Vvhat to teach seruants. 3 If any teach against the doctrine of the Church obstinately, he doth it of pride and for lucre. 11 But the Catholike Bishop must folovv vertue, hauing his eie alvvaies to life euerlasting and to the cōming of Christ. 17 Vvhat to commaund the riche. 20 Finally, to keepe most carefully the Catholike Churches doctrine, vvithout mutation.
1Whosoever are servants under the yoke, let them count their masters worthy of all honour; lest the name of the Lord and his doctrine be blasphemed.Tutti coloro, che sono sotto al giogo di servitù, stimino meritevoli di ogni onore i loro padroni, affinchè il nome, e la dottrina del Signore non sia bestemmiata.WHOSOEVER are seruantes vnder yoke, let them counte their maisters vvorthie of al honour: lest the name of our Lord and his doctrine be blasphemed.Quicumque sunt sub jugo servi, dominos suos omni honore dignos arbitrentur, ne nomen Domini et doctrina blasphemetur. 2But they that have believing masters, let them not despise them, because they are brethren; but serve them the rather, because they are faithful and beloved, who are partakers of the benefit. These things teach and exhort.Quelli poi, che hanno padroni fedeli non li disprezzino, perché sono fratelli: ma piuttosto servano loro, perché sono fedeli, e diletti, che hanno parte a tal benefizio. Così insegna, ed esorta.But they that haue faithful maisters, let them not contemne them because they are brethren, but serue the rather, because they be faithful and beloued, vvhich are partakers of the benefite. These things teache and exhort.Qui autem fideles habent dominos, non contemnant, quia fratres sunt: sed magis serviant, quia fideles sunt et dilecti, qui beneficii participes sunt. Hæc doce, et exhortare. 3If any man teach otherwise and consent not to the sound words of our Lord Jesus Christ and to that doctrine which is according to godliness,Se alcuno insegna diversamente, e non si acquieta alle sane parole del Signor nostro Gesù Cristo, e alla dottrina, che è conforme alla pietà:If any man teach othervvise, and consent not to the sound vvordes of our Lord IESVS Christ, and to that doctrine vvhich is according to pietie:Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei, quæ secundum pietatem est, doctrinæ: 4He is proud, knowing nothing, but sick about questions and strifes of words; from which arise envies, contentions, blasphemies, evil suspicions,Egli è un superbo, che non sa nulla, ma si ammala per dispute, e quistioni di parole: dalle quali nascono invidie, contese, maldicenze, cattivi sospetti,he is proude, knowing nothing, but languishing about questions and strife of vvordes: of vvhich rise enuies, contentions, blasphemies, euil suspicions,superbus est, nihil sciens, sed languens circa quæstiones, et pugnas verborum: ex quibus oriuntur invidiæ, contentiones, blasphemiæ, suspiciones malæ, 5Conflicts of men corrupted in mind and who are destitute of the truth, supposing gain to be godliness.Conflitti di uomini corrotti nell'animo, i quali sono stati privati della verità, i quali si pensano, che la pietà sia un'arte per guadagnare.conflictes of men corrupted in their minde, and that are depriued of the truth, that esteeme gaine to be pietie.conflictationes hominum mente corruptorum, et qui veritate privati sunt, existimantium quæstum esse pietatem.
6But godliness with contentment is great gain.Or ella è un gran capitale la pietà con il contentarsi di poco.But pietie vvith sufficiencie is great gaine.Est autem quæstus magnus pietas cum sufficentia. 7For we brought nothing into this world: and certainly we can carry nothing out.Imperocché nulla abbiam portato in questo mondo: e non vi ha dubbio, che nulla ne possiam portar via.For vve brought nothing into this vvorld: doubtlesse,Nihil enim intulimus in hunc mundum: haud dubium quod nec auferre quid possumus. 8But having food and wherewith to be covered, with these we are content.Ma avendo gli alimenti, e di che coprirci, contentiamoci di questo.neither can vve take avvay any thing. But hauing foode, and vvhervvith to be couered, vvith these vve are content.Habentes autem alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus. 9For they that will become rich fall into temptation and into the snare of the devil and into many unprofitable and hurtful desires, which drown men into destruction and perdition.Imperocché quelli, che vogliono arricchire, incappano nella tentazione, e nel laccio del diavolo, e in molti inutili, e nocivi desideri, i quali sommergono gli uomini nella morte, e nella perdizione.For they that vvil be made riche, fall into tentation & the snare of the deuil, & many desires vnprofitable and hurteful, vvhich drovvne men into destruction and perdition.Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, et desideria multa inutilia, et nociva, quæ mergunt homines in interitum et perditionem. 10For the desire of money is the root of all evils; which some coveting have erred from the faith and have entangled themselves in many sorrows.Imperocché radice di tutti i mali è la cupidigia: per amor della quale alcuni hanno deviato dalla fede, e si sono trafitti con molti dolori.For the roote of al euils is couetousenes: vvhich certaine desiring haue erred from the faith, and haue intangled them selues in many sorovves.Radix enim omnium malorum est cupiditas: quam quidam appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus malis. 11But thou, O man of God, fly these things: and pursue justice, godliness, faith, charity, patience, mildness.Ma tu, uomo di Dio, fuggi di queste cose: ma udienti alla giustizia, alla pietà, alla fede, alla carità, alla pazienza, alla mansuetudine.But thou, ô man of God, flee these things: and pursue iustice, pietie, faith, charitie, patience, mildenes.Tu autem, o homo Dei, hæc fuge: sectare vero justitiam, pietatem, fidem, caritatem, patientiam, mansuetudinem. 12Fight the good fight of faith. Lay hold on eternal life, whereunto thou art called and hast confessed a good confession before many witnesses.Combatti nel buon certame della fede, rapisci la vita eterna, per la quale sei stato chiamato, ed hai professata una buona professione dinanzi a molti testimoni.Fight the good fight of faith: apprehend eternal life, vvherein thou art called and hast confessed a good confession before many vvitnesses.Certa bonum certamen fidei, apprehende vitam æternam, in qua vocatus es, et confessus bonam confessionem coram multis testibus.
13I charge thee before God who quickeneth all things, and before Christ Jesus who gave testimony under Pontius Pilate, a good confession:Ti ordino dinanzi a Dio, che di vita a tutte le cose, e a Gesù Cristo, il quale sotto Ponzio Pilato rendette testimonianza alla buona professione:I commaund thee before God vvho quickeneth al things, and Christ IESVS vvho gaue testimonie vnder Pontius Pilate a good confession:Præcipio tibi coram Deo, qui vivificat omnia, et Christo Jesu, qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato, bonam confessionem, 14That thou keep the commandment without spot, blameless, unto the coming of our Lord Jesus Christ,Che tu osservi questo comando immacolato, irreprensibile sino alla venuta del Signor nostro Gesù Cristo:that thou keepe the commaundement vvithout spotte, blamelesse vnto the comming of our Lord IESVS Christ.ut serves mandatum sine macula, irreprehensibile usque in adventum Domini nostri Jesu Christi, 15Which in his times he shall shew, who is the Blessed and only Mighty, the King of kings and Lord of lords:La quale farà apparire a suo tempo il beato, e il solo potente, il re de' regi, e Signore de' dominanti:vvhich in due times the Blessed & onely Mightie vvil shevv, the King of kings and Lord of lordes,quem suis temporibus ostendet beatus et solus potens, Rex regum, et Dominus dominantium: 16Who only hath immortality and inhabiteth light inaccessible: whom no man hath seen, nor can see: to whom be honour and empire everlasting. Amen.Il quale solo ha l'immortalità, ed abita in una luce inaccessibile: il quale ne è stato, né può esser veduto da alcun uomo: a cui onore, ed impero sempiterno. Così sia.vvho only hath immortalitie, and inhabiteth light not accessible, vvhom no man hath seen, yea neither can see, to vvhom be honour and empire euerlasting. Amen.qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem: quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest: cui honor, et imperium sempiternum. Amen. 17Charge the rich of this world not to be highminded nor to trust in the uncertainty of riches, but in the living God (who giveth us abundantly all things to enjoy)I ricchi di questo secolo ammoniscili, che non abbiano spiriti altieri, nè confidino nella incertezza delle ricchezze, ma in Dio vivo (il quale ci da copiosamente ogni cosa, perché ne godiamo)Commaund the riche of this vvorld not to be high minded, nor to trust in the vncertaintie of riches, but in the liuing God (vvho giueth vs al things aboundantly to enioy)Divitibus hujus sæculi præcipe non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo (qui præstat nobis omnia abunde ad fruendum) 18To do good, to be rich in good works, to give easily, to communicate to others,Che facciano del bene, diventino ricchi di buone opere, correnti nel dare, umani nel convivere,to doe wel, to become riche in good workes, to giue easily, to communicate,bene agere, divites fieri in bonis operibus, facile tribuere, communicare, 19To lay up in store for themselves a good foundation against the time to come, that they may lay hold on the true life.Mettendo da parte per se stessi un buon fondamento per l'avvenire, per fare acquisto della vera vita.to heape vnto them selues a good foū dation for the time to come, that they may apprehend the true life.thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant veram vitam.
20O Timothy, keep that which is committed to thy trust, avoiding the profane novelties of words and oppositions of knowledge falsely so called.O Timoteo, custodisci il deposito, avendo in avversione le profane novità delle parole, e le contraddizioni di quella scienza di falso nome,O Timothee, keepe the depositum, auoiding the profane nouelties of voices, & oppositions of falsely called knovvledge.O Timothee, depositum custodi, devitans profanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiæ, 21Which some promising, have erred concerning the faith. Grace be with thee. Amen.Della quale alcuni facendo pompa, hanno deviato dalla fede. La grazia con teco. Così sia.Vvhich certaine promising, haue erred about the faith. Grace be vvith thee: Amen.quam quidam promittentes, circa fidem exciderunt. Gratia tecum. Amen.
6:1
Lest the name and doctrine of the Lord be blasphemed, or ill spoken of by infidels, when such as were converted refused to be servants.
Witham
Let them not despise them, etc. That is, they who were servants under Christian masters, ought to think themselves more happy on that account, being brethren, and partakers of the same benefit of faith and grace. (Witham)
Calmet
If servants be insolent and disobedient, their infidel masters will blaspheme the Christian religion, as if that were the cause of their disrespectful behaviour. And let them not be arrogant, or aspire to an equality with their Christian masters, under pretence that the profession of the same religion makes them brothers; but rather serve them with greater submission and affection, as partakers of the benefit of the same faith, the same baptism, the same hope, etc. (Calmet)
6:4
Witham
But sick about questions,[Ver. 4. Languens, noson. Aegrotans; Erasmus, insaniens.] unprofitable disputes, blasphemies, which may either signify against God, or railing one against another, conflicts, etc.[Ver. 4. Conflictationes, paradiatribai, exercitationes.] and dissensions of men corrupted in their minds: such is the character and description he gives of those ancient heretics, which applies to heretics in general. (Witham)
6:5
Witham
Supposing gain to be piety.[Ver. 5. Existimantes quaestum esse pietatem, porismon einai ten eusebeian. In the ordinary Greek copies follows, aphistato apo ton toiouton, and so the Protestant translation, from which withdraw thyself. But Grotius and Dr. Wells leave them out, preferring those manuscripts that agree with the Latin Vulgate and with the Syriac.] The sense is the same, that they make a shew of piety only for gain-sake. (Witham)
6:6
Witham
But piety with sufficiency, or when a man hath what is sufficient to support his necessities, is certainly great gain, is accompanied with the most valuable advantages, the treasure of a good conscience, peace of mind, the grace of God, and hereafter a recompense of eternal glory. (Witham)
That man is certainly rich, however small his possession, if he desire nothing more below, and aspires eagerly after that blessing above, which alone can fill his heart. Mediocrity is an enviable state; it frees us from the dangers of riches, and from the temptations of extreme poverty: with this lot let us be content. Why should we fix our hearts on the fleeting possessions of the day: we had not them yesterday, and to-morrow they will not be ours; for as we were born so we must die.
6:9
Witham
For they who wish to become rich.[Ver. 9. Qui volunt divites fieri, oi boulomenoi. St. Chrysostom, (log. iz. p. 321.) ouk aplos eipen, oi ploutountes, all oi boulomenoi.] He does not say, as St. Chrysostom observes, they who are rich; as persons may be rich, and make good use of their riches to God's honour, and the good of others. But such as would be rich, who seek riches, and have their heart and affections upon riches, fall into various temptations of injustice, of pride, and vanity, into hurtful lusts, which drown and plunge[Ver. 9. Mergunt, buthizousi.] men into perdition, etc. (Witham)
6:10
Witham
The root of all evils is covetousness,[Ver. 10. Cupiditas, philarguria, amor pecuniae.] or the love of money, as it is in the Greek; a covetous man being ready to sacrifice his soul for money. (Witham)
This truth is verified and illustrated by the example of Judas, in the gospel; of Ananias and Saphira, in the Acts; of Demas, mentioned by St. Paul in his second epistle to Timothy; and many others, who have made shipwreck of their faith through eagerness to gain riches. Whoever seeks visible and terrestrial goods with great avidity, cannot be supposed to retain much faith in things that are celestial and invisible. He quits a future real and substantial good to seek for a delusive happiness that presents itself, but which will prove a source of present and future evils.
6:11
Witham
But thou, O man of God.[Ver. 11. O homo Dei. See St. Chrysostom, (log. iz. p. 321.) mega axioma, etc. magna dignitas, etc.] This, says St. Chrysostom, is one of the highest title and commendations that can be given to any man. So are called Samuel, Elias, Eliseus. (1 Kings ii and ix.; 3 Kings xxxiii.) (Witham)
6:12
Fight the good fight. Literally, strive[Ver. 12. Certa bonum certamen, agonizou ton kalon agona, which may be by running as well as by fighting.] a good strife. St. Paul oftentimes brings this comparison of men striving for a prize.
Witham
And hast confessed a good confession before many witnesses, not only when baptized, not only when thou wast ordained a bishop, but by thy constancy and sufferings and persecutions, says St. Chrysostom, though we know not the particulars. (Witham)
St. Thomas Aquinas
Timothy had made profession of his faith at his baptism, at his ordination, and during the whole course of a life which, through many labours and persecutions, had been dedicated entirely to promote the faith. (St. Thomas Aquinas)
Like him let us also combat, if we aspire after the same triumph and prize.
6:13
Witham
Under Pontius Pilate, etc. Some expound it of the words and particular testimony Christ gave when he said he was king, but not of this world, who came to teach the truth. We may rather understand it with others, of all Christ taught and suffered under Pilate, or whilst he was governor of Judea. (Witham)
6:14
That thou keep the commandment. Some understand that of fighting manfully; others of loving God; others rather comprehend all that St. Paul had commanded him, and all the instructions given.
Witham
Unto the coming of our Lord;[Ver. 14. Usque ad Adventum Domini, quem, etc. mechri tes epiphaneias...en, not on, and so must agree with adventum.] which coming, he in due time will shew. This is the construction by the Greek. (Witham)
This coming will be desirable for Christians who have preserved or recovered their baptismal innocence, and for pastors who have faithfully fulfilled their ministry; but terrible, in the extreme, for all who have lived in the constant neglect and omission of their duties.
6:16
Who only hath immortality; that is is immortal of himself, and by his own nature.
Witham
Light inaccessible; to human eyes or understandings. (Witham)
6:17
Witham
Charge the rich of this world not to confide in such uncertain goods; to strive to be rich in good works; to communicate[Ver. 17. Communicare, koinonikous. See koinonein, Romans xii. etc.] in lending, assisting, giving to others, by which they will lay up an everlasting treasure. (Witham)
6:20
O Timothy, keep that which is committed[Ver. 20. Depositum custodi, ten parakatatheken phulaxon. See St. Chrysostom on these words.] to thy trust. He does not mean his charge of bishop, nor the graces of God, but the true and sound doctrine delivered to him either by writing or word of mouth, according to the common interpretation. See St. Chrysostom, Vincentius Lirinensis, Commonitorii, ch. XVII. This is confirmed by the following words, avoiding the profane novelties[Ver. 20. Profanas vocum novitates; though all the Greek copies have now kenophonias, vocum inanitates: the Latin interpreter must have read, kainophonias.] of words: (in the Greek empty, vain, babbling). The apostle here condemns new words, which change the doctrine; but sometimes to express the ancient doctrine, new words may be found necessary, as those of trinity, incarnation, consubstantiality, transubstantiation, etc. as St. Athanasius, St. Augustine, and others observed. See 2 Timothy 1:14.
Witham
Oppositions of knowledge falsely so[Ver. 20. Falsi nominis scientiae, pseudonuma gnoseos. St. Chrysostom, (log. ie.) tines eautous ekaloun tote Gnostikous.] called. St. Chrysostom understands in particular the errors of the Gnostics, so called from the same Greek word, who were the successors of Simon Magus. But they perhaps not having the name when St. Paul wrote, we may rather understand heretics in general, who all pretend to an uncommon knowledge in Scriptures, when they follow their own private judgment, and so fall from the faith. (Witham)
Haydock
Keep the deposit, viz. of faith, which has been committed to thee. Throughout this whole epistle the apostle beseeches Timothy, in the most earnest manner, as a guardian of the faith, to preserve it without change. He every where condemns sects, heresies, and changes in faith. It would be well for the modern religionists, to inform us and themselves, why St. Paul is so particular in insisting upon union of faith, under pain of damnation, if it was the intention of Christ that men should differ on questions of religion. Let them tell us what St. Paul means, or else say plainly that they differ from the apostle's religion, and have formed theirs upon a more liberal scale. (Haydock)
6:21
In this Epistle, the Apostle again instructs and admonishes Timothy in what belonged to his office, as in the former; and also warns him to shun the conversation of those who had erred from the truth, describing at the same time their character, He tells him of his approaching death and desires him to come speedily to him. It appears from this circumstance that he wrote this second Epistle in the time of his last imprisonment at Rome and not long before his martyrdom.
6:3
See the an̄o•ation before cap. 1, 3. 4.
〈Greek〉
6:4
4. Languishing.] Euen these be the good disputes of our nevv Sect-maisters, and the vvorld hath to long proued these inconueniences here named, to be the fruites of such endles altercations in religion as these vnhappie sectes haue brought forth.
6:6
The epistle for S. Alexius •ul. 17.
6:7
Concordanza Iob 1, 21.
6:8
Concordanza Mat. 6, 25.
6:10
; As in the 1. chap. lacke of faith and good conscience, so here couetousnes or desire of these temporal things, & in the end of this chap. presumption, and boasting of knowledge, are causes of falling from the faith: heresie often being the punishmēt of former sinner.
6:11
The epistle for S. Timothee, Ian. 24.
6:13
Concordanza Io. 18, 37.
6:15
Concordanza Apoc. 17, 14. 19, 16.
6:16
Concordanza Io. 1, 18.
6:19
Almes deedes and good workes laide for a foūdatiō and ground to attaine euerlasting life. So say the doctors vpō this place.
6:20
20. Depositum.] The vvhole doctrine of our Christianitie being taught by the Apostles, and deliuered to their successors, and comming dovvne from one Bishop to an other, is called the Depositum, Depositum, is the Catholike truth descending from the Apostles by succession of Bishops, euen vnto the end. as it vvere a thing laid into their hands, and committed vnto them to keepe. Vvhich because it passeth from hand to hand, from age to age, from Bishop to Bishop vvithout corruption, change, or alteration, is al one vvith Tradition, and is the truth giuen vnto the holy Bishops to keepe, and not to lay men. See the notable discourse of Vincentius Lirinensis vpon this text. li. cont. profan. har. Nouationes. And it is for this great, old, and knovven treasure committed to the Bishops custodie, that S. Irenaeus calleth the Catholike Church Depositorium diues, the rich treasurie of truth. li. 3. c. 4. And as Clemens Alexandrinus vvriteth li. 2 Strom, this place maketh so much against al Heretikes vvho do al change this Depositum, that 〈◊〉 onely, such men in his daies denied this Epistle. The Heretikes of our daies chalenge also the truth, and say it is the old truth. but they leape 14 or 15 hundreth yeres for it ouer mens heads to the Apostles. The Protestāts can shew no such depositum. But vve call for the Depositum, and aske them in vvhose hands that truth vvhich they pretend, vvas laid vp, and hovv it came dovvne to them. for it can not be Apostolical, vnles it vvere Depositum in some Timothees hand, so to continevv from one Bishop to an other vntil our time and to the end.
20. Profane nouelties.] Non dixit antiquitates (saith Vincentius Lirinensis) non dixit vetustates, sed prophanas nouitates. Nam si vitanda est nouitas, tenenda est antiquitas: si prophana est nouitas, sacratae est vetustas. that is, He said not, ANTIQVITIES: he said not, AVNCIENTNES: but PROFANE NOVELTIES. For if noueltie is to be auoided, antiquitie is to be kept: if noueltie be profane, auncientnes is holy and sacred. See his vvhole booke against the profane nouelties of heresies.
Vve may not measure the nevvnes or oldnes of wordes and termes of speaking in religion, Prophane nouelties of vvordes how to be tried and examined. by holy Scriptures only: as though all those or only those were new and to be reiected, that are not expresly found in holy vvrite: but vve must esteeme them by the agreablenes or disagreablenes they haue to the true sense of Scriptures, to the forme of Catholike faith and doctrine, to the phrase of the old Christians, to the Apostolike vse of speache come vnto vs by tradition of all ages and Churches, and to the prescription of holy Councels and Schooles of the Christian world: vvhich haue giuen out (according to the time and questions raised by heretikes and contentious persons) very fit, artificiall, and significant vvordes, to discerne and defend the truth by, against falshod.
These termes, Catholike termes not expresly in the Scriptures, but in sense, are no such nouelties of vvordes. Catholike, Trinitie, Person, Sacrament, Incarnation, Masse, and many moe, are not (in that sense vvherein the Church vseth them) in the Scriptures at all, and diuers of them were spoken by the Apostles before any part of the nevv Testament vvas vvritten, some of them taken vp straight after the Apostles daies in the vvrittings and preachings of holy Doctors, and in the speach of all faithfull people, and therfore can not be counted Nouelties of vvordes. Others beside these, as, Consubstantial, Deipara, Transsubstantiation, and the like, vvhich are neither in expresse termes found in Scriptures, not yet in sense (if vve should folovv the iudgement of the speciall sectes against vvhich the said vvordes were first inuented, the Arians crying out against Nicene Councel, for the first: the Nestorians against the Ephesiue Coūcel, for the second: the Lutherans & Caluinists against the Laterā and the later Councels, for the third) these vvordes also notwithstanding, by the iudgemēt of holy Church and Councels approued to be consonant to Gods vvord, and made authenticall among the faithfull, are sound and true vvordes, and not of those kinde vvhich the Apostle calleth Nouelties.
The vvordes then here forbidden, Heretical nouelties of vvordes. are the new prophane termes and speaches inuented or specially vsed by heretikes, such as S. Irenee recordeth the Valentinians had a number most monstruous: as the Manichees had also diuers, as may be seene in S. Augustine: The Arians had their 〈Greek〉. Similis substantia, and Christ to be ex non existentibus: the other heretikes after those daies had their 〈Greek〉. Christiparam, and such like, agreable to their sectes. But the Protestants passe in this kinde, The Protestāts prophane nouelties of vvordes. as they excede most heretikes in the number of new opinions: as their Seruum arbitrium', their sole faith, their fiduce, their apprehension of Christes iustice, their imputatiue righteousnes: their horrible termes of terrors, anguishes, distresses, distrust, feares and feeling of hell paines in the soule of our Sauiour, to expresse their blasphemous fiction of his temporall damnation, vvhich they call his descending to hell: Their markes, tokens, and badges Sacramentall, their Companation, Impanation, Circumpanation, to auoid the true conuersion in the Eucharist: their presence in figure, in faith, signe, spirit, pleadge, effect, to auoid the reall presence of Christes body. These and such like innumerable vvhich they occupie in euery part of their false doctrine, are in the sense that they vse them, all false, captious and deceitfull vvordes, and are nouitates vocum here forbidden.
And though some of the said termes haue been by some occasion obiter vvithout il meaning spokē by Catholikes before these Heretikes arose, yet now knovving thē to be the propre speaches of Heretikes, Christiāmen are boūd to auoid them. Wherein the Church of God hath euer been as diligent to resist Nouelties of vvordes, as her Aduersaries are busy to inuent them. for vvhich cause she vvil not haue vs cōmunicate vvith them, Catholikes must abhorre from heretical phrases and vvordes. nor folow their fashion and phrase nevvly inuented, though in the nature of the vvordes sometime there be no harme. In S. Augustines daies vvhen Christiā men had any good befallē them, or entered into any mans house, or met any frind by the vvay, they vsed alvvaies to say, Deo gratias. The Donatistes and Circumcellions of that time being nevvsangled, forsooke the old phrase and vvould alvvaies say, Laus Deo: from vvhich the Catholike men did so abhorre (as the said Doctor vvriteth) that they had as leefe mette a theefe as one that said to them, • Ps. 132. Laus Deo, in steede of Deo gratias. As novv vve Catholikes must not say, The Lord, but Our Lord: as vve say, Our Lady, for his mother, not, The Lady. Let vs keepe our forefathers vvordes, and vve shal easily keepe our old and true saith that vve had of the first Christians. Let them say, Amendement, abstinence, the Lordes Supper, the Communion table, Elders, Ministers, Superintendent, Congregation, so be it, praise ye the Lord, Morning-Praier, Euening-praier, and the rest, as they vvill: Let vs auoid those Nouelties of vvordes, according to the Apostles prescript, and keepe the old termes, Penance, Fasting, Priest, Church, Bishop, Masse, Mattins, Euensong, the B. Sacrament, Altar, Oblation, Host, Sacrifice, Alleluia, Amen, Lent, Palme-Sunday, Chrisimas, & the very vvordes vvil bring vs to the faith of our first Apostles, and condemne these nevv apostates nevv faith and phrases.
20. Falsely called knovvledge.] Heretikes arrogate knowledge falsely so called. It is the propertie of al Heretikes to arrogate to them selues great knovvledge, and to condemne the simplicitie of their fathers the holy Doctors and the Church. but the Apostle calleth their pretended skill, a knovvledge falsely so called, being in truth high and deepe blindnes. Such (saith S. Irenaeus li. 5 c. 17.) as forsake the preaching of the Church, argue the holy Priests of vnskilfulnes, not considering hovv far more vvorth a religious idiote is, them a blasphemous and impudent sophister, such as al Heretikes be. And againe Vincentius Lirinensis speaking in the person of Heretikes saith, Come ô ye folish and miserable men, that are commonly called Catholikes, and learne the true faith vvhich hath been hid many ages heretofore, but is reuealed and shevved of late, &c. See his vvhole booke concerning these matters.
〈Greek〉.
6:21
S. Chrysostom.
6:1
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Trallians: Shorter and Longer Versions 8
… Let no one of you, therefore, cherish any grudge against his neighbour. For says our Lord, “Forgive, and it shall be forgiven unto you.” Give no occasion to the Gentiles, lest “by means of a few foolish men the word and doctrine [of Christ] be blasphemed.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 19
But if this be not the meaning, if he bade them forsake their masters and strive contentiously to become free, in what sense did he exhort them, saying, “Let each one remain in the calling in which he is called?” And in another place, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 16
Chap. vi. ver. 1 . “Let as many servants as are under the yoke count their masters worthy of all honor, that the Name of God and His doctrine be not blasphemed.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.5
… the latter are to be admonished to acknowledge themselves to be fellow-servants of servants. For to those it is said, Servants, obey your masters according to the flesh ( Coloss. iii. 22 ); and again, Let as many servants as are under the yoke count their masters worthy of all honour (
Ecumenical Councils The Canons of the Holy Fathers Assembled at Gangra, Which Were Set Forth After the Council of Nice 3
This canon is framed in accordance with the doctrine of the Apostle, in
6:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 16
Ver. 2 . “And they that have believing masters, let them not despise them because they are brethren, but rather do them service, because they are faithful and beloved partakers of the benefit.”
6:3
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to Polycarp: Shorter and Longer Versions 3
Let not those who seem worthy of credit, but teach strange doctrines,
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 16
I might be thought to have laid down this position to remedy distrust in my case, or from a desire of entering on the contest in some other way, were there not reasons on my side, especially this, that our faith owes deference to the apostle, who forbids us to enter on “questions,” or to lend our ears to new-fangled statements,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 39.6
… let no one extinguish every light of the way of salvation to those that are wavering in the darkness of their lapse. The apostle instructs us, saying, “If any man teach otherwise, and consent not to the wholesome words of our Lord Jesus Christ and His doctrine, he is lifted up with foolishness: from such withdraw thyself.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 73.3
… utters and says, “Ye reject the commandment of God, that ye may keep your own tradition.” Mindful of which precept, the blessed Apostle Paul himself also warns and instructs, saying, “If any man teach otherwise, and consent not to the wholesome words of our Lord Jesus Christ, and to His doctrine, he is proud, knowing nothing: from such withdraw thyself.”
sant'Alessandro di Alessandria † 326 d.C. Epistles on the Arian Heresy and the Deposition of Arius 1.13
… even though he feign himself an angel from heaven.” And also, “If any man teach otherwise, and consent not to the wholesome words of our Lord Jesus Christ, and to the doctrine which is according to godliness; he is proud, knowing nothing,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 1.3
… said, ‘If any of you preach any other gospel than that which you have received, let him be accursed, even though he should pretend to be an angel from heaven , and ‘ But if any man teach otherwise, and consent not to wholesome words, even the words of our Lord Jesus Christ, and to the doctrine which is according to godliness, he is proud, knowing nothing
6:4
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.12.11
… For by deeds the better man appears, as I have already remarked; and, inasmuch as these men have no works of their father to adduce, the latter is shown to be God alone. But if any one, “doting about questions,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Fragments from the Lost Writings of Irenaeus, XXXVI 1
True knowledge, then, consists in the understanding of Christ, which Paul terms the wisdom of God hidden in a mystery, which “the natural man receiveth not,” the doctrine of the cross; of which if any man “taste,” he will not accede to the disputations and quibbles of proud and puffed-up men,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 17
… It is nothing therefore but prejudice. And to show, that this destructive passion is but a prejudice; tell me, if the Emperor were pleased to ordain that silver should be of more value than gold, would you not transfer your love and admiration to the former? Thus we are everywhere under the influence of covetousness and opinion.
san Vincenzo di Lerino † 445 d.C. The Commonitory of Vincent of Lérins, For the Antiquity and Universality of the Catholic Faith Against the Profane Novelties of All Heresies 7
… never able to come to the knowledge of the truth;” “vain talkers and deceivers, who subvert whole houses, teaching things which they ought not, for filthy lucre’s sake;” “men of corrupt minds, reprobate concerning the faith;” “proud knowing nothing, but doting about questions and strifes of words, destitute of the truth, supposing that godliness is gain,”
6:5
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.9
… And as a very powerful deterrent to any one from being anxious to take from the account of the poor, and from thinking that “the piety of others is a way of gain,”
Malchione † fl. 270 d.C. Malchion 1.2
… those means by which he despoils and concusses the brethren, casting the injured unfairly in their suit, and promising to help them for a price, yet deceiving them all the while and to their loss, taking advantage of the readiness of those in difficulties to give in order to get deliverance from what troubled them, and thus supposing that gain is godliness.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 7.30.7
… his iniquities and sacrilegious acts, and through those things which he extorts from the brethren, depriving the injured of their rights and promising to assist them for reward, yet deceiving them, and plundering those who in their trouble are ready to give that they may obtain reconciliation with their oppressors, ‘supposing that gain is godliness’;
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence Against the Arians (Apologia Contra Arianos) 1.6
… he lost his love for the first in his lust for another, without even keeping to that which he obtained at the prompting of his lust. For, behold, withdrawing himself from the second, again he takes possession of another’s , casting an evil eye all around him upon the cities of other men, and thinking that godliness
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Symbols 'Of the Essence' And 'Coessential.' 1
… There is no question, for instance, about George of Cappadocia , who was expelled from Alexandria; a man, without character in years past, nor a Christian in any respect; but only pretending to the name to suit the times, and thinking ‘religion to be a’ means of ‘gain’ (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 26.10
10. “In whose hands is wickedness.” Destroy me not then with the ungodly and the men of blood, whose works are wicked. “Their right hand is full of gifts” ( ver. 10 ). And that which was given them to obtain eternal salvation, they have converted into the receiving this world’s gifts, “supposing that godliness is a trade.”
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 8
… enmity, jealousy, rivalry, wrath, disputes, dissensions, ill-will; drunkenness, revelry; buffoonery, foolish talking, boisterous laughter; backbiting, insinuations; bitterness, rage; clamour, abuse, insolence of speech; malice, inventing of evil, falsehood; talkativeness, babbling; threatenings, gnashing of teeth, readiness to accuse, jarring,
6:6
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Mortality 8
… It disturbs some that this mortality is common to us with others; and yet what is there in this world which is not common to us with others, so long as this flesh of ours still remains, according to the law of our first birth, common to us with them? So long as we are here in the world, we are associated with the human race in fleshly equality,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 2.6
… For as a rule most people call that only useful which is profitable, but we are speaking of that kind of usefulness which is sought in earthly loss “that we may gain Christ,” whose gain is “godliness with contentment.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 54
That this therefore may not be, let us cut out the evil womb of usurious gains, let us deaden these lawless travailings, let us dry up this place of pernicious teeming, and let us pursue the true and great gains only. “But what are these?” Hear Paul saying “Godliness with contentment is great gain.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 6
… so also, in truth, these things come of the passions which grow upon the soul. For if thou wilt hear a voice from a living soul, hear Paul saying, “Having food and covering, we shall be therewith content:” ( 1 Tim. vi. 8 .) and “Godliness is great gain:” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 9
… The answer is, Because the command is laid only on our Teachers. When then Paul says, “having food and covering we shall be therewith content” ( 1 Tim. vi. 8 .), says he this only to Teachers? By no means, but to all men; and this is clear, if we will begin farther back. For what does he say? “Godliness with contentment is great gain (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 130.12
… But they that will be rich fall into temptation, and a snare, and into many foolish and hurtful lusts, which drown men in destruction and perdition; for the love of money is the root of all evil, which while some coveted after, they have erred from the faith, and pierced themselves through with many sorrows.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 1.10
… But they that will be rich fall into temptation and a snare, and into many foolish and hurtful lusts, which drown men in destruction and perdition. For the love of money is the root of all evil; which, while some coveted after, they have erred from the faith, and pierced themselves through with many sorrows.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 35.6
6. I have admonished the rich; now hear, ye poor. Ye rich, lay out your money; ye poor, refrain from plundering. Ye rich, distribute your means; ye poor, bridle your desires. Hear, ye poor, this same Apostle; “Godliness with sufficiency is a great getting.”
6:7
san Policarpo di Smirne † 155 d.C. Epistle to the Philippians 4
“But the love of money is the root of all evils.” Knowing, therefore, that “as we brought nothing into the world, so we can carry nothing out,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lord's Prayer 19
… But they that will be rich fall into temptation and a snare, and into many and hurtful lusts, which drown men in perdition and destruction. For the love of money is the root of all evil; which while some coveted after, they have made shipwreck from the faith, and have pierced themselves through with many sorrows.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On Works and Alms 10
… For they who will be rich fall into temptation and a snare, and into many and hurtful desires, which drown a man in perdition and in destruction. For covetousness is a root of all evils, which some desiring, have made shipwreck from the faith, and pierced themselves through with many sorrows.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.62
… Therefore, having maintenance and clothing, let us with these be content. But they who will become rich fall into temptation and a snare, and many and hurtful lusts, which drown man in perdition and destruction. For the root of all evils is covetousness, which some coveting, have made shipwreck from the faith, and have plunged themselves in many sorrows.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 2.5
… For there is no man free, save only he who lives for Christ. He stands superior to all troubles, and if he does not choose to injure himself no one else will be able to do this, but he is impregnable; he is not stung by the loss of wealth; for he has learned that we “brought nothing into this world, neither can we carry anything out;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Treatise to Prove that No One Can Harm the Man Who Does Not Injure Himself 4
… Hast thou been deprived of thy money? Read the word “Naked came I out of my mother’s womb, and naked shall I return thither.” And add to this the apostolic saying “for we brought nothing into this world; it is certain we can carry nothing out.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 9
… vi. 8 .), says he this only to Teachers? By no means, but to all men; and this is clear, if we will begin farther back. For what does he say? “Godliness with contentment is great gain ( 1 Tim. vi. 6 .); for we brought nothing into this world, it is certain that neither can we carry anything out” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.31
… for does not the psalmist say: “The daughters of Judah rejoiced because of thy judgments, O Lord”? Let the words be ever on your lips: “Naked came I out of my mother’s womb, and naked shall I return thither;” and “We brought nothing into this world, and it is certain we can carry nothing out.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 8.5
… May He then give us daily bread. Why did He not say “covering” too, for the support of our life is in meat and drink, our covering in raiment and lodging. Man should desire nothing more than these. Forasmuch as the Apostle saith, “We brought nothing into this world, neither can we carry anything out: having food and covering, let us be therewith content.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 11.9
9. See then, recall, O rich man, to mind thy first beginnings; see whether thou broughtest anything into the world. Now thou hast come indeed, and hast found so great abundance. But tell me, I pray thee, what didst thou bring hither? Tell me, or if thou art ashamed to say, hear the Apostle. “We brought nothing into this world.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 35.6
… Seek only for a sufficiency, seek for what is enough, and do not wish for more. All the rest is a weight, rather than a help; a burden, rather than an honour. “Godliness with sufficiency is great gain.” First is Godliness. Godliness is the worship of God. “Godliness with sufficiency. For we brought nothing into this world.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 6.12
… and selling all his earthly goods, and spending them on the needy, would follow Christ, saying, “We brought nothing into this world, and truly we can carry nothing out; having food and raiment, let us be therewith content;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 24.23
… Or what shall a man give in exchange for his soul?” For the loss of what will he be vexed, who recognizes that everything that can be taken away from others is not their own, and proclaims with unconquered valour: “We brought nothing into this world: it is certain that we cannot carry anything out”?
