Moyses and Aaron require of Pharao in the behalfe of God, to let his people the Hebrewes goe and sacrifice in the desert. VVhich he contemning, 5. oppresseth them more, denying them stravv, and yet exacting the accustomed number of brickes. 20. The people oppressed impute their miserie to Moyses and Aaron. 12. But Moyses prayeth to God for them.
1After these things, Moses and Aaron went in, and said to Pharao: Thus saith the Lord God of Israel: Let my people go, that they may sacrifice to me in the desert.Dopo di ciò andarono Mosè, e Aronne a dire a Faraone: Queste cose dice il Signore Dio d'Israele: Lascia andare il mio popolo affinché mi offerisca sacrifizio nel deserto.AFTER these things Moyses and Aaron went in, and said to Pharao: This saith the Lord God of Israel: dismisse my people that they may sacrifice to me in the desert.Post hæc ingressi sunt Moyses et Aaron, et dixerunt Pharaoni: Hæc dicit Dominus Deus Israël: Dimitte populum meum ut sacrificet mihi in deserto. 2But he answered: Who is the Lord, that I should hear his voice, and let Israel go? I know not the Lord, neither will I let Israel go.Ma quegli rispose: Chi è il Signore, onde io debba udir la sua voce, e lasciar andare Israele? non so chi sia il Signore, e non lascerò andare Israele.But he answered: Who is the Lord, that I should heare his voice, and dismisse Israel? I know not the Lord, and Israel I wil not dismisse.At ille respondit: Quis est Dominus, ut audiam vocem ejus, et dimittam Israël ? nescio Dominum, et Israël non dimittam. 3And they said: The God of the Hebrews hath called us, to go three days’ journey into the wilderness, and to sacrifice to the Lord our God; lest a pestilence or the sword fall upon us.Disser quegli: Il Dio degli Ebrei ci ha chiamati, affinché andiamo tre giornate di strada nella solitudine a sacrificare al Signore Dio nostro, perché non venga sopra di noi la peste, o la spada.And they said: The God of the Hebrewes hath called vs, to goe three daies iourney into the wildernesse, and to sacrifice to the Lord our God: lest perhappes there chance to vs pestilence or sword.Dixeruntque: Deus Hebræorum vocavit nos, ut eamus viam trium dierum in solitudinem, et sacrificemus Domino Deo nostro: ne forte accidat nobis pestis aut gladius. 4The king of Egypt said to them: Why do you Moses and Aaron draw off the people from their works? Get you gone to your burdens.Disse loro il re d'Egitto: Per qual motivo voi Mosè, ed Aronne disturbate il popolo dai suoi lavori? andate alle vostre incumbenze.The king of Aegypt said to them: Why do you Moyses and Aaron solicite the people from their workes? Goe you to your burdens.Ait ad eos rex Ægypti: Quare Moyses et Aaron sollicitatis populum ab operibus suis ? ite ad onera vestra. 5And Pharao said: The people of the land are numerous; you see that the multitude is increased; how much more if you give them rest from their works?E disse Faraone: Il popolo è grande nel paese: vedete, come la moltitudine si è augumentata: quanto più se li lascerete respirare da' lavori.And Pharao said: The people of the land is much: you see that the multitude is secretly increased: how much more if you geue them rest from their workes?Dixitque Pharao: Multus est populus terræ: videtis quod turba succreverit: quanto magis si dederitis eis requiem ab operibus ?
