MORTICINA EORUM, QUASI STERCUS, — q. d. Cadavera eorum putruerunt et foeturunt ut stercus. Sic tropologice frater S. Bernardi comptam mulierem vocavit «stercus involutum,» ut habetur lib. I Vitae ejus cap. VI. Quid enim est corpus pulchrum, nisi saccus stercorum, sepulcrum dealbatum, theca et esca vermium? ADHUC MANUS EJUS EXTENTA, — quia in dies Deus adhuc punit Judaeos exsilio et caecitate; et, ut ait Daniel, cap. IX, vers. 27: «Usque ad finem perseverabit desolatio.»
5:26
26. Et elevabit signum, — q. d. Deus quasi dux belli ipse tuba clanget, ipse praeibit, ipse faciet erigi signum militare in nationibus procul, ut Gallos, Hispanos, et alias gentes evocet ad Romanorum exercitum, ut is festinus veniat contra Judaeos: faciet, inquam, haec ea ratione et modo, quo dixi Can. LVI. Judaei, Lyranus et Sanchez haec omnia accipiunt de excidio per Chaldaeos: verum ex dictis patet agi de Tito et Romanis. ET SIBILABIT (q. d. minimo signo, quasi sibilo evocabit) AD EUM, — scilicet exercitum Romanorum, et Titum contra Judaeos. Alludit, ait Cyrillus, ad sibilum apiariorum, qui apes educunt ad flores et pastum, ac reducunt sibilo. Unde cap. VII, vers. 18: «Sibilabit, inquit, api, quae est in terra Assur.» Rursum alludit ad navarchos: ad horum enim sibilum praesto sunt nautae jussa facturi; ut videre est in triremibus. Denique alludit ad pastores, qui verno tempore solent ex caulis sibilo greges educere in pascua: quam vocem pastoris illi audiunt, eique obediunt et sequuntur, Joan. X.
5:27
27. NON EST DEFICIENS, NEQUE LABORANS IN EO. — Est hypotyposis, qua graphice depingit vires, celeritatem, aviditatem, fortitudinem et feritatem exercitus Romanorum contra Judaeos.
5:28
28. Ungulae equorum ejus ut silex, — quia Judaea petrosa est, neque ideo apta equestri excursioni; hinc equorum Romanorum ungulis duritiem instar silicis attribuit.
5:30
30. Et sonabit, — magno sonitu et impetu irruet Titus cum Romanis super eum, scilicet populum Judaeorum.
5:1
1. Hic arguit ergo peccatum duarum tribuum, quod committebant in abusu rerum sub quadam metaphora; et dividitur in duas partes. In prima ponitur metaphora; in secunda exponitur: Vinea enim Domini exercituum domus Israel est. Circa primum duo facit. Primo ponit titulum, dicens, Cantabo, idest, alte et aperte pronuntiabo: infra 40: «Exalta in fortitudine vocem tuam: » dilecto meo, idest populo Judaeorum, canticum patruelis mei, idest filii patrui, vineae suae, idest quod fecit de vinea sua. Aliquando enim prophetae ex istis rebus gestis assumunt similitudines ad suas prophetias, sicut patet Jer. 52, de venditione agri. «Ecce Hananael filius Sellum patruelis tuus venit ad te dicens: Eme tu agrum meum qui est in Anathoth, tibi enim competit ex propinquitate ut emas.» Ita etiam potuit contingere quod ad litteram aliquis patruelis suus composuerit simile carmen de vinea sua. Vel aliter. Cantabo canticum dilecto, scilicet Deo, idest opera ipsius ad vineam suam. Vel dilecto, scilicet Deo, canticum patruelis, idest de patruelo meo, scilicet populo Judaeorum, quia ex eisdem parentibus descendimus, vineae suae, idest quia patruelis est vinea dilecti Dei. Vel mystice, patruelis, idest Christi, qui ex eadem gente est meum, vineae suae, idest qui conqueritur de vinea sua idest synagoga; quae sibi amaros fructus in passione attulit. Et nota, quod canticum proprie exultationis est. Unde hic improprie canticum dicitur, cum sit moeroris. Tale canticum cantavit David de morte Saulis. 2 Reg. 1: «Inclyti tui, Israel, super montes tuos interfecti sunt.» Quomodo ceciderunt fortes Israel? ... Montes Gelboe, nec ros nec pluvia veniant super vos.» Ezech. 52: «Cane carmen lugubre.» Secundo ibi, Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei, ponit ipsum canticum, quod continet metaphoram: in quo tria ponuntur. Primo causa recitatio; secundo judicii interrogatio, ibi, Nunc ergo habitatores Jerusalem; tertio sententiae prolatio, ibi, Nunc ostendam vobis quid ego faciam vineae meae. Circa primum duo ponit. Primo ex parte conquerentis diligentiam cultus; secundo ex parte vineae malitiam fructus, ibi, Et expectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas. Diligentia autem cultus ostenditur ex tribus. In locis praeparatione, in palmatum electione, Et plantavit; et in sumptuosa aedificatione, ibi, Et aedificavit turrim in medio ejus. Praeparatio loci primo describitur tripliciter. Primo quantum ad loci pinguedinem: unde dicit: Vinea, de qua Ps. 79: «Vineam de Aegypto transtulistis, ejecisti gentes, et plantasti eam: » facta est dilecto meo, idest Deo acquisitive, vel a Deo, in cornu, idest in loco eminenti, in quo notatur montuositas terrae ad constitutionem bonae vineae, propter hoc quod respicitur a sole, filio olei, idest adeo pingui quod sufficeret ad multitudinem olei. Proprietias hebraici sermonis est ut quilibet illius rei dicatur esse filius in quo abundat, sicut dicitur 1 Reg. 26: «Vivit Dominus, quod filii mortis estis.» Et in hoc designatur bonitas terrae, quia fuit Judaeis data; de qua Ezech. 20: «Levavi manum meam pro eis, ut educerem eos de terra Aegypti in terram quam provideram eis fluentem lacte et melle, quae est egregia inter omnes terras.»
• nes terras. • Secundo ponitur praeparationis diligentia quantum ad loci mutationem: unde dicit, Sepivit eam. Oseae 2: • Sepiam viam tuam spinis: in quo significatur custodia Angelorum, et bonorum virorum.
5:2
Tertio quantum ad purgationem: Lapides elegit, idest diligenter collegit, ex ea. Psalm. 79: • Ejecisti gentes, et plantasti eam. • Quantum ad electionem palmitum dicitur: Et plantavit eam electam, idest ex electis palmitibus: unde alia translatio habet, Vinea soreth, quod est nobis lissimum genus vitis, in quo significatur bonitatis patrum. Jer. 2: • Ego te plantavi vineam electam, • omne semen verum. • Quantum ad sumptum aedificii, quod pertinet ad defensionem, dicit: Aedificavit in medio ejus turrim; in quo denotatur regia dignitas. Ezech. 16: • Decora facta es vehementer nimis, et profecisti in regnum. • Can. 4: • Turris David aedificata est cum propugnaculis. • Vel templum, secundum alios. Usus turris est ad conservationem fructus, et prospeciendum ad custodiam. Quantum ad fructus collectionem dicit: Torcular extruxit in ea. Prover. 9: • Implebuntur horrea tua saturitate, et vino torcularia redundabunt; in quo notatur altare hocalcustorum per effusionem sanguinis. Et expectavit ut faceret. Hic ponitur malitia fructus: unde dicit: Et expectavit, secundum ordinem beneficiorum, ut faceret uvas, fructum bonorum operum, et fecit labruscas, idest uvas sylvestres, ab hoc dictas, quia in labiis viarum nascentur, scilicet sepibus: in quo amaritudo vitiorum notatur.
5:3
Jer. 2: • Quomodo conversa es mihi in pravum vinea aliena? • Mich. 7: • Qui optimus est in eis, quasi paliurus; et qui rectus, quasi spina de sepe. • Nunc ergo habitatores Jerusalem, et viri Juda, judicate inter me et vineam meam. Hic ponitur interrogatio judicii: et circa hoc duo facit. Primo interpellat judices, dicens: Ergo quia feci quod debui, nunc, audita ratione mea, judicate inter me et vineam meam. Oseae 2: • Judicate mater vestram, judicate: quoniam non ipsa uxor mea, et ego non vir ejus. • Simile judicium quaerebatur a David de se quasi de alio 2 Reg. 12, super peccato commisso ab eo, circa scilicet adulterium et homicidium Uriae Hethaei. Secundo quaerit judicium; et duobus quaerit. Primo utrum pecaverit ex negligentia; unde dicit: Quid ultra, super dicta, facere debui? Michaeae 6: • Popule meus, • quid feci tibi, aut quid molestus fui tibi?
5:4
Responde mihi. • Secundo utrum pecaverit in cultura vineae ex superflua cura: unde dicit: An forte videor fecisse contra debitum quod expectavi, bene colendo, ut faceret uvas, et fecit labruscas? quasi dicat: In hoc videor potius superfluus quod vineae meae tantum culturam adhibui. Infra 26: Domine, indulsisti genti. Numquid glorificatus es? Et 48: Transgressorem ex ventre vocavi te propter nomen meum. Jer. 11: • Ad vocem loquelae, grandis exarsit ignis in ea, et combusta sunt fructa ejus. •
Nota super illo verbo, Vinea facta est dilerto, quod est vinea multiplex. Primo carnalis concupiscentiae. Deuteron. 32: • De vinea Sodomorum • vinum corum, et de suburbanis Gomorrhae. • Et hujus est primo vinum irae. Deuter. 52: • Fel
draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile. • Secundo luxuriae. Apoc. 18: • De vino fornicationis ejus biberunt omnes gentes. • Tertio ineptae laetitiae. 3: Esdrae 5: • Omнем mentem vertit in securitatem et jucunditatem. • Secundo est vinea fidelis animae. Cant. 2: • Vinea floruit. • Hujus vineae est vinum primo poenitentiae. Luc. 10: • Appropians alligavit vulnera ejus, fundens vinum et oleum. • Secundo corporalis munditiae. Zach. 9: • Quid enim bonum ejus est, et quid pulchrum ejus, nisi frumentum electorum, et vinum germinans virgines? • Tertio spiritualis laetitiae. Psalm. 105: • Vinum laetificat cor hominis. • Tertia est vinea militantis Ecclesiae. Can. ult.: • Vinea fuit pacifico in ea quae habet populos. • Et hujus vineae et vinum primo sacrae ablutionis. Num. 15: • Et vinum ad liba fundenda ejusdem mensae. • Secundo fructuosae praedicationis. Psal. 4: • A fructu frumenti, vini et olei multiplicati sunt. • Tertio devotae confessionis. Can. 7: • Guttur tuum sicut vinum optimum. Quarto est vinea caelestis patriae. 5 Reg. 21: • Vinea erat Naboth Jezraelitae. • Et hujus vineae est vinum primo divinae fruitionis. Cant. 5: • Comedi favum cum melle meo, bibi vinum meum cum lacte meo. • Secundo interioris repletionis. Esther 1: • Vinum quoque, ut magnificentia regia dignum erat, abundans et praecipuum ponebatur. • Tertio sanctorum congratulationis. Cant. ult.: • Dabo tibi poculum ex vino condito. •
Et nunc ostendam vobis quid ego faciam vineae meae. Hic proferitur sententia: et primo excitat attentionem vel audientiam, dicens: Nunc, ex quo vultis sententiam proferre, ego ostendam vobis quid ego faciam vineae meae. Infra 48: Praedixi tibi ex tunc, antequam venirent, indicavi tibi; ne forte diceres: Idola mea fecerunt hoc, et sculptilia mea et conflabilia mandaverunt ista. Quae audisti vide omnia. Secundo profitet justam sententiam, ut ingratis auferat beneficium exhibitum, cum dicit, Auferam sapem ejus. Et primo auferit beneficium quod pertinet ad custodiam, quae est duplex. Angelorum: et quantum ad hoc dicit, Auferam sapem ejus, idest auxilia Angelorum, quibus contra hostes protegebantur, et erit in direptionem, gentibus.
5:5
Eccl. 36: • Ubi non est sepes, ibi diripietur possessio. • Est etiam custodia praelatorum; et quantum ad hoc dicit, Diruam maceriam ejus, idest praesidia regni, de quibus supra 2: • Et incurvabitur omnis sublimitas hominum: • et erit in conculcationem, idest vilis facta. Psal. 79: • Destruxisti maceriam ejus. • Secundo auferit beneficium, quod pertinet ad cultum diligentiam: unde dicit: Et ponam eam desertam; idest, relinquam eam incultam sicut desertum. Non putabitur, admonitionis aut correctionis vomere, quando peccat, et non fodietur, ut auferantur ab eis occasiones-mali, sicut malae herbae; et ascendet super eam vegres et spinae, idest majora et minora peccata: vel vegres peccatorum, spinae tribulationum. Infra 7: Vegres enim et spinae erunt in universa terra.