6:8
Antipapa Novaziano † 258 d.C. On the Jewish Meats 6
… For, moreover, preferring Lazarus in his very hunger and in his sores themselves, and with the rich man’s dogs, He restrained the destroyers of salvation, the belly and the palate, by examples. The apostle also, when he said, “Having food and raiment, we are therewith content,”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.3
… for many after many devices have not reached the morrow. He ought not to be beguiled by over eating, whence come dreams in the night. He ought not to be distracted by immoderate toil, nor overstep the bounds of sufficiency, as the apostle says, “Having food and raiment let us be therewith content;”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.2
… For they who in appearance are rich, and have many possessions, are poor in soul: since the more they gather, the more they pine with longing for what is still lacking. But the faithful man, most strange paradox, in poverty is rich: for knowing that we need only to have food and raiment , and being therewith content
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 19.4
… there are no ornaments of dress, nor colours, nor paints; but all such corruption of manners is discountenanced. Hence the population under their charge are the more readily trained to sobriety, and the law which Paul gave, when he directed that food and covering should be had, and nothing more be sought after, they most rigidly observe.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 16
… Or do you not hear even what physicians tell you, that “want is the mother of health?” But what I say is, that want is mother, not of bodily health, but also of that of the soul. These things Paul also, that physician indeed, cries aloud; when he says, “Having food and raiment, let us therewith be content.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 13
… For neither was he of whom we speak glorious by persecutions alone: for he said also, ( 1 Cor. ix. 27 . ὑποπιέζω rec. text, ὑπωπίαζω ) “I keep under my body;” now in this one may attain excellence without persecutions. And he exhorted not to ( Rom. iii. 14 .) “make provision for the flesh to fulfill the lusts thereof.” And again, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 17
“But God shall bring to nought both it and them:” speaking not of the stomach, but of immoderate desire: not of food but of high feeding. For with the former he is not angry, but even lays down rules about them, saying, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 35
[9.] And observe also their laws, how moderate and freed from all vain-glory. Thus: “Having” saith he,” food and covering, let us therewith be content.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 6
… As then corruption cometh not simply of the body, but of the death and the passion which is thus in the body; so also, in truth, these things come of the passions which grow upon the soul. For if thou wilt hear a voice from a living soul, hear Paul saying, “Having food and covering, we shall be therewith content:” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
… However, I do not compel you nor lay it down for law that ye should live thus; but as Jacob asked. And what did he ask? “If the Lord will give me bread to eat and raiment to put on.” ( Gen. xxviii. 20 .) So also Paul commanded, saying, “And having food and covering let us be therewith content.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 23
… why not rather be defrauded?” ( 1 Cor. vi. 7 .) And when treating of virginity, he says, “I have no commandment,” ( ib. vii. 25 .) and “I speak this for your profit, not that I may cast a snare upon you;” ( ib. 35 .) but when his discourse is of money, he says, “Having raiment and food, let us be therewith content.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 9
… How so? Because we are such curious searchers into the motes of others, while we feel not the beams in our own eyes. Tell me, why sayest thou not this to thyself? The answer is, Because the command is laid only on our Teachers. When then Paul says, “having food and covering we shall be therewith content” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 17
Ver. 8 . “And having food and raiment, let us be therewith content.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 5
… But since we are addressing the Church, let us not take our examples from the Heathens, but from the Scriptures. This then the blessed Paul places almost in the rank of a command. “Having food and raiment, let us be therewith content.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 28
… ii. 9 .) But with what kind, O Paul, wouldest thou tell us? For perhaps they will say, that only golden things are costly; and that silks are not costly. Tell us with what kind thou wouldest? “But having food and raiment, let us therewith” (he says) “be content.” (
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 1.32
… We are not like some, who, despising all humility, are eager to buy the episcopate with gold; nor do we wish, with the minds of rebels, to suppress the Pontiff chosen by God; nor do we, by favouring heretics, show that we are heretics ourselves. As for money, we neither have it nor desire to have it.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.32
… The apostle Peter says: “Silver and gold have I none, but such as I have give I thee. In the name of Jesus Christ rise up and walk.” But now many, while they do not say it in words, by their deeds declare: “Faith and pity have I none; but such as I have, silver and gold, these I will not give thee.” “Having food and raiment let us be therewith content.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 52.5
… with such portions as these the Lord will not deign to be his portion. I, if I am the portion of the Lord, and the line of His heritage, receive no portion among the remaining tribes; but, like the Priest and the Levite, I live on the tithe, and serving the altar, am supported by its offerings. Having food and raiment, I shall be content with these,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 53.11
… Count as money gained the sum that you must expend upon your outfit. There is an old saying that a miser lacks as much what he has as what he has not. The believer has a whole world of wealth; the unbeliever has not a single farthing. Let us always live “as having nothing and yet possessing all things.” Food and raiment, these are the Christian’s wealth.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 66.8
… “Thou shalt not muzzle the mouth of the ox that treadeth out the corn,” and “the labourer is worthy of his reward.” Again “they which wait at the altar are partakers with the altar.” Remember also these words: “having food and raiment let us be therewith content.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.9
… That a priest must avoid covetousness even Samuel teaches when he proves before all the people that he has taken nothing from any man. And the same lesson is taught by the poverty of the apostles who used to receive sustenance and refreshment from their brethren and to boast that they neither had nor wished to have anything besides food and raiment.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.4
… The lady to whom this letter is addressed knows that what I narrate is only known to me by hearsay, but she is aware also that I am no Greek writer repaying with flattery some benefit conferred upon me. Far be such an imputation from all Christians. Having food and raiment we are therewith content.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.20
… Paula coaxed her. Was she phlegmatic? Paula chid her, copying the example of the apostle who said: “What will ye? Shall I come to you with a rod or in love and in the spirit of meekness?” Apart from food and raiment she allowed no one to have anything she could call her own, for Paul had said, “Having food and raiment let us be therewith content.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.16
… Great numbers are unable to break free from the crafts and trades they have previously practised. They no longer call themselves dealers but they carry on the same traffic as before; seeking for themselves not “food and raiment”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 11.10
10. What follows then? “Having food and covering, let us be therewith content; for they who wish to be rich fall into temptation, and many and hurtful lusts, which drown men in destruction and perdition. For avarice is the root of all evil, which some following after, have erred from the faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 35.6
… Nay, not even did ye rich bring anything. Ye found all here, ye were born naked as the poor. In both alike is the same bodily infirmity; the same infant crying, the witness of our misery. “For we brought nothing into this world” (he is speaking to the poor), “neither can we carry anything out. And having food and covering, let us be therewith content.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 1.2
Let the robe also of the monk be such as may merely cover the body and prevent the disgrace of nudity, and keep off harm from cold, not such as may foster the seeds of vanity and pride; for the same apostle tells us: “Having food and covering, with these let us be content.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 7.11
… For the love of money,” i.e. covetousness, “is a root of all kinds of evil, which some coveting have erred from the faith, and have entangled themselves in many sorrows.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 7.29
And we can only preserve this virtue unimpaired if we remain in a monastery, and as the Apostle says, having food and clothing, are therewith content.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.19
… still retain the feeling for this care, which we are bidden not altogether to cut off, but to keep without its desires, it is clear that we do not destroy the Egyptian nation but separate ourselves in a sort of way from it, not thinking anything about luxuries and delicate feasts, but, as the Apostle says, being “content with our daily food and clothing.”
6:9
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 12
… For the root of all evil is the love of money, which, while some have coveted, they have erred from the faith, and pierced themselves through with many sorrows.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 71
… Listen at any rate to their admonitions. For like as the physician saith to thee, If thou wilt gratify thy desire, thou wilt perish, and undergo this or that; even so also Paul: “They that will be rich, fall into temptation, and a snare of the devil, and into foolish and hurtful lusts, which drown men in destruction and perdition.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
… For if He did not rise again, but remains dead, how did the Apostles perform miracles in His name? But they did not, say you, perform miracles? How then was our religion ( ἔθνος) instituted? For this certainly they will not controvert nor impugn what we see with our eyes: so that when they say that no miracles took place, they inflict a worse stab
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 53
… Let us not straightway do just what this may suggest; not what the owner of the ship: no, but what Paul suggests: he has passed through many such tempests. Let us not learn (to our cost) by experience, but before the experience let us “avoid both harm and loss.” Hear what he says: “They that will be rich fall into temptation.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 13
… And he exhorted not to ( Rom. iii. 14 .) “make provision for the flesh to fulfill the lusts thereof.” And again, ( 1 Tim. vi. 8 .) “Having food and covering, let us be therewith content.” For to these purposes we have no need of persecutions. And the wealthy too he sought to moderate, saying, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 36
… if thou wouldest withdraw them from vain-glory, show that the thing is full of dishonor: thus also was Paul used to do. When he would tear away the rich from their love of money, he said not merely that wealth is a hurtful thing, but also that it casts into temptations. “For they that desire to be rich,” saith he,” fall into a temptation.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 23
… not the imperiousness of money, but their utter slavery. And this is evident also from the advice which Paul gave. For from that lust he leads men quite away, saying, “But they that desire to be rich fall into temptation;” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 13
… Make thyself small. Why fill thy vessel with overwhelming cargoes? If thou be lightly equipped, thou shalt have nothing to fear, no envy, no robbers, no liers in wait. For indeed thou art not so rich in money as thou art in cares. Thou aboundest not so much in possessions, as in anxieties and in perils, “which bring in many temptations and lusts.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
… Let no one endure to get rich by a wife; for such riches are base and disgraceful; no, by no means let any one seek to get rich from this source. “For they that desire to be rich, fall into a temptation and a snare, and many foolish and hurtful lusts, and into destruction and perdition.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 17
Ver. 9 . “But they that will be rich”; not those that are rich, but those who wish to be. For a man may have money and make a good use of it, not overvaluing it, but bestowing it upon the poor. Such therefore he does not blame, but the covetous.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 5
… for he knew how imperious that passion is. And the blessed Paul says, “Marriage is honorable in all, and the bed undefiled” ( Heb. xiii. 4 .); but he has nowhere said that the care of riches is honorable, but the reverse. Thus he says to Timothy, “They that will be rich fall into temptation and a snare, and into many foolish and hurtful lusts.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 3.5
… What stratagems is he preparing? Perchance, mindful of his old trick, he will try to tempt Bonosus with hunger. But he has been answered already: “Man shall not live by bread alone.” Perchance he will lay before him wealth and fame. But it shall be said to him: “They that desire to be rich fall into a trap and temptations,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.4
4. Daily did my dear Nebridius revolve the words: “they that will be rich fall into temptation and a snare” of the devil “and into many lusts.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 35.6
… Do ye now hear who are not yet rich. “They who wish to be rich, fall into temptation and a snare, and into many hurtful and foolish lusts.” Do ye not fear? Hear what follows; “which drown men in destruction and perdition.”
6:10
san Policarpo di Smirne † 155 d.C. Epistle to the Philippians 4
“But the love of money is the root of all evils.”
Tertulliano † 220 d.C. On Idolatry 11
If we think over the rest of faults, tracing them from their generations, let us begin with covetousness, “a root of all evils,”
Tertulliano † 220 d.C. On Patience 7
… Of that, therefore, which we have not the smallest need to seek after, because the Lord did not seek after it either, we ought to endure without heart-sickness the cutting down or taking away. “Covetousness,” the Spirit of the Lord has through the apostle pronounced “a root of all evils.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.9
… on account of which things eating like a gangrene into his soul, the devil cast it into his heart to betray the Saviour; and, when he had received the “fiery dart,” with reference to this end, the devil afterwards himself entered into his soul and took full possession of him. And perhaps, when the Apostle says, “The love of money is a root of all evils,”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. On the Jewish Meats 6
… The apostle also, when he said, “Having food and raiment, we are therewith content,” laid down the law of frugality and continency; and thinking that it would be of little advantage that he had written, he also gave himself as an example of what he had written, adding not without reason, that “avarice is the root of all evils;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.18
35. They then afresh, as if forgetting the proofs which have been already urged against them, ‘pierce themselves through
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 20.2
… The beauty of the substance seems good to those who love money: yet “the love of money is a root of all evil
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 2.17
89. Therefore the man of good counsel says: “I have learnt in whatsoever state I am therewith to be content.” For he knew that the root of all evils is the love of money,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 1.55
… For he did not wish to recover anything except his own, and that rather that he might not be cheated than that he might be richer. For he rightly called those who seek other men’s goods hawks of money. But if avarice be the root of all evils,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 32
7. After this plucking up immediately the root of the evils,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 60
But great is the tyranny of wealth, and it is manifest hence; I mean, that though we be virtuous as to the rest, this ruins all besides. With reason hath Paul also affirmed it to be the root of all evils in general. “For the love of money is the root of all evils,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 68
… “For every one that doeth evil hateth the light, neither cometh to the light;” and again, “The fool hath said in his heart, There is no God.” And what in consequence of this? “They are corrupt, and become abominable in their ways.” And again, “The love of money is the root of all evils; which while some coveted after they have erred from the faith;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 71
And like as the physician saith, that what is cold is hurtful to teeth, to nerves, to bones; so he too, more briefly indeed, as heedful of brevity, yet far more, clearly and more powerfully, saith, “For the love of money is the root of all evils.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 29
… Again, is any one taken captive by love of money? let him hear, that “There is not a more wicked thing than a covetous man: for this man setteth even his own soul for sale” ( Ecclus. ix. 9 ); and how Christ saith, “Ye cannot serve God and mammon” ( Matt. vi. 24 ); and the Apostle, that “the love of money is a root of all evils” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 11
… What then is the root of the evils? Learn from the good husbandman (i.e. St. Paul 1 Cor. iii. 6–9 ), who has an accurate knowledge of such things, and tends the spiritual vine and cultivates the whole world. Now what does he say is the cause of all the evils? The love of money. For the “love of money is the root of all evils.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 23
… Which is the reason why Paul entitles her “a root of these things.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 40
… And well did he add, “sin not,” implying that hence were the sins of their unbelief. And in many places he covertly signifies this, that a corrupt life is the parent of evil doctrines; as when he saith, “The love of money is a root of all kinds of evil, which some reaching after, have been led astray from the faith.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 13
… howbeit,) let us at least see which is the more available weapon. What defect then doth poverty seem to possess? Lying. And what, wealth? Pride, the mother of evils; which also made the devil a devil, who was not such before. Again, “the love of money is a root of all kinds of evil.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 23
… For there is nothing, no, nothing, that doth so much exasperate God as rapine and violence and extortion. And why forsooth? Because it is very easy to abstain from this sin. For here it is not any natural desire that perturbeth the mind, but it ariseth from wilful negligence . How then doth the Apostle call it, “a root of evils.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 17
Ver. 10 . “For the love of money is the root of all evil; which while some coveted after, they have erred from the faith, and pierced themselves through with many sorrows.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 24
Let us listen to these things, those of us who are in love of wealth: for this is the greatest iniquity. “For the love of money is the root of all evil.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.32
“The love of money is the root of all evil,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.2
All this means that I take you by the hand and do my best to impress certain facts upon your mind; that, like a skilled sailor who has been through many shipwrecks, I am anxious to caution an inexperienced passenger of the risks before him. For on one side is the Charybdis of covetousness, “the root of all evil;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 12.9
… and thus by lusting after something more, is made less; whence also covetousness is called “the root of all evil.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 19
… and in enjoying its contemplation, and in cleaving closely to it, we are assuredly happy; but departing from this, men become entangled in great errors and sorrows. For, as the apostle says, "The root of all evils is covetousness; which some having followed, have made shipwreck of the faith, and have pierced themselves through with many sorrows."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Acts or Disputation Against Fortunatus the Manichaean 2
… the origin and head of evil is sin, as the apostle said: "Covetousness is the root of all evils; which some following after have made shipwreck of the faith, and have pierced themselves through with many sorrows."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 1.19
… For the Lord declares that “a good tree cannot bring forth evil fruit, neither can a corrupt tree bring forth good fruit;” and when the Apostle Paul says that covetousness is “the root of all evils,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.34
… whence also the Decalogue of the Law was consecrated in ten precepts. Now the “transgression” of the number ten is signified by the number eleven; and sin is known to be transgression, when a man, in seeking something “more,” exceeds the rule of justice. And hence the Apostle calls avarice “the root of all evils.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 22.4
4. Let each one then be a good tree; let him not suppose that he can bear good fruit, if he remain a corrupt tree. There will be no good fruit, but from the good tree. Change the heart, and the work will be changed. Root out desire, plant in charity. “For as desire is the root of all evil,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 35.6
… Do ye now hear who are not yet rich. “They who wish to be rich, fall into temptation and a snare, and into many hurtful and foolish lusts.” Do ye not fear? Hear what follows; “which drown men in destruction and perdition.” Dost thou not now fear? “for avarice is the root of all evil”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 8.6
6. For in this the proud soul has passed bounds, and, in a manner, become avaricious. For, “The root of all evils is avarice;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.14
… but whichsoever one of us also is among the other members, and is exalted from all depraved desires; which are the gates of death, for that through them is the road to death. But the joy in the fruition is at once death itself, when one gains what he hath in abandoned wilfulness coveted: for “coveting is the root of all evil:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 111.6
… Whosoever dost wish to be heir of this, deceive not thyself, and think not of a land flowing with milk and honey, nor of pleasant farms, nor of gardens abounding in fruits and shade: desire not how to gain anything of this sort, such as the eye of covetousness is wont to lust for. For since “covetousness is the root of all evils,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.5
36. He next saith, “Incline mine heart unto Thy testimonies, and not to covetousness” ( ver. 36 ). This then he prayeth, that he may profit in the will itself. …But the Apostle saith, “Avarice is a root of all evils.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 7.2
But this disease coming upon us at a later period, and approaching the soul from with out, as it can be the more easily guarded against and resisted, so, if it is disregarded and once allowed to gain an entrance into the heart, is the more dangerous to every one, and with the greater difficulty expelled. For it becomes “a root of all evils,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 7.6
… for as it can easily be avoided, so if it has once got hold of any one, it scarcely suffers him to get at the remedies for curing it. For it is a regular nest of sins, and a “root of all kinds of evil,” and becomes a hopeless incitement to wickedness, as the Apostle says, “Covetousness,” i.e. the love of money, “is a root of all kinds of evil.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.6
… places third, in which, as Luke the evangelist says, the devil showed Him all the kingdoms of the world in a moment of time and promised them to Him, may be taken of the feeling of covetousness, because after His victory over gluttony, he did not venture to tempt Him to fornication, but passed on to covetousness, which he knew to be the root of all evils,
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 74
… But this lofty power is not attained until that which is opposed to it be overthrown. And what so hostile to mercy and works of charity as avarice from the root of which spring all evils
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 1.11
… But the comeliness of the members is destroyed, because the beauty of other virtues is also hereby marred: and it exulcerates as it were the whole body, in that it corrupts the mind with vices of all kinds; as Paul attests, saying, The love of money is the root of all evils (
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) Of the engagement made in baptism, and of those who have given themselves to the life in common 1
… For to what, most dearly beloved, does the wisdom of this world urge us, but to seek things that are hurtful, and to love things that are to perish, and to neglect things that are healthful, and to esteem as of no value things that are lasting? It commends the love of money, of which it is said, The love of money is the root of all evil;
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 8
… haughtiness, arrogance, ostentation, pompousness, boasting of family, of beauty, of position, of wealth, of an arm of flesh; quarrelsomeness, injustice, eagerness for victory; hatred, anger, envy, perfidy, retaliation; debauchery, gluttony, “overreaching (which is idolatry),” “the love of money (which is the root of all evils);”
6:11
san Pietro I di Alessandria † 311 d.C. The Canonical Epistle, with the Commentaries of Theodore Balsamon and John Zonaras 14
… Fight the good fight of faith, lay hold on eternal life, whereunto thou art also called, and hast professed a good profession before many witnesses.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
[11.] But what is this, “When He shall deliver up the kingdom?” The Scripture acknowledges two kingdoms of God, the one by appropriation , the other by creation
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 9
… so that, while preaching to others,” he may be a beautiful example and pattern to believers, and may spend his life in works which are worthy of the Holy Spirit, so that he may “not be cast away,” but may be approved before God and before men. For in “the man who is of God,”
6:12
san Basilio † 379 d.C. The Letters 44
… Have you stumbled? Arise. Have you sinned? Cease. Do not stand in the way of sinners, but spring away. When you are converted and groan you shall be saved. Out of labour comes health, out of sweat salvation. Beware lest, from your wish to keep certain obligations, you break the obligations to God which you professed before many witnesses.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 46.2
… The wicked man after falling into a pit of iniquity always begins to despise, and you are denying your actual covenant with the true bridegroom; you say that you are not a virgin, and made no promise, although you have undertaken and publicly professed many pledges of virginity. Remember the good profession which you witnessed
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.36
185. Let, then, godliness exercise thee unto justice, continence, gentleness, that thou mayest avoid childish acts, and that rooted and grounded in grace thou mayest fight the good fight of faith.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 31
But nothing so divides and separates as envy and jealousy, that grievous disease, and exempt from all pardon, and in some respect worse than “the root of all evils.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 17
Ver. 12 . “Fight the good fight of faith, lay hold on eternal life.” Lo, there is thy reward, “whereunto thou art also called, and hast professed a good profession,” in hope of eternal life, “before many witnesses.”
6:13
Clemente Alessandrino † 215 d.C. The Stromata, or Miscellanies fragments-of-clemens-alexandri
1 Tim. vi. 13 . “Who witnessed before Pontius Pilate.” For He testified by what he did that He was Christ the Son of God.
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 25
… or is it a part of that charge of which he says, “This charge I commit unto thee, son Timothy?” and also of that precept of which he says, “I charge thee in the sight of God, who quickeneth all things, and before Jesus Christ who witnessed a good confession under Pontius Pilate, that thou keep this commandment?”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 24
… He is good by nature, in the same way as the Father is good, and the Son is good; the creature on the other hand shares in goodness by choosing the good. He knows “The deep things of God;” the creature receives the manifestation of ineffable things through the Spirit. He quickens together with God, who produces and preserves all things alive,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.3
15. When , therefore, you read the Name “God,” separate neither Father nor Son, for the Godhead of the Father and the Son is one and the same, and therefore separate them not, when you read the words “blessed and only Potentate,” for the words are spoken of God, even as you may read: “I charge thee before God, Who quickeneth all things.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 30
… And see how on all occasions he refers all to God. “Long time,” he says, “abode they speaking boldly in the Lord, which gave testimony unto the word of His grace.” ( v. 3 .) Think not this (expression, “Gave testimony,”) hath aught derogatory (to the Lord’s Divine Majesty): “Who witnessed,” it is said, “before Pontius Pilate.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 9
He either means the wicked and the just, or the departed and those that are still living; for many will be left alive. In the former Epistle he raised his fears, saying, “I give thee charge in the sight of God, Who quickeneth all things” (
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… which in His times He shall shew, who is the blessed and only Potentate, the King of kings and Lord of lords; who only hath immortality, dwelling in the light which no man can approach unto; whom no man hath seen, nor can see; to whom be honour and power everlasting. Amen.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 169
… For this is required of us, as is taught in the divine Scripture both by prophets and apostles; as says the blessed Paul “I give thee charge in the sight of God, who quickeneth the dead, and of Lord Jesus Christ, who before Pontius Pilate witnessed a good confession;”
6:14
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 23
… “The Lord grant unto him that he may find mercy in that day;” unto which day and time he charges Timothy himself “to keep what had been committed to his care, without spot, unrebukable, until the appearing of the Lord Jesus Christ: which in His times He shall show, who is the blessed and only Potentate, the King of kings and Lord of lords,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
Ver. 14 . “That thou keep this commandment without spot, unrebukable, until the appearing of our Lord Jesus Christ.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.6
… whom in His own time He will show, who is the blessed and only Potentate, the King of kings, and Lord of lords; who only hath immortality, dwelling in the light which no man can approach unto; whom no man hath seen, nor can see: to whom be honor and power everlasting. Amen.”
6:15
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.8
… Again they reason that He alone is good, to leave no goodness for the Son, because it has been said through Him, There is none good save One, even God ; and that He alone has power, because Paul has said, Which in His own times He shall shew to us, Who is the blessed and only Potentate, the King of kings and Lord of lords
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 9
… as the man which bore Christ saith: “For since by man came death, by man came also the resurrection of the dead. For as in Adam all die, so also in Christ shall all be made alive:” and so forth. For no longer now do we die as subject to condemnation; but as men who rise from the dead we await the general resurrection of all, “which
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 16
40. Moreover by any one who carefully uses his reason it will be found that even at the moment of the expected appearance of the Lord from heaven the Holy Spirit will not, as some suppose, have no functions to discharge: on the contrary, even in the day of His revelation, in which the blessed and only potentate
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.13
… Who only hath immortality, dwelling in light which no man can approach unto; Whom no man hath seen nor can see. To Whom be glory, honour, and power
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.5
39. Although it is written concerning God, “Blessed and only Potentate,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.3
15. When , therefore, you read the Name “God,” separate neither Father nor Son, for the Godhead of the Father and the Son is one and the same, and therefore separate them not, when you read the words “blessed and only Potentate,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
Ver. 15 . “Which in His times He shall show, Who is the blessed and only Potentate, King of kings, and Lord of lords, Who only hath immortality, dwelling in the light which no man can approach unto.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 139
I grieve to hear that a noble family has been subverted, for what reason I cannot learn; for the bearer of the letter could give me no information. We may well grieve over the loss of our common friends and ask Christ the only potentate and Lord
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 2.8
… “Now unto the King eternal, immortal, invisible, the only wise God, be honor and glory for ever and ever;” and that other passage, “The blessed and only Potentate, the King of kings, and Lord of lords; who only hath immortality, dwelling in the light which no man can approach unto; whom no man hath seen, nor can see.”
6:16
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 15
… There is a certain emphatic saying by John: “No man hath seen God at any time;” meaning, of course, at any previous time. But he has indeed taken away all question of time, by saying that God had never been seen. The apostle confirms this statement; for, speaking of God, he says, “Whom no man hath seen, nor can see;”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 16
… What, again, if He was One who was “crowned with glory and honour,” and He Another by whom He was so crowned, —the Son, in fact, by the Father? Moreover, how comes it to pass, that the Almighty Invisible God, “whom no man hath seen nor can see; He who dwelleth in light unapproachable;”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Discourse on the Holy Theophany 7
7. The beloved generates love, and the light immaterial the light inaccessible.
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 18
… Or if He was seen, how is it that He cannot be seen? For John also says, “No man hath seen God at any time;” and the Apostle Paul, “Whom no man hath seen, nor can see.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 30
… “That all may know that Thou art God alone.” Moreover, the Lord Himself: “Why askest thou me concerning that which is good? God alone is good.” Moreover, the Apostle Paul says: “Who only hath immortality, and dwelleth in the light that no man can approach unto, whom no man hath seen, nor can see.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 6.1
… For the unbegotten and incorporeal beauty, which neither begins nor is corruptible, but is unchangeable, and grows not old and has need of nothing, He resting in Himself, and in the very light which is in unspeakable and inapproachable places,
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 6.5
… and I triumph in eternity, crowned with the bright and unfading flowers of wisdom. I am one in the choir with Christ dispensing His rewards in heaven, around the unbeginning and never-ending King. I have become the torch-bearer of the unapproachable lights,
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… and that by means of this prior shadow-painting of the law I might be restrained from boldly and irreverently contemplating with fixed gaze Him who, in His incomprehensibility, is seated far above all.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Oration of Eusebius 11.12
12. For since it was impossible that perishable bodies, or the rational spirits which he had created, should approach the Supreme God, by reason of their immeasurable distance from his perfections, for he is unbegotten, above and beyond all creation, ineffable, inaccessible, unapproachable, dwelling, as his holy word assures us,
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.8
… that He is without body, for it is written, For God is Spirit, and they that worship Him must worship in spirit and in truth ; that He is immortal and invisible, as Paul says, Who only hath immortality, and dwelleth in light unapproachable, whom no man hath seen nor can see
san Basilio † 379 d.C. The Letters 8.3
… for every man is short-lived and mortal. So we understand these words to be said of the nature, “who alone hath immortality”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.76
76. This depressed and kept me humble, and persuaded me that it was better to hear the voice of praise than to be an expounder of truths beyond my power; the majesty, and the height, and the dignity, and the pure natures scarce able to contain the brightness of God, Whom the deep covers, Whose secret place is darkness, since He is the purest light,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
… and There is none good save one, that is, God. The solution of this appears to me very easy. For if you attribute this only to the Father, where will you place the Very Truth? For if you conceive in this manner of the meaning of To the only wise God, or Who only hath Immortality, Dwelling in the light which no man can approach unto,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
V. God is Light: the highest, the unapproachable, the ineffable, That can neither be conceived in the mind nor uttered with the lips,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.4
… Accordingly he who predicates “unendingness” of the one and only God, and does not include the Son in the assertion of “unendingness” and “eternity,” maintains by such a proposition, that He Whom he thus contrasts with the eternal and unending is perishable and temporary. But we, even when we are told that God “only hath immortality
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 7.4
… But so long as the saying of the Scripture is true that Abraham and Moses were not capable of the knowledge of the Name, and that “no man hath seen God at any time ,” and that “no man hath seen Him, nor can see
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 10.1
… For assuredly one cannot, by uttering all these phrases that disagree one with another in signification, intend to indicate by incompatible terms that Essence which is simple and uncompounded. And how can the word hold good, “No man hath seen God at any time ” and, “Whom no man hath seen nor can see
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.1
… Or, again, whom does He Who did eat before the eyes of His disciples, and promised to go before them into Galilee and there be seen of them,—whom does He reveal Him to be Who should so appear to them? God, Whom no man hath seen or can see
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 12.2
… “For we know, we know the true Light, we know Him who created the light after the heavens and the earth, we have heard the Life and Truth Himself, even Christ, saying to His disciples, ‘Ye are the light of the world ,’ we have learned from the blessed Paul, when he gives the title of ‘Light unapproachable
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… If he is to get his way here, he will take the truth from the Apostle’s words, which say that He “only hath immortality
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.2
11. And so the adversaries’ injurious conclusion is rejected with contempt and disgrace, which they drew from the Scripture speaking of God: “Who alone hath immortality and dwelleth in light unapproachable;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.3
20. Do not hastily reject this, because Gabriel dies not, nor Raphaël, nor Uriel.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.2
35. And it does not seem out of agreement with this that it is written: “Who alone hath immortality.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 51
… Let us consider whom we are approaching, and on whose behalf, and what we would accomplish. We are drawing nigh unto God, whom the seraphim behold and turn away their faces, not bearing His brightness; at sight of whom the earth trembles. We draw nigh unto God, “who dwelleth in the light, which no man can approach unto.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
It seems necessary to state what are meant by “families.” ( πατριαί ) Here on earth, indeed there are “families” that is races sprung from one parent stock; but in heaven how can this be, where none is born of another? Surely then, by “families,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 5
… 26 ); now as you would not on account of this expression say that the Father is compounded, so neither can you say so of the Son. Thus in another place he says, that “God is Light” ( 1 John i. 5 ), and elsewhere (it is said), that He “dwelleth in light unapproachable” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 15
… How can any created nature even see the Uncreated? If we are absolutely unable clearly to discern any incorporeal power whatsoever, even though created, as has been often proved in the case of angels, much less can we discern the Essence which is incorporeal and uncreated. Wherefore Paul saith, “Whom no man hath seen, nor can see.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
1 Tim. vi. 16 . God only hath immortality and is “only wise”; yet others, like the Prince of Tyre ( Ezek. xxviii. 3 ), are wise derivatively. So we are pure, but only by grace. Thus
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 12.11
11. Already hast Thou told me, O Lord, with a strong voice, in my inner ear, that Thou art eternal, having alone immortality.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 92.3
… It is not so with God, who is invisible and incorruptible, “who only hath immortality, dwelling in the light which no man can approach unto; whom no man hath seen nor can see.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 143.7
… against whom I do not defend myself by saying that I think it right to pronounce no opinion whatever on the subject, seeing that I have no doubt either that the soul is immortal—not in the same sense in which God is immortal, who alone hath immortality,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 148.10
… Our Ambrose says the same: “That the Father, and the Son, and the Holy Spirit, when visible, are seen under forms assumed by choice, not prescribed by the nature of Deity;” thus clearing the truth of the saying, “No man hath seen God at any time,” which is the word of the Lord Christ Himself, and of that other saying, “Whom no man hath seen, nor can see,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 166.3
The soul of man is in a sense proper to itself immortal. It is not absolutely immortal, as God is, of whom it is written that He “alone hath immortality,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.1.2
… as, for instance, that which was said to Moses, “I am that I am;” and, “I Am hath sent me to you.” For since both body and soul also are said in some sense to be , Holy Scripture certainly would not so express itself unless it meant to be understood in some special sense of the term. So, too, that which the Apostle says, “Who only hath immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 2.17
… For they gave birth to this opinion who were not able to understand in respect to the unity of the Trinity such texts as, “Now unto the King eternal, immortal, invisible, the only wise God;” and, “Whom no man hath seen, nor can see.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.5
… And hence that single nature perceives as it understands, and understands as it perceives, and its sense and understanding are one and the same. Nor yet so, that at any time He should either cease or begin to be; for He is immortal. And it is not said of Him in vain, that “He only hath immortality.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 20.2
2. We worship, then, one deity under the threefold appellation of the Almighty God the Father, and his son Christ, and the Holy Spirit. While these are one and the same, we believe also that the Father properly dwells in the highest or principal light, which Paul calls "light inaccessible,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning the Nature of Good, Against the Manichæans 39
… For it is one thing not to suffer change, when change is possible, and another thing to be absolutely incapable of change. Therefore, just as man is called good, yet not as God, of whom it was said, "There is none good save God alone;" and just as the soul is called immortal, yet not as God, of whom it was said, "Who alone hath immortality;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 15.4
… Hear why. Because there is a true immortality, an immortality which is an entire unchangeableness; of which the Apostle saith, speaking of God, “Who only hath immortality, dwelling in that light which no man may approach unto, whom no man hath seen, nor can see, to whom be honour and glory for ever and ever. Amen.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 6.8
… For there is “outer darkness,” which is understood to belong rather to the day of judgment; that he should rather be wholly without God, whosoever whilst there is time refuses correction. Now to be wholly without God, what else is it, but to be in extreme blindness? If indeed God “dwell in inaccessible light,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 8.3
… , since He says, “Heaven is my seat, and earth the footstool for my feet:” though He “measure out the heaven with his hand, and holdeth the earth in his fist.” And He is “drunken with wine” as it is said, “The Lord awoke like a sleeper, a mighty man, drunken with wine;” He “who only hath immortality and dwelleth in the light which no man can approach unto:”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
Orth. —How then was it possible for the invisible nature to be seen without a body? Or do you not remember those words of the apostle in which he distinctly teaches the invisibility of the divine nature? He says “Whom no man hath seen nor can see.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… Who ever heard of an impassible passion, or of an immortal mortality? The impassible has never undergone passion, and what has undergone passion could not possibly be impassible. But we hear the exclamation of the divine Paul: “Who only hath immortality dwelling in the light which no man can approach unto.”
Anonymous The Passion of the Scillitan Martyrs 1
Speratus said: The empire of this world I know not; but rather I serve that God, whom no man hath seen, nor with these eyes can see .
6:17
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.21
… that they do good, that they be rich in good works, ready to distribute, willing to communicate.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 2.0
Spoken in Antioch in the Old Church, as it was called, while he was a presbyter, on the subject of the calamity that had befallen the city in consequence of the tumult connected with the overthrow of the Statues of the Emperor Theodosius, the Great and Pious. And on the saying of the Apostle, “Charge them that are rich that they be not high-minded,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 2.13
13. But it is now time that we should proceed to lay out before you the customary table from St. Paul, by handling the subject of this day’s reading, and placing it in view for you all. What then was the text read today? “Charge them that are rich in this world that they be not high-minded.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 2.19
… But not so the poor man; for he confides not in gold and silver, which are lifeless matter, but in “God, who giveth us all things richly to enjoy.” So that the rich man stands in more uncertainty than the poor man, experiencing, as he does, frequent and diversified changes. What is the sense of this? “Who giveth to us all things richly to enjoy.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
Ver. 17 . “Charge them that are rich in this world that they be not high-minded.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.3
… willing to communicate, laying up in store for themselves a good foundation against the time to come that they may lay hold on the true life.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 130.2
… “Charge them that are rich in this world that they be not high-minded, nor trust in uncertain riches, but in the living God, who giveth us richly all things to enjoy; that they do good, that they be rich in good works, ready to distribute, willing to communicate, laying up in store for themselves a good foundation, that they may lay hold on eternal life”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 1.10
… that they do good, that they be rich in good works, ready to distribute, willing to communicate; laying up in store for themselves a good foundation against the time to come, that they may lay hold on eternal life.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence a-letter-addressed-to-the-coun.2
… how devout your hope of the future; how great your love to God and the brethren; how humble your mind amid the highest honours, as you do not trust in uncertain riches, but in the living God, and art rich in good works;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 11.10
… For they who do not wish to become rich, or do not care about it, who do not burn with covetous desires, nor are inflamed by the fires of avarice, but who yet are rich, let them hear the Apostle (it has been read to-day), “Charge them that are rich in this world.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 35.3
3. And let the rich give ear, if indeed they are rich; let them give ear to the Apostle, “Charge the rich of this world,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 22
… let them do good, be rich in good works, ready to distribute, to communicate.” Why does he say this? Hear what follows: “Let them lay up in store for themselves a good foundation for the time to come, that they may lay hold of the true life.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 49.1.9
… Lastly, what they possessed he would not have to grow old in their hands: but that something should be made of it to be for the price of the redemption of their souls. For he saith, “Charge them that are rich in this world, that they be not high-minded: nor trust in uncertain riches, but in the living God, who giveth us richly all things to enjoy.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 86.3
3. Yet do not take what I have said, my brethren, in such a way, as if God does not hear those who have gold and silver, and a household, and farms, if they happen to be born to this estate, or hold such a rank in the world: only let them remember the Apostle’s words: “Charge those who are rich in this world, that they be not highminded.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 111.5
… the eye of a needle, than for a rich man to enter into the kingdom of God.” For “with men these things are impossible, but with God all things are possible.” “That He may give them the heritage of the heathen.” For they went to the heathen, and enjoined the rich of this world “not to be high-minded, nor to trust in uncertain riches, but in the living God,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 132.19
… He goeth on to say: “That they be rich in good works, ready to distribute, willing to communicate.” And see that they are poor in this world: “Laying up in store for themselves,” he addeth, “a good foundation against the time to come, that they may lay hold on eternal life.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 3.9
… of which the blessed, Apostle says “Charge the rich of this world not to be high-minded nor to trust in the uncertainty of riches, but in God (who giveth us abundantly all things to enjoy), to do good, to give easily, to communicate to others, to lay up in store for themselves a good foundation that they may lay hold on the true life.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.3
… For riches are often serviceable for our good, as the Apostle says, who charges “the rich of this world to be ready to give, to distribute to the needy, to lay up in store for themselves a good foundation against the time to come, that” by this means “they may lay hold on the true life.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.2
… 11 ). And again He comforts her, saying, I have chosen thee in the furnace of poverty ( Ibid. xlviii. 10 ). But, on the other hand, Paul says to his disciple concerning the rich, Charge the rich of this world, that they be not high-minded nor trust in the uncertainty of their riches (
6:18
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 8
… And these titles do not set forth His nature, but, as I have remarked, the variety of the effectual working which, out of His tender-heartedness to His own creation, according to the peculiar necessity of each, He bestows upon them that need. Them that have fled for refuge to His ruling care, and through patient endurance have mended their wayward ways,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
Ver. 18 . “That they do good,” he says, “that they be rich in good works, ready to distribute, willing to communicate.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 34
… Whence the Apostle, giving charge to Timothy for warning of rich men, “Let them,” says he “readily give, communicate, treasure up for themselves a good foundation for the time to come, that they may lay hold on the true life.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 35.4
4. If then they ought not to “trust in riches,” not to confide in them, “but in the living God;” what are they to do with their riches? Hear what: “Let them be rich in good works.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 49.1.9
… For he saith, “Charge them that are rich in this world, that they be not high-minded: nor trust in uncertain riches, but in the living God, who giveth us richly all things to enjoy.” And as if they had said, “What shall we then make of our riches?” he continueth, “Let them be rich in good works, ready to distribute, willing to communicate,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 73.19
… As if they were saying, We are rich men, thou dost forbid us to be proud, dost prohibit us from boasting of the parade of our riches: what then are we to do with these riches? Is it come to this, that there is nothing which they may do therewith? “Be they rich,” he saith, “in good works; let them readily distribute, communicate.”
