The prophet after a glorious vision, 5. lamenteth his former silence; 6. his lippes being purified by an Angel, with a hote coal, 8. he is willingly sent & so prophecieth that the peoples hart wil be hardned; their cities shal be destroyed, but good reliques shal be conserued.
1In the year that king Ozias died, I saw the Lord sitting upon a throne high and elevated: and his train filled the temple.Nell'anno, in cui si morì il re Ozia, io vidi il Signore sedente sopra un trono eccelso, ed elevato; e le estremità (della veste) di lui riempievano il tempio.IN the yeare that king Ozias died, I saw our Lord sitting vpon an high throne and eleuated: and those thinges that were vnder him filled the temple.In anno quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum; et ea quæ sub ipso erant replebant templum. 2Upon it stood the seraphims: the one had six wings, and the other had six wings: with two they covered his face, and with two they covered his feet, and with two they flew.Intorno al trono stavano i Serafini, ognuno di essi aveva sei ale: con due velavano la faccia di lui, e con due velavano i piedi di lui, e con due volavano.Seraphims stoode vpon the same: six winges to one, and six winges to the other: with two they couered his face, and with two they couered his feete, and with two they flewe.Seraphim stabant super illud: sex alæ uni, et sex alæ alteri; duabus velabant faciem ejus, et duabus velabant pedes ejus, et duabus volabant. 3And they cried one to another, and said: Holy, holy, holy, the Lord God of hosts, all the earth is full of his glory,E ad alta voce cantavano alternativamente, e dicevano: Santo, santo, santo il Signore Dio degli eserciti; della gloria di lui è piena tutta la terra.And they cried one to an other, and sayd: Holie, holie, holie, the Lord God of hostes, al the earth is ful of his glorie.Et clamabant alter ad alterum, et dicebant: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus, Deus exercituum; / plena est omnis terra gloria ejus. 4And the lintels of the doors were moved at the voice of him that cried, and the house was filled with smoke.E si smossero i cardini delle porte alla voce del cantante, e la casa si empiè di fumo.And the lintels of the dores were moued at the voice of him that cried, and the house was filled with smoke.Et commota sunt superliminaria cardinum a voce clamantis, et domus repleta est fumo. 5And I said: Woe is me, because I have held my peace; because I am a man of unclean lips, and I dwell in the midst of a people that hath unclean lips, and I have seen with my eyes the King the Lord of hosts.Ed io dissi: Guai a me, perchè ho taciuto, perchè uomo di labbra immonde son io, e vivo in mezzo ad un popolo di labbra immonde, ed il Re Signor degli eserciti ho veduto cogli occhi miei.And I said: Woe is me because I haue held my peace, because I am a man of polluted lippes, and I dwel in the middes of a people that hath polluted lippes, and the king the Lord of hostes I haue sene with mine eies.Et dixi: Væ mihi, quia tacui, / quia vir pollutus labiis ego sum, / et in medio populi polluta labia habentis ego habito, / et regem Dominum exercituum vidi oculis meis.
6And one of the seraphims flew to me, and in his hand was a live coal, which he had taken with the tongs off the altar.E volò a me uno de' Serafini, ed avea nella sua mano una pietruzza, la quale avea colle molle presa di su l'altare.And one of the Seraphims flewe to me, and in his hand an hote cole, which he had taken with tonges from the altar.Et volavit ad me unus de seraphim, et in manu ejus calculus, quem forcipe tulerat de altari, 7And he touched my mouth, and said: Behold this hath touched thy lips, and thy iniquities shall be taken away, and thy sin shall be cleansed.E toccò la mia bocca, e disse: Ecco che questo ha toccate le tue labbra, e sarà tolta la tua iniquità, e sarà lavato il tuo peccato.And he touched my mouth, and said: Behold this hath touched thy lippes, and thine iniquitie shal be taken away, & thy sinne shal be cleansed.et tetigit os meum, et dixit: Ecce tetigit hoc labia tua, / et auferetur iniquitas tua, et peccatum tuum mundabitur. 8And I heard the voice of the Lord, saying: Whom shall I send? and who shall go for us? And I said: Lo, here am I, send me.E udii la voce del Signor, che diceva: Chi manderò io? e chi anderà per noi? E io dissi: Eccomi, manda me.And I heard the voice of our Lord saying: Whom shal I send? and who shal goe for vs? And I sayd: Loe I am here, send me.Et audivi vocem Domini dicentis: Quem mittam ? / et quis ibit nobis ? Et dixi: Ecce ego, mitte me. 9And he said: Go, and thou shalt say to this people: Hearing, hear, and understand not: and see the vision, and know it not.Ed egli disse: Va, e dirai a questo popolo: Ascoltate, è non vogliate capire: e vedete, e non vogliate intenderla.And he sayd: Goe, and thou shalt say to this people: Heare ye that heare, and vnderstand not: and see vision, and knowe it not.Et dixit: Vade, et dices populo huic: / Audite audientes, et nolite intelligere; / et videte visionem, et nolite cognoscere. 10Blind the heart of this people, and make their ears heavy, and shut their eyes: lest they see with their eyes, and hear with their ears, and understand with their heart, and be converted and I heal them.Acceca il cuore di questo popolo e istupidisci le sue orecchie, e chiudi a lui gli occhi, affinchè non avvenga, che co' suoi occhi egli vegga, e oda co' suoi orecchi, e col cuore comprenda, e convertasi, ed io lo sani.Blinde the hart of this people, and make their eares heauie, and shut their eies: lest perhaps they may see with their eies, and heare with their eares, and vnderstand with their hart, and be conuerted and I heale them.Excæca cor populi hujus, / et aures ejus aggrava, / et oculos ejus claude: / ne forte videat oculis suis, / et auribus suis audiat, / et corde suo intelligat, / et convertatur, et sanem eum.
11And I said: How long, O Lord? And he said: Until the cities be wasted without inhabitant, and the houses without man, and the land shall be left desolate.E dissi: Fino a quando, o Signore? Ed egli disse: Fino a tanto, che desolate rimangano le città, senza di chi le abiti, e le case senza uomo, e la terra sarà lasciata deserta.And I said: How long Lord? And he said: Vntil the cities be made desolate without inhabiter, and the houses without man, and the land shal be lea•t desert.Et dixi: Usquequo, Domine ? Et dixit: Donec desolentur civitates absque habitatore, / et domus sine homine, / et terra relinquetur deserta. 12And the Lord shall remove men far away, and she shall be multiplied that was left in the midst of the earth.E il Signore manderà lontano gli uomini, e moltiplicheranno gli abbandonati sopra la terra.And our Lord shal make men goe farre of, and he shal be multiplied that was leaft in the middes of the earth.Et longe faciet Dominus homines, / et multiplicabitur quæ derelicta fuerat in medio terræ. 13And there shall be still a tithing therein, and she shall turn, and shall be made a show as a turpentine tree, and as an oak that spreadeth its branches: that which shall stand therein, shall be a holy seed.Ed ancora ella sarà decimata: e di nuovo sarà mostrata a dito come un terebinto, od una quercia, che spandeva i suoi rami: seme santo sarà quello, che di lei resterà in piedi.And yet there shal be tithing in it, and she shal be conuerted, and shal be to the shew as a terebinth, and as an oke, that spreadeth his boughes: that which shal stand in it, shal be an holie seede.Et adhuc in ea decimatio, / et convertetur, et erit in ostensionem / sicut terebinthus, et sicut quercus quæ expandit ramos suos; / semen sanctum erit id quod steterit in ea.
6:1
Year of the World 3246, Year before Christ 758.
Calmet
This and the former chapters relate to the commencement of Joathan's reign, whether before or after the death of Ozias. (Calmet)
Calmet
I saw. By a prophetic vision, as if I had been present at the dedication of the temple, 3 Kings 8:10. (Calmet)
Calmet
Lord. Not the Father, as some have asserted, but the Son, John 12:40. (St. Jerome, ad Dam.) (Calmet)
Worthington
Neither Moses nor any other saw the substance of God; but only a shadow. Yet Manasses hence took a pretext to have Isaias slain. (Origen) (St. Jerome, Trad.) (Paralipomenon) (Worthington)
6:2
The two Seraphims "burning." They are supposed to constitute the highest order of angels, Numbers 21:6.
Menochius
His. God's or their own face. Hebrew and Septuagint are ambiguous. Out of respect, (Calmet) they looked not at the divine majesty. (Menochius)
6:3
St. Jerome
Glory. By no means of the Incarnation. The unity and Trinity are insinuated. (St. Jerome; St. Gregory, Mor. 29:16.)
6:4
6:5
Peace. It is proper for sinners to do so, Ecclesiasticus 15:9. The prophet was grieved that he was unworthy to join in the acclamation of the Seraphim, and had reason to fear death, Genesis 16:13., and Exodus 33:20. He finds himself less able to speak than before, like Moses, Exodus 4:10., and 6:12.
6:6
St. Jerome
Coal. "Carbuncle," (Septuagint) the word of God, (St. Basil) spirit of prophecy, (St. Jerome, 142. ad Dam., etc.)
6:7
6:8
Calmet
For us. Hence arises a proof of the plurality of persons. (Calmet)
Worthington
Send me. Thus Isaias was an evangelical and apostolical prophet. (St. Jerome) (Worthington)
6:10
Sanctius
Blind. The prophets are said to do what they denounce. (St. Thomas Aquinas, 1. q. 24:3.) (Sanctius)
Septuagint, "heavy or gross is the heart," etc. The authors of the New Testament quote it thus less harshly.
Calmet
Them. Is God unwilling to heal? Why then does he send his prophet? (Calmet)
He intimates that all the graces offered would be rendered useless by the hardened Jews. (St. Isidore. Pelus 2. ep. 270.)
Calmet
Hebrew may be, "surely they will not see," etc. (Calmet)
6:11
Desolate. By means of Nabuchodonosor, (St. Chrysostom) and the Romans, (Eusebius, etc.) or even till the end of the world, their obstinacy will continue.
6:12
Earth. After the captivity, the people shall be more docile. But this was more fully verified by the preaching of the gospel.
6:13
St. Basil
Tithing. The land shall produce its fruits, and people shall bring their tithes, Ezechiel 20:40. There shall be some left; (chap. 1:9., and 4:3.; Calmet) though only a tenth part will embrace Christianity. (St. Basil)
Calmet
Made. Septuagint, "ravaged." They shall be exposed to many persecutions under Epiphanes, and few shall escape the arms of the Romans, (Calmet) those particularly (Haydock) who shall be a holy seed. (Calmet)
Menochius
The apostles were of Jewish extraction, (Haydock) and spread the gospel throughout the world. (Menochius)
6:1
Concordanza 4. Reg. 15 2. Par. 26
6:2
Neither Isaie, nor Moyses, nor anie other mortal man did euer see God in himselfe but only shadowed. Yet the wicked calumniously accused, condemned, and put Isaie to cruel death, vpon pretence of blasphemie, for saying that he saw God. VVhich he otherwise said not, but couered by the vvinges of the Seraphimes. Origen in hunc locum. & S. Ierom. Tradi. Hebraicis in Paral.
6:3
Concordanza Apoc. 4.
6:4
Concordanza Rom. 1•.
6:8
Isaie was not only an Euangelical but also an Apostolical prophet, with whom God here treateth and procedeth, as with an Apostle, saying: VVhom shal I send? and the prophet answering: Send me. God sent him, saying: Goe. &c. S. Ierom in Pro•mio Isais.
6:10
Concordanza Mat. 23.
6:1
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
11. For some of them, beholding Him in glory, saw His glorious life ( conversationem ) at the Father’s right hand;
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.43
… Nay, even Isaiah asserts, “I saw the Lord of hosts sitting on a throne, high and lifted up; and the seraphim stood round about it: the one had six wings, and the other had six wings.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.24
… He was sent that he might bear witness of the light. There is, however, an objection to this interpretation, which is not to be lightly dismissed. It is written in Isaiah:
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… and thine iniquity is taken away, and thy sin is purged. Also I heard the voice of the Lord, saying, Whom shall I send, and who will go unto this people? Then said I, Here am I; send me. And He said, Go, and tell this people, Hear ye indeed, but understand not; and see ye indeed, but perceive not.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… For the Son gained not His throne by advancement ; but throughout His being (and His being is by an eternal generation ) He also sitteth together with the Father. And this throne the Prophet Esaias having beheld before the incarnate coming of the Saviour, says, I saw the Lord sitting on a throne, high and lifted up
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.16
… his body is on earth, yet his soul mirrors forth the heavens. He sees, like Esaias, the Lord sitting upon a throne high and lifted up
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 18.14
… Moses, I say, for whom the sea was divided, and manna rained down, and the rock poured out a fountain, and the pillar of fire and cloud led the way in turn, and the stretching out of his hands gained a victory, and the representation of the cross overcame tens of thousands. Isaiah, again, who beheld the glory of the Seraphim,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
… and this though Peter was more zealous than the others for the knowledge of Christ, and received a blessing for this, and was entrusted with the greatest gifts. What would you say of Isaiah or Ezekiel, who was an eyewitness of very great mysteries, and of the other Prophets; for one of these saw the Lord of Sabaoth sitting on the Throne of glory,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.14
… yea, moreover, through the prophet Isaiah it is attested, as to the manifestation of the Divine appearance vouchsafed to him, when he saw Him that sat “on the throne high and lifted up
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.21
… And the Seraphim stood round about Him, each one had six wings, and with two they were covering His face, and with two they were covering His feet, and with two they were flying; and they cried out one to the other, and said, Holy, holy, holy is the Lord of Sabaoth, the whole earth is full of His majesty.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 15
… wherefore He saith, “No man hath seen God at any time.” What then shall we answer to the most mighty of voice, Esaias, when he says, “I saw the Lord sitting upon a throne high and lifted up” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 68
“And spake of Him.” What spake he? “I saw the Lord sitting upon a high throne” (
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 1.13
… For the immaterial is purer than the material, and that which is virtuous than that which is linked with vice. Wherefore by the place of God is meant that which has a greater share in His energy and grace. For this reason the Heaven is His throne. For in it are the angels who do His will and are always glorifying Him
6:2
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.18
… But as regards the King and those things which I mentioned, there is nothing which resembles them.” I might have mentioned, moreover, what is said of those beings which are called seraphim by the Hebrews, and described in Isaiah,
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 13.6
6. In the second year, let the Seraphim praise Him yet more with us. They that had proclaimed the Son Holy,
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 9.3
… Tell me what is the nature of the Cherubim, and then look upon Him who sitteth upon them. And yet Ezekiel the Prophet even made a description of them, as far as was possible, saying that every one has four faces , one of a man, another of a lion, another of an eagle, and another of a calf; and that each one had six wings
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 23.6
… in effect repeating that call of David’s Magnify the Lord with me . We make mention also of the Seraphim, whom Esaias in the Holy Spirit saw standing around the throne of God, and with two of their wings veiling their face, and with twain their feet, while with twain they did fly, crying Holy, Holy, Holy, is the Lord of Sabaoth
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.10
65. Do thou, then (like the angels), cover thy face with thy hands,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.6
84. Therefore, although we may think the demand to have been possible, there is no room for false attacks. However, when I read that the seraphim stand,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 54.17
… and, combining her confession of the Father and of the Son with the grace of the Holy Spirit, she cast her two mites into the treasury. All the substance that she had, her entire possessions, she offered in the two testaments of her faith. These are the two seraphim which glorify the Trinity with threefold song
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 61.2
… He has erred concerning the resurrection of the body, he has erred concerning the condition of souls, he has erred by supposing it possible that the devil may repent, and—an error more important than these—he has declared in his commentary upon Isaiah that the Seraphim mentioned by the prophet
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 84.3
… Such charges are both foolish and frivolous. It would be more to the point to exhibit a passage in which I have defended heresy or praised some wicked doctrine of Origen. In the portion of Isaiah which describes the crying of the two seraphim
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 12.22
… for, as we say that that is a greater good which is created and formed, so we acknowledge that that is a minor good which is capable of creation and form, but yet good. But yet the Scripture hath not declared that God made this formlessness, any more than it hath declared many other things; as the ‘Cherubim,’ and ‘Seraphim,’
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
Eran. —Then He was not unlimited even before the incarnation, for the prophet saw Him surrounded by the Seraphim.
6:3
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 34
… Let us consider the whole multitude of His angels, how they stand ever ready to minister to His will. For the Scripture saith, “Ten thousand times ten thousand stood around Him, and thousands of thousands ministered unto Him, and cried, Holy, holy, holy, [is] the Lord of Sabaoth; the whole creation is full of His glory.”
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 3
… But this petition also serves the turn of a blessing. Otherwise, when is the name of God not “holy,” and “hallowed” through Himself, seeing that of Himself He sanctifies all others—He to whom that surrounding circle of angels cease not to say, “Holy, holy, holy?”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 39
… Then with fear and astonishment shall come angels, thrones, powers, principalities, dominions, and the cherubim and seraphim with their many eyes and six wings, all crying aloud with a mighty voice, “Holy, holy, holy is the Lord of hosts, omnipotent; the heaven and the earth are full of Thy glory.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 1.3.4
… My Hebrew master also used to say that those two seraphim in Isaiah, which are described as having each six wings, and calling to one another, and saying, “Holy, holy, holy, is the Lord God of hosts,”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.section24
… by no one, save only our Lord Jesus Christ and the Holy Spirit, so under the form of a vision Isaiah spake of two seraphim alone, who with two wings cover the countenance of God, and with two His feet, and with two do fly, calling to each other alternately, and saying, “Holy, holy, holy is the Lord God of Sabaoth; the whole earth is full of Thy glory.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Wherefore he says who saw it: “And the whole house was full of His glory, and the seraphim stood round about him; and one cried unto another, and said, Holy, holy, holy, is the Lord of hosts: the whole earth is full of His glory.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration on the Palms 1
… Therefore it was that the heavenly hosts sang, announcing salvation upon earth, “Holy, holy, holy, is the Lord God of hosts; the whole earth is full of His glory.”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 16
… For it so to abide were as likely as that an army should maintain its discipline in the absence of its commander, or a chorus its harmony without the guidance of the Coryphæus. How could the Seraphim cry “Holy, Holy, Holy,”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 34
XIII. To sum up my discourse:—Glorify Him with the Cherubim, who unite the Three Holies into One Lord,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.16
110. So everything which we esteem holy proclaims that Sole Holiness. Cherubim and Seraphim with unwearied voices praise Him and say: “Holy, Holy, Holy, is the Lord God of Sabaoth.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.3
20. Now the oracles of the prophets bear witness what close unity holy Scripture declares to subsist between the Father and the Son as regards their Godhead. For thus saith the Lord of Sabaoth:
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.12
… Thou hast looked upon all around thee, thou hast seen the Judge, thou hast remarked the angels proclaiming Him. They praise, and thou revilest Him! Dominations and powers fall down before Him—thou speakest evil of His Name! All His Saints adore Him, but the Son of God adores not, nor the Holy Spirit. The seraphim say: “Holy, Holy, Holy!”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 7.9
… Dost thou desire to learn how the Powers above pronounce that Name; with what awe, with what terror, with what wonder? “I saw the Lord,” saith the prophet, “sitting upon a throne, high, and lifted up; around Him stood the Seraphim; and one cried unto another, and said, Holy, Holy, Holy, Lord God of Sabaoth; the whole earth is full of His glory!”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 19
… Which very thing He had said before likewise, “Let your light so shine before men, that they may see your good works, and glorify your Father which is in heaven.” Yea, and the seraphim too, giving glory, said on this wise, “Holy, holy, holy.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 15
… If you ask them, you shall not hear them answering anything concerning His Essence, but sending up, “Glory to God in the Highest, on earth peace, good will towards men.” ( Luke ii. 14 .) If you desire to learn something from Cherubim or Seraphim, you shall hear the mystic song of His Holiness, and that “heaven and earth are full of His glory.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.29
… May we not say, that as the two seraphim answer each other in singing the praise of the Most High, “Holy, holy, holy is the Lord God of Hosts,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.48
… Their life is proclaimed to us with approval by the apostles in their Gospel, as they themselves in their prophecy foretold the future apostles, that the two Testaments, like the seraphim, might cry to one another, "Holy, holy, holy is the Lord God of hosts."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 50.4
… the two Seraphim say to one another, “Holy, holy, holy, Lord God of Sabaoth.”
6:4
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… But, for what remains, it is necessary to inquire how, since the prophetic types and figures bear, as has been shown, a certain analogy and relation to this prominent feast, it is said that the house was filled with smoke. Nor does the prophet say this incidentally, but with significance, speaking of that cry of the Thrice-Holy,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 32
And, it says, “there was much smoke.” (See Ex. xix. 18 .) For since God is said to be fire, and appeared thus in the bush, He indicates the fire even by the smoke. And what is “the blackness and the darkness”? He again expresses its fearfulness. Thus Isaiah also says; “And the house was filled with smoke.” (
6:5
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.20.8
… For the prophets used not to prophesy in word alone, but in visions also, and in their mode of life, and in the actions which they performed, according to the suggestions of the Spirit. After this invisible manner, therefore, did they see God, as also Esaias says, “I have seen with mine eyes the King, the Lord of hosts,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.3
… Let us then guard our hearts, let us guard our mouths. Both have been written about. In this place we are bidden to take heed to our mouth; in another place thou art told: “Keep thy heart with all diligence.” If David took heed, wilt thou not take heed? If Isaiah had unclean lips—who said: “Woe is me, for I am undone, for I am a man, and have unclean lips”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.20
132. Howbeit , now must I needs confess the Prophet Isaiah’s confession, which he makes before declaring the word of the Lord: “Woe is me, my heart is smitten, for I, a man of unclean lips, and living in the midst of a people of unclean lips, have seen the Lord of Sabaoth.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.8
… Isaiah says: “O wretched that I am, and pricked to the heart; for that being a man, and having unclean lips, I dwell also in the midst of a people having unclean lips,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Three Homilies Concerning the Power of Demons 1
… Peter saying “Depart from me because I am a sinful man:” Matthew styling himself a publican even in the days of his Apostleship: David crying out and saying “My iniquities have gone over my head, and as a heavy burden have been burdensome to me:” and Isaiah lamenting and bewailing “I am unclean, and have unclean lips:”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 14
… vii. 1 .) For the word “holy” has not force to give the same meaning in every case to which it is applied; since God is called “Holy,” though not as we are. What, for instance, does the Prophet say, when he heard that cry raised by the flying Seraphim? “Woe is me! because I am a man of unclean lips, and I dwell in the midst of a people of unclean lips” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
… To men of this sort, God says, “Woe unto you that are wise in your own eyes, and prudent in your own sight.” Isaiah, if we follow the Hebrew, laments
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 3.6
… and you tell us how righteous, how spotless, how free from all falsehood your lips are. The Psalmist sings, “Every man is a liar”; and this is supported by apostolical authority: “That God may be true,” says St. Paul, “and every man a liar”; and yet you have lips righteous, spotless, and free from all falsehood. Isaiah laments, saying,
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 23.17
… “Woe is me! for I am a man of unclean lips, and I dwell in the midst of a people of unclean lips.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.25
… lest, even though called, he should find the doors shut, if he approaches Him that calls him empty. Let them hear how Esaias, because he had held his peace in the ministry of the word when illuminated by supernal light, blamed himself with a loud cry of penitence, saying Woe unto me that I have held my peace (
6:6
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… the root of the most beautiful flower; the mother of the Creator; the nurse of the Nourisher; the circumference of Him who embraces all things; the upholder of Him who upholds all things by His word; the gate through which God appears in the flesh; the tongs of that cleansing coal;
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.56
… or prophets teaching lies, or rebellious princes, deserving to share the reproach of their elders for the straitness of the famine, or priests very far from speaking comfortably to Jerusalem, according to the reproaches and protests urged by Isaiah, who was purged by the Seraphim with a live coal.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… and not sodden, but roast—that our word may have in it nothing that is unconsidered or watery, or easily made away with; but may be entirely consistent and solid, and free from all that is impure and from all vanity. And let us be aided by the good coals,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 1-2.23
… Under “thrones” he includes the Cherubim, giving them this Greek name, as more intelligible than the Hebrew name for them. He knew that “God sits upon the Cherubim:” and so he calls these Powers the thrones of Him who sits thereon. In the same way there are included in the list Isaiah’s Seraphim
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.10
115. But even if the Seraph had taken away sin, it would have been as one of the ministers of God appointed to this mystery. For thus said Isaiah: “For one of the Seraphim was sent to me.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.20
133. But forasmuch as then the Seraph came down in a vision to the Prophet, whilst Thou, O Lord, in revelation of the mystery hast come to us in the flesh,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 54.17
… All the substance that she had, her entire possessions, she offered in the two testaments of her faith. These are the two seraphim which glorify the Trinity with threefold song and are stored among the treasures of the church. They also form the legs of the tongs by which the live coal is caught up to purge the sinner’s lips.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 23.17
… Who shall deliver me from the body of this death?” And what follows in the prophet. “And behold there flew to me one of the Seraphim, having in his hand a coal (or stone) which he had taken with the tongs from off the altar. And he touched my mouth and said: Lo, with this I have touched thy lips, and thine iniquity is taken away and thy sin is purged,”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.13
… and let us apply our eyes and lips and brows and partake of the divine coal, in order that the fire of the longing, that is in us, with the additional heat derived from the coal may utterly consume our sins and illumine our hearts, and that we may be inflamed and deified by the participation in the divine fire. Isaiah saw the coal
6:7
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Three Homilies 1.46
… For our Lord did not repel the sinful woman as the Pharisee expected; inasmuch as He descended from the height which no man can reach unto, altogether in order that lowly publicans, like Zaccheus, might reach unto Him. And the Nature which none can handle, clothed Itself in a body, altogether in order that all lips
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.10
113. But perhaps some one will say that the Seraph said to Isaiah: “Behold, this hath touched thy lips, and shall take away thine iniquities, and purge away thy sins.”
6:8
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 75
… For, indeed, He was also called Israel, and Jacob’s name was changed to this also. Now Isaiah shows that those prophets who are sent to publish tidings from God are called His angels and apostles. For Isaiah says in a certain place, ‘Send me.’
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Illud Omnia, &c. (On Luke x. 22.) 2
… death prevailed from Adam to Moses (cf. Rom. v. 14 ), the earth was cursed, Hades was opened, Paradise shut, Heaven offended, man, lastly, corrupted and brutalised (cf. Ps. xlix. 12 ), while the devil was exulting against us;—then God, in His loving-kindness, not willing man made in His own image to perish, said, ‘Whom shall I send, and who will go?’ (
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 8
… but rather of the succour rendered “in the power of his might.” For He Himself has bound the strong man and spoiled his goods, that is, us men, whom our enemy had abused in every evil activity, and made “vessels meet for the Master’s use” us who have been perfected for every work through the making ready of that part of us which is in our own control.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.114
… The former stood in awe of the greatness of the ministry, the latter trustfully obeyed Him Who called them. Aaron was eager, but Moses resisted, Isaiah readily submitted, but Jeremiah was afraid of his youth,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 68
… “And spake of Him.” What said he? That he heard a voice, saying, “Whom shall I send? who shall go? And I said, Here am I, send me. And He said, Ye shall hear with your ears, and shall not understand, and seeing ye shall see, and not perceive.” (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 1.7
… as we plainly perceive, if we consider the conduct of two prophets, one of whom offered himself of his own accord to be sent to preach, yet the other in fear refused to go. For Isaiah, when the Lord asked whom He should send, offered himself of his own accord, saying, Here I am; send me (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 7.4
… For to the Lord who sent him Jeremias replied saying, Ah, Lord God , I cannot speak; for I am a child ( Jer. i. 6 ). And when Almighty God sought for some one to preach, saying, Whom shall I send, and who will go for us? Isaias offered himself of his own accord, saying, Here am I, send me (
6:9
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.6
… “With your ear ye shall hear, and not understand; and with your eyes ye shall see, but not perceive: for the heart of this people hath growth fat, and with their ears they hear heavily, and their eyes have they shut; lest they hear with their ears, and see with their eyes, and understand with the heart, and be converted, and I heal them.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.19
… On the subject of parables , let it suffice that it has been once for all shown that this kind of language was with equal distinctness promised by the Creator. But there is that direct mode of His speaking to the people—“Ye shall hear with the ear, but ye shall not understand”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 8
… “Behold, in how many years do I serve Thee, and Thy precept have I never transgressed.” For when has the Jew not been a transgressor of the law; hearing with the ear, and not hearing;
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 2
Because, deservedly, “made gross in heart.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.8
… And since we must add another reason, we shall remark that this very result was foretold by the prophets. Isaiah distinctly declares: “Hearing ye shall hear, and shall not understand; and seeing ye shall see, and shall not perceive: for the heart of this people has become fat,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.4
… and seeing, ye shall see, and shall not perceive. For the heart of this people hath waxed gross, and they hardly hear with their ears, and they have shut up their eyes, lest haply they should see with their eyes, and hear with their ears, and understand with their heart, and should return, and I should heal them.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… You will discover the meaning of this, my attentive hearer, if you do but take up and examine what follows upon this narration: For hearing, he says, ye shall hear, and shall not understand; and seeing, ye shall see, and not perceive.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 1.13.9
9. “Blessed art thou who hast believed in me without having seen me. For it is written concerning me, that they who have seen me will not believe in me, and that they who have not seen me will believe and be saved.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… they see indeed, but they do not perceive; for their heart is waxen fat, and with their ears they hear heavily
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 4.6
… For in joining “product of generation” with “product of making,” and “product of creation,” he thinks that he stealthily makes away with the difference in significance between the names, by putting together what have nothing in common. These are his clever tricks of dialectic; but we mere laymen in argument
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 8.6
… Hence it appears that they do not possess even this knowledge, which in contempt of faith they promise; seeing that they know not so useful and necessary a step thereof. “Out of the mouth,” then “of babes and sucklings Thou hast made perfect praise,” Thou, our Lord, declaring first by the Apostle, “Except ye believe, ye shall not understand;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.12
… “Hearing ye shall hear and shall not understand: and seeing ye shall see and shall not see. For the heart of this people is waxed fat, and their ears are dull of hearing: and they have closed their eyes, lest they should see with their eyes and hear with their ears and understand with their heart, and be turned and I should heal them.”
6:10
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 12
… peoples who know not Thee shall escape to Thee, because of thy God, the Holy One of Israel; for He has glorified Thee.’ This same law you have despised, and His new holy covenant you have slighted; and now you neither receive it, nor repent of your evil deeds. ‘For your ears are closed, your eyes are blinded, and the heart is hardened,’ Jeremiah
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.29
… in order that the prophecy of Isaiah regarding them may be fulfilled, saying, Make the heart of this people gross and make their ears dull, and blind their eyes. But blessed are your eyes, which see the things that ye see; and your ears, which hear what ye do hear.”