5:6
Tertio autem beneficium fertilitatis, contra quod ponit defectum pluviae: unde dicit: Et nubibus mandabo ne pluant: ad litteram, vel nubes praedicatores. Infra 60: Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas? Jer. 5: « Quamobrem prohibetiae sunt stellae pluviarum, » et serotinus imber non fuit. » Vinea enim Domini exercituum domus Israel est. Hic exponit metapthoram: et primo quantum ad vineam; secundo quantum ad vineae causam, ibi, Expectavi ut faceret judicium. Circa primum exponit vineam dicens, Vinea enim mea domus Israel est; vel iota, vel quantum ad decem tribus, quae dictae sunt Israel post separationem Regni propter multitudinem. Secundo quantum ad germen vel palmites, Viri Juda, idest duae tribus in quibus adhuc observabatur cultus Dei.
5:7
Oseae 4: « Si fornicaris tu, Israel, non delinquat saltem Juda. » Vel quia ex ipsa Principes. 1 Paral. 5: « Porro « Judas qui erat fortissimus inter suos fratres, de « stirpe ejus Principes germinati sunt. » Expectavi ut faceret judicium. Hic exponit vineae causam, quae consistit in culpa, et poenam quae consequitur culpam: unde dividitur in partes tres. In prima ponitur culpa in generali; in secunda poena et culpa simul in speciali, ibi, Vae qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis: in tertia, poena in generali, ibi, In his omnibus non non est aversus furor ejus; sed adhuc manus ejus extenta. Culpa in generali arguit quantum ad praclatos, quorum est facere judicium, in hoc quod dicit: Expectavi, secundum ordinem beneficiorum, ut faceret judicium, juste judicando; et ecce iniquitas, quasi inaequalitas judicii. Eccl. 5: « Vi- « di sub sole in loco judicii impietatem, et in « loco justitiae iniquitatem. » Secundo quantum ad subditos, quorum est tenere justitiam sibi praefixam a praclatis: Et justitiam, quae est per comparationem ad praecepta legis; et ecce clamor, tumultus rixantium, vel concussionis pauperum. Infra 22: « Quidnam tibi quoque est quia ascendent et tu omnis in tecta clamoris plena, urbs « frequens, civitas exultans? » Vae qui conjungitis domum domui. Hic ponit culpam eorum in abusu rerum in speciali, sequendo eas per partes. Et dividitur in duas partes. In prima arguit eos quantum ad ipsam culpam; in secunda quantum ad peccandi pertinaciam, ibi, Vae qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis. Circa primum duo facit. Primo arguit eos quantum ad abusum possessionum, qui fit per avaritiam; in secunda quantum ad abusum ciborum, qui fit per gulam, ibi, Vae qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam. Circa primum tria ponuntur.
5:8
Primo arguitur superflua possessionum multiplicatio: unde dicit: Vae qui conjungitis domum domui, et agrum agro copulatis, usque ad terminum loci; scilicet usque ad viam publicam. Oseae 5: « Facti sunt principes » pes Juda quasi assumentes terminum super eos. » Jerem. 22: « Vae qui aedificat domum suam in « injustitia, et coenacula sua non in judicio. Ami- « cum suum opprimet frustra, et mercedem ejus « non reddet ei. Qui dicit. Aedificabo mili domum « latam, et coenacula spatiosa. » Mich. 2: « Et « concupierunt agros, et violenter tulerrunt, et do- « mos rapuerunt, et calumniabantur virum et « domum ejus, virum et hereditatem ejus. » Secundo ponitur judicis interpellatio, Num-
quid habitabitis vos soli in medio terrae? quaella est et spatiosa, et data multis in possessionem. Gen. 1: « Crescite, et multiplicamini, et replete » terram. » Tertio ponitur poenae comminatio: et circa hoc duo ponuntur.
5:9
Primo punientis auctoritas vel potestas: unde dicit: In auribus meis sunt haec verba, dicit Dominus exercituum, qui potest punire: quae dicam vobis, adhuc sunt sonantia in auribus meis, interioribus; in quo notatur verborum certitudo. Infra 50: Mane erigit mihi aurem, et audiam quasi magistrum. Dominus Deus aperuit mihi aurem: ego autem non contradico. Secundo ponitur poenae severitas, ibi, Nisi domus fuerint desertae, quantum ad custodiam, et absque habitatorz, quantum ad solitudinem domorum; quasi diceret: Non quiescet ira mea. Et est apopsiosis, quod est defectus orationis. Et ponit ea in quibus consistunt divitiae domorum: scilicet in multitudine: et quantum ad hoc dicit, Multae: in pulchritudine: et quantum ad hoc dicit, Pulchrae. in magnitudine, Grandes.
5:10
Sophonia 1: « Et « erit fortitudo eorum in direptionem, et domus « eorum in desertum. » Secundo quantum ad sterilitatem vinearum dicit: Decem jugera vinearum ( juger habet in longitudine 120 pedes ) faciet lagunculam unam. Alia littera habet. Batum, quod est ejusdem capacitatis in liquidis, sicut ephi in aridis. Tertio quantum ad amissionem seminum: Et triginta modii sementis facient modios tres, quia minus colligetis quam seminastis. Aggaei 2: « Cum acce-leretis ad acervum modiorum vi- « ginti, et fierent decem. » Alii habent corum, vel ephi, quod est decima pars cori. Ezech. 43: « Ephi et batus erunt aequalia, et unius mensurae erunt, ut capiat decimam partem cori bautus, « et decimam partem cori ephi. »
2. Hic arguit eorum culpam quantum ad abusum ciborum: et primo arguit culpam; secundo comminatur poenam, ibi, Propterea captivus ductus est populus meus. Circa primum duo facit. Primo arguit in gulam quantum ad suas species; secundo quantum ad effectum, ibi, Et opus Domini non respicitis. Species autem gulæ sunt quae in hoc versu continentur: Praepropere, laute, nimis, ardenter, studiöse. Dicit ergo primo: Vae qui consurgitis mane, quantum ad praepropere. Eccle. 10: « Vae tibi, terra, cujus rex est puer, cujus « Principes mane comedunt. » Prov. 25: « Quan- « do evigilabo; et rursus vina reperiam? » Quantum ad ardenter dicit, Ad ebrietatem secundam.
5:11
Quantum ad nimis dicit, Et potandum usque ad vesperam. Proverb. 25: « Cui vae, cujus patri vae, cui « rixae, cui foveae, cui fine causa vulnera, cui « suffossio oculorum? Nonne his qui commonrant in vino, et student calicibus epotandis? » Ut vino aestuetis, ad luxuriam, et ad omnia vitia. Quantum ad studiöse, dicit, Cithara et vinum, studiöse quaesitum: quia cum magno studio praeparant sibi delectationes in cibis. Quantum ad laute dicit, In conviviis, in quibus fiunt magni apparatus et electa cibaria. Amos 6: « Qui comeditis « agnum de grege, et vitulos de medio armenti; « qui canitis ad vocem psalterii: sicut David pu- « taverunt se habere vasa cantici, bibentes in « phialis vinum, et optimo unguento delibuti. »
5:12
Effectus autem est inconsideratio: et quantum ad hoc dicit: Et opus Domini non respicitis, quod facere debetis; nec opera, quae ipse fecit. Proverb. 20: «Luxuriosa res vinum, et tumultuosa ebrietas.» Prophetica captivus ductus est populus meus. Hic ponit poenam respondentem; et primo quantum ad affectum voluntatis: unde dicit, Prophetica, sicut scientia eorum est captiva per ebrietatem, ita ipse captivabitur.
5:13
Oseae 4: «Conticuit populus meus, eo quod non habuerint scientiam.» Sed videtur quod ignorantia non mereatur poenam, quia excusat culpam.
Et dicendum, quod ignorantia potest dicere tantum negationem scientiae; et sic nec poenam nec veniam meretur; sicut ignorantia geometriae in rusticis. Potest etiam dicere privationem scientiae, ita quod derelinquat debitam aptitudinem in subjecto; et sic constat quod nescire illa quae quis potest et tenetur scire, vitiosum est.
Secundo ponit poenam contra species gulæ; et sic ponit famem et sitim, quæ respondent ei quod est præpropteræ quantum ad causam: quia fames causatur ex hoc quod aliquis tardat nimis sumere cibum; ac si diceret: Vos nimis cito comedebatis; sed tantum tardabatis quod esuriretis. Iterum respondet illi speciei quæ est ardenter quantum ad genus suum: est enim fames desiderium cibi: unde dicit: Nobiles ejus, qui abundant in cibariis, interierunt in fame, et multitudo ejus siti exaruit. Et ponit sitim contra multitudinem vulgi, quæ ad minus aqua sitim extinguerе consuevit. Contra nobiles autem, qui abundant in cibariis, quandoque siti gravati, ponit famem. Thren. 4: «Melius fuit occisis gladio quam interfectis fame.»
Secundo contra aliam speciem quæ est nimis, ponit insatiabilitatem captivantium, inde captivitatem. Prophetica infernus dilatavit, idest mors vel diabolus, animam suam, quantum ad affectum, aperuit os, quantum ad effectum. Et loquitur more humano, quia infernus non habet animam. Proverb. 27: «Infernus et perditio nunquam replentur.» Vel infernus dicitur Nabuchodonosor.
5:14
Habac. 2: «Qui dilatavit quasi infernus animam suam, et ipse quasi mors, et non adimpletur.» Tertio quantum ad studiosam ciborum præparationem, quæ contingit ex quadam elatione, ponit poenam humiliationis, ibi, Et descendent. Et ostendit eos humilhandos quantum ad tria. Primo quantum ad captivationem: unde dicit: Descendent, quasi humiliati, ad eum, scilicet infernum captivatis, fortes ejus, quantum ad potentes, et sublimes ejus, quantum ad divites, et aliis bonis eminentes, de quibus superbiunt, gloriosique, quantum ad nobiles et famosos. Jerem. 39: «Et omnes nobiles Juda occidunt rex Babylonis.
5:15
Oculos quoque Sedeciae eruit, et vinxit eum in compedibus, ut duceretur in Babylonem.» Et infra eodem: «Et reliquias populi quæ remanserunt in civitate, et perfugas qui transfigerant ad eum, et superfluos vulgi qui remanserant transtulit Nabuzardan magister militum in Babylonem.» Secundo quantum ad captivorum depressionem: Et incureabit homo, in captivate existens, quantum ad sublimes, et humiliabitur vir, quantum ad potentes, et oculi sublimium, quantum ad gloriosos.
Deuter. 28: «In gentibus quoque illis non quiesces; non erit requies vestigio pedis tui.» Tertio quantum ad pœnientis Dei exaltationem.
5:16
Et exaltabitur: altus apparebit qui prius despiciebatur in judicio, et Deus sanctus in se, sanctificabitur, idest sanctus apparebit. Supra 2, Exaltabitur autem solus Dominus in illa die.
5:17
Quarto contra speciem quæ est laute, ponit devastationem bonorum ab hostibus: Et agni pascentur, idest comedentur ab hostibus vestris juxta ordinem suum, quia meliores prius quantum ad animalia; et quantum ad terræ nascentia, deserta, idest agros vestros avobis desertos, in ubertatem versa, idest factos magnis fertilis, advenæ comedent. Deut. 28: «Adducet te Dominus, et regem tuum quem constituisti super te, in gentem quam ignoras tu et patres tui.» Infra codem: «Advena qui versatur tecum in terra, ascendet super te, eritque sublimior.» Mystice: agni, idest sancti, doctrina Dei Patris reficientur juxta ordinem idest capacitatem suam; advenæ, gentes; et deserta a Judæis, sacras scilicet Scripturas, versa in ubertatem, spiritualis intelligentiæ. Væ qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis. Hic arguit peccandi pertinaciam: et primo arguit culpam: secundo comminatur poenam, ibi, Propter hoc sicut devorans stipulam lingua ignis et calor flammæ exurit; sic radix eorum quasi favilla erit. Circa hoc duo facit. Primo arguit in generali; secundo explicat in speciali, ibi, Qui dicitis: Festinet, et cito veniat opus ejus. Dicit ergo primo: Væ qui trahitis, idest protrahitis iniquitatem in funiculis, idest vanis occasionibus; quibus ad peccata homo trahitur, dum per augmentum culpa protelatur.
5:18
Proverb. 5: «Iniquitates suæ capiunt impiun, et funibus peccatorum suorum constringitur.» Et hoc dicitur quantum ad communia peccata; quantum autem ad gravia subdit: Et quasi vinculum plaustri peccatum, idest quo ligatur et trahitur plaustum, quod majus est. Et designat gravitatem peccati in plaustro. Infra 58: «Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos depriméntes.» Qui dicitis. Hic ostendit istas vanitates in speciali, ex quibus peccatum trahébant super se; et hoc quantum ad tria. Primo quantum ad contemptum judicii; secundo quantum ad excusationem peccati, ibi, Væ qui dicitis m’lum bonum, et bonum malum; tertio quantum ad præsumptionem peccandi, ibi, Væ qui sapientes estis in oculis vestris. Et hic est funiculus triplex, qui difficile rumpitur: Eccle. 4.
5:19
Contemnebant autem judicis comminationem propter duo; scilicet propter sententiae dilationem: unde dicit: Festinet, et cito veniat opus captivitatis, quod comminaminí. Eccle. 8: «Etenim quia non profertur cito contra malos sententia, absque timore ullo filii hominum perperant mala.» Secundo propter judicis elongationem: unde dicit, Appropiet: quasi diceret: Ipse est in cælo, et non potest videre; sed fiat prope. Ezech. 9: «Dixerunt enim: Reliquit Dominus terram, et Dominus non videt.»