6Therefore he commanded the same day the overseers of the works, and the task-masters of the people, saying:Allora adunque comandò a' soprastanti de' lavori, ed agli esattori del popolo, dicendo:Therefore he commanded in that day the ouerseers of the workes and the exactores of the people, saying:Præcepit ergo in die illo præfectis operum et exactoribus populi, dicens: 7You shall give straw no more to the people to make brick, as before; but let them go and gather straw.Voi non darete più come prima le paglie al popolo per fare i mattoni; ma vadano essi a raccoglier le stoppie.You shal no more geue straw to the people for to make brickes, as before: but let them selues goe and geather straw.Nequaquam ultra dabitis paleas populo ad conficiendos lateres, sicut prius: sed ipsi vadant, et colligant stipulas. 8And you shall lay upon them the task of bricks, which they did before; neither shall you diminish any thing thereof, for they are idle, and therefore they cry, saying: Let us go and sacrifice to our God.E imporrete loro la stessa quantità di mattoni di prima senza diminuzione alcuna: perocché hanno bel tempo, e per questo gridano, e dicono: Andiamo a sacrificare al nostro Dio.And the taske of brickes, which they did before, you shal put vpon them, neither shal you diminish any thing: for they are idle, and therfore they crie, saying: Let vs goe, and sacrifice to our God.Et mensuram laterum, quam prius faciebant, imponetis super eos, nec minuetis quidquam: vacant enim, et idcirco vociferantur, dicentes: Eamus, et sacrificemus Deo nostro. 9Let them be oppressed with works, and let them fulfil them; that they may not regard lying words.Opprimiamoli co' lavori, e li dieno compiti, affinché non dieno retta alle ciance.Let them be oppressed with workes, and let them accomplish them: that they hearken not to lying wordes.Opprimantur operibus, et expleant ea: ut non acquiescant verbis mendacibus. 10And the overseers of the works, and the taskmasters, went out and said to the people: Thus saith Pharao: I allow you no straw;Andarono adunque i soprastanti de' lavori, e gli esattori, e dissero al popolo: Faraone così dice: Io non do a voi le paglie:Therefore the ouerseers of the workes and the exactors going forth said vnto the people: Thus saith Pharao: I allow you no straw:Igitur egressi præfecti operum et exactores ad populum, dixerunt: Sic dicit Pharao: Non do vobis paleas: 11Go, and gather it where you can find it; neither shall any thing of your work be diminished.Andate a raccoglierne dove potete trovarne: e non si sbasserà nulla del vostro lavoro.goe, and geather if you can find any where: neither shal anie thing of your worke be diminished.ite, et colligite sicubi invenire poteritis, nec minuetur quidquam de opere vestro.
12And the people was scattered through all the land of Egypt to gather straw.E il popolo si disperse per tutta la terra d'Egitto a raccoglier le paglie.And the people was dispersed through al the Land of Aegypt to geather straw.Dispersusque est populus per omnem terram Ægypti ad colligendas paleas. 13And the overseers of the works pressed them, saying: Fulfil your work every day, as before ye were wont to do, when straw was given you.E i soprastanti de' lavori li pressavano, dicendo: Compite il vostro lavoro dì per dì, come solevate, quando vi si davan le paglie.And the ouerseers of the workes were instant, saying: Finish your worke euerie day, as before you were wont to doe when straw was geuen vnto you.Præfecti quoque operum instabant, dicentes: Complete opus vestrum quotidie, ut prius facere solebatis quando dabantur vobis paleæ. 14And they that were over the works of the children of Israel, were scourged by Pharao’s taskmasters, saying: Why have you not made up the task of bricks, both yesterday and to day, as before?E furono flagellati i maestri de' lavori de' figliuoli d'Israele dagli esattori di Faraone, i quali dicevano: Per qual motivo non avete compito ieri, e oggi la quantità dei mattoni secondo il solito?And the ouerseers of the workes of the children of Israel were scourged of Pharaos exactors, saying: Why do you not make vp the taske of brickes as before, neither yesterday, nor to day?Flagellatique sunt qui præerant operibus filiorum Israël, ab exactoribus Pharaonis, dicentibus: Quare non impletis mensuram laterum sicut prius, nec heri, nec hodie ? 15And the officers of the children of Israel came, and cried out to Pharao, saying: Why dealest thou so with thy servants?E i capi de' figliuoli di Israele andarono gridando a trovare Faraone, e dissero: Per qual motivo tratti male così i tuoi servi?And the ouerseers of the children of Israel came, and cried out to Pharao, saying: Why dealest thou so against thy seruantes?Veneruntque præpositi filiorum Israël, et vociferati sunt ad Pharaonem dicentes: Cur ita agis contra servos tuos ? 16Straw is not given us, and bricks are required of us as before; behold we, thy servants, are beaten with whips, and thy people is unjustly dealt withal.Non si danno a noi le paglie, e ci si ordinano i mattoni come prima: ecco che noi tuoi servi siamo straziati coi flagelli, e si fa ingiustizia al tuo popolo.Straw is not geuen vs, and brickes are commanded vs in like sorte: behold we thy seruantes are beaten with whippes, and thy people is vniustly dealt withal.paleæ non dantur nobis, et lateres similiter imperantur: en famuli tui flagellis cædimur, et injuste agitur contra populum tuum.