Tertulliano † 220 d.C. Apology 21
… It was the merited punishment of their sin not to understand the Lord’s first advent: for if they had, they would have believed; and if they had believed, they would have obtained salvation. They themselves read how it is written of them that they are deprived of wisdom and understanding—of the use of eyes and ears.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.31
… Now, if the invitation was not a sudden one, it must have been given by the Creator—even by Him of old time, whose call they had at last refused. They first refused it when they said to Aaron, “Make us gods, which shall go before us;” and again, afterwards, when “they heard indeed with the ear, but did not understand”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.11
… Now it is these whom God had threatened for “loving Him indeed with the lip, whilst their heart was far from Him,” in these angry words: “Ye shall hear with your ears, and not understand; and see with your eyes, but not perceive;”
Tertulliano † 220 d.C. On Fasting 6
… Through them, to wit, had “the heart of the People been made thick, lest they should see with the eyes, and hear with the ears, and understand with a heart”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.12
… For as he brought down from above the paternal marks, so again he carries up from thence those marks roused from a dormant condition and rendered paternal characteristics, substantial ones from the unsubstantial Being, transferring them hither from thence. This, he says, is what is spoken: “I am the door.” And he transfers (those marks), he says,
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration on the Palms 1
… Turn your hearts to your children, and close not your eyes against the truth. But if you remain the same, and hearing, hear not, and seeing, perceive not,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.22
… Therefore, they could not believe, because Isaiah said again, He hath blinded their eyes and hardened their heart, that they might not see with their eyes and understand with their heart and be converted, and I should heal them.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.15
… “For,” as it is written, “the heart of this people is become gross, and with their ears they have been dull of hearing, and their eyes have they darkened, lest ever they should see with their eyes, and hear with their ears, and understand in their heart.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 2.17
… And hence the evangelist also mentions that prophesy of Isaiah, “Make the heart of this people fat, and make their ears heavy, and shut their eyes.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.11
… but Israel hath not known, and my people hath not considered;" or again, in the words quoted by the apostle, "I have stretched out my hands all the day to a wicked and gainsaying people;" and especially where he says, "God has given them the spirit of remorse, eyes that they should not see, and ears that they should not hear, and should not understand,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.35
… “But though He had done such great miracles before them, yet they believed not on Him; that the saying of Isaiah the prophet might be fulfilled which he spake, Lord, who hath believed our report, and to whom hath the arm of the Lord been revealed? And, therefore, they could not believe, because that Isaiah said again,
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 14.18
… and of these it is said by the prophet: “For the heart of this people is blinded, and their ears are dull of hearing and their eyes have they closed: lest at any time they should see with their eyes and hear with their ears, and understand with their heart and be converted and I should heal them.”
Pseudo-Cyprian On the Glory of Martyrdom 5
5. For what is there in these speeches other than empty discourse, and senseless talk, and a depraved pleasure in meaningless words? As it is written: “They have eyes, and they see not; ears have they, and they hear not.” “Their foolish heart is made sluggish, lest at any time they should be converted, and I should heal them.”
6:11
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.34.2
… he says: “And I said, Lord, how long? Until the cities be wasted without inhabitant, and the houses be without men, and the earth be left a desert. And after these things the Lord shall remove us men far away ( longe nos faciet Deus homines ), and those who shall remain shall multiply upon the earth.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.35
… For example: “When the cities” of the Gentiles “shall be desolate, so that they be not inhabited, and the houses so that there shall be no men in them and the land shall be left desolate.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 14
… ( Josh. vii. 6 .) For them Ezekiel too wailed and lamented when he saw them cut down. ( Ez. ix. 8 .) And Jeremy said, “Let me alone, I will weep bitterly.” ( Is. xxii. 4 .) And before this, when he did not venture openly to pray for a remittance of their sad estate, he sought for some limited period, when he says, “How long, O, Lord?” (
6:12
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.35
… says Isaiah, “the day of the Lord cometh past remedy, full of fury and wrath, to lay waste the city of the earth, and to root sinners out of it.” And again he says, “Let him be taken away, that he behold not the glory of God.” And when these things are done, he says, “God will remove men far away, and those that are left shall multiply in the earth.”
6:1
1. In anno, quo mortuus est rex Ozias, — puta anno 52 regni Oziæ vel Azariæ: hic enim fuit ultimus tam regni quam vitæ ejus. Chaldæus per mortem accipit separationem, qua Ozias percussus lepra, eo quod vellet adolere thymiama, vixit in domo separata, et ejus loco Joatham filius regnavit: hæc enim separatio civilis quædam est mors. Verum alii passim hæc de naturali ejus morte accipiunt. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Origenes, hom. 4 in cap. II Judic.; Chrysostomus in hæc verba Isaiæ, tom. I, causamque reddunt, cur mortuo Ozia prophetare cœperit, aut potius intermissam prophetiam resumpserit Isaias; quod scilicet Deus spiritum prophetiæ subtraxerit Isaiæ et Prophetis, eo quod Judæi leprosum regem non exturbassent urbe, sed permisissent eum vivere in domo separata: aut esto dederit eis oracula, noluerit tamen, ut ea Judæi regis sui sacrilegio contaminatis manifestarent: mortuo vero rege, quasi remora sublata, rursum eis communicasse sua oracula. Verum incertum est an mortuo Ozia, an ante ejus mortem hæc visio obtigerit Isaiæ: nam Sanchez et alii censent obtigisse ante mortem; idque magis insinuant verba: «In anno quo mortuus est rex Ozias.» Rursum parum aut nihil videntur peccasse Judæi, quod permiserint Oziam leprosum habitare in domo separata: nam ut tacceam incertum esse, an hæc domus fuerit infra urbem, an extra; certum est domum hanc ita fuisse separatam, ut urbem et cives lepra inficere non posset. Unde Scriptura, cum factum hoc narrat, II Paralip. XXVI, 21, nullo modo illud carpit: præsertim quia regiæ dignitati aliquid tribuendum erat, et lex communis in eo mitius erat interpretanda; scilicet sufficere ut rex leprosus seorsim habitaret, ne quem inficeret, nec esse necesse ut more plebeiorum urbe pelleretur: alioqui enim sacerdotes qui regem leprosum ejecerant templo, etiam urbe ejecissent. Idem enim ad utrumque animus sufficiebat. Quare si verum est cessasse prophetiam ob peccatum aliquod, verius est illud fuisse ipsummet Oziæ peccatum, quo voluit invadere jura et munia sacerdotum, atque adolere thymiama: quod peccatum regis, quasi capitis, punivit Deus in toto corpore, puta in toto populo Judæorum; præsertim quia aliqui, maxime primores et aulici, de more regi in hoc ausu et conatu favisse videntur; ob hanc enim causam visioni huic signanter præmittit Isaias, dicitque: «In anno quo mortuus est rex Ozias.» Unde colligas quam peccata principum perniciosa sint populo. Sic enim ob peccata filiorum Heli cæsus est populus, I Reg. IV et V; et ob peccatum Davidis totus populus magna clade a Deo percussus est, II Reg. XXIV, 15. Tropologice S. Gregorius homil. 14 in Ezech.: «Quando Ozias rex superbus et præsumptor moritur, Dominus videtur; quia cum mundi hujus elatio a desiderio mentis occiditur, tunc ipsa mens Dei gloriam contemplatur.» VIDI DOMINUM SEDENTEM. — Isaias vidit hic Deum sedentem in augusto solio, idque in templo, ut patet ex eo quod sequitur: «Et ea quæ sub ipso erant, replebant templum.» Ubi nota: Deus apparet ea forma et habitu, quem res ipsa exposcit: sic Mosi visus est in ardenti rubo, ut ostenderet se quasi pungi et uri ærumnis populi sui ab Ægyptiis oppressi: sic Stephano decertanti apparuit stans, quasi simul cum eo certaturus: sic Magdalenæ apparuit quasi hortulanus; discipulis euntibus in Emmaus, quasi peregrinus; quia in horto, et peregre peregrinis apparebat, et quia hortulanus et peregrinus erat in mente et opinione eorum qui de ejus resurrectione dubitabant, et ejus passione ac cruce obnubilati, in fide Christi vacillabant. Sic Isaiæ hic apparet quasi rex et judex magnificus sedens in illustri et regali solio, quia majestatis suæ speciem Isaiæ, et per eum populo incredulo exhibere volebat, ut Deo credere eumque revereri addiscerent, ac judicem et vindicem expavescerent. Quæres primo, cur hæc visio Isaiæ sit objecta? Respondeo, primo, ut per eam, vers. 7, quasi consecraretur Propheta et Apostolus. Ita Nazianzenus, orat. 2 De Theolog. Secundo, ut a cœlestibus spiritibus disceret, quomodo divina tractanda sint, ait S. Dionysius cap. XVII Cælest. Hierarch. Tertio, ut animaretur a Deo ad libere, vers. 9, arguendam cæcitatem Judæorum. Quarto, Isaias hic mysterium SS. Trinitatis, et incarnationis Verbi (sedens enim Deus in throno habuit faciem et pedes, quasi futurus homo) cognovit, et nobis adumbravit, uti patebit ex sequentibus. Quæres secundo, quomodo viderit Deum? Respondeo non vidisse divinam essentiam: si enim «Deum nemo vidit unquam,» Joan. I, ergo nec Isaias. Ita Theophylactus, Euthymius et alii ibidem. Vidit ergo Deum per speciem aliquam et imaginem corpoream, uti et vidit Abraham, Jacob et Moses: hæc autem species fuit quasi hominis, puta regis. Unde sedisse visa est, vers. 1 et 2; ejus pedes et facies describuntur: et sic passim Deus in veteri Testamento specie humana apparuit, quia futurus erat homo. Rursum hæc species gloriose adornata fuit ingenti lumine et majestate. Unde Joann. XII, 41, vocat eam gloriam Christi. Quæres tertio, an oculis corporeis hæc viderit Isaias? Nonnulli probabiliter affirmant ex vers. 5: «Vidi, inquit, oculis meis.» Sic enim oculis corporeis gloriam Domini vidit Moses, uti dixi Exodi XXXIII, 22, et S. Pachomius, ut patet ex ejus Vita. Sed contrarium verius est, scilicet hanc speciem fuisse imaginationi, ut vult S. Augustinus libro Contra Adimantum, cap. XXVIII, aut potius menti Isaiæ objectam. Primo, quia fuit sublimissima; secundo, quia non est verisimile eum audivisse auribus corporeis vocem Dei et Angelorum clamorem, nec vidisse in cœlo templum, alas, prunas, iisque revera adustum fuisse os Isaiæ; tertio, quia sicut Isaias Seraphim, sic Ezechiel, cap. I, vidit Cherubim: illa autem visio fuit partim imaginaria, partim intellectualis: ergo et hic talis fuit; quarto, id magis patebit ex Quæst. IV. Vide dicta in Proœmio, Quæst. II. Quæres quarto, an viderit Deum tantum, an vero etiam tres in eo personas? Alcazar in Apocal. IV, 2, notat. 3, censet quod Isaias solum Deum Patrem viderit, non Filium, non Spiritum Sanctum, et citat pro hac sententia S. Athanasium, Irenæum et Origenem. Ex adverso Procopius, Arias et Sanchez censent solum Filium hic apparuisse. Idem censent omnes illi Patres et Doctores, qui putant in omnibus apparitionibus Dei factis in veteri Testamento apparuisse Filium, idque ad hoc, ut patribus daret specimen suæ incarnationis futuræ. Ita sentiunt Theodoretus, Justinus, Tertullianus, Hilarius, Ambrosius, Cyrillus et alii quos citavi, Genes. XXXII, 24, imo Concilium Sirmiense, can. 14. Ubi nota hosce Patres non negare quin, una persona SS. Trinitatis apparente, aliæ quoque concomitanter adfuerint; imo idipsum confitentur, tum quia omnes conjunctæ sunt in divina essentia, quam unam eamdemque habent: tum quia una persona est in alia per περιχώρησιν, sive circuminsessionem; tum quia opera Dei ad extra, quale est apparitio, communia sunt toti SS. Trinitati. Ita diserte docet S. Ambrosius, lib. III De Spiritu Sancto, cap. XXIII; imo cæteri omnes fatentur Seraphinos hic ter clamasse «Sanctus,» quia illud acclamabant SS. Trinitati. Unde Procopius: «Seraphim, inquit, qui Dominum sabaoth dicunt, in una divinitatis natura Trinitatem ponunt.» Vide Damascenum De Trisagio. Verum dico Isaiæ hic apparuisse tres personas SS. Trinitatis, non per concomitantiam, sed per se directe et expresse; ac proinde dico cum Toleto in Joan. XII, et Maldonato ibidem, hanc imaginem non tantum unitatem essentiæ, sed et tres personas repræsentasse divino quodam et ineffabili modo: sicuti si quis videret verbum mentis Beatorum, abstractive in eo videret Deum unum et trinum; ac proinde excellentior fuit Isaiæ visio quam Abrahæ, qui oculis suis tres vidit, sed mente unum adoravit. Probatur id primo, nam Filium hic apparuisse clare dicitur Joan. XII, 41. Moses, nec Paulus, nec Isaias. Ita Theophylactus, Euthymius et alii ibidem. Vidit ergo Deum per speciem aliquam et imaginem corpoream... Alcazar in Apocal. IV, 2, notat. 3, censet quod Isaias solum Deum Patrem viderit, non Filium, non Spiritum Sanctum, et citat pro hac sententia S. Athanasium, Irenæum et Origenem. Ex adverso Procopius, Arias et Sanchez censent solum Filium hic apparuisse. Idem censent omnes illi Patres et Doctores, qui putant in omnibus apparitionibus Dei factis in veteri Testamento apparuisse Filium, idque ad hoc, ut patribus daret specimen suæ incarnationis futuræ. Ita sentiunt Theodoretus, Justinus, Tertullianus, Hilarius, Ambrosius, Cyrillus et alii quos citavi, Genes. XXXII, 24, imo Concilium Sirmiense, can. 14. Idem de Spiritu Sancto patet Actor. XXVIII, 25 conjuncto cum hoc loco Isaiæ: ait enim ibi S. Lucas Spiritum Sanctum dixisse hæc verba quæ hic habentur, vers. 9 et 10, per Isaiam: atqui, ut hic dicitur, vers. 1, Isaias vidit eum, qui dicebat hæc verba, sedentem in solio: ergo vidit Spiritum Sanctum. De Patre docent omnes Patres, quos vide apud Damascenum, tract. De Trisagio: nec dubium esse potest. Secundo, quia, sicuti ob unitatem essentiæ, Seraphim semel tantum clamarunt: «Dominus Deus sabaoth,» ita ob tres personas eidem sedenti in throno ter acclamarunt: «Sanctus,» ut docet Alexander I, Epistol. 1 Decretal., et Benedictus I, Epistol. 1 Decretal., S. Dionysius, cap. VII Cælest. Hierarchiæ, et alii mox citandi; estque communis Patrum et Ecclesiæ sensus, teste Leone Castrio. Hinc ergo patet vera divinitas Filii Dei et Spiritus Sancti, contra Arianos et Macedonianos. Hoc enim argumento Cardinalis Bellarminus convicit Palæologum Arianum: «Ille quem vidit Isaias fuit verus Deus, ut patet, et admittunt Ariani; atqui Isaias vidit Filium Dei, ut patet Joannis, cap. XII, vers. 41; ergo Filius est verus Deus.» Tertio, quia graves Theologi docent Deum posse creare et infundere alicui speciem, quæ repræsentet essentiam divinam, et tres personas: quam speciem si quis perfecte intelligendo comprehenderet, is divinam essentiam quidditative, et per proprium conceptum, non intuitive, sed abstractive cognosceret. Si enim datur species Dei expressa, puta verbum mentis Beatorum; cur non possit dari species Dei impressa et indita a Deo? Ergo Isaiæ talis species vel imago dari potuit, et datam esse, ea quæ jam dicta sunt concludunt. Afferunt aliqui simile, scilicet Isaiam vidisse Deum in tribus personis, sicut Poetæ fingunt Geryonem tricorporem fuisse. Sed hoc simile in eo dissimile est, quod deitas non sit in tribus personis, sicut anima Geryonis fingitur fuisse in tribus corporibus: hæc enim tria corpora singula suam habebant essentiam ab essentia alterius distinctam: personæ autem divinæ omnes unam eamdemque numero habent essentiam. Unde similior esset imago, si una ponatur anima in eodem corpore ter quasi replicato; visus enim hic est Deus quasi homo et rex sedens in solio: sicut in parecbasi Lucas Spiritum Sanctum dixisse hæc verba quæ hic habentur, vers. 9 et 10, per Isaiam: atqui, ut hic dicitur, vers. 1, Isaias vidit eum, qui dicebat hæc verba, sedentem in solio: ergo vidit Spiritum Sanctum. De Patre docent omnes Patres, quos vide apud Damascenum, tract. De Trisagio: nec dubium esse potest. Secundo, quia, sicuti ob unitatem essentiæ, Seraphim semel tantum clamarunt: «Dominus Deus sabaoth,» ita ob tres personas eidem sedenti in throno ter acclamarunt: «Sanctus,» ut docet Alexander I, Epistol. 1 Decretal., et Benedictus I, Epistol. 1 Decretal., S. Dionysius, cap. VII Cælest. Hierarchiæ, et alii mox citandi; estque communis Patrum et Ecclesiæ sensus, teste Leone Castrio. Hinc ergo patet vera divinitas Filii Dei et Spiritus Sancti, contra Arianos et Macedonianos. Hoc enim argumento Cardinalis Bellarminus convicit Palæologum Arianum: «Ille quem vidit Isaias fuit verus Deus, ut patet, et admittunt Ariani; atqui Isaias vidit Filium Dei, ut patet Joannis, cap. XII, vers. 41; ergo Filius est verus Deus.» et occidente sole, tam hæc Isaiæ, vel potius Seraphim, verba, quam illa Mosis, Deut. VI, 4, juxta Hebraicum textum: «Audi, Israel, Deus, Deus, noster, Deus unus est,» a quolibet Judæo quotidie recitentur, quod apud eos ad sua usque tempora perseverasse asserit: nimirum ita personarum trinitatem cum divinæ essentiæ unitate profiterentur. Nam nomen Deus in Deut. ter repetitum, æque ut sanctus apud Isaiam, significat tres personas. Secundo vero loco additum «noster» significat Verbum assumpsisse carnem nostram, nobisque datum et nobis natum esse Emmanuelem; qua ratione etiam David dixit, Psalm. LXVI, 7: «Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus.» Citat et Genebrardus in fine lib. I Chronol., veterem Rabbinum R. Ibba, qui dicit hos tres קדוש kadosh, id est sanctus, alibi vocari tria specula, tria luminaria, tres supremos patres principio et fine carentes; alibi vocari coronam, sapientiam et intelligentiam, alibi tria iodin designantia tres Jehova, id est tres personas divinas. Super solium excelsum et elevatum. — Solium hoc simile erat propitiatorio templi, sustentato a duobus Cherubinis, Exodi XXV. Erat enim in templo, ut jam dicam. Dicitur solium hoc «excelsum,» respectu terræ in qua stabat Isaias: solium enim hoc videbat ipse in cœlo excelso: dicitur «elevatum,» quia in ipso cœlo altum, et e pavimento elevatum apparebat. Solium hoc est Dei judicis, ideoque significat definitam esse Dei contra Judæos sententiam de eorum excæcatione et reprobatione. Symbolice aliqui per solium excelsum accipiunt solium Ecclesiæ et Pontificis Romani, in quo sedet et præsidet Deus. Hinc pro excelsum hebraice est רמ: unde Roma, id est celsitudo, teste S. Hieronymo, lib. II Contra Jovin. ET EA QUÆ SUB IPSO ERANT (Symmachus et Theodoretus vertunt, quæ sub pedibus ejus erant), REPLEBANT TEMPLUM. — Hinc patet Isaiam non tantum vidisse Deum, sed et templum, puta Deum in templo magnifico et glorioso residentem. Putant aliqui, ut noster Prado in prima visione de Ezechielis, sect. VI, hoc templum fuisse templum Salomonis, quasi in eo sedentem Deum viderit Isaias, sicut Pontifex ingrediens Sancta sanctorum audiebat vocem Dei sedentis in propitiatorio. Verum, quia hæc sublimis et divina fuit visio, et quia Nota: Pro ea quæ sub ipso erant, hebraice est שולי sculai, id est fimbriæ, vel oræ vestium; q. d. Poderes et vestis regalis, sive paludamentum Dei, ita longum erat, latum et sinuosum, ut fimbriæ et oræ ejus replerent templum, quomodo reges et reginæ, æque ac Cardinales, longissima habent syrmata quæ a pedissequis elevantur et sustinentur. Septuaginta et Chaldæus has fimbrias vocant gloriam: quia augustæ erant et gloriosæ. Unde vertunt, et plena erat domus gloria ejus: quod in nonnulla exemplaria versionis Latinæ irrepsit. Unde et Ecclesia utramque versionem conjunxit in responsorio I Dominicæ novembris, dicens: «Plena erat omnis terra majestate ejus: et ea quæ sub ipso erant, replebant templum.» R. David putat fimbrias has non fuisse vestium Dei, sed stragulorum, quibus regium ejus solium sternebatur; sed sculai significat fimbrias vestium potius quam solii. Ad litteram hæ fimbriæ erant symbola, et significabant immensam potentiam, majestatem et gloriam (uti vertunt Septuaginta et Chaldæa) divinitatis in se, sed nobis absconditam et velatam, revelatam tamen per fidem in ænigmate, obscure et tenuiter ab hominibus etiam Isaia et Prophetis cognosci. Mystice, hæ fimbriæ et vestes significant humanitatem Christi, quæ quasi est fimbria divinitatis, id est vestis extima et infima Verbi, sive Filii Dei, cujus doctrinæ, Evangelii, miraculorum, Sacramentorum, gratiæ et charismatum gloria totum templum, id est tota Ecclesia, impletur. Ita Rupertus qui hæc refert ad gloriam Christi, quam habuit post ascensum in cœlum, cum Seraphim, id est Apostoli, recepto Spiritu Sancto ignei, Christi fidem et gloriam toto mundo proclamarunt et propagarunt. TEMPLUM. — Hebraice est היכל hechal, id est templum prius, puta Sanctum, in quo erant candelabrum, mensa panum propositionis, et altare thymiamatis; nam posterior pars templi, puta Sanctum sanctorum, dicebatur דביר debir, id est oraculum; in quo erat arca cum propitiatorio, et Cherubim. Verum hechal hic, ut et alibi, cum solum ponitur, nec distinguitur a debir, significat totum templum, tamque Sanctum sanctorum quam Sanctum complectitur. Jam sensus est: fimbriæ hæ tam longæ et latæ erant, ut non tantum implerent Sanctum sanctorum, in quo sedebat Deus in suo solio augusto, quasi in propitiatorio inter Cherubim; sed etiam diffunderent se per hechal, sive per Sanctum, illudque pariter implerent, q. d. Gloria hæc et majestas Dei ac Christi implebat Ecclesiam, tam cœlestem et triumphantem (hanc enim repræsentabat Sanctum sanctorum), quam terrestrem et militantem (hanc enim repræsentabat Sanctum); puta implebat cœlum et terram. Hinc ex hoc loco canit Ecclesia: «Plena erat omnis terra majestate ejus.» Significant ergo hæ fimbriæ minimum divinæ majestatis majus esse tota hominum gloria, totoque orbe.