Nota super illo verbo, Et quasi vinculum plaustri peccatum, quod peccatum dicitur primo funiculus; et hoc quia trahit primo ad peccati exemplum. Prov. 7: «Statim eam sequitur, quasi bos ductus ad victimam, et ignorat quod ad vincula stultus trahatur.» Secundo ad peccandi usum. Jer. 2: « Onager assuetus in solitudine, in desiderio animae suae attraxit ventum ( scilicet ) amoris. » Tertio ad aeternae mortis interitum. Prover. 24: « Erue eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare ne cesses. » Secundo peccatum dicitur vanitas; et hoc quia deficit primo ab imitatione divinae veritatis. Sap. 13: « Vani sunt omnes homines in quibus non subest scientia Dei. » Secundo a consecutione operati finis. Eccl. 2: « Peccatori autem dedit afflictionem et curam superfluam; ut addat et congreget, et tradat ei qui placuit Deo. Sed haec vanitas, et cassa solicitududo mentis. » Tertio a longa duratione temporis. Eccli. 17: « Non est immortalis filius hominis, et in vanitatem malitiae place- runt. » Sap. 5: « Transierunt omnia illa tamquam umbra, et tamquam nuntius percurrers » Tertio peccatum dicitur vinculum: et hoc quia necit primo intellectum ne videat. Sapient. 17: « Dum enim persuasum habent iniqui posse domi- nari nationi sanctae, vinculis tenebrarum et longae noctis compediti, inclusi sub tectis, fugitivi perpetuae providentiae placeuerunt. Et dum putant se latere in obscuris peccatis, tenebroso oblivionis velamento dispersa sunt. » Secundo manum, ne bona faciant. Tertio pedes, ne proficiant. De his duobus Matth. 22: « Ligatis pedibus ejus et manibus, mittite eum in tenebras exteriores. » Quarto peccatum dicitur plaustum; et hoc quia opprimit primo servitutis onere. Jer. 16: « Et servietis ibi diis alienis die ac nocte, qui non dabunt vobis requiem. » Secundo cordis timore. Sap. 17: « Cum sit enim timida nequitia, data est in omnium condemnationem. » Tertio conscientiae inquietudine. Infra 37: Impium autem cor quasi mare fervens, quod quiescere non potest.
3.
5:20
Hic ponitur vanitas quantum ad excusationem peccati; et primo quantum ad effectum, Malum bonum: Michaeae 7: « Malum manuum suarum dicunt bonum; » secundo quantum ad intellectum, Lucem tenebras, veritatem errorem: Joan. 3: « Dilexerunt homines magis tenebras quam lucem; » tertio quantum ad effectum, Amaram in dulce, vitam peccati dulcem existimantes.
5:21
Sap. 14: « Et non suffecerat errasse eos circa Dei scientiam, sed in magno viventes inscientiae bello: tot et tam magna mala pacem appellarent. » Vae qui sapientes istis. Hic ponitur tertia vanitas quantum ad praesumptionem peccandi, quae est de tribus. Primo de sapientia cordis, et in speculativis, Qui sapientes: Prov. 5: « Ne sis sapiens apud te- metipsun: » et in practicis, Prudentes.
5:22
Rom. 12: « Nolite esse prudentes apud vosmetipsos. » Secundo quantum ad poenam cordis, quantum ad peccandum: Qui potentes estis ad bibendum: jactant se, quod possunt multum bibere, et inebriari, propter consuetudinem terrae in qua bibitur vinum mixtum. Infra 41: Ad me insulae, et gentes fortitudinem mutant. Prov. 2: « Laetantur cum male fecerint, et exultant in rebus pessimis. » Tertio quantum ad auctoritatem, Qui justificatis, idest dicitis vos tantae auctoritatis quod pro libito vestro potestis justificare impium, ut quod vobis placuit, legis habeat vigorem. Infra 10: Vae qui condunt leges iniquas, et scribentes injustitias scripserunt.
Prov. 17: « Et qui justificat impium, et qui condemnat justum. » Michaeae 3: « Et si quis non dederit in ore eorum quippiam, sanctificant super eum praelium. » Propter hoc sicut devorat stipulam lingua ignis, et calor flammae exurit; sic radix eorum quasi favilla erit. Hic cominator poenam. Et primo poenam consumptiosis sub metaphora ignis, propter hoc quia iniquitatem trahitis ponentes vobis radicem in peccatis. Sicut flamma ignis exurit stipulam quam attingit, et calor flammae exurit illam quae distat: persecutio enim captos occidit, et alios afflixit: Deut. 52: « Foris vastabit eos gladius, et intus pavor: sic radix eorum quasi favilla, quantum ad ea in quibus confidebant, vel patres, vel cognati, et germen eorum, idest filii, ut pulvis ascendet; in quo notatur fortitudo ex causis illis proveniens.
5:24
Mal. ult.: « Et erunt omnes superbi et omnes facientes impietatem stipula, et inflammabit eos. » Secundo ponit poenae processum et ordinem; et primo ponit poenae causam: unde dicit: Abjecerunt enim legem, corde contemnentes, et eloquium Sancti Israel blasphemaverunt, me irridentes. Jer. 52: « Non obedierunt voci tuae, et in lege tua non ambulaverunt. » Secundo punientis iram; ideo iratus est: ad modum processus irae in hominibus loquitur. Psal. 105: « Iratus est Dominus furore. » Tertio poenae inflictionem: Et extendit manum suae potentiae ad percutiendum, quam plicatam parcendo teneurat.
5:25
Soph. 2: « Et extendet manum suam super aquilonem, et perdet Assur, et ponet speciosam in solitudinem. » Quarto, poenae effectum in interiectione majorem: Conturbati sunt montes, idest majores prae timore. Glossa: dicit quod loquitur hyperbolice.
Sed contra. Ergo excessit veritatem Prophetarum. Et dicendum. Quod in aliquibus Scripturis sumitur per excessum veritatis simpliciter, in sacra Scriptura pro excessu veritatis secundum opinionem hominum; quasi dicit: Conturbatio erit ultra quam credi possit. Vel aliter, Hyperbole est quidam tropus, et in tropicis locutionibus aliud dicitur, et aliud intelligitur. Unde non est falsitas quantum ad sensum quem intendit facere, sicut etiam in metaphora; quasi dicit: Ita magna erit conturbatio, quod montes, si esset possibile, conturbabuntur. Psalm. 43: « Conturbati sunt montes in fortitudine ejus. » Et quantum ad vilitatem corporum, Facta sunt morticina. Jer. 8: « Non colligentur nec sepelientur; in sterquilinium super faciem terrae erunt. » Idem 16: « Mortibus agrotationum morientur, et non plangentur, et non sepelientur; in sterquilinium super faciem terrae erunt. »
4. Hic ponit poenam communem, et ultimam, quantum ad captivitatem per Romanos: et circa hoc tria ponuntur. Primo exercitus praeparatio; secundo exercitus dispositio, ibi, Et ecce festinus veloci- tor reniet; tertio poenae inflictio, ibi, Et tenebit praedam et amplexabitur; et non erit qui eruat. Circa primum tria ponuntur. Primo congregantis indignatio, In omnibus his; quasi dicit: Sicut vos peccatis peccata additis, ita ipse poenis poenas adjungent. Infra 9: Vir fratri suo non parect, et declinabit ad dexteram, et esuriet; et conedet ad sinistram, et non salvabitur. Secundo vexilli erectio, Et levabit signum, idest vexillum. Jer. 4: « Levate signum in Sion, confortamini, et nolite stare: quia malum ego ad adduco ab aquilone, et contritionem magnam. » Tertio exercitus convocatio, Et sibilabit, idest inspirabit. Infra 7. Et erit in die illa sibilabit Dominus muscae quae est in extremo fluminum Aegypti, et api quae est in terra Assur; et venient, et requiescent omnes in torrentibus vallum. Et ad hoc quod magis terreat, ponit gentis extraneitatem et quantum ad cultum, In nationibus, ut sancta vestra non reverantur; et quantum ad linguam, Procul, ne verbis placeantur; et quantum ad mores, De finibus terrae, ne ab eis foederentur.
5:26
Ecce festinus velociter veniet. Hic ponitur exercitus dispositio: et primo ostendit eos expeditos ad veniendum; secundo armatos ad pugnandum, ibi, Sagittae ejus; tertio crudelis ad puniendum, ibi, Rugitus ejus ut leonis. Circa primum duo ponuntur. Primo ipsorum velocitas: Ecce, pro, certo, festinus. Thren. 4: « Velociores fuerunt persecutores nostri aquilis caeli. » Habac. 1: « Equites namque ejus de longe venient: volabant quasi aquila festinans ad comedendum. » Jer. 4: « Ecce quasi nubes ascendent, et quasi tempestas currus ejus: velocires aquilis equi illius. » Secundo velocitatis causa secundum remotionem triplicis impedimenti quod posset contingere.
5:27
Ex naturae infirmitate; contra quod dicit: Et non est deficiens, quia oporteat remanere, nec laborans in eo, quia oporteat tarde venire. Infra 40: Qui autem sperant in Domino mutabunt fortitudinem; assumment pennas sicut aquilae; current, et non laborabunt; ambulabunt, et non deficient. Secundo illud quod posset esse ex voluntate. Dicit: Non dormitabit, per pigritiam, scilicet ut pigre vadat, neque dormiet, ut non resipiscat. Prov. 19: « Pigredo immitit soporem, et anima dissoluta esuriet. » Tertio removet impedimentum ex rerum necessitate: Nec solvetur cingulum. Et ponit ea quibus viatores solent impediri ab itinere: quae omnia plus solito durabunt. Deut. 29: « Adduxi vos quadraginta annis per desertum: non sunt attrita vestimenta vestra, nec calceamenta pedum vestrorum vetustate consumpta sunt. » Sagittae ejus acutae. Hic ostendit eos armatos esse ad pugnandum: et primo quantum ad bonitatem armorum;
et ponit ea quae in illis terris sunt consueta. Sagittae acutae, in quo notatur bonitas sagittarum; arcus extenti, in quo praeparatio armorum, ne in praeparando impediatur.
5:28
Psal. 119: « Sagittae potentis acutae. » Secundo ponit vectigalia: Ungulae equorum ejus ut silex, qui non frangitur de facili, et rotæ ejus quasi impetus tempestatis, propter multitudinem et velocitatem magnam sonum facientes. Jer. 4: « Ecce quasi nubes ascendent, et quasi tempestas currus ejus. » Rugitus ejus. Hic ostendit eos crudelis ad puniendum: et primo quantum ad animositatem, Rugitus. Oseae 11: « Post Dominum ambulabunt, quasi leo rugiet: quia ipse rugiet, et formidabunt filii maris. » Secundo quantum ad rapacitatem: Rugiet ut catuli leonum. Ps. 105: « Catuli leonum rugientes ut rapiant. » Tertio quantum ad crudelitatem, Et frendet, quod est apri. Ps. 54: « Frenduerunt super me dentibus suis. » Ps. 79: « Exterminavit eam aper de sylva, et singularis ferus depastus est eam. » Et tenebit. Hic ponitur poenae inflictio, et demum punitorum desperatio, ibi, Aspiciemus in terram; et ecce tenebrae tribulationis. Circa primum ponit tria.
5:29
Primo comminator captionem, Tenebit praedam; quasi dicat: Sicut praedam capiet vos. Nahum 2: « Leo cepit sufficienter catulis suis, et necavit leaenis suis, et implevit praeda speluncas suas, et cubile suum rapina. » Secundo solicitam detentionem: Et amplexabitur, ne exeatis per eorum incuriam; et non erit qui eruat, per eorum impotentiam. Threnorum 1: « Dedit me Deus in manu, de qua non potero surgere. » Tertio rigidam damnationem, Et sonabit, comminationibus et terroribus. Jer. 6: « Ecce populus veniet de terra aquilonis, et gens consurgit a finibus terrae; sagittam et scutum arripiet: crudelis est, et non miserebitur; vox ejus quasi mare sonabit. » Aspiciemus in terram.
5:30
Hic ponit eorum desperationem: et primo quantum ad auxilium de terra: Aspiciemus in terram, undique, et ecce tenebrae, quia omnes eos persequебантur; secundo quantum ad auxilium de caelo: Et lux, divinae spei, obtenebrata est in caligine ejus. Jer. 4: « Aspexi terram, et ecce vacua erat et nihil; et caelos, et non erat lux in eis. » Et connumerat se propheta in eis per compassionem.