6:19
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 7.4
… Compassionate, sympathetic, snatching many a treasure from moths and robbers, and from the prince of this world, to transfer it from their sojourn here to the [true] habitation, laying up in store
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
Ver. 19 . “Laying up in store for themselves a good foundation against the time to come.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 11.11
… Why then do they not do it? Poverty is a hard estate. But they may give easily, for they have the means. “Let them communicate,” that is, let them acknowledge their fellow-mortals as their equals. “Let them communicate, let them lay up for themselves a good foundation against the time to come.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 49.1.9
… How know we? Hear what followeth. “Let them lay up for themselves a good foundation against the time to come, that they may lay hold on the true life.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 73.19
… what then are we to do with these riches? Is it come to this, that there is nothing which they may do therewith? “Be they rich,” he saith, “in good works; let them readily distribute, communicate.” And what doth this profit? “Let them treasure unto themselves a good foundation for the future, that they may lay hold of true life.”
6:20
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.23.4
… They also have an image of Simon fashioned after the likeness of Jupiter, and another of Helena in the shape of Minerva; and these they worship. In fine, they have a name derived from Simon, the author of these most impious doctrines, being called Simonians; and from them “knowledge, falsely so called,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.pref
1. In the first book, which immediately precedes this, exposing “knowledge falsely so called,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 2.14.7
… Thus, then, by a complete perversion of language, they style ignorance of the truth knowledge: and Paul well says [of them,] that [they make use of] “novelties of words of false knowledge.”
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 25
… “O Timothy, guard that which is entrusted to thee;”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 1
… For it is not to no purpose that the blessed apostle exhorts Timothy, and says, “O Timothy, keep that which is committed to thy trust, avoiding profane and vain babblings, and oppositions of science falsely so called; which some professing have erred concerning the faith.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 3.11
… Nay, the very exhortation to “avoid profane and vain babblings, and oppositions of science falsely so called: which some professing, have erred concerning the faith,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.12
… so that one gate of Hades is called “fornication,” through which fornicators go, and another “denial,” through which the deniers of God go down into Hades. And likewise already each of the heterodox and of those who have begotten any “knowledge which is falsely so called,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.13
… and want of prudence, a gate of death, but its opposite, prudence, a gate of Zion. But to all the gates of the “knowledge which is falsely so called”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 1.1.2
2. It is my purpose also to give the names and number and times of those who through love of innovation have run into the greatest errors, and, proclaiming themselves discoverers of knowledge falsely so-called
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 3.32.8
… to hear the inspired wisdom with their own ears had passed away, then the league of godless error took its rise as a result of the folly of heretical teachers, who, because none of the apostles was still living, attempted henceforth, with a bold face, to proclaim, in opposition to the preaching of the truth, the ‘knowledge which is falsely so-called.’
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 5.7.1
1. These things Irenæus, in agreement with the accounts already given by us, records in the work which comprises five books, and to which he gave the title Refutation and Overthrow of the Knowledge Falsely So-called.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 7.31
2. And he patched together false and godless doctrines collected from a multitude of long-extinct impieties, and swept them, like a deadly poison, from Persia to our part of the world. From him the impious name of the Manicheans is still prevalent among many. Such was the foundation of this “knowledge falsely so-called,”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 10
24. But we must proceed to attack our opponents, in the endeavour to confute those “oppositions” advanced against us which are derived from “knowledge falsely so-called.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.16
16. Was it without reason that Christ was made Man? Are our teachings ingenious phrases and human subtleties? Are not the Holy Scriptures our salvation? Are not the predictions of the Prophets? Keep then, I pray thee, this deposit
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.33
… thou hast received the proofs of the true Christ, who shall openly come down from heaven. Flee therefore the one, the False one; and look for the other, the True. Thou hast learnt the way, how in the judgment thou mayest be found among those on the right hand; guard that which is committed to thee
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.27
… Farewell, O Trinity, my meditation, and my glory. Mayest Thou be preserved by those who are here, and preserve them, my people: for they are mine, even if I have my place assigned elsewhere; and may I learn that Thou art ever extolled and glorified in word and conduct. My children, keep, I pray you, that which is committed to your trust.
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.9
99. But in like manner we also read of many things done through the Spirit, as you find: “But God hath revealed them to us through His Spirit;” and in another place: “Keep the good deposit through the Holy Spirit;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
Ver. 20 . “O Timothy, keep that which is committed to thy trust.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
1 Tim. vi. 20, 21 . O Timothy, guard that which is committed unto thee.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.21
… “Be not conformed to this world.” Restrain yourselves from it; the soul lives by avoiding those things which it dies by affecting. Restrain yourselves from the unbridled wildness of pride, from the indolent voluptuousness of luxury, and from the false name of knowledge;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 97.4
… which some professing, have erred concerning the faith.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 14.16
… Those therefore whom you mentioned do not possess that knowledge which the impure cannot attain, but ψευδώνυμον , i.e., what is falsely so called, of which the blessed Apostle speaks: “O Timothy, keep that which is committed to thee, avoiding profane novelties of words, and oppositions of the knowledge that is falsely so called;”
san Vincenzo di Lerino † 445 d.C. The Commonitory of Vincent of Lérins, For the Antiquity and Universality of the Catholic Faith Against the Profane Novelties of All Heresies 21
Exposition of St. Paul’s Words.— 1 Tim. vi. 20 .
san Vincenzo di Lerino † 445 d.C. The Commonitory of Vincent of Lérins, For the Antiquity and Universality of the Catholic Faith Against the Profane Novelties of All Heresies 22
A more particular Exposition of 1 Tim. vi. 20 .
san Vincenzo di Lerino † 445 d.C. The Commonitory of Vincent of Lérins, For the Antiquity and Universality of the Catholic Faith Against the Profane Novelties of All Heresies 24
Continuation of the Exposition of 1 Tim. vi. 20 .
san Vincenzo di Lerino † 445 d.C. The Commonitory of Vincent of Lérins, For the Antiquity and Universality of the Catholic Faith Against the Profane Novelties of All Heresies 33
… he despises the Church, in that she hath never failed in loyalty to the duty of cherishing and preserving the faith once for all delivered to her; he despises St. Paul, who wrote, “O Timothy, guard the deposit intrusted to thee, shunning profane novelties of words;”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 85
The baffled plunderer, therefore, frets, and blazing out into hatred of a religion, which had put riches to such a use, determines to pillage a still greater treasure by carrying off that sacred deposit
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 7.4
… xii. 14 ). Which peace indeed you will then truly have with us, if you turn away from the pride of a profane name, according to what the same teacher of the Gentiles says, O Timothy, keep that which is committed to thy trust, avoiding profane novelties of words (
6:21
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 18
Ver. 21 . “Which some professing have erred concerning the faith.”
6:1
1. QUICUMQUE SUNT SUB JUGO SERVI, DOMINOS SUOS OMNI HONORE DIGNOS ARBITRENTUR, NE NOMEN DOMINI ET DOCTRINA BLASPHEMETUR. — Postquam docuit Apostolus quomodo Episcopus cum cujusvis generis hominibus, qui liberi sunt, se habere debeat; tandem hic descendit ad servos, id est mancipia, quae sunt sub jugo servitutis, docetque Episcopum eos non debere aspernari, sed ducere ad bonos mores, ac imprimis obedientiam, ut scilicet dominis suis infidelibus prompte et reverenter obediant, ne, si inobedientes eis sint, praetexentes se per Christianismum ex servitute assertos esse in libertatem, ipsi heri blasphement christianismum, quasi qui servos sibi antea morigeros fecerit rebelles et seditiosos. Agit enim de servis qui dominos habent infideles; nam de servis qui dominos habent fideles, agit vers. seq. Vide dicta ad Ephesios VI, 5.
6:2
2. QUI FIDELES HABENT DOMINOS, NON CONTEMNANT, QUIA FRATRES (id est Christiani) SUNT: SED MAGIS SERVIANT, QUIA FIDELES SUNT ET DILECTI. — Hic agit de servis qui dominos habebant fideles et christianos. Monet hos, ne putent se per baptismum factos esse dominis suis pares: licet enim pares sint in baptismo et fratres in Christo, tamen in civili conditione et statu impares sunt, unus enim est dominus, alter servus. Quin potius hortatur hos servos Apostolus, ut heris fidelibus melius serviant quam infidelibus; quia herus fidelis melior est et dignior, servique Christiani amantior, cum eoque in fide conjunctior, ac consequenter magis dilectus, id est diligendus, quam herus infidelis. Cogitet ergo servus fidelis serviens domino fideli, se obsequium illi praestare, qui ex supercilio domini transiit in affectum parentis, et pro formidato coepit esse dilectus. Nota: Pro dilecti graece est ἀγαπητοί, quod tam dilectos, quam diligibiles significat. Noster vertit, dilecti; alii vertunt, diligibiles, q. d. Dilectione et honore digni sunt domini fideles, tanquam fratres scilicet, domestici fidei. Qui beneficii participes sunt. — Chrysostomus docet hoc tam ad servos quam ad heros referri posse: ad servos sic, q. d. Servi dominis qui fideles sunt et dilecti, serviant, quia ab eis beneficia multa participant, quia scilicet a dominis suis aluntur, vestiuntur, in fide Christiana foventur et promoventur. Ita Syrus. Verum tunc «qui beneficii participes sunt,» remotius referendum est ad serviant. Aptius tamen videtur referri ad immediate praecedentia, «quia fideles sunt et dilecti,» scilicet heri sive domini. Quare melius de eisdem heris sive dominis accipiemus, quos beneficii, scilicet illius magni et excellentis, puta christianismi, participes fecit Deus. Unde Primasius legit, qui beneficii Dei participes sunt, q. d. Servi serviant dominis Christianis et amantius et diligentius, eo quod domini sint fideles et dilecti a Deo, Deique amici scilicet, eo quod domini sint una cum servis ejusdem ejus Dei beneficii participes, puta vocationis ad fidem et gratiam Christi: haec enim est maximum Dei beneficium. Si enim infidelibus Dei hostibus et reprobis dominis parendum est, multo magis obedientiam hanc requirit Deus a servis, quos subjecit dominis fidelibus suis amicis, dilectis et electis. Tropologice, Chrysostomus: «Si servis, inquit, ita imperat Apostolus obedire dominis, intuemini quo nos animo in Dominum nostrum esse conveniat, qui nos de nihilo ut essemus effecit, qui nutrit, qui vestit,» etc. HAEC DOCE (nescientes) ET EXHORTARE — scientes, ut quod sciunt faciant et opere impleant.
6:3
3. SI QUIS ALITER DOCET, ET NON ACQUIESCIT SANIS SERMONIBUS DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI, ET EI QUAE SECUNDUM PIETATEM EST, DOCTRINAE, SUPERBUS EST, NIHIL SCIENS. — Concludit Apostolus resumens primum quasi thema epistolae, quod proposuit cap. I, vers. 3, scilicet Timotheum Episcopum quibusdam Novantibus denuntiare debere, «ne aliter docerent, neque intenderent fabulis interminatis, quae quaestiones praestant magis quam aedificationem Dei, quae est in fide.» Quidam enim Judaei et Gentiles ad Christum conversi suas sectas, deuteroses et dogmata philosophica miscebant christianismo, itaque christianismum corrumpebant: quos hic comprimi jubet Apostolus. Forte in particulari perstringit Apostolus Judaizantes, qui docebant servos juxta legem Exodi, cap. XXI, vers. 2, anno septimo manumitti debere et fieri liberos. De servis enim praecessit; sicque commoda erit transitio et reditus ad primum thema de vitandis novis doctoribus. Nota: Pro aliter docet graece est ἑτεροδιδασκαλεῖ, quod verbum usurpavit cap. I, vers. 3; et ex hoc loco patet significare non tam eum qui diversam doctrinam sequitur, ut vertit Vatablus, quam qui aliam doctrinam docet; sequitur enim: «Languens circa quaestiones et pugnas verborum,» quodque ex fucata hac doctrina pietatis quaestum aucupetur. Quae sane non discipuli, sed doctoris sunt. Secundo, pro non acquiescit graece est μὴ προσέρχεται, id est non accedit, hoc est, non consentit, non acquiescit. Loquitur enim de accessu non pedum, sed mentis et voluntatis. Tertio, «sanos sermones Jesu Christi» vocat legem et doctrinam Christi. Eamdem vocat «doctrinam quae est secundum pietatem,» id est quae veram pietatem et Dei veri genuinum cultum docet, scilicet cultum Dei consistere non in caeremoniis et apparatu externo, sed in interna fide, spe, charitate. Quarto, pro superbus graece est τετύφωται, id est inflatus est, tumet typho superbiae et vanae scientiae. Nota: Hic typhus est character et origo omnis haeresis. Hujus autem typhi et superbiae clarissimum est argumentum, quod haeretici adeo sibi placent, ut neque Ecclesiae, neque etiam Evangelio credere velint, nisi in iis rebus quae sibi placent. Unde S. Augustinus, lib. XVII Contra Faustum, III: «Undique tergiversatio, inquit (o Manichaei), vestra contunditur. Aperte dicite vos non credere Christi Evangelio: nam qui in Evangelio quod vultis, creditis; quod vultis, non creditis, vobis potius quam Evangelio creditis.» Qua de causa haeretici raro disputando (nolunt enim victi videri), sed magis orando, convertuntur. Docuit hoc Episcopus ille, de quo narrat S. Augustinus, lib. III Confes., XII, quod cum S. Monica rogaretur, ut Augustini filii sui errores disputando refelleret, negavit ille, dictitans Augustinum juvenili ardore et novitate haeresis inflatum adhuc indocilem esse: «Sine, inquit, illum ibi, et tantum roga pro eo Dominum: ille legendo reperiet, quis ille sit error et quanta impietas.» Cumque illa nihilominus instaret cum lacrymis: «Vade, ait, fieri non poterit, ut filius istarum lacrymarum pereat.» Quod factum Episcopi laudat ibidem S. Augustinus. Nota secundo: Verborum pugnas elegantius et significantius graece vocat λογομαχίας, quod significat pugnas, rixas et litigia de verbis et vocibus, verbi gratia, an mediatoris nomen sine injuria Christi non possit tribui Sanctis? quam pugnas et lites, quae non tam rationibus, quam verbis et verbosis clamoribus peraguntur. Tales experimur haereticos: cum enim rebus et solidis rationibus destituantur, confugiunt ad verbosas orationum et declamationum pugnas. Secundo, S. Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius, Vatablus λογομαχίας vertit argumentationum, disputationum et rationum pugnas. Λόγος enim non tantum verbum et sermonem, sed et rationem significat; nam cum haeretici seponunt fidem, omniaque ratione sua metiri volunt, rationes naturales et physicas congerunt, quas contentiose opponant articulis fidei, qui naturam et naturae vim transcendunt. «Omnium haereticorum, inquit Augustinus, epist. 56, quasi regularis est illa temeritas, scilicet ut conentur auctoritatem stabilissimam fundatissimae Ecclesiae, quasi rationis nomine et pollicitatione superare.» Atqui hic est alter fons omnis haeresis, scilicet proprium judicium, propria ratio. Dum enim mordicus rationi naturali insistunt et Scripturas quisque intelligere vult secundum proprium judicium, necesse est, ut quot sunt homines et judicia diversa, tot oriantur sectae et haereses. Atque hinc experimur, haereticos ejusdem sectae inter se non consentire, sed unam sectam in multas alias dividi, imo vix reperias duos aut tres ex iis qui Scripturas scrutantur et sapientiores plebe videri volunt, qui non in multis dissentiant. Patent haec ex synopsi et catalogis modernis, qui propagines haeresum Lutheri et Calvini enumerant et ob oculos ponunt. Quinto, haereticus dicitur «nihil sciens,» quia licet multa sciat de Deo trino et uno aliisque fidei articulis, tamen sua haeresi non tantum fidem divinam sibi abstulit, ut ne vel unum articulum fide divina credat; sed etiam per haeresim quasi fermentum totam suam scientiam fermentat, vitiat, corrumpit, ut vere possit dici nihil sciens, tum quia tota ejus scientia haeresi infecta et corrupta est, tum quia scientia ejus nihil facit aut confert ad Dei gratiam, justitiam et salutem acquirendam. Haec enim sola vera est scientia, quae a Sapiente dicitur scientia sanctorum, qua caret haereticus. Ita Theodoretus. LANGUENS CIRCA QUAESTIONES ET PUGNAS VERBORUM. — Pro languens graece est νοσῶν, id est aegrotans non corpore, sed animo et mente, qui nimirum desipit ac delirat, ut quasi carens cerebro egeat elleboro. Opponit hunc languorem sanis sermonibus et sanctitati doctrinae, ut dixi vers. praeced. Nota: Non taxat hic Theologos Scholasticos seu quaestionarios, ut ad marginem hic annotavit Robertus Stephanus, sed haereticos: de haereticis enim agit, quorum proprium est nihil scire, sed de omnibus dubitare, de omnibus quaestionem movere; cujus rationem dat Theophylactus: «Quia, inquit, fides est oculus: qui non habet oculos, nihil videt, nihil invenit, sed tantummodo quaerit.» Sic quaerebat Nestorius, quomodo Deus est natus ex muliere bimestris et trimestris? Sic quaerebat Pelagius, quomodo Adam per generationem carnalem transfudit peccatum in filiorum animas, quae a solo Deo creantur? Sic quaerebat Arius, quomodo Pater Filio non est dignior et prior tempore? Sic quaerunt nostri Sacramentarii, quomodo Christi corpus sex pedum potest esse in tam exigua hostia? Pulchre Chrysostomus: «Quando, ait, anima cogitationum vincitur febre, quando ambiguitatis jactatur fluctu, tunc quaerit; cum vero illa sana est, non quaerit, sed fideliter credit; nam ex quaestione et contentione verborum inveniri nihil potest.» Nimirum sola fides est, quae mentem in veritate stabilit, et quaestiones omnes excludit: fides enim docet credere quae non vides, quae non capis, quae non intelligis; fides docet Deum esse omnipotentem, Deoque omnia, etiam quae nos non intelligimus, esse possibilia.
6:4
Vers. 4 et 5. EX QUIBUS ORIUNTUR INVIDIAE, CONTENTIONES, BLASPHEMIAE, SUSPICIONES MALAE, CONFLICTATIONES HOMINUM MENTE CORRUPTORUM. — Recenset fructus quaestionum et logomachiae haereticorum. Primus est invidia: quisque enim eorum volens eminere et videri sapientior, invidet alteri, si plus sapere, aut plus auctoritatis et gratiae habere videatur. Secundus fructus sunt «contentiones,» sive altercationes. Haeretici enim non disputant eo fine, ut veritas eluceat, quam intueri cupiant; sed ut adversam partem superasse videantur, ac de victoria triumphent. E contra Nazianzenus in disputationibus tria Catholicis commendat, scilicet silentium, ordinem et humilitatem. «Quid enim tibi oberit, aut cur aegre feras, inquit, si non in omni disputatione domineris, sed alii te vel doctiores, vel audaciores inveniantur?» Cedere te potius quam superare juvet; hoc prudentis, hoc sapientis est. Tertius fructus sunt «blasphemiae,» tum in antagonistam et eos qui diversa sentiunt, puta convicia et maledicta; tum proprie blasphemiae in Deum et Sanctos. Nam, ut recte Oecumenius, necesse est, ut qui omnia humanis metitur rationibus, incidat in blasphemias, nimirum ut blasphemet Dei omnipotentiam, bonitatem, providentiam. Tales blasphemias audimus quotidie, dum cum haereticis disputatur, v. g. Deum esse auctorem tam operum malorum quam bonorum, tam proditionis Judae quam vocationis Petri; Deum non posse plura facere, quam naturae vires ferant, imo quam de facto faciat; Deum ante omnem praevisionem operum, Judam et reprobos inferno, Petrum et electos coelo addixisse; B. Virginem Dei matrem non esse digniorem aliis virginibus, imo nec feminis conjugatis; imagines et reliquias Sanctorum esse abolendas et exurendas, ac talia sexcenta. Quartus fructus sunt «suspiciones malae.» Graecum ὑπόνοιαι non tantum malas suspiciones, sed et opiniones significat. Experimur ex hisce disputationibus quam monstruosae opiniones in dies emergant. Quintus sunt «conflictationes,» graece παραδιατριβαί. Διατριβαί Graecis vocantur doctorum et philosophorum disputationes. Sed hic additur praepositio παρά, quae saepe vocem cui additur, in malam partem inflectit; παραδιατριβαί ergo sunt disputationes inutiles, imo noxiae et pestilentes. Unde ex Chrysostomo et Theodoreto Theophylactus vertit, «affricationes contagiosas.» Vox enim diatribae graece non tantum disputationes, sed et conversationes, consuetudines et communicationes mutuas, indeque affricationes vel morum, vel opinionum significat. «Nam sicut scabiosae oves, inquit Chrysostomus, si confricentur caeteris, etiam quae sanae sunt inficiuntur et morbo tentantur; ita hi homines nequam, si simplicioribus quibusque interversentur, veneno eos suae malignitatis inficiunt. Sermo enim eorum ut cancer serpit,» ut ait Apostolus, II Timoth. II; nimirum necesse est, ut qui sibi invicem familiares sunt in colloquiis et disputationibus, mutuo aliquid affricent et communicent, ut vel bonus malum convertat, vel, quod pronius est, malus bonum pervertat. «Sicut carbo, inquit Epictetus, lib. III, cap. xvi, si juxta carbonem candentem ponatur, aut extinctus ignitum extinguet, aut ignitus extinctum igneum efficiet.»
6:5
5. QUI VERITATE PRIVATI SUNT. — Ἀπεστερημένων τῆς ἀληθείας, id est, ut Vatablus, quibus adempta est veritas, qui scilicet in poenam haeresis excaecati sunt, ut veritatem intueri non possint, quique, ut Syrus vertit, גלוין מן קושתא gelisin men kusceta, id est reprobati sunt a veritate. Hic verum est illud Publii: «Nimium altercando veritas amittitur.» EXISTIMANTIUM QUAESTUM ESSE PIETATEM. — Hinc patet, hosce haereticos Christiana religione ac pietate abusos fuisse ad quaestum, ideoque novas doctrinas et sectas commentos esse, ut discipulos post se abducerent, a quibus quasi prophetae colerentur et ditarentur. «Haereticus, inquit S. Augustinus, lib. De Utilitate credendi, cap. 1, est qui alicujus temporalis commodi et maxime gloriae principatusque sui gratia falsas ac novas opiniones vel gignit, vel sequitur.» Sic hodie novantes aestimant pietatem quaestum esse, quod ecclesias vel monasteria dispoliant; quod casulas, calices, lampades, ciboria, statuas aureas et argenteas sacrilege diripiunt, fundos ac praedia Ecclesiae contra omne jus et fas sibi vindicant. Inter Catholicos quoque multi sunt, ut ait S. Augustinus, epist. 79 ad Hilar., tales, «qui etiam putant sibi ad augendas opes suas et multiplicanda delectamenta, religionem suffragari debere Christianam.» Nimirum tales sunt, qui ad sacerdotia vel monasteria aspirant, ut divitias et delicias terrenas assequantur, ut inertem, otiosam et lautam vitam ducant. Graeca hic addunt, ἀφίστασο ἀπὸ τῶν τοιούτων, id est discede a talibus: et ita legit Syrus, Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius, Ambrosius. Sed Latina et Latini ita non legunt. Verisimile est ea ex margine vel commentario alicujus in textum Graecum irrepisse.
6:6
6. EST AUTEM QUAESTUS MAGNUS, PIETAS CUM SUFFICIENTIA. — Est correctio. Dixit enim haereticos existimare quaestum esse pietatem: hic quasi seipsum corrigit, q. d. Imo vero ego ipse dico, quod vere quaestus magnus sit pietas, sed alio sensu quam haeretici idipsum dicunt. Illi enim pietate abutuntur ad quaestum et opes corradendas; ego vero dico magnum quaestum esse pietatem in seipsa cum sufficientia, id est si conjuncta sit sufficientiae, sive animo sibi sufficienti, id est sua sorte contento; quem parit et gignit ipsa pietas. Hoc enim est Graecum αὐτάρκεια, et talis αὐτάρκης erat Apostolus, cum dicit Philip. IV, 11: «Ego didici in quibus sum, sufficiens esse; scio humiliari, scio et abundare.» Vide ibi dicta. Rursum sufficientia proprie et ample capi potest, q. d. Vere magnum lucrum est pietas: affert enim secum quidquid homini satis est. Ita Maldonatus, in Notis manuscriptis. Quaestus ergo magnus est pietas, quia opes supernaturales secum adfert et amicitiam Dei, quae opes coelestes piis praeparat et promittit. Rursum sufficientia jam dicta magnus est quaestus et thesaurus, quia is, cui sua parva et pauca sufficiunt, nec plus cupit habere, hic dives, hic pacatus, hic felix est. Unde Ausonius: Quis dives? qui nihil cupiat. Quis pauper? avarus. Hinc est et illud Stoicorum axioma: «Solus sapiens dives est, eo quod nihil concupiscat;» qui enim adhuc aliquid concupiscit, non habet satis, ac consequenter dives non est. Tale est et illud Ciceronis, paradox. 2: «Virtus ad beate vivendum seipsa est contenta, et qui virtutem habet, ei nihil deest ad beate vivendum,» q. d. Paulus: Falso isti falsi doctores arbitrantur quaestum esse pietatem, id est Christianam religionem et praedicationem ejus per se inutilem, supervacaneam et insufficientem, nisi ad quaestum et turpe lucrum referatur, uti ipsi referunt: ego enim plane contrarium censeo, scilicet veram pietatem conjunctam cum sufficientia et quiete animi, quaestum esse maximum. Non ergo pii cadant animis, non tristentur, etiamsi opibus destituantur, quia pietas animusque sua sorte contentus eis est instar opum omnium. Ita Theophylactus. Sic S. Paulinus, qui se ex opulento pauperem effecit, ut suos cives redimeret, vere dives effectus est. Nam ut de eo narrat S. Augustinus, lib. I De Civit. x, cum barbari Nolam vastarent, sic in corde Deum precabatur: «Domine, non ego excrucier propter aurum: ubi enim sint omnia mea tu scis. Ibi enim, inquit Augustinus, habebat omnia sua Paulinus, ubi cum condere et thesaurizare Christus monuerat.» Quid enim illi non sufficiat qui Deum habet, qui est Saddai, id est ipsa sufficientia? Sic religiosi, qui bonis se abdicant per votum paupertatis, vere divites efficientur, animumque curis omnibus liberum ac bonis omnibus cumulatum nanciscuntur. Sic S. Ephrem in suo testamento: «Nec crumena, inquit, nec baculus, nec pera mihi unquam fuit; nunquam aurum aut argentum, aut ullam rem aliam possedi: nam bonum regem ad suos dicentem discipulos audivi in Evangelio: Nihil in terra possideritis; quamobrem nulla me rerum ejusmodi cepit cupiditas.» Unde moriens S. Ephrem adjuravit suos, ne se veste pretiosa involverent ac sepelirent, sed si quid sibi dare vellent, id in pauperes conferrent. Cum vero quidam in ejus venerationem propensior secus fecisset, vestemque pretiosam illi adornasset, mox a daemone correptus est, sed precibus S. Ephrem liberatus fuit, uti narrat Gregorius Nyssenus in Vita S. Ephrem. Potest secundo «sufficientia» accipi quasi tam inopiae, quam copiae opposita, pro rebus ad vitam necessariis et sufficientibus, q. d. Magnae sunt opes ipsa pietas cum sufficientia, id est per sufficientiam quam afferre solet, quia scilicet ordinarie Deus piis providet de sufficientia, id est de sufficienti victu et vestitu, aliisque rebus ad vitam necessariis et sufficientibus, etiamsi opes saepe eis non concedat; Christiana enim religio et pietas docent Christianum, opes hujus vitae sitas esse non in millibus auri et argenti, sed in sufficientia: puta divitem esse eum qui habet non affluentia, sed necessaria, quae vitae tuendae sufficiunt, qualia Christianis et piis viris communiter largitur Deus, ita intelligit S. Augustinus, epist. 121 ad Probam, cap. 11, atque hoc est quod petiit Salomon, Prov. xxx: «Mendicitatem, ait, et divitias ne dederis mihi, tribue tantum victui meo necessaria.» Et hoc est quod Christus multis probat Matth. vi, ac tandem vers. 33 concludit dicens: «Quaerite ergo primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis.» Hanc sufficientiam significavit manna datum Hebraeis, quod omnibus aequaliter sufficiebat; nec plus aut minus quam sufficientia exigebat, colligebatur, ut scilicet doceret nos, inquit Nyssenus libro De Vita Mosis, unam esse communem in omnibus edendi mensuram divinam, sufficientiam. Hinc Plato, lib. IV De Republ., ab urbe bene constituta arcendam esse docet tam affluentiam quam inopiam, servandam vero esse mediocritatem et sufficientiam rerum necessariarum. Idem in Sparta sanxit Lycurgus, dictans eam in mediocritate fore invictam, in affluentia perituram: itaque re ipsa evenit. Aristoteles vero dicere solebat, paupertatem quidem multis rebus indigere, inexplebilitatem autem omnibus. Utroque modo hic accipi posse sufficientiam indicant sequentia, ac praesertim quod ait: «Habentes alimenta et quibus tegamur, his contenti sumus;» ubi pro contenti sumus, graece est idem verbum ἀρκεῖ, a quo deducitur αὐτάρκεια, id est sufficientia: videlicet utraque jam dicta, qua scilicet sobriis et necessariis alimentis et tegumentis a Deo donati, iis contenti sumus. Prior tamen sensus sublimior est, et Pauli pectori congruentior. Moraliter S. Chrysostomus, hom. 79 in Joan.: «Nonne, inquit, in hoc ab angelis differimus, quod ipsi non egent ut nos? Igitur quanto paucioribus indigemus, tanto magis angelis appropinquamus: quanto pluribus, tanto magis ad hanc caducam vitam deflectimur.» Et infra contendit, quo magis cupiditas intenditur, eo etiam magis miseriam et servitutem hominis intendi et augeri: «Nonne, inquit, propterea Adam beatum dicimus, quoniam nulla re indigeret, non victu, non vestitu; quanto plura amplecteris, tanto magis derogas tuae libertati: vera namque libertas est nulla re indigere (qualis est in Deo); in secundo loco, minimis, quam angeli habent.» Hanc frugalitatem sectati sunt philosophi quoque, quasi sapientiae et quietis parentem. Vide Laertium in Vita Diogenis, Socratis et aliorum.
6:7
7. NIHIL ENIM INTULIMUS IN HUNC MUNDUM; HAUD DUBIUM QUOD NEC AUFERRE (concinnius vertisset, efferre, ut habet Graecus: hoc enim opponit τῷ inferre, cum ait «intulimus») quid possumus. — Rationem dat cur sufficientia sit magnus quaestus, seu cur quisque sua sorte et paucis necessariis contentus vivere debeat, seque aestimare divitem et felicem, nec requirere opum copiam. Ratio est, quia hae opes tantum datae sunt ad usum praesentis vitae, quae brevis est, et in qua assidue nobis tendendum est ad alteram vitam, beatam et aeternam, ut opes coelestes acquiramus: ergo in hac vita opibus terrenis non inhiandum est, sed modice et sobrie, ac tantum quantum ad vitam hanc necessarium est, iis utendum est; ut qui magnas habet opes, non exultare, non luxuriari; qui paucas, non tristari, nec dejici debeat; sed quisque sua sorte tam modico tempore contentus vivat, quia non plus opum dives ex hac vita exiens secum efferet, quam pauper; non plus rex vel princeps, quam faber vel agricola. Moraliter haec cogitatio, quam hic suggerit Apostolus, mire omnes Christianos excitare potest ad hanc sufficientiam, atque ad opum et omnium rerum humanarum contemptum: si nimirum primo cogitent omnes nos ea lege nasci, ut parum in vita commorati protinus ab ea exeamus; si quisque sibi dicat quod David ad Ethai: «Heri venisti, et hodie compelleris nobiscum egredi.» Quid aliud, ait S. Augustinus, est vita quam cursus et pernix cursus ad mortem, imo ad immortalitatem? Et, ut ait Nazianzenus, Ipsum quod vivo, est veluti rapidissimus amnis, Qui sursum exoriens semper ad ima fluit. Et, ut rursum idem Nazianzenus, A tumulo tumulum peto: id est, ab utero matris in sepulcrum tendo. Unde vere Seneca, epist. 59: «Quotidie demitur, inquit, aliqua pars vitae nostrae, et tum quoque cum crescimus, vita decrescit. Hunc quem agimus diem, cum morte dividimus; mox, ut in vitam ingredimur, statim alia porta exire incipimus.» Secundo, ad opum contemptum inducet cogitatio vilitatis earum, quam hic innuit Apostolus. Quid enim sunt opes nisi massae terreae, terrae affixae et in terra semper mansurae? Quid enim est aurum, inquit S. Bernardus, nisi terra rubra? quid argentum nisi terra alba? quid sunt margaritae nisi excrementa concharum? quid est purpura nisi sanguis foedi ostrei? quid byssus nisi foedus humor bombycum ab iis e visceribus eductus, et in lenta fila deductus? Pulchre ergo S. Chrysostomus hic: «Candore, inquit, lucentis margaritae attraheris? cogita maris esse aquam, et in ejus sinibus ante jacuisse dejectam. Rapit animam auri fulgor et nitor argenti? cogita terram ac cinerem ea prius fuisse et modo esse. Placet pretiosa et serica vestis? at vermium ille contextus est, opinio est et humana praesumptio: nihil habet in se naturalis pulchritudinis,» q. d. Haec magni fiunt, non quod magna sint, sed quod homines haec magni faciant; auro enim et argento ac pecuniae pretium dat existimatio hominum. Tertio, eodem inducet, si cogitemus nos in morte nudos, uti venimus, remittendos cum uno linteamine, cui involvemur, ad sepulcrum et terram quasi matrem nostram, et tantum hinc elaturos nobiscum opera quae fecimus, sive bona, sive mala. Saladinus, rex Aegypti, Sultanus potentissimus, qui Christianos Hierosolymis et terra sancta, quam duce Godefrido Bulionio recuperarant, et per octoginta annos tenuerant, expulit, jam moriturus per omnia sua castra circumferri jussit interulam, in qua sepeliendus erat, de lancea suspensam, cum hac praeconis voce: Saladinus, Asiae totius dominator, ex tanto imperio tantisque opibus moriens nihil aliud secum defert. Testis est Fulgosius, lib. VII, cap. 11; Bergomensis, lib. XII; Platina in Caelestino III, et alii. Pulchris parabolis duorum amicorum (scilicet opum et consanguineorum) qui hominem accitum ad judicium deseruerunt, et tertii fidelis amici, puta virtutis, qui solus ei astitit, ejusque causam apud judicem peregit, idipsum demonstrat Barlaam Josaphato apud Damascenum, cap. xiii et xiv Historiae eorumdem. Quare apte in hunc Apostoli locum S. Hieronymus, lib. II Contra Jovinianum: «Deliciae, inquit, et epularum varietates, fomenta avaritiae sunt. Grandis exultatio animae est, cum parvo contentus fueris, mundum habere sub pedibus, et omnem ejus potentiam, epulas, libidines, propter quae divitiae comparantur, vilibus mutare cibis et crassiore tunica compensare. Tolle epularum et libidinis luxuriam, nemo quaeret divitias, quarum usus aut in ventre, aut sub ventre est; unde et Poeta: Serviet aeternum qui parvo nesciet uti. Et Aristoteles in Ethicis omnem prodigum avarum esse dicit.»
6:8
8. HABENTES AUTEM ALIMENTA, ET QUIBUS TEGAMUR, HIS CONTENTI SIMUS. — Pro alimenta graece est διατροφάς, quod S. Cyprianus explicans orationem Dominicam vertit, exhibitionem, hoc est, quod vulgo dicimus praebendam. In hac enim vita cuique homini suam quasi praebendam alimoniae assignavit Deus, qua contentus vivat oportet. Secundo, pro contenti simus graece est ἀρκεσθησόμεθα, id est contenti erimus; est hebraismus: Hebraei enim futurum usurpant pro imperativo et subjunctivo; forte etiam Noster legit per omega ἀρκεσθησώμεθα, quod significat, contenti simus. Haec cogitabat S. Joannes Eleemosynarius, qui in vita adeo omnia sua erogavit in pauperes, ut moriens tantum medium nummum in cista reliquerit, quem testamento pauperibus quoque legavit. Et Hilarion, teste Hieronymo in ejus Vita, cum testamento omnes suas divitias relinqueret Hesychio, non nisi Evangelium, tunicam sacceam, cucullam et palliolum ei reliquit.