6:2
2. SERAPHIM STABANT SUPER ILLUD. — «Seraphim» est vox Hebræa a radice שרף saraph, id est accendit, ussit. Inde «Seraphim» dicuntur quasi ardentes et incendentes, ob substantiam eorum, primo, purissimam, et maculæ omnis expertem; secundo, pervigilem; tertio, mire excitatam; quarto, agillimam; quinto, vi et efficacia singulari præditam; sexto, splendentem instar ignis; septimo, et maxime, ob charitatis ardorem, quæ est summum bonum, et beatitudo hominis in hac vita; ac hominum enim usu, sensu et æstimatione in hac vita, Angelis nomina sunt imposita. Atque licet omnia jam dicta cæteris Angelis sint communia; unde de eis dicitur, Psalmi CIII, 4: «Qui facis Angelos tuos, spiritus; et ministros tuos, flammam ignis;» tamen in Seraphinis, qui Deo proximi lucis et ignis divini illustrationem et ardorem immediate et proxime excipiunt, peculiari et perfectiori quodam modo reperiuntur, uti docet S. Dionysius, De Cælesti Hierarchia, quem S. Chrysostomus, hom. 64 ad Populum, et cæteri Patres sequuntur. Pulchre S. Bernardus, serm. 3 in hanc Isaiæ visionem: «Ut quid, ait, tu qui mane oriebaris, Lucifer, in veritate non stetisti, nisi quia Seraphim non fuisti? Seraphim quippe ardens vel incendens interpretatur. Tu vero hausisti miser lucem, sed ardorem non habuisti. Bonum erat tibi si ignifer magis esses quam lucifer, nec tam immoderato appetitu lucendi, ut eras frigidus ipse, frigidam quoque eligeres regionem. Dixisti enim: Ascendam super altitudinem nubium, sedebo in lateribus Aquilonis.» enim: Ascendam super altitudinem nubium, sedebo in lateribus Aquilonis.» Moraliter, «Seraphim» significant eos, qui Isaiæ similes, id est Prophetæ et præcones Dei, esse volunt, debere ardere charitate. Sic Seraphinorum uti nomine, ita reipsa imitatrix et æmula fuit S. Serapia virgo et martyr, quæ Christi amore accensa, utrumque ignem carnalem, nimirum venereum et vulcanium superavit; eo denique plures alios, ac imprimis S. Sabinam accendit, atque ad eamdem martyrii lauream incitavit, cujus diem natalem recolit Ecclesia die 4 septembris, ut merito de ea canat Poeta Christianus: Ardentes illæsa tolit Serapia tædas, Quæ tulerat Cyprias inviolata faces. Talis præco fuit Elias, de quo Eccli. XLVIII, 1: «Surrexit Elias propheta, quasi ignis, et verbum ipsius quasi facula ardebat;» unde curru igneo raptus est in cœlum. Talis præco fuit S. Basilius, quem S. Ephrem absens vidit instar columnæ igneæ, et præsens vidit linguam igneam loquentem per os ejusdem, teste S. Amphilochio in Vita S. Basilii. Talis præco fuit S. Franciscus, de quo S. Bonaventura, cap. XII Vitæ ejus: «Erat, inquit, verbum ejus velut ignis ardens, penetrans intima cordis, omniumque mentes admiratione replebat; cum non humanæ inventionis ornatum, sed divinæ revelationis afflatum redoleret.» Deinde narrat exemplum, quod, cum coram Pontifice et Cardinalibus concionaturus concionem composuisset, totius oblitus sit; quare conferens se ad orationem, «tam efficacibus subito cœpit verbis affluere, tamque potenti virtute illorum virorum sublimium mentes ad compunctionem inflectere, ut aperte claresceret, quod non ipse, sed spiritus Domini loquebatur; veritatem enim fidentissime prædicabat; nesciebat aliquorum culpas palpare, sed pungere; nec vitam fovere peccantium, sed aspera increpatione ferire. Eadem mentis constantia magnis loquebatur, et parvis, eademque spiritus jucunditate paucis loquebatur, et multis» (notent concionatores qui minuunt animos et studium, cum minuitur auditorium); «omnis ætas, omnisque sexus properabat virum novum, mundo cœlitus datum, et cernere et audire; ipse vero per diversas regiones progrediens evangelizabat confidenter, Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis.» Talis non tantum concionator, sed et Doctor fuit ipse S. Bonaventura, qui in suis libris, etiam scholasticis, auditorem æque ad pietatem inflammat, ac sapientia illustrat: quare merito vocatur Doctor Seraphicus. Hunc imitentur Doctores scholastici, præsertim Religiosi, ut se æque religiosos esse ac doctos ostendant. Similiter Ezechiel, cap. I, IV et VII, vidit Cherubinos stantes in igne scintillantes et fulgurantes: «Et scintillæ, inquit, quasi aspectus æris candentis.» Quod explicans mystice S. Gregorius, hom. 3 in Ezech.: «Vis, inquit, prædicantium et sonat et ardet: ardet desiderio, sonat verbo. Æs ergo candens est prædicatio accensa; sed de candenti ære scintillæ procedunt; quia de eorum exhortationibus verba flammantia ad aures audientium procedunt, quæ quos in corde tetigerint, incendunt.» Quocirca noster Alcazar ad litteram per duos Seraphim intelligit Petrum et Paulum, virosque Apostolicos, de quo vers. 6. STABANT SUPER ILLUD, — scilicet solium; «stabant,» inquam, «super» (hebraice al, id est juxta vel circa solium), puta super pedem aut pavimentum solii; decebat enim eos esse humiliori gradu, quam erat ipsa sedes et solium Dei. Sic enim videmus reges alto throno considere, et inferne assistere ei principes. Nota: Hi Seraphim stipant solium instar Cherubim stipantium propitiatorium, Exodi XXV. Imo noster Prado loco jam citato putat hos Seraphim Isaiæ eosdem esse cum Cherubim Mosis et Ezechielis; verum verius est esse diversos. Hinc enim Ecclesia inter novem choros Angelorum, ordinem Seraphim distinguit, et præponit ordini Cherubim quasi summum. Nec enim ordo Seraphim alibi in Scriptura nominatur quam hic. Porro cum Moses et Ezechiel viderint Cherubim, Isaias vero Seraphim, ratio est, quia currus Cherubim, quem vidit Moses et Ezechiel, symbolum erat tum sapientiæ et providentiæ divinæ, qua ipse regit mundum, et maxime Ecclesiam ac Synagogam; tum pugnæ et victoriæ divinæ, quæ Pharaonem aliosque hostes populi sui debellavit et protrivit; Isaias vero vidit Seraphim, quia ab eo ignito purgandus erat a phlegmate et timiditate, atque igne divino accendendus et inflammandus, ut patet vers. 7. Pulchre S. Bernardus, serm. 3 in hanc visionem, notat, Dei esse sedere, Angelorum stare, ac Luciferum cecidisse, quia dixit: «Sedebo in lateribus Aquilonis.» «Stant, inquit, plane Seraphim, quia charitas nunquam excidit. Stant attoniti, et suspensi in contemplatione sedentis in throno; stant in æterna incommutabilitate, et æternitate incommutabili. Tu (Lucifer), sedere tentasti, o impie! propterea tui moti sunt pedes, et effusi sunt gressus tui. Filius est qui sedet in throno, Dominus Sabaoth, cum tranquillitate judicans omnia. Sola sedet Trinitas, quæ sola habet immutabilitatem; Seraphim vero stant.» SEX ALÆ UNI, ET SEX ALÆ ALTERI. — Hinc patet hanc visionem non fuisse realem, sed imaginariam et symbolicam; nam Seraphim non habent alas, quibus vere et realiter volent; unde et volatus unius Seraphim ad Isaiam, contactusque labiorum ejus non fuit realis, sed imaginarius. Nota primo, symbolice Seraphim cum alis fingi et pingi, ut significetur eos esse cœlestis naturæ evolantis ad Deum, et velocissime quocumque commeantis. Secundo, quisque eorum non duodecim, ut quidam volunt, sed sex tantum alas habebat, ut patet ex seq.: duabus enim volabant. Nam quod hebraice est, sex alæ, et sex alæ uni, non significat unum bis sex, id est duodecim, habuisse alas; sed est hebraismus, significans quemque sex habuisse alas, ut vertunt Noster et Chaldæus. Tertio, sex alæ significant eos, primo, agillimos et maxima vi motiva præditos esse, ut ad sex differentias positionum, scilicet sursum, deorsum, ante, retro, dextrorsum, sinistrorsum, celerrime moveri ac volare possint; ita ut celeritate superent ventos, fulmina, solem cœlosque omnes. Ita Pererius in Apocal. IV, disput. 24. Secundo, eos perfectissima cognitione et amore in Deum tendere. Ita S. Dionysius, Cælest. Hierarch. cap. IV et XIII: «Sex alarum, inquit, sacratissima fictio absolutissimam summamque in Deum intentionem in primis, mediis et ultimis intelligentiis signat.» Causa est, quod ternarius teste Aristotele perfectionis sit symbolum; geminatio ergo ternarii, id est senarius, magnum cumulum addit perfectioni, duplamque perfectionem significat. Est enim senarius primus numerus perfectus, qui ex primis sui partibus componitur; nam unum, duo, tria, quæ sunt primæ partes senarii, conjuncta et addita faciunt sex. Rursum sex differentiæ positionum, quibus respondent sex alæ, ut dixi, oriuntur ex ternario, sive ex trina dimensione quantitatis et corporis, puta ex longitudine, latitudine et crassitie; horum enim sunt termini. Nam ante et retro sunt termini longitudinis; dextrum et sinistrum latitudinis; sursum et deorsum crassitiei sive profunditatis. Porro hæ trinæ dimensiones oriuntur ex tribus lineis perpendiculariter ad angulos rectos se intersecantibus, puta ex trina cruce, uti dixi Ephes. III, 18. Proprie vero Seraphinis congruebant sex alæ; quia binæ ad velandam faciem, binæ ad velandos pedes, binæ ad volandum requirebantur. Tropologice, S. Bonaventura, in fine tom. II, scripsit librum de sex alis Seraphim, quas habere debet tum quivis fidelis, tum Superior et Prælatus. Fidelis ergo fide et charitate Dei præditi, prima ala, inquit, est confessio; secunda, satisfactio; tertia, carnis munditia; quarta, puritas mentis; quinta, dilectio proximi; sexta, dilectio Dei. Superior vero alam, primo, habeat zelum justitiæ; secundo, pietatem, et paternam compassionem; tertio, patientiam et constantem longanimitatem; quarto, ut sit exemplar omnis virtutis; quinto, discretionem et prudentiam; sexto, familiaritatem et unionem cum Deo: hisce alis se et suos ad perfectionem et ad Deum evolare faciet. DUABUS VELABANT FACIEM EJUS, ET DUABUS VELABANT PEDES. — Hebræum פניו panav, tam facies suas quam facies ejus, scilicet Dei, significat; sic et רגליו raglav tam pedes suos quam pedes ejus significat. Est hic ergo duplex versio, prior: duabus velabant facies suas, et duabus velabant pedes suos. Ita vertunt Chaldæus, Forerius, Vatablus, Sanchez et Chrysostomus, hom. 4 in hanc visionem, itaque legitur in Præfatione Liturgiæ S. Jacobi et Æthiopum. Posterior est: duabus velabant faciem ejus, et duabus velabant pedes ejus. Ita noster Interpres, S. Cyrillus, Hugo, Petrus Damiani, epist. 6, S. Hieronymus, epist. 142 ad Damasum. Utraque hæc lectio vera est, unaque alteri connexa est. Nam Seraphini hi alas superne conjungebant, itaque iis velabant faciem suam, ac consequenter iisdem sibi quoque velabant faciem Dei. Alæ enim interpositæ inter faciem Seraphinorum et inter faciem Dei, eis tam faciem Dei quam suam propriam velabant, nec poterant aliter alis suis velare faciem Dei, quam iis velando faciem suam; et e contrario non poterant iis velare faciem suam, nisi iisdem velarent faciem Dei, id est faciei Dei conspectum sibi adimerent. Eadem est ratio de alis pedum; conjungendo enim alas, quæ erant inferne, iis pedes suos velabant, illisque velatis consequenter sibi velabant pedes Dei, præsertim cum facies jam esset obvelata. Primo, ergo velabant facies suas præ intima reverentia, quod tantum divinitatis jubar irretorto oculo aspicere non possent; pedes vero velabant præ verecundia, ne quis aspiceret imperfectum eorum amorem et affectum, cujus symbolum sunt pedes. Ita S. Chrysostomus, serm. 4 de hac visione. Discamus igitur et nos, quo metu, quo pudore, et qua reverentia accedere debeamus ad Deum in orationibus nostris, qua modestia ac religione assistere in laudibus ejus. Hac de causa veteres orabant obtecto capite, et facie; unde amictus usus, quo sacerdos sacrificaturus caput velat et tegit, dimanavit. Rursum, pedes sunt symbolum actionis et exsecutionis. Velant ergo pedes, ut significent se pro suo ardenti ad explendam Dei voluntatem studio, esse tardo atque impedito gradu, tametsi senis alis instructos; sicut etiamsi perspicacissimis sint oculis, tamen adversus tantum splendorem, qui a divino emicat vultu, velata facie atque oculis se cæcos fatentur, ait Sanchez. Qui et addit, per pedes non tam tibias (nam stabant parati et expediti ad Dei obsequium, et ad volandum; ergo pedes habebant liberos, non velatos), quam femora, ac præsertim partes obscenas accipi (sic enim Hebræis aqua pedum vel femorum vocatur urina). Has ergo velabant Seraphini, ut docerent quam sibi gratus sit casti animi habitus, quem populus ille jam magna ex parte perdiderat. Nam illis annis, maxime sub Achaz, inhonesta plurima fiebant tam in templo quam in urbe. Seraphim ergo erant hic schema religiosæ et perfectæ obedientiæ; hæc enim, quasi velatis oculis cæca, præceptum non discutit: rursum velat femora, id est casta est; neque tam suis affectibus aut voluntati servit, quam paret alienæ, eique manus et pedes offert et accommodat. Significatur ergo hic, verum obedientem debere esse totum alatum, ut Superioris mandata alata aure, alatis humeris, alatis pedibus, quin et alato judicio suscipiat et exsequatur. Secundo, Seraphim quoque velabant faciem et pedes Dei, eo modo quo dixi, ut significent primo, divinitatem, ejusque faciem, id est principium et æternitatem; ac pedes, id est finem et abyssum, esse incomprehensibiles. Ita S. Cyrillus. Secundo, ut significent neminem posse scire faciem Dei, id est quid ante mundum Deus fecerit; nec pedes, id est quid post mundum futurum sit, quidve facturus sit Deus; media enim quæ inter hæc jacent tantum cognoscimus, inquit S. Hieronymus. Tertio et optime, Rupertus: «Facies, inquit, est divinitas Christi, pedes sunt ejus humanitas, et humanitatis mysteria, uti sunt nativitas, passio, crux, resurrectio, ascensio,» etc., q. d. Tam Trinitatis, quam Incarnationis, et totius œconomiæ Verbi incarnati mysterium, ipsis etiam Seraphinis est impenetrabile, neque illud propter celsitudinem et splendorem, neque hoc propter humilitatem et abjectionem satis mirari et suscipere possunt. Unde admirabundi aiunt, cap. LXIII: «Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra?» etc.; nam, ut Christus de se ait, Psalm. XXI: «Ego sum vermis, et non homo: opprobrium hominum, et abjectio plebis.» Timantes, excellens pictor, cum tristissimam immolationem et cædem Iphigeniæ pingeret, lacrymas et mœrorem cæterorum expressit, vultum autem Agamemnonis patris ejus velo cooperuit; quia vidit se nulla re melius posse exprimere summum patris dolorem et tristitiam, quam eum non exprimendo et velando. Simili de causa Deum hic velant Seraphini. Ita S. Ephrem, tract. De Passione Domini, loquens de Caipha damnante Christum, ejusque ministro alapa illum cædente: «Contremuerunt, inquit, cœli, fundamenta orbis concussa sunt, expaverunt Angeli omnes atque Archangeli, Gabriel et Michael facies suas alis contexerunt, Cherubim trementia sub rotis se abdiderunt, Seraphim illa hora alas ad invicem collisisse visa sunt, cum daret minister iniquitatis alapam Domino majestatis. Quomodo igitur non protulerunt fundamenta terræ motum atque tremorem, cum hora illa contumeliis affici Creatorem suum cernerent?» ET DUABUS VOLABANT, — non circumvelando Dei solium. Hoc enim leviculum et indecens fuisset; sed extentis alis, quasi volaturi in eodem loco consistentes. Unde stetisse dicuntur, vers. 2. Hic enim habitus primo, designat eos esse paratos et agiles ad omne Dei imperium; secundo, volitant, ut significent ingens desiderium quo rapiuntur ad videndum Deum, utque in eum se totos immergant; tertio, Sanchez, librant alas, inquit, ut incendium amoris quo vicini Deo quasi uruntur, alis quasi flabello refrigerent; hac ergo alarum agitatione significatur vis amoris ardentissimi et violentissimi. Moraliter, alæ duæ, quibus ad Deum et cœlum evolamus, sunt intellectus et voluntas, meditatio et dilectio, contemplatio et actio. Sed quomodo Seraphim stant simul, et volant? Respondet Eucherius (vel quisquis est auctor) Quæst. veteris Testamenti, cap. in Isaia, Deo adstare idem esse, quod volare. Festinas ad Deum? sede in quiete et silentio orationis, elevaberis, et in Deum deorum in Sion evolabis. Ad litteram stabant Seraphini, id est erant erecti, non sedebant, sed stabant alis expansis quasi volaturi, ut dixi. Mystice S. Bernardus, serm. 5 in hæc Isaiæ verba, per duas alas accipit naturam et gratiam: «Vivaci siquidem, inquit, per naturam intellectu et ferventi nihilominus affectu per gratiam, in eum qui supra ipsos est extenti jugiter et intenti, stare quidem per ministerium, sed volare per studium perhibentur. Licet enim velent caput Domini, velent etiam pedes, sed sibi ista non velant; magis autem sedule volant, et volitant, inter ista, et alta potentiæ ejus, et profunda sapientiæ vestigantes;» et mox: «Superbus ille Lucifer lucem præferens, non ignem habens, alteri tantum innixus alæ, casum facere potuit, non volatum. Exsultavit enim lucidus esse, non fervidus, non incensus, quod Seraphim sonat. Sustulit eum naturæ vivacitas, sed in suam plane perniciem, quippe quem defectus gratiæ mox dejecit.» bus aut voluntati servit, quam paret alienæ, eique manus et pedes offert et accommodat. Significatur ergo hic, verum obedientem debere esse totum alatum, ut Superioris mandata alata aure, alatis humeris, alatis pedibus, quin et alato judicio suscipiat et exsequatur.
6:3
3. ET CLAMABANT ALTER AD ALTERUM. — Scilicet Seraphim: Filius ad Spiritum Sanctum, ait Origenes, hom. IV, sed perperam. Constat enim ex præcedentibus Seraphinos hic intelligi. Putant P. Prado supra, et Pererius in Apocal. IV, disp. 7, quatuor Seraphinos visos esse ab Isaia; unde viginti quatuor (quater enim sex faciunt 24), alas significasse viginti quatuor seniores, de quibus Apocal. IV, 10. Ubi etiam vers. 8, quatuor animalia, puta quatuor Cherubim, clamant: «Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus;» idque videtur insinuare S. Dionysius, cap. XIII Cælestis Hierarch., qui tamen alibi contrarium significat; secundo, Forerius et Arias putant ab Isaia visos esse plurimos Seraphinos: sunt enim innumeri; utitur enim Isaias numero plurali, non duali; tertio, alii, et verius putant, duos tantum Seraphim visos esse ab Isaia. Idque primo, quia hoc proprie significant hæc verba: «Clamabant alter ad alterum;» secundo, quia Seraphim hi fuerunt instar Cherubim propitiatorii; illi autem erant duo, Exodi XXV; tertio, quia Ecclesia in octavo responsorio Dominicæ post Pentecosten canit: «Duo Seraphim clamabant alter ad alterum.» Ita S. Dionysius, Eccles. Hierarch. cap. IV, part. III, bis faciens mentionem duodecim alarum, et Origenes, lib. I Periarchon, cap. III, S. Hieronymus hic, Philastrius, hæres. 101, S. Bernardus, tract. De Verbis Isaiæ, serm. 3. Quod intellige, duos tantum illustriores et quasi principes Seraphim apparuisse Isaiæ, cæteros autem a tergo suos stipasse principes; est enim Deus Dominus sabaoth, id est exercituum. Et sic hanc sententiam concilia cum secunda. Hac de causa versio Arabica habet disagion, non trisagion: «Clamabant, inquit, Sanctus, sanctus,» ut significet eos alternis cantasse per modum chori, non quod neget trisagion. Nam hæc verba alter ad alterum, significant eos ἀντιφώνως, id est alternis vocibus cantasse, uti fit in choro psallentium. Ita communiter Patres; unde Damascenus, tract. De Trisagio, docet ab his Seraphinis Ecclesiam didicisse chorum, id est modum alternis canendi et psallendi. Sic et S. Ignatius Martyr, teste Socrate, lib. VI Hist. cap. VIII, id est, Nicephoro, lib. XIII, cap. VIII, Cassiodoro, Amalario et aliis, vidit Angelos alternis psallentes, indeque alternam psalmodiam in Ecclesiam induxit. Eosdem septies per diem elevata voce audivit S. Magdalena, pœnitens in sua Bauma. Psalmodia ergo est opus cœleste et angelicum, ut merito dicat Psaltes, Psalm. CXXXVII, 1: «In conspectu Angelorum psallam tibi,» q. d. Sumam officium Angelorum coram Angelis, et cum Angelis psallam tibi. Unde notat Cyrillus, Seraphinos alternis cecinisse «Sanctus,» non quod canendo defatigarentur, sed quia sibi ipsis mutuum honorem tribuunt; omnia enim cœlestia ordinata sunt et concinna; maxime vero id fecerunt, ut homines docerent in choro alternis psallere, itaque continuo et concinne laudare Deum, ac se mutuo omnesque homines ad Dei laudem excitare. Pari modo Angelus, psallens duodecim psalmos cum orationum interjectione, docuit eumdem psallendi modum Ægyptios monachos, teste Cassiano, lib. II Institut. V. SANCTUS, SANCTUS, SANCTUS. — Ter repetunt «Sanctus.» Primo, ut significent SS. Trinitatem in unitate essentiæ. Ita docent S. Ambrosius, lib. III De Spiritu Sancto, cap. XXIII, Nazianzenus, orat. De Pascha, Damascenus fuse in Trisagio, S. Hieronymus et Cyrillus, Procopius, Origenes, hom. 4, hic, et alii passim. Audi Damascenum: «Deitas, ait, trine sanctificatur gloriaque afficitur, cum dicitur ter, Sanctus, sanctus, sanctus; ac rursum tres hypostases una tantum gloria afficiuntur, cum dicitur: Dominus Deus sabaoth, plena est omnis terra gloria ejus. Sanctus ergo Pater, sanctus Filius, sanctus Spiritus Sanctus. Ter sanctam ergo dicimus deitatem et Trinitatem, non vero unicam ejus personam.» Additque: «Non propter numerum Trinitati divinitas inest; sed quia divinitas in Trinitate est, idcirco ternarius numerus perfectus est.» Idem docent S. Augustinus, lib. De Fide ad Petrum, cap. I, tom. III et V Synodus generalis, quæ fuit Constantinopolitana II, totaque Ecclesia. Quocirca perperam hic Calvinus idipsum negat, asseritque contra Arianos apertioribus locis utendum esse, ne eis ridiculi simus: «Et certe, inquit, hac repetitione potius indefessa assiduitas notatur, ac si dixisset Propheta, nullum angelicæ melodiæ finem esse in canendis Dei laudibus: sicut inexhaustam earum materiam nobis suppeditant ejus sanctitas.» Ita thraso ille applaudit Arianis, et Patres omnes eis ridiculos facit. Annon merito Hunnius Calvinomastigem scripsit hoc titulo: Calvinus arianizans. Docte ergo hunc locum, uti et totum Isaiam, heroico carmine ita reddidit Carpenteius Belga: O sanctum, sanctum, o Dominum, ter denique sanctum! O regem armorum Dominum, bellique potentem! Sanctus enim Pater ille ingens totius origo Fonsque boni, magnum qui complet numine mundum. Sanctus et ille Patris supremi Filius, ante Luciferum genitus, melioris conditor ævi, Vox summi sensusque Dei, quem fudit ab alta Mente Pater, magnique dedit consortia regni. Sanctus et ille ignis, divini fomes amoris, A Genitore fluens per Natum Numine eodem, Amborum communis amor. Secundo, ut significent Deum esse abyssum sanctitatis, ex qua tam Angeli quam homines et Christus omnem suam sanctitatem participant: sicut radii a sole hauriunt suum lumen. Tria enim sunt omnia, inquit Aristoteles. Unde hoc canticum dicitur τρισάγιον, id est ter sanctum, hoc est sanctissimum; sicut Mercurius dictus est τρισμέγιστος, id est ter maximus: quia simul fuit rex, sacerdos et doctor, sive theologus. Quocirca Chaldæus vertit: Sanctus in cælis excelsis, domo majestatis ejus; sanctus super terram, quæ est opus potentiæ ejus; sanctus in sæculum, et in sæcula sæculorum, Dominus exercituum. Hac de causa ingeminant, nec aliud canunt quam «Sanctus,» quasi totum et assiduum sit hoc eorum officium et negotium, scilicet laudare Dei sanctitatem: sic et nos assidue verbo et vita Deum laudare debemus. Audi Procopium: «Seraphini, ait, sanctas laudes non semel tantum, sed sæpe, imo etiam infinitis vicibus iterant,» puta iterant trisagion. Tertio, ut significent eum, qui ad Deum in cœlum ire velit, sanctum esse debere; nec Deum aliquid pollutum, vel immundum in suo orbe inultum, aut in suo conspectu impune permissurum, ac præsertim Judæorum impietatem et scelera, quæ hoc cap. et præcedenti Isaias redarguit, acriter puniturum, maxime per excæcationem et obdurationem eorum. Ex hoc ergo Seraphinorum hymno, trisagium quasi angelicum, imo Seraphicum, usurpat Ecclesia in Præfatione Missæ, idque jam inde a tempore Apostolorum, toto scilicet populo, vel Clero et choro pro populo occinente: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus sabaoth,» uti testatur Clemens, lib. VIII Constitut. cap. XVI. Porro Græci, et ex eis Latini in Parasceve, trisagio addiderunt epitheta dicentes: Ἅγιος ο Θεός, ἅγιος ἰσχυρός, ἅγιος ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς, «Sanctus Deus, sanctus fortis, sanctus immortalis, miserere nobis.» Qui hymnus, aut potius Litania, sub Theodosio Juniore Imperatore anno Christi 446, tempore terræ motus Constantinopoli, revelata est a Deo ad exstirpandam hæresin Eutychetis (qui docebat unam tantum in Christo esse naturam, uti est una persona; cumque ea videatur esse divina potius quam humana, inde sequebatur Deum in se esse mortalem, et deitatem in Christo esse passam ac crucifixam: quod est hæreticum), tunc grassantem puero cuidam in aera rapto, qui eamdem ab Angelis acceptam Proclo Archiepiscopo aliisque enarravit, ut eamdem canendo implorarent Dei opem et misericordiam. Ita fecerunt, et mox terræ motus cessavit, uti id refert Damascenus, tract. De Trisagio, et Nicephorus, lib. XIV, cap. XLVI. Vide et Felicem Papam et Acacium Constantinopolitanum, in epist. ad Petrum Gnapheum, sive Fullonem, Eutychetis asseclam; quibus eum damnant, eo quod addidisset trisagio, «qui crucifixus est pro nobis,» quasi tota Trinitas sit crucifixa; aut trisagium soli competat Filio, sitque SS. Trinitas una tantum persona, scilicet Filius, ut volebat Sabellius. Vide Concilium Constantinopolitanum II contra eum celebratum, et Baronium anno Christi 483. Porro Mercurius Trismegistus, et ex eo Rhodiginus, lib. XII, cap. IV, hanc de Deo dictis coronidem imponit: «Sanctus Deus Pater omnium. Sanctus Deus, cujus voluntas a propriis impletur potestatibus. Sanctus Deus, qui tuis familiaribus innotescis. Sanctus es, quem nunquam creavit natura. Sanctus es omni potestate validior. Sanctus es omni excellentia major. Sanctus es omni laude melior. Excipe verborum sacrificia sancta, ab anima et tibi dedito corde manantia, ineffabilis, solo silentio prædicande.» Vide hic quodnam Seraphinorum sit opus, scilicet jugiter celebrare abyssum sanctitatis Dei. Dicamus ergo et nos: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus sabaoth. Sanctus in creatione, sanctus in redemptione, sanctus in sanctificatione nostra. Sanctus in cœlo, sanctus in terra, sanctus in gehenna. Sanctus in gloria, sanctus in gratia, sanctus in justitia. Sanctus glorificans Angelos, sanctus justificans homines, sanctus puniens dæmones. Sanctus ante sæcula, sanctus in sæculis, sanctus in æternum et ultra. Sanctus in Seraphim, sanctus in Cherubim, sanctus in Thronis. Sanctus in utero, sanctus in præsepio, sanctus in patibulo. Sanctus in miraculis, sanctus in doctrinis, sanctus in exemplis. Sanctus in labore, sanctus in cruce, sanctus in resurrectione. Sanctus in Christianis, sanctus in Judæis, sanctus in Gentibus. Sanctus in fidelibus, sanctus in infidelibus, sanctus in electis et reprobis. Sanctus in consolatione, sanctus in desolatione, sanctus in jubilatione. Sanctus in potentia, sanctus in sapientia, sanctus in providentia. Sanctus in charitate, sanctus in misericordia, sanctus in vindicta. Sanctus in generatione, sanctus in filiatione, sanctus in spiratione. Sanctus Pater, sanctus Filius, sanctus Spiritus Sanctus: Amen, Amen, Amen. Moraliter, quid sit sanctitas Dei, quamque omnes ipse velit esse sanctos, vide dicta, Exodi XXVIII, 36; Levit. XX, 26, et cap. XXII, in fine, et cap. XXVII, 28. Porro quam horreat dæmon hunc hymnum et doxologiam SS. Trinitatis, liquet ex eo quod narrat Sophronius in Prato spirituali, cap. CXIX: «Dicebat, inquit, nobis Abbas Eusebius, quod dæmon in habitu monachi profectus fuit ad cellam senis; et cum pulsasset januam aperuit senex, et dixit illi: Ora. Dæmon autem ait: Et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum, Amen. Senex autem rursum dixit: Ora, et dæmon similiter ait: Nunc et semper, et in sæcula sæculorum, Amen. Tunc senex: Et dic: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto, etiam nunc, et semper, et in sæcula sæculorum, Amen. Hoc autem cum dixisset, dæmon quasi vim passus ab igne, evanuit.» Mirum vero est, quod ex Nicolao Aragonensi, Sigonio, et aliis refert Baronius, anno Domini 1055, scilicet, cum simonia in orbe grassaretur, Victorem II Pontificem misisse Hildebrandum Archidiaconum, ut ad eam exstirpandam Concilium Lugduni celebraret: in quo Archiepiscopus de simonia accusatus, cum crimen negaret, dixit ei Archidiaconus: «Dic: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto.» Tunc ille: «Gloria Patri, et Filio» expedite dixit, sed Spiritum Sanctum proferre non potuit: quod cum sæpius tentaret, nec proficeret; videns se per divinum judicium confusum, procedit ad pedes Archidiaconi, et confessus est se esse simoniacum: postquam vero a sacerdotali et episcopali officio est depositus, «Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto,» libera et clara voce decantavit: quod factum adeo simoniacos perterruit, ut præter alios Prælatos, Episcopi quadraginta quinque simoniacos se esse confessi sint, et suis honoribus absque ulla accusatione renuntiarint. Qualem Seraphim hic Isaiæ, talem S. Gregorio Thaumaturgo S. Joannes Apostolus SS. Trinitatis confessionem et laudem tradidit in Symbolo, quod exstat apud Gregorium Nyssenum, in Vita Thaumaturgi. Denique miraculum, quo id comprobatum est, narrant Gregorius Turonensis, lib. I De Miracul. cap. XIII, et Sigebertus anno Domini 438, scilicet, urbe Vasatensi ab Hunnis obsessa, cum sacerdos Missam celebraret pro liberatione populi, vidit ex alto cadere tres guttas, æquales magnitudine, claritate et candore crystallum vincentes; quæ dum per altare vago cursu rotantur, defluentes in ipsam patenam, statim in se conjunctæ, quasi unam gemmam pulcherrimam effecerunt: itaque patuit evidenti signo contra Arianam hæresim tunc suppullulantem, tres personas æquales SS. Trinitatis in unam naturam convenire. Gemmam hanc cruci ex auro factæ incluserunt, per quam Deus multa fecit miracula: nec mora, fugatis Hunnis, civitas liberata est. PLENA EST OMNIS TERRA GLORIA EJUS. — Primo, plena est quia omnis terra per sui creationem, gubernationem, ac nominatim per continuam productionem herbarum, florum, arborum, animalium et hominum, assiduam et copiosam suppeditat materiam divinæ potentiæ, bonitatis et majestatis collaudandæ. Secundo, magis divine ac prophetice cum S. Cyrillo, Hieronymo et Haymone, per gloriam accipe Christi vitam et miracula, ac prædicationem per Apostolos eorumque successores, per quos mysterium SS. Trinitatis et Incarnationis toto mundo celebratur, q. d. Fastidit jam Dominus templi et Hierosolymæ angustias; laxiores ædes suæ destinat habitationi; universa terra erit deinceps templum, cultorumque ejus et gloriæ ejus sanctuarium; ubique concinent: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus sabaoth.» Notent hic orantes, psallentes et meditantes optimam esse compositionem loci, qua mentes, cum Deo collectam teneant, elevent, et acuant, si cogitent se cum Isaia, et Daniele, cap. VII, vers. 9 et 10, assistere ante Deum in solio divino residentem, et millia millium ministrantium et assistentium ei, clamantiumque: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus sabaoth.» Rursum hoc angelico hymno monentur non tantum Ecclesiastici, sed et fideles omnes, ut assidue noctes et dies tam voce quam actione, bonisque operibus Deum laudent ut vita eorum pia et sancta sit assidua laus Dei, qua alios homines, Angelos et creaturas omnes invitent pariter ad Deum laudandum; de qua re plura dixi Exodi XIII, vers. 2 et 11, et Deuteron. X, 21. Ideo enim vocantur «Seraphim,» id est accendentes, quod omnes Angelos, et consequenter omnes homines ad Dei laudem accendant. Ita S. Dionysius, cap. VII Cœlest. Hierarch. Hinc tropologice: «Anima sancta, inquit Origenes hic, homil. 4 (quem vide), plena est gloria Dei, cum omnia, quæ agit et patitur, refert ad laudem et gloriam Dei;» dumque cum Psalte, Psal. CXLVIII, canit: «Laudate Dominum de cœlis; laudate eum, omnes Angeli; laudate eum, sol et luna; laudate eum, ignis, grando, nix, glacies, reges terræ, juvenes et virgines,» etc. Et cum tribus pueris, Daniel III: «Benedicite, cœli et Angeli, Domino: benedicite, rores, pruina, montes, colles, fontes, Domino; benedicite, sancti, et humiles corde, Domino.» Rursum cum Psalte, Psalm. CII: «Benedic, anima mea, Domino: et omnia, quæ intra me sunt, nomini sancto ejus. Benedic, anima mea, Domino; et noli oblivisci omnes retributiones ejus. Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis: qui sanat omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam: qui coronat te in misericordia et miserationibus: qui replet in bonis desiderium tuum.» Duplici enim titulo Deus incendii tota terra impleta est gloria et splendore gratiæ templi et doctrinæ Christi: tunc sola domus et templum Judæorum obtenebratum est; idque ex fumo, id est ex ira Dei, qui parans se ulcisci quasi naribus efflabat fumum et ignem, jamque illud ipsum fumo et igni destinabat; et sic primus sensus de incendio templi, quem paulo ante adduxi, hic locum habere potest. Hinc symbolice, Pintus per fumum sive caliginem accipit excæcationem Judæorum, cum gloria Dei et splendor Evangelii gentibus illuxit.