5:1
v. 1 « Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei vineae suae »; — hebr. cantabo dilecto meo (vel de dileclo meo) canticum dilecti de vinea eius; prooemium satis aenigmaticum est; sed eius obscuritas consulto quaesita videtur, quo magis attentio provocetur. Verba quidem per se niliil aliud dicere videntur nisi proferri ac decantari carmen in honorem dilecti alicuius amici, quodipse de vinea suacantaverit (cf. Calm.) vel saltem cantare possit, narrari igitur de vinea rem quae amico conüigerit. Sed cum iam v. 3 media in parabola non aliquis amicus vatis loquatur, verum rem agi inter Deum et populum satis distincte innuatur, idque demum v. 6 « et mandabo nubibus » et v. 7 sine ulla controversia clarissime.statuatur, ad totius parabolae unitatem, concinnitatem immo etiam dignitatem pertinere vi letur, utstatim ab initio vates hanc Dei causam et querelam ob oculos habuisse censeatur eamque ipsis illis verbis innuisse credatur. Quare dilectus erit ipse qui vineam plantavit et vineae possessor est i. e. ipse Dominus; canticum simulest eius canticum, quia id refert quod ipse Dominus de hac sua vinea et, cogitavit et. statuit. Propheta autem, utpote os Domini eiusque interpres et in fam:liare Dei consilium admissus, id proponit quod a Deo accepit et audivit, Dei verba ad populum perfert; quare canticum Domini canit; studia autem Dei eiusque opera annuntians simul laudem Dei et gloriam egregie praedicat et notam facit; unde optime dicit : cantabo dilecto moo i. e. in eius laudem, pro eius gloria aliis manifestanda, ad praeconia Domini palam annuntianda. Christi qui est patruelis meus, hoe est, ex eadem mecum gente generatus ». Etiam S. Chrys. et S. Thom. populum Israel interpretantur dilectum ; sed cum Statim sequatur : « vinea faela est dile:to mao » et vinei sit domus Israel, baec explieatio neq.iit admitti : neque concedi potest vocem dilecti semel ad Deum et semel ad populum referri, quis omnis con-innitatis ratio tali usu arbitrario destrueretar. Vocem hebr. 731 S. Ilier. hoe loco secutus Aquilam (qui xxod2eAgov interpretatus est) exposuit patruelem ; alias, uti in Cant., etiam dilectum vertit. Cum in altero membro hebr. 5 certe significet, de qua re carmen instituatur, scil. de vinea eius, aliqui etiam iu priore membro explicandum esse censent. de dilecto meo cantabo (cf. Kn. Naeg.). Sed dubito, num ratio haec ex seeundo membro deproinpta iam statim valeat de priore. Est enim magis obvium ut in exordio sententiae particula illa in sua nolione communissima relinquatur, quam sane statim ei quivis attribuit simulac audierit cantabo ; in altero. utique ipsa re et argumento notio magis generalis et usitata ad certam quandam rationem significationis restringitur; id autem in priore membro non perse inuotescit. Alii exponunt : cautabo Dei personam suscipiens (Mald.), nomine et iussu Dei (Drechsl.). Etiam latinum vineae suae. csse explicandum de vinea, iam statuunt S. Thom. Mald. Su etc. Proponitur quam exquisita cura et sollicitudine vinca illa fuerit plantata et culta, quae tamen contra exspectationem egregie fefellit omnem exspectationem : « vine facta, est dilecto meo tn cornu filio olei;
Accusationem in antecedentibus propositam propheta auget ostendens . quanta a Deo beneficia acceperint et quantam ingratitudinem ac perversitatem rependerint. Uti ergo vaticiniis antecedentibus praesentem rerum israeliticarum conditionem vates castigavit ex consilio divino tempore future adimplendo, ita nunc eam perstringit ex beneficiis olim collatis. Unde conficitur populum israeliticum maximae reprehensioni esse obnoxium, sive rerum gestarum historia spectatur, sive consilium Dei de futuro tempore consideratur. Beneficia igitur recolens accepta iisque varia peccatorum genera opponens latius exsequitur vates, quod ab initio indicaverat : filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me (4,2; cf. S. Chrys. Rup.) et mosaica pene verba usurpat : haeccine reddis Domino popule stulte et insipiens (Deut. 32, 6)? Parabola ipsa vineae ad rem illustrandam aptissima est. Est enim utpote a re notissima petita ad omnium sensum et intell:gentiam ac-: commodata, et cum iam carmine mosaico haec ad populum Dei accommodatio etrerumisraeliticarum illustratio omnibus effecta sit familiaris, non sine emphasi ea ad animos commovendos ut:tur propheta. Quare alii quoque prophetae mosaicam hane parabolam in medium afferunt (cf. Os. 10, t. Ier. 2, 21. Ez. 15, 2) eamque demum ipse Christus usu et explicatione sacravit (Matth. 21, 33). Utitur vates prooemio ad sermonem parabolicum accommodato, quo audientium animi attenti reddantur; profitetur vates se referre carmen a dilecto secum communicato vel quod dilectus eius amicus canere solebat
5:2
v. 2 et sepivit eam et lapides elegit ex illa et plantavit eam electam et. aedificavit turrim 1n medio eius el torcular exstruxit inea et exspectavit ut. faceret uvas etfezit labruscas » ; — vinea plantata est in loco vitibus quam maxime opportuno; in cornu i. e. in colle, ut ita vinea solis calori et radiis sit exposita; iste collis erat filius olei i. e. pinguedinis, locus scil. pinguis et uber, talis scil. humus quae uvis gignendis fuerit quam aptissima. Ad haec naturae commoda accessit industria possessoris : fundum diligenter sepivil, macerie circumdedit, ut animalium nocivorum incursus vel etiam hominum inimicorum iniurias arceret, ne quod damnum plantationi infeevetur, al quod v. g. cf. Cant. 2, 15 : « capite noois vulpes parvulas quae demoliuntur vineas ; vinea nostra [loru t ». Fundum ita munitum et tutum etiam bene ad rem praeparavit :- abstulit lapides atque ex humo extraxit, ne scil. radices vitis impedirentur et implicarentur. Humo fertili et bene praeparatae commisit oplimum vitis genus ; plantavit vineam Sorec (ita vertit S. Ilier.) i. e. eam consevit vite saleciissima, generosa (cf. Malv.); « aiunt enim Hebraei Sorec g»nus esse vitis optimae quod uberes fructus faciat atque perpetuos » (S. Ilier.); nomen ab uvis rubris seu caeruleis et nigricantibus dici volunt (cf. Ges. Thes. p. 1342). Porro ut vineae securitati ac defensioni prospiceretur, turrim aedificavit pro custode vineae rebusque in vineae cultura necessariis. Atque tanta cum certitudine uberes sibi promittebat fructus, ut etiam (hebr.) torcular ibi excideret vel excavaret ad uvas caleandas et exprimendas. Sane aderat, cur optime speraret de vinea. Sed eheu, res aliter omnino cecidit; « cumque ex tam diligenti studio assiduoque labore uvas spectaret maturas et dulces, acerbas invenit et foetentes quae fellis instar essent et stomachum moverent ad nauseam » (Sanct.). "Hebr. pu LXX transtulerunt 2oxiuóv msotí0mzx et eos secutus S. Hier. sepivil; ita etiam aliqui ex rabbinis, quos vide apud Ros. ; at vocem ex cognatis dialectis iam communiter explieant fodere, rastro fodere et subigere: cf. Ges. Ros. Malv. Rohl. Naeg. Nei. Del., quam notionem iam Syrus ob oculos habuit, dum laboravit vel coluit eam vertit. — Verbum po dicit lapidare, lapidibus obruere ; formam in piel h. lI. plerique explicant cum S. Hier. lapides removere, agrum erossare (ut Persius loquitur in satyr. 6, 52; cf. Sanct. Bauer) ; LXX. vere intellexerunt Japidibus communire, habent enim £yz»Xzesx haneque notionem sequendam esse docent For. Doederlein, Koppe, uti eandem iam Syrus quoque amplexus est. Sed ex 62, 10 apparet, retinendam esse omnino versionem communiter acceptam : lapidibus vacuum fecit. Notat S. Hier. : « et plantavit eam vineam Sorec, quam solus Symmachus electam interpretatus est, non verbum e verbo, nt mihi videtur, exprimens, sed sensum qui tenetur in verbo. Denique Sorec a quibusdam »3»Xzxpxo; interpretatur, quod nos in puleherrimos fruetus vertere possumus... prolabruscis quas nos vertimus, in hebr. Scriptum est busim (QW? N2), quod Aquila interpretatus est. oxxoíx; i. e. fructus pes- simos; Symmachus &x25, hoc est, imperfectos, LXX et Theodotio spinas ». Tot ac tanta cum frustra essent impensa, non sine indignatione omnes coram appellat, ut iudicium ferant
5:3
v. 3 « unc ergo, habitatores lerusalem et viri Iuda, iudicate inter me et vineam | meam !
5:4
v. 4 quid est quod. debui ultra, facere vineae meae et non. feci ei? an quod exspectavi ut faceret uvas et fecit labruscas » ? — cum iam supra 3, 14 populus vineae sit comparatus (« vos depasti estis vineam meam »), sensus parabolae de vinea tanto cum studio culta sed fructus reddente pessimos (cf. 1, 2; 2, 6 seq.) latere non potest. Et si quos fugisset, iam sollemnis haec appellatio et attestatio, qua omnes regni iudaici incolae advocantur ad iudicium ferendum, non agi rem privatam, verum Dominum acerbe conqueri de populo ingrato manifesto declarat. Ea autem accusatio tanto maioris est ponderis, quia ita fertur, ut ipsa sana ratione duce rei se ipsos criminis insimulare et convincere debeant. « Magna iuris copia, cum ipsos reos constituit iulices' inter ea quae ipse et inter ea quae illi fecerant » (S. Chrys.); nam « non alia ratione melius causae aequitas ostendi potest, quam si actor ipsi reo sententiam ferendi potestatem faciat » (Men.). lta egisse monent Nathan ad David quem per parabolam interrogat, « ut dum dealio iudicat, de se promat sententiam » (S. Hier. sim. S. Basil. aliique). Vim interrogationis late expendit.S. Cyr.: « prodeant qui inter vos sunt sapientes, iudicent inter me vineae dominum et ipsas vites. Quid igitur boni illis defuit, ut inutiles fierent? Si enim rerum ad usum necessariarum quidpiam a me qui plantaveram forte praetermissum fuerit, causae nihil dicam nec poenas exigam. Cum vero rebus eam utilibus plenam nulliusque rei indigam fecerim, spinas iamen popererit, quae tandem a iudice feretur sententia? num inerlem, num desidiosum agricolam dicet? an potius illos aceusabit... » ? In hebr. ultimum membrum effertur simpliciter : cur ezxspectavi... et fecit labruscas? Eodem modo ergo intelligendum an quod ezspectavi i. e. an quid est quod exspectavi? quid ergo causae habuit, ut meam exspectationem falleret (Mald. Malv. sa, For. Calm.)? Parumper alio modo verba concipit S. Hier.: « nisi forte in hoc erravi, quod pro labore meo exspectavi, ut uvas faceret, non labruscas, quas inculta ac deserta vinea afferre consuevit » ; sensus : an forte in hoec peecavi quod de vinea tam bene culta bene speravi? quem Lap, Men. etc. etiam sequuntur, emphasin habet, sed ab hebr. recedit. « lllis tacentibus sibi ipse respondet » (S. Ilier.), quam orationis formam admiratione non carere S. Cyr. sentit :
5:5
v. 5 « et nunc ostendam vobis quid ego faciam vineae meae : auferam sepem eius et. erit in direptionem ; diruam maceriam eius et. erit in. conculcationem ;
5:6
v. 6 et ponam eam desertam ; non putabitur et non f odietur et ascendent vepres et spinae, et nubibus mandabo, ne pluant super eam imbrem » ; — arbitri illi vocati tacent culpae conscientia pressi; Dominus cum gravi indignatione sententiam fert (quae in hebr. cum quadam emphasi v. S infinitivis absolute positis declaratur) : primo munimenta aufert ; quo facto vastationi et direptioni. patebit , sepem ex vepribus, maceriam i. e. murum ex lapidibus, qua duplici defensione vinea protegebatur, removet ; tum erit, depraedationi et ita conculcationi. Dein nulla iam cura ei impendetur ; nulla cura vitibus, nulla humo ; ita per se silvescet et quod inaledictionis signum et indicium est (Gen. 3, 18), spinas solum et tribulos proferet ; veram ne silvescere quidem ei licebit cum luxuria quadam et copia; quare imbribus prohibitis etiam silvae desertique fecunditas ei denegatur. Qui nubibus praeceptadat, Dominus est; quare quae sit parabola tam ex his, tum ex aliis iam patet; patet enim v. g. ex iudicio de vinea instituto, ex accusatione contra eam prolata, ex fractibus qui optimo semine sparso enati sunt, demum ex poenarum genere et modo in vineam pronuntiato. Quae omnia satis ostendunt, agi de populo Israel, de vinea quam ex Aegypto transtulit Dominus (Ps. 19, 9) sed quae facta est de vinea Sodomorum et de suburbanis Gomorrhae, uva eorum uva fellis et,botri amarissimi (Deut. 32, 32). Post talem praeparationem parabolam de se iam satis lucidam et ab omnibas intellectam denuo verbis propriis explicare nihil aliud est quam repetitis ictibus animos ingratorum pulsare et contumaces et obduratos confasione et, repreheusione onerare ; v. "| « vinea enim Domini exercihuum domus Israel est et vir Iuda germen eius delectabile, et. exspectavi ul. faceret iudicium et ecce iniquitas, et iustitiam et ecce clamor »! — enim explicationis particula est : omnia quae dicta sunt et in parabola proposita opere vel completa sunt vel complebuntur in domo Israel i. e. in. toto populo, in familia ab Israel vel lacob propagata ; haec quippe familia i. e. totus populus vinea est Domini (cf. S. Chrys. Theod. Sanct. Osor. Mald. Lap. Troch.), sed in hac gente peculiari cura et dilectione amplexus est et insignivit, virum Iuda, cui propterea nomen indit plantationis deliciarum, in qua suas quasi delicias constituit, quae ipsi erat. in deiciis (cf. Lap.). luda enim, ut S. Chrys. rem declarat, « plus obtinuit. quam ceterae tribus, eratque illic e vicino situm templum et reliquus cultas, atque illa tribus magis quam ceterae omnes florebat ad regiamque magis accedens potentior erat » ; Iudae enim insignius prae ceteris vaticinium iam a patriarcha Iacob. datum (Gen. 49, 10), ex Iuda Deus elegit sibi principes, in Iuda collocavit thronum aeternum (cf. 2 Reg. 7, 14. 