6:9
9. NAM QUI VOLUNT DIVITES FIERI, INCIDUNT IN TENTATIONEM, ET IN LAQUEUM DIABOLI, ET DESIDERIA MULTA INUTILIA ET NOCIVA, QUAE MERGUNT HOMINES IN INTERITUM ET PERDITIONEM. — Dat rationem cur alimentis et tegumentis debeamus esse contenti, quia scilicet si his non contentus appetas divitias, incides in tentationes et laqueos diaboli. Nota primo: Loquitur Apostolus omnibus Christianis, sed maxime Episcopis et doctoribus. Falsorum enim doctorum avaritiam taxavit vers. 5, et eorum occasione digressus est hucusque suadendo fugam avaritiae; nam, ut notat Ambrosius, doctor et pastor studens lucris, non tantum sibi, sed et aliis nocet, quia dat eis exemplum avaritiae in ea ad quam natura nostra maxime proclivis est. Unde, vix possibile esse, ut talis suo muneri et curae satisfaciat: qui enim vilis lucelli gratia Ecclesiae curam suscipit, lanam potius et lac, quam ovium suarum salutem spectat; imo curas et cogitationes pene omnes in nummis accumulandis consumit: necesse est ergo ut animas negligat, non curet, vix de iis cogitet. Ubi adverte: Non dixit Apostolus: Qui divites sunt, sed, Qui volunt divites fieri. Nam, ut ait S. Augustinus, hom. 13 inter 50, «Cupiditates accusavit, non facultates: avaritia enim est velle esse divitem, non autem esse divitem;» ut idem Augustinus ait, serm. 203 De Tempore. Nam divites multi boni et sancti sunt, qui pecunias habent, sed eas aspernantur ac rite dispensant et in pauperes distribuunt. Hinc secundo, notat Theodoretus hanc cupiditatem inesse magis iis qui pecunias suo labore comparant, quam iis qui eorum sunt haeredes aut successores. Ratio est, quam dat Plato lib. I De Republ., quia scilicet illi qui sua industria opes comparant, magis amant illas tanquam fructus et foetus suo sudore partos; qui vero eas possident sine labore, minus eas amant, quia cogitant eas esse foetus non propriae, sed alienae industriae. «Nam et poemata, inquit, sua amant poetae magis quam aliena, et proprios filios parentes magis amant quam alienos.» Nota tertio: Cupido divitiarum inducit in tentationem, quia inexplebilis et vehementissima est; imo Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. Hinc inducit hominem, ut negligat Sacrum et res divinas, ut contractus usurarios ineat, ut violet jura divina et humana, atque per fas et nefas opes accumulet; et, si poenitere volens moneatur restituenda esse injuste acquisita, restituere nolit, adeoque facilius animam sibi quam opes male partas avelli patiatur. Hinc Apostolus avaritiam vocavit idolorum servitutem et avarum idololatram. Nota quarto: Τὸ diaboli non est in Graeco, nec in Syro, nec apud Chrysostomum, Theodoretum, Theophylactum, sed intelligitur et forte olim fuit. Nam Primasius et Cyprianus, serm. 6 in Orat. Dominicam, legunt nomen diaboli. «Advertis, inquit Cyprianus, laqueum diaboli esse divitias, quem tetendit etiam Salvatori.» Secundo, Chrysostomus «laqueum» hunc intelligit infidelitatem, in quam labuntur qui toti inhiant divitiis: hoc enim est quod versu sequenti ait Apostolus: «Quam quidam appetentes erraverunt a fide.» Tertio, Haymo «laqueum» hunc interpretatur damnationem. Quarto, alii superbiam accipiunt. Quocirca S. Augustinus in Sententiis, num. 197: «Dominus, ait, est rerum quas habet, qui nulla cupiditate illuditur. Nam qui amore terrenorum obstringitur, non possidet, sed possidetur.» Quinto, alii captivitatem intelligunt, quae animi libertatem tollit; dives enim suis opibus quasi compedibus astrictus est, unde opes a Gentilibus Plutonis compedes nuncupantur. Sexto et optime, laqueus diaboli est is, quem explicans statim subdit Apostolus: «Et desideria multa inutilia et nociva;» ubi conjunctio et significat, id est. Ita enim sumitur Coloss. II, 8 et alibi, ut ibi dixi. Unde nota quinto: «Laqueus» et, ut Cyprianus loco jam citato legit, muscipula, quam volentibus ditescere injicit diabolus, sunt desideria inutilia et nociva, quae necessario ingerunt se tum ad comparandas, tum ad augendas, tum ad impendendas opes. Adde divitias sequi ambitionem et desiderium gloriae ac pompae in vestitu, in curribus, in famulatu, in palatiis, in mensa, in conviviis omnique apparatu externo: quae mentem hominis distrahunt a Deo et rebus divinis, eamque in se trahunt et absorbent, totamque vanam, cupidam, deliciosam, superbam efficiunt, aliisque multis peccatis illaqueant. Merito ergo S. Bernardus, serm. 3 in Psal. Qui habitat, ex his Apostoli verbis inferens: «Ergone laqueus diaboli divitiae sunt hujus saeculi?» gemit et exclamat: «Heu quam paucos inveniemus, qui ab hoc liberati laqueo exultent! quam multos, qui dolent quod parum sibi videntur irretiti, et adhuc quantum possunt, ipsi se involvere et intricare laborant! Vos qui reliquistis omnia et secuti estis non habentem ubi caput suum reclinaret, Filium hominis, exultate et dicite: Quoniam ipse liberavit me de laqueo venantium. Confitemini illi toto corde, tota anima, tota virtute, et ex ipsis medullis cordis ei gratias agite dicentes: Quoniam ipse liberavit me de laqueo venantium.» MERGUNT. — Graece βυθίζουσι, id est demergunt in profundum, «interitum» scilicet et damnationem: sunt enim «inutilia et nociva.» Ubi adverte: Pro inutilia graece est ἀνοήτους, id est stulta et amentia. Ita Theophylactus, qui id ipsum explicans addit: «Quomodo, ait, non est stultum simias alere, belluas ac pisces in vivariis ac septis includere, equos exornare auro, intraque tectum aquam ducere, ac in solo, sive pavimento domus faciem veluti in speculo ob nitorem lapidum contemplari? haec stulta sunt ac noxia, quae animae divitias laedunt, sensusque absumunt. Quid, quod plerique (divites opibus superbientes) tyrannidem affectantes mortem sibi ipsis attulerunt?» Praeclare Galenus in paraphrasi orationis εἰς τὰς τέχνας: Demosthenes, inquit, divites imperitos et litterarum expertes aureas pecudes appellabat, Diogenes vero eosdem ficubus comparabat, quae nascuntur in locis praeruptis et inaccessis. Harum enim arborum fructu non homines, sed cervi et graculi vescuntur: sic et horum bona et reditus non ab honestis hominibus, sed a quibusdam facetis et assentatoribus absumuntur. Plato, lib. V De Legibus, asserere non dubitat eos, qui valde divites sunt, non esse viros bonos, eo quod homines fere opibus et rebus secundis insolescant. Plutarchus narrat ita quemdam Syllae ob tot opes glorianti respondisse: «Quomodo vir bonus esse potes, qui tam magnas opes possideas, cum nihil a patre acceperis?»
6:10
10. RADIX OMNIUM MALORUM EST CUPIDITAS. — Quaeram S. Augustinus, lib. II De Genesi ad litter., cap. xiv, et Anselmus cupiditatem sive avaritiam accipiunt generalissime, illam scilicet, qua quisque appetit aliquid amplius, sive honoris, sive opum, sive voluptatum, sive vindictae, quam ipsi conveniat; ita ut superbiam comprehendat cupiditas quasi speciem, idque probat, quia alibi, puta Eccl. x, 15, dicitur «initium omnis peccati esse superbia.» Secundo, quia constat non omne peccatum nasci ex cupiditate pecuniae: Diaboli enim peccatum fuit non amor pecuniae, sed honoris. Verum haec oppositio est praeter mentem Apostoli. Id patet ex Graeco, ubi pro cupiditas est φιλαργυρία, id est amor et cupiditas argenti, puta pecuniae, sive avaritia proprie dicta. Ita explicant Ambrosius, Chrysostomus, Theophylactus et passim alii. Haec ergo avaritia est radix omnium malorum, non quasi omnia peccata, quae in individuo unquam facta sunt ab ullo homine vel angelo, manaverint ex avaritia: hoc enim falsum est; sed quod omnis generis mala et peccata ex avaritia nasci soleant et saepe nata sint: vox enim omnium distributive capitur non pro singulis generum, sed pro generibus singulorum. Eodem sensu dici posset superbia esse radix omnium malorum, quia omnis generis mala prodire solent ex superbia. Sic enim vulgo dicimus humilitatem esse radicem omnium bonorum, charitatem, patientiam, orationem esse radicem omnium virtutum; quia qui hasce virtutes habet, per eas alias omnes sibi comparare potest, et saepe actu sibi comparat. Hinc patet responsio ad primam objectionem S. Augustini: tam enim superbia, quam avaritia, radix est omnis peccati; quia tam superbia, quam avaritia hominem impellit ad omnia peccata, sive ad omne genus peccatorum. Aliter, sed subtilius respondet D. Thomas, I II, Quaest. LXXXIV, art. 1 et 2, scilicet superbiam dici initium omnis peccati ordine intentionis, avaritiam vero dici radicem omnis peccati ordine executionis; quia avaritia suppeditat modum et instrumentum, scilicet pecuniam, cui omnia obediunt, ad implendum et exequendum omne peccatum, quod superbus animo suo concipit et patrare destinat. Hoc saepe verum est, non tamen semper: saepe enim fit ut avaritia tam ordine intentionis, quam executionis praecedat superbiam sitque radix omnis peccati, adeoque ipsius superbiae; uti saepe videmus pauperes et humiles, cum ditescunt, propter opes incipere insolescere et superbire. Prior ergo responsio planior, plenior et solidior videtur. Hinc pulchre moraliter S. Ambrosius: «Avaritia, ait, quia omnia mala potest admittere, ideo radix omnium malorum est; quia ut desideria sua expleat (quod tamen impossibile est ut reipsa assequatur), et maleficia, et homicidia, et obscoenitatem, et quidquid sceleris est perpetrat.» Idem Ambrosius, lib. De Cain et Abel, cap. v: «Avaritia, inquit, quo plura abstulerit, eo magis inopem se esse credit; omnibus invida, sibi vilis; in summis divitiis inops, affectu extenuat, quod sensu abundat; nullus rapiendi modus, ubi nulla mensura cupiendi; elementa concutit, mare sulcat, terram effodit, coelum votis fatigat, nec sereno grata nec nubilo, condemnat proventus annuos, foetusque terrarum arguit.» Sic Bias: «φιλαργυρία, ait, ἐστὶ τῆς κακίας μητρόπολις,» id est studium pecuniae est metropolis omnis malitiae. Sic et Timon: «Duo sunt, inquit, malorum elementa, ἀπληστία et φιλοχρηματία,» id est inexplebilis opum cupiditas et gloriae appetentia; et Virgilius: Quid non mortalia pectora cogis, Auri sacra fames! sacra, id est sacrilega. Et Horatius: Perdidit arma, locum virtutis deseruit, qui Semper in augenda festinat et obruitur re. Sic et Ecclesiasticus, x, 9: «Avaro, inquit, nihil est scelestius: hic enim et animam suam venalem habet.» «Extirpa ergo cupiditatem, ait Augustinus, serm. 12 De Verbis Domini secundum Matth., et planta charitatem: sicut enim radix omnium malorum est cupiditas, ita radix omnium bonorum est charitas.» Vide Chrysostomum in morali hom. 17. Denique scripsit in hanc Apostoli sententiam S. Augustinus homiliam, quae est octava inter 50, tom. X, ubi inter caetera ait: «Quia radix omnium malorum est cupiditas, et radix omnium bonorum est charitas, et simul ambae esse non possunt, nisi una radicitus evulsa fuerit, alia plantari non poterit: sine causa aliquis conatur ramos incidere, si radicem non contendit evellere.» Deinde cum Apostolo exhortans quemlibet ad eleemosynam, ait: «Si animum habet, profert et dat; si non habet, sufficit ei coram Deo voluntas bona: hic est pauper in arca, sed dives in conscientia; pauper in domo, sed dives in animo.» QUAM QUIDAM APPETENTES ERRAVERUNT A FIDE, ET INSERUERUNT SE DOLORIBUS MULTIS. — Relativum «quam» non refert «cupiditatem,» sed «pecuniam:» haec enim appetitur, non autem ipsa cupiditas. «Pecunia» autem licet non sit in Latino textu, est tamen in Graeco: includitur enim in voce φιλαργυρία, haec enim non est aliud quam φιλία τῆς ἀργυρίας, sive ἀργύρου, id est amor pecuniae. Ecce quam omnium malorum radix sit cupiditas, cum ad apostasiam, haeresim, infidelitatem, quae malorum omnium est caput et congeries, deducat: avarus enim qui tantum praesentia bona quaerit per fas et nefas, negligit Deum et divina, adeoque tandem non credit superesse bona alia futuri saeculi, itaque religionem omnem ac fidem contemnit. Sic hodie multi vel metu amittendarum, vel spe acquirendarum opum, a fide Christiana ad haeresim desciscunt. Inseruerunt (περιέπειραν, id est infixerunt, vel transfixerunt) se doloribus multis. — Amor enim pecuniae instar spinae mentem hominis transpungit et vulnerat aculeatis curis, vigiliis, angoribus, timoribus, laboribus et molestiis, q. d. O homo, quid appetis opes? spinas appetis, non rosas; aculeos quaeris, non gemmas. Ita Chrysostomus cum suis. Verum quia hos dolores subjungit Apostolus apostasiae avarorum, quasi iis se inserant avari postquam erraverunt a fide, non ante: Hinc Secundo, melius ex hebraismo dolores multos interpretabimur peccata et scelera multa, quae infidelitatem et avaritiam sequuntur. Hebraei enim peccatum vocant עמל amal, id est laborem et dolorem, quia causa est multorum dolorum. Sic Psalm. VII, 15: «Concepit dolorem (id est peccatum et iniquitatem, sequitur enim) et peperit iniquitatem,» scilicet quam concepit. Ita per opes et avaritiam corruptos fuisse mores Romanorum docet Juvenalis, et ex eo S. Augustinus, epist. 5 ad Marcellinum. Audi eum: Servabat castas humilis fortuna Latinas Quondam, nec vitiis contingi parva sinebat Tecta labor, somnique breves, et vellere Tusco Vexatae duraeque manus, ac proximus urbi Hannibal, et stantes Collina in turre mariti. Nunc patimur longae pacis mala. Saevior armis Luxuria incubuit, victumque ulciscitur orbem. Nullum crimen abest, facinusque libidinis, ex quo Paupertas Romana periit. Tertio, plenissime accipiemus hic quosvis dolores, sive puros, sive cum peccato conjunctos, qui avaros, praesertim in infidelitatem prolapsos, consequi solent; uti sunt infamia, angor conscientiae, damna rerum temporalium, perplexitas et pene necessitas non tantum usuras, fraudes, sed et infidelium commercia, superstitiones et errores, omnesque infidelitatis actus admittendi, ne suorum gratiam perdant, scilicet ut videantur vere descivisse ad infideles et ex animo infidelitatem esse complexi; ac tandem metus, periculum et reatus gehennae, qui est dolor dolorum. «Quapropter, inquit Prosper, lib. II De Vita contempl., cap. XIII, ei qui militat Deo, fugiendae sunt divitiae, quas qui habent, sine labore non quaerunt, sine difficultate non inveniunt, sine cura non servant, sine noxia delectatione non possident, sine dolore non perdunt.» Noli ergo ea amare, quae amata inquinant, possessa onerant, amissa cruciant. Praeclare Galenus, lib. De Curandis animi morb., cap. IX, ostendit cupiditatem esse inexplebilem, omnisque tristitiae causam: «Scito, inquit, omnis moeroris causam esse insatiabilitatem, ex eo quod cupiditates habeant homines, quae neque satiari, neque expleri possunt. Semper enim concupiscunt, qui praesentium rerum inexplebiles sunt: proinde si duplum quidpiam habent, triplum illico student acquirere; si triplum, quadruplum, appetere incipiunt. Quare tu nunquam omnibus ditior, sed propter immensas cupiditates, semper futurus es pauper. Recte igitur dictum, insatiabilitatem vitium animi esse pessimum: fundamentum enim quoddam esse omnium cupiditatum, pecuniae, gloriae, bonorum, principatus, contentionis,» etc. Et S. Chrysostomus, hom. cum Sartonius et Aurellius acti essent in exilium, tom. V: «Vesana, inquit, divitiarum cupiditas, est morbus insanabilis, fornax quae nunquam extinguitur, tyrannis per orbem longe diffusa: divitiae ingratae sunt, fugitivae, homicidae, crudeles et implacabiles, bestiae incicurabiles, praecipitium undequaque praeruptum, scopulus assiduis plenus fluctibus, mare innumeris ventis agitatum, inimicae irreconciliabiles, quaeque nunquam erga eos, a quibus possidentur, remittunt simultatem.» Et Chrysologus, serm. 29: «Cupiditas, inquit, saevus hostis, amando laedit, nudat ditando, etiam captivat aspectum, fidem frangit, violat affectum, vulnerat charitatem, turbat quietem, adimit innocentiam, docet furtum, suadet fraudes, imperat latrocinium.» Quin et Plutarchus in Moralibus, docet avaros infelicem agere vitam: «Ut Chius, inquit, ille vina optima vendebat aliis, ipse vappam potabat: sic qui omnia sua depravant, nec suis ipsorum bonis fruuntur. Hujus servus interrogatus, quid ageret dominus: Cum adsint, inquit, bona, quaerit mala.»
6:11
11. TU AUTEM, O HOMO DEI, HAEC FUGE. — Notat Theodoretus et Chrysostomus in Scriptura viros eximie sanctos, Deoque familiares vocari homines Dei, non quod reliqui homines non sint Dei, sed quod hi imaginem Dei, ad quam creati sunt, puram a peccatis integramque conservent. Sic vulgo vocamus homines divinos, qui rara virtute sunt admirabiles. Sic Achilles ab Homero saepe vocatur δίος Ἀχιλλεύς, id est divinus Achilles. Verum nota esse hebraismum; Hebraei enim איש האלהים isch haelohim, id est virum Dei, vocant eum, qui est Dei apud homines internuntius, interpres, vicarius, per quem Deus loquitur, operatur et moderatur suum populum. Hinc primo, et saepissime hoc nomen tribuitur Prophetis, quos Spiritus Dei regebat. Sic Eliae dicit Pentacontarchus IV Reg. I, 11 et 12: «Homo Dei,» cui Elias: «Si homo Dei sum, descendat ignis de coelo,» etc. Sic I Reg. IX, 6, de Samuele dicitur: «Vir Dei est in civitate hac;» sic Judicum XIII, 6, Manue de angelo, quem videbat: «Vir Dei, inquit, venit ad me, habens vultum angelicum;» sic III Reg. XIII, 1, dicitur: «Vir Dei venit de Juda in sermone (id est jussu) Domini in Bethel.» Quis autem sit hic vir Dei, exponit vers. 18, ubi eum vocat נביא nabi, id est prophetam; sic II Timoth. cap. III, vers. 17, doctor sacrae Scripturae vocatur a Paulo «homo Dei:» jam enim sunt doctores, quod olim erant prophetae. Secundo, איש האלהים isch haelohim, id est homo Dei, est nomen quod tribuitur regibus, principibus et praelatis a Deo constitutis, ut suo nomine populum regant: his enim Deus suam potestatem judicandi et gubernandi (quam significat nomen elohim) communicat. Sic Moses a Deo constitutus, Deique ad populum internuntius, vocatur «homo Dei,» Deuter. XXXIII, 1: sic David, II Paralip. VIII, 14, vocatur «homo Dei;» sic Act. II, 22, Petrus Jesum vocat «virum approbatum a Deo (id est virum Dei) virtutibus et signis, quae Deus fecit per illum;» et cap. XVII, vers. 31, Paulus Jesum vocat «virum in quo Deus judicaturus est orbem.» Vir ergo Dei idem est quod judex, legislator, princeps, qui Dei nomine et virtute judicat, regit, operatur. Hic Timotheus utroque sensu vocatur «homo Dei:» priore, quia erat propheta, id est doctor populi; posteriore, quia erat Episcopus et princeps Ecclesiae Ephesinae eamque vice Dei regebat, q. d. Paulus: Memento, o Timothee, cujus sis, cui servias: Dei es, Deo servis, Dei vicarium agis; vide ergo ne avaritiae, de qua hactenus egi, servias: nemo enim potest Deo servire et mammonae. SECTARE VERO JUSTITIAM. — Δίωκε, id est persequere, uti venator persequitur feram, ita tu justitiam: persequere, inquam, id est persequi perge majori studio et conatu, ut justitiam, pietatem, etc., quae habes, in te et tuis subditis, foveas et augeas: significatur enim hic non actus inchoatus, sed continuatus, juxta Can. 32. Nota: Pro mansuetudinem, Ambrosius legit tranquillitatem animi: hanc enim parit mansuetudo. Porro mansuetudo Episcopo et Doctori valde est necessaria, ut suaviter et efficaciter in animos influat iisque virtutes inserat et vitia eximat: nec enim homines vitiosi ferunt asperitatem correctionis.
6:12
12. CERTA BONUM CERTAMEN FIDEI, APPREHENDE VITAM AETERNAM, IN QUA VOCATUS ES, ET CONFESSUS BONAM CONFESSIONEM CORAM MULTIS TESTIBUS. — Graece est ἀγωνίζου τὸν καλὸν ἀγῶνα, q. d. Agoniza pulchrum sive praeclarum agonem fidei. Alludit enim ad palaestram et agones, qui Ephesi et in Graecia celebrabantur. Rursum alludit ad agones et certamina militaria, in quibus pulchrum est decertare fortiter usque ad mortem, ut generosus miles dicat sibi: Tu ne cede malis, sed contra audentior ito; moriar potius quam fugiam, pulchramque petam per vulnera mortem. Talis enim debet esse Christianus, ut quasi miles Christi pro Christo et Christi fide ad mortem et martyrium usque decertet. Unde ad hunc agonem generose obeundum passim Christianos adhortatur Apostolus, ut Philipp. I, 30: «Idem, inquit, certamen (graece ἀγῶνα) habentes, quale et vidistis in me et nunc audistis de me.» Hebr. XII, 1: «Per patientiam curramus ad propositum nobis certamen (ἀγῶνα).» I Cor. IX, 25: «Omnis qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet; et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam: sic currite ut comprehendatis.» Quod hic iisdem pene verbis dicit: «Certa bonum agonem, apprehende vitam aeternam.» Secundo, certamen sive agon fidei, quem subit Episcopus, de quo hic proprie agit Apostolus, agon est, ut acerrimum se ostendat fidei Christianae defensorem, propagatorem et propugnatorem contra omnes insidias et persecutiones Judaeorum, Gentilium et haereticorum. Talis fuit agon Pauli, I Thessal. II, 2: «Passi, inquit, et contumeliis affecti, etc., fiduciam habuimus in Deo nostro loqui ad vos Evangelium Dei in multa sollicitudine,» graece ἀγῶνι; et II Timoth. IV, 7: «Bonum certamen certavi,» graece τὸν καλὸν ἀγῶνα ἠγώνισμαι. Hunc agonem describit II Cor. cap. XI, vers. 23 et seq. Tertio, dicitur agon fidei is, quo quisque Christianus et praesertim Episcopus, contra peccata et vitia, omnesque mundi illecebras et concupiscentias, aeque ac terrores depugnat. Dicitur «fidei,» tum quia ob fidem Christi suscipitur; tum quia fides per spem et charitatem operans hoc bellum conficit. Persuadet enim Christiano, ut pro amore Dei sui et spe bravii coelestis obtinendi strenue in hoc bello decertet. «Haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra,» inquit S. Joannes, epist. I, cap. V, vers. 4. Unde Apostolus, ad Hebraeos XI, docet, «sanctos per fidem vicisse regna, operatos esse justitiam, aliaque admiranda partim fecisse, partim pertulisse.» APPREHENDE (viriliter certando tanquam palmam victoriae) vitam aeternam, in qua (graece εἰς ἥν, id est ad quam) vocatus es — a Deo. Ita certarunt omnes Sancti cujusvis saeculi, et certando virtutis laudem et coronam adepti sunt. Audi S. Chrysostomum, serm. De Martyr., tom. III: «Ab origine mundi, ait, innocens Abel occiditur, Henoch Deo placens transfertur, justus Noe invenitur, Abraham fidelis probatur, Moses mansuetus dignoscitur, Jesus castus, David lenis, Elias acceptus, Daniel sanctus, tres pueri victores redduntur, Apostoli discipuli Christi credentium magistri habentur; a quibus eruditi Confessores fortissimi pugnant, Martyres perfecti triumphant, et Christiani semper exercitus diabolum Deo armati debellant. In istis semper pares virtutes, dissimiles pugnae, gloriosae victoriae.» Deinde horum exemplo singulos ad certamen excitans, eisque classicum canens ait: «Unde tu, Christiane, delicatus es miles, si putas te posse sine pugna vincere, sine certamine triumphare. Exsere vires, fortiter dimica, atrociter in praelio isto concerta. Considera pactum, conditionem attende, militiam nosce: pactum, quod spopondisti; conditionem, qua accessisti; militiam, cui nomen dedisti.» Ita septem fratres Machabaei intuitu vitae aeternae et spe beatae resurrectionis singuli se invicem excitabant ad certandum contra Antiochum; unde secundus linguam et manus constanter carnifici praecidendas extendens: «E coelo, ait, ista possideo; sed propter Dei leges nunc haec ipsa despicio, quoniam ab ipso me ea recepturum spero.» Mater vero eos exhortans aiebat: «Mundi Creator spiritum vobis iterum cum misericordia reddet et vitam, sicut nunc vosmetipsos despicitis propter leges ejus.» Et ad minimum conversa: «Peto, ait, nate, ut aspicias ad coelum, etc., ut non timeas carnificem istum; sed dignus fratribus tuis effectus particeps, suscipe mortem, ut in illa miseratione cum fratribus tuis te recipiam.» Certantibus enim vita aeterna promissa est, et datur ut bravium. Audi pulchram hac de re visionem, quam narrat Joannes Moschus in Prato spirit., CXXX: «Narravit, ait, nobis et istud Abbas Athanasius de se: Venit, inquiens, mihi aliquando cogitatio, dicens: Quid putas erit certantibus et non certantibus? Et cum factus essem in exstasi, venit ad me quidam dicens mihi: Sequere me; adduxitque me in quemdam locum plenum luminis et gloriae, statuitque me juxta unam januam, cujus species enarrari non potest: audiebamus autem interius quasi multitudinem innumerabilem laudantium Deum. Cumque pulsaremus, audivit quispiam intus et dixit: Quid vultis? Ait ductor meus: Ingredi volumus. Respondit ille: Non huc ingredietur quispiam in negligentia degens; sed si intrare vultis, abite, certate, nihil aestimantes vanitates saeculi.» Et confessus, q. d. Ob hanc palmam, scilicet vitam aeternam, consequendam confessus es bonam confessionem: Primo, in baptismo, inquit Chrysostomus, Theophylactus, Ambrosius. Olim enim adulti, qualis erat Timotheus, qui ex gentilismo convertebantur ad christianismum, publicam faciebant professionem fidei et christianismi; qualem fecisse Victorinum Rhetorem docet Augustinus, lib. VIII Confess., cap. II. Hinc ad hanc fidei confessionem retinendam voceque et vita profitendam, saepe suos hortatur Apostolus, ut Hebr. X, 23: «Teneamus, inquit, spei nostrae confessionem indeclinabilem.» II Corinth. IX, 13: «Glorificantes Deum in obedientia confessionis vestrae in Evangelium Christi.» Hebr. III, 1: «Considerate Apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum.» Secundo et potius, «confessus,» vel, ut vertit Syrus, Vatablus et alii, professus es bonam professionem, quando in persecutione Gentilium, ac praesertim fabrorum Dianae Ephesinae illustrem fidei protestationem, imo propugnationem, Ephesi in publico Asiae totius theatro cum vitae tuae periculo ostendisti et exhibuisti. Ita quoque explicant Chrysostomus et Theophylactus: ad hanc enim persecutionem protestationem potissimum respicere Apostolum patet, quia agit de protestatione, in qua, ut praecessit, profitens fidem Christi certat bonum certamen, ut apprehendat vitam aeternam. Unde et mox subdit talem confessionem fecisse Christum coram Pontio Pilato, in summa scilicet persecutione Judaeorum quaerentium Christum ad necem, ut ad crucem a Pilato damnaretur, eo quod confiteretur se esse Messiam. Tertio, non male S. Thomas, Cajetanus, Lombardus, intelligunt de ea protestatione et promissione, quam, praesente populo Christiano, fecit Timotheus, dum consecraretur Episcopus, scilicet se evangelizaturum fidem et fideliter curaturum Ecclesiam Ephesinam. Sic monachi et Religiosi faciunt bonam confessionem et professionem, dum faciunt vota, quibus profitentur se renuntiare mundo, mundi voluptatibus et divisibili vitae, inquit S. Dionysius, cap. VI Eccles. Hierarch., pag. 2.
6:13
13. PRAECIPIO TIBI CORAM DEO, ET CHRISTO JESU, QUI TESTIMONIUM REDDIDIT SUB PONTIO PILATO BONAM CONFESSIONEM. — Notat Ambrosius tam severe praecipere Apostolum, non tam propter Timotheum, cujus zelus hoc praecepto non egebat, quam propter ejus successores, omnesque deinceps futuros Episcopos. Secundo, duos hic Episcopo stimulos addit ad acuendam ejus virtutem et animum in hoc agone, quem praecipit Paulus. Prior est, quod decertet «coram Deo, qui vivificat omnia,» id est qui omnibus viventibus vitam dat et conservat, ac praesertim qui omnes homines a morte ad vitam resuscitabit, q. d. Age ergo, o Episcope! viriliter depugna, sciens tibi paratam a Deo in resurrectione coronam vitae aeternae. Posterior est, quod decertet coram Christo, quem hic exemplar bonae professionis proponit: non enim in tribulatione aut persecutione deficiet, qui cogitaverit serio, quanta pro se, quamque constanter et patienter passus sit Christus. Praeclare Cyprianus, lib. II, epist. 6 ad Martyres et Confessores, eos exhortatur, dicens: «Si vos acies vocaverit, si certaminis vestri dies venerit, militate fortiter, dimicate constanter, scientes vos sub oculis praesentis Domini dimicare, confessione nominis ejus ad ipsius gloriam pervenire: qui non sic est, ut servos suos tantum spectet, sed et ipse luctatur in nobis, ipse congreditur, ipse in certamine agonis nostri et coronat pariter et coronatur.» Unde nota tertio: Christus «testimonium reddidit bonam confessionem,» id est testimonium quod fuit bona confessio: est enim appositio; nam graece est, μαρτυρήσαντος τὴν καλὴν ὁμολογίαν, id est qui (scilicet Christus) testatus est, vel testatam fecit bonam vel praeclaram confessionem. Haec bona sive praeclara Christi confessio fuit, qua coram Pontio Pilato, totoque concilio et populo Judaeorum professus est se esse Messiam regem Judaeorum, missum in mundum ut testimonium perhiberet veritati, scilicet ut doceret homines veram doctrinam bene et pie vivendi et ad salutem aeternam perveniendi. Ita Chrysostomus, Theophylactus et alii. Nota quarto: Non dixit Apostolus: Confessus est bonam confessionem, uti dixerat de Timotheo vers. praeced., sed: «Testatus est, vel testatam fecit, bonam confessionem;» quia Christus suam confessionem ore tenus factam, passionis, crucis et mortis tolerantia veratam fecit, suoque sanguine confirmavit et obsignavit. Ita Chrysostomus cum suis. Hoc enim significat Graecum μαρτυρήσαντος. Christus enim est Martyr et Martyrum dux et caput: unde Apoc. I vocatur testis (graece μάρτυς) fidelis, et inde Martyres sunt dicti, qui sanguine suo, morte et martyrio protestantur fidem Christi esse veram; alii enim qui in tribulationibus examinati profitebantur fidem Christi, a bona sua confessione vocabantur Confessores: quod si deinde eam ob causam morte afficerentur, vocabantur Martyres, hinc de Christo canit Ecclesia: «Rex gloriose Martyrum, corona confitentium.»
6:14
14. UT SERVES MANDATUM SINE MACULA, IRREPREHENSIBILE. — Nonnulli intelligunt mandatum dilectionis, quod primum, magnum et generale est mandatum. Secundo, alii accipiunt de mandato quod baptizato traditum est in baptismo, ut scilicet vestem innocentiae quam accepit custodiat, seque immaculatum et irreprehensibilem exhibeat Christo venienti ad judicium. Tertio et melius, alii intelligunt mandatum quod immediate praecessit, scilicet: «Certa bonum certamen fidei.» Quarto et plenissime, «mandatum,» id est mandata, q. d. Quidquid tibi, o Episcope, hac epistola praescripsi et demandavi, hoc serva. Nota: Mandatum hoc jubet servari «sine macula,» non quasi mandatum quod sanctum et purum est, in se reprehendi possit, sed quod mandatarius cui datur mandatum, illud servare debeat integre et inviolate, ut jure de ejus neglectu aut violatione reprehendi nequeat. Est ergo hypallage: mandatum enim servatur «sine macula et irreprehensibile,» quando mandatarius mandato obediens seipsum servat sine macula et irreprehensibilem: unde Graeca sic habent, τηρῆσαί σε τὴν ἐντολὴν ἄσπιλον, καὶ ἀνεπίληπτον. Ubi τὸ ἄσπιλον non ad ἐντολήν, sed ad σέ referendum verti potest cum Vatablo, Erasmo et aliis, ut serves mandatum immaculatus et irreprehensibilis. Hinc etiam Chrysostomus et Theophylactus sic explicant, q. d. Paulus: Serva mandata mea integre, ita ut neque in dogmatibus, neque in moribus maculam contrahas, ob quam merito reprehendaris. Secundo tamen, Oecumenius, Hesselius et Primasius proprie ipsum mandatum dicunt ab obediente servari sine macula et irreprehensibile; quia qui inobediens mandatum transgreditur, quodammodo mandato notam aliquam et labem aspergit, illudque maculat et reprehendi facit; praesertim si sit Episcopus; hic enim si male vivat, facit ut Gentes blasphement tam legem, quam nomen Christi et Christianorum. Sic Jacobi IV, 11 dicitur: «Qui detrahit fratri, detrahit legi,» quae scilicet vetat detractionem. Sicut enim qui legi huic aliisque obedit, legem honorat: ita qui legem violat, ac proximo detrahit, legi ipsi detrahit, legemque ipso facto vilipendit et infamat. USQUE IN ADVENTUM DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI. — Pro adventu graece est ἐπιφάνειαν, id est apparitionem, illustrationem et illustrem splendidumque adventum: nam, ut dicitur Matth. XXIV, 30: «Videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum majestate magna et potestate.» Hac ergo mentione illustris et gloriosi adventus Christi ad judicium, excitat Apostolus Episcopum et Christianos omnes, ut sine macula se servent in obedientia mandatorum Christi, utpote qui sciant se a Christo et cum Christo gloria aeterna donandos. Unde Christianis hic adventus Christi deberet esse non terrori, sed in votis et desiderio. «Si enim, inquit Augustinus, in Psalm. CXLVII, amaremus Christum, utique adventum ejus desideraremus.»
6:15
15. Quem (supple adventum Christi, ut patet ex graeco ὃν) suis temporibus ostendet (id est exhibebit) BEATUS ET SOLUS POTENS. — Nota: Pro beatus graece est ὁ μακάριος, q. d. Ille beatus, qui scilicet est ipsa beatitudo, beatque omnes angelos et sanctos, teque, o Timothee, omnesque Christianos beabit, si servent ejus mandata sine macula, ut dixi. Secundo: Pro solus potens graece est μόνος δυνάστης, id est, solus dynasta et princeps, quia scilicet solus Deus a se ipso habet omne dominium, potestatem, principatum, illudque ita absolutum, potens et eminens, ut ejus respectu creati principes et dynastae videantur non esse principes et dynastae, sed tantum famuli Dei, quibus gratis et quasi mendicato umbraticum, exilem et temporarium dominatum et principatum elargitur et communicat Deus. Sic dicitur: «Nemo bonus nisi solus Deus;» rursum: «Ego sum qui sum,» quia esse Dei et bonitas Dei tam perfecta, solida et immensa sunt, ut omnis essentia et bonitas creata respectu illius increatae vix umbra sit, q. d. Paulus: Ne timeas mundi dynastas et reges in confessione et propugnatione fidei, o Timothee: his enim praesidet summus dynasta, qui solus proprie et absolute dynasta est, cui tu servis, quique tui curam gerit et te contra omnes mundi dynastas tuebitur. Ita Chrysostomus. REX REGUM. — Graece βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων, id est rex regnantium, scilicet non tantum regum, sed et tyrannorum. Erasmus haec tria Dei epitheta sic distinguit: δυνάστης, inquit, dicitur reipublicae gubernator et princeps: δυνάστην enim dicuntur, qui potentia rempublicam obtinent; quod Deo proprium est, utpote qui nullis subjectus est legibus. Βασιλεύς vero, id est rex, dicitur Deus a providentia, quasi πᾶσι ἐπιλεύσσων, quod scilicet omnibus prospiciat; et hoc unice convenit Deo. Denique dicitur Dominus quod auctoritatis est nomen: nullus enim potest rescindere quod Deo placuit. Ita Erasmus. Verum minutior et exilior est ista distinctio: potius videtur Apostolus haec quasi synonyma congerere ad explicandam et exaggerandam immensam, omniaque transcendentem Dei potentiam et imperium, idque per nomina et dignitatum titulos, qui apud homines gradationem quamdam ab imo ad summum significant. Nam apud homines inter principes minimi sunt dynastae; his majores sunt reges; sed maximi sunt Domini sive Imperatores. Sic Augustus, Tiberius, Nero et alii Romani Imperatores vocabantur Domini, scilicet summi et absoluti, ut patet Actor. XXV, 26. Sic etiamnum Turcarum Imperator ab eis nuncupatur Magnus Dominus. Hinc et Deus vocatur אדני Adonai, id est Domini in plurali, hoc est, multus et magnus Dominus.
6:16
16. Qui solus habet immortalitatem. — Sicut dicitur Deus solus potens, ita et solus immortalis, scilicet a seipso plenissime et absolutissime, ita ut a nulla re mors aut interitus Deo inferri possit; angeli enim et animae licet immortalitatem Dei, sicut et esse spiritale Dei, aliquo modo participent, imperfecte tamen et tenuiter eam, aeque ut esse Dei, participant, adeoque absolute a Deo interimi et annihilari possunt. Hinc Plato in Timaeo inducit Deum diis minoribus, id est angelis, ita loquentem: «Generati estis immortales quidem, et tamen indissolubiles omnino non estis: nec tamen nunquam dissolvemini, nec mortis fatum subibitis. Nam voluntas mea majus praestantiusque vobis est vinculum ad vitam custodiendam, quam nexus illi quibus estis tunc, cum gignebamini, colligati.» Secundo, S. Augustinus, lib. I De Trinit., cap. I, et Gregorius, lib. XII Moral., cap. XVII, per «immortalitatem» hic accipiunt immutabilitatem: immutabilitas enim est ratio et quasi causa incorruptionis et immortalitatis, et rursum, omnis immutabilitas est quaedam immortalitas, sicut omnis mutabilitas est quaedam mors, et contra. Quia quod mutatur, transit ab eo quod erat ad aliud quod non erat: quod est quaedam mors et interitus prioris esse, quod mutatione hac deperit. Jam hoc sensu constat solum Deum esse immortalem, id est immutabilem: nam angeli et homines mutabiles sunt. Unde S. Bernardus, serm. 81 in Cant., infert animam hominis, licet sit immortalis, tamen modicam tantum habere partem immortalitatis, eo quod Apostolus de Deo dicat: «Qui solus habet immortalitatem. Quod ego, inquit, reor propterea dictum, quod solus sit natura incommutabilis Deus, qui ait: Ego Dominus, et non mutor. Vera namque et integra immortalitas tam non recipit mutationem, quam nec finem; quod omnis mutatio quaedam mortis imitatio sit. Omne etenim quod mutatur, dum de uno ad aliud transit esse, quodammodo necesse est moriatur quod est, ut esse incipiat quod non est. Quod si tot mortes, quot mutationes, ubi immortalitas? Et huic varietati subjecta est ipsa creatura,» etc. Nota, haec dici contra Simonem Magum: ipse enim praeter Deum ponebat alias virtutes vel principes immortales et potentes per se et independentes quasi a Deo. Hos ut tollat Paulus, dicit solum Deum esse potentem et immortalem ex se. Dices: Solus Pater hic dicitur potens et immortalis; ergo Filius et Spiritus Sanctus non sunt immortales et potentes per se. Respondeo primo, negando antecedens: nam absolute loquitur hic Apostolus de Deo, qui communis est tribus personis. Unde S. Augustinus, lib. I De Trinitate, cap. VI, vult Apostolum hic loqui de tota SS. Trinitate. Secundo, etiamsi de solo Patre, ut vult Chrysostomus, diceret Apostolus: Solus Pater est potens et immortalis; hoc ipso non debet intelligi seclusus Filius aut Spiritus Sanctus, sed tantum ea, quae sunt alterius naturae, seu quae aliam habent essentiam, quam habeat Deus Pater. Est enim axioma Theologorum, particulas exclusivas, solus, tantum, duntaxat et similes, in divinis, cum adduntur actibus notionalibus, excludere alias personas; cum vero adduntur attributis essentialibus (qualis est potentia, immortalitas, etc.), tantum excludere alias essentias, seu res quae aliam habent naturam. Tam ergo Filius et Spiritus Sanctus quam Pater, habent omnipotentiam et immortalitatem per se, sive ex se, id est, ex sua essentia et divinitate. Tertio, respondet Cyrillus, lib. IV Thesauri, cap. ult., solum Patrem habere potentiam et immortalitatem a se, quia a nullo alio ea habet: Filium autem et Spiritum Sanctum non habere ea a se, sed a Patre, quia est principium totius SS. Trinitatis, ut hoc se non naturam, sed personam denotet. LUCEM HABITAT INACCESSIBILEM. — Haec lux est ipse splendor et gloria majestatis divinae increata, immensa et inenarrabilis, quae est fons omnis luminis, claritatis, cognitionis, gloriae; et ut verbo dicam, haec lux est ipse Deus. Unde anthropopathos in ea habitare dicitur Deus: Deus enim proprie domum non habet, in qua habitet, sed habitat, id est existit, in seipso. Secundo, haec lux nobis est inaccessa: unde nobis non lux, sed caligo est. Hinc in veteri Testamento Deus Mosi et Prophetis apparuit in nube et caligine, Exod. XX, 21; Psalm. XVII, 10 et 12: «Posuit, inquit, tenebras latibulum suum;» Psalm. XCVI, 2: «Nubes et caligo in circuitu ejus.» Qua de re S. Dionysius, epist. 5 ad Dorotheum: «Caligo, inquit, divina est inaccessibilis, in qua habitare dicitur Deus: haec est invisibilis propter eximiam claritatem, et inaccessibilis propter immensam luminis copiam.» Lux ergo Dei infinita vocatur in Scriptura caligo et nubes: quia praestringit oculos nostros, ita ut non magis immensam hanc Dei gloriam intueri possint, quam densissimas tenebras, aliamve caliginem, seu nubem atram. QUEM NULLUS HOMINUM VIDIT, SED NEC VIDERE POTEST, scilicet oculo corporeo. Ita Hesselius. Secundo, Commentarius Ambrosio ascriptus, hic intelligit haec de solo Patre, quem in veteri Testamento apparuisse negat, ita ut nullus Prophetarum aut hominum Deum Patrem viderit, sed tantum Filium. Vult enim in omnibus apparitionibus solum Filium apparuisse. Sed hoc refellit S. Augustinus, lib. II De Trinitate, XVIII, et verius Ambrosius in illud Lucae I, 11: «Apparuit illi angelus Domini,» docetque etiam Patrem et Spiritum Sanctum apparuisse; et patet Genesis cap. XVIII, ubi Abraham vidit tres Angelos repraesentantes tres personas SS. Trinitatis: unde tres vidit, sed tres quasi unum compellavit et adoravit. Tertio, alii accipiunt haec de hac vita mortali, q. d. Paulus: In hac vita mortali nec ego, nec Moses, nec quis alius vidit, aut videre potest divinam essentiam. Verum hoc absolute non videtur verum: etiamsi enim demus neminem actu vidisse Deum, potest tamen Deus facere, ut aliquis homo mortalis videat Dei essentiam. Hinc quarto, germane et solide, nemo potest videre Deum, scilicet per se et suas naturae vires, sive nemo potest videre Deum sua acie mentis, suo naturali acumine, suo ingenio, uti praesumebant Anomaei: sed necesse est ut homo visurus Deum supra hominem elevetur, ac per gratiam naturam transcendat et super seipsum attollatur, atque quasi supernaturalem vim visivam oculumque accipiat, puta lumen gloriae, quo Deum videre possit. Quod ergo dicitur Genes. XXXII, 30: «Jacob vidisse Deum facie ad faciem,» et Moses, Num. XII, 8, dicitur ore ad os, quasi amicus cum amico familiariter cum Deo collocutus, intelligendum est non de Dei essentia, sed de corpore a Deo, vel potius ab angelo personam Dei repraesentante assumpto, in quo facie ad faciem cum Mose et Jacobo angelus vice Dei colloquebatur. Hinc recte colligunt Theologi, nec esse, nec esse posse aliquam creatam substantiam, cui connaturale sit videre eum, seu quae viribus naturae suae possit videre Deum, ac consequenter cui naturale sit lumen gloriae: tali enim creaturae Deus non habitaret lucem inaccessibilem, sed per se accessibilem; talisque per se posset videre Deum, ac consequenter deberet esse talis ordinis divini, et in eodem ordine cum Deo, ac quasi par Deo. Quae omnia repugnant Apostolo hic, cum dicit Deum ita transcendere omnia creata, omnemque omnino intellectum, sive creatum de facto, sive possibilem, ut a nullo viribus suis suaeque naturae adiri, accedi, videri possit. Sic cap. I, vers. 17, Deum vocavit «regem saeculorum invisibilem.» CUI HONOR ET IMPERIUM SEMPITERNUM. — Pro imperium graece est κράτος, quod non tantum imperium, sed et potestatem ac robur significat, q. d. Reges hujus mundi habent suum robur et imperium, sed breve: «omnis enim potentatus vita brevis;» Deus vero robur et imperium habet aeternum, quo impios in aeternum puniet, Sanctos vero gloriae et regni sui participes faciet in adventu Christi ad judicium.