6:5
5. ET DIXI: VÆ MIHI, QUIA TACUI! — Septuaginta, quia compunctus sum. Unde primo, Prado in Ezech. II, 1, sic explicat: Heu me! perii, occidi, defeci ex consternatione tantæ visionis, ut per metalepsin tacere significet consternari, pavere, percelli, ita ut loqui non possis, sed tacere debeas. «Tacui» ergo, id est consternatus obmutui. Sic I Machab. cap. I, dicitur terra siluisse in conspectu Alexandri, id est ita pavore concussa, ut mutire, eique resistere non sit ausa. Idem dicitur de Moab infra, cap. XV, et de Ascalone, Jerem. XLVII. Idem videtur hic contigisse Isaiæ: si enim Seraphim coram Deo velant facies et ora; quidni cadat Isaias, mortalis homo, videns Deum cum Seraphinis? Addit Sanchez Isaiam, licet facundum, in conspectu Domini, et audita ea suavitate, et ardore, quo a Seraphinis laudatur Deus, mutum se putasse et elinguem, q. d. Væ mihi, quia tacui, neque laudavi majestatem tantam, quam ab Angelis nunc tanto spiritu laudari cerno! tacui, inquam, cum loqui poteram: nunc autem ex quo Deum et Seraphim vidi, cogor tacere, etiamsi loqui cupiam: ipsorum enim conspectus et majestas me elinguem fecit, sed jure hæc patior; quia, quando poteram loqui, nolui, et succumbens timori tacui; nunc cum maxime volo loqui, non possum. Sic videmus viros etiam eloquentissimos, coram regibus, quasi regia majestatis intuitu attonitos et repercussos, obmutescere. Secundo, aptius et plenius, S. Hieronymus notat Isaiam cum videret Seraphinos tanta reverentia, tremore et clamore laudare Dei majestatem, optasse illis se in hoc cantu et hymnodia jungere; sed ob peccati conscientiam id facere non ausum. Dicit ergo: «Væ mihi!» quia mihi tacendum judicavi, eo quod pollutus sim labiis, et peccator similis populo polluto cum quo habito, q. d. Miserum me, qui nihilo sum civibus meis hac in re sanctior; cum ipsi mere profani et polluti sint: ideoque in hoc Angelorum concentu tacere cogor, et mutire non audeo; non enim est speciosa laus Dei in ore peccatoris. Nota: Pro væ hebraice est אוי oi, quod clarius Prado et alii vertunt heu, et Septuaginta, o miser ego! Est enim vox Isaiæ non minantis, sed dolentis. Porro hoc Isaiæ peccatum fuisse locutionis censet Origenes hic, hom. 5, ex eo quod subdit Isaias: «Quia vir pollutus labiis ego sum.» Facillime enim, ut ait S. Jacobus, cap. III, vers. 2, lingua peccamus: ergo aliquid timide, vel imprudenter dixisse videtur Isaias, cujus culpam hic agnoscit etsi non exprimat quid illud fuerit, aut quod vana et otiosa locutus sit; hoc enim vix ullus hominum evadit, maxime qui inter vanos et loquaces degit, inquiunt Origenes et Gregorius, lib. III Dialog. cap. V; aut quod, cum alios redargueret, seipsum non reprehenderet, inquit Nazianzenus in Apolog. ad Patrem: quod intellige de levibus et venialibus culpis. Secundo et potius, S. Hieronymus, Cyrillus et Haymo (esto id improbet Chrysostomus) censent hoc peccatum Isaiæ fuisse linguæ, at non tam locutionis quam taciturnitatis; scilicet quod peccata populi ac procerum, vel tædio vel metu victus, insectari destiterit, ac nominatim quod Oziam regem, cum sacerdos non esset, volentem adolere incensum, et sacerdotium invadentem, labiis audacibus ipse, utpote Propheta et e regio sanguine oriundus, non corripuerit. Porro hoc Isaiæ peccatum non mortale fuisse, sed veniale, colligitur ex eo quod Deus eum quasi amicum suum tam sublimi visione sui et Seraphinorum dignatus sit: qua sane peccatorem et hostem suum non decorasset. Addit Sanchez peccasse Isaiam, quod metu regis tacuerit, et permiserit eum jam leprosum in urbe habitare; nec curaverit cum juxta legem, Levit. XIII, 46, urbe expelli. Unde apposite subdit: «Et in medio populi polluta labia habentis ego habito,» q. d. Ego factus sum quasi unus e plebe, quæ in tam gravi casu mutire non est ausa, cum tamen aliis tacentibus ego, utpote præco Dei, loqui, eumque intrepide increpare debuerim: sicuti Elias et Eliseus increparunt Achab, Joram, aliosque reges Israel. Verum exiguum, vel nullum fuisse hoc peccatum ostendi, vers. 1. Impie Œcolampadius censet Isaiæ labia fuisse polluta: «Quia, inquit, homo ex se nil nisi sordidum et fætoris plenum proferre potest.» Moraliter, disce hic Dei cognitionem in nobis humilitatem gignere: qui enim videt Deum, videt seipsum; videt, quantum distet a Deo, quam parum, imo quam nihil sit; et quo clarius videt Deum ac seipsum, eo magis Deum admiratur et reveretur, seipsum vero deprimit et despicit. Hoc ergo signum est boni spiritus, sicut e contrario signum mali spiritus est, si quis ex eo intumescat, se suaque magni faciat, putet se doctum, sanctum, perfectum, etc. Ita Abraham coram Domino: «Loquar, inquit, ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis,» Genes. XVIII, 27. Ita Moses, audiens Deum ex rubo, «abscondit faciem suam; non enim audebat aspicere contra Deum,» Exod. III, 6. Ita Tobias cum suis, agnito angelo Raphaele, «prostrati per tres horas in faciem, benedixerunt Deum,» Tob. XII, 22. Ita Jeremias audiens a Deo: «Priusquam te formarem in utero, novi te,» etc., dixit: «A, a, a, Domine Deus, ecce nescio loqui, quia puer ego sum,» cap. I, vers. 6. Ita Daniel videns Antiquum dierum in throno, et millia millium assistentium ei: «Horruit, inquit, spiritus meus, territus sum, et visiones capitis mei conturbaverunt me,» cap. VII, vers. 15. Et cap. X, vers. 8, viso angelo: «Non remansit, ait, in me fortitudo, emarcui, nec habui quidquam virium. Et audivi vocem sermonum ejus: et audiens jacebam consternatus super faciem meam, et vultus meus hærebat terræ.» Et Ezechiel, viso Deo in curru Cherubim, cecidit in faciem, et quasi in deliquium mentis, cap. II, 1. Ita viginti quatuor seniores coram throno Dei «procidebant ante sedentem in throno, et adorabant viventem in sæcula sæculorum, et mittebant coronas suas ante thronum, dicentes: Dignus es, Domine Deus noster, accipere gloriam, et honorem, et virtutem,» Apoc. IV, 10. Ita S. Franciscus spiritu elevatus dicebat: «Quis es tu, Domine, quis ego? tu abyssus essentiæ, veritatis et gloriæ; ego abyssus nihili, vanitatis et miseriæ.» ET IN MEDIO POPULI POLLUTA LABIA HABENTIS EGO HABITO. — «Polluta,» id est primo, contaminata, tum locutione, tum silentio, ut dixi; secundo, «polluta,» id est profana et communia, q. d. Labia mea sunt Deo consecrata: deberem ergo loqui sacra et divina, uti decet Prophetam; at nunc cum populo versans, ab eo didici loqui, ut ipse, sæcularia, vulgaria et communia. Unde notant hic S. Hieronymus et Cyrillus, quam noxia sit etiam sanctis et Prophetis sæcularium, præsertim improborum, societas, quæ tantum Prophetam inclinavit. Vere dixit Sapiens: «Hæc tria non possunt non inquinare: figulus, rota plaustri in profundo cœno, versantes cum malis.» Et Eccli. cap. XIII: «Qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea.» Et S. Paulus, I Cor. XV: «Corrumpunt mores bonos colloquia prava.» Ita S. Petrus, agens inter ministros pontificum, negavit Christum; et Deus Abrahamum e Chaldæa eduxit, ne infidelium societate contaminaretur. Rursum S. Bernardus: «Nugæ, ait, in ore sacerdotis (et Prophetæ) sunt blasphemiæ. Labia enim sacerdotis custodient (custodire debent) scientiam, et legem requirent ex ore ejus: quia angelus Domini exercituum est.» ET REGEM DOMINUM EXERCITUUM VIDI OCULIS MEIS, — q. d. Antea parvi feci peccatum meum; nunc videns Dei puritatem et sanctimoniam, ac Seraphim clamantes: «Sanctus, sanctus,» etc., video quam impurum et horridum sit hoc meum, et omne aliud peccatum: perinde ac si simul videas tenebras et lucem, solem et cloacam, regem et scarram, magis perspicis quantum unum ab alio distet: quia «imperfectum meum viderunt oculi» mei pariter et Dei «in lumine tuo.»
6:6
6. ET VOLAVIT AD ME UNUS DE SERAPHIM. — Quæres an hic Angelus vere fuerit ex ordine Seraphim? S. Dionysius, cap. XIII Cælest. Hierarch., ex doctrina sui magistri Hierothei, distinguit choros Angelorum ex Daniel, cap. VII, vers. 10, in Assistentes, qui semper Deo assistunt; et in Ministrantes, qui foras mittuntur. Assistentes docet esse quatuor summos Angelorum choros, eosque sua multitudine longe superare inferiores quinque qui Ministrantes sunt: hunc ergo Angelum, quia missus est, non vere fuisse ex ordine Seraphim, sed ex aliquo ordine Ministrantium: vocari tamen «Seraphim,» vel quia illuminatus et missus fuit ab aliquo Seraphino, vel ab officio, quia missus est ad urendum labia Isaiæ. Contrarium tamen est verius, scilicet eum vere fuisse ex choro Seraphim. Hinc enim doctores et Ecclesia probant nonum ordinem Angelorum esse Seraphim: nec enim aliunde ex Scripturis probari potest. Ita docent S. Ambrosius, libro I De Spiritu Sancto, cap. X, et multi Scholastici, favetque Apostolus, Hebr. cap. I, 14, ubi ait omnes esse administratorios spiritus in ministerium missos. Vide ibi dicta. ET IN MANU EJUS CALCULUS, QUEM FORCIPE TULERAT DE ALTARI. — Pro calculus hebraice est רצפה ritspa, græce ἄνθραξ, id est carbo, vel pruna ignita, quæ calculo candenti, id est carbunculo, seu pyropo, est similis: prunam enim fuisse patet, tum quia forcipe, tum quia de altari accepta est, ut ureret labia Prophetæ. Et sic Apoc. VIII, 5: «Accepit Angelus thuribulum, et implevit illud de igne altaris.» Idem fecit Cherubim, Ezech. cap. X, 2. Ita ritspa vertunt carbonem accensum Syriaca, Arabica, Forerius, Vatablus, Pagninus et passim recentiores, et ita legit Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XIV; ritspa enim vel רצף retseph, per metathesin alludit ad צרף tsaraph, vel שרף saraph, id est urere, accendere, conflare. Unde apposite ad hunc locum S. Hieronymus, epist. 143 ad Damasum, per calculum accipit sermonem divinum, ejusque puritatem et veritatis rigorem; per carbunculum vero lucens doctrina manifeste ostenditur, juxta illud Psalm. XVIII: «Præceptum Domini lucidum, illuminans oculos.» Unde a retseph deducitur רצוף ratsuph, et מרצפת martsephet, quod significat stratum lapide, sive pavimentum lapideum, libro IV Reg. XVI, 17, et Cant. III, 10, ubi pro charitate constravit, hebraice est rutsaph, quod Septuaginta vertunt λιθόστρωτον, id est stratum lapide, et quinta Editio vertit, medium ejus calculis (id est carbunculis, inquiunt S. Ambrosius, Theodoretus et Nyssenus) composuit. Quare noster Alcazar, in Apoc. II, 17, notat. 5, omnino contendit hunc Isaiæ calculum fuisse carbunculum, huncque dat sensum: Vidit, inquit, Isaias thronum, quem Deus habet in Ecclesia Christiana; quare Seraphim sunt Apostoli et viri Apostolici, qui Evangelium erant prædicaturi, quod quia erat summæ difficultatis, et quasi ignem complecti; hinc timide forcipe acceperunt carbonem ex altari, id est timide accesserunt ad labores et persecutiones Evangelii; sed ubi eum acceperunt, et inspexerunt, viderunt eum non esse carbonem, sed carbunculum, quia labores hi et cruces pro Christo per charitatem qua accensi erant, et perunctionem Spiritus Sancti eis dulcissimi æque ac pretiosissimi evaserunt. Hic sensus pius et moralis est, non tamen litteralis est, nec genuinus, ut volunt Alcazar et Rupertus. Dico ergo utrumque esse verum, scilicet, et calculum hunc fuisse prunam accensam, et fuisse calculum sive carbunculum; nam in cœlesti templo, et altari, ubi hæc vidit Isaias, omnia pretiosa sunt, æterna et cælestia: ergo carbones ejus non lignei, sed lapidei, ut semper durent; imo gemmei, quia tales decent Deum. Ignis ergo ille cœlestis nutritur pyropis et carbunculis; carbunculus enim præ omnibus gemmis pretiosissimus est. Nam carbunculus qui ponderat unam drachmam, sexaginta millibus aureorum æstimatur, id est pluris quam adamantes quatuor ejusdem ponderis. Et licet noster carbunculus ignem nostrum terrestrem respuat, ita ut eum ignis calefacere non possit, ut docent Plinius et Aristoteles, lib. IV Meteor. cap. XLVIII, tamen cœlestis ille carbunculus cœlestem illum Dei ignem facile suscipit. Huic sententiæ favet Ecclesia, quæ orat in Sacro: «Deus qui labia Isaiæ calculo mundasti ignito.» Fuit ergo calculus, sed ignitus. Quæres, cur Seraphim hoc calculo tetigit labia Isaiæ? Respondeo, ut peccatum labiorum ejus puniret et expiaret, hinc ea calculo hoc adussit: præsertim quia peccarat Isaias non reprehendendo Oziam, qui prunas et thymiama altaris invaserat; prunis ergo punitur, hoc est enim quod ait Seraphim: «Ecce tetigit hoc labia tua, et auferetur iniquitas tua, et peccatum tuum mundabitur.» Secundo tamen, S. Hieronymus ritspa vertit, calculum, id est lapillum, sive gemmam, cui versioni cæteri Interpretes, scilicet Aquila, Symmachus et Theodotion, consentiunt, inquit S. Hieronymus. Septuaginta vertunt digaza, quod carbunculum et carbonem significat. S. Hieronymus, epist. 143 ad Damasum, interpretatur carbunculum, quæ gemma est flammeo et igneo colore; additque: «sive calculum vertamus, sive carbunculum, in calculo divini sermonis veritas et rigor, in carbunculo ejusdem lucens doctrina manifeste ostenditur, juxta illud Psalm. XVIII: Præceptum Domini lucidum, illuminans oculos.» Unde a retseph deducitur רצוף ratsuph, et מרצפת martsephet, quod significat stratum lapide, sive pavimentum lapideum, libro IV Reg. XVI, 17, et Cant. III, 10, ubi pro charitate constravit, hebraice est rutsaph, quod Septuaginta vertunt λιθόστρωτον, id est stratum lapide, et quinta Editio vertit, medium ejus calculis (id est carbunculis, inquiunt S. Ambrosius, Theodoretus et Nyssenus) composuit. Quare noster Alcazar, in Apoc. II, 17, notat. 5, omnino contendit hunc Isaiæ calculum fuisse carbunculum, huncque dat sensum: Vidit, inquit, Isaias thronum, quem Deus habet in Ecclesia Christiana; quare Seraphim sunt Apostoli et viri Apostolici, qui Evangelium erant prædicaturi, quod quia erat summæ difficultatis, et quasi ignem complecti; hinc timide forcipe acceperunt carbonem ex altari, id est timide accesserunt ad labores et persecutiones Evangelii; sed ubi eum acceperunt, et inspexerunt, viderunt eum non esse carbonem, sed carbunculum, quia labores hi et cruces pro Christo per charitatem qua accensi erant, et perunctionem Spiritus Sancti eis dulcissimi æque ac pretiosissimi evaserunt. Hic sensus pius et moralis est, non tamen litteralis est, nec genuinus, ut volunt Alcazar et Rupertus. Calculus ergo hic primo, symbolum est pænitentiæ et contritionis. Notat eum Alcazar in Apoc. II, 17. Viegas in Apoc. VIII, Comment. I, sect. IV, in fine, carbonem hunc fuisse carbunculum, uti dixi. Si quis objiciat: Quomodo ignis altaris nutriri potuit carbunculis? Respondetur, in ignem immissos fuisse carbones, sed vi ignis conversos fuisse in carbunculos, ut significaretur vis nostri altaris holocausti, pænitentiæ scilicet, per quam peccatores qui erant instar carbonum frigidi et nigri, in carbunculos gemmasque evadunt, puta fiunt vel carbunculi per charitatis ardorem, vel smaragdi per castitatem, vel adamantes per patientiam et fortitudinem; hinc dicitur Psalm. XVII: «Carbones succensi sunt ab eo,» nec tantum succensi, sed et in gemmas divinitus conversi. Hæc speculatio pientior est et acutior quam solidior: nec enim carbunculi ex carbonibus gignuntur, nec ignis potest carbones in carbunculos commutare. Sed responderi posset hanc visionem (ejusque visa), utpote symbolicam, non naturalem, sed miraculosam et divinam fuisse. Ita legimus S. Vincentium Fererium duos reos, cum ad supplicium ducerentur, sua exhortatione ad tantum dolorem accendisse, ut facies eorum in carbones quasi versæ fuerint, itaque exspirarint. Dolor ergo et amor fuit quasi eorum carnifex, imo opifex novorum hominum. Secundo, calculus hic ignitus symbolum erat gratiæ Spiritus Sancti, quæ a peccatis Isaiæ et cujusvis pænitentis animam purificat et sanctificat. Ita S. Ambrosius, lib. I De Spiritu Sancto, cap. IX. Tertio, calculus hic symbolum erat gratiæ gratis datæ, scilicet prophetiæ, q. d. Ecce hoc signo, scilicet imaginario (fuit enim hæc visio: unde omnia per visionem, non realiter sunt gesta; non ergo realiter combusta sunt labia Isaiæ: sic enim blæsus et ineptus ad prædicandum factus esset) contactu labiorum per prunas, significat Deus se, et tibi peccata remittere, et te implere spiritu prophetico, ac simul fiducia et magnanimitate, ut superato metu magnatum intrepide deinceps prophetes, et populi ac procerum cæcitatem arguas: unde S. Hieronymus, Haymo, et Philastrius, lib. De Hæres., in fine, per calculum accipiunt verbum Dei, quod petitur ab altari, id est e sacra Scriptura. Sic Jeremias consecratus fuit Propheta tactu divino, cap. XIX. Unde S. Hieronymus, Dionysus Carthusianus, Sanchez et alii censent hanc fuisse primam visionem et prophetiam Isaiæ, illasque, quæ quinque capitibus jam enarratæ sunt, fuisse hac posteriores, adeoque Isaiam animatum hac visione intonasse: «Audite verbum Domini, principes Sodomorum,» uti dictum est cap. I. Hæc sententia est probabilis; sed contraria videtur verior: nam ante hæc prophetasse Isaiam colligitur non tantum ex capitibus præcedent., sed et ex eo quod ait hic Isaias: «Væ mihi, quia tacui!» q. d. Væ mihi, qui cum sim Propheta, tacere non debui! ut passim exponunt Patres et Interpretes. Secundo, quia Eusebius in Chronico tradit Isaiam cœpisse prophetare anno 17 Oziæ; et Isaias, cap. I, ait se prophetasse sub Ozia rege, regnante videlicet; ergo prophetavit ante ejus mortem, imo antequam percuteretur lepra, et separaretur; tunc enim regere desiit. Tertio, quia non est verisimile eum suam prophetiam inchoasse sic: «Excæca cor populi hujus,» ut ipse hic incipit, vers. 10. Prius enim solet Deus per Prophetas populum monere et arguere, uti fecit per Isaiam quinque cap. præced., antequam ei excæcationem et obdurationem intentet. Quarto, Isaias optans se jungere Seraphinis in laude Dei, calculo hoc charitatis et ardoris eorum inflammari debuit, simulque per eum quasi consecrari non tantum Propheta, sed et Evangelista et Apostolus (mittitur enim ad Judæos, vers. 9), perinde ac Apostoli consecrati sunt per linguas igneas, quas acceperunt in Pentecoste: hoc ergo calculo os igneum, et linguam igneam, accepit Isaias, æque ac Apostoli, ut Judæos igne divino inflammaret, juxta illud Jeremiæ XXIII: «Numquid non verba mea quasi ignis?» et Psalm. CXVIII: «Ignitum eloquium tuum vehementer.» Hic ergo candens calculus consignat Isaiam Evangelio, ut nihil ab ore ejus sonet nisi purum, nisi evangelicum, nisi divinum; nihil labia ejus aspirent nisi igneum ab illo cœlesti igne, quem Christus venit mittere in terram. Ita S. Franciscus per Seraphim calculo amoris Dei accensus fuit; nam, ut ait S. Bonaventura, cap. XII Vitæ ejus: «Cum Seraphicis desideriorum ardoribus sursum ageretur in Deum, circa festum Exaltationis sanctæ Crucis, dum oraret, vidit Seraphim unum sex alas habentem ignitas et splendidas de cœlo descendere, atque inter alas apparuit effigies hominis crucifixi: duæ alæ super caput ipsius elevabantur, duæ ad volandum extendebantur, duæ vero totum velabant corpus. Hoc videns obstupuit cum gaudio: intellexit tandem ex hoc, Domino revelante, se non per martyrium carnis, sed per incendium mentis totum in Christi crucifixi similitudinem transformandum. Hæc enim visio mirabilem in corde ipsius reliquit ardorem, et in manibus ejus ac pedibus impressit signa clavorum, quemadmodum in effigie illa crucifixi conspexerat.» Allegorice, calculus hic nos accendens est Christus; ita S. Basilius et Cyrillus: sicut enim ignis unitur carboni, et carbo igni; sic humanitas unita est Verbo, ut Verbum incarnatum sit quasi carbo ignitus. Rursum hic carbo est S. Eucharistia, quæ ab omni peccato nos purgat, roborat et inflammat: «Ut tanquam leones ignem spirantes ab illa mensa recedamus facti diabolo terribiles,» ait S. Chrysostomus, hom. 61 ad Popul. Ita calculum hunc exponit S. Justinus in Respons. ad Quæst. XLIV, a Gentibus propositam, et Damascenus mox citandus. Unde moraliter hic monetur sacerdos, qui purus et fervens debet esse ut Seraphim, ut corpus Christi in Eucharistia ab altari capiat forcipe, quæ biceps est, id est fide et charitate; vel gemina legis perfectione, puta dilectione Dei et proximi, illudque tradat Isaiæ, id est peccatori confesso, plangenti et venerabundo. Copiose hoc explicat S. Cyrillus, lib. De Incarnat. Unigenit. cap. VIII. Audi et S. Damascenum, lib. IV De Fide, cap. XIV: «Accedamus, ait, desiderio ardenti, manus in crucis modum formantes, crucifixi corpus suscipiamus, et apponentes oculos et labia et frontem divinum carbonem concipiamus, ut ignis in nobis insiti desiderii assumpta ea, quæ ex carbone oritur inflammatione, comburat peccata nostra, et illuminet corda nostra, et participatione divini ignis inardescamus, et deificemur. Carbonem vidit Isaias; carbo autem non simplex lignum est, sed unitum igni: sic panis communionis non panis simplex est, sed unitus divinitati.» Hæc experta est S. Monica, quæ in S. Communione præ dulcore se continere non poterat, quin exsultaret cum suspirans ad Christum in aerem a terra raperetur ac diceret: «Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum.» Denique Rupertus hoc accommodat ad claves et potestatem clavium datam B. Petro ejusque vicariis. Seraphim enim est sacerdos, qui calculo suæ sententiæ Isaiam, id est pænitentem, a peccatis absolvit. Tropologice S. Cyrillus, per calculum hunc ori Isaiæ admotum accipit confessionem, qua fidem ore profitemur, æque ac peccata nostra: hæc enim in ore nostro assidua et constans sit oportet, ut a peccatis emundemur, et Spiritus Sancti fervore accendamur. Insulse ergo Calvinus hic ait, «in Papatu meram esse corruptelam, ubi Sacramenta in actionem histrionicam vertuntur.» Inde enim a pari sequitur Angelum hunc forcipe accipientem calculum de altari, eoque tangentem et efficaciter purgantem labia Isaiæ, fuisse histrionem. Respondeat Calvinus Angelum suæ actioni addidisse verbum, in quo præcipua ratio Sacramentorum consistit. Verum hoc pariter verbo utuntur Catholici in suis Sacramentis. Nosti, Calvine, illud Augustini tract. 80 in Joan.: «Accedit verbum ad elementum, et fit Sacramentum.» Nosti Catholicos rationem formæ dare verbis in Sacramentis: forma autem potior est materia, et dat esse rei, puta Sacramento. Sed scio tuum ulcus, verbum vis concionatorium, non consecratorium: nimirum vis abolere sacramenta, eaque in conciones convertere. Hæc mens tua, hic scopus. QUEM TULERAT DE ALTARI. — Altare hoc simile erat Mosaico, et illi quod vidit Joannes, Apocal. VI, 9, eratque vel altare holocaustorum, vel potius thymiamatis, de quo Apoc. VIII, 3; inde enim ascendebat fumus incensi, quo replebatur templum. Altaris meminit, quia vidit Deum in templo, cujus monile est altare: altare enim repræsentat sacrum arcanum Majestatis divinæ, æque ac cultus, religionis et sacrificiorum illi debitorum: hisce enim colendus est in altari; et quia carbones in templo ex altari accipi solebant. Quid significet symbolice altare utrumque, dixi Exodi cap. XXVII, 1, et cap. XXX, 1 et sequent.
6:7
7. ET PECCATUM TUUM MUNDABITUR, — id est emundabitur, auferetur et everretur, sicut everri solent sordes e domo. Hinc videtur quod Isaias, in hac visione intellectuali illuminatus et compunctus a Deo, elicuerit libere actus contritionis et amoris Dei, per quos fuit dispositus ad purgationem peccati, et infusionem novæ et heroicæ gratiæ ac virtutis. Accepit enim hic a Deo libertatem et audaciam, zelumque intrepide prophetandi et prædicandi; unde vers. 8, ait Deo: «Mitte me;» et mox ex eo libere edicit, vers. 10: «Excæca cor populi hujus.»
6:8
8. QUEM MITTAM, ET QUIS IBIT NOBIS. — Rursum hic innuitur mysterium Trinitatis in voce nobis, et unitatis essentiæ in voce mittam. Moraliter, nota humanitatem Dei principibus, Prælatis, et cuivis Superiori bene regere volenti imitandam. Poterat Deus imperare Isaiæ: Ecce jam te consecravi Prophetam, adsum et adero tibi: quare mitto te ad Judæos, vade. Sed noluit eum ad rem tam arduam suo præcepto cogere: unde eum invitat proponens tantum ei suum desiderium, quod proinde Isaias, ut decet, statim amplectitur, seque ultro offert. Secundo, tè nobis stimulus est Isaiæ et Apostolis, ut sincero et magno animo missiones Dei suscipiant, cogitantes, primo, se in hac re Seraphinorum esse socios, atque se ire ad opus divinum, non ex se, sed a Deo vocatos et electos; secundo, se Deo hac re peculiare et gratissimum obsequium præstare; tertio, se in hoc munere, non suam, sed Dei gloriam spectare et curare debere, inquiunt S. Thomas et Hugo. Pulchre S. Bernardus, in serm. De SS. Petro et Paulo: «Hi sunt, ait, viri misericordiæ, sive quia misericordiam consecuti, sive quia misericordia pleni, sive quia misericorditer a Deo donati sunt nobis: scimus quod viri isti nec sibi vixere, nec sibi sunt mortui; sed ei qui pro ipsis mortuus est, magis autem nobis omnibus. Facit eorum vita, eorum doctrina, et etiam mors ipsa in conversatione eminentiam, in prædicatione sapientiam, in passione sua patientiam: hæc nobis beati Apostoli contulerunt, quæ etiam usque hodie conferre non cessant, misericordia pleni, et sanctarum orationum fructibus.» ET DIXI: ECCE EGO, MITTE ME. — Video enim te ad hoc me designare, ex eo quod sentiam labia mea calculo mundata, linguam solutam, et animo meo novam libertatem, et desiderium prophetandi a te inseri; præsertim cum simul me stimulet gloria Majestatis tuæ quam conspicio, et Seraphim quos volantes et paratos ad omne tuum obsequium intueor. Hæ rationes addebant animos Isaiæ, ut ex liberali et alacri magnanimitate Deo ad rem tam arduam se offerret, etiamsi sciret se propterea dissecandum, inquit Origenes in illud Rom. cap. X: «Isaias autem audet.» E contrario Moyses ex humilitate, imo ex pusillanimitate quadam, Dei missionem tertio et quarto detrectavit, uti dixi Exodi cap. IV, et docet S. Hieronymus, epist. 142. Ait igitur: «Ecce ego;» quæ locutio promptum animum ad parendum significat. Sic Abraham a Deo vocatus respondit: «Adsum,» Genes. cap. XXII, vers. 1; seu, ut est in Hebræo et Græco: Ecce ego. Sic Ananias, similiter vocatus a Deo, ait: «Ecce ego, Domine,» Act. IX, 10. Sic et Isaias audiens a Deo: «Quem mittam, et quis ibit nobis?» promptus occurrit: «Ecce ego, mitte me,» Isaiæ VI, 8. Qua promptitudine nihil Deo gratius esse solet. Unde D. Ambrosius, serm. 14 ad illa verba: «Voluntaria oris mei beneplacita fac Domine,» Psalm. CXVIII, 108, quærit cur Deus ad illam legationem non miserit Isaiam, antequam ille sua sponte ad eam se offerret? apteque respondet: «Utique, inquit, servulo suo poterat imperare, quem dignum qui mitteretur invenerat, sed maluit eum spontaneæ oblationis non fraudare mercede, qui ut ipse se offerret præstolatus est; et quamvis ejus sciret affectum, exspectavit tamen vocem, ut cumularet gratiam.» Isaias ergo dat hic schema et exemplum perfectæ obedientiæ, qua Deo non jubenti, sed insinuanti tantum suam voluntatem, sponte prompteque se offert in omne discrimen. Hoc imitentur fideles, præsertim Religiosi, cogitantes se a Deo invitari ac vocari, ac consequenter Deum iis affore, ut ardua omnia generose et facile superent. Hæc enim est obedientiæ tam liberalis vis et merces. Vere dixit Religiosus ille: «Non timeo vocem obedientiæ, ad quidlibet, quantumvis arduum, me vocantis: ad eam me offero, præsto sum:» certus enim sum Deum, qui per Superiorem jubet, mihi affore. «Qui enim instat præcepto, prævenit auxilio,» ait S. Leo. Hinc perfecte obediens, instar Isaiæ, «prævenit præcipientem,» ut docet S. Bernardus, serm. De Obedientia. Nam «acceptus est regi minister intelligens,» Prov. XIV, 35. Hinc Regula nostra præscribit, ut non exspectemus Superioris præceptum, sed mox ut dat signum voluntatis suæ, prompte statimque illam exsequamur, et innuenti tantum pareamus, ac ad omnem ejus nutum quoquoversum procurramus. Hæc enim melior, Deoque, æque ac Superiori gratior est obedientia, quam illa quæ præceptum exspectat, uti docet D. Thomas, II II, Quæst. CIV, art. 2. Et Albertus Magnus in Paradiso animæ, cap. III: «Verus, ait, obediens nunquam præceptum exspectat, sed solum voluntatem Prælati sciens, vel credens, ferventer exsequitur pro præcepto.» Denique S. Bernardus loco citato: «Fidelis obediens, inquit, nescit moras, fugit crastinum, ignorat tarditatem, præripit præcipientem, parat oculos visui, aures auditui, linguam voci, manus operi, itineri pedes; totum se colligit, ut imperantis colligat voluntatem.» Ita fecit hic tam Isaias, quam Seraphini expansis alis sistentes se Deo, ad omnem ejus nutum quolibet volaturi. Nota Isaiam et Apostolos mitti debere a Deo: hæretici qui sponte se prædicationi ingerunt, nec a Christo, Apostolis et Episcopis sunt missi, Apostoli sunt non Christi, sed diaboli. Unde Christus vocat eos fures et latrones, Joan. X, inquit Chrysostomus, hom. 5 De Joanne Baptista.