1 Par. 28, 4), ex Iuda demum Messias erat oriturus, filius David. Hisce igitur in Israel et Iuda impensis Dominus exspectavit (hebr.) iustitiae studium ; adest in hebr. « elegans structura sonusque verborum » (S. Ilier.), duplex scil. paronomasia quae neque graecis verbis neque latinis exprimi potest (Mald. Mar. Calm.) . Audiamus S. Hier.: « volumus latinis insinuare auribus quod ab Hebraeis did;e' mus : iudicium apud eos appellatur mespAat (2922), iniquitas sive dissipatio, ut interpretatus est Aquila, »nesphaa (new); rursum iustitia dieitur. s«daca (np37), clamor autem appellatur saaca (np73) ; una itaque vel add:ta litera vel mutata sic. verborum simil:tudinem temperavit, ut pro mesphat mesphaa. et pro. sadaca poneret $aaca ». Cernitur scil. pro iure et iudicio effusio sanguinis — ita alii vacem hebr. explicant; cf. Ges. Ros. Doederlein, Drechsl. Kn. Naeg. Bred. Troch. — vel direptio et rapina (Del.)? vel generatim | &vopiz (LXX, Roh. Net.), et pro iustitiae administratione et recta rerum gubernatione non auditur nisi clamor oppressorum, quibus iustitia et ius denegatur impietate, avaritia, crudelitate iudicum et principum (cf. Mar. For. Malv. Tir. Lap.). Alii. clamorem latius accipientes vel de furore et impetu peccatorum explicant vel speciatim de illis sceleribus quae ad coelum clamare dicuntur (cf. Euseb. Sanct. Lap. Calm. secundum ea quae Gen. 4, 10 ; 18, 21; 19, 13 habentur) ; sed cum clamor opponatur tare holocautomatum intelligunt (Euseb. S. Hier. Ephr. Theod. Darh. Herw. Men.) ; « sicut enim ad torcular omnes uvae comportantur atque caleantur, ut ex eis exprimatur vinum, sic altare omnis populi suscipit fructus et immolatas hostias devorat » (S. Hier.). Haec omnia suo modo ad unamquamque animam applicari rite posse, iam bene docet S. Hier. : « cuncta quae dicuntur de vinea possunt et ad animae humanae referri statam, quae a Deo plantata in bonum non uvas attulerit sed labruscas et postea sit tradita bestiis conculeanda, nec divinum imbrem susceperit doctrinarum, quia praeterita dona contempserit ». Quid minae v. 6 prolatae sibi velint, in sequenti parte capitis enucleatius declarabitur. Ultimum innui synagogae excidium et derelictionem verba ipsa suadent (cf. S. Hier. Cyr.). Censet S. Basil. has minas non esse rei certo eventurae denuntiationem sed proferri veluti comminationem eius qui a peccato avocare velit, simili modo, quo Deus apud Ieremiam testetur, se repente loqui mala adversus gentem ; sed si conversi fuerint, etiam se mala illa minime esse inflicturum (fer. 18, 6-10). Id eo sensu verum est, quia Deus, ut adnotat S. Hier., ideo truculenta quaedam et aspera comminatur, ut conversi ad poenitentiam imminentia tormenta devitent. Et sane priusquam mala inferat et puniat, minatur Deus se esse puniturum, ea mente, ut conversi ad poenitentiam ab imminentibus perieulis liberentur (cf. Pint.). Poena quam minatur sincera conversione difterri potest, uti ex Ier. 26, 19 elucet; sed si scelera priora instaurata fuerint, etiam minae priores instaurantur. Igitur in hisce quoque norma quaedam generalis Dei proponitur quae ab omni temporum conditione libera et absoluta valet et demum effectu suo certo certius potietur, quamvis per quot gradus et veluti intervalla ad terminum sit provehenda, in ipsa dictione prophetica minime contineatur.
5:8
v. 8 « Vae qui coniuagitis domum ad. domum et agrun agro copulatis usque ad terminum. loci ! numquid. habitabitis vos soli in. medio terrae » ? — bene describitur insatiabilis habendi ac possidendi cupido; domos, agros ii soli cupiunt habere ; possessiones oppressione aliorum et rapinis (v. 7) augent, extendunt, donec locus non supersit (cf. hebr.), donec totum spatium totamque regionem occupaverint et collocati silis vos Is. 5; 8-10. 109 soli in medio terrae (hebr.). Lege vero mosaica etanno iubilaeo instituto cautum erat ne qua familia perpetuo sua hereditate spoliata in pauperiem redigeretur (Lev. 25, 93 seq.); sed illi qui. vineam Domini depascuntur (3, 14) ceteris exspoliatis omnia ad se rapere conantur, quamvis « maledictus qui transfert terminos proximi sui » (Deut. 27, 17). Qualis autem maledictio obventura sit, annuntiatur modo sceleri congruo : peccarunt domorum agrorumque cupiditate et rapina, iisdem punientur
In subsequentibus quae ad antecedentia arcte adnectuntur exponitur, quae sint labruscae a vinea prolatae vel quae sit, iniquitas (v. 1) ; recensentur sex ordines sceleratorum totidem vae distincti et hisce intermixta affertur vastationis et depraedationis descriptio quae vineae est praedicta (v. 6). Initium fit a sacra auri fame, quae facile omne iniustitiae genus sibi adiungit; est enim « radix omnium malorum cupiditas » (1 Tim. 6, 10) ; quod vitium quantum in eos dominatum sit, iam ex 3, 14. 43 elucet et ex similibus Michaeae querelis (2, 2; 3, 9) colligitur :
5:9
v. 9 « in auribus meis sunt haec : dicit Dominus exercituum : nisi domus multae desertae fuerint, grandes et pulchrae absque habitatore!
5:10
v. 40 decem enim iugera vinearum facient lagunculam unam et triginta modii sementis facient modios tres » ; — hebr. in auribus meis (dicit) Dominus exercituum i. e. mihi revelavit, me audiente clare minas illas et iuramentum protulit. Eodem modo verba latina concipi debent; scribit praeterea S. Hier. : « in auribus meis sunt haec Domini exercituum, id est : verba quae locutus est Dominus adhuc resonant in auribus meis » ; et ita rite explicant Haim. Mald. Malv. Schegg, Rohl. Net. Del. Naeg. praeeunte iam Chald. : « dixit propheta : in auribus meis accepi nuntium, si quidem decretum est hoc a facie Domini exercituum ». Alii scelera illa ad aures Domini pervenisse, eorum quasi clamorem aures Domini tetigisse explicant; ita verba concipiunt LXX, S. Ephr. Sanct. Pint. Mar. Lap. Men. Calm.; sed ex vextu hebr. prior explicatio sola colligitur. Iureiurando igitur (nis?) Dominus suam obstringit fidem fore, ut domorum multitudo corruat, ut variis calamitatibus tam pauci relinquantur homines, ut ipsa grandia palatia non inveniant habitatorem vel potius fore, ut domus et palatia ruinis ac vastitate concidant. Ruent autem etiam ex eo quia terram maledicto sterilitatis a Deo percussam incolae derelinquere ac fagere coguntur. Ita in v. 10 *» quia; iugum vel iugerum agri illud spatium agri vocatur quod uno boum iugo per unum diem arari potest. Decem igitur talia spatia vitibus consita non afferent nisi unum bath (hebr.), quae mensura (docente Flavio Iosepho, Ant. 8. 2, 9) sextarios romanos septuaginta duos capiebat vel secundum rabbinos tantum, quantum 432 uvis contineripotest; dein semen tantum quantum chomer capit, dabit unum epha i. e. decimam sementis partem pro messe habebunt (ex hebr.)!; epha eadem mensura est pro aridis atque bath pro liquidis ; chomer autem decem epha capiebat. Divitiae pariunt voluptates; « homo quidam erat dives et epulabatur quoti lie splendide » (Luc. 16, 19). Uale apte ad divitias iniustitiis congestas (v. 8) adiungitur vae in epulones et ebrios
5:11
v. 11 « vae qui consurgit's mane al ebrietatem seclandam et potandum us jue ad vesperam, ut vino anstuefis » ! — hebr. vae, mane surgentes siceram prosequun'ur, commorant^s (vel tempus protra^entes) usqu? ad crepusculum, quos vinum inflammat; mane jam incipiunt, id quod eorum est qui in omnem luxam diffluunt; cf. Eecl. 10, 16. Act. 2, 15. 1 Thess. 5, 1; et in noctem usque potationes et comessationes protrahunt. Sicera est, ut S. llier. dicit, hebraeo sermone omnis potio inebrians sive illa quae frumento conficitur, sive pomorum succo aut cum favi decoquuntur in dulcem et barbaram potionem, aut palmarum fructus exprimuntur in liquorem coctisqua frugibus aia pinguior coloratur. Ita praecipue dici potum qui ex palmiscon'icitur S. CAr js. et Th»od. asserunt. Praeterea vinum largiter bibunt ; omni ergo potationum genere sese ingurgitant; « vinum incendit eos ; excitat quippe in visceribus larg'ter bibentis plane quoddam incendium » (S. Cyr.). Calore vini iam ad omnem luxuriam accenduntur; « luxuriae seet voluptatibus tradiderunt, non solum in vescendo et biben lo, s21 in aurium quo qa2oblectitione et in dive'sis musicae artis generibus » (S. fier.) ; unde
5:12
v. 12 « cithara et lyra et tympanum et Libia et viaum in conviviis vestris et opus Domini non respicitis nec opera manum eius consid?ratis »! — notat losephus (Ant. 1, 19, 3) xw5ex» (citharim) decem habuisse chordas et plectro percuti solitum, nabloa vero duodecim et tangi consuevisse digitis (cf. For.) ; tympanum, pleramque a malieribus saltatricib is pulsatum, orbe ligneo consta5»at membrana obdaeto et crepitaculis aeneis instructo (cf. Ges. Thes. p.1316). Cum igitur et animos et sensus omnes habeant voluptatibus immersos et obcaecatos, ad opus Domin!, ad omne id quo Deus in rab is israeliticis iam fecit, ad ea quae factarus est et quae iam per prophetas annuntiat, et calamitatibus portendit, verbo ad divina iu licia et conxilia mniiim2 atten lint; ea et si ver»is prophetarum annuntiantur caeci et surdi minime coas;d»rant. Opus ig tur Di omnia illa intelliguntur, quae Deus in historia populi gessit, quae man lavit, per prophetas declaravit et pro faturis quoque temporibus annuntiavit (cf. S. Cyr. For. Sanct. Malv. Tir. Troch.) ; cf. v. 19; 10, 12; 92, 11. Aciem mentis obiusam habent sua culpa, ita ut signa temporum et indicia quibus futura iudicia iam praeparantur non agnoscant neque illis moniti ad meliorem frugem revertantur. Talia v. g. in libeis historicis indicantur ipso loquendi modo : « in diebus illis coepit Dominus mittere in Iuda Rasin regem Syriae et Phacee filium Romeliae » (4 Reg. 13, 37; cf. 16, 6. 2 Par. 98, 9 etc.). Quare extremis tandem suppliciis iuremerito castigabuntur
5:13
v. 43 « propterea captivus ducts est populus meus quia non habuit scientiam, et nobiles eius interi^runt fam? et. multitudo eius siti exaruit » ; — condigna, sceleribus rependitur poena ; luctus et captivitatis miseria pro vesana laetitia ; fames et sitis pro ingurgitatione, temulentia, conviviis lascivis. In hebr. et-gloria eius (nobilitas, proceres) viri ! famis et turba eius arida (erit) siti. Cum, ut proverbium habet, regis ad exemplum totus componatur orbis, in procerum sceleribus etiam vitia multitudinis describuntur; et sane si daces et doctores caeci sunt et vesani, quid sperandum erit de iis qui ducuntur et docentur? Quare v. 43 propterea apte adiungitur; et generatim excidii causa in principes re:icitur ; cf. Mich. 3, 12. Ier. 23, 1. Ez. 34, 2; peribunt propter incogilantiam, quia ab inscitia et stupore in illam intemperantiam et altioris consilii inconsiderantiam et o»livionem abducti sunt (Sanct.). Denuo ratio excidii affertur. Alii absque scientia expiicant inopinato, insperato (cf. apud Malv. For. Ges. Drechsl. Del. Naeg. Bred. Rohl. Net.) ; at prior acceptio magis est em;hatica et gravior, commendatur versu praecedenti et ipsa re, quia abductio in exsilium subito vel inopinato iis accidisse diei nequit; erat enim non solum diu et saepe a prophetis praedicta, sed era, eiusmodi abdictio in more posita et apud Assyrios et Chaldaeos ; unde clade facta iam non inexspectato accidit; insuper cum populi abductio per partes et per temporum intervalla fieret, insperato totius populi abductionem evenisse nequit apte affirmari. Ipsa demum praepositio y2 (ad verbum : ex non-scientia) ex, propter huic explicationi favet. Ab lacuntur erg», « eo quoil non cognoveris tempus visitationis tuae » (Luc. 19, 44. Troch.); ita LXX quoque &ix «3 v5, elaivas abvoíg v» Küpiov. Tandem morte et interitu cuncta esse absumenda vates minatur
5:14