17And he said: You are idle, and therefore you say: Let us go and sacrifice to the Lord.Disse egli: Siete gente infingarda, e per questo dite: Andiamo a far sacrifizii al Signore.Who said: You are idle, and therefore you say: Let vs goe and sacrifice to our Lord.Qui ait: Vacatis otio, et idcirco dicitis: Eamus, et sacrificemus Domino. 18Go therefore and work: straw shall not be given you, and you shall deliver the accustomed number of bricks.Andate adunque a lavorare: non vi saran date le paglie, e darete il solito numero di mattoni.Goe therfore, and worke: straw shal not be geuen you, and you shal geue vp the accustomed number of brickes.Ite ergo, et operamini: paleæ non dabuntur vobis, et reddetis consuetum numerum laterum. 19And the officers of the children of Israel saw that they were in evil case, because it was said to them: There shall not a whit be diminished of the bricks for every day.E i capi de' figliuoli di Israele si vedevano a mal partito, perocché dicevasi loro: Non si diminuirà nulla dei mattoni da farsi dì per dì.And the ouerseers of the children of Israel saw them selues in hard case, because it was said vnto them: There shal not a whitte be diminished of the brickes for euerie day.Videbantque se præpositi filiorum Israël in malo, eo quod diceretur eis: Non minuetur quidquam de lateribus per singulos dies. 20And they met Moses and Aaron, who stood over against them as they came out from Pharao:E usciti da Faraone si imbatterono in Mosè, e Aronne, i quali aspettavano colà presso.And they mette Moyses and Aaron, who stood ouer against them, coming forth from Pharao:Occurreruntque Moysi et Aaron, qui stabant ex adverso, egredientibus a Pharaone: 21And they said to them: The Lord see and judge, because you have, made our savour to stink before Pharao and his servants, and you have given him a sword, to kill us.E disser loro: Il Signore vegga, e giudichi; perocché voi ci avete messi in cattivo odore dinanzi a Faraone, e ai servi di lui, e gli avete posta in mano la spada, perché ci uccida.and they said to them: Our Lord see and iudge, because you haue made our sauour to stinke before Pharao and his seruantes, and you haue geuen him a sword, for to kil vs.et dixerunt ad eos: Videat Dominus et judicet, quoniam fœtere fecistis odorem nostrum coram Pharaone et servis ejus, et præbuistis ei gladium, ut occideret nos. 22And Moses returned to the Lord, and said: Lord, why hast thou afflicted this people? wherefore hast thou sent me?E si rivolse Mosè al Signore, e disse: Signore, per qual motivo hai tu afflitto questo popolo? Perché mi hai tu mandato?And Moyses returned to our Lord, and said: Lord why hast thou afflicted this people? wherfore hast thou sent me?Reversusque est Moyses ad Dominum, et ait: Domine, cur afflixisti populum istum ? quare misisti me ?
23For since the time that I went in to Pharao to speak in thy name, he hath afflicted thy people: and thou hast not delivered them.Imperocché dopo che io son venuto a trovar Faraone per parlargli in tuo nome, egli ha afflitto il tuo popolo, e tu non gli hai liberati.For since the time that I entered in to Pharao to speake in thy name, he hath afflicted thy people: and thou hast not deliuered them.ex eo enim quo ingressus sum ad Pharaonem ut loquerer in nomine tuo, afflixit populum tuum: et non liberasti eos.
5:1
Year of the World 2513, Year before Christ 1491.
Menochius
Sacrifice, which is the principal part of a religious festival. (Menochius)
5:2
The Lord. Is there any one above me?
5:3
Upon us. They include themselves in the common danger, in case of disobedience; and they admonish the king respectfully, that there is no resisting the God of the Hebrews with impunity.
5:4
Haydock
Get you. He knew not that Moses had been so long absent; and if he had known, he would not probably have treated him more mildly. (Haydock)
5:5
Menochius
Increased, the edict against children being abrogated. (Menochius)
He insists upon their labour being so intense and toilsome, as to thin their ranks.