6:9
9. AUDITE AUDIENTES, ET NOLITE INTELLIGERE: ET VIDETE VISIONEM, ET NOLITE COGNOSCERE. — Hoc est, audietis et videbitis, sed non intelligetis, vel non voletis intelligere et cognoscere, uti explicant Septuaginta, et ex iis S. Paulus, Actor. ultimo, vers. 26. Est hebraismus, et enallage modorum; ponitur enim imperativus pro futuro: nam certum est Deum non imperasse Judæis peccatum; quinimo evidens est eum voluisse et mandasse ut Judæi intelligerent, cognoscerent et exsequerentur sua oracula: ideo enim Prophetis jussit ut ea illis proponerent et edicerent. Nota: Isaias prophetat hic de excæcatione Judæorum, tum sui temporis cæcorum et surdorum ad minas Isaiæ et Prophetarum, tum maxime tempore Messiæ; ac consequenter de eorum rejectione et reprobatione: sicut enim idem est fluvius, etiamsi alia et alia affluat et succedat aqua; ita idem fuit semper Judæorum populus, etiamsi alii et alii homines in eo invicem sibi successerint, inquit S. Basilius, q. d. Scio, o Judæi! vos avide Messiam promissum exspectaturos; sed cum venerit, vos eum rejicietis: conciones ejus et miracula audietis et videbitis, sed non voletis cognoscere, nec credere ea esse opera Messiæ: quinimo dicetis eum in Beelzebub ejicere dæmonia. Ita S. Basilius, Chrysostomus, Cyrillus et Hieronymus. Et S. Chrysostomus, in homiliis De Laudibus S. Pauli, tom. III: «Paulus cœli civis, Ecclesiarum columna, angelus terrestris, cœlestis homo. Sicut enim missum in igne ferrum totum profecto ignis efficitur, sic Paulus charitate succensus totus effectus est charitas.» Paulus ergo fuit Seraphim, et Seraphicus Apostolus. Et rursum: «Misit, inquit, Christus Apostolos quasi sol radios suos; quasi rosa suavitates odoris sui; quasi ignis scintillas suas dispersit: ut sicut sol in radiis apparet; sicut rosa in odoribus suis sentitur; sicut ignis in scintillis suis aspicitur: sic in illorum virtutibus Christi potentia agnoscatur. Quis enim videns discipulos bene instructos, non scientiam magistri collaudet?» S. Augustinus, in serm. De Apostol.: «Dedit Dominus Apostolis potestatem super naturam, ut eam curarent; super dæmones, ut eos everterent; super elementa, ut ipsa immutarent; super mortem, ut eam contemnerent; super Angelos, ut corpus Domini consecrarent. Hæc etiam potestas data est eorum successoribus, secundum illud Apoc. XI, 6: Hi habent potestatem claudendi cœlum, et aquas convertendi in sanguinem.» «Mitte me,» Isaiæ VI, 8. Qua promptitudine nihil Deo gratius esse solet. Unde D. Ambrosius, serm. 14 ad illa verba: «Voluntaria oris mei beneplacita fac Domine,» Psalm. CXVIII, 108, quærit cur Deus ad illam legationem non miserit Isaiam, antequam ille sua sponte ad eam se offerret? apteque respondet: «Utique, inquit, servulo suo poterat imperare, quem dignum qui mitteretur invenerat, sed maluit eum spontaneæ oblationis non fraudare mercede, qui ut ipse se offerret præstolatus est; et quamvis ejus sciret affectum, exspectavit tamen vocem, ut cumularet gratiam.» Isaias ergo dat hic schema et exemplum perfectæ obedientiæ, qua Deo non jubenti, sed insinuanti tantum suam voluntatem, sponte prompteque se offert in omne discrimen. Hoc imitentur fideles, præsertim Religiosi, cogitantes se a Deo invitari ac vocari, ac consequenter Deum iis affore, ut ardua omnia generose et facile superent. Hæc enim est obedientiæ tam liberalis vis et merces. Vere dixit Religiosus ille: «Non timeo vocem obedientiæ, ad quidlibet, quantumvis arduum, me vocantis: ad eam me offero, præsto sum:» certus enim sum Deum, qui per Superiorem jubet, mihi affore. «Qui enim instat præcepto, prævenit auxilio,» ait S. Leo. Hinc perfecte obediens, instar Isaiæ, «prævenit præcipientem,» ut docet S. Bernardus, serm. De Obedientia. Nam «acceptus est regi minister intelligens,» Prov. XIV, 35. Hinc Regula nostra præscribit, ut non exspectemus Superioris præceptum, sed mox ut dat signum voluntatis suæ, prompte statimque illam exsequamur, et innuenti tantum pareamus, ac ad omnem ejus nutum quoquoversum procurramus. Hæc enim melior, Deoque, æque ac Superiori gratior est obedientia, quam illa quæ præceptum exspectat, uti docet D. Thomas, II II, Quæst. CIV, art. 2. Et Albertus Magnus in Paradiso animæ, cap. III: «Verus, ait, obediens nunquam præceptum exspectat, sed solum voluntatem Prælati sciens, vel credens, ferventer exsequitur pro præcepto.» Denique S. Bernardus loco citato: «Fidelis obediens, inquit, nescit moras, fugit crastinum, ignorat tarditatem, præripit præcipientem, parat oculos visui, aures auditui, linguam voci, manus operi, itineri pedes; totum se colligit, ut imperantis colligat voluntatem.» Ita fecit hic tam Isaias, quam Seraphini expansis alis sistentes se Deo, ad omnem ejus nutum quolibet volaturi. Tertio, ad excæcationem duo requiruntur: primo, pravus affectus, quo quis non vult recipere lumen, vel etiam impedimenta objicit (ut qui claudit fenestram, radios solis a se excludit) illuminationi divinæ, qua Deus per se, vel per Prophetas aut Apostolos, res ad salutem necessarias sufficienter proponit, explicat et confirmat. Secundo, inde sequitur carentia, sive privatio luminis divini, indeque moralis impotentia ad videndam veritatem. Sic Judæi videntes Christum tot facere signa, ut per ea credere possent et tenerentur ipsum esse Messiam, lucem hanc repudiarunt, et sic excæcati fuerunt, idque propter suam avaritiam, ambitionem, invidiam, etc., quam a Christo taxari videbant. Sic et obduratio, primo, est improbitas, sive malitia volentis peccare, et nolentis facere officium debitum; secundo, est pertinacia et firma adhæsio ad illam, puta ad aliquam voluptatem, vel bonum illicitum, ita ut nec monitis, nec consiliis, nec minis, nec promissis, nec præmiis, nec flagellis, nec ordinariis Dei inspirationibus et gratiis inde avelli se sinat. Audi miram excæcati et obdurati duritiem. Irenæ piæ Imperatricis successit Nicephorus Iconoclastarum et Manichæorum patronus: hic dum Ecclesiam gravibus premeret exactionibus, omnium ordinum suscitavit querimonias et lamenta. Monitus hac de re a Theodosio Salibara patricio respondit: «Si Deus obduravit cor meum ut Pharaonis, quid boni erit his qui sub manu mea sunt a Nicephoro? Theodosi, noli exspectare præter ea quæ vidisti.» Hic ergo omnes fere Imperatores ambitionibus, luxuriis et barbaricis crudelitatibus superavit. Quocirca Deum vindicem sensit; nam Sclavinorum princeps Crumus ejus recisum caput, per dies complures e sublimi ligno suspendit, posteaque ipsum cute nudans, et argento forinsecus vestiens, bibere ex eo Sclavinorum principes exemplo suo docuit gloriabundus. Ita Zonaras, tom. III, et alibi. Quarto, S. Hieronymus, S. Thomas, Hugo, Haymo et Glossa putant hæc esse verba Isaiæ, quasi ipse oret, dicatque: Excæca, Domine, Judæos, ut sic Apostoli eant ad Gentes, easque illuminent. Verum S. Cyrillus, Lyranus, Forerius, Adamus et passim recentiores verius censent hæc esse verba Dei ad Isaiam: hoc enim exigit filum et connexio orationis. Cœpit enim Deus loqui, et pergit, ac tandem concludit: «Ne forte convertatur, et sanem eum.» Quæ sine dubio sunt verba Dei. Dices: Ergone Deus præcipit Isaiæ ut decipiat et excæcet Judæos? Respondeo, nequaquam. Sed duplex est sensus. Prior, «excæca,» id est ita obscure per ænigmata et parabolas tua Judæis propone, ut ipsi non intelligant, sed obnubilentur et excæcentur; sic enim fecisse Christum docet S. Joannes, cap. XII, vers. 40, ubi citat hunc Isaiæ locum. Posterior et verior sensus est, «excæca,» id est prædic eos excæcandos: sæpe enim verba realia per mentalia exponenda sunt, uti ostendi Canon. XXIX, q. d. Omnino Judæi per peccata sua excæcati a me deserentur, magis excæcabuntur et obdurabuntur: et ita fiet, ut frustra eis concioneris tam tu, o Isaia! quam tu, o Christe! nec enim ipsi suos inveteratos mores mutabunt, nec justitiam et salutem assequentur; ita tamen, o Isaia! prædic eos excæcandos, ut sciant hæc a me prævisa et prædicta, ut Christus hoc eis objicere possit; unde Septuaginta vertunt: Incrassatum est cor eorum: S. Joannes vero, cap. XII, vertit, et legit: «Excæcavit oculos eorum, et induravit cor eorum.» Id factum est, quia eidem verbo Hebræo alia et alia substituerunt puncta. Si enim punctes השמן hasmen, erit impingua, excæca; si השמן husman, erit excæcatum est; si השמין hismin, erit excæcavit: quæ omnia sensu idem sunt.
6:10
Pro excæca hebraice est השמן hasmen, id est impingua, incrassa, hoc est, excæca et obdura. Cor enim crassum et pingue, scilicet luxui et ventri serviens, ineptum est ad capiendum cœlestia, ac proinde hebes et cæcum. Excæcatio enim non est aliud, quam mentis quædam obesitas et hebetudo ad videndum et gustandum divina, atque obstructio impediens cœlestis doctrinæ admissionem, influxum et intellectum, ut indicant verba sequentia. Cor enim et aures non corporis, sed mentis intelligendæ sunt: mens enim ipsa est cor, est auris, est oculus, scilicet spiritalis; mens enim per se videt ut oculus, audit ut auris, sapit ut cor: eminenter enim in se continet cor, oculos, aures, nares omnesque sensus corporis. Secundo, excæcatio proprie ad intellectum pertinet; aggravatio sive obduratio ad voluntatem; utraque et peccatum est, et pæna peccati, et causa peccati. «Cæcitas, inquit S. Augustinus, lib. V Contra Julianum, cap. III, quam solus removet illuminator Deus, et peccatum est, quo in Deum non creditur; et pæna peccati, qua cor superbum digna animadversione punitur; et causa peccati, cum aliquid mali, cæci cordis errore committitur. Ita concupiscentia carnis et peccatum est, quia inest illi inobedientia contra dominatum mentis; et pæna peccati, quia reddita est meritis inobedientis; et causa peccati est, defectione consentientis, vel contagione nascentis.» Sic Judæi ex cæci cordis errore et duritie Christum vexarunt et occiderunt. Quinto, hominem proprie obdurare et excæcare seipsum, hoc enim est, quod ait Sapiens cap. II, 21: «Excæcavit enim illos malitia eorum;» positiva ergo causa excæcationis, est propria excæcati malitia. Deus vero indirecte excæcat et obdurat, quia impiis lumen veritatis et gratiæ sensum subtrahit, atque errorum et excæcationis occasiones eis objici sinit, ad punienda eorum peccata, ut fusius dixi Canon. XXVII, q. d. Prædic, o Isaia! quod Judæi ob pravos suos affectus directe se excæcabunt et obdurabunt, ne audiant tuas æque ac Christi prædicationes, ego vero indirecte eosdem ob peccata excæcabo, eo modo quo dixi. Ergo Judæi excæcati sunt primo, a se; secundo, a Deo; tertio, ab Isaia: a se directe et positive, a Deo indirecte et permissive; Isaias vero excæcavit eos, id est prædixit eorum excæcationem. Quare exsecranda est blasphemia Calvini dicentis, Deum proprie et directe Judæos, Pharaonem aliosque impios excæcasse et obdurasse, contra quam egi Roman. IX, 17, et Exodi VII, 1. Quocirca cavendus est hic Vatabli commentarius, ab hæreticis depravatus, qui tò aures ejus aggrava, sic explicat: Velut mole aliqua obtura, sordibus aut alia re imple, ne possint exaudire; et aliorum qui vertunt, inunge, oblini, obtura unguento pingui; item, obstina cor populi hujus. Hæc enim nimis dure dicuntur, Deumque active, directe et positive impios obdurare significant. Denique S. Clemens, lib. III Constit. Apost. cap. VI, hæc Isaiæ verba recte adaptat iis qui negligenter et dormitanter audiunt verbum Dei, ejusque doctores et præcones. NE FORTE VIDEAT OCULIS SUIS. — Rursum hæc prophetice per futurum exponenda sunt, q. d. Ex hac Judæorum excæcatione omnino fiet, ut non videant, non intelligant, ac consequenter ut non convertantur ac sanentur. Nam, ut pulchre ait vetus doctor: «Deus non hic sanitatem volentibus denegat: qui enim sic intelligit, absolvit hominem, damnat auctorem (Deum); sed contradicentes se sanare nolle pronuntiat: frustra enim ad conferendum remedium promissa est bonitas medici, si intemperantia contradicat infirmi;» si videlicet infirmus nolit sequi consilia, et diætam a medico præscriptam, uti Judæi noluerunt sequi fidem et legem Christi.
6:11
11. Et dixi: Usquequo, Domine? — q. d. Quamdiu hæc pæna excæcationis Judæi mei populares punientur? Secundo, et aptius, q. d. Quo evadet hæc Judæorum cæcitas et durities, æque ac tua, o Domine! derelictio et furor in eos? huic enim interrogatione apte congruit sequens responsio Domini: DONEC DESOLENTUR CIVITATES ABSQUE HABITATORE, — Pro donec hebraice est עד ad, id est usque ad desolationem civitatum totius Judææ, q. d. Eorum cæcitas et durities quæ meam iram inflammat, huc evadet, ut gens tota desoletur, nec ante cessabit donec omnes eorum urbes vastentur a Tito et Vespasiano, a quibus Judæi vel occidentur, vel fuga aut captivitate in totum orbem dispergentur, ita tamen ut toto orbe terrarum non intereant, sed per propagationem sobolescant et multiplicentur, ut sequitur. Ita S. Hieronymus, Basilius, Cyrillus, Haymo et Rupertus, qui docent Isaiam loqui de excidio Judæorum per Romanos, non per Assyrios, ut vult S. Chrysostomus, nec per Chaldæos, ut vult Vatablus.
6:12
12. ET LONGE FACIET DOMINUS HOMINES. — Loquitur de se in tertia persona, q. d. Ego Dominus ablegabo Judæos a sua patria, faciamque eos extorres, ut toto orbe vagentur. ET MULTIPLICABITUR. — Gens Judaica, licet pene excisa, tamen quia natura sua fœcunda est, et quia multas habet uxores, rursum multiplicabit se. Septuaginta vertunt, et multiplicabuntur derelicti super terram; Chaldæus et Vatablus aliter vertunt sic, eritque desolatio multa in terra.
6:13
13. Et adhuc in ea decimatio, — scilicet facienda vel tollenda est, q. d. Gens Judaica ita multiplicans se post excidium Titi, rursum post 50 annos ab Adriano Imperatore ita vastabitur, ut quasi e decem vix unus relinquatur; hoc enim est hic decimare: non enim capitur proprie, ut sit idem quod unum e decem tollere; nam Adrianus Judæos iterum rebellantes majore clade quam Titus affecit, et pene delevit, adeo ut edicto prohibuerit fugitivos ad terram suam regredi, eausque aspicere: unde sic dispersi Judæi miserrimi, ludentui et derisui fuerunt, sunt et erunt, uti prædicit hic Isaias. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Rupertus, Haymo et alii. Nota: Pro decimatio hebraice est עשוריה usuria, quod denarium, decimam vel decadem significat. Unde varie a variis explicatur. Primo, sic, «decimatio,» id est decem tribuum abductio in Assyriam, fiet in Israel. Secundo, Vatablus sic, q. d. Adhuc in Juda erit decas, id est decem reges (tot enim fuerunt a Joatham filio Oziæ usque ad Sedeciam); et decimo (Sedecia) regnante iterum ejicientur Judæi, et destruentur. Tertio, Adamus, q. d. Novem Judæorum partes vastabuntur a Romanis, decima pars Deo debita ei dabitur, eritque semen sanctum (ex frugibus enim decimæ erant sacræ Deo), hoc est, decima Judæorum pars convertetur ad Christum. Ita et S. Basilius, Arias, Osorius, Pintus et Alcazar in Apoc. cap. XI, v. 13, notat. 11. Quarto, Sanchez, q. d. Novem Judæorum partes perdentur ab hostibus, puta Chaldæis vel Romanis; decima pars reliqua a Deo racemabitur et perdetur, eritque quasi gens furori ejus addicta et devota, non aliter quam victima altari et cultro. Quinto, idem: Decimare, inquit, est decies vastare, et «decimatio» est decies repetita vastitas, q. d. Sæpius et multoties vastabitur Juda: denarius enim est symbolum multitudinis; unde aliqui decem Judæorum vastationes post tempora Isaiæ enumerant hoc modo: prima facta est a Salmanasare, qui decem tribus abduxit; secunda, a Sennacherib; tertia, ab Asarhaddon, qui Manassem regem vinctum abduxit; quarta, a Pharaone Nechao, qui Josiam occidit; quinta, a Nabuchodonosore; sexta, a Nabuzardan; septima, ab Antiocho Epiphane; octava, a Pompeio; nona, a Tito; decima, ab Adriano. Sexto, aptissime Chaldæus: Judæi, inquit, decimabuntur, id est unus ex decem relinquetur; decima Judæorum pars tantum remanebit, sicut post vindemiam vinea racematur, id est racemi reliqui colliguntur, ut ex decem vix unus remaneat. Decimare ergo hic idem est quod racemare. Ita enim racemavit Judæos Adrianus, ut dixi. ET CONVERTETUR, ET ERIT IN OSTENSIONEM. — Nota enallagen Hebraicam, qua verba convertor, revertor, addo, adjicio, ponuntur pro adverbiis rursum, iterum, ultra: «convertetur» ergo, «et erit in ostensionem,» id est iterum erit in ostensionem. Sic dicitur Psalm. LXXXIV, 7: «Tu conversus vivificabis nos,» id est tu iterum vivificabis nos; et Psalm. cap. LXXVII, vers. 41: «Conversi sunt, et tentaverunt Deum,» id est iterum tentaverunt Deum: eadem phrasis crebra est in Psalmis. Ita Forerius. In ostensionem. — Primo, ut omnibus gentibus Judæa vastata ostendatur in exemplum justæ vindictæ Dei, quo percellantur aliæ gentes, ne sua impietate Deum irritent. Secundo et melius, «in ostensionem,» ut scilicet Juda sit ostentui et risui Gentibus, ut ab illis digito ostendatur quasi stultus et stolidus (Hebraice enim בער baar, stultum significat), vel quasi infamis ob tanta crimina, æque ac supplicia sua, juxta id quod comminatus est eis Moses, Deuter. cap. XXIX: «Et dicent omnes Gentes: Quare sic fecit Dominus terræ huic? Quæ est hæc ira furoris ejus immensa? Et respondebunt: Quia dereliquerunt pactum Domini.» Tertio, Hebraice לבער lebaer verti potest, erit in depastionem, id est, ut Septuaginta vertunt, in depræeationem; male enim aliqui codices legunt, in deprecationem. Quarto, verti potest cum Chaldæo, erit in combustionem. SICUT TEREBINTHUS, ET SICUT QUERCUS, QUÆ EXPANDIT RAMOS SUOS, — scilicet aridos et demortuos, ideoque deformes: pro expandit enim Hebraice est בשלכת bescallechet, id est defluit, emittit, dejicit folia, ut solos nudosque ramos aridos, eosque paucos et curtos expandat et ostendat, qui idcirco hebraice vocantur מצבת mattsebet, id est subsistentia (בם bam, id est in eis, scilicet terebintho et quercu), ex qua rursum in vere germen novum revirescat, et semen sanctum quod sequitur suppullulet. Unde Chaldæus vertit, erunt sicut terebinthus, et sicut quercus, quæ cum defluunt folia ejus, videntur quasi arida, et adhuc retinent humorem, ut ex eis sustentetur semen; et sic dixit cap. I, vers. 30: «Cum fueritis velut quercus defluentibus foliis.» Secundo, Septuaginta mattsebet vertunt, thecam; habent enim, erunt sicut glans quæ excidit de theca sua. Sicut enim hæc est pabulum porcorum, sic Juda erit præda hostium. Alii vertunt, erunt sicut castanea quæ excidit e theca sua, q. d. Sicut castanea quamdiu spinosa theca includitur, tuta est; sed ubi ea se aperit, præda est porcis: ita Israel quamdiu Dei vallabatur præsidio, tutus erat ab hostibus; nunc eo nudatus, eis erit in direptionem. Ita Sanchez. Tertio, Vatablus vertit, sicut ulmus et quercus cum fulcrum eis submittitur, sic semen sanctum erit fulcrum ejus, sicque explicat: Sicut in ulmo et quercu abjectis foliis est vis quædam generatrix, cujus ope vere novo rursus folia et frondes emittunt: sic se habebunt incolæ Judææ, qui cum mortui esse putabuntur in Babylone, tum reduces reflorescent, producentque semen sanctum, id est filios sanctos, ita ut ex eis nascatur Sanctus sanctorum Christus Dominus. SEMEN SANCTUM ERIT ID QUOD STETERIT IN EA. — Theodotion vertit, semen sanctum erit columna fundationis ejus. Hebræum enim mattsebet, significat statuam, columnam, fulcrum, statumen. Aquila vertit, semen sanctum erit germen ejus, q. d. Licet arbor hæc (terebinthus vel quercus) id est Judæorum populus videatur in clade Titi et Adriani esse emortuus, tamen servabitur in ea aliquod germen et semen sanctum, scilicet Christus Dominus, qui columna est et basis totius sanctitatis: cujus mox rami totum orbem implebunt, per quem reliquiæ Judæorum salvabuntur, et cui quasi olivæ fructiferæ Gentes quasi oleastri inserentur, Rom. XI, 25. Ita fere S. Hieronymus, Chaldæus et alii. Solet enim Propheta a tristibus ad læta, a terrenis ad spiritualia avolare, Judæisque afflictis promittere Christum Salvatorem. Unde secundo, «semen sanctum,» hoc est propagatio sancta, sunt Judæi in Christum credentes. Idem enim hic dicitur cum eo quod dixit, cap. IV, vers. 3: «Et erit omnis qui relictus fuerit in Sion, etc., sanctus vocabitur.» «Semen ergo sanctum» sunt Apostoli, aliique primi Christiani, ex quibus sanctorum genus toto orbe propagatum est. Nota: זרע zera, id est semen, Hebræi vocant non tantum grana seminis, sed et ipsas stirpes, surculos ac germina, ex quibus quasi ex semine progenerantur folia, frondes et fructus. Non ergo ipse truncus arboris, sed rami sive stirpes in trunco vocantur hic semen: truncus enim est ipsa arbor in qua stat hoc semen, id est stirpes et rami, quos proinde vocat hebraice mattsebet, quasi statumen futuræ germinationis et propagationis, uti vertit noster Interpres. In ostensionem. — Primo, ut omnibus gentibus Judæa vastata ostendatur in exemplum justæ vindictæ Dei, quo percellantur aliæ gentes, ne sua impietate Deum irritent. Secundo et melius, «in ostensionem,» ut scilicet Juda sit ostentui et risui Gentibus, ut ab illis digito ostendatur quasi stultus et stolidus (Hebraice enim בער baar, stultum significat), vel quasi infamis ob tanta crimina, æque ac supplicia sua, juxta id quod comminatus est eis Moses, Deuter. cap. XXIX: «Et dicent omnes Gentes: Quare sic fecit Dominus terræ huic? Quæ est hæc ira furoris ejus immensa? Et respondebunt: Quia dereliquerunt pactum Domini.» Secundo, Vatablus sic, q. d. Adhuc in Juda erit decas, id est decem reges (tot enim fuerunt a Joatham filio Oziæ usque ad Sedeciam); et decimo (Sedecia) regnante iterum ejicientur Judæi, et destruentur. Tertio, Adamus, q. d. Novem Judæorum partes vastabuntur a Romanis, decima pars Deo debita ei dabitur, eritque semen sanctum (ex frugibus enim decimæ erant sacræ Deo), hoc est, decima Judæorum pars convertetur ad Christum. Ita et S. Basilius, Arias, Osorius, Pintus et Alcazar in Apoc. cap. XI, v. 13, notat. 11. Quarto, Sanchez, q. d. Novem Judæorum partes perdentur ab hostibus, puta Chaldæis vel Romanis; decima pars reliqua a Deo racemabitur et perdetur, eritque quasi gens furori ejus addicta et devota, non aliter quam victima altari et cultro. Quinto, idem: Decimare, inquit, est decies vastare, et «decimatio» est decies repetita vastitas, q. d. Sæpius et multoties vastabitur Juda: denarius enim est symbolum multitudinis; unde aliqui decem Judæorum vastationes post tempora Isaiæ enumerant hoc modo: prima facta est a Salmanasare, qui decem tribus abduxit; secunda, a Sennacherib; tertia, ab Asarhaddon, qui Manassem regem vinctum abduxit; quarta, a Pharaone Nechao, qui Josiam occidit; quinta, a Nabuchodonosore; sexta, a Nabuzardan; septima, ab Antiocho Epiphane; octava, a Pompeio; nona, a Tito; decima, ab Adriano. Sexto, aptissime Chaldæus: Judæi, inquit, decimabuntur, id est unus ex decem relinquetur; decima Judæorum pars tantum remanebit, sicut post vindemiam vinea racematur, id est racemi reliqui colliguntur, ut ex decem vix unus remaneat. Decimare ergo hic idem est quod racemare. Ita enim racemavit Judæos Adrianus, ut dixi. ET CONVERTETUR, ET ERIT IN OSTENSIONEM. — Nota enallagen Hebraicam, qua verba convertor, revertor, addo, adjicio, ponuntur pro adverbiis rursum, iterum, ultra: «convertetur» ergo, «et erit in ostensionem,» id est iterum erit in ostensionem. Sic dicitur Psalm. LXXXIV, 7: «Tu conversus vivificabis nos,» id est tu iterum vivificabis nos; et Psalm. cap. LXXVII, vers. 41: «Conversi sunt, et tentaverunt Deum,» id est iterum tentaverunt Deum: eadem phrasis crebra est in Psalmis. Ita Forerius. SEMEN SANCTUM ERIT ID QUOD STETERIT IN EA. — Theodotion vertit, semen sanctum erit columna fundationis ejus. Hebræum enim mattsebet, significat statuam, columnam, fulcrum, statumen. Aquila vertit, semen sanctum erit germen ejus, q. d. Licet arbor hæc (terebinthus vel quercus) id est Judæorum populus videatur in clade Titi et Adriani esse emortuus, tamen servabitur in ea aliquod germen et semen sanctum, scilicet Christus Dominus, qui columna est et basis totius sanctitatis: cujus mox rami totum orbem implebunt, per quem reliquiæ Judæorum salvabuntur, et cui quasi olivæ fructiferæ Gentes quasi oleastri inserentur, Rom. XI, 25. Ita fere S. Hieronymus, Chaldæus et alii. Solet enim Propheta a tristibus ad læta, a terrenis ad spiritualia avolare, Judæisque afflictis promittere Christum Salvatorem. Unde secundo, «semen sanctum,» hoc est propagatio sancta, sunt Judæi in Christum credentes. Idem enim hic dicitur cum eo quod dixit, cap. IV, vers. 3: «Et erit omnis qui relictus fuerit in Sion, etc., sanctus vocabitur.» «Semen ergo sanctum» sunt Apostoli, aliique primi Christiani, ex quibus sanctorum genus toto orbe propagatum est. Nota: זרע zera, id est semen, Hebræi vocant non tantum grana seminis, sed et ipsas stirpes, surculos ac germina, ex quibus quasi ex semine progenerantur folia, frondes et fructus. Non ergo ipse truncus arboris, sed rami sive stirpes in trunco vocantur hic semen: truncus enim est ipsa arbor in qua stat hoc semen, id est stirpes et rami, quos proinde vocat hebraice mattsebet, quasi statumen futuræ germinationis et propagationis, uti vertit noster Interpres.