v. 14 « propterea dilatavit infernus animam suam et aperuit os suum absque ullo termino, et descend»nt fortes eius et. populus eius et sublimes gloriosique eius ad eum » ; — etiam magis emphatice in hebr. e£. descendet gloria eius et tumultus eius et strepitus eius et exsultans inea (cf. For. Mald. Malv. Mar.). Scheol ingenti cupiditate et aviditate inexhausta omnem illorum pompam et splendorem mox devorare dicitur ; « personae forma minas intentat, ut maiore cam emphasi loquatur ingentique timore auditorum animos percellat » (S. Chrys.); describit enim, ut ruinae magnitudinem ad oculos demonstret, quomodo « infernus praelargo et inexplebili ore hiantibusque faucibus absorbens eos thesaurisque spolians sit quodammodo exsultaturus » (S. Cyr.). llli itaque, ut. Tir. notat, dilatant os suum al cibum et potum absorbendum, sed infernus quoque rictum suum dilatabit ad eos absorbendos. Verum si superbia humana prostrata est omnisque fastus depressus et exstinctus, tunc gloriosus et maiestate plenus apparebit Dominus ; id post ruinam vehementer inculcat vates gravissima hac versuum repetilione
5:15
v. 48 « et incurvabitur homo et humiliabitur vir et oculi sublimium deprimentur,
5:16
v. 46 et exaltabitur Dominus exercituum. in tudicio et Deus sanctus sanctificabitur in iustitia » ;, — hic scil. demum erit finis et scopus iudiciorum divinorum : illucescet gloria Dei eiusque sanctitas quae tanta scelerum nube quasi obscurari et abscondi videbatur, novo splendore hominibus innotescet, cognoscetur etenim ex iustitia quam exercebit erga impios (Mald. Malv. Mar. Tir.) eiusque testes iustum iudicem laudibus elferent (TAeod.). Ita fiet id quod cantico seraphim annuntiatur : plena est omnis terra gloria eius (6, 3; cf. Ier. 9, 23. 24). « Duo ponit bona et illos tumore ablato meliores eva-. suros et Deum admirationi fore apud omnes » (S. Chrys.). Iudicio autem in homines exercito populoque vel in exsilium abducto vel morte interempto (v. 13. 14) ipsa regio divinae huius castigationis testimonium feret et agri campique quos avari et iniusti rapuerant (v. 8), iam alienigenarum commodis servient. Ita apte ad occusationem et iudicii denuntiationem vates hanc concludit partem
5:17
v. 171 « et pascentur agni iwxta ordinem suum et deserta in ubertatem versa advenae comedent » ; — ubi antea urbeset palatia et hominum turba exsistebant iam ruinae sunt et solitudo et amplissima gregum pascua, quae in alienorum utilitatem cedunt. Bene adnotat S. Hier. : « id ipsum aliis verbis dicitur de quo supra legimus (1, 1) : regionem vestram in conspectu vestro alient devorant et deserta est atque subversa a populis externis ». Hebr. verte et pascentur ogni sicut «n suo campo et vastatas terras pinguium alieni comedent. vel errabundi ; i. e. qui fixas certasque sedes non occupant sed nomadum more-per regionem peregrinantur ; pingues divites sunt et. fastuosi illi, de quibus antea v. 8. 14. Atque revera terra ludaeorum iam dudum exstincta gloria vetere alienis cessit Troch.), vel de Christianis, qui sint agni Christi ; advenas intelligunt gentes ad fidem conversas, quae illis potiantur bonis a quibus Iudaei exeiderint (cf. Pint, Sasb. Men.) ; qua imagine simul, ut vult Mald., futura inter gentes pax adumbratur. Cum LXX in ultimo membro habeant &ovec, non Q'à3 sed D'"73 legisse vel 2*5 videntur (cf. Gen. 38, 17. Iud. 6, 19; 43, 45, 19), quam lectionem aliqui recentiores (Ewald, Kn. Russ, Dred.) amplectuntur. Etiam in priore membro LXX differunt, de quibus iam S. Hier. dicit: « nescio quid volentes LXX transtulerunt pascentur direpti quasi tauri, pro agnis tauros intelligentes et rursum pro adveuis interpretantes agnos ». Ipsa LXX verba a graecis interpretibus varie accipiuntur ; breviter ea expedit S. Chrys. : « relictorum paucitatem his subindicat et ingentem regionis solitudinem »; S. Cyr. ea refert ad vastitionem a. Romanis et gentibus finitimis inferendam ; « qui enim olim, inquit, direptioni eorum faeile patebant, quia Deus opem ferebat, hi regionem eorum depascent ceu tauri, 1d est feroces, magnanimi et qui invictam ad resistendum vim afferent ». Aliter Theod. ; direptos intelligit eos qui'in Dominum credentes ab àdyersariis dozmatum evangelicorum spoliati bonis sint quique post hostium interitum cum tauris secure pascentibus comparentur, eosdem autem agnos quoque vocari ; aliter explicat S. Basil. etc. Unde non est a vero alienum quod iam de hoc v. For. conqueritur, tantam esse varietatem quot sint inferpretes. Nihilominus ipse nova versione illam varietatem augere non dubitavit : « et pascentur agni iuxta verbum ipsorum et gladii medullata ruminantia devorabunt, vel etiam siccitates medullatorum (tnedullatorum exsanguia cadavera) advenae comedent ».
5:18
v. 18 « Vae qui trahitis iniquitatem in. funiculis vanitatis et quasi vinculum. plaustri peccatum » | — hebr. vae trahentibus iniquitatem (vel attrahentibus) in funibus mendacii et quasi in. fune plaustri peccatum vel etiam et quasi rudens earrucarius est peccatum i. e. peccatum ingravescit, fit quasi densum, robustum sicut rudens carrucarius. Ii describuntur qui magno studio suis mendaciis et illusionibus iniquitatem augent; se ipsos quasi alligant perversitati eamque ut molem grandem trahunt vel stu pheticis, se ipsos decipiunt, culpam augent, poenam et ultionem Dei provocant, accelerant, et ita arctioribus in dies vínculis atque firmioribus ad peccatum adstringuntur. Nam, ut notat S. Basil. : « nobis ipsi ium eum peccamus, vineula confiecimus et funiculos quibus vineimur; quippe iuxia multitudinem vel magnitudinem peccatorum vel maiora vel minora animabus nostris lora nectimus ». In eadem imagine simul alii expressam cernunt curam, pertinaciam, perseverantiam peccandi (cf. S. Chrys. Basil. Thom. Mald. Malv. Vat. Calm.). Funiculos vanitatis hoc significat, inquit S. Hier. , quod facientibus peccatam facile texitur et tam inane et facile est, ut aranearum fila texuntur, sed cum inde voluerimus exire, solidissimis vinculis nectimur (sim. Sasb.). Alii non peccatum, verum peccatorum poenas atque supplicia h. l. designari volunt. Explicant enim : vae vobis qui damnationem vestram adversum vos ipsos trahitis et magna vi nitimini, ut ad vos accedat, velut qui plaustrum onustum funibus trahunt ; trahitis autem perditionem vestram funibus temeritatis i. e. vestra temeritate, audacia, protervia; ità For. ; sim. iam S. Cyr. Chrys. Procop. Sanct., cuius explicationis m»minerunt Malv. Lap. Men. Tir. et quam aliqui recentiores adoptarunt v. g. Ges. Kn. Dred. Verum quidem est vocibus illis quibus peccatum et iniquitas designatur, saepius id quoque appellari quod intime cum peccato connexum est ab eoque separari nequit, scil. poenam et suppliciam (cf. Gen. 19, 15. Os. 10, 13. Zaeh. 14, 19). At nostro loco non est, cur a primaria notione recedamus ; vates enim in singulis membris hisce quibus vae denuntiat, peccata et scelera proxime recenset; poenas quae sint secuturae, postea adiungit. Accedit quod hoc loco statim v. 19 explicatur, qua ratione trahant iniquitatem ; blasphemiis et illusionibus indulgent. Ergo veri nominis peccata vates h. 1l. intellexit. í Quot et quantis loris innodentur peccatis, iam declaratur
Tertium vae in eos devolvitur qui verbis Dei et prophetis illudunt et minas ab eis prolatas in irrisionem vertunt. Apte adiunguntur isti epulonibus v. 11 quibus vae alterum erat denuntiatum; nam inter epulas et pocula lingaas compotantium facilius solvi in dicteria et illusiones rerum sacrarum atque in iis licentius evagari heu nimis notum est. Praeterea cogita quantopere istis helluonibus censor assiduus et castigator morum, qualem esse prophetam oportebat, molestus fuerit. Eorum perversitatem vates prius per metaphoram v. 18, dein v. 19 propriis verbis declarat, similiter uti 4, 6. 7. 22. 23. 25. 26. Unde
5:19
v. 19 «qui dicitis : festinet et cito veniat opus eius, ut videamus, et appropiet et veniat consilium Sancti Israel et sciemus illud »! —minas Dei non solum contemnunt, verum iis illuadant ; «cupimus tandem videre quale futurum sit hoc consilium quod tanta praemeditatione indiget, in quo per tot annos Dominus deliberare videtur» (Men.); scire est re et fac-- tis experiri. Nominant Sanctum Israel, quia Isaias hoc Dei nomine praeprimis utitur (de qua re postea ad 6, 3). Blasphemia ostendit iam per longiustempus prophetam munere esse functum et opus Dei i. e. iudicium divinum (cf. v. 12) iam repetitis vicibus esse denuntiatum. Sed quia Dominus longanimis spatium concedit poenitentiae et poenas infligere differt, hac ipsa patientia abutuntur secundum duritiem suam et impoenitens cor sibi thesaurizantes iram, digni scil. patres eorum quos eodem titulo S. Paulus increpat (Rom.2, 4. 5). Eandem animorum perversitatem et blasphemandi audaciam carpit Am. 5, 18. Ier. 11, 15. Ez. 11, 3; et infra denuo ipse Isaias 98, 9 seq. « Vertebant igitur oraculorum íoniirua in carmen ; nimis aut insolenter aut stupide dicebant festinet. . . . » (Sanet.). Tali impietati et petulantiae intime cognatum est eorum studium, qui ita sceleribus imbuti sunt, ut omni veri honestique sensu abiecto atque coneuleato ipsum crimen laudibus exornent et vitia quasi virtutes commendent ; evaserunt scil. ut S. Cyr. dicit, nummularii improbi, turpiora in pretio habentes, notantes vero ut adulterinum citra discrimen id quod praestabilius est et ad suam ipsorum salutem utilissimum ;
5:20
v. 90 « vae qui dicitis malum: bonum et bonum malum, ponentes tenebras lucem et lucem tenebras, ponentes amarwn in. dulce et dulce in ama- Tum »! — bonum describitur ut lux et dulce, quatenus et intellectum illuminat et affectam vel voluntatem beat ; malum e contra tenebras offundit et miserra et amaritudine replet. Inde lex Domini quasi lux saepe describitur et quaecumque bona sunt et sancta, cum a Deo, luce increata,. refulgeant, eodem nomine honorantur. Quid sit bonum ei honestum et quales fructus et effectus afferat, duplici illa comparatione breviter declaratur. Ea simul innuitur, quantae sit perversitatis notiones honesti verique subvertere vel nobili nomine turpia scelera obtegere. Nota tritum illud ex affectu corrupto ipsam corrumpi doctrinam ; vitam enim profligatam ita student cohonestare, ut ea quae a vate tamquam errore et scelere plena traducuntur, scientiae et virtuti affinia venditare conentur. Nil novi sub sole! ubi corruptio morum invaluit, non desunt qui illam fucatis doctrinis defendant atque speciosis rationibus commendent. Sed quam vana sit ac futilis talis peccatorum excusatio (S. Thom.), declaratur a simili ; quid enim prodest tenebras appellare lucem ? num propterea cessant esse tenebrae vel omnium hominum iudicia in conwarium mutantur ? Quam parum igitur quis ordinem rerum et effectus immutare potest, tam parum illi falsa doctrina et mendaciis iuvantur. — Axioma a propheta enuntiatum est amplissimum. Alii id speciatim applicant ad iudices iniustos; alii ad pseudoprophetas, qui ita loqui solent, ut hominibus placet audire; « etsi dulcia sint verba pseudoprophetarum, sed nihil illis amarius, qui per gratiam verborum minas in rem et opera vertunt » (S. Chrys.). Interpretatus est Aq. : vae qui dicit malo : bonus es, et bono : malus es ; id quod S. Hier. significantius vocat. At sensus generalis (LXX «3 movrpov) praeferendus est. Isti, uüi patet, iam. nullam ferunt prophetae admonitionem. In eadem obstinatione concluduntur ii qui propria existimatione inflati a nullo se doceri patiuntur. Unde
5:21
v. 21 « vae qui sapientes estis in. oculis vestris et coram. vobismetipsis prudentes »! — vere enim sapiens exquirit consilia, diffidit prudentiae propriae;: « ne sis sapiens apud temetipsum — neinnitaris prudentiae tuae » (Prov. 3, 5. 1). Qai tali fastu tument, institutionis propheticae impatientes negotia publica et. privata nonex norma divina per prophetas legem que declarata administrari volunt, sed arbiwatu proprio et humanae prudentiae imperio et ductu. lis v. g. et sapientiae et utilitatis maximae esse videbatur foedera inire eum extraneis, apparatum bellicum comparare (cf. 2, 8) ; sed rempublicam fuleiri ope divina, file, observatione mandatorum Dei, sincera pietate omnemque spem in uno Deo collocari prae humanis subsidiis, immo his repudiatis, talia utique ridebant ii qui prudentes erant coram facie sua (hebr.). Quam maxime igitur aberant ab institutione legis qua docibiles Deo erant efficiendi. Ultimum vae in principes denuntiatur et iudices qui cum virtutem et iustitiam fulcire ac tueri debuerint, sua intemperantia et iniustitia fundamenta reipublieae subruunt;
5:22
v. 22 « vae qui potentes estis ad. bibendum vinum et viri forles ad. miscendam ebrietatem !