6:17
17. DIVITIBUS HUJUS SAECULI PRAECIPE NON SUBLIME SAPERE, NEQUE SPERARE IN INCERTO DIVITIARUM. — Quia vers. 6 et seq. egit de vitiis cupientium ditescere, hinc transit ad ipsorum divitum vitia, eorumque remedia. Ephesus enim nobile erat Asiae emporium; unde multi in ea mercatores erant praedivites. Nota: Vocat «divites hujus saeculi,» quia sunt alii divites saeculi futuri. Vocantur ergo divites et divitiae hujus saeculi, quia cum hoc saeculo instar bullae et momenti transeunt. Secundo, quia terrenae sunt, miserae, viles et exiles, quale est hoc saeculum et homines saeculares, omniaque saecularia. Sic dives Epulo in hoc saeculo dives erat, sed in futuro pauper: contra Lazarus mendicus in praesenti vita pauper erat, in futura dives. Vide S. Augustinum, serm. 212 De Tempore. Secundo, vult Paulus ut Timotheus Episcopus praecipiat divitibus non sublime sapere, graece μὴ ὑψηλοφρονεῖν, quod Ambrosius vertit, non superbe sapere; Vatablus, non elato esse animo; sed proprie significat sublimiter de se sentire, magni se facere, multum sibi arrogare. «Nam sicut vermis pomo, ita divitiis superbia innascitur,» inquit Anselmus; et Augustinus, serm. 5 De Verbis Domini secundum Matth., tom. X: «Omne, inquit, pomum, omne granum, omne frumentum, omne lignum habet suum vermem: alius est vermis mali, alius piri, alius fabae, alius tritici: vermis divitiarum, superbia.» Tertio, vult divites «non sperare in incerto (graece ἀδηλότητι, id est incertitudine) divitiarum suarum,» quia opes hae instabiles sunt, caducae, et minimo vento belli, naufragii, furti et cujuslibet mutationis rerum humanarum difflantur, pereunt et ab uno alteri afflantur, ut qui hodie est Croeso ditior, cras sit Iro pauperior. Adde, in morte, cujus dies et hora nobis incerta est, omnes opes nos deserent: ita ut non tam opum domini, quam usufructuarii simus, ait Chrysostomus. Quis ergo sapiens in eis spem suam defigat? «Stulte, inquit Christus diviti illi, Lucae XII, 20, hac nocte animam tuam repetunt a te; quae autem parasti cujus erunt?» Hinc Diogenes Cynicus, opes quia viles sunt et fluxae, vocabat vomitum fortunae. Chrysostomus, hom. in Eutropium, vocat eas servum fugacem, imo homicidam; exemplumque statuit ipsum Eutropium, qui a summo scilicet multa bonorum operum merita sibi accumulando: verae enim divitiae sunt non aurum et argentum, sed virtutes et virtutum opera.
6:18
17. Sed (sperare) in Deo vivo (qui praestat nobis OMNIA ABUNDE AD FRUENDUM), 18. BENE AGERE, DIVITES FIERI IN BONIS OPERIBUS, FACILE TRIBUERE, COMMUNICARE, 19. THESAURIZARE SIBI FUNDAMENTUM BONUM IN FUTURUM, UT APPREHENDANT VITAM VERAM. — Apte incertitudini divitiarum, quae non permanent, sed cito pereunt, opponit Deum vivum qui semper permanet, vivit et viget. Sic enim Hebraei Deum aeternum et stabilem vocant אל הי el chai, id est Deum vivum; ut eum opponant diis Gentium et idolis, quae sunt dii saxei et lignei, ideoque falsi et mortui. Unde S. Augustinus, serm. 205 De Tempore, ait: «Apostolus jubet non sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo. Fur tibi tollit aurum; quis tibi tollit Deum? quid habet dives, si Deum non habet? Noli ergo in divitiis sperare, sed in Deo vivo, qui praestat nobis abundanter omnia, cum quibus omnibus et seipsum.» Idem lib. XIII Confess., viii: «Male, inquit, mihi est praeter te, et omnis mihi copia, quae Deus meus non est, egestas est.» Secundo, «Deus vivus» significat Deum divitem, largum et liberalem, qui vitam, omniaque sua bona nobis largiter aspirat et communicat; hinc a Graecis deorum summus dicitur Ζεύς vel Ζῆν, quia, ut ait Laertius in Zenone, τοῦ ζῆν αἴτιός ἐστι, vivendi caeteris causa est. Unde Paulus hic idipsum explicans subdit, «Qui praestat omnia abunde» (πλουσίως, id est diviter, opulente, copiose: alludit enim ad verbum πλουτεῖν, id est divitias, de quibus praecessit), — est qui est et dicitur hebraice saddai, de quo dixi Philipp. iv, 11. Hic ergo «praestat omnia ad fruendum,» ut scilicet aere, aqua, luce, sole, elementis, inquit Chrysostomus, fruamur aeque pauperes ac divites, utque frugibus et opibus terrae, omnibusque animae et corporis alimentis et fomentis abundemus (qua de re pulchre disserit Seneca, lib. IV De Beneficiis, cap. IV) iisque frui possimus, id est cum voluptate uti: «Deus enim cibo et laetitia implet corda nostra,» ut dicitur Actor. xiv, 16; nam alioqui proprie bonis praesentibus tantum utimur, aeternis vero fruimur. Unde S. Augustinus, serm. 5 De Verbis Domini secundum Matth.: «Deus praestat, inquit, et temporalia et aeterna: ad utendum temporalia tanquam viatoribus, ad fruendum aeterna tanquam habitatoribus: temporalia unde bona faciamus; aeterna, ut boni efficiamur.» Nota: Apostolus hic septem praecepta dat divitibus. Primum est, ut in suis opibus spes suas non defigant. Secundum, ut sperent in Deo vivo. Tertio, vult Apostolus divitibus praecipi bene agere, graece ἀγαθοεργεῖν, id est ut bona opera operentur, et fugiant luxum aliaque peccata et mala opera, quae opes consequi solent. Quarto, vult ut «divites fiant in bonis operibus,» scilicet multa bonorum operum merita sibi accumulando: verae enim divitiae sunt non aurum et argentum, sed virtutes et virtutum opera. Quinto, ut «facile tribuant,» graece εὐμεταδότους εἶναι, id est, ait Ambrosius, ut faciles sint ad impartiendum, ad largiendum, ad dandam eleemosynam. Sexto, ut «communicent,» id est pares suos alios mortales agnoscant, inquit S. Augustinus, serm. 3 citato De Verbis Domini; et, ut Haymo, communicare, inquit, est mortales se recogitare et socios esse aliis hominibus in fragilitate. Secundo, Graecum κοινωνικούς, id est communicantes, Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius interpretatur benevolos, amicos, societatis amantes, humanos, qui alios praesertim pauperes non despiciunt, sed sine fastu familiariter cum iis loquuntur et agunt. Tertio, et aptius ad sequentia et praecedentia, per «communicare» intellige facile mutuare, commodare et rerum suarum usum communem facere, sicut enim per «facile tribuere» intellexit facilem donationem: ita per «communicare» intelligit facilem opum suarum communicationem per mutuum, commodatum, aliosque modos a donatione distinctos. Vult enim divites sua liberaliter non tantum donare, sed et utenda dare: opes enim eis ad usum datae sunt tum proprium, tum alienum; has tamen avari tenaciter retinent, et e viscatis manibus abire non sinunt; liberales vero liberaliter eas communicant. Septimo, vult Apostolus divites «thesaurizare sibi fundamentum bonum.» Hoc fundamentum Commentarius Hieronymo et alter Primasio ascriptus (qui uterque, ut dixi in proemio, revera est Pelagii, vel Pelagiani alicujus) interpretatur vendere omnia et dare pauperibus; id quod vult esse praecepti. Haec enim inter alias fuit quoque haeresis Pelagii, scilicet Christianis praeceptum esse a Christo et ab Apostolo, vendere omnia sua eaque dare pauperibus, ac consequenter omnibus Christianis vetitas esse opes et praeceptam paupertatem, ideoque divites non posse salvari; idque Christum docuisse Matth. xix, 24, cum dixit: «Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum.» Hoc refellit S. Augustinus, epist. 89 ad Hilarium, Quaest. IV, meminitque expositionis hujus loci jam dictae, eamque Pelagianam vocat. Unde sequitur commentarios hos Hieronymo ascriptos esse Pelagiani cujuspiam: refellit autem hac ratione, quod S. Paulus velit a divitibus ali uxores, filios et servos: hi autem sine opibus ali non possunt. Rursum quod nullum extet paupertatis hujus praeceptum, quod omnibus Christianis sit datum; non enim dicit Christus: Si vis Christianus, sed: Si vis perfectus esse, vade et vende omnia; locus autem Matthaei, cap. xix, alium habet sensum, ut ibi dicam. Dico ergo: Vult Apostolus divites sibi thesaurizare et recondere «in futurum,» scilicet saeculum, «fundamentum bonum,» id est firmas opes et bene fundatas, scilicet spiritales, coelestes et aeternas: puta virtutes et virtutum pietatisque opera. Has enim opes quasi fundamentum solidum opponit incerto divitiarum hujus saeculi. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Anselmus et Theodoretus, qui fine docet veras divitias hominis Christiani repositas esse in coelo, ubi Christus admonet ut collocemus thesauros nostros, quos nec aerugo demolitur, nec tinea corrumpit. Ubi nota: Bona opera vocat Apostolus «fundamentum» futuri aedificii, quod nobis praeparatur in coelo; quia tota praeparatio futurae gloriae est per merita, quae hic acquirimus per gratiam, inquit S. Thomas. Unde subdit Apostolus: «Ut apprehendant veram vitam,» scilicet beatam et aeternam, quae vera est sapientia et scientia: nam. Bona ergo opera sunt fundamentum vitae aeternae, quibus scilicet vita aeterna acquiritur et superstruitur. Unde clare sequitur «bona opera» esse causam meritoriam vitae aeternae. Ita Chrysostomus, Theophylactus et alii. Nota secundo, «veram vitam» dici illam, quae Beatorum est in coelis. Unde Graeca habent, ὄντως αἰωνίου, id est vitam aeternam: haec enim praesens vita, non vita, sed vanitas est et mors potius dicenda quam vita. «Haec est ergo, inquit S. Augustinus, serm. 5 De Verbis Domini secundum Matthaeum, falsa vita; apprehendenda est ergo vera vita; migrandae sunt facultates nostrae ad locum verae vitae, ut hoc ibi inveniamus, quod hic damus.» Sicut ergo insipiens esset, qui in locum alium migrare deberet, ubi nihil inveniret, nisi quod praemisisset, nihil tamen illuc vellet praemittere: ita insipiens est qui hic suas opes per eleemosynam et bona opera non praemittit in futuram vitam in coelo, ut ibi ex iis in aeternum alatur et vivat. Pulchra parabola idipsum Josaphato regi declarat Barlaam apud Damascenum, cap. xiv Historiae eorumdem.
6:20
20. O TIMOTHEE, DEPOSITUM CUSTODI. — Iterum atque iterum redit Apostolus et Episcopo Timotheo inculcat, ut novas et falsas doctrinas caveat, et antiquam veramque fidem tueatur. Quia haec res angebat animum Apostoli praevidentis haereses mox suborituras. Pro depositum, Ambrosius legit, commodatum; Oecumenius, per depositum, intelligit praecepta Dei hic a Paulo proposita Timotheo; alii cum Theodoreto intelligunt gratiam, munus et officium Episcopale; Cajetanus accipit populum quasi gregem sub depositi ratione Episcopo Timotheo commissum; alii charitatem, vel etiam castitatem intelligunt. Verum certum est per «depositum» Apostolum intelligere doctrinam sanam, quae Timotheo quasi Episcopo credita erat, eique quasi depositum a Deo et Paulo commendata. Unde consequitur doctrinam hanc solere per manus tradi, ejusque custodes esse Episcopos obstrictos ad hoc, ut minimam quidem ejus partem tolli aut vitiari patiantur. Lex enim depositi, inquit Chrysostomus, non patitur ut aliquid illius pereat sine culpa apud depositarium. Hinc S. Basilius praefecto Valentis Imperatoris Ariani urgenti ut ei in nonnullis cederet, ita respondit: «Qui divinis innutriti sunt eloquiis, corrumpi de divinis dogmatibus nec unam syllabam patiuntur; sed pro iis, si ita oporteat, omnes mortis species amplectuntur.» Hanc doctrinam vocari hic «depositum» patet primo, quia ita se explicat Paulus subdens: «Devitans profanas vocum novitates et oppositiones falsi nominis scientiae;» ubi profanas novitates et falsi nominis scientiam quasi deposito oppositam et contrariam vitari jubet; si ergo falsi nominis scientia opponitur deposito, sequitur depositum esse veri nominis scientiam, puta sanam doctrinam. Secundo, idipsum patet ex epist. II, ubi hoc depositum iterum atque iterum commendat Timotheo, et iisdem pene verbis, quibus hic, utitur, cum ait cap. I, 13: «Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide; et in dilectione in Christo Jesu: bonum depositum custodi.» Et cap. II, 2: «Quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus.» Et infra: «Sollicite cura teipsum, etc., recte tractantem verbum veritatis, profana autem et vaniloquia devita.» Ecce tibi idem quod hic ait: «Devitans profanas vocum novitates.» Tertio, quia ita explicant Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius, Anselmus et pulcherrime Vincentius Lirinensis in aureo suo libello contra haereses, post medium libri. Ex quo nota, sanam doctrinam vocari «depositum,» primo, quia a Christo apud Ecclesiam fuit deposita et instar depositi Apostolis et Episcopis asservanda tradita et commissa. Unde pulchre Vincentius singula Apostoli verba explicans et perurgens: «O Timothee, inquit; o Episcope, o sacerdos, o doctor! O, exclamationis est et praescientiae et charitatis: praevidebat enim futuros, quos praedolebat errores; custodi propter fures, propter inimicos depositum, id est doctrinam sanam, quae tibi quasi Episcopo credita est a me et a Christo, non quae a te inventa; quam traditione accepisti, non quam excogitasti; cujus non auctor debes esse, sed custos.» Secundo, depositum custodi, id est talentum catholicae fidei inviolatum illibatumque conserva: aurum accepisti, aurum redde; ne plumbum, ne aeramenta supponas: eadem quae didicisti ita doce, adorna, illustra, ut cum dicas nove, non dicas nova. Tertio, depositum, id est doctrinam catholicam, universalem, unam eamdemque per singulas aetatum successiones, incorrupta veritatis traditione manantem et usque in saecula sine fine mansuram custodi. Devitans, quasi viperam, quasi scorpionem, quasi basiliscum, profanas, id est quae nihil habent sacri, nihil religiosi, a sacra fide, Ecclesia, religione alienas, vocum, id est dogmatum, rerum, sententiarum et consequenter sermonum novitates, quae sunt vetustati, quae antiquitati contrariae. Si vitanda est novitas, retinenda est antiquitas; si profana est novitas, sacrata est vetustas; si novitates recipiantur, necesse est ut fides beatorum patrum aut tota, aut certe magna ex parte violetur, necesse est ut omnes omnium aetatum fideles, omnes sancti, casti, virgines, omnes clerici, Levitae, sacerdotes, tot Confessorum millia, tanti Martyrum exercitus, tanta urbium, tanta populorum celebritas et multitudo, tot insulae, provinciae, regiones, gentes, regna, nationes, totus postremo terrarum orbis per Catholicam fidem Christo capiti incorporatus, tanto saeculorum tractu ignorasse, errasse, blasphemasse, nescisse quid crederet, pronuntietur. Audiant et perpendant haec Novantes, quibus curae est quaerere sanam fidem et salutem aeternam. DEVITANS PROFANAS VOCUM NOVITATES. — Graeca jam habent κενοφωνίας, id est vanitates sive inanitates vocum; et ita legit Syrus, Oecumenius et Theophylactus, qui eas vocat mataeologias et vaniloquentias, qualis fuit illa Triphyllii Episcopi alias eruditi, qui pro concione referens illa verba Christi: «Tolle grabatum tuum et ambula,» pro grabato quasi voce minus concinna, «lectum» dixit; quem audiens magnus ille Spiridion reprehendit dicens: «Numquid tu praestantior es eo qui grabatum dixit?» testis Nicephorus, lib. VIII, cap. XLII. Verum Chrysostomus, Ambrosius, Augustinus et passim veteres legunt cum nostro Interprete καινοφωνίας, id est novitates vocum. Alludit et perstringit nova et portentosa nomina triginta aeonum Valentini, et 365 principiorum quae habebant Gnostici, aliaque his similia aliorum Novantium. De quibus Hieronymus in Amos III, ad illa verba, Congregamini montes Samariae: «Unusquisque, inquit, fingit quod vult et adorat figmentum suum, ut Marcion bonum Deum et otiosum; ut Valentinus aeonas triginta, et extremum Christum, quem appellat ἔκτρωμα, id est abortivum; ut Basilides, qui omnipotentem Deum portentoso nomine appellat ἀβραξάς: eumdem secundum Graecas litteras et annui cursus numerum dicit in solis circulo contineri; quem Ethnici sub titulo aliarum litterarum vocant μέτραν.» Talis novitas vocis excogitata fuit ab Arianis, cum Filium Patri esse ὁμοούσιον, id est consubstantialem, negantes, adinvenerunt eum esse Patri ὁμοιούσιον, id est similem in substantia. Nota: Signum haeresis est novitas doctrinae et sermonum, indeque haeretici passim a Patribus quasi novantes notantur, deteguntur et damnantur. Unde S. Augustinus, Contra Crescon., lib. II, cap. LIII, ita Cresconium stringit: «Ecclesiam, inquit, periisse dicitis et vos unde nati fueritis, ostendite. Sola igitur Evangelica doctrina per excellentiam vera et antiqua dicitur, ad invidiam falsae, quae nova appellatur.» Idem ad Optatum, de ratione animae: «Semper, inquit, viris sanctis suspecta fuit novitas.» Contra, sana doctrina cana est et prisca, a Christi et Apostolorum temporibus ad nos illibate derivata. Hinc S. Joannes, epist. I, cap. II, vers. 7: «Non mandatum, inquit, novum scribo vobis.» Et vers. 24: «Quod audistis ab initio, in vobis permaneat.» Hoc antiquitatis telo impetit et jugulat Marcionem Tertullianus, lib. IV Contra eumdem, cap. IV, cum ait: «Ego meum Evangelium dico verum, Marcion suum: quis inter nos determinabit, nisi temporis ratio ei praescribens auctoritatem, quod antiquius reperietur; et ei praejudicans vitiationem, quod posterius revincetur? In quantum enim falsum est corruptio veri, in tantum praecedat est necesse veritas falsum.» Idem Contra Hermogenem: «Solemus, inquit, compendii gratia haereticis de posteritate praescribere.» Eodem telo perculit novatores omnes S. Hieronymus, scribens ad Pammachium et Oceanum: «Cur, inquit, post quadringentos annos docere nos niteris, quod ante nescivimus? usque ad hunc enim diem sine ista doctrina mundus Christianus fuit.» Et Nazianzenus, ad Clidonium: «Si, inquit, ante hos triginta annos fides incepit, cum quadringenti fere sint anni, ex quo manifestatus est Christus, certe et Evangelium nostrum in tanto tempore fuit inane, inanis et fides nostra,» etc. Et Augustinus, lib. II Contra Crescon., cap. XIV, hoc Donatistis objicit: «Ecclesia, inquit, periisse dicitur; et vos unde nati fueritis, ostendite.» Qua de re rursum Tertullianus, lib. De Praescript., cap. XXXII: «Edant, inquit, origines Ecclesiarum suarum, evolvant ordinem Episcoporum suorum, ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille Episcopus aliquem ex Apostolis habuerit auctorem et antecessorem.» Nota secundo: Non sunt profanae vocum novitates nomina nove adinventa, quae res fidei brevius et clarius explicant, quia res nomine significata non est nova, sed prisca et antiqua, talia sunt: «Trinitas, hypostasis, consubstantialis, Christianus, liberum arbitrium, Purgatorium, Indulgentiae, transsubstantiatio.» De quibus audi S. Augustinum, tract. 97 in Joannem: «Non ait Apostolus, Vocum novitates; sed addit, Profanas: sunt enim et doctrinae religionis congruentes verborum novitates; et xenodochia atque monasteria postea sunt appellata novis nominibus, res tamen ipsae et ante nomina sua erant. Adversus quoque impietatem Arianorum novum nomen Patres homoousion condiderunt; sed non rem novam tali nomine signaverunt. Hoc enim vocatur homoousion, quod dicitur, Ego et Pater unum sumus.» Quocirca S. Athanasius disputans cum Ario, cum Arius objiceret ὁμοούσιον esse novam Nicaenorum Patrum vocem, sanctae Scripturae inexeniam — respondit eique regessit suum τρισούσιον: «Ostende mihi, inquit, in sacra Scriptura tuum τρισούσιον, et ego ostendam nostrum ὁμοούσιον: imo vero tres in Deitate substantias, quas tu fingis, nunquam e Scriptura ostenderis; ego autem unicam esse substantiam in tribus personis divinis (quod est ὁμοούσιον) tibi e Scriptura evincam.» Ita refert ipse S. Athanasius in disp. cum Ario habita jussu Constantini Imperatoris, lib. I; ὁμοουσίου enim nomen in Scriptura non reperitur, sed res nomine significata: τρισουσίου vero nec nomen, nec res, utpote falsa et haeretica. OPPOSITIONES FALSI NOMINIS SCIENTIAE. — Graece ἀντιθέσεις τῆς ψευδωνύμου γνώσεως, id est antitheses falso nominatae scientiae: intelligit objectiones sive oppositiones, quas haeretici, qui falso sibi arrogant et jactant suam scientiam, objiciunt Catholicis contra sanam fidem. Notat Theodoretus et Chrysostomus quod Apostolus hic perstringat haereticos jam tum suborientes, qui se Gnosticos, id est scientes, nominabant, quasi ipsi soli prae aliis saperent, sed falso; non enim est vera scientia, ubi vera fides non est. Sic quivis alii haeretici, inquit Vincentius Lirinensis, falso sibi scientiam sacrae Scripturae et doctrinae arrogant, quam opponunt verae fidei; et ignorantiam suam scientiae, caliginem et tenebras, luminis appellatione fucant et colorant. Ridicule Commentario Hieronymo ascriptus (qui hinc rursus esse Pelagii dignoscitur) per «falsi nominis scientiam» accipit Dialecticam (uti et commentarius Vatablo ascriptus intelligit Philosophiam); hanc enim oderat Pelagius, uti et nostri Novantes, quia per eam videbat se ab Augustino aliisque orthodoxis erroris convinci et confutari.
6:21
21. QUAM (scientiam) QUIDAM PROMITTENTES (Graece ἐπαγγελλόμενοι verti potest quoque, profitentes) CIRCA FIDEM EXCIDERUNT, — ἠστόχησαν, id est aberrarunt: est metaphora petita ab iis, qui aberrant a scopo, q. d. Hi Novantes omni suo studio ad veram fidem, quae verae religionis est caput et fundamentum, quasi ad scopum se collimare fingunt; sed errant, quia dum in novitates vocum, falsamque scientiam et dogmata sua erronea collimant, prorsus aberrant a fide, et consequenter a vera religione. Pulchre Vincentius Lirinensis: «Dicit, inquit, Apostolus: Quam scilicet scientiam promittentes; hi enim Novantes dicunt: Venite, insipientes et miseri, qui vulgo catholici vocitamini, et discite fidem veram, quam praeter nos nullus intelligit, quae multis ante saeculis latuit, nuper vero revelata et ostensa est: sed discite furtim atque secretim, delectabit enim vos.»
Benedictio Conclusiva O Rex regum et Domine dominantium, o habitator et princeps aeternitatis, qui solus habes immortalitatem et lucem habitas inaccessibilem: tibi honor et imperium sempiternum. Da nobis non sublime sapere, non sperare in incerto divitiarum et vanitatum mundi, sed bene agere, divites fieri in bonis operibus, thesaurizare bonum fundamentum in futurum, ut apprehendamus vitam aeternam. O aeterna veritas! o vera charitas! Creasti nos ad aeternam tuam gloriam: da nobis temporalia omnia, vana et caduca omnia contemnere; da sectari coelestia, ambire aeterna; da nobis rectis itineribus ad te tendere, ad te jugiter anhelare, ad te toto corde suspirare: quia tu es portio nostra in terra viventium, tu es qui restitues hereditatem nostram, AETERNITATEM nostram nobis,
6:1
Supra apostolus Timotheum instruxit de usu ciborum et de personis quibus Ecclesia ministrabat alimenta, hic agit de aliis personis ad populum Ecclesiae pertinentibus. Et primo de personis infimi status; secundo de personis maioris status ibi divitibus. Circa primum tria facit, quia primo ponit instructionem de servis; secundo arguit contrariam assertionem, ibi si quis aliter; tertio monet ut contraria vitet, et servet praedicta, ibi tu autem. Item prima in duas, quia primo ostendit quid sit tenendum; secundo docet hoc esse docendum, ibi haec doce. Item, primo ostendit qualiter se habeant servi ad dominos infideles; secundo qualiter se habeant ad fideles, ibi qui autem. Dicit ergo quicumque servi sunt sub iugo, scilicet propter servilem conditionem, quae dicitur iugum similitudinarie; quia sicut boves continentur sub iugo, ut non liceat eis ire quo velint, ita servi sub domino, ut non liceat eis quod velint facere. Gal. V, v. 1: nolite iterum sub iugo servitutis contineri. Omni honore, id est, debita reverentia. Eph. VI, 5: servi, obedite dominis carnalibus cum omni timore et tremore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo. Cuius ratio est ne nomen domini et doctrina blasphemetur. Si enim domini, infideles servos suos intuitu fidei rebelles sentirent, damnarent nomen Christi, et blasphemarent doctrinam nostram. Rom. II, 24: nomen Christi per vos blasphematur. Qui ergo infideles habent dominos, illis obediant, ne nomen Dei, et cetera. Sed quomodo fidelibus? Qui autem fideles habent dominos, non contemnant, quod quandoque contingit, quando familiaritas infimis exhibetur, scilicet quod erigantur in superbiam. Prov. XXX, 21: per tria movetur terra, et quartum non potest sustinere, per servum, cum regnaverit. Et huius ratio est, secundum philosophum, quia homines in talibus paralogizant; quod si in uno vident se aequales, credunt quod sint in omnibus aequales, et nolunt illis in aliquo subdi, sicut in civilibus bellis, quia populus non est subiectus credunt quod sint totaliter aequales nobilibus. Et sic posset contingere, quod servi videntes se in aliquo, scilicet fide, aequales dominis, reputent se aequales simpliciter. Et ideo dicit non contemnant. Et ponit tria. Primum est fidei donum. Unde dicit quia fideles sunt, et hoc valde magnum est, quia per fidem vivit iustus. Item per eam vincitur mundus. Secundum est dignitas divinae dilectionis; ideo dicit dilecti, scilicet excellentius aliis creaturis, quia adoptantur in filios Dei. I Io. III, 1: videte qualem charitatem dedit nobis Deus pater, ut filii Dei nominemur et simus.
6:2
Tertium est beneficium gratiae; ideo dicit quia beneficii participes sunt, scilicet quantum ad sacramentum domini. I Cor. X, 16: panis quem frangimus nonne communicatio corporis domini est? Ps. CXVIII, 63: particeps ego sum omnium timentium te. Haec doce, scilicet nescientes, et exhortare, ut impleant scientes. Tit. II, 15: haec loquere, et cetera. Deinde cum dicit si quis, excludit contrariam assertionem. Et primo modum falsae doctrinae; secundo radicem, ibi superbus; tertio effectum eius, ibi ex quibus. Si vis scire, quae doctrina sit erronea, hoc ostendit ex tribus. Primo si sit contra doctrinam ecclesiasticam. Et ideo dicit si quis aliter docet, scilicet quam ego et alii apostoli, quantum ad primum. Gal. I, 9: si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit. Doctrina enim apostolorum et prophetarum dicitur canonica, quia est quasi regula intellectus nostri. Et ideo nullus aliter debet docere. Deut. IV, 2: non addetis ad verbum quod loquor vobis, neque auferetis ex eo. Apoc. ult.: si quis apposuerit ad haec, apponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto. Quantum ad secundum dicit et non acquiescit, et cetera. Nam dominus Iesus venit, ut testimonium perhibeat veritati. Io. XVIII, 37: in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati. Et ideo missus est a patre sicut doctor et magister. I Mac. II, 65: ipsum audite semper, et ipse erit vobis pater, et cetera. Et ideo erroneus est quicumque non acquiescit sermonibus eius. I Reg. XV, 23: quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere. Et dicit sanis, quia in Christi sermonibus nihil est corruptionis, nihil falsitatis, vel perversitatis, quia sunt sermones divinae sapientiae. Prov. VIII, 8 s.: iusti sunt sermones mei, non est in eis pravum quid neque perversum. Recti sunt intelligentibus, et aequi invenientibus scientiam. Quantum ad tertium, Prov. VI, 20: conserva, fili mi, praecepta patris tui, et ne dimittas legem matris tuae.
6:3
Unde dicit et ei quae secundum pietatem est doctrinae, scilicet ecclesiasticae. Haec pietas est per cultum Dei. Tit. I, 1: secundum agnitionem veritatis, quae est secundum pietatem. Radix autem erroris est duplex, scilicet superbiae affectus, et defectus intellectus. Quantum ad primum dicit superbus. Dicitur autem superbia radix errorum dupliciter: primo quia superbi volunt se intromittere de his ad quae non attingunt, et ideo necesse est, quod errent et deficiant. Is. XVI, v. 6: superbia eius, et arrogantia eius, et indignatio eius plus quam fortitudo eius, et cetera. Item quia nolunt intellectum alteri subiicere; sed innituntur suae prudentiae, et ideo nolunt obedire Scripturae sacrae. Contra hoc dicitur Prov. III, 5: ne innitaris prudentiae tuae. Prov. XI, 2: ubi humilitas, ibi sapientia. Item defectus intellectus. Ubi sciendum est, quod sicut in corpore sanitas est quaedam aequalitas humorum, ita veritas est quaedam aequalitas in intellectu, quia veritas est adaequatio rei et intellectus. Unde sicut infirmus, quando non habet aequalitatem complexionis, ad modica contraria accidentia laeditur, sic in intellectu quando homo non fundatur in veritate, nec habet virtutem per quam possit iudicare veritatem, a qualibet quaestionis difficultate incidit in errorem.
6:4
Unde dicit languens circa quaestiones, et cetera. Sap. c. IX, 5: homo infirmus et exigui temporis, et minor ad intellectum iudicii et legum. Sicut dicit Boetius, ita se habet intellectus ad rationem, sicut circulus ad centrum. Ratio enim discurrit considerando actus ac defectus et habitudinem unius rei ad aliam. Et nisi resolvat usque ad intellectum veritatis, vana est ratio. Unde quando accipit veritatem rei, habet eam quasi centrum. Quidam autem discurrunt, et non attingunt. II Tim. c. III, 7: semper discentes, et numquam ad scientiam veritatis pervenientes. Et ideo dicit circa quaestiones, id est, non pervenientes ad ipsum centrum. Et dicit quaestiones, etc., quia in aliquibus dubitatio fit ex parte rei, in aliquibus ex parte verborum et nominum. Et ideo dicit quaestiones, quantum ad primum, scilicet de rebus. Supra I, 4: quae quaestiones praestant magis quam aedificationem Dei, quae est in fide. Quantum ad secundum dicit pugnas verborum. Prov. XIX, 8: qui tantum verba sectatur, nihil habebit. Et dicit pugnas verborum, quod intelligitur quando sit dissensio ex verbis tantum orta. Quia dominus dicit Io. VIII, 36: si filius vos liberaverit, vere liberi eritis, et Matth. XVII, 25: ergo liberi sunt filii, si ex hoc vellent aliqui inferre, quod omnes Catholici sicut sunt filii Dei, ita essent etiam liberi, esset pugna verborum, quia dominus loquitur ibi de libertate spirituali, non de carnali. Deinde cum dicit ex quibus, etc., ponit effectum erroris. Et primo ponit ipsum effectum; secundo manifestat quaedam quae dixerat, ibi est autem quaestus. Item, primo ostendit quae mala sequantur ex falsa doctrina, secundo in quibus, ibi hominum mente. Inter mala vero quae ponit, quaedam sunt intus in corde, quaedam exterius. Interius sunt inordinati motus respectu boni, vel respectu mali. Respectu boni est invidia, quae est tristitia de bono alieno; unde dicit invidiae, quod potest intelligi, vel in proposito, vel universaliter, quia cum aliqui laborant non ad veritatem, sed solummodo ad verba, non vident aequo animo si aliquis praevalet. Iob V, 2: parvulum occidit invidia. Item in proposito, quia si servi habentur ut liberi et non subditi, domini invidebunt et dolebunt servos sibi aequari. Ex invidia vero homo insurgit contra proximum cui invidet. Et haec est contentio. Prov. XX, v. 3: honor est homini qui se separat a contentionibus. Vel insurgit contra Deum, et hoc est blasphemia. II Petr. II, 12: quae ignorant, blasphemantes, et cetera. Respectu vero mali est suspicio, unde dicit suspiciones malae, scilicet dominorum adversus Christianos, quasi libertatem ad lucrum finxerimus, vel quod solum tota doctrina Christiana esset inventa, ut servi fierent liberi. Eccli. III, 26: multos supplantavit suspicio illorum, et in vanitate detinuit sensus illorum. Et ex istis sequuntur conflictationes adversus fideles. Gen. XIII, 7: facta est rixa inter pastores gregum Abraham et Loth. Sed hoc non est in cordibus omnium, sed quorumdam. Et ponit tres eorum conditiones, quarum prima pertinet ad defectum luminis naturalis, secunda ad defectum cognitionis, tertia ad vitium inordinatae affectionis. Quantum ad primum dicit hominum mente corruptorum, id est, ratione etiam naturali, qui habent perversum iudicium. Ps. XIII, v. 1: corrupti sunt, et abominabiles facti sunt. Quantum ad secundum dicit a veritate, scilicet cognitionis eius, privati sunt. Os. IV, 1: non est veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra.
6:5
Quantum ad tertium dicit existimantium quaestum esse pietatem, id est, quod cultus Dei ordinetur ad quaestum et acquisitionem divitiarum. Sap. XV, 12: existimaverunt lusum esse vitam nostram, et conversationem vitae compositam ad lucrum, et oportere undecumque etiam ex malo acquirere. Homines ergo huiusmodi, qui hoc credunt, de facili contemnunt et incidunt in mala praedicta. Deinde cum dicit est autem, declarat ultimo dictum, scilicet quaestum esse pietatem. Et primo ostendit quomodo pietas habet se ad quaestum; secundo ostendit, quod non consistit in quaestu divitiarum exteriorum, ibi nam qui volunt. Item, primo ostendit primum; secundo rationem assignat, ibi nihil enim. Dicit ergo: isti dicunt, quaestum esse pietatem; sed ego dico, quod pietas est quaestus; ideo addit cum sufficientia, sed illarum divitiarum, quae dant sufficientiam. Et hoc consistit in duobus. In uno principaliter, scilicet pietate, quae ordinat alia in Deum et proximum, et haec sunt virtutes et dona gratiae. Sap. VII, 14: infinitus enim thesaurus est hominibus, quo qui usi sunt, participes facti sunt amicitiae Dei. Secundo in sustentatione vitae; unde dicit cum sufficientia, id est, in his, quae sunt necessaria ad vitam. Matth. VI, 33: quaerite primum regnum Dei et iustitiam eius, et cetera. Supra IV, 8: pietas ad omnia utilis est. Deinde cum dicit nihil enim, etc., assignat rationem huius. Et primo ex humana conditione; secundo ex eius necessitate, ibi habentes.