6:1
1. Postquam arguit in duabus tribubus culpam, adjungens poenam corrigen tem, hic cominator poenam condemnantem finaliter, scilicet poenam obdurationis; et ideo illa poena praedicitur per modum sententiae, et cum solemnitate judicii. Dividitur ergo hoc capitulum in tres partes. In prima describitur sententiae auctor, scilicet judex; in secunda sententiae denuntiator minister judicis, ibi, Et dixi: Vae mihi quia tacui; in tertia ponitur ipsa sententia, ibi, Audite audientes, et nolite intelligere. Circa primum duo ponuntur. Primo jussionis tempus; secundo ipsa jussio, ibi, Vidi Dominum sedentem. Quantum ad primum dicit: In anno quo mortuus est Ozias, qui 4 Reg. 15, dicitur Azarias, percussus lepra a Domino propter hoc quod voluit usurpare sacerdotale officium, ut dicitur 2 Paralipomen. 26. Sed postquam fuit percussus, filius ejus Joathan gubernavit domum regis et regnum usque ad mortem ejus: nec tamen dicitur regnasse tunc, sed magis vices patris gessisse; sed tunc primo regnavit quando mortuus est pater ejus. Unde ista visio ostensa est regnante Joathan, et praecedentia regnante Ozia. Vidi Dominum sedentem. Hic ponitur visio: et primo describit judicis solium; secundo assistentem ministrum, Seraphin stabant super illud. Haec autem visio dicitur a quibusdam fuisse imaginaria, a quibusdam intellectualis. Et assumitur ab ipso propheta figura ex consimili, sicut dicit Dionysius in Epistola ad Titum, quia prophetae his que plane vident sine figuris, circumponent figuras ad manuductionem auditorium, qui per figuras sensibiles facili ter accipere possunt. Qualitercumque autem sit, oportet hic duo videre. Primo imaginationem figuræ, vel a propheta visae, vel ab ipso compositæ; secundo ipsius figuræ significationem: ad aliquid enim significandum spiritualiter, inducentur sensibiles figuræ spiritualium in sacra Scriptura, sicut dicit Dionysius: et ille erit litteralis sensus; sicut in locutionibus metaphorici non illud quod significatur per verba, sed quod loquens per verba vult significare. Circa primum ergo secundum, quod templum ædificatum a Salomone habuit in altitudine centum viginti cubitos, sicut dicitur 2 Paralip. 3, et erat distincta altitudo per tres domos; quarum suprema habebat sexaginta cubitos, et utraque inferiorum triginta. Et de istis dicitur 5 Reg. 6: «Per cocheiam ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium.» Vidi ergo solium Domini in supremo coenaculo; propter quod dicitur, Excelsum, idest altum, sicut et elevatum, super omnia coenacula: et a claritate vultus ejus resplendebat medium coenaculum: propter quod dicitur: Domus plena majestate, idest gloria ejus; et ea quae sub ipso erant, idest ornamenta throni ejus, vel etiam splendor vestimentorum, sive subditorum agmina, implebant infimum coenaculum, in quod intrabant sacerdotes: propter quod dicit, Templum. Alii dicunt aliter, quod vidit solium alum in medio coenaculo, quod dicitur domus, quæ plena erat mediis membris et brachiis Domini; inferius quod dicitur templum, pedibus et tibiis; sed caput et collum præeminébant in tertium tabulatum. 3 Regum ult.: «Vidi Dominum super solium suum sedentem, et omnem exercitum cæli assistentem ei a dextris et a sinistris.» Proverb. 20: «Rex qui sedet in solio judicii, dissipat omne malum in circuitu suo.» Circa secundum sciendum est, quod hujus visionis significantiam tripliciter a diversis assignatur. Quidam enim dicunt, per sessionem in solio significari oppressionem captivitatis futuram; per repletionem domus a majestate, significari quod hostes qui sub ipsius dispositione erant, essent implenturi templum: et hoc tangunt historiae. Hieronymus autem exponit, et melius, per sedem significari filii Dei majestatem, propter quod dicitur Joan. 12: «Haec dixit Isaias, quando vidit gloriam ejus, et locutus est de eo.» Per solium significari Angelos, in quibus sedet Deus. Ps. 79: «Qui sedes super Cherubim.» Per domum, Ecclesiam triumphphantem, quæ plena est gloria ejus. Per templum, Ecclesiam militan tem, quæ plena est miraculis, vel Angelorum agminibus, quasi custodibus. Dionysius aliter exponit in 15 capite Cælest. Hierarch. et melius, ut videtur. Per solium significatur eminentia divinæ naturæ, et dicitur excelsum, propter nobilitatem, elevatum, quasi supra alia levata, inquantum omnia in infinitum excedit; in quo dicitur sedere propter immobilitatem. Unde dicit 9 capitulo de Div. Nomin. «Quidnam dicendum de divina statione præter hoc quod manet in seipso immobili identitate singulariter fixus?» Et dicitur domus tota creatura, quæ plena est majestate, inquantum implentur participatione bonitatis ipsius secundum suam capacitatem. Et per templum videtur intelligere ipsas superiores creaturas, quæ replentur his quæ sub ipso sunt, inquantum bonitates receptæ in i psis, deficient a bonitate Dei, quæ tamen videntur propinquare. Sed contra hoc objicitur. Exod. 53: «Non enim videbit me homo: et vivet, idest in hac mortalì carne vivens. Et 1 Joan. 4: «Deum nemo vidit unquam.» Ergo nec Isaias.
Ad quod dicendum, quod nec interior nec exterior visus potest videre nisi moveatur a visibili; et secundum quod perfectius immutatur a visibili, melius videt. Et tune perfectissime videt quando recipit actionem visibilis secundum totam suam virtutem. Et inde est quod idem videtur diversimode a diversis, et interius et exterius; a quibusdam melius, et a quibusdam pejus. Hoc igitur visibile quod est Deus, nihil perfecte apprehendit, nisi quod totum ipsum capit, et ideo solus sic se videt. Unde cæleste secretum (dicit Chrysostomus) a quibusdam videtur in essentia sua sine medio ad hoc, secundum perfectionem quam habent a suscepto divino lumine attingentibus, sicut a beatis in patria, et ab his qui elevanter per raptum ad illum modum visionis. Ab his autem minus perfectum visum habentibus videtur secundum similitudines quasdam bonitatis ipsius, sive in rebus sensibilibus, sive in imaginibus, sive in speciebus intelligibilibus. Et hujusmodi est visio qua viderunt prophetae per lumen prophetiae, et qua videmus per fidem, et qua videtur lumine rationis, et a philosophis, qui cognoverunt etiam Deum, sicut dicitur Roman. 1.
Sed tunc restat quaestio, utrum talis visionem immediate a Deo perciperint prophetae, vel mediantibus Angelis. Et videtur quod immediate, ex ipso modo loquendi: quia dicit, Vidi Dominum, et non, Vidi Angelum. Item de Moyse, Exod. 53: « Loquebatur Dominus ad Moysen facie ad faciem, » sicut solet homo loqui ad amicum suum. » Item viderunt in speculo aeternitatis, ut communiter dicitur: ergo viderunt quidam Deum.
Ad quod dicendum, secundum Dionysium, 4 cap. de caelest. Hierarch., quia nullus purus homo nec in patribus novi nec veteris testamenti accepit aliquam revelationem a Deo nisi mediantibus Angelis. Et hanc dicit esse legem inviolabilem, ut in prima per media reducantur infima; et hoc probat per locum a majori, quia etiam [Moyses legem accepit mediantibus Angelis, qui tamem excellentissime vidit; quod probatur per illud quod habetur Gal. 5: « Quid igitur lex? Propter transgressionem posita est, donec veniret semen cui promiserat » Deus, ordinata per Angelos in manu mediatoris. » Et Act. 7: « Qui accepistis legem in dispositione Angelorum, et non custodistis. » Ad primum ergo dicendum, quod intentio potest esse et ex parte finis visionis, et ex parte principii. Ex parte finis, quia Angelus revelans intendit ducere hominem in cognitionem Dei, et non in cognitionem sui; et ideo format visionem de Deo, ut ex his quae figuranter videntur, aliquid de Deo cognoscatur. Ex parte autem principii, quia tota virtus angelici luminis ad manifestationem aliquid, est ex Deo auctore, qui est fons luminis; sicut in nobis tota virtus luminis vel manifestationis est ex primis principiis. Unde Gregorius in Glossam super tertium capitulum Exodi ait: « Angelus qui Moysis apparuisse describitur, modo Dominus, modo Angelus nuntiatur. Angelus, quia exterius loquendo servivit; Dominus, quia praesidens loquendi efficaciam tribuit. Cum enim loquens ab interiori regitur, et per obsequium Angelus, et per inspirationem Dominus memoratur. » Ad secundum dicendum, quod hoc dicitur propter eminentissimum modum clarae visionis, quo Moyses super alios prophetas vidit, sicut dicitur Num. 12. Ad tertium dicendum, quod speculum aeternitatis non dicitur ipse Deus, sed ipsae species quae sunt in anima prophetae; et dicuntur speculum inquantum resultat in eis dispositio sapientiae aeternae.
6:2
Seraphim stabant. Hic ponit ministrorum officium: et primo describit ministrorum ordinem; secundo eorum laudem.
6:3
Et clamabant: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum. Circa primum ponit tria. Primo ponit ministrorum gradum dicens: Seraphim stabant super illud, scilicet templum, eo quod hic ordo inter omnes supremus est, sicut dicit Dionysius in Glossa hic. Item notatur, quod Seraphim scriptum per m, pluralis est et neutri generis, et significat totum agmen
illius ordinis; sed Seraphin, singularis numeri est et masculini generis, et significat unum tantum de ordine illo. Infra 62: Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes: tota die et nocte perpetuo non tacebunt. Et dicit, Stabant, erecti per contemplationem quasi assistentes. Secundo ponit ministrorum ornatum in senario numero alarum. Sex alae. Tertio alarum usum: Duabus velabant faciem ejus. In Hebraeo est ambigue dictum; et potest exponi quod velabant faciem Dei; et sic accipit Hieronymus: vel quod velarent faciem suam; et sic accipit Dionysius, secundum quem est sensus quod caput erat velatum et pedes et medium corpus. Duabus volabant, scilicet mediis. Ezech. 1: « Unumquodque duabus aliis velabat corpus suum. » Et infra eodem: « Et audiebam sonum alarum, » quasi sonum aquarum multarum. » Hujus visionis significationem tripliciter accipitur. Hebraeus dicit, quod per duodecim alas intelliguntur duodecim reges qui praefuerunt populo ab Ozia, sub quo visio incepta est, et deinceps; quorum quatuor tantum justi fuerunt, scilicet Ozias, Joathan, Ezechias et Josias: et ideo quatuor alas volabant. Alii autem verecundabantur ante conspectum Dei, et ideo velabant faciem: quorum quatuor libere regnum possederunt, scilicet Achaz, Manasses, Amon et Joathan, quia a populo reges constituti sunt; et hi significantur per alas quae erant in capite. Alii vero quatuor regnum sub servitute aliorum possederunt. Unde et ab aliis, et non a populo reges constituti sunt, sicut Joachim a Pharaone, Jechonias et Sedecias et Godolias: de quo Jerem. 41, dicitur, quod « Ismael et decem viri et qui erant « cum eo interfecerunt Godoliam, quem praefecerat rex Babylonis terrae. » Praedicti enim tres constituti sunt a Nabuchodonosor rege Babylonis. Hieronymus dicit, quod dicuntur alati, vel quia superius commorantur, vel propter velocitatem ministerii: et intelligent per duodecim alas ministerium perfectionis, qui commendatur in duodenario, sicut duodecim gemmae in diademate sacerdotis, et sic de aliis. Et d:uabus volabant, quia ea quae fuerunt ante mundum vel post mundum, nobis celant, et ostendunt quae fiunt sex actatibus mundi: quia praeterita et futura nobis ignota sunt, sed praesentia scimus; ut sic hoc referatur ad actum ministerii; et quod dixit, Stabant, ad hoc quod Deo assistunt. Dionysius aliter exponit, 13 cap. caelest. Hierarch. et 4 cap. Eccl.; et dicit, quod dicuntur alati, quia ad similitudinem volantis, aliam contemplationem et liberam habent. Describitur autem triplex binarius alarum; quia Seraphim vident ea quae ad ipsos pertinent, qui sunt de prima hierarchia, et quae ad alias duas eminentius quam illi; ita quod per unam alam intelliguntur capacitas naturae, et per aliam lumen quod participant a Deo, quia his duobus elevanter. Ea autem quae ad hierarchias pertinent, sunt a Deo sicut a principio, et in Deum ordinantur sicut in finem; et utroque modo non possunt perfecte intelligi ab Angelis; quod significat velatio. Et sunt in ipsis quasi media inter principium et finem; et sic habent perfectam cognitionem de ipsis et liberam, et ideo duabus mediis volabant, Et clamabant alter ad alterum. Hic ponit eorum laudem: et circa hoc tria facit. Primo ponit laudandi modum quantum ad devotionem, quia clamabant ex magnitudine affectionis; quantum ad concordiam, quia uterque: et quantum ad ordinem, quia alter ad alterum. Unus enim accipit ab alio, ut vult Dionysius. Job 38: « Ubi erascum melaudarent simul astra matutina et jubilarent omnes filii Dei? » Secundo ponit laudis canticum, ibi, Sanctus, sanctus, sanctus. Et tria laudant. Personarum trinitatem: Sanctus, sanctus, sanctus. Unitatis majestatem: Dominus Deus exercituum: quia omnibus praecest. Apoc. 4: « Sanctus, sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus omnipotens, qui est, et qui erat, et qui venturus est. » Provisionis liberalitatem: Plena est omnis terra gloria ejus: quia usque ad ultimas creaturas, quae per terram intelligentur, extendit diffusionem suae bonitatis. Jerem. 25: « Numquid non caelum et terram ego impleo? » ait Dominus. » Et hoc secundum Dionysium, 7 cap. caelest. Hierarch. Hieronymus: « Plena est omnis terra, per notitiam fidei. » Eccli. 42: « Gloria Domini plenum est opus ejus. Nonne Dominus fecit enarrare sanctos omnia mirabilia sua, quae confirmavit Dominus omnipotens stabilis in gloria sua? » Tertio ibi, Et commota sunt superliminaria cardinum a voce clamantis, ponit laudis effectum, scilicet punitionem peccantium. Infra 65: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis; ecce servi mei bibent, et vos sitietis; ecce servi mei laudabunt prae exultatione cordis, et vos clamabitis prae dolore cordis, et prae contritione spiritus ululabitis. Et significatur templum diruendum. Commota sunt superliminaria cardinum. Amos 9: « Percute cardinem, et commoveantur superliminaria. » Et comburendum.
6:4
Et domus repleta est fumo combustionis a Romanis post agniam fidem Christi. Vel per fumum indicat infidelitatem Judaeorum; per commotionem cardinum, emotionem legalium, vel caeremoniarum, quae erant quasi umbrae claudentes aditum veritatis.
6:5
Et dixi: Vae mihi quia tacui, Hic ponitur sententiae denuntiator: et primo ostenditur ejus humilitas; secundo ejus parvitas, ibi, Et volavit ad me unus de Seraphim; tertio auctoritas, ibi, Et audivi vocem Domini. Humilitas in confessione peccati. Confittetur etiam triplex peccatum. In locutionis omissione, Vae mihi quia tacui, non arguendo Oziam regem; et sic deplangit culpam; tacui a laude Dei, et sic deplangit damnum. Infra 56: Speculatores ejus caeci omnes, nescierunt universi, canes muti non valentes latrare, videntes vana, dormientes et amantes somnia. Eccli. 15: « Non est speciosa laus in ore peccatoris. » Secundo commissionis: Quia vir pollutus labiis ego sum. Eccli. 25: « Indisciplinatae loquela ne assuescat os tuum, est enim in illa verbum peccati: » item malorum conversationis: Et in medio populi polluta labia habentis ego habito. 1 Corinth. 15: « Corrumpunt enim bonos mores colloquia prava. » Tertio peccatum praesumptionis: Regem Dominum exercituum vidi oculis meis; quasi dicat: Qui impurus est non potest intrare templum ejus, quanto magis nec ipsum videre? Judicum 15: « Morte moriemur, quia vidimus Dominum. » Et hoc fuit reverentiae. Sed Jacob dixit, Genes. 52: « Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. » Et hoc est confidentiae. Hieronymus: « Felix conscientia quae tantum in locutione peccavit, non suo vitio, sed populi polluta labia habentis! » Et volavit ad me unus de Seraphim. Hic ostenditur puritas ex peccatorum purgatione: et circa hoc tria ponuntur.
6:6
Purgationis minister: Volavit ad me unus de Seraphim; purgationis instrumentum: Et in manu ejus calculus de altari holocaustorum. Altare interius erat de terra, sicut dicitur Exod. 20: « Altare de terra facietis mihì. » Circumquaque autem erat de lapidibus, ubi congregabantur ignes sacrificii: de his accepit forcipe, idest instrumento habente duo brachia, per quod potest significari virtus receptiva; et per altare ipsa divina lux vel bonitas; et per calculum, donum receptum ad officium purgationis. Vel per ignem tribulatio; per Seraphim Christus: per forcipem duo testamenta; per calculum caritas. quae in manu, idest operatione, ipsius est.
6:7
Tertio ponitur purgandi modus: Et tetigit os meum, et dixit; Sicut in sacramentis est actio et verborum forma; Ecce tetigi, exprimit actum, Et aufertur iniquitas, in homines, et peccatum, in Deum. Et non dicit, Auferam, quia solius Dei est peccatum dimittere. Infra 43: Ego sum, qui deleo iniquitates tuas propter me, et peccatorum tuorum non recordabor. De omnibus his Daniel 9: « Ecce vir Gabriel quem videram in visione, cito volans tetigit me in tempore sacrificii vespertini, et docuit me, et locutus est mihi. »
Sed contra hoc objicietur quod Dionysius dicit, quod illi de superioribus ordinibus non mittuntur in ministerium; sed constat Seraphim supremos esse: ergo non videtur verum quod veniat ad purgationem prophetae.
Ad quod dicendum, quod Gregorius istam quaestionem tangit in quadam homilia de centum ovibus, et dimittit sub dubio. Dionysius autem expresse vult quod tantum inferiores mittantur ad nos: et hoc dicit esse per ordinem divinae legis ut inferiora reducantur in suprema per media. Quod autem hic dicitur, dupliciter solvit. Uno modo quod iste Angelus purgans dicatur Seraphim aequivoce non ab ordine, sed ab actu quem tunc exercuit, quia igne purgavit, et Seraphim dicitur incendium. Alio modo solvit quod dicatur proprie ille qui est de ordine illo; et dicitur purgare, non quia immediate ipse purgat, sed quia ejus auctoritate, vel percepta ab ipso illuminatione, inferior Angelus purgavit. Et ponit exemplum. Sicut dicitur Episcopus absolvere quando alius auctoritate ipsius absolvit. Et ideo propter reverentiam, Angelus inferior, qui visionem formavit, reducit in Deum primo, et in Seraphim secundo; ac si diceret: Ego purgo te per lumen receptum a Deo, mediante Seraphim. LXX habent, Carbunculos, propter similitudinem ignis. Habent enim calorem flammantem.
2. Et audivi vocem Domini dicentis. Hic ostenditur ministri auctoritas ex imitatione officii: et circa hoc tria facit. Primo quaeritur mittendi consensus; unde dicit, Quem mittam? in quo notatur auctoritas ex parte mittentis. Rom. 10: « Quo modo vero praedicabunt nisi mittantur? » Et quis ibit? in quo notatur missi voluntas, nobis acquiesitive, ut non quaerat vanum honorem, et non quaerat lucrum. Et converso Phil. 2: « Omnes enim quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi. » Mittam, in quo notatur unitas essentiae: nobis, in quo pluralitas personarum.
6:8
Secundo ponitur oblatum obsequium: Et dixi: Ecce ego: mitte me. Infra 50: Ego autem non contradico, retrorsum non abii. Sed videtur quod hoc fuerit praesumptionis, quia Moyses recusavit. Exod. 5: « Quis ego sum • ut vadam ad Pharaonem, et educam filios Israel • ex Aegypto? » Jeremias etiam recusavit; unde Jerem. 1: « Et dixi: A, a, a, Domine Deus, ecce • nescio loqui, quia puer ego sum. » Et dicendum, sicut dicit Gregorius in Pastoralis (et ponitur in principio Jeremiae in Glossa): « Utrumque fuit • ex radice caritatis. Ille enim propter dilectionem • Dei noluit perdere solatium contemplationis: • iste propter dilectionem proximi voluit mitti ut • prodesset; et tamen nec ille jussus pertinaciter • recusavit, nec iste prius quam purgatus aut re- • quisitus esset, se obtulit. »
Tertio injungitur officium : et quantum ad hoc subjungitur: Et dixit, Vade. Matth. 10: « Ec- • ce ego mitto vos sicut oves in medio lupo- • rum: » et dices populo huic. Jer. 15: « Si sepa- • raveris pretiosum a vili, quasi os meum eris. » Audite audientes. Hic ponitur sententia: et primo ponitur sententia obdurationis. Non obdurat autem immitiendo malitiam, sed non impartiendo gratiam; et quia non se volunt ad gratiam convertere. Secundo quaeritur sententiae duratio, ibi, Et dixi: Usquequo Domine? Circa primam tria facit.
6:9
Primo ponitur sententia pronuntiatio a Domino, quantum ad sensus disciplinables, scilicet auditum, qui de- servit disciplinae: unde dicit Audite, auribus exte- rioribus, Audientes, Christum, vel alium praedican- tem, et nolite intelligere; quasi dicit: Quia non vultis, non intelligentis. Permissivum est. Et quan- tum ad visum, qui servit intentioni: Et videte vi- sionem, Christum corporaliter, vel magnalia Dei; et nolite cognoscere. Permissivum est, et non im- perativum. Infra 42: Quis caecus nisi servus meus? Secundo ponitur sententiae acceptatio a Propheta: unde dicit: O Domine, ex quo plenitudo gen- tium intratura est: 4 Reg. 6: « Percute caecitate • Israel: » excæca cor, interius, et aures aggrava, • ne percipiant, et oculos ejus claude, ne cognoscant. Joan. 9: « In judicium ego in hunc mundum ve- • ni, ut qui non vident, videant, et qui vident, • caeci fiant. » Vel est verbum Domini, et est sensus: Excæca, idest excæcatum praedica.
6:10
Tertio ponitur excæcationis ratio: Ne forte videant oculis suis, et auribus suis audiant, et corde suo intelli- gant, propter bona, et convertantur, et sanem eos, cum sanitate sint indigni.
6:11
Ezech. 18: « Si autem • impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis • suis quae operatus est, et custodierit universa • praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam; • vita viviet, et non morietur; omnium iniquita- • tum ejus non recordabor. » Infra 50: « Si re- • vertemini, et quiescatis, salvi eritis. » Et dixi, Usquequo? Hic ponitur sententiae duratio: et pri- mo ponitur Prophetæ quaestio. Usquequo excæca- buntur? Dan. 8: « Usquequo visio conculcabitur? » Secundo Domini responsio, Et dixi. Et ponitur duplex terminus. Primus quantum ad poenam ma- lorum; secundus quantum ad sanctitatem bonorum; ibi, S-men sanctum, ac si dicat: Quousque qui in sor- dibus est sordescat? Apocalyp. ult.: « Qui nocet • noccat adhuc, et qui in sordibus est, sordescat • adhuc. » Poenam autem tangit triplicem. Primo quantum ad captivationem, quae designatur in de- solatione civitatum: Donec desolentur civitates. Jer. 12: « Dederunt portionem meam desidera- • bilem in desertum solitudinis. » Thren. 1: « Po- • suit me desolatam, tota die moerore confectam. » Quantum ad culturam agrorum: Terra derelinque- tur deserta. Supra 1: Terra vestra deserta, civi- tates vestrae, successae igni.
6:12
Quantum ad exilium hominum: Et longe faciet Dominus homines. Jer. rem. 22: « Et mittam te, et matrem tuam quae • genuit te, in terram alienam, in qua nati non • estis, ibique moriemini. » Ezech. 20: « Et eri- • gam de vobis transgressores et impios, et • de terra incolatus eorum educam eos. » Se- cundo quantum ad captivatis longitudinem: Et multiplicabitur, gens illa, in medio terrae, in qua captiva tenebitur: tamdiu durabit captivitas.
6:13
Jerem. 29: « Haec dicit Dominus exercituum • Deus Israel omni transmigrationi quam tran- • stulit de Jerusalem in Babylonem: Aedificate • domos, et habitate in eis. » Et infra (ibidem): • Et multiplicabimini, ibi, et nolite esse pauci nu- • mero, et quaerite pacem civitatis ad quam trans- • migrare vos feci. » Tertio quantum ad itera- tam persecutionem: et primo ponit paucitatem: Et adhuc in ea decimatio; idest, vix decima pars re- linquetur a Tito in terra Judaeae, vel in toto orbe, propter Judaeas imperfectos. Deut. 28: « Et rema- • nebítis pauci numero, qui prius eratis sicut astra • caeli prae multitudine. » Secundo iteram des- tructionem: Et convertetur, iterum super vos captivatio, sub Adriano imperatore. Supra 5: « In omnibus his non est aversus furor ejus; sed adhuc manus ejus extenta. Tertio eorum vilitatem et de- spectionem vel dispersionem: Erit in ostensionem, derisionis, sicut terebinthus; quaedam arbor, quae iu Damasci partibus magna est, in Graecia parva, et sicut quercus, quae expandit ramos suos: in quo eorum dispersio signatur. Eccli. 24: « Ego • quasi terebinthus extendi ramos meos. » Semen sanctum erit id quod s’eterit in ea. Hic ponit ter- minum quantum ad sanctitatem bonorum: unde di- cit: Semen sanctum, idest virorum perfectorum, qui divinae obediant visioni, et aliorum sanctorum de Judaeis, quod steterit, non cadens per infidelitatem. Infra ult. Quia sicut caeli novi, et terra nova, quae ego facio stare coram me, dicit Dominus, sie stabit semen vestrum, et nomen vestrum. Alii expo- nunt in bonum. Multiplicabitur, post reditum de captivitate, in medio terrae, suae; et adhuc in ea decimatio, quae relinquetur ad cultum Dei post multorum necem; et convertetur ad Deum, et erit in ostensionem, gloriae.