5:6
Overseers, natives of Egypt, who had under them some Hebrews for task-masters, as the people were more willing to obey them, ver. 14.
5:7
Straw, beaten small and mixed with clay, to make brick and mortar. See Ezechiel 13:11, 15; Chardin, Perse 2:p. 76.
5:8
Idle. Thus the impious speak of those who consecrate any part of their time to the service of God: and thus Protestants often condemn the holy-days prescribed by the Catholic Church!
5:9
Haydock
Lying words, alluding to the proposals of Moses. (Haydock)
Calmet
Let them not spend their time in idle conversation. (Calmet)
5:12
Straw. While some continued at the works, (Menochius) others went about the fields to gather up every grain of chaff and piece of straw which they could find.
5:14
Haydock
And they, the officers of the children of Israel, established over their brethren, as the Hebrew more clearly insinuates, were scourged, or bastinadoed on the soles of the feet, as smaller faults are commonly punished in the East; (Calmet) or they were beaten also with rods, ver. 16. (Haydock)
5:16
Calmet
Withal. Hebrew, "the fault is in thy own people," who require impossibilities. (Calmet)
Haydock
They throw the blame upon the king's officers, (Menochius) though it was his own. (Haydock)
5:21
Menochius
Kill us. You are the occasion of our more cruel treatment. You have made the king have a bad opinion of us. Hebrew, "you have made our savour to be abhorred in the eyes of Pharao." So Jacob said, (Genesis 34:30,) you have made me stink or become odious. Those who attempt to do a kindness, unsuccessfully, often experience a similar ingratitude, Exodus 14:11. (Menochius)
Calmet
It does not appear from the original, whether the officers or Moses was coming from the king's presence. They met in some appointed place. (Calmet)
5:22
Menochius
Wherefore. These are not words of anger, but of earnest prayer. (St. Augustine, q. 14.) Moses does not attempt to satisfy the exasperated officers, but commits the whole to God. (Menochius)
Tirinus
In great undertakings, there are commonly many difficulties; which ought not to discourage us. (Tirinus)
5:5
VVordlie men thinke Gods people encrease most by rest, but indede they multiplie more, when they are oppressed. S. Cyprian de exhort. Mart. c. 10.
5:21
The craftie diuel knowīg that weake men afflicted are easely moued to murmur, sturred this people against their owne leaders S. Greg. li. 29. c. 14. Moral.
5:22
Gods prouidēce suffereth his children, to be most afflicted, when relife is nere at hand. Theod. q. 13 in Exod.
5:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 43
And this I say, because I know many, who like Pharaoh are even now saying, “I know not God,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 62
Let us then become lowly, that we may be high. For most utterly doth arrogance abase. This abased Pharaoh. For, “I know not,” he saith, “the Lord,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 20
… So entirely the same is this failing and that. And another of a strange nation says again, “I am God and not man” ( Ezech. xxviii. 2 ); and another again, Can God save you, or deliver you out of my hand?” ( Dan. iii. 15 .) And the Egyptian too, “I know not the Lord, neither will I let Israel go.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 147.1
… Yet doom overtook him when he pursued through the wilderness the people whom he had previously let go and presumed to enter the very sea in the eagerness of his pursuit. For only in this one way could he learn the lesson that He is to be dreaded whom even the elements obey. He had said: “I know not the Lord, neither will I let Israel go;”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 12.8
… the most High;” the other, “Though He was in the form of God, yet He emptied Himself and took the form of a servant, and humbled Himself and became obedient unto death.” The one says, “I will exalt my throne above the stars of God;” the other, “Learn of me, for I am meek and lowly of heart.” The one says, “I know not the Lord and will not let Israel go;”
5:6
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.4
… but nevertheless he reserves the dregs, the last drop of His anger, that He may pour it out entire upon those who, instead of being healed by His kindness, grow obdurate, like the hard-hearted Pharaoh,
5:8
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 21.28
… “They are idle and therefore they cry saying: Let us go and sacrifice to the Lord our God. Let them be oppressed with labours, and be harassed in their works, and they shall not be harassed by vain words.”