6:7
Conditionem autem ponit quantum ad duo, scilicet quantum ad principium, quia nihil intulimus, etc.; quasi dicat: sufficit necessitas, non expedit superfluitas, quia nihil intulimus in hunc mundum. Iob I, 21: nudus egressus sum de utero matris meae. Item quantum ad finem, quia nihil auferemus. Ps. LXXV, 5: dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis. Iob XXVII, 19: dives cum dormierit, nihil secum auferet, aperiet oculos suos, et nihil inveniet. Eccle. V, 15: quomodo venit, sic revertetur.
6:8
Quantum ad necessitatem dicit habentes alimenta, et quibus tegamur, quia bona sunt propter necessitatem, quibus indiget homo contra interiora consumentia, et haec sunt alimenta; vel contra exteriora corrumpentia, et sic indiget homo tegumentis vestium et domorum. Hebr. ult.: sint mores sine avaritia contenti praesentibus. Eccli. XXIX, 28: initium vitae hominis aqua et panis, et vestimentum, et domus protegens turpitudinem.
6:9
Supra ostendit apostolus quis sit quaestus Christianis expediens, quia pietas cum sufficientia, hic ostendit, quod quaerentes superfluum quaestum divitiarum incurrunt damna multa. Et primo ostendit mala quae sequuntur ex inordinato appetitu divitiarum; secundo assignat rationem, ibi radix enim. Mala autem, quae sequuntur, sunt duplicia: quaedam enim oriuntur ex hoste exteriori; quaedam vero a concupiscentia interiori, ibi desideria. Dicit ergo: simus contenti alimentis, etc.; quia qui volunt divites fieri, non ad necessitatem, sed ad abundantiam divitiarum, incidunt, et cetera. Eccli. X, 10: nihil est iniquius quam amare pecuniam. Eccle. V, 9: qui amat divitias, fructum non capiet ex eis. Et ponit duo, scilicet tentationes, et laqueum, quia primo tentant, inquantum divitiae alliciunt, et inducunt ad aliqua peccata. I Thess. III, 5: ne forte tentaverit vos qui tentat, et cetera. I Cor. X, 13: tentatio vos non apprehendat nisi humana. Et laqueo involvunt, quia divitiae sunt non habentibus ad tentationem, habentibus in laqueum, quia non libenter reddunt eas quas auferunt. Prov. XXI, 6: qui congregat thesauros lingua mendacii, vanus et excors est. Ex parte interiori ponit tria mala. Primo quod incidit in desideria multa. Perfectio enim hominis est quod cor eius congregetur in unum, quia quanto aliquid est magis unum, tanto est Deo similius, qui vere unus est. Ps. XXVI, 4: unam petii a domino, et cetera. Sed contra hoc patitur quaerens divitias, quia cor eius trahitur ad diversa. Os. X, 2: divisum est cor eorum, nunc interibunt. Et hoc ideo, quia Matth. VI, 21 ubi est thesaurus tuus, et cetera. Item sunt inutilia huiusmodi desideria multipliciter. Primo, quia inutilia sunt spiritualiter, quia divitiae non ducunt ad beatitudinem. Sap. V, 8: quid nobis profuit superbia? Aut quid divitiarum iactantia contulit nobis? et cetera. Eccle. V, 9: qui amat divitias, fructum non capiet ex eis. Item temporaliter, quia non dant quod promittunt. Eccle. VI, 1 ss.: est aliud malum, quod vidi sub sole, et quidem frequens apud homines, vir cui dedit Deus divitias, et substantiam, et honorem, et nihil deest animae suae ex omnibus quae desiderat, nec tribuit ei potestatem Deus, ut comedat ex eo, sed extraneus homo devorabit illud, et cetera. Tertio sunt nociva. Eccle. V, 12: divitiae conservatae in malum domini sui. Et ostendit quomodo sunt nocivae, quia mergunt in interitum, scilicet in praesenti. Propter divitias multi perierunt. Item in futuro; unde dicit et perditionem. Act. VIII, 20: pecunia tua tecum sit in perditionem. Vel utrumque refertur ad spirituale damnum. Interitum, id est, mortem aeternam. Rom. IX, 22: sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, et cetera. Et perditionem, id est, poenam aeternam, quae dicitur perditio propter poenam damni, quia sunt quasi perditi damnati, dum non possunt redire in domum suam, scilicet aeternitatis. Iob XXI, 30: in diem perditionis servabitur malus, et ad diem furoris ducetur. Deinde cum dicit radix, etc., ostenditur ratio huius, et hoc ex duobus, scilicet ex natura cupiditatis, et experientia, ibi quam quidam, et cetera. Dicit ergo: incidunt in tentationem, et cetera. Quare? Quia radix omnium malorum est cupiditas. Ubi notandum est, quod secundum quosdam cupiditas sumitur tripliciter. Quandoque pro avaritia, secundum quod est speciale peccatum, scilicet inordinatus amor habendi divitias. Quandoque prout est genus peccatorum omnium, secundum quod importat inordinatum appetitum rei temporalis, et hoc includitur in omni peccato, quia peccatum est conversio ad bonum commutabile. Sed sic non est radix, sed genus omnium. Tertio modo prout est quaedam inordinatio animi ad cupiendum bona temporalia inordinate, et haec est habituale tantum peccatum, et non in actu, sed est quaedam radix omnium peccatorum. Et dicitur cupiditas radix, et superbia initium. Eccle. X, 15: initium omnis peccati est superbia, quia superbia dicit corruptionem animi ad recedendum a Deo. Arbor autem a radice habet alimentum, et sic peccatum a cupiditate ex parte conversionis ad bonum commutabile sumit nutrimentum. Sed credo quod loquitur de cupiditate, secundum quod est speciale peccatum, unde dicit: qui volunt divites fieri, et cetera. Et haec est inordinatus amor pecuniarum. Et ideo dico, quod avaritia est radix omnium. Omnia enim peccata consistunt in appetitu, et ideo origo peccatorum est secundum originem appetibilium. Origo enim appetibilium procedit ex fine. Et ideo quanto aliquod peccatum habet finem magis desiderabilem, tanto est peius. Finis autem alicuius peccati est desiderabilis propter duo, scilicet propter seipsum, et haec est excellentia, quia ad hoc homo bonum illud vult, ut excellat. Et haec est superbia, et ideo superbia est initium omnium peccatorum. Item propter aliud, et hoc est quod ad omnia valet, et huiusmodi sunt divitiae, quia per hoc homines credunt se habere omnia. Ex ista parte avaritia est radix omnium malorum. Deinde cum dicit quam quidam, ostendit idem per experientiam. Et dicit appetentes, quia quanto magis habentur divitiae, tanto magis desiderantur. Eccli. V, 9: avarus non implebitur pecunia. Et incidunt primo in damnum spirituale.
6:10
Unde dicit erraverunt a fide. Cuius ratio est, quia per sanam doctrinam fidei prohibentur multa illicita lucra, a quibus desistere nolunt, et inveniunt sibi aliam doctrinam, ubi eis sit spes salutis. Et hoc specialiter faciunt usurarii. Secundo, quia inseruerunt se doloribus multis, etiam in praesenti, quia est sollicitudo in acquirendo, timor in possidendo, dolor in amittendo. Iob XX, 22: cum satiatus fuerit divitiis, arctabitur, aestuabit, et omnis dolor irruet in eum. Et multo magis in futuro dolebunt. Deinde cum dicit tu autem, monet ad sequendum sanam doctrinam, et vitandam malam. Et primo exponit viam quam sequatur, secundo alligat eum inductione praecepti, ibi praecipio. Item, primo hortatur ad vitandum peccata praedicta; secundo ostendit quid agat, ibi sectare vero. Et quia servus debet imitari dominum suum, quia, ut dicitur Eccli.
6:11
X, 2: secundum iudicem populi, sic et ministri eius, ideo dicit: o homo Dei; quasi dicat: tu deditus servituti Dei. Ps. CXV, 6: ego servus tuus. I Io. II, 6: qui dicit se in illo manere, debet sicut ille ambulavit, et ipse ambulare. Si igitur tu es homo Dei, debes facere sicut Christus fecit, qui, ut habetur Io. VI, 15, fugit cum eum volebant facere regem. Hebr. c. XII, 2: qui, proposito sibi gaudio, sustinuit crucem, confusione contempta. Ergo et tu haec fuge. Ps. LIV, 7: elongavi fugiens, et mansi in solitudine. Quid ergo faciet? Ad duo hortatur, primo scilicet ad sectandum arma spiritualia; secundo ad certandum in eis, ibi certa bonum. Arma autem spiritualia, aut sunt ad faciendum bonum, aut ad malum tolerandum. Primum autem est, vel in comparatione ad proximum, cui per duo ordinamur, scilicet per iustitiam et pietatem seu misericordiam, quia primum sine secundo est severitas; secundum sine primo est remissio. Quantum ad primum dicit sectare iustitiam, quae competit praelatis. Sap. I, 1: diligite iustitiam, qui iudicatis terram. Item quantum ad secundum dicit pietatem, id est, misericordiam. Prov. XX, 28: misericordia et iustitia custodiunt regem, et roboratur clementia thronus eius. In comparatione autem ad Deum, primum est quod perficit intellectum, fides. Hebr. XI, v. 6: sine fide impossibile est placere Deo, et cetera. Secundum quod perficit affectum, est charitas. I Io. IV, 16: qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo. Ad sustinenda mala sunt duae virtutes, scilicet patientia et mansuetudo, quia homo in malo duas passiones inordinatas incurrit, scilicet tristitiam inordinatam, et iram quae est ex ea. Et ideo patientia est contra immoderatam tristitiam. Lc. XXI, 19: in patientia vestra possidebitis animas vestras. Et mansuetudo est contra iram. Deinde inducit eum ad debitum certamen. Et primo ostendit qualiter certet; secundo inducit rationem.
6:12
Dicit ergo certa bonum certamen, scilicet exemplo militum, qui dupliciter pugnant, scilicet quandoque ad defendendum quod habent, quandoque ad acquirendum non habita; et hoc imminet sanctis. Primum ut custodiant habita, scilicet fidem et virtutes; et ideo dicit fidei, id est, pro fide custodienda. Eccli. IV, 33: usque ad mortem certa pro iustitia, et cetera. Vel fidei, ut per fidem vites peccata. I Io. ult.: haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra. Vel fidei, id est, ut alios ad eam convertas. Et dicit bonum, id est, legitimum certamen. I Cor. c. IX, 25: omnis qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet. Tunc est bonum quando abstinet se ab omnibus impedimentis. II Tim. c. IV, 7: bonum certamen certavi. Secundo certant ad acquirendum quae non habent. Et haec est vita aeterna, quae acquiritur per pugnam. Matth. XI, 12: regnum caelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud. Et ideo dicit apprehende vitam aeternam, scilicet quasi tenens, tuo certamine vincas. Vel, certes certamen fidei. Et quo praemio? Ut apprehendas vitam aeternam. I Cor. c. IX, 25: nos autem incorruptam, et cetera. Deinde cum dicit in quam vocatus es, rationem ponit huius dicti, scilicet apprehende, et cetera. Et primo respondet obiectioni, quasi dicat: dicis quod debeo apprehendere; vellem quidem, sed non possum. Immo potes, quia debetur tibi de iure, quia vocatus es in eam a Deo, et a rege illius regni. Et ideo debes conari potissime. I Petr. c. II, 9: de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum. Secundo proponit obligationem; quasi dicat: certa bonum certamen, quia dedisti iuramentum de hoc faciendo, et ideo non licet tibi repugnare.
6:13
Unde dicit et confessus bonam confessionem coram multis testibus, id est, in consecratione bonum certamen professus es, quando ordinatus es in episcopum. I Cor. IX, 16: nam si non evangelizavero, etc., usque dispensatio credita est mihi. Vel confessionem bonam, scilicet praedicando fidem, ut eam serves. Deinde cum dicit praecipio, obligat eum ad praedicta ex praecepto, quod primo ponit, secundo manifestat quaedam dicta, ibi quem suis. In praecepto autem primo testes inducit, secundo commendat praeceptum, tertio ostendit, quamdiu servet praeceptum. Testes inducit Deum patrem, et dominum nostrum Iesum Christum. Dicit ergo: te monui, sed ne credas quod liceat aliter facere, praecipio tibi, sicut tu debes praecipere subditis tuis, coram Deo. Ad duo induxerat, scilicet apprehende vitam, et confessus es, etc., et ideo inducit auctorem vitae, qui vivificat omnia. Dicit autem Deo, qui est tota Trinitas, qui est auctor vitae. Item hominem Christum inducit etiam, qui confessus est se esse filium Dei, quod est bona confessio fidei nostrae. Item commendat mandatum, quia in se iustum, et rectum, et irreprehensibile ab aliis. Iob. VI, 30: non invenietis in lingua mea iniquitatem. Et quamdiu est servandum?
6:14
Usque in adventum domini. Ly usque dicit finem intentionis, id est, ut per observantiam huius mandati ordines te ad adventum. Vel usque ad mortem tuam, quia qualis eris in illa, talis invenieris tunc. Matth. XXIV, 13: qui perseveraverit usque in finem, et cetera.
6:15
Supra apostolus proponens praeceptum Timotheo, praecepit ut servet praedicta usque ad adventum Christi, et ideo agit hic de Christi adventu, de quo tria manifestat. Primo quod erit tempore congruo, secundo quod manifestus erit, tertio ostendit auctorem adventus. Quantum ad primum dicit quem suis temporibus ostendet. II Petr. ult.: venient in novissimis diebus in deceptione illusores, et cetera. Et ideo vult ostendere, quod etsi videatur adventus tardari, tamen suo tempore ostendetur. Eccle. III, 1: omnia tempus habent. Eccle. VIII, 6: omni negotio tempus est, et opportunitas. Congruum tempus est finis mundi, quia illud tempus est tempus messis, et collectionis fructus. Et ideo oportet, quod veniat in fine. Quantum ad secundum dicit ostendet, id est, manifestabit. Licet enim sit visibilis quantum ad carnem, tamen virtus eius est abscondita; sed tunc etiam divinitas eius erit manifesta sanctis, reprobi vero solum videbunt gloriam carnis. Sed quantum ad tertium dicit, quod ostendet eum Deus Trinitas. Et circa hoc duo facit, quia primo describit adventum Christi; secundo in eius commendationem prorumpens, laudat eum, ibi cui honor, et cetera. Item, circa primum tria facit. Primo actorem adventus describit ex perfecta operatione; secundo ex singulari potestate; tertio ex incomprehensibilitate naturae. Primum cum dicit beatus. Beatitudo enim est operatio perfecta, quae est supremae virtutis operativae, optime dispositae. Et haec est beatitudo nostra. Dei autem beatitudo est qua cognoscit se. Si enim se non cognosceret, Deus non esset. Beatus Gregorius: Deus dum seipso perfruitur, perfecte gloriosus est. Et convenienter de actore huius adventus dicit quod beatus est, quia ad hoc est adventus Christi, ut nos deducat ad beatitudinem. Tob. XIII, 20: beatus ero si fuerint reliquiae seminis mei ad videndum claritatem Ierusalem. Quantum ad secundum dicit solus potens. Ps. LXXXVIII, 9: potens es, domine, et cetera. Sed quare dicit solus? Numquid non omnia habent potentiam? Immo per participationem, sed solus Deus a se essentialiter. Unde dicit rex regum, et dominus dominantium. Ambrosius: dominus est nomen potestatis, et rex similiter. Qui ergo habet dominum et regem supra se, est subiectus potestati, et talis non est potens a se, sed ab alio. Si ergo Christus est rex regum, etc., necesse est, quod solus habeat potentiam non ab alio, sed omnes ab eo. Et designatur duplex potentia Dei, scilicet gubernativa mundi, cum dicit rex regum, quasi a regimine dicta. Prov. XX, 8: rex qui sedet in solio iudicii dissipat omne malum intuitu suo. Item potentia creandi, cum dicit dominus dominantium. Ps. XCIX, 3: scitote quoniam dominus ipse est Deus, ipse fecit nos. Apoc. XIX, 16: et habebat in vestimento, et in femore suo scriptum: rex regum, et dominus dominantium.
6:16
Quantum ad tertium dicit qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem. Incomprehensibilitas Dei ex duobus patet. Primo quia transcendit quidquid in creaturis est comprehensibile; secundo quia hoc ipsum, quod Deus est, omnium comprehensionem excedit. Primum, cum dicit solus. In qualibet enim mutatione est quaedam corruptio, quia omne quod mutatur, inquantum huiusmodi, desinit esse tale. Illud ergo proprie et vere est incorruptibile, quod penitus est immutabile. Quaelibet autem creatura in se considerata, habet aliquam mutationem, vel mutabilitatem: Deus autem est omnino immutabilis. Sed si aliqua creatura est immutabilis, hoc convenit ei ex dono gratiae. Et ex hoc ostendit, quod natura Dei transcendit omne quod est in natura creata. Supra I, 17: regi saeculorum immortali, et cetera. Quantum ad secundum dicit lucem, et cetera. Lux in sensibilibus est principium videndi; unde illud quo aliquid cognoscitur quocumque modo, dicitur lux. Unumquodque autem cognoscitur per suam formam, et secundum quod est actu. Unde quantum habet de forma et actu, tantum habet de luce. Res ergo, quae sunt actus quidam, sed non purus, lucentia sunt, sed non lux. Sed divina essentia, quae est actus purus, est ipsa lux. Io. I, v. 8: non erat ille lux, et cetera. Deus autem habitat apud se, et haec lux est inaccessibilis, id est, non visibilis oculo carnis, sed intelligibilis. Et tamen nullus intellectus creatus potest ad eum accedere. Notandum est tamen, quod dupliciter potest intellectus accedere ad cognitionem naturae alicuius, scilicet ut cognoscat et ut comprehendat. Ad comprehendendum autem Deum impossibile est intellectum pervenire, quia sic cognosceret Deum, ut cognoscibilis est: Deus autem perfecte cognoscibilis est, inquantum habet de entitate et luce; haec autem sunt infinita, ergo est infinite cognoscibilis. Virtus autem intellectus creati est finita. Et ideo etiam intellectus Christi non comprehendit Deum. Sed alius modus est cognoscendi Deum, scilicet attingendo Deum. Et secundum hoc nullus intellectus creatus per propria naturalia attingit ad cognoscendum id quod est Deus. Et ratio huius est, quia nulla potentia potest in aliquid altius suo obiecto, sicut visus ad altius cognoscere. Proprium autem obiectum intellectus est, quod quid est; unde quod superat quod quid est, excedit proportionem omnis intellectus. In Deo autem non est aliud esse, et quidditas eius. Quomodo ergo cognoscibilis est? Ergo accedamus ad eum cognoscendum, hic per gratiam, et in futuro per gloriam. Ps. XXXIII, 6: accedite ad eum, et illuminamini. Sed qualiter ergo Deus habitat lucem inaccessibilem? Et in Ps. XCVI, 2: nubes et caligo in circuitu eius; Ex. IX: Moyses accessit ad caliginem, in qua erat Deus. Respondet Dionysius: omnis caligo est inaccessibile lumen. Est ergo idem quod hic lumen, et ibi caligo; sed caligo est inquantum non videtur, lumen vero inquantum videtur. Sed aliquid est invisibile dupliciter. Uno modo propter se, sicut opacum; alio modo propter excedentiam eius, sicut sol ab oculo noctuae. Sic quaedam sunt nobis non conspicua propter defectum sui esse, et quaedam propter excedentiam eius; et sic Deus nobis quodammodo inaccessibilis est. Quem nullus hominum vidit. Si intelligatur de comprehensione, sic absolute verum est, etiam de Angelis, quia solus Deus comprehendit se. Si autem de visione qua attingitur, sic intelligitur tripliciter. Uno modo, nemo vidit oculo corporali. Alio modo secundum essentiam oculo mentis vivens in carne, nisi Christus. Ex. XXXIII, 20: non videbit me homo et vivet. Tertio modo nemo vidit quid est Deus per seipsum. Matth. XI, 27: nemo novit patrem, et cetera. Matth. XVI, 17: caro et sanguis non revelavit tibi. Deinde prorumpit in laudem Dei, dicens cui honor. Et ponit duo. Primum pertinet ad reverentiae exhibitionem, dicens honor, qui est exhibitio reverentiae. Mal. I, 6: si ego pater, ubi est honor meus, et cetera. Secundum ad gubernationem, cum dicit imperium sempiternum.
6:17
Supra egit de instructione personarum infimi status, hic redit ad materiam suam, et instruit eum ad instruendum divites. Et primo facit hoc; secundo agit de instructione Timothei, ibi o Timothee. Et semper quando instruit eum ad instructionem aliorum, monet ut non negligat se. Et circa primum primo excludit vitia, quae solent in divitibus abundare; secundo inducit ad bona, ibi bene agere. Item circa primum primo proponit vitia, quae solent esse in divitibus; secundo excludit haec, reddendo rationem huius, ibi in incerto. Dicit ergo divitibus. Divitiae abundantiam important. Est autem abundantia spiritualium, et hae sunt verae divitiae. Is. c. XXXIII, 6: divitiae salutis sapientia et scientia, timor domini ipse est thesaurus eius. Quaedam corporales, et hae non sunt verae divitiae, quia non sufficiunt. Et ideo addit cum quadam diminutione huius saeculi. Bar. c. III, 18: qui argentum thesaurizant, et aurum in quo confidunt homines. His ergo praecipe. Quando de servis egit, non posuit praeceptum, quia hoc est virtus, quod homo utatur auctoritate ad maiores, non ad minores. Et ideo dicit: non dimittas propter divitias et propter altum statum eorum, quin praecipias. Et quid debet praecipere? Non sublime sapere, id est, non sentire aliquid excelsum de se. Numquid hoc est malum? Respondeo. Potest reddi malum ex duobus. Primo si sublime sapit de se, propter ea quae non habent excellentiam veram. Et hoc est, si in rebus temporalibus; unde qui propter exteriorem excellentiam sublime sapit de se, inordinate sapit, et haec est superbia. Et tamen carnales non aliam sublimitatem curant nisi istam, et haec acquiri potest per divitias. Eccle. X, 19: pecuniae obediunt omnia. Unde quia divites huius mundi haec habent, inaniter extolluntur. Item alio modo, quia sunt quaedam, quae habent sublimitatem, sicut dona spiritualia. Eccli. XXV, 13: quam magnus est, qui invenit sapientiam et scientiam, et cetera. In his enim aliquis potest inordinate sapere sublimitatem, non ex natura donorum, sed, vel attribuendo sibi quod non habet, vel non cognoscendo a Deo ea quae habet. Unde in primo est inordinatio propter defectum rerum; in secundo, propter inordinationem affectus. Secundum vitium in divitibus est spes mundanorum. Unde dicit neque sperare. Iob XXXI, 24: si putavi aurum robur meum, et obrizo dixi: fiducia mea. Prov. X, 15: substantia divitis urbs fortitudinis eius. Deinde cum dicit in incerto divitiarum, assignat rationem monitionis. In eo enim sperat aliquis, unde credit auxilium habere; sed auxilium habetur a forti, et divitiae sunt fragiles; ergo non est in eis sperandum. Matth. VI, 11: nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo, ac tinea demolitur, et cetera. Sed in Deo vivo, ubi est vera spes ponenda. Ier. XVII, 7: beatus vir qui confidit in domino, et erit dominus fiducia eius. Iac. c. I, 5: dat omnibus affluenter. Sed hoc quod dicit abunde ad fruendum, dupliciter potest exponi: uno modo, ut fruitio sumatur pro gaudio, et hoc modo est etiam in corporalibus. Vel expone, id est, ut per haec perveniamus ad fruitionem Dei. Deinde cum dicit bene agere, monet ad operandum bonum. Qui autem habent affectum ad divitias, primo nituntur ad acquirendum non habitas; secundo ut utantur habitis; tertio ut ad finem divitiarum perveniant: haec tria monet apostolus. Primo ut acquirant spirituales divitias quas non habent. Et ideo dicit bene agere, et cetera. Is. I, 17: discite benefacere. Quantum ad secundum, sciendum est quod duplex est usus divitiarum. Unus est tenere et alius est dare, sed principalis est dare.
6:18
Et ideo ista duo ponit; primo ut dent, unde dicit facile tribuere, id est, sine gravitate cordis interius. II Cor. IX, 7: non ex tristitia, aut ex necessitate, et cetera. Et sine tarditate. Prov. III, v. 28: ne dicas amico tuo: vade et revertere, et cras dabo tibi, cum statim possis dare. Iob XXXI, 16: si oculos viduae expectare feci. Secundo ut custodiat non quidem tantum ad suam utilitatem, sed ad quoddam commune; unde dicit communicare, id est, habere eas sicut communes. Rom. XII, 13: necessitatibus sanctorum communicantes. Quantum ad tertium, ut ad finem thesaurizandi perveniant, ideo dicit thesaurizate, et cetera. Thesaurus spiritualis est congregatio meritorum, quae sunt fundamentum futuri aedificii, quod nobis praeparatur in caelo, quia tota praeparatio futurae gloriae est per merita, quae acquirimus per gratiam, quae est principium merendi. Matth. VI, 20: thesaurizate vobis thesauros in caelo, ubi neque tinea, et cetera. I Cor. IX, 24: sic currite, ut comprehendatis. Deinde cum dicit o Timothee, instruit ipsum Timotheum. Et primo ut bona conservet; secundo ut mala devitet, ibi devitans.
6:20
Dicit ergo: o Timothee, depositum custodi. Depositum hominis est omne bonum, quod habet quilibet, quod sibi commissum est a Deo, ut conservet et multiplicet. Eccli. XVII, 18: gratiam hominis quasi pupillam conservabit. I Cor. XV, 10: et gratia eius in me vacua non fuit, sed gratia eius semper in me manet. Et sic dicit ei, ut depositum custodiat, id est, ut se in gratia Dei conservet et multiplicet. Qui enim abscondit talentum, punitur. Matth. XXV, 28: tollite ab eo talentum, et date ei qui habet decem talenta. Et inutilem servum eiicite in tenebras exteriores, et cetera. Et specialiter praelati habent depositum, scilicet curam proximorum et fidelium. Io. ult.: pasce oves meas. Hebr. c. ult.: ipsi pervigilant quasi rationem reddituri pro animabus vestris. II Tim. I, v. 14: bonum depositum custodi. Item quod mala vitet, praecipue illa quae sunt nata coinquinare fidem. Cuius ratio est, quia sicut princeps saecularis ponitur ad custodiendam unitatem regni, ita spiritualis ad servandam unitatem spiritualem. Pax autem regni consistit in iustitia, et ideo ille ordinatur ad iustitiam; sed unitas Ecclesiae est in fide, et ideo principaliter monet ad custodiam fidei. Lc. XXII, 32: ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu conversus aliquando confirma fratres tuos, et cetera. Similiter autem posset corrumpi fides per fallaciam, sicut etiam quaelibet scientia. Sed, sicut dicitur I Elenc., fallacia quandoque fit ex voce, quandoque ex re. Unde est fallacia in dictione, et extra dictionem. Et sic fides aliquando corrumpitur per aliquas voces inordinatas, sicut dicit Hieronymus, quod ex verbis inordinate prolatis fit haeresis. Et ideo dicit devitans profanas vocum novitates. Quia non velle audire aliquid novi est oblatrare contra consuetudines. Sed nova profana non sunt audienda. Sed profana novitas est, quando inducitur aliquid contra fidem. Et dicitur novum per comparationem ad id quod est antiquum. Hoc fecit Nestorius, quando dixit de virgine Maria christotocos, ut inferret quod non esset mater Dei. Et ideo sancti patres in Ephesino Concilio instituerunt, quod diceretur theotocos. II Tim. I, 13: formam habens sanorum verborum, quae a me audisti in fide, et dilectione in Christo Iesu. Et cap. II, 16: profana et vaniloquia devita, et cetera. Quandoque vero corrumpitur per rationes reales sophisticas. Et illud vitandum est. Et dicit et oppositiones scientiae falsi nominis, quia non est vera scientia, sed apparens. Scientia enim secundum propriam rationem non est nisi verorum. Impossibile autem est, quod verum sit vero contrarium, licet quandoque duo falsa sint sibi contraria; et ideo impossibile est quod illud quod repugnat veritati divinae, quae est summa veritas, sit verum. Col. II, 8: videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum. Promittentes, id est, dicentes se habere. Ier. c. X, 14: stultus factus est omnis homo a scientia sua; quae non est Dei, quia qui loquitur mendacium, ex propriis loquitur, Io. c. VIII, 44. Ier. II, 16: filii Mempheos et Taphnes constupraverunt te usque ad verticem. Is. XLVII, 10: sapientia tua et scientia tua haec decepit te. Gratia Dei tecum. Amen.
6:1
Ne nomen Domini et doctrina blasphemetur. Dcmini, Graece Dei, quemadmodum ad Rom. 2. Nomen enim Dei, inquit, per vos blasphematur inter gentes. Sensus est: Ne, si servi contumaces se praebeant aut infideles suis dominis, male loquantur homines de Deo Christianorum, et obtrectent doctrinae Evangelii, tanquam quae dissolvat ordinem politiae ac justitiae humanae. Possunt quidem ad eundem genitivum Domini vel Dei, referri nomen et doctrina, sed magis apparet doctrinam absolute poni pro doctrina Evangelica; sicut verbum saepe ponitur absolute. Utriusque exemplum est in capite superiori: Qui laboravit in verbo et doctrina. Notanda quoque liptote in verbis Apostoli, qua minus dicit, quam intelligit. Vult enim servos per omnia ofBciosos esse erga dominos non solum, ne male audiat religio et doctrina Christiana; verum etiam nt bene audiat, utque domini, qui non credunt verbo, considerantes bonam et sanctam servorum suorum conversationem, sine verbo lucrifiant: sicut in re simili loquitur B. Petrus 1 Epist. 3. Et haec quidem de servis dominorum infidelium. Nam de servis fidelium nunc sequitur:
6:2
2. Qui autem fideles habent dominos, non contemnant, quia fratres sunt. Christiani se mutuo fratres salutabant. Hoc autem nomine quaedam atjqualitas significatur: unde consequenter tolli videbatur differentia domini et servi. Atque hoc fortassis argumento utebantur, qui negabant, servitutem inter Christianos locum habere, quod omnes sint fratres. Quocirca servos, qui dominos habent Christianos, admonet Apostolus, ne eos propterea contemnant, id est minus honorent, quod fratres sint. Haec enim pars: Quia fratres sunt, ad dominos referenda est, non ad servos; ut patet ex parte sequenti.
Sed magis serviant, quia fideles sunt et dilecti. Id est libentius ac diligentius iis serviant, propterea quod Christiani sint, et eo nomine peculiariter dilecti. Quamvis enim qualibuscnnque dominis bene et prompte serviendum sit; magis tamen id merentur domini Christiani. Simul observa, Apostolum colligere nomina, quibus Christiani inter se vocabantur. Ea sunt, fratres, fideles, dilecti. Quod si domini cogitabantur tantum ut fratres; occasio erat contemptus: sin autem ut fideles et dilecti; ratio erat alacrius ac magis ex animo serviendi.
Qui beneficii participes sunt. Pro beneficio beneficentiam alii malunt. Ambiguum est autem, utrum ad dominos haec pars referenda sit, an ad servos. Ad dominos relata, potest hunc habere sensum: Qui beneficii Christi participes sunt, perinde, ut servi. Nam et haec causa est, cur illis servi libentius obsequi debeant. Refert etiam ad dominos Syriaca versio, sed alio sensu; sic enim habet: Qui contenti sunt ministerio eorum; id est qui gratum et acceptum habent eorum ministerium, ac pro beneficio reputant. Porro qui de servis intelligunt, ita exponunt: Qui beneficentiae dominorum suorum participes sunt, idque nunc liberalius, quam olim. Nam postquam domini facti sunt Christiani; beneficentiam augent in servos, amant ut fratres et impensa obsequia benignius compensant. Quae profecto magna causa est, cur iis servi propensius debeant inservire. Sensus hic Graecorum est interpretum: idemque maxime servit instituto Apostoli. Nec obstat, quod ea, quae proxime praecedunt, de dominis dicta sint: facile enim per hyperbaton haec pars ad illam ulteriorem, sed magis serviant, referri potest, uti monet Theophylactus. Quod et Graeco textui congruit.
Haec doce, et exhortare. Haec, quae de servis praecepi, doce, ut sciant; et exhortare, ut faciant. Nonnulli referunt ad omnia superiora, minus commode.
6:3
3. Si quis aliter docet. Quid sit aliter docere, seu potius alia docere; exposuimus ad illud capitis primi: Vt denuntiares quibusdam, ne aliter docerent. Est enim utrobique in Graeco idem verbum compositum ixspoitSaoxaXslv, id est diversam doctrinam adferre; nimirum doctrinae prius acceptae dissentaneam ac repugnantem. Satis apparet ex hoc loco, fuisse eo tempore quosdam, qui diversum a supra dictis docerent, occasione libertatis Evangelicae servos avocantes ab ofBcio debito. Verumtamen non ille aliud docet, qui Christianos beneficio canonum Ecclesiasticorum aut legum imperialium, quibus canones hac iu parte nituntur, docet eximi jugo servitutis respectu dominorum ipsi Ecclesiae, aut Imperio subditorum; sive hi Christiani sint, sive haeretici, sive Judaei, sive etiam Pagani. Haec enim legibus humanis in subditos constitui possunt: de qua re prolixe disserentem vide Hesselium in commentario. Sed ille docet aliud, qui hominem eo ipso, quo Christianus est, liberum esse docet a servitute ista humana; videlicet confundens libertatem Christianam, quae spiritualis est et interna, cum libertate externa et corporali. Alii partem hanc: Si quis aliter docet etc, non ad proxime dicta referunt, sed ad illa dogmata, propter quae initio Epistolae jussit denuntiari quibusdam ne aliter docerent: quod non est improbabile, propter ea quae hic sequuntur. Qanquam etiam dici potest, falsam hanc de servorum libertate doctrinam ab Apostolo comprehendi sub ea, quam initio taxavit.
Et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi. Acquiescit, Graece et Syriace, accedit. Sensum bene reddidit noster interpres. Sermones Christi vocat Apostolus, vel quos Christus ipse docuit, vel potius, qui suntdeChristo, ejusque mysterio ac doctrina. Hi autem erant sermones Apostolici, id est doctrina apostolica. Nam ipsius Christi verbis palam contradicere non poterant, qui fidem Christianam profitebantur. Sic ait ad Nom. 10. Auditus per verbum Christi, quo scilicet Christus annuntiatur. Ad eundem modum fides Christi et Evangelium Christi dicuntur, quia sunt de Christo. Vocantur autem sani sermo7ies, quia salutares, id est ad aeternae vitae salutem utiles. Id explicatur parte sequenti.
Et ei, quae secundum pietatem est doctrinae. Id est ei doctrinae, quae pietati consentanea est, quaeque pietatem promovet. Haec enim est doctrina sana. Pietatem intellige verum Dei cultum, Graece euae|3eiav, qua nimirum recte et sincere Deus colitur. Igitur hac parte videntur oblique perstringi superstitiones Judaicae.
6:4
4. Superbus est. Graece: Inflatus est. Hoc dicitur, aut quia proprium sensum apostolicae doctrinae anteponit, quod est omnibus haereticis commune; aut quia sibi placet tanquam magna et mira praeditus scientia. Simile illud de Simoniano seductore, Col. 2. Frustra inflatus sensu carnis suae. Posteriori rationi pulchre respondet, quod sequitur:
Nihil scienSj quasi dicat: Merito dixi inflatum esse, tanquam vento turgidum ac distentum; quia revera nihil habet solidae scientiae pertinentis ad pietatem. Quamvis enim Judaizantes, qui potissimum hic notantur, crederent unum Deum omnium creatorem, et futuram mortuorum resurrectionem, et alia quaedam hujusmodi; censentur tamen Apostolo nihil scire, quia carebant scientia gratiae Christi, sine qua omnis alia fides et scientia nihil omnino prodesse poterat ad salutem. Potest et hic esse sensus: JSihil sciens eorum, quae prae aliis jactat se scire. Nam ut de talibus dictum est cap. 1. Conversi sunt in vaniloquium, volentes esse legis doctores; non intelligentes, neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant.
Sed languens circa quaestiones et pugnas verborum. Languens, Graece, aegrotans; quod tamen apud Graecos etiam ad animum refertur, perinde ut languere apud Latinos; ut vooelv, aegrotare dicantur, qui desipiunt ac delirant, aut qui quomodolibet male animo affecti sunt. Erasmus vertit: Insaniens, ut appareat antithesis, quam facere videtur Apostolus inler sanitatem doctrinae Christi, et insaniam doctrinae eorum, contra quos hic agit. Igitur secundum Graecorum commentarium languent circa quaestiones, qui animo languenti ac male sano veritatem quaerunt. Cujusmodi sunt, qui sine fide quaerunt ac disceptant de iis, quorum ante omnia a nobis fides exigitur. Quicunque enim ratione disCutiunt et investigant ea, quae credere debebant; ii, more febricitantium, perverse de illis judicant; et more phreneticorum aliud pro alio eligunt. Id quod non solum accidit infidelibus, humanae rationis judicio mysteria Christianae religionis expendentibus, velut de Deo incarnato, de Trinitate, de resurrectione: imo et Tullio de natura Deorum disputanti: verum etiam haereticis, privato sensu et non ad normam fidei Scripturas interpretantibus. Fides enim oculus est, inquit Theophylactus. Sicut ergo, qui non habet oculos, quod quaerit non invenit: ita et qui fide destitutus est. Et haec quidem Graecorum expositio est. Alii vero probabilius putant, Apostolum generaliter loqui de quaestionibus frivolis, inutilibus, curiosis ac supervacaneis, atque iis omnino, quae ad fructum salutis nihil adferunt momenti. Nam hujusmodi multis quaestionibus intenti erant ii, contra quos hic agitur. Unde est et illud primi capitis: Neque intenderent fabulis, et genealogiis interminatis, quae quaestiones praestant magis, quam aedificationem Dei, quae est in fide. Dicuntur autem hi languere circa quaestiones, quia, cum animi morbo laborent, sanitatem ex iis nullam reportant. De toto hoc genere quaestionum inutilium et curiosarum vide Augustinum, Epist. 56. ad Dioscorum. Pertinet eodem, q uod sequitur:
Et pugnas verborum. Graece Aofoliaxio-Q, quod etiam verti potest, disputationum pugnas; quemadmodum vertit Erasmus. Intelliguntur autem concertationes de quaestionibus, quales jam dictae sunt. Itaque duo vitia notantur: quaerendi vanitas, et disputandi pugnacitas; quorum utrumque salutis profectum impedit. Sensum, quem dedimus, alia loca Apostoli confirmant: ut secundae Epist. cap. 2. Stultas et sine disciplina quaestiones devita; sciens quia generant lites, et Tit. 3. Stultas autem quaestiones et genealogias, et contentiones, et pugnas legis devita: sunt enim inutiles et vanae. Caeterum male locum hunc Erasmus et sectarii detorquent adversus scholasticorum Theologorum disputationes. Ut enim demus, quasdam quaestiones parum Ooll. Eitil Comm. Tom. II. utiles ab illis interdum moveri, quasdam vero tametsi utiles verbosius agitari, quam oporteat: paucorum tamen haec vitia sunt, neque propterea, quod adversarii volunt, in universum damnanda e3t illa de rebus Theologicis scholastica disputandi ratio; quam sane Ecclesia et ad eruendam veritatem, et ad detegendap fallacium argumentorum strophas, utilissimam experitur et probat
Ex quibus oriuntur invidiae, contentiones. Graece: Ex quibus nascitur invidia, contentio. Quaestiones, inquit, illae et Xoyo|ia;(''at adeo non sanant hominem, ut etiam pluribus peccatis implicent et languorem aageant. Cum enim non ad aedificationem, sed ad inanem gloriam, aut quaestum suscipiantur: invidiam et contentionem, id est rixas, excitant inter ipsos disputantes. Hoc quam verum sit, etiam hodie in mutuis sectariorum conflictationibus cernimus; dum 3ine judice summa contentione quisque certat pro sua sententia.