6:1
v. 4 «n anno quo mortuus est rez Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum et ea quae sub ipso erant replebant templum »;—hebr. et finbriae eius replentes templum i. e. partes vestium inferiores defluebant et longe lateque templi pavimentum operiebant. Vestimentorum enim limbi eo prolixiores fieri solent quo magis maiorem quisque fastum prae se ferre cupiebat (For.), unde simul cum throno excelso atque sublimi vestium quoque orae defluentes Domini maiestatem adumbrant eiusque gloriam declarant (cf. Sanet. Sasb. Pint.), cum templum ipsum quasi regio apparatu exornetur. Quare LXX pro descriptione ipsam rem designatam substituentes statim vertunt : et plena domus gloria eius ! , et BarA. quid orae defluentes sibi velint bene declarat explicans, lumine splendoris a Domino egredientis omnia sub ipso fuisse collustrata. Paucis igitur verbis scena magnifica describitur Deique maiestas egregie adumbratur. Thronus enim habitum regnantis exhibet (S. Hier.) et quo thronus est sublimior magisque cernitur supra omnia terrena elevatus, eo magis divinae dignitatis praestantia inque res omnes dominatus visibili quadam imagine menti offertur; ita S. Cyr. qui addit : «in sublimi Dei thronus positus est, quatenus divini regni gloria omnem naturam superare intelligitur; deinde sessio quae de eo dicitur, veluti firmitatem et stabilitatem in eodem bonorum tenore constantiamque videtur subrotare». In ista dominatione etiam id certe includitur quod alii in throno exprimi volunt, - scil. udicantis vim ae potestatem ( Chrys. Mald. Pint. Sasb.), quamvis speciem iudicis hic Dominum induere equidem nolim asserere. Dei enim maiestas et gloria praeprimis hic ob oculos ponitur, ad quam declarandam etiam ea quae sequuntur maxime faciunt. Quale templum intelligatur, multi quaerunt; coeleste haud pauci respondent (iam Chald. Procop. Mald.) ; sed quae v. 4 dicuntur, ipsaque vox domus, dein altare cum prunis et forcipe v. 6 templum Dei hisce in terris omnino dicere videntur (S. Hier.). Neque ullo molo obest quod aliqui obiiciunt, Deum in sancto sanctorum sedem habuisse suam quo intrare non licuit Isaiae; sed quo pacto id visioni imaginariae vel intellectuali officit? Neque si Deus in templo hierosolymitano sui speciem vati offert, eam obiicere debet, ut alii putant, non sedentem in throno alto, qui utique in sanctuario non erat, sed sedentem inter cherubim super arcam; unde censent quia tali habitu Dominus apparens non exhibeatur, ad coeleste sanctuarium Isaiam esse translatum (ita v. g. Naeg.). Verum nemo non perspicit Dominum libere seligere posse ea symbola quibus se menti vatis velit ingerere. Sed cum visio et. ea quae ibi fiunt tam arcte cum ipso templo terrestri connexa cernantur (v. 4. 6), Isaiam Dominum in templo sibi apparentem vidisse censeo. Si vero Dominum vidisse dicitur, ex ipsa descriptione elucet non divinam visam esse essentiam, sed humanam quandam speciem (sedentem enim cernit) maiestate plenam ipsi esse oblatam. Bene adnotat Sanct. Deum apparuisse eo modo quo in V. T. apparere solebat, i. e. apparuisse angelum Dei nomine (de qua re etiam h. 1. fusius agit S. Thom. !), qui divinam in se repraesentaverit auctoritatem. Eam autem visionem peculiari ratione referendam esse ad Filium " Dei qui tali apparitione in figura humana facta sacrosanctae Incarnationi quasi praelusisse haud immerito dicitur, explicite Ioan. 12, 41 docemur. Dominum autem in regali solio sedentem corona cingebat seraphim qui summi regis aulici e& maximae reverentiae habitu maiestatem apparentis Dei declarant et sua ipsorum praesentia et comitatu splendido gloriam manifestationis divinae augent ;
Dum Isaias forte in templo oraret et Domini in sanctuario suo inhabitantis memoriam pia mente recoleret, extemplo ecstasi abreptus interno mentis obtutu ipsum Dominum vidit humana specie indutum et regia ' malestate 1n throno sedentem :
6:2
v. 2 « seraphim stabant super illud ; sex alae. uni et sez alae alteri ; duabus velabant faciem | eius et duabus velabant pedes eius et duabus volabant » ; — adstant Domino tamquam ministri, quia « nonne omnes sunt administratorii spiritus, in ministerium. missi propter eos qui hereditatem capient salutis » (Hebr. 1, 14)? Hebr. proprie : (erant) stantes desuper ad. ipsum; cingebat igitur chorus seraphim thronum vel Dominum ita, ut illi stantes et erecti volitantes etiam paululum super thronum eminere viderentur. Stare coram Domino est inservientium qui alomnem domini nutum sunt parati et expediti, et qui sedente hero super eum stare ! dicuntur (cf. Gen. 18,8 hebr.). Rem declarant LXX 4o a5co3 in circuitu eius, qua voce simul multis ab angelis Dominum cinctum esse ostendunt. Atque id ad Dei maiestatem declarandam facit et s. Scripturae analogiae congruit; nam uti iam Euseb. adnotat, apud Danielem « millia millium ministrabant ei et decies millies centena millia assistebant ei » (Dan. 1, 10) ; « aestimo hos coronae instar eum undiqueceu magnum regem stipasse » (Euseb. sim. For.), similiter, ut Michaeas propheta dixit : « vidi Dominum sedentem super solium suuin et omnem exercitum coeli assistentem ei a dexiris et a sinistris » (3 Reg. 92, 49). Iam habitus seraphim declaratur. Ad latinam interpretationem adnotat S. Hier. eius auctor: « ubi nos diximus quod unus de seraphim velaret faciem et pedes eius, per quod intelligitur Dei, in hebr. scriptum habetur phanau v2 et reglau vox quod potest interpretari eius et suam : ut seraphim iuxta hebraei sermonis ambiguitatem et faciem pedesque Dei et suam faciem et pedes operire dicantur ». At certe non prius, sed alterum erit assumendum, quol etiam LXX, Syrus sequuntur et Chald. (« duabus unusquisque velabat faciem suam, ut non videret, e& duabus velabat corpus suum, ut non videretur »); ita quoque interpretum plerique. Faciem suam velant ad maximam divinae maiestatis reverentiam exhibendam, « ut indicent se non audere nequeaspicere neque accedere ad eum, ad cuius adytum Ozias sine timore accessisset » (S. Ephr. sim. Barh.), vel quod huic cognatum est, velant faciem, ut intolerabilem et. qui creatis oculis sustineri nequeat splendorem divinae maiestatis designent (For. Pint. Sanct.). Ad eundem reverentiae habitum pedes velant, « ne nudis pedibus regi suo assistant » (Euseb.), praesertim quia longiores vestes et dignitatis et decoris mul-. tum prae se ferunt, Angeli figura quidem humana apparent, quae cum visibili modo se ostendere debeant, sublimibus spiritibus certo est omnium formarum dignissima, quippe quae iam inserviat animae spirituali tamquam organum et involucrum ; verum alae demonstrant eos onere corporis minime gravari, sed ab omni concretione materiae solutos maxima quadam agendi, penetrandi velocitate esse praeditos. Ea forma vates simul edocetur, non homines a se conspici, sed altioris ordinis ministros Dei qui throno et aspectui divino iugiter assistunt ; « alas habere dicuntur propter velocitatem et in cuneta discursum » (Hier). Duabus volitant ; cum vita sit in motu, alarum hac agitatione summum quendam vitae gradum manifestant eoque symbolo apte declarant et ingens desiderium quo rapiuntur ad Deum videndum utque in eum se totos immergant (Lap. For.), et maximam quaüdam promptitudinem, alacritatem ad parendum nutui divino (Pint.). Accedit quod suavi hac alarum agitatione tota scena reddatur magis viva et sublimis ; atque profecto eos qui summo vitae auctori qui est excellentissimo modo vita et actus pu- Tissimus, proxime assistunt etiam vitae eius magna intensitate participes esse et exhiberi decet. Quibus autem spiritus illi potissimum occupentur, carmine suo declarant, quo simul aptissime declarant quae sit visionis huius et speciei obiectae vis ac ratio. Iam quomodo ipsum nomen seraphim Q'2"w explicandum sit, incertum est. Ver- dubium movit et. vocem pro eo substitui vult quae sacros sacerdotes vel ministros significet pnm). At nemo non videt audaeiorem esse talem immutalionem ; insuper vox Emnv ipsa non invenitur alibi, sed ministri Iahve YT? *nw»5 appellantur (Is. 61, 6. Ier. 33, 21. Ioel 1, 9; 2, 17. 1 Cbron. 6, 17; 16, 4. 2 Chron. 13, 10 ete.). Quare ca coniectura ab ipsis quoque rationalistis spernitur. Seraphim angelos intelligi liquet ; throno enim Dei assistere exhibentur (ef. Dan. 7, 10. Tob. 12, 15), Dei laudes concinunt; eo describuntur habitu quo Deo reverentiam et promptam obsequendi voluntatem praestare cernuntur, et uti v. 6, a Deo tamquam ministri mittuntur per quos bona divina cum hominibus communicat ; quibus indiciis satis superque ex s. Scriptura colligitur naturam proponi angelicam. Accedit sensus traditionis doctrinaeque catholicae adeo universalis et constans, qui omuem dubitationem excludat. Quod habitu profitentur Dei scil. laudem, adorationem summumque divinae gloriae desiderium, iam carmine et cantico produnt
6:3
v. 3 « et clamabant alter ad alterum et dicebant : sanotus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum; plena est omnis terra gloria eius »; — clamant ex magnitudine affectionis (S. Thom.), cui quoque alarum agitatio congruit. Cantici verba scenam obiectam explicant; ostendunt scil. Deum in sanctitate et maiestate quam in se habet simulque declarant, quomodo hanc gloriam suam in terra velit resplendere excellenti quadam ratione. Ita Deus describitur sedens super thronum excelsum et elevatum, qui qua talis supremus est. omnium Dominus et agmina coelestia et terrestria sibi habet subservientia et qui in omnium rerum administratione normam sequitur et exprimit sanctitatis, summo odio habens, puniens et delens peccatum, unice amans et diligens integritatem, iustitiam, puritatem. Et. uti in specie obiecta fimbríae vestimentorum eius replent templum, ita in cantico gloria Domini plena est omnis terra. — Magna emphasi chori seraphim alternatim Dei sanclitatem praedicant. Atque id quidem iuremerito. Nam omnium consiliorum atque operum Dei haec est summa, ut Dei sanctitas manifestetur, ut ordo ille sacrosanctus iuris et iustitiae inter homines instituatur, reparetur, promoveatur, ut homines ipsi ad aliquam divinae sanctitatis participationem et imitationem evehantur. Hunc in finem hominem creavit et ab ipsa creatione supernaturali sanctitate ditavit; hunc in finem post miserandum hominis lapsum spem ostendit redemptionis, et ut. cetera omittam, foedere cam Abraham inito populum peculiarem sibi praeparavit ac selegit, in quo remedia salutis omnibus demum profutura reponeret. Quare eum populum sanctum esse voluit, separatum a gentium contagione, divino servitio in rebus omnibus quam arctissime mancipatum; « eritis mihi in regnum sacerdotale et gens sancta » (Ex. 19, 6), « tu populus sanctus es Domini Dei tui » (Deut. 14, 21 etc.). Et quantopere Deus signis atque portentis, beneficiis eousque inauditis et castigationibus in rebelles immissis hanc suam theocratiam — stabilire studuerit, testis est. unaquaeque s. historiae pagina. PopulusIsraelab origine sua et persaeculorum cursum infinitis titulis huie Deo est obstrictus atque devinctus. Sed quam enormiter a fine proposito erraverunt! Si ergo in tali rerum conditione sanctus Deus se videndum obiicit! oculis prophetae et. angelorum chori sanctitatem eius adeo sollemniter praedicant, id propterea fieri censendum est, ut innotescat Deum in violatores sanctitatis animadversurum, iura sanctitatis restituturum, regnum sancütatis esse stabiliturum. Haec autem sanctitatis redintegratio aptissime declaratur gloria Dei in omnem terram abundantissime effusa; « plena est: omnis terra. gloria eius.»; Deus scil. est gloria et lux et splendor immensus; iam qua itagiüe aptius divinorum bonorum communicatio et effusio in creaturas adumbrari poterit atque depingi, quam ut splendor divinus quasi dicatur effundi in terram terramque efficere relucentem et eius splendoris pulchritudinem ae formam in se exprimentem ac referentem? Iia enim omnia in divinam similitudinem transformata cernuntur; uti coelum, ita terra quoque plena est gloria Dei et habetur summum illud operum Dei fastigium, ut sit « Deus omnia in omnibus ». Talia igitur et symboli specie et. verbis cantici menti et animo vatis obiiciuntur. Quare mirum non est ea quoque exprimi in integra Isaiae prophetia. Ipsi sollemnis est usus nominis Dei « Sanctus Israel ». Quis ex cantico seraphim hoc nomen depromptum esse non agnoverit? Et quantopere illad menti vatis impressum sit, ex eius usu adeo frequenti conclude. Iam occurrit 1, 4 et 5, 16; immo eius usurpatio adeo peculiaris est Isaiae, ut ipsi illusores in suis blasphemiis iam id nomen irrideant : veniat consilium Sancti Israel 5, 19; quare B, 24 « eloquium Sancti Israel blasphemaverunt »; et frequenter quoque in subsequentibus : 10, 11. 20; 12, 6; 11, 1; 99, 19. 23; 30, 11. 12. 18; 31 1; 31, 23; 40,98; 41, 44. 16. 20; 43, 3. 14. 13; 45, 11; 4i, 4; A8, 41; 49, "1; 54, 5; 53, 5; 60, 9. 14. Ex eadem ratione adeo frequenter Isaias nominat « montem sanctum, populum sanctum »; altissime enim animo imbibit, in quantum sanctitatem Dei in terra relucere deceat; unde cf. 4, 3; 11, 9; 26, 10; 271, 13; 35, 8; 48,2; 892, 1. 10; 56, 1; 51, 18. 15; 58, 13; 63, 15. 18; 64, 10; 68, 11. 23; 66, 90. Huic intime cohaeret, quod Dei gloria tamquam in terram effusa, in terra restituta et resplendens, terram illustrans exhibetur. Id iam in antecedentibus advertere licuit; cf. 2, 11. 17; 4, 2. 5; 5, 16, et per totam prophetiam egregie proditur. Haec si ob oculos habentur, iam vix dubium esse possit, quin ea visio sicuti prophetiae Isaiae suum iribuat colorem, et suum subministret argumentum amplissimum, ita simul sollemnis sit Isaiae ad munus propheticum inauguratio. Quae ratio eo quoque confirmatur, quia apud Ieremiam et Ezechielem ! visio inauguralis simul totius muneris ab. alterutro obeundi rationem et. formam revera claris lineamentis adumbrat. Quare cum idem in hac Isaiae visione deprehendimus, iam ex quadam analogia et paritate eam esse visionem quoque inauguralem coniicere licebit. Sollemne illud trisagion mysterium innuere SS. Trinitatis, communis est sententia s. Patrum et interpretum ?. Idque recte. Nam etsi minime opus est assumere ipsum Isaiam hoc carmine de eo mysterio esse edoctum vel eum in voce ter repetita tres indicare Personas, in Dominó exercituum unam divinitatem cognovisse vel suspicatum esse, nobis tamen quibus aliunde ea nota est veritas, ex hac ipsa cognitione ultima panditur et intima ratio, cur angelici spiritus ita canant et cur canticum tale Spiritus sanctus literis consignatum voluerit. Neque temerequisdixerit etiam hoc carmine revelationem mysterii huius esse suo modo praeparatam ac praeformatam, quemadmodum trina quoque Dei invocatio atque appellatio pronuntiatur in benedictione Iacob (Gen. 48, 13. 16) et in formula populo bene precandi qua utebatur sammus sacerdos (Num. 6, 24-26). Ex plurimis testimoniis unum sufficiat. Scribit S. Chrys. : « hie hymnus non modo laus est, sed etiam prophetia de bonis quae toium orbem occupatura sunt, atque etiam dogmatum accurata disciplina. Cur autem non semel dixerunt et tacuerunt, neque secundo et postea desierunt, sed tertium etiam addiderunt? Annon palam est id ideo illos fecisse, ut hymnum offerrent Trinitati »? Hymnum angelicum S. Thom. brevi ita complectitur : « personarum trinitas et maiestatis unitas usque ad ultimas creaturas extendit diffusionem suae bonitatis ». Atque fore ut canticum istud effectum suum sortiatur potentissimum, in subsequentibus declaratur, quibus simul nova maiestatis divinae adumbratio continetur. Uti enim thronus excelsus et elevatus, uti fimbriae longe lateque a solio diffluentes et templi pavimentum operientes, uti seraphim ipso suo habitu ad reverentiam facto et laudis carmine maiestatem Dei declarant et. maximum quendam reverentiae sensum contemplanti ingerunt, ita templum | ipsum suo tremore testimonium quoque reddere decuit, quanta cum trepidatione creaturae obviam ferantur divinae sublimitati
6:4
v. 4 « et commota sunt superliminaria cardinum a. voce clamantis et domus repleta est. fumo » ; — tali commotione « voce clamantis, i. e. chori seraphim alternatim canentis et inter se respondentis facta, quam potenter et magnifice cantus angelicus resonuerit, describitur et symbolice vis et efficacia divini consilii exprimitur. Aecedit praeterea quod ad maiestatem divinae apparitionis declarandam terra tremere, montes contremiscere, fumigare, valles scindi etc. dicuntur (cf. Ps. 96, 4. 5; vide quae notavi ad Mich. 4, 3. Hab. 3, 6. 11); quarein ea quoque manifestatione divina tale indicium res inanimatas quoque suo modo sentire Dominum abesse non oportuit. Unde pro' ratione visionis ipse locus visionis i. e. templum.commovetur et sacro quodam terrore contremiscit, uti olim revera tremuit mons Sinai, in quem Dominus legislator i. e. angelus eum repraesentans descendebat. Hebr. vertunt fundamenta liminum commovebantur vel postes liminum (Malv. . Bauer, Drechsl. Del.) i. e. templum totum usque ad fundamenta concutiebatur. Insuper domus i. e. templum fumo replebatur, ut etiam ea in re similitudo servaretur cum ceteris apparitionibus divinis ; cf. Gen. 45, 11. Ex. 19, 9. 16. 18; 20, 18, in Sinai monte scil. Deus venit in caligine nubis et totus mons fumabat ; in dedicatione templi Salomonis « nebula implevit domum Domini » (3 Reg. 8, 10), et si summus sacerdos in sancta sanctorum ingrederetur, intrare debuit assumpto thuribulo, « ut positis super ignem aromatibus nebula eorum et vapor operiat oraculum » (Lev. 16, 13); ita scil. nube et fumo Dei maiestatem esse inaccessam et lumen inhabitare inaccessibile significabatur. Simili ratione Deus praesentiam suam declaraverat in deserto (cf. Ex. 24, 48. Num. 16, 43). Quare fumum symbolum gloriae Dei et signum eius praesentiae etiam hoc loco explicari oportebit (ita Sanct. For. Lap. Men. Tir. Gord. Calm.). Ex hac igitur parte visio obiicitur Isaiae symbolis jam aliunde notis et divinam manifestationem comitantibus. Alii in commotione et fumo immediate et directe poenas a Deo infligendas cernunt; scil. ruinam et destructionem urbis, incendia et vastationes, quibus urbs, templum et tota ludaeorum regio erit atterenda (S. Chrys. Hier. Theod. Euseb. Thom. Malv.), vel etiam in fumo symbolum cernunt obcaecationis ludaeorum (Cyr. Sasb.). Commotio templi sane eo sensu accipi debet, ut Dei apparitionem magnum quid effecturam esse et ipsam creaturam terrore Dei concuti significetur ; at particularia illa directe non designari ex eo concludi oportet, quia eius significationis vestigia nulla adsunt. Etiam in fumo praestat commune illud symbolum accipere quale ex analogia toties in s. Scriptura obvia suadetur. Alii malunt fumum referre ad ignem sacrificialem et aromata et thura quae in templo cremabantur (Mar. Kn.); ita visio conformaretur ad ritus et caerimonias templi. Neque valet quod obiicit Drechsl.: si fumus, uti alias, etiam hic symbolum esset gloriae Dei et comes apparitionis divinae, eius mentio statim fieri debuit v. 14, non nune demum v. 4. Nam ex v. 1 et 5 indubie colligitur Isaiae aspectum sedentis in solio excelso concessum fuisse; proinde per se liquet fumum illum qui divinam manifestationis gloriam quasi velo obduceret, ea in-apparitione non statim ab initio adesse potuisse. Quamvis igitur apparitio divina symbolo illo noto vestiretur, tamen non sequitur eam non fieri nisi statim ab initio tota symboli ratio adesset. Quis sit visionis finis particularis attendi oportet. Hebr. m2on nw2N LXX vertunt xo Uxiípüupov; sim. S. Hier. Chald. — Syrus limina portarum. Uti ex Am. 9, 1 colligi potest, 75 probabiliter etiam superliminare significat; mmoN autem quasi matriv de origine, principio, fundamento alicuius rei dicitur (cf. Ges. Thes. p. 110). Unde res ita coneipi potest, ut quoties chorus seraphim cantieum repeteret, toties fundamenta liminum, vel ea quibus superliminaria innilebantur, fulera superliminarium commota fuerint atque contremuerint (ef. Del.). Alii vertunt postes superliminarium vel etiam superliminaria postium vel simpLater v. 4 a voce clamantis obstat, cum id collective dici possit (cf. Ios. 8, 19 2mxn insidians, los. 6, 71 yon armatus, los. 6, 9 ete. sensu collectivo ; cf. Del.).
6:5
v. 8 « Et dixi : vae mihi quia tacui, quia vir pollutus labiis ego sum et in medio populi polluta labia habentis ego habito, et regem Dominum exercituum. vidi oculis meis » ; — tacui i.e. fieri permisi; vae, quia oculos non averti ; ita forte versio lat. textui originali accommodari potest. Primum quod scena illa coelestis ei ingerit est fragilitatis ac vilitatis propriae cognitio atque confessio. S«nctum enim Dominum vidit, et luce divina collustratus iustissimus quisque inter homines innumerabiles in se detegit naevos atque defectus. Ita quam primum aliqua rerum supernarum cognitio pectori illabitur, homo sibi ipsi vilescere et veram colere incipit humilitatem. Quam in rem adnotat S. Chrys. : « haec visio prophetam ad confessionem perpulit, vilitatem propriae substantiae ut melius cognosceret, effecit. Tales quippe sunt sancti omnes : quando maiore fruuntur honore, tunc magis humiliantur. Sic et Abraham Deum alloquens terram et cinerem seipsum vocabat ; sic et Paulus quando visione illa dignatus est, tunc abortivum se nominavit » ; sim. S. Hier. Cur autem labiorum immun litiem accuset, i. e. cur ad unam peccatorum speciem tam explicite descendat, ex cantico seraphim declaratur, cui ut sese adiungat et vocem suam cum angelorum concentu misceat, se indignum reperit et impotem. Ceterum ad Dei laudes canendas labium requiritur electum (Soph. 3, 9), nam « peccatori dixit Deus quare tu enarras iustitias meas et assumis testamentum meum per 0S8 tuum » (Ps. 49, 16)? Ex norma legis leviticae qua macula quaedam Iustrationibus eluenda ex ipso consortio cum immundis contrahebatur, facile fluit cur ad augendam suam indignitatem addat et im medio... quasi dicat : peccator sum et inter peccatores habitans (cf. Malv. Mald.); praeterea ex ipsa cum immundis consuetudine non solum labes quaedam contrahi solet, sed iam sola inter eos commoratio habet indigni aliquid, ingerit sensum pudoris et confusionis, quare Isaias visa Dei specie et in quadam imagine divinam sanctitatem intuitus et angelicum puritatis candorem contemplatus se lamentatur immundum et inter immundos se versari summopere dolet. Quod vero speciatim conqueritur de labiorum macula, eo aptius infertur quia ut sit propheta i. e. os Dei consecrandus est. Eam igitur humiliter confitetur infirmitatem, qua a munere prophetico longius abesse videri poterat. Verum ad divinae gratiae et providentiae gubernationem pertinet, ut homo ibi praecipue se agnoscat impotem atque indignum, ubi Deus eo tamquam instrumento uti velle decreverit. Quare Aac humili confessione de labiis pollutis quantum in ipso erat se ad vocationem propheticam accipiendam disponit ac praeparat. Suae indignitatis sensu imbutus visa Dei gloria se indignum morte esse perimendum censet ratus maiestatem divinam non ferre, ut vir labiis pollutus coram assistat, simulque dolet quod tam vilis et immundus appareat coram Domino vae mihi ! Simul quam sublimi visione fuerit donatus, admirabundus praedicat et regem Dominwm.. titulis magnificis maiestatem divinam appellans. In interpretatione quía tacui S. Hier. secutus est Symmachum ; secundum cod. syr. hexapl. euam reliqui i. e. Aq. et Theod. ita. verterunt. Est utique ;723 simili significatione praeditum ; cessare, anutum esse ; at in miphal significationem induit destrui, perire ; eam S. ['ier. nolione conticuit exprimere solet; cf. Is. 15, 1. Fer. A1, 5. Abd. 5. Os. 4, 6. Soph. 4, 11; semel etiam vertit. transiit Os. 10, 15; formam in piel reddidit 2 Sam. 21, 5 opprimere. Cur hoc loco verterit facuit, rationem partim reddit hane : plangit se propheta quia non fuerit dignus laudare Dominum ; partim aliam : vel certe ita intelligendum : quia tacui et non audacter Oziam impium regem corripui. Haec ratio mullis valde plaeuit '. Rem vario modo exaggerant ; Isaiam contra legem permisisse, ut rex lepra pereussus maneret in civitate ete. 5 neque ausum esse regem reprehendere (cf. Theod. Cyr.). Idque connectunt cum v. 1 in anno quo mortuus est Oxias... autumantes propter Oziae crimen, quo sibi munus sacerdotale adolendi incensum arrogasset (2 Par. 26, 16 seq.), cessasse Dei visiones et non allatas esse [saiae nisi rege defuneto (cf. S. EpAr. Cyr. Sanct. Lap. Tir.). Sed Deus qui superbis resistit, humilibus dat gratiam et humiles eligit et assumit ad magna paragenda. Id quod Isaias in se deflet et lamentatur, Deus aufert obviam occurrens confessioni humili. Unde
Quamdiu praeclara Dei apparentis species aciei mentis Isaiae esset obiecta, ipse sane in'eestasin raptus eius visionis voluptate perfündebatur et alienatus a sensibus totus in visione coelesti animo infixus haerebat. At quam primum splendida Dei in throno sedentis apparitio fumo veluti velo obducebatur — « Dominus dixit, ut habitaret in nebula » 3 Reg. 8, 12 — Isaias quasi ad se reversus sacro quodam terrore corripitur de sublimi visione habita. Sua sponte enim illa quae nobis maiora et a nobis ingenti quasi intervallo distare intellieimus, sacra quadam reverentia, cui timor ae tremor adiungitur, suspiciuntur ; idque fieri eo magis tunc oportebit, quando de repente e regione supernaturali et spirituali figura quaedam ac species menti offertur. Exempla habes. in Ezechiele, qui visionem similitudinis gloriae Dei intuitus cecidit in faciem suam (Ez. 2, 1), habes in Daniele, qui simili occasione territus fuit, horruit spiritus eius, qui pronus in terram collabitur, cuius comites ex sola rei supernaturalis quam ipsi tamen oculis non cernunt praesentia terrore correpti aufagiunt (Dan. 7], 13; 8, 18; 10, 71), habes in ipsa b. Virgine quae ingresso angelo turbata estet quam monet, « ne timeas, Maria » (Luc. 1, 29. 30), habes in eoqui vidit apocalypsin, qui tamquam mortuus cecidit ad pedes figurae coelestis ei oblatae (Ap. 1, 11). Quare in Isaia quoque primum animi motum sacrum fuisse terro- : rem non est incredibile. Hunc autem ita enuntiat, ut memor effati Do-. mini: « non enim videbit me homo et vivet » (Ex. 33, 20) exclámet. secundum hebr. : et dixi : vae mihi, quia perii, actum est de me, ex-: scindor,... ef regem lIahve exercituum vidi oculis meis (cf. For. Prado in Ez. 2, 4. Lap. Male. Men. Calm. Rohl. Troch.); tangit scil, ut Malv. notat, vetustam opinionem in populo Dei receptam, ut quicumque Deum vel angelum vidisset, statim esset moriturus. Quare Iacob quoque patriarcha admirabundus : vidi Deum, inquit, et salva facta est anima mea ; Gedeon quoque simili timore perculsus ingemiscit : heu mihi, quia vidi angelum Domini (Iud. 6, 22 ; cf. 13, 22). Eodem sensu LXX xx:xwévovyo; « haee enim visio prophetam exterruit, expergefecit, in magnam formidinem coniecit » (S. Chrys.). In eundem sensum accipi debet versio làt.