5:9
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 93.6
… When good and bad do the same actions and suffer the same afflictions, they are to be distinguished not by what they do or suffer, but by the causes of each: e.g. Pharaoh oppressed the people of God by hard bondage; Moses afflicted the same people by severe correction when they were guilty of impiety:
5:1
1. POST HAEC INGRESSI SUNT MOSES ET AARON, — cum senioribus populi, inquit Lyranus: ita enim praeceperat Dominus cap. III, vers. 18. Melius censet Tostatus et Pererius, solum Mosen cum Aarone hanc legationem obiisse: illi enim soli nominantur hic et vers. 4. Pro senioribus enim, quos initio Mosi timido addidit Deus, substituit postea Aaronem, qui Mosi comes esset, et dux verbi, ut patet cap. IV, vers. 14. Nota hic alium genium et spiritum fuisse Mosis quam sit Calvini, qui obtentu religionis reformatae populum ad arma et rebellionem contra suos principes concitando, suum evangelium propagat: Moses enim nil tale facit, sed jussu Dei regem ipsum adit, monet et obsecrat, ut Deo jubenti pareat, populumque dimittat. Ubi nota secundo, insignem fortemque Mosis, tum obedientiam erga Deum, tum charitatem erga populum: juste enim metuere poterat, ne a tyranno exploderetur, et tamen eum adit, Dei jussa pandit, populique missionem petit. UT SACRIFICET. — Hebraice vejachoggu, id est ut festum celebret, puta solemniter sacrificando: sacrificiis enim solemnibus vel maxime festa celebramus.
5:2
2. Quis est Dominus? — Superbam diaboli contumaciam exprimit Pharao, inquit Rabanus; caeca enim superbia ita mentem ejus excaecarat, ut diceret insipiens: Non est Deus, non est me potentius, praesertim alienae precario huc admissae, et abjectae Hebraeae gentis numen, quod me cogat Hebraeos dimittere, ut illi obsequi debeam. Nescio Dominum, — nescio Deum vestrum, o Moses et Hebraei. Rursum nescio Deum quemlibet, qui mihi tanta auctoritate imperet, ut Hebraeos dimittam. Fuit ergo Pharao hic superbissimus, ideoque atheus. Ita Pererius. Licet enim Deum esse per se notum sit, si rem in se spectemus, non tamen nobis id per se notum est, sed ex effectis id nobis demonstrari debet: alioquin enim non tam multi essent pagani et athei. Ita D. Thomas, I part., Quaest. II, art. 1.
5:3
3. DEUS HEBRAEORUM VOCAVIT NOS. — Addit Artapanus apud Eusebium, lib. IX De Praepar. cap. ult., quatuor miracula Mosi adeunti Pharaonem contigisse. Primo, ignem e terra erupisse cum voce quae diceret, brevi ab ipso liberandos esse Hebraeos, et in patriam antiquam reducendos. Secundo, Mosen a Pharaone carceri inclusum fuisse, sed inde nocte, custodibus mortuis, januisque confractis exivisse ad ipsum regem. Tertio, ipsum regem, pronuntiato in aurem ejus nomine tetragrammato a Mose, mutum factum esse, sed mox a Mose sanatum esse. Quarto, sacerdotes Pharaonis omnes ad idem nomen spasmo expirasse. Sed haec Judaeorum commenta esse videntur. NE FORTE ACCIDAT NOBIS PESTIS AUT GLADIUS. — Hebr. ne forte incurrat in nos (Deus) peste aut gladio, si videlicet ei non pareamus, ut exeamus Aegypto, et in deserto ei sacrificemus. Unde patet explicationem B. Cyrilli lib. I De Adorat. in spir. et ver. fol. 21, non esse genuinam; sic enim explicat, q. d. Moses: Sacrificandum est nobis in deserto, non autem in urbibus aut agris, ne forte ibi occurrat nobis cadaver peste gladiove occisum, quod apud vos aliosque idololatras, in sacrificando tanquam impurum caveri solet. Hebraice enim non est, ne forte occurrat nobis pestis, sed, incurrat in nos peste, id est, ne peste nos feriat Deus.
5:4
4. Sollicitatis. — Hebraice, cessare facitis.
5:5
5. DIXITQUE PHARAO, — ad suos praefectos operum. VIDETIS QUOD TURBA SUCCREVERIT. — Hinc patet infanticidii legem, uti infamem et execrabilem, jampridem fuisse abrogatam. Ita Cajetanus.