Blasphemiae, suspicioncsmalae. Graeci blasphemias interpretantur prava dogmata de Deo rebusque divinis. Similiter malas suspiciones intelligunt falsas atque indignas de Deo opiniones. Nam hujusmodi etiam oriebantur ex indoctis et curiosis disputationibus, praesertim Judaeorum; ut patet ex Thalmudica eorum doctrina. Verum quia blasphemiae generaliter sonant maledicta, sive in Deum jactata sive in homines: simplicius est, ut intelligamus convitia et probra, quibus se mutuo impetunt contentiosi disputatores; adeo ut nonnunquam etiam a verbis ad verbera veniatur. Item suspiciones malas, quas ex inimicitia concepta fovent adversum se mutuo.
6:5
5. Conflictationes hominum mente corruptorum. Conflictationes Graece Tza.pa.duzipifial. Nam Graeci Siaxpipag vocant congressus et exercitationes disputandi; quales erant philosophorum in suis auditoriis; ita dictas, quod exercitiis ejusmodi tempus utiliter tereretur. Sed praefixa praepositio 7iapa significationem vocabuli ad vitium trahit; ut rcapa&aTpipal dicantur exercitationes inanes atque inutiles, aut etiam noxiae: quas interpres noster uno nomine vocat conflictationes, Erasmus addit supervacaneas, alii, perversas. Oecumenius sumptam metaphoram putat a scabiosis ovibus, quae applicatae aliis et attritae, etiam sanas morbo afficiunt. Juxta hunc sensum, cujus etiam Chrysostomus et Theophylaclus meminerunt, latine verti poterat aitritiones, vel affricationes. Nam et Syra versio dedit attritionem. Tanquam dicat Apostolus: Quomodo scabiosum pecus attritu suo alias oves, quae sanae sunt, inficit; ita et isti homines, dum inter alios versantur, veneno suae doctrinae eos inficiunt. Hic sensus, etsi probe moralis, ideo tamen minus placet, quod recedat a recepta significatione vocabuli Graeci. Non est autem praetermittendum, in quibusdam codicibus, ac nominatim apud Oecumenium, et in bibliis regiis legi Siarcapaxpt|3ai transpositis praepositionibus; quae lectio etiamad marginem in Latino Chrysostomo est annotata. Eam autem vocem Cicero assiduitatem, Donatus conflictationem, Latine reddiderunt. Quod ad sermonem Apostoli attinet, prima fronte mirari potest quispiam, quomodo velit ex quaestionibus et logomachiis oriri conflictationes: sed sicut lis ex lite saepenumero seritur, ita et ex illis frequenter eo proficitur, nt vel acriores quam principio oriantur conflictationes hominum mente corruptorum, id est inanes, ac pravae exercitationes hominum, quorum mens ambitione, vel avaritia, aliisque affectibus occupata et corrupta est. Quae causa est, ut nec salutaria quaerant, nec veritatem inveniant. Unde sequitur:
Et qui veritate privati sunt. Id est destituti. Erasmus vertit: Et quibus adempta est veritas; sed non attendit ad usum Graeci vocabuli. Non enim significat Apostolus, veritatem, quam aliquando tenuerunt, iis ademptam esse, juxta proverbium: Altercando veritas amittitur; sed apud eos veritatem non esse, nec inveniri; cum disputationis eorum scopus non dt veritas, sed pravae cupiditatis expletio. Itaque pars haec infertur ex praecedenti; quasi diceret, eas esse conflictationes hominum, aui mente corrupti sunt, et proinde veritate destituti. Quam sequelam explicat id, quod sequitur:
Existimantium quaestum esse pietatem. Ex Graeco liquet hanc esse syntaxin: Existimantium pietatem esse quaestum, id est rem quaestuosam. Sensus est: Qui pietatem quaestui habent, et ut clarius dicam, qui quaecunque pie et religiose facere, dicere ac docere videntur, referunt ad temporalem et privatam suam utilitatem. Sub quaestu comprehende etiam caetera, quae perverse concupiscuntur, ut gloriam, honores, voluptates. Haec ab Apostolo praecipue contra Judaeos et Judaizantes dicuntur, homines avaros ac terrena sectantes, et ex qualicunque sua religione negotiatorum more passim apud homines quaestum aucupantes. Unde et ad Titum scribens cap. 1. Sunt, inquit, multi inobedientes vaniloqui et seductores, maxime qui de circumcisione sunt, quos oportet redargui. Ac deinde subjungit de eorum avaritia: Qui universas domos subvertunt docentes, quae non oportet, turpis lucrigratia. Graeci codices addunt hoc loco, quod in Latinis hodie non legitur: Abscede, sive sejungere a talibus. Pro quo Ambrosianus habet: Discede ab ejusmodi. Unde liquet, vetustam esse lectionem hujus partis; quam et omnes Graeci interpretes exponunt, admonentes non dicere Apostolum: Disputa cum illis, et e diverso contende; sed: Recede, scilicet post unam et alteram admonitionem. Sic enim ex alio loco, qui est ad Tit. 3., sententiam hanc supplet Chrysostomus. Ratio praecepti est, quia qui quaestum spectant non veritatem, persuaderi non possunt, nisi (quod est difficillimum) morbo avaritiae prius sanato.
6:6
6. Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. Correctio rhetorica est, qua quod vituperaverat, in contrarium vertit, sensu mutato, quasi dicat: Imo vero, si quis recte judicet, ipsa pietas magnus est quaestus; non ita quidem, ut illi existimant, de quibus modo dicebam, sed excellentiori ratione: quia pietas multo plus valet quam quicquid ab homine avaro desiderari potest. Nam, ut supra dixi, ad omnia utilis est, promissionem habens vitae praesentis et futurae. Quod adjungitur: Cum sufficientia, Graece u.exa autapxeiag, id Erasmus quadam periphrasi vertit, cum animo sua sorte contento. Idque etiam Hentenius et alii nonnulli sequuntur. Sed videtur Apostolus ea Graeca dictione voluisse duo complecti, nempe sufficientiamrerum necessariarum ad vitam banc temporalem, et animum iis contentum. Nam haec duo sequenti sententia conjungit, dicens: Habentes autem alimenta et quibus tegamur, his contenti simus. Non ergo significat Apostolus vocabulo auxapxetac animum sua sorte contentum, quod vult Erasmi versio; sed animum contentum rebus ad vitam sufficientibus, ita nimirum, ut supra ea, quae necessaria sunt, non quaerat. Id enim significat vox Graeca. Nam si quis rebus prorsus necessariis indigeat, ut si nec panem habeat, nec vestem; ab eo non exigimus animum illa praesenti sorte contentum, quin potius stupidum judicaremus, si sorte illa infelici contentus, necessaria non quaereret; imo nec pium, qui Deo non diceret: Panem nostrum quotidianum etc. Sed cur addidit Apostolus, cum sufficientia; cum sola pietas pro magno quaestu nobis sufficere debeat? Scilicet ideo, quia pie, sancteque vivere non possumus, nisi vivamus. Ut autem vivamus, habenda sunt vitae necessaria. Postulat igitur ipsa pietas sufficientiam adque adeo docet nos eam petere a Deo. Quamquam sunt, qui illud, cum sufficientia, annectant illi, quod praecedit, hac constructione: Pietas est magnus quaestus cum sufficientia. Ita videtur B. Thomas in Comment,
6:7
7. Nihil enim intulimus in hunc mundum. Graece et Syriace, sine pronomine, in mundum. Similiter apud Ambrosianum et Primasium. Haud dubium, quod nec auferre quid possumus. Graece, pro-, fecto nec efferre quid possumus. Opponit enim Apostolus has voces inferre et efferre. Alluditautem ad illud Sancti Job: Nudus egressus sum de utero matris meae et nudus revertar illuc. Quod et Ecclesiastes c. 5. generatim de homine pronunciat. Itaque loquitur Apostolus de bonis externis, quorum nihil, cum nasceremur, attulimus, nihil etiam, quando moriemur, ablaturi. Qua sententia docere vult, ejusmodi bona tantum esse adventitia, nec permansura; ac proinde transitorie tantum iis utendum, nec plus quaerendum, quam quod satis sit ad vitam hanc mortalem transigendam. Adque id est quod sequitur.
6:8
8. Habentes autem alimenta, et quibus tegamur, Graece oxFTiao/laxa, id est tegumenta, seu protegumenta. Non dicit vestimenta, quia latius patet oxe7iaofjia, comprehendens etiam domicilium; tametsi Hieronymus lib. 2. contra Jov. amictum legit, ita citans: Habentes victura et amictum.
His contenti simus. Quaedam exemplaria sumus habent. Atque eam lectionem exhibet editio Lovaniensis correctior et primae Clementinae addita castigatio Romana. In Graeco verbum est futurum, indicativi modi, apxeofryjoo/jiefra, quasi dicat: contentabimur. Sed Hebraea phrasi frequenter hujusmodi futura vim habent imperantis, ut: non occides, non moechaberis. Quamquam Apostolus simul etiam affirmare aliquid intendit, hoc modo: Quoniam haec sufficiunt, his contenti sumus. Eam affirmationem clare exprimit Syra versio: Propter hoc sufficit nobis alimentum et operimentum. Quaeres, quomodo nos velit his esse contentos, cum tam multa alia sint hominibus necessaria: ut libri studentibus alicui disciplinae; arma militibus; instrumenta mechanica fabris. Resp. Paulum ea sola nominasse, quae omnibus in universum hominibus necessaria sunt, idque simpliciter et non ad certos fines dum- 47 * taxat, et sub quibus caetera fere possunt comprehendi. Sed iterum quaeres, utrum consilii sit, an praecepti, quod dicit: His contenti simus. Resp. praeceptum esse, idemque ad omnes pertines, atque adeo ex ipsa naturae lege profectum. Nam superflua quaerere, contra naturam est. Et si petere superflua a Deo, non licet; ergo nec quaerere. Quod si tamen affluant divitiae; retineri licite possunt, modo cor iis non apponatur, sed secundum Dei legem expendantur in necessitates aliorum. Etenim et hoc natura docet et charitas exigit, ut membrum abundans re sibi non necessaria, transmittat eam ad alia membra, quae indigent. Ideo namque Deus alios divites fecit, alios inopes; ut illi tribuendo, isti patiendo et pro tribuentibus orando, Deum promereantur. Habetur idem praeceptum Heb. 13. Sint mores sine avaritia contenti praesentibus. De quo dicemus suo loco. Porro quod diximus, in Apostoli verbis praeceptum contineri, amplius confirmatur per id, quod sequitur.
6:9
9. Nam qui vclunt divites fieri. Graece et Syriace: Qui autem volunt ditari. Incidunt in tentationem et 7aqueum diaboli. Genitivum diaboli, Graeca, Syra, Ambrosianus et Aquinas non agnoscunt; ut verisimile sit ex cap. 3. superiori, ubi laqueus diaboli nominatur, huc irrepsisse. Recte admonent interpretes non dicere Apostolum: Qui sunt divites; sed qui volunt divites fieri; ne quis hic damnari putet divitiarum possessionem. Nam de iis, qui divites sunt, quid eos facere oporteat, infra audiemus. Hoc igitur est quod dicit: Qui divitias appetunt, et hoc agunt, ut divites sint, incidunt in multas peccandi occasiones, iisque velut laqueis et retibus implicantur. Non enim, juxta quorundam expositionem, tantum significatur, eos incidere in multa hujus vitae pericula, quod et piis accidit, dicente Jacobo Apostolo cap. 1. Omne gaudium existimate, cum in tentationes (id est tribulationes) varias incideritis: sed tentationem intelligit, qua quis ad peccandum solicitatur; quomodo de tentatione loquitur eodem capite B. Jacobus, inquiens: Nemo, cum tentatur, dicatquoniam aDeo tentatur etc. Potest et sic intelligi: Incidunt in tentationem et laqueum, id est, a tentatione et laqueo comprehenduntur. Quod fit, dum a tentatione superantur: juxta id, quod deprecamurin orationeDominica: Ne nos inducas in tentationem, id est: Ne nos permittas a tentatione superari. Cui sensui favet quod sequitur.
Et desideria multa inutilia et nociva. Inutilia Graece avorjwoQ, insensata, stulta, absurda. Consonat et Syra versio. Suspicatur autem Erasmus, interpretem nostrum unam literam amplius in Graeco legisse, dvov^xou^ id est inutilia. Nam et Ambrosianus textus inutilia legit. Atque ea Graeca lectio etiam hodie visitur in nonnullis codicibus, nominatim in exemplari Regio. Hanc lectionem si sequamur, in vocabulo inutilia liptote erit, qua minus dicitur quam intelligitur; eritque posterior dictio prioris expositio, inutilia, id est nociva. Quomodo scriptum est Sap. 1. Custodite vos a murmuratione, quae nihil prodest; id est multum nocet, et cap. 2. Quoniam inutilis factus est nobis, id est utilitati nostrae contrarius. Verum quia scriptura non solet eo vocabulo Graeco uti ad significandum inutile, sed aliis ab hoc diversis; idcirco probabilius apparet id, quod Chrysostomus aliique Graeci expositores legerunt et interpretati sunt: scilicet eos, qui divites fieri volunt, incidere in desideria, seu cupiditates multas, easque stultas et noxias: stultas quidem, id est a recta ratione alienas, noxias vero, propter id quod sequitur:
Quae mergunt homines in interitum et perditionem. Idem sunt interiius et perditio; sed hac geminatione usus est Apostolus vehementiae causa; aut certe, ut duplicem interitum significaret, temporalem et aeternum. Nam cupiditates, quas amor divitiarum parit, non solum temporalibus malis hominem involvunt, verum etiam demergunt in profundum gehennae. Huc autem imprimis pertinet concupiscentia rerum alienarum, quae latissime patet et hominibus avaris propria est. Quaeree, cum Apostolus tam graviter exaggeret pericula eorum, qui volunt divites fieri: num igitur peccatum sit velle ditari. Sed Laic quaestioni jam supra responsum est. Si enim praecipimur contenti esse rebus ad vitae necessitatem sufficientibus; certe consequens est, eos peccare, qui his non contenti, quaerunt superflua; quod quidem faciunt, qui divites fieri volunt. Nam divitiae sonant rerum ad usum hujus vitae necessariarum superabundantiam. Igitur hujusmodi cupiditas, absolute considerata, non caret affectu avaritiae, qua plus quam opus est quaeritur. Ac proinde optare et quaerere divitias, quomodo plerique optant et quaerunt, volentes abundare bonis hujus saeculi, non potest esse sine peccato. Si quis autem, quod rarum est, eas optet et quaerat cum voluntate removendi superfluum quod in divitiis includitur; ut si cogitet sancte eas expendere, velut in eleemosynas pauperum, redemptionem captivorum, exstructionem ecclesiarum, monasteriorum, xenodochiorum, collegiorum, aliosve similes usus: licitum id est et pium, si secundum se spectetur. Sic enim et Apostolus monet Ephes. 4. dicens: Magis autem laboret operando manibus suis, quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti. Nec id supradictis contrarium est. Talis enim, etsi quaerat aliquid supra suam ipsius necessitatem, ac sibi ipsi quodammodo superfluum; non tamen superfluum absolr.te. Nam superfluum non censetur, quod servatur egenis tribuendum suo tempore; sicut non est superfluum, quod 6ei vatur in futuram necessitatem familiae, ut quod aestate colligitur in hyemem venturam. Verumtamen etiam cum istiusmodi voluntate et cogitatione, quam dixi, divitias quaerere, plerumque et ordinarie periculo non caret; idque multas ob causas. Primum enim fit, ut mentiatur iniquitas sibi, et non videat homo occulta avari cordis sui; quin etiam si correctum sit, et intentio bona, tamen ex ipsa divitiarum possessione atque praesentia, facile poterit a recto averti ac depravari, ut vel incipiat tenacius eas possidere, vel ad luxum expendere, vel certe ex iis inflari et superbire, aut Deum negligere: quia sicut in deliciis castitas, ita in divitiis valde periclitatur humilitas et pietas. Hinc est, quod tam multa in scripturis sacris contra divites dicuntur, quale est illud Christi in Evangelio: Quam diffi,cile qui pecunias habent, in regnum Dei intrabunt! Facilius est enim camelum perforamen acus transire, quam divitem intrare in regnum Dei. Luc. 18. Cujus haec est ratio, quia difiicile admodum est, divitem esse et divitias non amare. Quae res non solum in hominibus saecularibus veritatem habet, sed etiam in ecclesiasticis ac religiosis. Nam utique episcopos et ecclesiae doctores, atque ministros hic instruit Apostolus: imo vero istis appetitus divitiarum tanto magis inhibetur, quanto alios contemptu saeculi praecellere debent, et bonis exemplis anteire. Quod vel maxime notandum est propter eos, qui plura beneficia ecclesiastica possident, aut quaerunt, quibus unum ad vitam honeste transigendam sufficit: etiamsi plura habeant, eo praetextu, vel intentione, ut opes inde collectas in pios usus, ut loquuntur, aut viventes erogent, aut a morte relinquant. Male enim contra divinas et ecclesiasticas leges, ipsumque adeo jus naturae, per hujusmodi fallaces intentiones quorundam avaritia sibi blanditur ad ipsorum interitum et perditionem.
6:10
10. Radix enim omnium malorum est cupiditas. Pro cupiditate, Graece est cpt Aapf opta, amor pecuniae, quam uno nomine avaritiam vocamus; quomodo legit Ambrosianus. Atque ita citant saepe B. Augustinus, aliique Latini Patres. Alii studium pecuniae vertunt. Probat Apostolus id, quod dixerat, eos qui divites fieri volunt, in plurima mala incidere; quia nimirum divitias quaerunt ex avaritia, quae radix et seminarium est omnium malorum. Ubi tam poenae, quam culpae mala voluit comprehendi, sicut bene Cajetanus annotat; neque solum mala poenae futuri saeculi, sed etiam praesentis. Id liquet partim ex iis, quae praecedunt, partim ex eo, quod proxime sequitur. Nominat enim tentationem, laqueam, desideria multa inutilia et nociva, dolores multos, denique interitum et perditionem. Augustinus quidem sentire videtur, ab Apostolo speciem pro genere positam esse, scilicet avaritiam pro cupiditate, qua plus quam sat est, quaeritur, non solum in pecuniis et opibus externis, sed in re qualibet, ut honoribus, potentia, scientia, voluptate. Loca sunt lib. 11. de Gen. ad lit. cap. 15. et lib. 3. de lib. arb. cap. 17., itemque in enarrnt. Psalm. 118. conc. 11. et tract. 8. super Epist. primam Joan. Verum repugnat tam significatio, quam usus vocabuli Graeci. Neque enim hic est rcXeovsfcta, quae solet etiam ad alia, quae male appetuntur, extendi; sed ut dixi, (ptXapyopta, quae ad alia non extenditur. Adde, quod ipsa consequentia sermonis apostolici vix admittit eam extensionem. Sed nec opus est: cum veritas sententiae specialiter intellectae satis abundeque nota sit, non solum ex aliis scripturis, verum etiam per experientiam, ac multorum auctorum clara testimonia. Sententia est Ecclesiastici cap. 10. Avaro nihil esse scelestius. Et iterum: Nihil iniquiu8 quam amare pecuniam: hic enim et animam suam venalem habet. Exclamat etiam Ethnicus poeta: Quid non uiortalia pectora cogis auri sacra fames? Sed et Claudianus eam scelerum matrem appellat lib. 2. in laudes Stiliconis. Exemplum autem, inter alia multa, habemus apertissimum in Juda proditore, qui Dominum suum pecuniae cupiditate vendidit occidendum. De quo vide Leonem serm. 9. de pass. Domini, ubi et hanc Apostoli sententiam pulchre amplificat. Hinc Augustinus lib. 2. de Ordine cap. 8. instruens adolescentes ad vitae probitatem: Amorem pecuniae, inquit, totius suae spei certissimum venenum esse credant. Ex his omnibus patet, quam vere et apposite Paulus avaritiam vocet omnium malorum radicem: eo nimirum, quod omne genus scelerum ac flagitiorum ex avaritiae radice progerminet, dum pecuniae causa nihil non audent homines committere: velut perjuria, furta, rapinas, sacrilegia, homicidia. Tametsi non hanc solam rationem spectavit Apostolus, sed et alteram, ut supra dixi, de malis poenae; quia scilicet in omne genus calamitatum ac miseriarum avaritia suos cultores praecipitat. Quaeret aliquis, quomodo dicat Apostolus, avaritiam esse radicem omnium malorum, cum juxta celebrem Ecclesiastici sententiam cap. 10. Initium omnis peccati superbia sit. Resp. diverso sensu haec dici. Nam avaritia quidem ea ratione, qua dictum est, omnium malorum est origo. Superbia vero omnis peccati initium est, quia tam in angelis quam in hominibus primum omnium peccatum fuit superbia, qua a Deo recesserunt. Quanquam et a superbia Oriuntur caetera, quatenus homo per superbiam aversus a Deo transit ad regnum peccati.
Quam quidam appetenUs erraverunt a fide. Rem ab experientia declarat. Appetere cupiditatem seu avaritiam Hebraismus est, quo affectus pro objecto ponitur, avaritia pro rebus concupitis, id est opibus, pecuniis. Tale est illud Psalm. 105. Concupierunt concupiscentiam in deserto, et Job 3. Timor, quem timebam, evenit mihi. Cujus expositio sequitur: Et quod verebar, accidit. Hac phrasi non animadversa alii verterunt: Quam secuti aut cui addicti, praeter usum ac significationem verbi Graeci opsyopsvot. Alii quam referunt ad pecuniam, inclusam in cptXapyopta, sed imperite, cum genus in Graeco non respondeat. Itaque sentit Apostolus, usque adeo radicem omnium malorum avaritiam esse, ut etiam ad infidelitatem perducat. Jam enim, inquit, quidam, quiChristonomen dederant, dum avaritiam student, et divitias appetunt atque sectantur, aberrarunt ac defecerunt a fide Christiana; videlicet ea ratione, qua supra cap. 1. dixit, quosdam repellentes bonam conscientiam circa fidem naufragasse. Si enim avaritia est peccatorum radix et scelerum mater, igitur bonam conscientiam repellit, quisquis avaritiae studet.
Et inseruerunt se doloribus multis. Graece confixerunt se, quemadmodum et vertit Theophylacti interpres. Atque eam significationem urgent expositores Graeci. Sensus est: Et conjecerunt se in multas et graves angustias, multorum dolorum causas, et quibus velut spinis transfixi cruciantur. Significat, omnes quidem, qui divites fieri volunt, incidere in tentationes et laqueos peccatorum, et noxia desideria, quae causa sint aeternae perditionis; quosdam autem etiam implicari gravissimis malis hujus saeculi, quae solent ex infraenata rerum alienarum cupiditate consequi.
6:11
11. Tu autem, o homo Dei, haec fuge. In veteri Scriptura homines Dei aut viri Dei vocabantur Prophetae, velut Deo familiares: ut Moses, Samuel, David, Elias, Elisaeus atque alii. Non dissimili ratione Timotheum episcopum Paulus hominem Dei vocat, quia nimirum in his, quae Dei sunt, populo praeerat, hoc habens proprium munus, ut homines ad Deum adduceret, quod est omnibus episcopis commune. Unde in secunda ad Timoth. 3. nomen illud generatim episcopo tribuit, dicens: ut perfectus sit homo Dei. ad omne bonum opus instructus. Igitur et hic in Timotheo omnes episcopos et pastores admonet. Tu, inquit, qui es homo Dei et proinde in ea, quae Dei sunt, totus intendere debes, ista, quae dixi, fuge, scilicet avaritiam et peccata, quae ex illa radice procedunt. Verbum fuge emphasim habet, quasi dicat: sis ab hujusmodi longissime remotus. Adhortatio omnibus animarum pastoribus summopere necessaria. Xihil enim aeque depravat eorum intentionem, et ex pastoribus mercenarios facit, atque studium et affectus avaritiae. Nihil etiam est, quod magis impediat fructum salutis animarum, quam si videant subditi pastorem suum avaritiae studere et sua quaerere, non quae Jesu Christi.
Sectare vero justitiam,pietatem, fidem, charitatem,patientiam,mansuetudinem. Hortatur ad virtutes oppositas. Illa fuge, ista sectare, quod Graece e3t: 6\'ouxs, persequere, vocabulum fugae contrarium, ut significet, pari animi contentione pastoribus et vitia fugienda, et sectandas esse virtutes. Eodem verbo usus est 1 Cor. 14. Sectamini charitatem. Primo loco justitiam nominat, unicuique, quod suuui est, tribuentem, quae avaritiae opponitur res alienas appetenti. Deinde pietatem, qua Deus ex animo et pura intentione, non autem affectu mercenario colitur, quam supra dixit: esse magnum quaestum et ad omnia utilem. Fidem, coelestia bona quaerentem, a qua aberraverunt quidam per avaritiam. Charitatem, non quaerentem quae sua sunt, sed quae aliorum, ad quam liberalitas pertinet, et omne genus beneficentiae erga proximos. Patientiam, qua non solum superfluis, verum etiam necessariis aequo animo caremus. Mansuetudinem, pro qua Ambrosianus legit: tranquillitatem animi, dum scilicet non commovemur adversus eos, qui nos injuriis afficiunt, ea quae nostra sunt auferentes, juxta illud: Qui aufert, quae tua sunt, ne repetas, Luc. 6.
6:12
12. Certa bonum certamen fidei. Metaphorica est admonitio, non a militia sumpta, quod plerique putant, cujusmodi erat illa cap. 1. ut milites in illis bonam militiam, sed a certamine, quod cursu fiebat in stadio, de quo 1 Cor. 9. Nescitis, quod ii, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, ut comprehendatis. Omnis autem, qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet etc. Cui quidem exhortationi similis est ista, nisi quod illa generalis est ad omnes fideles, haec autem speciatim dirigitur ad episcopum. Alioquin et hic in Graeco est nomen agonis, quasi dicat: Agoniza bonum agonem fidei, et mentio fit bravii comprehendendi in eo, quod sequitur: Apprehende vitam aeternam. Utitur autem eadem metaphora etiam in 2. Epist. cap. 2. dicens: Nam et qui certat in agone, non corotiatur, nisi legitime certaverit. Similis est locus ad Phil. 3., ubi de seipso loquitur tanquam in hujusmodi stadio currente ad bravium supernae vocationis. Hortatur ergo Timotheum Apostolus, ut memoratis virtutibus instructus, cursum ministerii sui bene ac feliciter peragat. Qui cursus merito certamen vocatur propter difficultates, quas, qui er.rrit, patitur ab adversariis, tam internis, quam externis, cursum ejus impedire ac bravium intervertere conantibus. Vocatur autem certamen fidei, vel quia non nisi per fidem vincit, qui in hoc certamine versatur, Joanne testante 1. Epist. 5. Haec est victoria, quae vincitmundum fides nostra; vel quia certamen hoc pro fide Christi propaganda ac defendenda susceptum erat. Loquitur enim, ut dixi, de cursu ministerii evangelici.
Apprehende vitam aeternam. Id est ita certa in hoc cursu, ut apprehendas et consequaris vitam aeternam velut bravium et palmam victoriae. Docethiclocus contra sectarios, vitam aeternam bene viriliterque certantibus propositam esse tanquam praemium. Id diserte annotatnm est a Theophylacto. Ecce, inquit, et merces, et praemium vita aeterna.
In qua vocatus es. Graece in quam vel ad quam et vocatus es. Eadem Ambrosiani lectio est. In quam, legitur etiam apud S. Thomam et in nostris quibusdam codicibus. Sensus est: Ad quam vocatus et invitatus ab agonotheta Christo, qui vitam aeternam in hoc stadio certantibus praemium proposuit. Hinc alibi vocatur bravium supernae vocationis. Intelligitur autem vel interna vocatio, quae fit per fidem, semperque est efficax; ejus enim frequenter Apostolus meminit: vel externa, quae fit per ministros Evangelii, quamque multi non sequuntur, qualis illa inEvangelio: Venite adnuptias. Hucusque metaphora certaminis.
Et confessus bonam confessionem coram multis testibus. Erasmus, Hentenius et alii nonnulli vertere maluerunt: Et professus bonam professionem. Multipliciter autem haec pars exponitur. Uno modo sic: Habes praeclarae confessionis tuae multos testes, cum Ephesi, tum in aliis regionibus. qui te fideliter in Evangelii professione versantem spectarunt. Alius sensus est: Timotheum aliquando in persecutione, cum peiiclitaretur, coram multis confessum ftiisse fidem Christi. A qua confessione, confessores olim vocabantur. Hunc sensum priore loco tradunt Chrysostomus et Theophylactus. Et favet, quod sequitur de testimonio et confessione Christi, quam fecit sub Pontio Pilato. Tertius sensus est: sermonem esse de confessione fidei, quam Timotheus fecerat in baptismo, qua nimirum professus erat symbolum fidei, cum renunciatione Satanae atque pomparum ejus. Solet enim ea fidei professio solemni ritu fieri multis praesentibus, quemadmodum constat ex Dionysio lib. eccl. hier. cap. 2. part. 2. et cap. 7. part. 3. et ex Augustino lib. 8. confess. cap. 2. Haec Graecorum expositio est et quorundam etiam Latinorum, ut Ambrosiani, Pelagii, Primasii et Haimonis, quibus Sasboldus et Hesselius adstipulantur. Postremus sensus est de ea confessione, quam fecerat Timotheus, quando fuit ordinatus a Paulo episcopus cum impositione manuum presbyterii. Haec erat non fidei confessio, sed professio ac sponsio ministerii evangelici recte ac fideliter obeundi; fiebatque coram multis testibus, non solum episcopis, qui manus imponebant, verum et frequenti coetu fidelium. Ita exponunt Lomdardus, Aquinas et Cajetanus, sane quam probabiliter et ad locum praesentem accommodate, tanquam dicat Apostolus: Ita certa in cursu ministerii tui, ut apprehendas palmam vitae aeternae, ad quam vocatus es, et cujus gratia, multis praesentibus, hanc optimam fecisti professionem, te fideliter ac strenue exsecuturum opus Episcopi et Evangelistae. Cujus professionis te semper memorem esse volo.
6:13
13. Praecipio tibi coram Deo. Non contentus Apostolus superiori adhortatione adjungit, qualem et capite praecedenti post praecepta de judiciis exercendis, qualem etiam videbimus in secunda Epistola. Arguunt haec ingentem Pauli solicitudinem pro Ecclesia, qui putaverit tantis obtestationibns agendum cum Timotheo, quem noverat fidelissimum Ecclesiae ministrum et omnium minime sua quaerentem, ut ipse de eo testatur Phil. 2. Praecipio tibi, inquit, in conspectu et praesentia Dei, qui testis esse poterit me haec praecepisse; et vindex, si ea non serves. Quid praecipiat, postea subjungit, ubi dicit: Ut serves mandatum sine macula etc.
Qui vivificat omnia. Non dicit, qui videt omnia, sed qui vivificat; quia pltis est viviticare, quam videre. Vivificat autem omnia, quaecunque vivunt, quia omnis vita a Deo est. Sic idem Apostolus Act. 17. dicit: Deum dare omnibus vitam, et inspirationem et omnia. Est autem hoc Dei epitheton praesenti loco valde congruens, quo Timotheum ad certamen et pericula perferenda reddit alacriorem certa spe resurrectionis, quasi dicat: Ne metuas mortem, nam servus es Dei, qui potest etiam mortuos ad vitam revocare.
Et Christo Jesu. Christi praesentiam allegat ut hominis, quia quamvis secundum naturam humanam non sit ubique, secundum eam tamen omnia quaecunque usquam aguntur, cognoscit et videt. Quanquam non ideo tantum Christi meminit Apostolus, quod is omnium actionum nostrarum inspector sit ac judex futurus; verum etiam ut eum Timotheo proponat tanquam exemplar confessionis, quod imitetur. Sequitur enim:
Qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato Oonam confessionem. Graece: qui testatus est, vel qui testatam fecit. Hoc vertit Erasmue, illud apud Ambrosianum legitur. Sunt autem phrases similes: testari bonam confessionem et, quod praecessit, confiteri bonam confessionem. Ipsa enim confessio testimomum quoddam est. Porro nonnulli verterunt: coram Pontio Pilato, non quod Graecus textus id postulet, sed quod putarent, hic significari confessionem veritatis a Christo factam coram Praeside Pilato. Nam et Chrysostomus, ejusque sequaces, hujusmodi confessionem intelligunt, qua nempe Christus stans coram Praeside confessus est, se regem esse Judaeorum et ad hoc natum, ut testimonium perhiberet veritati. Quamvis autem Graeca praepositio ln\ genitivo juccta hunc sensum admittat; usitatius tamen et elegantius id significat, quod nos legimus, quodque etiam est apud Ambrosianum. Nec aliud sane dicere voluit Apostolus, quam quod totidem verbis in Graeco fidei symbolo legitur: iici IIovtioo IIiAaTOU, quod nemo dixerit aliter reddendum Latine, quam sicut universa Ecclesia Latina recitat: Sub Pontio Pilato. Tale est illud Act. 11. factam fuisse famem sub Claudio Caesare. Nec arbitrandum est, Graecos tractatores aliter interpretatos fuisse praepositionem erci, licet confessionem intelligant eam, quae coram Pilato facta est. Sed si ejusmodi tantum significaretur confessio, quae nimirum verbis fit coram aliquo judice; potius dicendum fuisset: coram Caipha, quam coram Pilato; nam coram Caipha apertissimis verbis confessus ezt se esse Chiistum filium Dei, coram Pilato non aliud, quam se esse regem Judaeorum. Ut ergo verus habeatur sensus verborum Apostoli, memoria repetendum est, quod annotavi ad illud cap. 2. testimonium temporibus suis, usu primitivae Ecclesiae nomen testimonii seu martyrii pertinere ad eam testificationem, quae fit opere, non qualicunque, sed consummato et perducto usque ad mortem. Hoc enim excellentissimum testimonii genus est, atque eo jure martyrii nomen sibi proprie vendicabat, etiam apud Latinos. Nam confessionis vocabulum servabatur testimoniis seu verbo, seu facto perhibitis, citra mortis perpessionem. Unde et intelligitur, quare de Timotheo quidem dixerit: confessus bonam confessionem, de Christo autem: testatus bonam confessionem. Sensus igitur Apostoli est: Qui cum saepe veritatem, cujus causa missus erat a Patre, palam confessus apud homines fuisset, tandem Praeside ac judice Pontio Pilato, ejusdem veritatis confessionem testatus est, sive testatam fecit, id est martyrio complevit et consignavit, quando pro ea veritate crucem et mortem sustinuit. Sensum hunc docte prosequitur Hesselius.
6:14
14. Ut serves mandatum sine macula irreprehensibile. Sine macula, Graece immaculatum. Sed sciendum, haec adjectiva immaculatum, irreprehensibile in Graeco posse tam ad mandatum, quam ad personam Timothei referri. Ad mandatum refert Ambrosianus textus, dum legit: ut serves mandatum immaculatum, irreprehensibile. Graeci interpretes ad Timotheum referre videntur, dum sic exponunt: Neque vitae, neque dogmatum gratia aliquid maculae contrahas, unde merito reprehendaris. Ita vertendum esset, sicut neoterici quidam verterunt: Ut serves praeceptum, immaculatus, irreprehensibilis. Sunt qui prius adjectivum praecepto adjungant, posterius Timotheo remittant, hoc modo: Ut serves praeceptum immaculatum, irreprehensibilis. Sic enim Hentenius transtulit. Contra vero noster interpres posterius adjectivum praecepto dedit; prius autem ita vertit, ut in Timotheum cadere videatur; quas: dicat Apostolus: ut serves praeceptum irreprehensibile, dum teipsum sine macula conservas: juxta id, quod dixerat capite superiori: Teipsum castum custodi. Praeceptum autem irreprehensibile servatur eo sensu, quo ad Tit. 2. dicitur: verbum sanum, irreprehensibile, dum videlicet in ministris legis aut doctrinae nihil habet adversarius, quod reprehendat, et propter quod ipsa lex et doctrina male audiat. Verumtamen inter has quatuor constructicnes duae mediae plus habere videntur probabilitatis. Nam irreprehensibile solet usitatius ad personam referri; ut et in hac eadem Epistola personae tribuitur cap. 3. Oportet episcopum irreprehensibilem esse. Est enim idem in Graeco vocabulum, quod hoc loco. Jam quaeritur, quod mandatum dicat Apostolus. Quidam exponunt de mandato, quo dixit: Certa bonum certamen fidei. Nonnulli de mandato dilectionis: alii significari putant comprehensionem omnium, quae hactenus Timotheo praecepit, quorum summa est, ut se fidelem Christo et Ecclesiae ministrum praebeat. Ad hoc enim velut unum praeceptum omnia rediguntur.
Usque in adventum Domini nostri Jesu Christi. Graece, uixpt, TTJC eTticpaveiag, id est usque ad apparitionem seu manifestationem Domini nostri Jesu Christi. Id est usque ad secundum ejus adventum, quo veniet manifestus cum potestate magna et majestate judicaturus mundum, et redditurus unicuique secundum opera sua. Non dicit, ut serves praeceptum usque ad mortem tuam; sicut cuidam dicitur in Apcc. 2. Esto fidelis usque ad mortem, sed usque in adventum Domini, scilicet ut eum magis excitet, inquit Theophylactus, mentione facta illius gloriae tremendae. Nam frequens est Apostolus, imo tota Scriptura novi testamenti in inculcando secundo Christi adventu: tum quia ad gloriam, quae tunc revelabitur, spectat ac protenditur omnis spes fidelium, quae eos mirifice consolatur in omni tentatione, pressura et persecutione, quam in hoc saeculo patiuntur; tum quia judicii illius futuri cogitatio segnioribus terrorem ingerit, simul et stimulos injicit ad parandam viam judici venturo. Sic idem Apostolus Phil. 1. Ut sitis sinceri et sine offensa in diem Christi. Porro ne quis suspicetur, Apostolum hujusmodi locutione significare velle, quod viventibus adhuc iis, ad quos scribit, venturus sit Christus ad judicium; aperte et ex professo removet hanc opinionem ipsemet in 2. Epist. ad Thess. 2. Ubi eos solicite monet, ne qua ratione commoveantur, quasi instet dies Domini; docetque quanta sint, quae diem illum debeant praecedere. Dum ergo Timotheo praecipit, ut servet mandatum usque in adventum Christi -, intelligendus estpraecipere, ut servet usque ad exitum vitae. Nam ut ait August. epist 80. ad Hesychium: Tunc unicuique veniet dies adventus Domini, cum venerit ei dies, ut talis hinc exeat, qualis judicandus est illo die. Ptitat autem Hes^elius, Apostolum sub obtestatione praecipientem Timotheo, ut servet mandatum sine macula usque in adventum Christi Domini, in memoriam ei revocare sponsionem in baptismo factam, quando, ut est in ceremoniis baptismi, dictum est ei: Accipe vestem candidam, sanctam et immaculatam, quam perferas sine macula ante tribunal Domini nostri Jesu Christi-, ut habeas vitam aeternam et vivas in saecula saeculorum: et respondit, Amen. Cujus ceremoniae etiam meminit Hieronymus in epist. ad Damasum.