6:6
v. 6 « et volavit ad me unus de seraphim et in manu eius calculus quem forcipe tulerat de altari; v. "| et tetigit os meum et dixit : ecce tetigit hoc labia tua et auferetur iniquitas tua et peccatum tuum mundabitur » ; — apposite monet S. Basil. : « missus est autem (angelus), postquam Dominus eum audivit miserias suas deflentem peccatumque in sua mente reconditum confitentem ». Intelligiturcálculus ignitus, candefactus, quales in altari thy- 1. Verum bene iam notat S. Chrys. : « scd qui haec proferunt, ex seipsis talia coniiciunt. miamatis erantet quibusthura ad cremandum imponebantur. In hac quoque re visio ad temporis locique conditionem exprimebatur, sicut in eo quoque morem humanum imitatur, quod seraph non manu, sed forcipe: calculum fert ignitum, prout sacerdotes et levitae prunas ex altari auferre solebant. Symbolum expiationis ign? continetur; ignis enim sordes absumit, scorias excoquit etc. ; unde ad expiationis formam et figuram saepe adhibetur; cf. Num. 31,23 : « omne quod potest transire per flammas, igne purgabitur » ; Ps. 16, 3; 17, 31; 65, 10. Is. 4, 4. Mal. 3, 2 etc. Calculus autem quo fit expiatio et emundatio ab altari desumitur, ut nexus indicetur qui adsit inter sacrificium et expiationem; quare optime monet S. Cyr. : « non abs re de altari accipitur » et S. Chrys. : « exaltari accepit, ubi hostiae offerebantur et expiationes peccatorum ». Fit per.angeli ministerium signo externo, cui verba declarantia et rem efficientia adiunguntur, « sicut in sacramento est actio et verborum forma » (S. Thom.). Os tangitur, ut os dignum fiat quod sit Dei oreanum, in quo Deus ponat verba sua (Deut. 18, 18); ita labia eius redduntur electa (cf. Soph. 3, 9), quae actio symbolica pro inauguratione prophetae et in se aptissima est etin vocatione leremiae ad munus propheticum ab ipso Deo. peracta ostenditur : « et misit Dominus manum suam et tetigit os meum et dixit Dominus ad me : ecce dedi verba mea in ore tuo » (Ier. 1, 9). Rem declarat Men. : « contactu labiorum per prunam significat Deus se et peccata remittere Isaiae et illum spiritu prophetico implere, fiducia etiam et magnanimitate, ut audenter in posterum prophetae partes impleat ». Sunt scil. eloquia Dei pura et sancta; unde ut quis illa in se recipiat digneque cum aliis communicet, ipse est ab omni macula purgandus (cf. Pint. Lap.). « Gerebat illa pruna imaginem divini verbi quod totum est igneum intimosque animi sensus exurit coelestiumque rerum cupiditate mirabiliter inflammat » (Osor.). multi ex latinis agnoscunt multitudinem seraphim declarari (cf. Malv. For. Lap. Tir. Osor.) ; neque loquendi modus
6:8
v. 8 « Et audivi vocem Domini dicentis : quem mittam et quis ibit nobis? et dixi : ecce ego, mitte me »! — opus divinum quod efficiendum est angelorum cantus declaravit ; ad huius operis partem Deus vocaturus Isaiam invitantis in modum quaerit. Suavi enim sua providentia « Deus non cogit, sed voluntatem quaerit » (glossa ord.), hominis liberum arbitrium excitat, munus praeclarum simul et gravissimum ostendit, sed cum dicat quem mittam, et suam auctoritatem (S. Thom.) et suam opem continuo adfuturam promittit et ita simul ad missionem suscipiendam efficaciter allicit. « Proponit optionem ut voluntas praemium consequatur » (S. Hier. Pint.) ; quis ibit nobis seil. ad Dei opus, Dei nomine et auctoritate, qui pro Deo velit legationem suscipere; neque est abs re quod S. TÀom. vult : « nobis acquisitive, ut non quaerat vanum honorem et non quaerat lucrum », sed unice Dei opus et commodum spectet (cf. Sanct.). Unam in modo quaerendi declarari divinitatem ' et in ea plures personas, rite concludunt ex mittam et nobis. Nequc enim dici potest (quod volunt Drechsl. Del. Naeg. Bred.) Deum habito quasi concilio cum angelis et se et angelos intelligere; angeli enim non tamquam consiliarii assistunt Domino neque ita in operis divini partem assumuntur, «ut quasi cooperatores Dei opus propheticum committant vel propheta opus angelicum exsequi dicatur. Multo minus illud nobis per modum pluralis maiestatici poni quis dixerit, cum talem loquendi modum Hebraeis saltem ante exsilium ignotum fuisse certum esse videatur (cf. Del. Naeg.). Dei invitantis consilium Isaias perspicit; se promptum ae paratum declarat; at cum haud ignoret opus esse divina missione, divina ope continua et gratia, mandatum Dei explicitam et legationem divinam efflagitat mitte me. Propheta enim Dei esse nequit nisi qui sit missus, delegatus a Deo; in hac missione divina omnis eius iuris titulus, auctoritas, fortitudo, fiducia continetur. « Propheta non temeritate et arrogantia propriae conscientiae se ire promittit, sed fiducia, quoniam purgata sunt labia eius et ablata iniquitas » (S. /lier.); sentit enim novam quandam vim additam animo suo, qua interius urgente occurrit alacer paratus subire pro causa Domini quodeumque discrimen (Sanet.). Quasi Dominus solum [saiae consensum expectasset, statim ei denuntiat, quali effectw munere prophetico sit functurus; annuntiabit populo veritatem ; illi autem mentibus obcaecati eam non modo' non suscipient, verum ea proposita magis magisque obdurabuntur;
« Postquam prophetae labia carbo tetigit eiusque amovit iniquitates, tunc vocem Domini audit nec extimescit amplius et tacet illud : o miserum me, sed fortiter ad legationem obeundam se sistit » (Cyr.). Post humilitatis confessionem expiatione accepta iam dignus est qui Domini vocem audiat et vocationem divinam excipiat :
6:9
v. 9 « et diürit : vade et dices populo huic : audite. audientes et nolite intelligere, et videte visionem et nolite cognoscere » ; — i. e. debet propheta populo proponere quae a Deo didicit, debet visionem i. e. cuncta quae quomodocumque Deus cum ipso communicaverit in visione, in symbolis, in revelatione, populo fideliter annuntiare; at animos et corda non emolliet, contumaciam eorum et obstinationem non franget. Immo iubetur eum obdurationis effectum producere, et ita ei panditur quam ]lamentabili successu laboraturus sit in populo. Idque etiam clarius
6:10
v. 10 « excaeca cor populi hwius et aures eius aggrava et oculos eius claude, ne forte videat oculis suis et auribus suis audiat et. corde suo intelligat et. convertatur et sanem | eum »! — Dura, immo nimis dura haec verba multis visa sunt. lta iam ut videtur LXX ; vertunt. enim v. 9 per tempus futurum et v. 10 tempore praeterito : aure audietis et non intelligetis.... incrassatum est enim cor populi huius et auribus graviter audierunt et oculos suos compresserunt, ne forte videant oculis... (ita ex interpret. S. Hier.). Et iam S. Hier. advertit : « ergo secundum LXX facilis est interpretatio, quod Isaias propheta Domino imperante praedicat, quid populus sit facturus. In hebr. difficultas est, quomodo ipse Deus praecipiat populo, ut auditu audiat et non intelligat... ». Quare interpretes latini communiter etiam textum hebr. ita emolliunt, ut futura praedici velint et excaeca etc. idem significare sibi persuadeant quod : denuntia excaecationem (cf. S. Thom. Mald. Lap. Sa, Osor. Pint. Men. Tir. Gord. Calm.). At sirite omnes rerum conditiones perpendantur, verba illa magis in suo rigore servari posse et debere apparebit. Deus enim suis promissis fideliter inhaerens pro ordine illo supernaturali quem in theocratia instituit, prophetas populo suo suscitare non desinit (cf. Deut. 18, 15 seq. et quae de munere prophetico exposui in Erklaerung des Proph. Is. p. 2 seq.). Illi autem tamquam custodes theocratiae, vindices legis divinae et doctores omnium ordinum etiam omnium mores corrigere, lam vero quam primum in aliqua populi parte apostasia a Deo, morum licentia et quae ei coniuncta sunt grassari et radices agere incipiant, facile accidere potest, ut quo magis edoceantur illi vitae ethnicae imitatores et quo magis corripiantur, eo maiore pertinacia et malitia magis in dies obdurata perversitatem et iniquitatem amplectantur. Animorum enim in malo obfirimatorum haec est , indoles, ut saepe virtute ostensa et scelerum reprehensione audita magis callum obducant et eo profundius, se sceleri et impietati immergant. Accedit quod qui' saepe repulerit sciens ac volens Dei adhortationem et gratiam, demum iusto Dei iudicio tradatur malis cupiditatibus cordis sui. In quam rem bene advertit S. Thom. : « Deus proprio iudicio lumen gratiae non immittit illis, in quibus obstaculum invenit. Unde causa subiractionis gratiae est non solum ille qui ponit obstaculum gratiae, sedetiam Deus qui suo iudicio gratiam non apponit » (2. 2. qu. 19 art. 3). Hisce suppositis iam perspicitur, quomodo propheta iubeatur excaecare etc. Debet scil. veritatem proponere, Dei normam et leges assiduo docere, monere recalcitrantes, increpare duros animos, iudicia Dei et castigationes illis denuntiare; at uti lumine admoto oculi aegri magis offenduntur, ita illi qua sunt animorum corruptione et in malo obfirmatione, verbis prophetae irritati et monitiones aegerrime ferentes maiorem induunt contumaciam, rebellionem augent, ad blàsphemias contra Deum et monitorem importunum progrediuntur. Id ita accidere potuisse, immo debuisse, nemo negabit qui quam misera fuerit morum conditio tempore Ioatham, ex sermonibus cp. 2-5 accurate perspexerit. Et ne quid quasi desit huic explicationi, iam audivimus contemptores et verbi Dei illusores horrenda cum blasphemia Deum provocare : « felium Saneti Israel etsciemus illud » (3, 19). Qualis irrisio et provocatio Dei ab eo, qui in tota populi iudaici historia Dominum largitorem bonorum et malorum vindicem egregium se praestitisse optime perspectum habet! Iam tuto dicere licet, talem blasphemiam non futurum fuisse ut principes hierosolymitani effütirent, nisi correptioue et minis prophetae et castigationum divinarum annuntiatione irritati fuissent. Habes igitur, quomodo verbo prophetico fiat obduratio, excaecatio immittatas, erudiens populum, licet ea dona per populi malitiam ad maiorem eius culpam et condemnationem vergant. Vult igitur Deus, uti verba pandunt, ut verbum propheticum omni modo per omnes quasi sensus. ad eorum animos penetret, ut aures iis percellantur, ut oculi videant gesta prophetae, symbola v. g. quibus futura adumbrat (cf. 20, 1), ut per sensus exteriores via et aditus pandatur ad cor — at. frustra haec omnia fore et incassum simul declaratur. Atque hune effectum propheta inopus deducere iubetur excaeca, hebr. proprie crassum redde vel impingua vel obduc pinguedine (cf. Malv. For. Sanct.) ; ita enim obtusio mentis, insensibilitas, pervicacia, stupor ac stoliditas ad superna percipienda adipe et pinguedine metaphorice solet designari ; aures aggrava, quasi graves redde et duras ad audiendum, oculos obline. Bene advertit For.: « quod autem tota hebetudo ab ipsis proveniat, probat hic quoque locus, dum prophetae praecipitur, ut ipsorum cor impinguet; qui enim fieri posset ut id. propheta praestaret ? obruti enim vitiis et longa peccandi consuetudine non attendunt monitionibus »... etc. In sententia subiuncta nota, eam chiastice ad priorem partem adiungi : ne videat oculis etc. Cursu et modo ordinario verbum Dei per sensus exteriores ad hominis cor et mentem pervadit, ibi ad Deum reditum et conversionem efficit et ità homini sanationem, salutem a Deo benigne largiendam conciliat. At tempore Isaiae iam non ita. Elfectus illi funesti locutione ne videat etc. tamquam mente et animo loquentis intenti declarantur. Quomodo hoc, dum Deus malum intendere non possit? Id considerantes multi particulas illas et modos loquendi solum éx(x«xóz, non vero «eXxóz accipi debere docent. At qui ita dicunt, neque proprietati verborum, neque aliis lociss. Scripturae! satis consulere videntur. Nam in omni sermone id quod mere consequitur et id quod quis menteintendit inter se distinguere solemus, neque Hebraeis ea desunt. quibus tale discrimen clare efferatur. Quare nisi verbis perspicuis vim inferre eaque ad impropria detorquere volueris, non poteris affirmare ?ntentionem quidem verbis enuntiari, at solam intelligendam esse consecutionem. Praeterea multi sunt s. Scripturae loci, in quibus Deus peccato hominis supposito ea revera velle dicitur quae cum peccato nexu quodam necessario et interno coniuncta sunt et copulata. Communiter quidem loquimur, Deum permittere mala, permittere obcaecationem; at permissio talis ita concipi debet, ut Deus qui homini libertatem concessit e& abusum libertatis praevidit, etiam illa quae ex abusu libertatis s» juuntur, peccata scil. suae gubernationi et fini quem intendit subservire faciat i. e. res ita ordinet ac disponat ut ipsa mala et peccata divinae gubernationis sapientiam, potentiam, iustitiam patefaciant ac promoveant. Atque hoc modo ipsa mala in'endi dicuntur et hunc ordinem describunt atque inculeant locutiónes illae s. Scripturae v. g. lex subintravit, utabundaret delictum (Rom. 5, 20) ; cf. Marc. 4, 12. Luc. 8, 10. Ioan. 9, 39; 12, 40. Rom. 11, 8 etc. Vide quoque Bade l. c. p. 45 seq. Bene monet Gord. Deam excaécare dum ea proponat populo efficaciter quae ipsi reiecturi sint, et Sasb. Deum excaecare non solum quatenus gratiam subtrahat et peccatorem deserat, sed etiam ingerendo correptiones, monitiones, miracula aliaque beneficia quibus ipsi secundum reprobum sensum abatentes efficiantur deteriores magisque iudurentur. Ad quod declarandum exemplum statim subsequitur cp. 1 in Achaz exhibitum qui prophetae interpellatione et monitione magis in perversa animi sententia obfirmatur, et quo magis sibi offerri Dei opem per prophetam videt, eo longius a Deo recedit. quod commune gentis nomen permanserit ». Verba Dei ad Isaiam normam quandam generalem exhibent qua Deus eos adhibet qui. diu multumque gratiae divinae resistunt ; unde iuremerito dicuntur verba impleri, quotiescumque in similibus rerum conditionibus norma illa iterum in opusdeducitur, et ex lege divinae administrationis constanti easdem causas iidem effectus subsequuntur. Ratio igitur muneris Isaiae iniuncti haec est, ut debeat populo et principibus proponere normas divinas, dum isti quo maius lumen iis offertur, eo magis, excaecantur. Clare igitur Isaiae praedicitur quam parum prosperi successus sit habiturus, quantum e contra difficultatum, oblocutionum, irrisionum. Id quidem satis durum est; at multo etiam durius id ei qui populi sui amore perfusus eius salutem quam. maxime cordi habet, accidisse censendum est, quod munus propheticum invitante Deo susceptum suis popularibus eorum culpa maiori futurum sit ruinae et obcaecationi. Qua in re id unum ei solatio est, quia ex ipsa idea theocratiae et ex vaticinlis iam datis cognoscit fieri non posse, ut popu-- lus a Deo electus plane abiiciatur. Quare in sui muneris speciali ratione sibi declarata iudicium cernit divinum et castigationem ad tempus populo inflictam. Unde prae desiderio et amore popularium iam meliora tempora praesagiens et summopere exoptans. et pro onere sibi imposito solatium quaerens, munus quidem non detrectat, at quandonam acerba illa castigatio finienda sit scire expetit. Quare
6:11
v. 41 « et dixi : usquequo Domine »? — « quaerit sollicitus de populo : usquequo Domine haec sententia permanebit, ut audiens non audiat... » (S. Hier. sim. Sasb. Pint. Mald. Mar. Tir.). In hac ipsa quaestione etiam aliqua pro populo intercessie continetur. Non audet quidem, ut S. Chrys. ait, ab ira illos prorsus eripere ; at haec ipsa postulatio simul est precatio, ut Deus misericordiae recordetur et punitionem temperet. Ipsa verborum paucitas qua utitur vates, magnum animi affectum, dolorem, obstupefactionem qua perculsus sit et qua lingua in pauca solum verba et fere tantum in exclamationem solvi solet, mihi prodere et depingere videtur. Atque sane si consideraveris, quanto animi moerore idem Isaias exterarum quoque gentium excidium deploret (cf. 15, 5 ; 16, 9. 14), mecum fateberis, eum tam tristem sui populi sortem non sine intimo affectu percepisse. Sed mitigavit, puto, hunc dolorem praeclara species sanctitatis Dei ei in visione et carmine angelico obiecta, ex qua profecto quam necessario peccata sint punienda didicit; quare amor iustitiae tenerum erga populares affectum suis continuit limitibus. Responsum Dei normam illam proponit, castigatione demum variisque iudiciis salutem allatum iri : « e£ dixit : donec desolentur civitates absque habitatore et domus sine homine, et terra relinquetur deserta ;
6:12
v. 12 et longe faciet Dominus homines et multiplicabitur quae derelicta fuerit in medio terrae » , —i. e. « eousqae procedet populi vesania et indignatio mea, donec desolentur civitates » (Sanct.), ita ut iam non sint qui eas inhabitent. Proinde iudicium illud imminere dicitur, quod: iam Moyses populo durae cervicis minatus erat : «in tantum ut urbes vestras redigam in solitudinem, disperdamque terram vestram... vos autem dispergam in gentes » (Lev. 26, 31. 32; cf. Deut. 28, 36 seq. 99, 22; 32, 22). Tale igitur iudicium fore ait quo respublica Iudaeorum evertatur et populus e sede sua pellatur ; civitates deswuentur ; ita reipublicae et potestatis civilis ac. bellicae interitus declaratur; domus vastabuntur, ita ut non sit inhabitans (cf. hebr.) — reipublicae clades talis erit, ut singuli quoque vel morte sint auferendi vel saltem ex sede paterna pellendi; hane maledictionem in rempublicam et in privatos homines devolutam ipsius regionis vastitas ac desolatio declarabit. Terra illa tot promissis consignata patriarchis et tanta fevtilitate insignis iam sceleribus habitantium polluta vastitati devovetur, ut sicut. quondam sua amoenitate et ubertate documentum fuerat favoris divini, iam sua solitudine et desolatione lugubre sit vindictae Domini in foedifragos argumentum. Et quemadmodum illi foedus Domini turpiter violarunt, ita ut foeleris fracti exsistat testimonium manifestum, eos Dominus lonjge faciet, removebit et expellst a regione theocratica in terram alienam et remotam, in ipsa vero theocratiae sede erit multa et magna derelictio (hebr.) et desolatio. lta hebr. rite intellexerunt For. Malv. Mald. (qui longum tempus derelictionis explicat) Vat. et recentiores Rohl. Troch. etc. Atque revera hoc sensu 5297 de locorum desolatione ac derelictione capi oportet ; cf. 17, 29. Ier. 4, 99. Soph. 9, 4. ]ta de derelictione vocem explicuit Syrus, de desolatione ac vastatione Chald. LXX vero derelictionem aeceperunt de hominibus in terra relictis ; unde multiplicationem, quoque de novo post cladem incremento intellexerunt. ' Hune sensum etiam sequitur S. Hier., scil. post captivitatem et fugam Iudaeorum populum in cunctis gentibus et ubique terrarum iri multiplicatum ; sequuntur Pint. Sanct. Lap. Mar. Men. Tir. Calm. At prior explicatio sola et verbo et contextui est congrua. — Derelictionem Osor. de privatione praesidii divini . interpretatur : « multis saeculis Iudaea erit in medio orbe terrarum divino praesidio destituta ». Immo Deus tanta cum severitate iudicium destructionis devolvet, ut demum respublica sit quasi arbor excisa, cuius solum truncus remaneat. Ita v. 43 secundum hebr. e£ adhuc ?n ea decima pars et erit iterum in ezterminium sicut terebinthus et sicut quercus, de quibus cum caeduntur, stipes manet; semen sanctum est stipes eius (cf. For.) i. e. etsi prima calamitas tanta sit, ut solum decima pars populi superstes maneat et salva, reliqui intereant, iterum in has reliquias nova excidii - sententia pronuntiabitur, et ita theocratiae status olim florens sicut terebinthus et quercus viriditate luxurians, in eam redigetur conditionem, ut arbore excisa solus maneat in terra truncus ; verum truncus iste semen sanctum est; ex eo quasi ex semine nova et sancta theocratia efflorebit. Salus igitur et sanctitas ex clade et destructionis iudicio exorietur; via ad sanctitatem restituendam est via calamitatum et iudiciorum ; quae alta sunt et superba oportet deiici, ut ex humilitate salus Haec verba modo generali ea proponunt quae in priore sermone vates magis ad particularia descendens explicuit. Rerum omnium excelsarum deiectionem descripsit 2, 12 et subseq., reipublicae dissolutionem exhibuit 3, 1 seq. ; sed ex calamitate salus efficietur 4, 2. Habet enim populus propter promissiones patribus factas in. se quasi radicem sanctam quae nequeat deleri; unde prophetae constanter inducunt periodum instaurationis post excidium (vide quae notaviad Os. 1, 10).— In hac imagine cernimus expressam illam normam : Sion in iudiéio redimetur (1, 21). Ex hoe trunco demum effílorebit germen Domini (4, 2) ; « nam, truneus ille idcirco remanebit ut sit quoddam sanctitatis seminarium » (For.) ; id quod, ut Sanct. ait, sane ita accidit ; « nam licet hostili incendio combusta aut securi excisa videri potuerit arbor, tamen post maltiplicem plagam multiplici etiam germine eoque sancto pullalabit. Nam post babylonicam cladem nati sunt e& ea stirpe Zorobabel, Iesus, . Esdras, Aggaeus, Zacharias et alii; post Antiochi stragem Machabaei...» .— Ad eundem sensum etiam exigi possunt ac debent vulg. verba
6:13
v. 13 « et a«dhue in ea. decimatio et convertetur et erit in ostensionem sicut terebinthus et. sicut. quercus, quae expandit ramos suos ; semen santum erit id quod steterit in ea » ; — i. e. et si in terra adhuc reliqua est decima pars hominum etc. haec iterum, denuo erit in ostensionem i. e. in derisum et, opprobrium, «fortasse in exemplum aliis nationibus, ut inde intelligant quam severe Deus peccata puniat, cum populo sue tam infensum se praebuerit » (Sanct. et sim. For. Lap. Men. Tir.); convertetur non igitur capi oportet de conversione illius decimae partis, ut aliqui volunt v. g. Pint. Sa, Osor Calm. Schegg, Loch, sed cum altero verbo iunctum adverbialiter velut iterum usurpatur, id quod iam LXX indicant xx: zZ»» et monent. Sanct. For. Vat. Lap. Men. Tir. Gord. Troch. aliique. Erit igitur in derisum, sicut terebinthus et quercus quae emittunt ramos aridos, demortuos, deformes (Lap. Men. Tir.); ergo ait exspoliandam esse urbem et terram suis ornamentis, « non secus atque terebinthus patulis explicata ramis frondium florumque vestitu pulcherrima, quae his nudata naturae muneribus aspectu horrida est et tota deformis » (Sanet.). In versione S. Hier. iste versus aliter habetur quam nune in vulg. legitur : « el adhuc in ea erit decimatio et rursum erit in depraedationem, sicut terebinthus et. sicut quercus quae proiecit fructus suos » ; prior pars sensum textus hebr. bene reddit. Hebr. 3y35 LXX reddunt si; xpovoufv, Sym. ut refert. Theod. sis xxzagáoxaot ; vox significat in. combustionem, exterminationem, depastionem, uti iam For. Vat. Mald. Sanct. Pint. Malv. Lap. eto. explicant. Vocem n25u explieant. caesionem recentiores ; acceptio veterum a verbo TU facile derivatur, uti iam For. monet, mittere, emittere, expandere, vel proiicere ; unde etiam versio LXX intelligitur | éxxy iwníon; alii vocem explicant similiter arbores illas esse im proiectione i. o. abiicere frondes (Mald. Malv. Lap. — ità iam Chald.: dum defluunt folia eius) vel in deiectione (For.). Vocem nam S. Hier. vertit 2 Sam. 18, 18 titulum — sermo est de cippo vel monumento quod sibi erexerat Absalom — vox derivatur a 3y3, AX? síatuere, ponere, unde generali notione est id quod stat ; unde explicari quoque potest versio vulg., ramos scil. intellexit interpres id quod in arbore sit positum. Ex eadem notione veteres derivarunt significationem substantiae, subsistentiae ; unde rem ita declarant : ut ulmus et quereus in quibus in emissione frondium est subsistentia quaedam ; scil. cum abiecerint folia, videntur mortuae, retinent tamen adhuc vigorem suum, i. e. vivunt hieme, qua transacta iterum frondes ac flores producunt (ef. Vat: Lap.), quam interpretationem e recentioribus amplectuntur Alexander (Commentary on the prophecies of [saiah, ed. by J. Eadie, Edinburgh 1865) et Troch. sed communius et melius accipitur vox eo modo quem iam Sanct. bene proponit : « est enim quod. stat, a verbo 3X*, quasi dieas basim aut statumen ; quod autem stat et. frondes et ramos sustinet, truncus est aut stirps » ; sim. For. explicat stipitem ; ita. Malv. ct recentiores. Et ad hane notionem refertur in vulg. : id quod steterit in ea, versio scil. eiusdem vocis dum secundo oecurrit. Ut S. Hier. refert, Aq. semen sanctum erit germen* eius transtulit. Sym. praebet 4 exer. Adnotat S. Basil. : « illud autem : semen sanetum «ó oz/Acpx «):75; e Theodotionis interpretatione adiicitur nec reperitur apud LXX, sed tamen quod ad eorum quae prius tradita sunt seriem spectat, sensum habet memoratu dignum » (sim. Procop.). Idem advertit S. Hier. dicens idex hebr. et Theodotionis editione ab Origene esse additum ; neque habetur in cod. vatic. etc. (cf. Tischendorf, vet. test. graece iuxta LXX). Jam paucis inquirendum est in quaestionem quae initio huius capitis est proposita, sitne haec visio vocatio Isaiae ad munus propheticum an solum vocatione iam accepta mandatum speciale. Non dubito iis accedere qui ipsam vocationem Isaiae hic describi censent. Ad id enim 3) ipsa visio et singula quae in ea geruntur omnino conformantur. Isaias sublimi specie cerhit maiestatem divinam atque in angelorum carmine audit expressam totius providentiae supernaturalis summam labia eius consecrantur, ipse expiatur expiatusque coram Domino sistitur, Haec est praeparatio ad missionem divinam. Ipsa autem missio modo omnino generali proponitur : quem mittam ? ita ut neque alia missio Isaiae praecessisse videatur neque sit ad particulare officium delegatio. Isaiae responsio quoque innuit non aliam praecessisse, verum tunc primum fieri invitationem divinam. Ratio quoque muneris descripta generalis est : debet Isaias Dei consilia et iudicia populo ex:. ponere, etiamsi maior obduratio et obcaecatio plurimorum sit consecutura; additur hane contumaciam non iri ablatum donec theocratiae ruina contigerit; at semen permansurum sanctum : id quod integrae prophetiae summam continet. Idem suadetur b) ex eo quod non solum quae subsequuntur, sed etiam quae in libro antecedunt, ita sunt conformata, ut ex hac visione quasi ex suo fonte et origine fluxisse iuremerito dicantur. Quae enim cp. 2-8 proponuntur, ostendunt quomodo gloria Dei omni fastu humano deiecto sit exaltanda, ostendunt ruinam et vastationem illam iam modo magis determinato et speciali, quam cp. 6 exhibetur ; nam cp. 6 vastatio civitatum, domorum, terrae et populi in regionem longinquam abactio generatim annuntiatur, sed ea omnia enucleatius et per singula proponuntur ep. 2-5; de qua re praecipue lege 2, 11-22 ; 3, 1-26 ; 5, 13 seq. Ex irrisione blasphemantium 5, 19 apparet, vatem iam saepe et illis quidem ad nauseam usque de consilio et opere Sancti Israel esse locutum ; hoc autem nomen et consilium in hac visione cp. 6 cernimus prophetae oblatum ; 6, 12 legimus longe faciet ; sed 5, 13 iam vox illa adeo determinata de exsilio occurrit n23et 5, 96 iam per quos ministros illa terrae vastatio populique abductio sit efficienda, declaratur. Unde is ordo omnino affirmandus videtur, ut lineamenta illa generalia priore loco ponantur, specialia autem et particularia secundo quasi ex illis orta et accuratiore consideratione et maiore illustratione divina aucta et declarata. Solet enim revelatio divina et universalis illa quam a mundi exordio usque ad Christum Dominus concessit, et particularis etiam privataque quam in sanctis admirari licet, per gradus quosdam et incrementa hominum animis sese explicare ita quidem, ut quae posteriore tempore manifestentur, saepe sint priorum maior declaratio, uberior explicatio, novarum rerum additio, Idem commendatur c) adhibita comparatione: visionum quibus Ieremias et Ezechiel muneri prophetico consecrati^sunt, Et apud Ieremiam quidem simile cernitur symbolum : « et misit Dominus manum suam et tetigit os meum » (ler. 1, 9) ; uterque propheta visione vocatur, mittitur, visione accipit muneris rationem declaratam et delineatam, et in Ezechielis inauguratione simile quoque angelorum canticum auditur (Ez. 3, 12). Unde colligimus, uti illae visiones inaugurales sint, ita hane quoque apud Isaiam quippe quae tantam cum illis similitudinem prae se ferat. Neque'obstat quod v. g. Neteler obiicit: si esset visio inauguralis, libro esset. praefixa, non inserta post alia. Simulatque enim solidis rationibus visionem | inauguralem demonstravimus, id unum requiritur ad probationem absolvendam, ut cur non initio libri sit posita sed hoc loco inserta, aliqua ratione probabili explicare possimus. Atque profecto haec ratio non deest. Nam facile concesseris vatem ab huius visionis enarratione initium praedicandi non cepisse. aliter rem disposuerit. Potuit igitur eam scripto referre ea occasione, dicatione prophetica iam per longius tempus insonante morum emendatio consequebatur nulla. Tune ne ipsi pii offenderentur et ut impiis ira divina proponeretur, propheta hanc ipsam visionem enarrare potuit et fortasse debuit. Tale autem tempus erat ultimis Ioatham annis, praesertim cum iam primordia castigationis divinae cernerentur (4 Reg. 15, 31 : in diebus illis coepit Dominus mittere in Iuda Rasin regem Syriae et Phacee filium Romeliae). Potior etiam ratio, cur hoc loco visio sit inserta, peti potest ex tempore Achaz et iis quae statim cp. 1 subnectuntur. Ad haec enim visionis enarratio quasi facem praefert. Cernitur nempe in Achaz maioris obdurationis et contumaciae exemplum, tempus adest impietatis auctae et ea rerum conditio ab impio rege in- 'ducitur, qua contra monitiones prophetae regnum iudaicum exterorum intelligenda haec visio quasi praeambuli loco praemittitur. DE CAP. 149 II. — ALTERA VATICINIORUM SERIES CP. 1-19. Haec pars tempori Achaz regis adscribenda est. Cum Achaz a Basin, rege Syriae, et Phacee, rege Israel, bello impeteretur, ope divina quae per prophetam ipsi Dei nomine ac iussu offerebatur spreta ad auxilium a Theglathphalasar, rege Assyriorum, efflagitandum confugit. Ea occasione Deus per prophetam utitur, ut quid consilii divini constitutum sit declaret. Propter David et promissiones messianicas regnum quidem Iuda non interibit, Syria autem et Israel poenas dabunt propter impetum contra regnum theocraticum faetum et interitui devovebuntur. Ipsum vero regnum iudaicum ab eo cuius opem imploraverat Achaz, gravissime affligetur; at propter vaticinia messianica periculo tandem eripietur hostibus insigni clade prostratis. Divinum hoc consilium quod ex promissionibus domui Davidis datis quasi enascitur et rezem messianicum quam maxime respicit, propheta ita per singula prosequitur, ut piis Israelitis quid solatii habeant in rerum angustiis, declaret eosque de Messia eiusque regno et gloria praeclare edoceat. Haec oraculorum series in tria veluti capita apte dividitur, quorum unumquodque et Iudaeorum infidelitatem perstringit et castigationem divinitus immittendam exhibet et salutem in Messia repositam describit, ita ut tria haec quo magis sermo propheticus progreditur, etiam maiore ubertate ac rerum prope singularum descriptione explicentur (cp. 1; 8-9, 1; 9, 8-12, 6). j
6:1
… Suoi modelli sono principalmente gli ultimi Profeti: Ezechiele (la visione di sfondo è in Ez. 1, 4-28; cf. Is. 6, 1-4; 24, 23) e Daniele (Dan. 7-12), seguiti
… Anche lo Ps.-Atanasio: Contra Macedonianos diol., sarebbe opera di D. Ma l'attribuzione dello Ps.-Girolamo su Is. 6, 1-7 (L. G. Morin, Anecdota Mareësoana, III, III, p. 1030) a D., tentata da W. Dietsch (Didymus v. Alexandria als Verfasser der Schrift über die Seraphen - Vision, Friburgo 1942) non è …
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
Il primo documento narra che I. sotto accusa di essersi fatto superiore a Mosè, per aver detto « Vidi il Signore » (Is. 6, 1), viene dall'empio re Manasse fatto tagliare con una sega di legno : questo scritto, noto già a Origene (In Is. hom. 1,5), e secondo alcuni anche a Hebr. 11, 37, che tra i generi di …
… Successe sedicenne ad Amasia (v.) suo padre, e regnò poco più di 30 anni (presumibilmente 769-738 o 737 a. C.). In II Reg. 14, 21; 15, 1-7 è chiamato anche Azaria; ma è più frequente il nome O. (ibid. 15, 13, 30-34; II Par. 26; Is. 6, 1 e altri profeti; Mt. 1, 8).
… intellettuale, senza l'aiuto di alcuna immagine, ed è la più frequente (cf. Ezechiele: « mi fu rivolta la parola di Dio, in questi termini »); b) e sensibile: mentre parla all'intelletto, Dio agisce anche sulla fantasia, sui sensi interni, con immagini sensibili (Is. 6,1; Ier. 1,1; Ez. 1-3; 8,10 ecc.), raramente sui sensi esterni (cf. ibid. 3,4). Talora i sensi esterni nulla più percepiscono di quel che è intorno perché seguono le facoltà della mente …
6:2
… Si finì anche per annettervi un simbolismo, rievocando il tratto scritturistico di Is. 6, 2, dove si parla dei serafini dalle sei ali, che stanno avanti al trono di Dio.
Furono contemporanei di questo Re i profeti: Isaia (6, 1), Osea (1, 1) e Amos (1, 1): il primo iniziò il ministero profetico l'anno stesso della morte di O. (Is. 6, 1): molto probabilmente nei primi capitoli (ibid. 2-5) allude alle condizioni sociali della nazione sotto questo Re (prosperità materiale di alcuni, miseria degli altri, decadenza morale). …
SERAFINO - S. nella visione d'Isaia (Is. 6, 2-7), Ministura della fine del sec. IX. Particolare del f. 67v del ms. greco 510, della Bibl. naz. di Parigi.
SERAFINO (EBR. IĀRĀPH, PLUR. IĒRĀPHIM)
… Santo!»; uno di essi purifica simbolicamente il profeta (Is. 6, 2-7). Si tratta di esseri celestiali, rappresentati sotto forma umana con sei ali.
6:3
… II a. C.7) è la cosiddetta Qēdūfāh, ossia il Trisagio di Is. 6, 3, con l'aggiunta di Ez. 3, 12 e Ps. 146, 10. Parte importante nella liturgia del tempo e sinagogale avevano i salmi, dei quali alcuni (145-50) si recitavano giornalmente (Talmud, …
1) Il T. biblico o il triplice Sanctus alla fine del Prefazio, è derivato da Is. 6, 3 (cf. Apoc. 4, 8), detto perciò anche «inno serafico». …
6:5
… Il primo di questi nomi è applicato rare volte al vero Dio (cf. Ind. 6, 25), ma compare in molti nomi propri teoforici, come 'Elba'al, Be'eljādhā' Be'aljāh ecc.; il secondo si legge in Deut. 35, 5; Is. 6, 5; 33, 22; 43, 15; Jer. 48, 15; Ps. 5, 3, ecc.; talvolta è specificato con riferimento al popolo eletto («re di Giacobbe», «re di Israele»), oppure con aggettivi, che determinano la …
6:6
… 2, 1, 11, 21; Zach. 1, 1; 7, 1 sgg.) ciò che ha scritto; riferisce visioni, rivelazioni o sogni soprannaturali (Num. 12, 6 sgg.; Is. 6, 20; Ier. 1, 11-16; Ez. 4, 1-5, 4; Ier. 4, 20 sgg.; Is. 5, 9; 22, 14; Ez. 9, 1; Ier. 20, 7-12; 23, 28; Mich. 3, 8; Is. 6, 6-9; Ier. 1, 17-19; Ez. 3, 8-9). L'agiografo o scrittore biblico è quindi l'intermediario per cui Dio parla o scrive (Os. 1, 1-2; Agg. 1, 7; Mal. 1, 1), è la bocca di Dio (Ier. 15, 19; …
6:9
… Lake, The beginnings of christianity, IV, Londra 1933, pp. 46-47. Si può tradurre: « che per mezzo dello Spirito della santa bocca di David, tuo servo... »). Secondo Paolo lo Spirito Santo parlò ai Padri per mezzo di Isaia (Act. 28, 26-27 = Is. 6, 9-10). In altri testi si cita il Vecchio Testamento con il solo nome dello Spirito Santo, onde l'autore umano passa in seconda linea (p. es., Hebr. 2, 4; 3, 7; 9, 8; 10, 15). Oltre a questa …
6:13
… In Is. 6, 13 la m. è un tronco d'albero, privo dei rami. …
6:20
… 1, 1; Am. 1, 6, 9, 11, 13; 2, 1 ecc.; Abd. 1; Ion. 1, 1; 3, 1; Mich. 1, 1; 3, 5; 6, 1; Nah. 1, 12; Soph. 1, 1; Agg. 1, 1; 2, 1, 11, 21; Zach. 1, 1; 7, 1 sgg.) ciò che ha scritto; riferisce visioni, rivelazioni o sogni soprannaturali (Num. 12, 6 sgg.; Is. 6, 20; Ier. 1, 11-16; Ez. 4, 1-5, 4; Ier. 4, 20 sgg.; Is. 5, 9; 22, 14; Ez. 9, 1; Ier. 20, 7-12; 23, 28; Mich. 3, 8; Is. 6, 6-9; Ier. 1, 17-19; Ez. 3, 8-9). L'agiografo o scrittore biblico …
6:26
Per la promessa, cioè la illustrazione del passo del Vangelo di s. Giovanni (Is. 6, 26-32) allora che Gesù disse alla turba nella sinagoga di Capharnaum «Ego sum panis vitae ecc. ecc.» non si può dire sia mai stato definito un tipo iconografico preciso. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.