5:23
v. 93 qui iustificatis impium pro muneribus et. iustitiam. iusti. aufertis ab eo » ! — cum ironia dicit : validi sunt et potentes, sed ad potandum vinum; seduli sunt et prudentes atque solertes et robusti, heroes sunt, sed ad miscendam siceram (hebr.) i. e. ad vina variis aromatibus condienda, quibus reddantur suaviora. Cum hac temulentia intime nexum est iustitiam habere venalem. Qui non valet pecunia et muneribus ius suum ab istis iudicibus redimere, causa cadet.' Ad haec ergo recidit inter alia cura viduarum et pupillorum, quam toties tamque graviter Deus in lege iniunxerat! Principum iudiceumque peccata quibus reipublicae status suffoditur, merito ultimo loco ponuntur in hac scelerum enumeratione ; illis enim uti perversitatis ita damni quam plurimum inest. Hi ergo sunt fructus quos germen. delectabile Domino attulit (v. 1), haec opera praeclara quibus edocti lege divina et continuis prophetarum institutionibus admoniti operam navarunt ! Avaritia, voluptas, irrisio sermonum propheticorum cum blasphemia coniuncta, perversio boni rectique et laus mali, superbia, apud iudices iustitia venalis, hi sunt sex veluti gradus quibus ad imam iniquitatem penetratur. Quam late igitur per omnes ordines serpsit impietas ! Quare, uti v. 13, statim subditur poena condigna.
5:24
v. 24 « Propter hoc sicut devorat stipulam lingua ignis et calor flammae exurit, sic radix eorum quasi favilla erit et germen eorum ut. pulvis ascendet; abiecerunt enim legem Domini exercituum et eloquium Sancti Israel. blasphemaverunt » ; — non sine emphasi repetitis vicibus propter hoc inculcari (v. 13. 14) monet Procop. i. e. « propter ea quae dicta sunt, non casu aliquo vel naturae necessitate vel fato, sed ob ea quae ipsi admiserunt facinora ». Ignis imagine et celeritas ultionis et facilitas sumendi supplicii et extrema punitorum pernicies exhibetur (S. Chrys.). Hebr. in secundo membro intellige : et sicut foenum flamma consumitur (collabitur, evanescit). Radix et germen, hebr. /los eorum i. e. infima et summa funditus peribunt, uti in arbore omnis revirescendi spes aufertur, si non solum truncus, verum etiam radix igne absumitur (cf. 1, 30; 6, 13). Stipulas in agris relictas igne absumere solebant ; unde facile fluit comparatio instituta, quae insuper ad parabolam propositam de vinea bene consonat. Legis contemptum a maiestate legislatoris illustrat et auget vates ; est Domimus exercituum, coeli terraeque Dominator, cui ad ultionem capiendam praesto sunt cuncta agmina coelestia et terrestria ; est Sanctus Israel qui ut ipse est sanctus, ab omni defectu quam maxime alienus, omne peccatum odio infinito prosequens, ita sanctitatem suam relucentem in populo electo cernere vult, quem in finem tot ei concessit subsidia in lege et in prophetis. Huic vero Dei voluntati non modo non obsequuntur, sel etiam ad id audaciae progressi sunt, ut blasphemias in eum iactent (cf. v. 19). Cum igitur tot punitionis infligendae tituli praesto sint Domino, merito pergit s. vates
Tales igitur et tam atroces labruscas cum vinea attulerit, iam Dominus ostendit quid ei facturus sit ; in v. 24 imaginem excidii, in v. 25. excidium ipsum proponit ;
5:25
v. 23 « ideo iratus est furor Domini in populum suum el extendit manum suam super eum et. percussit ewm et. conturbati sunt montes et facta. sunt morlicinia eorum quasi stercus in medio platearum.» ! — accensus est furor Domini (hebr.) ; olim Deus manu extenta et brachio forti populum suum ex Aegypto liberaverat, hostes percusserat ; iam eandem potentiam quam olim ad beneficia praestanda exhibuerat (cf. Ex. 3, 20; 1, 9; 15, 12 etc.), exseret ad populum ingratum percutiendum. Et percussio adeo est vehemens, ut montes quoque ictu contremiscant; est, ut S. Hier. ait, hyperbolice dictum. Sed in tali commotione adumbratam cerne iudicis maiestatem, quem apparentem creaturae tremore ac timore sentiant (cf. Ps. 95, 9 ; 96, 4. 5; 91, "1. Is. 483, 13; 24, 19; 29, 6. Mich. 14, 3. Hab. 3, 3) ; et merito quidem talis hypotyposis ! adhibetur, quia simul cum homine etiam creatura affligitur iudicio divino. Ut morticinia eorum declarant, ea Dei percussio in clade ingenti consistet. Bellicum apparatum magno studio sibi comparant (cf. 2, 8), bellis et cladibus prosternentur. Talis est agendi et puniendi ratio apud Deum. Atque revera clades ingentes attulerunt varia bella ; ita syriaco-ephraimiticum : « occidit Phacee de Iuda centum viginti millia in uno die » 2 Par. 28, 6 ; postea assyriacae et chaldaicae invasiones (cf. Ier. 9, 21; 16, 4; 34, 20). Hoc loco aptissime prior illa clades intelligitur. Verum una hac percussione et strage iudicium Dei non estabsolatum ; aliae sequentur eaeque maiores ; quare « 2n his omnibus non est aversus furor eius, sed adhuc manus eius extenta » ; — cum enim punitio inflicta convenientem emendationis fructum non attulerit, ad alteram et tertiam progreditur iudex. Extrema igitur ruina non statim imminet, sed per gradus quosdam praeparatur. lllam tamen certo minatur manus adhuc extenta i. e. parata ad iudicium irae infligendum, « vexillo sublato accersens hostes et iudicia exsequens » (Malv.), quia « licet crudeliter vastati, fame et siti pressi bellique calamitatibus impliciti fuerint miselli; tamen in hac aversione a Deo perstiterünt nec ab ira liberi immunesque fuerunt » (S. Cyr.). Iam a v. 26 haec ruina extrema describitur, quae v. 24 erat annuntiata. Cum parabola proposita (5, 1 seq.) universam synagogae historiam complectatur eiusque ruinam et a Deo abiectionem adumbret, etiam non mirum est hoc loco describi impetum hostilem omnia funditus evertentem et exhiberi demum tenebras nulla lucis et salutis spe proposita. — Deus ipse milites suos conscriptos evocat, qui insigni robore et fortitudine praestant et pugnandi cupiditate ardent; optimis armis instructi sunt ; ingenti terrore omnia replent. Id iam ad formidinem facit, quod gentes ignotae, a longinquo, a finibus terrae evocantur
5:26
v. 26 « et elevabit signum in nationibus procul et sibilabit ad. eum de finibus terrae et ecce festinus velociter veniet » ; — cf. Deut. 28, 49 : « adducet Dominus super te gentem de longinquo et de extremis terrae finibus » ; minae iam sunt a Moyse editae. Quam prompte et alacriter feroces illae gentes nutui Dei obsequuntur; quam facile illarum turmas ingentes Deus adducit ! sibilo enim illos accersit !, uti « apiarii sibilo apes excitant, eas ex alveariis ad flores et herbaseducunt, ex agris reducunt, domique ut immorentur efficiunt » (S. Cyr.) ; cf. 1, 8. lllusores ridebant : festinet et cito veniat opus eius (v. 19) ; respondet vates : ecce festinus velociter veniet (cf. Sanct.). renum eius nec rumpetur corrigia calceamenti eius » ; — venit quidem a longinquo, ab extremis terrae, at minime fatigatur; nemo est lassus, nemo in ingressu titubat vel vacillat vel offendit; maxima omnes pergunt alacritate et quasi inexhausta fortitudine, ita ut ab omni cessatione vel remissione sint alienissimi, morae vel quietis impatientes. Ipsa quoque vestimenta invictam fortitudinem prae se ferunt. Quod, ut monet S. Ephr., Deus olim suo populo praestitisse dicitur (Deut. 29, 3), id roboris iam hostibus largiri videtur ; non enim cingulum militare, cui gladium insertum gerunt, solvitur, et ne corrigia quidem ocrearum rumpitur; - qua re simul indefessus militum vigor atque strenuitas declaratur ; semper enim diu noctuque loricati sunt.neque balteum dissolvent sed accineti et parati semper praesto sunt. Hisce accedunt arma optima et bellicus apparatus longe praestantissimus
5:28
v. 28 « sagittae eius acutae et omnes arcus eius extenti ; ungulae equorum eius ut silex et rotae eius quasi impetus tempestatis » ; — descriptio est ad terrorem incutiendum facta ; quare hostes irruunt arcus iam paratos et tensos (calcatos) gestantes. Cum veteres equis soleas ferreas inducere non solerent, quam maxime opus erat ungulis solido ac duro cornu instructis (cf. 42Jxéxc- $e; xo; apud Homerum), ut Chald. habet : ungulae equorum eius ut saxum reputantur; ergo cursu non atterentur, in ipsa regione $copulosa et viarum asperitate horrida firmi incedunt; ne ergo Iudaei nimis regioni montanae fidant ! Currus quoque solidi ac praestantes ; « rotae curruum illius quasi vehementes turbines cum ingenti fremitu discurrent et quacumque tulerint impetum, omnia pervertent:» (Osor.). Iam quanta ferocitate hostis irruat et quam stragem sit editurus, audi
5:29
v. 99 « rugitus eius ut leonis, rugiet ut catuli leonum et frendet et tenebit praedam et amplezxabitur et non erit qui eruat » ; — ingenti clamore bellico sublato terrorem augent aggressuri, sicut leo rugitu animalia perterrefacit ; leo cum fremitu in praedam irruit eamque arctissime comprehensam sic continet, ut nemo illam ex faucibus eripiat, « sic hostis in tuam perniciem anhelans ita rugiet, ut suo te fremitu concutiat ; ita tenebit lacerabitque, ut nullus te ex illius unguibus expediat » (Sanct.). Cladem illam extremam alia vates depingit imagine
5:30
V. 90 « et sonabit super eum $n. die illa sicut sonitus maris ; aspiciemus in terram et. ecce tenebrae tribulationis et luz obtenebrata est in caligine eius »; — quasi maris inundatio qua omnia fluctibus obvoluta abripiuntur, hostes terram obtegent et ruinam invehent ; nulla salutis spes — nihil nisi tenebrae miseriarum. Apta paraphrasi Sanct. rem declarat : « veniet contra Ierusalem hostis infensus cum sonitu horribili ex armorum strepitu, buccinarum clangore et barbarae vocis horrisono ululatu, non secus atque si mare saeviens cum ingenti fragore vastos devolvat atque frementes fluctus in obiectas rupes. Tunc autem nullus erit locus, unde nobis spes ulla salutis aut praesidii appareat. Aspiciemus enim in terram, o viri Iuda, et illam undique tribulationum caligo cireumfundet neque e coelo quidquam erit, quod sperare possumus praeter tenebras ». Ita scil. ruina illa erit, quae vineae infideli obtinget (v. 6). Synagoga post tot beneficia frustra collata abiicitur. Quanta sit oppositio inter salutem et perditione, inter ruinam et resurrectionem, comparatione instituta huius loci cum 4, 3. 