6:15
15. Quem suis temporibus ostendet. Quem non Christum refert, sed adventum sive apparitionem, ut ex Graeco liquet: tametsi id ad sensum non multum interest. Quod enim ad rem attinet, non aliud est, apparitionem Christi ostendere, quam Christum apparentem seu manifestum exhibere. Beatus et solus potens. Potens: in Graeco substantivum est, Suvccottjc. Vocantur autem dynastae quasi potentatus, eo quod plurimum possint: cujusmodi maxime sunt reges et principes. Erasmus principem vertit. Quanquam Graecum vocabulum dynasta retineri potuit ab interprete. Est enim etiam Latinis scriptoribus in usu, nominatim Ciceroni ad Atticum et in Philippicis.
Rexregum et Dominus dominantiwn. Regum, Graece, regnantium. Quoniam de Christo ut homine loquebatur, secundum hanc enim naturam venturus est ad judicium, idcirco ostensionem adventus ejus Deo tribuit auctori, videlicet ea ratione, qua 1 Cor. 15. scribit, Deum patrem omnia subjecturum Christo filio. Unde etiam apparet, hoc loco Deum Patrem significari: quamvis alioqui quae hic dicuntur, in totam Trinitatem competant. Dicit autem, temporibus suis, seu propriis, ut est in Graeco; id est ad eam rem a Deo praeordinatis, ipsique notis: ut reprimat humanam curiositatem, quam et Christus in suis Apostolis hujusmodi verbis repressit: Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate. Act. 1. Quare hac parte tollitur suspicio, ne propter illud, usque in adventum Domini, quis putet adhuc vivente Timotheo venturum Dominum. Vult enim illud tempus esse nobis omnino incertum, ac minime scrutandum. Beatum Deum vocat proprio epitheto, sicut et supra cap. 1., ne dubitemus, ab eo, qui per essentiam beatua est, ac solus omne bonum p^ssidet, communicandam nobis beatitudinem promissam. Quomodo autem dicatur, solus potens, seu Dynasta, ne quis hic everti putet potestates humanas, exponitur verbis sequentibus, rex regum, dominus dominantium. Itaque sensus est: Deum solum esse perfecte ac prorsus absolute Principem, Regem et Dominum, ut qui potentiam, regnum, dominatum a nullo alio acceptum habeat, sed a quo caeteri, quicunque regnant et dominantur, qui proinde ci, tanquam regi et Domino, omnes subjecti sunt. His epithetis amplificat Apostolus Dei potentiam ac majestatem; ut eam ante oculos habentes, principum ac dynastarum hujus mundi violentiam atque tyrannidem non metuamus. Si quaeritur: An etiam Christus, ut homo, dici possit Sex regum et Dominus dominantium; afnimativa responsio est. Sic enim diserte vocatur Apoc. 17. et 19., tametsi non eodem sensu, quo id Deo tribuitur hoc loco. Xam Christi regnum atque dominium, quod habet super omnes alios reges ac dominos, a Patre ei datum est ac Patri subjectum, eidemque cum agnitione subjectioni; tradendum; juxta illud 1 Cor. 15. Cum tradiderit regnum Deo et Patri.
6:16
16. Qui solus habet immortalitatem. Alias subjicit divinae majestatis proprietates; ac primum immortalitatem, quo non solum distinguitur a regibus terrenis, qui mortales sunt, sed ab omni re creata. Nam perfecta immortalitas est omnimoda immutabilitas. Omnis enim in deterius mutatio mors quaedam est; et omne, quod ita mutatur, quodammodo moritur; dum per mutationem desinit esse id boni, quod erat. Atqui solus Deus omnino immutabilis est juxta illud Mal. 3. Ego Dominus et non mvtor, et Jac. 1. Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio. De hujusmodi immortalitate locum buuc intellexerunt August. lib. 1. de Trinit. cap. 1. et lib. 3. contra Maxim. cap. 12. et Bernardus serm. 81. super Cantica. Potest et sic intelligi: Qui:olus ex se et per naturam immortalis est; ut qui sit essentialiter vita. Nam intellectuales creaturae, ut angeli et animae rationales, participative tantum, et, ut Patres loquuntur, per gratiam, immortales sunt. Unde qua ratione solus Deus bonus est, eadem solus est immortalis, scilicet per essentiam. Utrique intellectui coaptari potest etiam illud hujus Epistolae cap. 1. Regi saeculorum immortali, Graece, incorruptibili. Siquidem omnis, qualem diximus, mutatio, corruptio quaedam est; et solus Deus per naturam est incorruptibilis.
Et lucem inhabitat inaccessibilem. Non de luce creata loquitur, sicut quidam hunc locum intellexerunt, imaginantes inaccessibilem hanc lucem, quam Deus inhabitat, constare ex quinta quadam usta sive essentia, quemadmodum refert Ambrosius lib. 2. de Abraham cap. 8. Sed loquitur de luce increata, quae est ipse Deus, attestante Joan. 1. ep. 1. Deus lux est; et tenebrae in eo non sunt ullae. Sic ergo dicitur inhabitare lucem, sicut est et habitat et permanet in seipso, secundum illud Ambrosii: Immotus in te permanens. Maxime enim quisque ibi dicitur habitare, ubi semper est, et unde nunquam recedit. Est autem Deus lux spiritualis; cujus visione et ipse naturaliter beatus est, et alios accidentaliter beatos facit. Eam lucem Apostolus inaccessibilem vocat, quia ad eam videndam nulli hominum patet accessus. Quod quo sensu sit accipiendum, cum scriptum sit: Accedite ad eum, et illuminamini Psalm. 33., pendet ex intellectu ejus, quud sequitur:
Quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Dixerat cap. 1. Deum immortalem et invisibilem; quod utrumque hic repetit pluribus verbis. Ac de immortalitate jam dictum est. Nunc explicandum quomodo Deum vocet invisibilem, et ita quidem, ut eum nec viuerit nec videre possit quisquam hominum; cum Dei visionem, eamque perfectam, omnes Christiani certa spe exspectare jubeamur. Quidam exponunt hunc locum de visione, quae fit oculis corporeis. Sed falli videntur: sic enim nihil singulare de Deo diceret Apostolus; quia nec angeli, nec animae, corporeis oculis videri possunt. Imo nec aer nec aether, quamvis corpora sint, oculis percipiuntur; ut taceam de tam multis accidentibus a sensu remotis. Alii de visione comprehensiva putant Apostolum loqui, qua nimirum infinita Dei substantia a cognoscente perfecte comprehenditur; id est quantum visibilis est, videtur. Huic intellectui videtur obsistere, quod Apostolus peculiariter loquitur de hominibus, velut angelos nolens comprehendere: quandoquidem nec ulla alia Scriptura negat, angelos Deum videre, sed magis aflirmat, ut Matth. 1 8. Angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris. Constat autem, nec ab angelis Deum videri comprehensive, sed a seipso solo. Restat igitur, ut Apostolum interpretemur de visione intellectuali, qua secundum essentiam videtur etsi non comprehendatur. Ut sensus sit: Quem nullus hominum in hac mortali vita vidit, aut videbit unquam, imo nec videre potest; obstante videlicet ordinatione divina, qua immobiliter decrevit, ut ea visio nemini contingat, dum adhuc peregrinatur in via; sed pro mercede ac praemio servetur iis, qui cursum hujus vitae feliciter compleverunt; juxta promissionem hanc Salvatoris: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt Matth. 5. Haec Graecorum est expositio, nec non Evaristi Pontificis in prima Epistola decretali, atque adeo ipsius Augustini lib. 3. contra Maximinum cap. 9. et 12., super Psalm. 118. conc. 6. Eum autem esse germanum hujus loci sensum, ostendi potest ex simili sententia, quae est apud Joannem cap. 1. Evangelii, et 1 Epist. 4. Deum nemv vidit unquam. Sentit enim, Deum a nullo puro homine in hac mortali vita aut visum esse aut videri posse; ideoque filium Dei, qui ab aeterno cum patre fuit et patrem vidit, ad nos missum esse, ut coelestia secreta nobis reseraret. Id enim est, quod in Evangelio subjungit: Unigenitus filiuSj qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Nec ab hac sententia diversum est, quod Christus dicit Joan. 6. Non quia Patrem vidit quisquam; nisi is, qui est a Deo, hic vidit Patrem. Significat enim iisverbis, se solum a Patre missum doctorem, ut qui solus patrem viderit, et secreta ejus noverit. Jam ex hac apostolica doctrina sequitur, visionem Dei beatificam nulli mortalium unquam fuisse concessam, ne Mosi quidem aut Paulo; cum nulla prorsus sit necessitas a generali Dei decreto, quod illae Scripturae significant, eos eximendi, quin potius gravissimae rationes prohibeant, sicuti plenius ostendimus ad dist. 8. lib. 2. Sent. Sciendum est autem, etsi de Deo Patre haec ab Apostolo dicta sint, ut initio monuimus, nam et Joannes in testimoniis allegatis de Patre loquitur: omnia tamen etiam in Filium et Spiritum sanctum revera competere; quemadmodum vigilanter annotant interpretes Graeci, ne quis aliquam hic suspicetur personarum in Deo inaequalitatem. Itaque particula solus, bis posita, neque filium excludit neque Spiritum sanctum; sed res omnes et solas a Deo diversas: uti docet Augustinus lib. 3. contra Maximinum cap. 12. et lib. 1. de Trin. cap. 6. Quare nec illud recipiendum, quod ex hac Scriptura probare nititur Ambrosianus commentator, Deum Patrem in veteri testamento per subjectam aliquam creaturam nunquam apparuisse, sed solum Filium. Quanquam et aliorum quorundara veterum ea sit opinio. Sed eam ex scripturis docte refellit Augustinus lib. 2. de Trinitate cap. 18. et verus Ambrosius in Lucam.
Cui honor et imperium sempiternum. Amen. Pro imperio, potestatem legit Ambrosianus, utrumque enim significat Graecum xpaxoc, sed magis proprie potestatem imperandi quam actum. Quamvis et apud Latinos imperii nomine saepe non actus imperandi, sed potestas significetur. Potest autem haec pars aut optative intelligi, cui sit honor etc. aut enuntiative, cui est honor. Plerique enunciative exponunt, hoc sensu: Cui ab omnibus debetur honor summus, tanquam omnium bonorum auctori; quique imperium habet sempiternum, idemque prorsus absolutum et universale, cum reges hujus saeculi tantum ad tempus imperent, nec nisi limitata ct valde imperfecta gaudeant potestate. Quod vero sequitur, Amen, est confirmantis, quasi dicat: Vere ita est. Aliis magis placet sensus optativus sive imprecativus, iste: Cui ab omnibus impendatur honor; et cujus imperium sit per omnium confessionem sempiternum. Amen, id est fiat. Juxta quem sensum respondebit ista precatio partibus illis orationis Dominicae: Sanctificetur nomen tuum, et: Adveniat regnum tuum. Sunt autem in scripturis multae sententiae huic similes, ut Rom. 16. Cui honor et gloria in saecula saeculorum, Amen. Eph. 3. Ipsi gloria in ecclesia et in Christo Jesu, in omnes generationes saeculi saeculorum, Amen. Item Phil. 4., 2 Pet. 3., Apoc. 5. et 7. et in epist. Judae et hujus epist. cap. 1. Quae omnes sententiae, seu potius sententiarum clausulae, magis videntur optandi ac bene precandi formam habere, quam aliquid affirmandi; quamvis idipsum, quod optatur, absque dubitatione futurum sit.
6:17
17. Divitibus hujus saeculi praecipe non sublime sapere. Ne propter ea, quae superius dixit adversus avaritiam et divitiarum cupiditatem, putaret quispiam, divitias in universum damnari: nunc divitibus praecepta dat, quibus bonum et sanctum usum divitiarum commonstret. Ex qua doctrina consequens imprimis est, divitias licite possideri posse; falsumque esse illud dogma Pelagii, Christianum non posse salutem consequi nisi possessiones omnes abdicet ac relinquat. Contra quam haeresim ex hoc loco et aliunde disserit August. epist. 89. ad Hilarium. Neque vero pugnat Apostolus cum Domino dicente Matth. 19. Facilius esse ut camelus transeat per foramen acus, quam ut dives intret in regnum coelorum. Per hoc enim Christus docere vult, perdifficile esse ac pene impossibile, ut dives salvetur; eo quod difficillimum sit divitias habere et in divitiis non confidere. Verum si quis dives non in divitiis, sed in Deo confidat, et secundum Dei voluntatem divitias dispenset; tali diviti vitam aeternam promittere cum Apostolo non dubitamus: cura et Christus subdat, loco memorato: Apud homines id impossibile esse, sed non apud Deum. Vocat autem eos Apostolus divites hujus saeculi, sive secundum Graecam lectionem, divites in praesenti saeculo, ut insinuet, alias quasdam esse divitias ad futurum saeculum pertinentes, istis praesentibus longe praestantiores et ab omnibus expetendas; quarum possessores Christus in Deum divites appellat Luc. 11., quarum et hic commendatio paulo post sequitur, in eo quod dicit, divites fieri in bonis operibus.
Sublime sapere, pro quo Ambrosianus legit, superbe sapere } in Graeco una composita dictio est GtJ/yjXocppovsTv, id est elato esse animo, sicut alii bene verterunt; aut uno verbo superbire, quemadmodum Hieronymus legit in comment. epist. Gal. cap. 6. Legitur idem vocabulum Rom. 11., ubi nos habemus: Noli altum sapere, sed time. Competit in eos, qui sibi placent, et magni seipsos faciunt, aliosque prae se contemnunt: quales maxime sunt hujus saeculi divites. Nam, communi hominum vitio, opulentia superbiae et arrogantiae mater est. Pulcre B. Augustinus vermem divitiarum superbiam vocat: quod difficile sit, ut qui dives est, non sit superbus Homil. 13. inter 50. et seim. 5. de verbis Domini. Unde liquet, quam necessarium sit divitibus hoc humilitatis praeceptum, non sublime sapere.
Neque sperare in incerto divitiarum. Graece, in divitiarum incertitudine, id est in incertis divitiis. Vitium hoc, sperare in divitiis, causa est, cur opes superbiam gignant; dum qui multum habent, multum se posse confidunt et per hoc animis efferuntur, atque alios tanquam impotentiores despiciunt. Hujus spei seu fiduciae vanitatem Apostolus ostendit ex proprio divitiarum epitheto, quia sunt incertum aliquid. Multis enim casibus obnoxiae sunt: furtis, fraudibus, rapinis, incendiis, quibus auferuntur et pereunt etiam invitis possessoribus; quod de spiritualibus divitiis dici non potest. Stultum est autem in re tam caduca, incerta, instabili et quae saltem ipsa morte necessario relinquenda sit, spem suam collocare.
Sed in Deo vivo. Potius, inquit, spem suam ac fiduciam reponant in Deo, totique ab eo pendeant, etiam in mediis opibus; quas ille dat et aufert quibus et quando voluerit. Addit Apostolus epithetum vivo, Graece vivente; sive ad discrimen falsorum Deorum, qui aut non vivunt, aut misere vivunt; sive ad indicandam spei certitudinem, quae in Deo collocatur, cum is nulli sit mutationi subjectus, sed semper et immutabiliter vivat.
Qui praestat nobis omnia abunde ad fruendum. Abunde Graece 7iXoooi(oq, id est opulente. Est enim allusio ad divitias, quasi dicat: noninopibus, sed in Deo opum largitore sperate, qui nobis opulenter omnia subministrat. Non sentit Apostolus, Deum omnibus omnino hominibus abundanter omnia praebere, quae sunt eis necessaria; constat enim, multos esse qui indigeant: sed de communi beneficentia Dei erga genus humanum loquitur, quae in eo consistit, quod Deus affatim praebet ea, quibus homines ad vitam hanc temporalem opus habent; faciens solem suum oriri, pluviasque descendere super bonos ac malos et terram omni genere frugum et fructuum foecundans. Denique ex aere, terra et aquis animantia ad victum copiose subministrans, ut nihil cuiquam desit, nisi quantum aliorum avaritia alios defraudat, dum ea, quae abunde suppetunt, non communicent Haec Graecorum est explicatio, quam ratam facit alia sententia ejusdem Apostoli, qua Act. 14. Dei beneficentiam erga homines praedicans, dicit eum de coelo dare pluvias et tempora fructifera et implere cibo et laetitia corda eorum. Ex quo etiam loco datur intelligi quid sibi velit, quod hic adjecit, ad fruendum, id est ad percipiendum cum laetitia. Nam frui tam in scripturis sacris, quam apud auctores profanos, non est aliud, quam cum laetitia et delectatione rem aliquam percipere. Vult autem Deus homines donis suis laetificare, sed ita ut non in illis, sed in ipso finem et felicitatem suam constituant. Quod est frui, theologico loquendi modo. Qua de re egimus ex professo in 1. Sent. dist. 1.
6:18
18. Bene agere. Graecum verbum compositum est cx bono et opere, quasi dicat: bona operari. Itaque divites hortatur, ut divitias, quarum usus latissime patet, neque avare recondant, neque utantur ad festum, vanitatem, voluptates, ut plerique faciunt; sed ad bona opera, quibus adjuventur proximi. Dependet adhuc pars ista a verbo praecipe; sicut et infinitivi sequentes.
Divites fieri in bonis operibus. Graecum tcXootsTv ambiguum est ad ditescere et divitem esse: quamquam utrumque significatum hic probe quadrat. Auget autem Apostolus quod dixerat, bene agere: neque enim divitibus sufficere debet quomodocunque bona operari; sed sicut abundant opibus, ita abundare debent bonis operibus et ex falsis divitiis veras opes, quae in christianis virtutibus consistunt, sibi comparare. Quod potissimum fit, dum erogantur divitiae in proximorum necessitates, praecipiente Domino Luc. 16. Facite vobis amicos de mammona iniquitatis. Ostendit hic locus, adeo falsum esse, quod haeretici docent, omnia justorum opera esse peccata; ut etiam divites ea, quae bona sunt, operari possint, imo et bonis operibus abundare. Exempla sunt, in Abraham, Isaac et Jacob, aliisque justis veteris testamenti et in Tabitha discipula, de qua Lucas testatur Act. 9., quod erat plena bonis operibus.
Facile tribuere. Id est, faciles ac promptos esse ad tribuendum. Id enim vox Graeca tricomposita euu.£T0c56*TOo<; significat. Hanc largiendi promptitudinem commendat idem Apostolus 2 Cor. 9. dum eos adhortatur, ut non ex tristitia aut necessitate, sed cum hilaritate tribuant: Hilarem enim, inquit, datorem diligit Deus. Huic Apostoli praecepto non satisfaciunt, qui tardi sunt ad tribuendum, ut bene S. Thomas annotavit, citans illud Proverb. 3. Ne dicas amico tuo: Vade et revertere et cras dabo txbi; cum statim possis dare, et illud Job 31. Si oculosviduae exspectare feci.
Communicare. Graece xotvu>vixo6c communicativos esse, quod Erasmus vertit, libenter communicantes. Hoc Graeci referunt ad vitae conversationem, ut sensus sit: Humanos et benevolos sese praebeant, minimeque fastuosos et quibuscum aliis non refugiant conversari. Similiter Augustinus serm. 5. de verbis Domini: Comunicent, inquit, id est, pares suos mortales agnoscant. Verum usu scripturae sacrae Graecum vocabulum magis pertinet ad eam communionem, qua quis ea, quae habet, aliis, qui non habent, impertiendo facit communia. Quae quidem significatio huic loco, ubi divites ad beneficentiam exstimulat Apostolus, optime congruit: ut hoc praeceptum simile sit isti Rom. 12. Necessitatibus sanctorum communicantes, et Heb. 13. Beneficentiae et communionis nolite oblivisci. Eadem hujus vocis acceptio est 2 Cor. 8. et 9. Gal. 6. et Phil. 4. Rectius igitur in hunc sensum interpretantur communicandi verbum expositores Latini, Hervaeus, Aquinas, Liranus, Cajetanus, Catharinus et alii. Communicare, ait Aquinas, id est habere divitias sicut eummunes. Unde idem Doctor 2. sec. q. 66. art. 2. probat ex hac scriptura, non debere quemquam res exteriores, quantum ad usum attinet, habere ut proprias, sed ut communes; ita scilicet ut facile eas communicet in necessitates aliorum. Idque etiam Cajetanus in suo commentario diligenter annotavit.
6:19
19. Thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum. Sicut fides bonorum operum ac totius justitiae nostrae fundamentum est; ita bona opera sunt fundamentum salutis, quam in futuro exspectamus. Praecipit igitur Apostolus divitibus, ut studeant abundare bonis operibus: ita futurum, ut pro thesauro pecuniarum spiritualem thesaurum sibi colligant ac recondant; videlicet cumulum meritorum, quae (sicut Aquinas annotat) sunt fundamentum futuri aedificii, quod nobis praeparatur in coelo. Quoniam, inquit, tota praeparatio futurae gloriae est per merita, quae acquirimus per gratiam. In eundem hunc sensum coveniunt commentarii veterum, maxime Graecorum. Pelagius quidem fundamentum hoc intrepretatur: Vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo; sed id facit juxta suam haeresim, cujus supra memini, qua nimirum docebat, neminem salvari posse, qui non omnia sua relinqueret.
Ut apprehendant veram vitam. Explicatio est illius particulae, in futurum. Graeca non habent, veram, sed aeternam vitam; tametsi res eadem significatur. Non enim alia vera vita existimanda est, quam aeterna ac beata vita. Nam, ut ait Gregorius hom. 37. in Evang., temporalis haec vita aeternae vitae comparata mors est potius dicenda, quam vita. Porro apprehendere est assequi: ut hoc eodem cap. paulo superius. Apprehende vitam aeternam. Monstrat hic locus adversus sectarios, vitam aeternam apprehendi per bona opera et non per solam fidem: atque adeo posse fideles vitam aeternam bonis operibus promereri. Nam et Calvinus mercedis promissionem hic agnoscit, etsi meritum rejiciat, dicatque mercedem esse indebitam. Sane quam imperite, quasi non ad se mutuo referantur meritum et merces, ut alterum sine altero stare non possit. Consule si placet Hesselium in commentario, doctissime refellentem Calvini tergiversationes. Finem impositurus epistolae redit ad caput, ac Timotheum nomine suo compellans, iterum serio et graviter admonet, ut acceptam fidei doctrinam conservet, nec locum relinquat ulli peregrino dogmati. Nomine depositi metaphorico significatur doctrina successori credita, ac per manus tradita: quomodo depositum pecuniarium tradi et credi solet amico. Qua ex re duo discimus. Alterum, traditiones sive scriptas sive non scriptas,. quae sunt iu ecclesiae deposito, ad doctrinam Christianam pertinere. Neque enim solas scripturas Paulus apud Timotheum deposuerat, sed doctrinam sanam viva voce ei tradiderat. Nam scriptura etiam apud haereticos est, qui tamen hujus depositi sunt expertes. Alterum, episcopos (quos in Timotheo format Apostolus) constitutos esse doctrinae custodes ac velut depositarios; quibus proinde nec mutare qulcquara in ea liceat, nec minuere, nec addere. Nam et hoc praeter depositi rationem est, ut ei aliquid addatur. Unde Basilius episcopos esse dixit custodes depositi, non alicujus doctrinae inventores, ut habetur historiae trip. lib. 7. cap. 36. Hinc ergo sequitur, fidei semel a Christo traditae et ab Apostolis acceptae nifiil prorsus addi posse; neque id agi in Conciliis fidei causa convocatis, ut novi condantur articuli fidei, sed ut fidei doctrina ab initio tradita conservetur, explicetur, illustretur, et contra succrescentes haereses defendatur: quemadmodum praeclare docet Vincentius Lirinensis, hunc Apostoli locum tractans in libello, quem scripsit contra profanas haereseon novitates cap. 26. et aliquot seqq. Hujus depositi rursus meminit Apostolas in 2. epist. cap. 1., ubi cum dixisset: Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti; mox subjungit: Bonum depositum custodi per Spiritum sanctum. Exponit autem plenius cap. 2. cum ait: Et quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere. Ac rursus cap. 3. Tu vero permane in iis, quae didicisti et credita sunt tibi, sciens a quo didiceris. Ex quibus liquet, falli eos, qui depositum interpretantur talentum seu gratiam Spiritus sancti, quam per ordinationem Timotheus acceperat. Manifestum est enim, Apostolum de deposito doctrinae loqui, quae quasi per manus transmittenda sit ad successores. Quin et repugnant depositi ac spiritualis talenti rationes. Nam depositum reddendum quantum et quale acceperis: talentum vero Dominus praecipit augeri et multiplicari; damnatque servum, qui illud integrum, quale acceperat, sine lucro restituit, Matth. 25. Denique eam quam dixi significationem depositi, satis ostendunt ea quae sequuntur.
6:20
Devitans profanas vocum novitates. Graeci codices habent xsvocpojvtac, id est vocum inanitates, quomodo recentiores interpretantur. Atque ita legunt et exponunt Theophylactus et Oecumenius 5 tametsi uterque admonet, Chrysostomum ita sententiam hanc tractare, quasi legerit xaivocpumaq, id est vocum novitates. Quae res tamen apud Chrysostomum in hujus loci comment., ut nos eum habemus, non apparet. Quamquam non dubium, quin ad eum modum noster interpres in Graeco legerit. Recurrit autem vox eadem in 2 Tim. 2., ubi noster inaniloquia vertit; ut etiam hodie est in Graecis. Atqui interpres Ambrosianus utroque loco sibi constans dedit, vocum novitates. Sicque legunt etiam caeteri Latini. Sed et Chrysostomus in 2. epist. de novitate doctrinae sententiam exponit Unde satis intelligitur, utramque hujus Guil. Eslli Comm. Tom. II. loci lectionem Graecam, quae consistit in unius literae differentia, esse pervetustam; nec facile discerni posse, utra sit alteri praeferenda. Certe quod hodie in Graecis est codicibus, consonat cum vocabulo ejusdem significationis \iazaio\o^ia, vaniloquium, quod habetur hujus Epistolae cap. 1. Verum eo loco non additur profanam, ut nec opus erat. Nam omnia vaniloquia, qualiacunque sint, in vitio sunt, et ab omnibus vitanda. Quare ex eo, quod hoc loco et in secunda Epistola studiose ab Apostolo addita est determinatio, profanas; probabile fit, eum non xsvoqxoviaCj sed xaivocpooviac scripsisse; ut vocum novitates non quascunque, sed profanas dumtaxat vitandas praeciperet. Adde, quod haec vox magis directe opponitur deposito, magisque convenit cum significatione vocabuli exspoSidaoxa- AsTv, id est, aliud ac diversum aliquid docere; quo jam semel et iterum usus est in hac Epistola. Quod si legimus: vocum inanitates, sensus erit, notari quorundam futilem, inanem et clamosam loquacitatem, eamque profanam, id est impuram et pietati noxiam, ut Graeci exponunt; ac Timotheo praecipi, ut id genus devitet ac respuat. Porro nostra lectio varie accipi potest: aut de novitate vocabulorum secundum se; aut de novitate eorum, quoad res significatas; aut de novitate utriusque generis simul, quum scilicet novis placitis ac doctrinis, ad excitandam admirationem, nova adaptantur vocabula, aut novae locutiones. Id quod novorum dogmatum magistris est familiare. Nobis verisimile est, Graeca voce non aliud quam novitates vocabulorum significari, qualiumcunque sint rerum; ac propterea Apostolum addidisse, profanas, ut non quascunque vocum novitates sibi displicere ostenderet, ac Timotheo devitandas praeciperet; sed eas modo, quibus res profanae, id est a vera pietate remotae significarentur. Quales utique sunt in religione omnes novae doctrinae; quoniam uti supra dictum est, apostolico deposito nefas est novum quippiam adjici. Quare quicquid adjeceris, profanum est. Videntur autem ab Apostolo notari vocum novitates, quas id temporis parturiebat schola Simonis Magi de Deo, mundo, coelis, angelis; proferens nescio quae novorum nominum portenta, quod et Valentiniani et Gnostici postea similiter fecerunt. De quibus omnibus videre est Irenaeum et Epiphanium. Sunt et hodie quaedam profanae vocum novitates, ab haereticis excogitatae; velut fides specialis, et justitia imputativa, servum arbitrium • Christum injustificatum esse, et in Eucharistiae sacramento impanatum; et quicquid hujusmodi novum act nova atque perversa dogmata sigaificanda ab illis introductum est. Non sunt autem profanae vocum novitates, quando docendi et explicandi gratia rebus ab initio creditis nova vocabula accommodantur, qualia sunt Incarnatio, Trinitas, Ingenitus, Homousion seu Consubstantiale, Theotocos, Transsubstantiatio, Opus operatum etc. Nam etsi nova vocabula: res tamen neque novae sunt, neque profanae. Quocirca graviter Hilarius in libro contra Constantium prohibentem usurpari vocabulum consubstantiale: Novitates vocum, inquit, sed profanas devitari jubet Apostolus. Tu cur pias excludis? Et Athanasius in disputatione quadam, Arium alloquens: Nominisne offenderis novitate; an etiam rei ipsius veritatem, quae hoc est sortita vwabulum, refugis? Res enim antiqua novum nomen accepit; non vocabulo novo nova rei veritas accessit. Ac demum addit, tot nova antiquae veritatis extitisse nomina, quot fuerunt subministratae occasiones. Similia scribunt praesentem Apostoli locum tractantes Augustinus super Joan. tract. 97. et Vincentius Gallus loco dudum memorato.
Et oppositiones falsi nominis scientiae, vel, ut alii vertunt, faho nominatae scientiae. Nam in Graeco vox composita est ^oScwvun.oo. Igitur oppositivnes falsi nominis scientiae dicuntur objectiones, quas contra fidei doctrinam adferunt quidam specioso scientiae titulo, sed falso. Non enim vera scientia esse potest, quae veritati contraria est. Talis erat philosophia illa, quam reprehendit Col. 2. dicens: Videte ne guis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam. Monet ergo Timotheum Apostolus, ut devitet atque rejiciat oppositiones et argumenta, quae ex hujusmodi scientiis depromebantur; non quod vetet haereticorum argumentis esse resiondendum, et objectiones solvendas: nam quomodo vult episcopum esse doctorem cap. 3. hujus Epistolae; eumque talem, qui potens sit eos, qui contradicunt arguere Tit. 1., si non ei permittit disputationem cum adversariis? sed quoniam etiam hoc ad orthodoxum et peritum disputatorem pertinet, non omnia, quae ab adveisario proferuntur examinare ac discutere veDe, sed quaedam simpliciter rejicere: quod fieri solet negatione ejus, quod sumitur et non prcbatur. Cujusmodi multa erant veterum haereticorum figmenta nulla probabilitate subnixa. Graeci interpretes opinantur, hic ab Apostolo designari Gnosticos, qui sibi nomen hoc a scientia per superbiam arrogabant; cum alioqui non solum falsa et profana, sed etiam abominandas quasdam turpitudines in suis arcanis haberent. Unde Borboritae dicti sunt. Et quamvis credi possit, Gnosticorum nomen non sta tim cum haeresi emersisse, sed aliquanto post: tamen Apostolorum temporibus rem ipsam jam tum a Simone et Nicolao, quorum in Actis apostolicis Lucas meminit, originem accepisse, certum est. Hi namque doctrinam suam haereticam atque probrosam specioso scientiae titulo ornare et commendare studuerunt. Unde factum, ut eorum successores, ipso etiam sectae vocabulo scientiam profiteri volentes, sese Gnosticos, id est cognitores, appellarint. Quam rem Epiphanius cum alibi, tum in haeresi Carpocratitarura, sub initium, aperte declarat, qui idem haereticorum post Christi adventum exortorum hunc facit ordinem, ut primi fuerint Simoniani, tum ordine sequantur Menandriani, Saturniniani, Basilidiani, Gnostici, Carpocratiani, Oerinthiani, Nazaraei, Ebionitae, Valentiniani, et qui deinde recensentur. Ex quibus jam perspicuum lit, Irenaeum verhsime lib. 1. cap. 20. scripsisse, a Simonianis falsi nominis scientiam initia sumsisse: scientiam enim illi falso jactabant; etsi nondum Gnostici vel a seipsis vel ab aliis nominati. Non praetereundum, quod Haimo et Cajetanus suspicantui', ab Apostolo significari quaestiones Judaeorum, quas Christianis movebant ex ea falsi noiuinis scientia, quam Cabalisticam vocant. Quod quidem satis convenire videtur cum superioribus, ubi dictum est: Si quis aliter docet etc. superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum: Sed an doctrina Cabalistica tam sit antiqua, quaerendum. Quod vero sectarii falso nominatam scientiam Soph1'sticen interpretantur; non damnamus, dum tamen artem dialecticam nomine Scphisticae non infament; aut, quod Pelagias in comment. facit, veri nominis scientiam e3se negent.
6:21
21. Quam quidam promittentes circa fidem exciderunt. Promittentes, rectius profitentes. Cujusmodi scientiam, inquit, dum proiitentur, ac docti sapientesque videri student; ab integritate et sinceritate fidei, velut a scopo, aberrarunt. Est enim hoc loco idem verbum quod cap. 1. A quibus quidam aberrantes, conversi sunt in vaniloquium. Significat, inanium et falsarum scientiarum fructum hunc esse, ut qui iis imbuti sunt, facile deficiant a recta fide. Id quod Origeni et Juliano apostatae et aliis non paucis contigit, miserando exemplo.
Gratia tecum. Amen. Gratiam Dei, omnium bonorum fontem, more suo precatur in fine Epistolae. Graeci codices hic adscribunt, missam fuisse ex Laodicea, quae est metropolis Phrygiae Pacatianae. Sed auctorem hujus annotationis hallucinari, satis perspicuum esse puto ex iis, quae in argumento Epist. praefati sumus.
6:3
… La comunità dovrà, tuttavia, conoscere il contenuto di queste lettere dalla voce di coloro per mezzo dei quali Paolo esercita la sua superiore autorità di Apostolo (I Tim. 2, 1 sg.; 4, 12; 6, 3 sg. 21; Tit. 2, 1 sg.; 3, 15; II Tim. 4, 22).
6:9
… Un qualche fondamento per una classificazione logica possono aver fornito i seguenti testi : Eccli. 10, 15; I Tim. 6, 9-10; I Io. 2, 16. Difatti i primi scrittori, che tentano una classificazione, pongono la superbia come prima fonte universale, sulla base dell'Ecclesiastico (10, 15). Dietro la superbia …
6:10
… gravosi e ripugnanti alla natura corrotta. È chiaro allora che la fede non può essere unanime, e che, di conseguenza, si verifica il fatto dell'i., dovuto alle resistenze dell'orgoglio (Io. 6, 44), dell'attaccamento disordinato ai beni terreni (Eph. 4, 17; I Tim. 6, 10), del lusso, dell'avarizia (Lc. 16, 27–31) e delle altre passioni. …
6:12
… professare la loro f. in lui in faccia agli uomini (Mt. 10, 32), affidando il loro odio persecutore (Io. 15, 18-21). Anche s. Paolo ricollega la missione apostolica alla pubblica testimonianza resa alla verità da Gesù Cristo dinanzi al tribunale di Pilato (1 Tim. 6, 12-14), e, distinguendo espressamente l'assenso di f. interno dalla esterna professione, dichiara necessari e l'una e l'altra per salvarsi (Rom. 10, 8-10). L'aggregazione alla Chiesa mediante …
6:13
All'infuori della narrazione del processo di Gesù Cristo, in cui P. ha sì gran parte, egli è nominato sei volte nel Nuovo Testamento, tre volte con il nome completo, in Lc. 3, 1; Act. 4, 27; I Tim. 6, 13; altre tre volte con il solo soprannome di P.: Lc. 13, 1; Act. 3, 13; 13, 28. Di passaggio, s. Luca (13, 1) accenna ad un episodio di crudeltà in cui P. fece uccidere un gruppo di …
6:16
Dall'insegnamento biblico si può ricavare una descrizione della natura della R.: a) Dio è per natura «nascosto» agli uomini (Io. 1, 18; 1 Cor. 2, 10-11; 1 Tim. 6, 16); essi lo possono conoscere com'egli è veramente in se stesso soltanto se si manifesta, cioè si rivela a loro in modo soprannaturale (Mt. 11, 27; 1 Cor. 2, 11-14); b) la R. soprannaturale …
… 516; cf. X. Le Bachelet, Eunomius, in DThC, V, coll. 1507-11), tra i Padri e scrittori ecclesiastici dell'Oriente si determinò una corrente di polemisti antieunomiani, che insistendo sul testo paolino « (Deum) nullus hominum vidit, nec videre potest » (I Tim. 6, 16), ritennero che neppure nella vita futura è possibile la v. dell'essenza divina e pertanto asserirono che tutte le frasi bibliche e patristiche che alludono ad una « visio Dei » sono …
6:17
Nella linea del Vangelo è la predicazione apostolica (cf., ad es., I Tim. 6, 17-19; Jac. 2, 13; I Io. 3, 17) e tutta la predicazione dei Padri e dei pontefici. …
6:20
La Petíttá del Nuovo Testamento (ca. 400) traduce con b. q. la «voce» (di Dio) in Act. 12, 22 (běhót qólé), I Tim. 6,20; Hebr. 3,15 (bat qólé). …
DEPOSITO DELLA FEDE.- La parola deposito (grec. παραθήκη) ricorre nelle lettere di s. Paolo a Timoteo (I Tim. 6, 20; II Tim. 1, 14), negli scritti di parecchi Padri, specialmente in Tertulliano (De praescriptione, 25: PL 2, 37), in s. Vincenzo Lirinense (Commonitorium primum, 22: PL 50, 667 sgg.); …
Specialmente nelle epistole paoline vengono presentate con termine simile ed espressione equivalente sia la Buona Novella nella sua generalità (Rom. 6, 17; Gal. 1, 9-12; I Tim. 6, 20; II Tim. 1, 13 sg.), sia in specie i precetti di vita cristiana (Phil. 4, 9; I Thess. 4, 1; II Thess. 2, 15; 3, 6), o anche singole dottrine come l'Eucaristia e la Resurrezione …
… da critici indipendenti (Harnack, Knopf, Gore-Turner), mossi dal fatto che tutte le funzioni proprie del vescovo sono attribuite da s. Paolo al suo discepolo: il dovere di predicare (II Tim. 1, 8), di conservare il deposito della Rivelazione (1, 14 e I Tim. 6, 20), di reggere e governare la Chiesa (ibid., 5, 1-23), il potere d'imporre le mani (ibid., 5, 22).
… ricevute l'Eccole: « Non vi siano tra voi sciami (σχιώματα) » (I Cor. 1, 10-13). « O Timoteo, custodisci il deposito; evita le empie discussioni della falsa gnosi, τῆς ψευδωνύμου γνώσεως; alcuni, che vi hanno aderito, sono andati lontano dalla fede » (I Tim. 6, 20-21; 1, 3-4; 4, 7; II Tim. 1, 13-14; 4, 2-4). « Da chi fomenta le divisioni, separati dopo un primo e secondo avviso » (Tit. 3, 10-11). « Se qualcuno non vi porta la dottrina del Cristo, …
opposizioni di una pseudo scienza (I Tim. 6, 20; cf.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.