5:7
7. NEQUAQUAM ULTRA DABITIS PALEAS POPULO AD CONFICIENDOS LATERES. — Paleae adhibentur ad lateres, non ut ignem accendant quo lateres coquantur, uti explicat S. Bernardus mox citandus: sed concisae luto immiscentur, ut lutum contineant, sibique astringant et uniant, sitque lateres tenaciores et firmiores sint, ait Lyranus; ideo enim miscentur paleae argillae, qua incrustantur parietes argillacei, et forte Aegyptia terra minus cohaeret, minusque coagulata est quam sit nostra, ut proinde paleis jungi et consolidari debeat in lateres. Symbolice S. Bernardus, sermone 34, inter parvos: «Sub jugo, inquit, Pharaonis fiunt opera lutea, id est dissoluta et sordida; ab ipso dantur paleae, id est leves cogitationes. Palearum est leviter accendi, et in momento consumi: sic et malae cogitationes a diabolo immissae, cito in mentibus nostris accenduntur, carnis mollitie consentiente; sed si viriliter studeamus resistere, Deo juvante protinus extinguuntur. Paleis accensis coquebatur lutum, et solidabatur in lateres: similiter pravae cogitationes, quae sunt quasi lutum (ut docet S. Gregorius, lib. XXXIV Moral. IX), paleis delectationis accenduntur: quae cum transeunt in actum, tunc decoquuntur; cum vero ducuntur in consuetudinem, tunc tanquam in lateres solidantur.»
5:8
8. ET MENSURAM LATERUM, QUAM PRIUS FACIEBANT, IMPONETIS SUPER EOS. — q. d. Cogetis eos persolvere quotidie solitum demensum laterum et pensum, sive quoad numerum, sive quoad struem et molem; unde Septuaginta vertunt, syntaxin tes plintheias, ut constructionem, sive struem laterificii solitam reddatis. VACANT ENIM, — pigri sunt et remissi, otio torpent. Ita Hebraea.
5:9
9. UT NON ACQUIESCANT VERBIS MENDACIBUS. — Ecce non audit Pharao Mosen, nec credit eum a Deo esse missum, sed vel hoc mentiri, vel hoc somniasse, uti praedixerat Dominus cap. III, 19.
5:10
10. Non do, — non dabo vobis paleas: est enallage temporis. En subtilem hic Pharaonis tyrannidem, qua Hebraeos gravat, et pene ad restim ac desperationem adigit, ut de exitu, deque Deo eos evocante cogitare non libeat. Sed vehementissima ingruente tentatione, proxima erat salus; ita facere solet Deus. Unde mystice notat Procopius, Pharaonem, id est diabolum, peccatoribus, qui se Deo dare student, negando paleas commoditatum, difficilem praebere malitiam, ne ejus satietas fastidium pariat suo cultori; nam nitimur in vetitum semper, cupimusque negata.
5:12
12. Dispersusque est populus. — Pars enim miscebat terram formabatque lateres, pars eos disponebat, pars coquebat, pars colligebat paleas; pensum enim laterum non a singulis viritim (hoc enim longissimae fuisset operae, et ad hoc opus fuisset magna praefectorum turba), sed in communi et generalim a praefectis Hebraeis exigebatur; quorum erat suos urgere ad opus et pensum praestandum, quique, si quid penso deerat, luebant apud praefectos Aegyptios.
5:16
16. Injuste agitur. — Ne regem offendant, ejus injuriam aliorum, puta praefectorum, culpae et crudelitati tribuunt: unde non aiunt: Injuste agis, sed, agitur; hebraice est, peccatur in populum tuum.