6 insigni ratione ostenditur. Ultima v. 30 pars varie in hebr. accipitur. Adest Waxiosy. D'ETWZ, quam vocem ab. zy stillare (Deut. 32, 2; 33, 28) derivanles explicant vel de coelis, unde stüllatur, vel pressius de nubibus pluviam stillantibus (cf. Mald. For. Malv. Vat. et ita recentiores quoque Ges. Ros. Drechsl. Kn. Bred. Del. Naeg. Rohi.); plerique iungunt lux oblenebrata est in coelo eius scil. terrae, in ea coeli parte quae terram illam circumtegit, vel nubibus eius scil. super terram illam expansis. Alii tamen verba aliter nectunt : ecce tenebrae, tribulatio et luv, obtenebrescit in coelis eius ; id quod explanant de vicissitudine quadam qua tribulatio ventura salutis spe excipiatur, donec plena ruina ingruat ; sed sententia profertur nimis abrupta, neque simile est 21, 12, uti ex interpretatione patebit; quibus aecedit quod hoc loco iam versamur in descriptione ruinae extremae, in qua eiusmodi vicissitudo: iam non exspeclatur. Alii etiam longius ab usitata vocabulorum adeo frequentium significatione recedentes vertunt ; ecce tenebrae, grando et fulgur, obtenebrescit in coelis eius (Drechsl.). Si in altero membro ante *3N repeteretur 5, magna quadam coneinnitate exsurgeret sententia : aspicient ad terram et ecce tenebrae angustiarum ; ad lueem (ad solem, coelum), obtenebreseit nubibus eius ; atque hane sententiam lextu quoque mas. enuntiari Hitz. censet; verum ea interpretatio audacior videtur. Locum hune praeclaris dicendi luminibus illustrari, iam notarunt veteres interpretes. Ita Sanct. : « describit exercitum quem Dominus contra populum quondam suum armavit et duxit, atque ita describit eleganter, ut in eo genere non meminerim me aliquid legisse significantius aut illustrius. Apparatus autem ille castrensis accomodatus est ad superanda atque evertenda illa quibus ab omni hostili machinamento et arte tutos se futuros existimabant Iudaei. Quia regio petrosa erat neque ideo apta equestri excursioni, equorum ungulis instar silicis duritiem et vim quandam indomitam attribuit. Cetera elegantissime militum ardorem studiumque pugnandi demonstrant, ita ut a belli molestiis nihil temporis aut otio aut quieti concedant ». Fuerunt qui versus hos 25-30 ex hoc loco expungi et in alium. loeum (v. 25 ante 9, 8 et v. 26-30 post 10, 4) transferri vellent (Ewald, Diest.). Mirantur nimirum post v. 24 et ruinam completam ibi descriptam alia adhue addi; offenduntur versu illo qui postmodum quoque recurrit in his omnibus non est aversus furor eius. At immerito. Nam in v. 94 ruinam exhiberi breviter et summatim, quae postea suis gradibus accuratius declaretur, modo apud Isaiam. frequenter obvio plane congruit, immo cum v. 94 ruina expressa sit potius metaphorice, propriis verbis fieri eius denuntiationem fere exspectamus ob morein quem alias apud vatem nostrum observatum cernimus (cf. 4, 5-7. 99. 93). Neque omitti debet, cum in parabola vineae destructio adeo per singulas fere partes delineata proponatur, vix fieri posse ut in vaticinio de ipsa re eventus ille verbis adeo paucis absolvatur. Ad quod adde, eoncinnitate quae a v. 8 et deinceps adsit omnino vetari ne post v. 2£ orationi finis imponatur. Nam post primum vae in primum peceatorum genus poena daobus versibus (9. 10) propónitur; postalterum vae poena quinque versibus (13-17) comprehenditur ; quis tali gradatione attenta post quztfuor vae in varia peccatorum genera pronuntiata poenam uno solum concludi versu sibi persuaserit ? Uti textus tra- ditus habet eui veteres versiones et interpretes omnes suffragium ferunt, tres illae partes (8-10; 11-17 ; 18-30) apta inter se concinnitate et gradatione iunguntur. Negue obstat quod sententia illa in his omnibus... etiam infra occurrit, Nam altera quoque et elevabit signum... et sibilabit saepius legitur (cf. 7, 18 ; 11, 12 cf. 13, 9. 5) et hoc loco apte ponitur, ut indicetur ruinam illam non uno quasi ictu iri devolutum, sed iterato Deum calamitates esse immissurum. — Bred. eandem versuum dispositionem sequitur, sed ita ut a v. 23 non novum oraculum incipiatur, sed oraculum de vinea continuetur '. Ita quidem partes | illae uno in loco exhibentur quae eodem versu : in omnibus his.. distinguuntur ; nihilominus talis transpositio non est probabilis. Ea enim facta sequitur post 9, 1 i. e. post vaticinium messianicum statim oraculum quod absolute incipiat vae Assur. In ordine autem recepto antea bene et efficaciter exponitur, quid populus peecaverit et per quos demum gradus ad invasionem Assyriorum res sit perducta. Vide nexum rerum ad 9, 8 et 10, 5 expositum. Praeterea quomodo hic iam mentio iuiiciatur (9, 11) Rasin non intelligitur; utique Bred. textum mutat. Sed num recte ? Dein iudicium solet ex Israel in Iudam transire, uti 8, 1. 8; hic vero statuitur ex Iuda progredi in Israel ! Vide ad 9, 12. nemur, prophetam cum integrum librum certo ordine componeret, id quod fere versus finem vitae eius factum esse probabile erit, etiam orationibus illis unam vel alteram addidisse. Ita sunt qui 3, 19 « mulieres dominatae sunt eis » (ef. 3, 4) ex tempore Achaz repeti debere censeant. [d quidem non erit necessarium, quia feminarum prava indoles non eo tantum tempore, verum sub omni rege in perniciem multorum vergere poterat. Sed si quis contendat, talia a propheta fuisse tum demum proposita, eum orationes scripto conciperet librumque in suum redigeret ordinem, non erit de hac re multum disceptandum. Aliis quoque videtur oraculum illud de monte Doinini propter rem Ier. 26, 18 narratam pertinere ad tempus Ezechiae ; unde similiter hoe loco esse insertum volunt a pro— pheta eum librum suum ordinaret, non autem editum tempore loatham ; — sed haec ratio rem non evincit, cum ler. 26, 18 solum statuatur oraculumi etiam tempore Ezechiae esse pronuntiatum, minime autem colligi possit nedum debeat prima vice eo tempore esse promulgatum (cf. supra ad 9, 9). Cum indoles harum orationum generalis adeo emineat, impletio earum quaerenda est non in particularibus quibusdam eventibus qui statim tempore Isaiae acciderint, sed in maiore eventuum serie qua demum omnia sublimia et excelsa in Iuda deiecta sint et via praeparata saluti messianicae. Propheta enim non id agit hoc loco, ut determinatos eventus vaticinetur proxime futuros vel res omnino particulares efferat, sed normam enuntiat generalem divinam qua Dominus üsurus sit in populum rebellem et qua theocratiam sit restituturus ; via et modus delineatur iudiciorum Dei, finis describitur ad quem illa tendunt; qui vero futuri sint singuli casus, qui gradus iudiciorum, quae singulorum conditiones ac series, hoc loco non attingitur. Unde ex hoc iam eapite frustra laborasse censeo Dr. Neteler qui singulis oraculis quos eventus singulos assignet inquirit. Ita v. g., ad 2, 18 censet praedictionem ingredere in petram etc. impletam esse saltem. probabiliter, cum Theglathphalasar-Phulexpeditionem bellicam susciperet in Damascum, Philisthaeam et in regionem Iordanis orientalem. Sed cam ea expeditio non adversus Iudaeam dirigeretur, vix probabile erit tum temporis praecipitem illam fugam in Iudaea evenisse. Quae 2, 12 seq. praedicuntur, variis bellis regis Sargon contra Israel esse impleta ; 2, 20. 21 autem in exsilio babylonico eventu compleri ; 3, 1 seq. partim ea delineari quae tempore tertiae expeditionis regis Sennacherib contigerint, plene autem rerum iudaicarum omnium dissolutionem tum demum factam esse, cum iusti in Iuda etIerusalem abiecta omni spe humana Messiae nomen dederint ; similiter 3, 16-4, 1 adumbratione quadam compleri rege Ezechia cum multi in captivitatem abducti sint, plenam vero vastationem illatum esse per Romanos urbe saneta destructa et populo exciso, ita ut solae mulieres relinqui viderentur. — Sed praeplacet ratione quadam generali illustrari normam illam : Sion in iudicio redimetur (cf. 1, 2T). Anc. — Illustri specie Dei maiestas et gloria offertur menti Isaiae ; chori seraphim maxima reverentia Dei thronum cingunt laudes Dei concinentes etgloriae eius manifestationem annuntiantes, cuius sublimitatis documentum in ipsa templi commotione et caligine sacra exhibetur (6, 1-4). Tali visione obiecta vates sacro quodam horrore obstupescit suam indignitatem et peccatorum maculas profitens; quo facto unius seraph ministerio expiatur (6, 53-1). Expiatione facta Dei percipit invitationem ad munus prophetale suscipiendum, cui ultro sese offert. Muneris obeundi ratio et effectus ei panditur : obeaecatio populi eiusque obduratio; cuius aliud remedium non superesse Dominus edicit nisi iteratam populi terraeque vastationem et destructionem, in qua tamen semen sanctum sit salvandum (6, 8-13). Inter inteepretes controvertitur, sitne haec visio ad munus propheticum inauguratio prima an muneris iam antea accepti nova quaedam confirmatio vel ad certam quoddam officium subeundum institutio. Quare in ipsa huius visionis consideratione id inter alia ob oculos haberi oportebit, ad quid ipsum per se argumentum sua quasi sponte et natura tendat.
5:8
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
… Da Amos (v.) e da lui vengono le più impressionanti figurazioni delle trasgressioni contro la giustizia: il ricco che commette sopruso ai danni del popolo minuto e si arricchisce a sue spese (Is. 5, 8.14-15; ecc.); sentenze ingiuste nelle cause che si svolgono davanti ai magistrati; oppressione del-
5:9
… 3, 1; Mich. 1, 1; 3, 5; 6, 1; Nah. 1, 12; Soph. 1, 1; Agg. 1, 1; 2, 1, 11, 21; Zach. 1, 1; 7, 1 sgg.) ciò che ha scritto; riferisce visioni, rivelazioni o sogni soprannaturali (Num. 12, 6 sgg.; Is. 6, 20; Ier. 1, 11-16; Ez. 4, 1-5, 4; Ier. 4, 20 sgg.; Is. 5, 9; 22, 14; Ez. 9, 1; Ier. 20, 7-12; 23, 28; Mich. 3, 8; Is. 6, 6-9; Ier. 1, 17-19; Ez. 3, 8-9). L'agiografo o scrittore biblico è quindi l'intermediario per cui Dio parla o scrive (Os. …
5:14
… E come allora «ne' termini suoi» la creatura umana era stata insufficiente a rilevarsi, così ora. L'inferno ha dilatato le sue fauci (Is. 5, 14) e spediti nel mondo i suoi satelliti; di maniera che, anche se uno faccia il passo «che non lasciò già mai persona viva» ed esca dalla selva, non perciò è in grado di salire alla …
Is. 14, 9; Ez. 31, 15. Altri preferiscono dare alla radice ἐδ'ῶ il significato popascit, che indicherebbe una voragine insaziabile, che divora gli uomini, o anche un luogo d'interrogazione, quasi domicilio degli spiriti, che venivano consultati (cf. Prov. 27, 20; 30, 16; Is. 5, 14; Ps. 6, 6; 89, 49).
Questo mondo dei morti è nella cavità sotterranea, contrapposto all'altezza del cielo (Job 11,8); in questa profondità (Ps. 48, 15; 62, 12; Is. 5, 14; Eccli. 17, 19) si
5:23
Giustificare significa talvolta dichiarare giusto un individuo; p. es., Prov. 17, 15: « Qui iustificat impium et qui condemnat iustum, abominabilis est uterque apud Deum »; Mt. 12, 37: « Ex verbis tuis iustificaberis et ex verbis tuis condemnaberis »; in questi testi, come in altri (p. es., Is. 5, 23), il senso detto forense, è evidente: dichiarare innocente uno senza tuttavia essere causa della sua rettitudine.
5:24
… Presso i profeti la t. (di solito al singolare) è « insegnamento » morale e spirituale (Am. 2, 4); « la t. del nostro Dio » racchiude le norme di moralità in cui consiste il vero servizio di Dio (Is. 1, 10; 5, 24; 8, 16, 20; 30, 9). Il profeta è detto môrah (« insegnante»), della stessa radice di t. (Is. 9, 14; 30, 20). In Ier. 6, 19; 9, 13; ecc., t. designa sia la predicazione dei profeti, …
5:26
… Dalla fusione risultò il popolo assiro, guerriero, crudele, terrore dell'antico Oriente (cf. Is. 5, 26-29).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.