5:17
17. Vacatis otio. — Hebraice, otiosi vos otiosi, vel pigri pigri, id est pigerrimi estis. «Otium, inquit ille, corpus, mentem necat socordia: exercitatio utrumque pulcherrimum facit.» S. Chrysostomus, hom. 45 in Genesim: «Grave, inquit, malum est otium, facitque ut facilia omnia videantur difficilia; sicut studio et vigilantia etiam ardua et difficilia, facilia nobis sunt.» Et hom. 54 in Acta: «Curae, inquit, ac sollicitudines gymnasium et schola sunt philosophiae, etc. Ferrum si jaceat, corrumpitur; si exerceatur, splendet: similiter se habet anima quae movetur et laborat.» S. Bernardus, De Consid. lib. II: «Cavendum est, inquit, otium in otio; fugienda otiositas mater nugarum, noverca virtutum.» S. Ambrosius, serm. 11 in Psal. CXVIII: «Tentant, inquit, otia, quos bella non fregerant; periculosa igitur et pacis otia.» Idem de seipso dicebat epist. 41 ad Sabinam: «Nunquam minus solus sum quam cum solus esse videor; nec minus otiosus quam cum otiosus.» Vide S. Augustinum, lib. De Opere monachorum. Solitudinis taedio affectus S. Antonius exclamabat: Servari cupio, Domine, et cogitationes meae mihi adversantur. Mox ubi de cella prodiit, conspexit hominem (erat is angelus), monachali habitu succinctum, nunc calathos texentem, nunc ad orandum procumbentem, qui ad eum dixit: Sic et tu age, Antoni, et tentationes vinces. Quare otium aversabatur S. Antonius, et qui praeclare vitam esset acturus, tum ad laborandum hortatus est, tum ad secum considerandum sedulo, quid noctu, quid interdiu egerit, inquit Sozomenes, lib. I Histor. cap. XIII. Idem censuit Theodosius monachus apud Theodoretum in Histor. SS. Patrum, cap. X. Quin et Alexander Magnus dixit: «Regium est laborare, servile est otio et luxui vacare.» Denique priscorum monachorum haec erat sententia: «Operans uno daemone, otiosi multis pulsantur.» Testis est Cassianus, cap. XXIII, lib. X Instit.
5:19
19. Videbant se in malo, — in malis, in angustiis. Hic expressus est typus vocationum et illustrationum Dei, quas statim comitatur tentatio, sed fortiter persistentibus liberatio est proxima. Primo ergo, a Deo ex Aegypto per Mosen evocantur Hebraei; secundo, vocationi credunt, et statim crudelissime flagellantur; tertio, paulo post admirandis portentis liberat et educit eos Deus. Refert Aeneas Silvius in Histor. Bohem. Capnionis hoc fuisse dictum: «Quando duplicabantur lateres, tunc venit liberator Moses,» quo significabat, Dei auxilium praesto esse, cum res adversae ingruunt. Eadem Ecclesiae totius Christianae fuit ratio et progressio; eadem est et vocationis cujusque, ut qui in secundo versatur gradu, de vocatione sua non dubitet, sed sciat potius se recto ordine a Deo statuto progredi, tertiumque certissimo exspectet. Ita S. Gregorius, XXIX Moral. cap. XIV: «Cum, inquit, lux divina cor humanum illustrat, mox a diabolo consurgunt tentamenta, ut plus tentationibus se urgeri sentiant, quam dum lucis internae radios non videbant.» Et Origenes hic homil. 3: «Nisi buccinet, inquit, tuba verbi Dei, non committitur bellum; ubi vero signum belli tuba praedicationis insonuit, ibi omnis tribulationum pugna consurgit. Hinc quotidianis discimus experimentis,» ait S. Bernardus, «eos qui converti deliberant, tentari acrius a concupiscentia carnis; et urgeri gravius in operibus luti, qui Pharaonis imperium effugere moliuntur.» Ita ipse De Conversione ad cleric. cap. XVIII. Cassianus quoque, Collat. XXI, cap. XXVIII, tradit seniores Patres in eremo explorate observasse, in diebus quadragesimae, quibus solent homines ad meliora, et monachi ad perfectiora converti, tunc solito acrius et molestius infestari a daemonibus monachos, et incitari ad egrediendum e monasteriis, deserendamque solitudinem. Nota secundo: Vult Deus in beneficiis ab ipso promissis, paratos nos esse ad tentationes: ideoque cum magnam cuipiam spem dat, mox eum tentat per illa quae videntur afferre desperationem, et videtur spem quam dedit demoliri velle, aut dubiam et incertam facere. Ita Deus Abrahae per Isaac promisit prolem numerosissimam, et mox jussit ipsum Isaac sibi immolari. Ita jussit Hebraeos pugnare cum Benjaminitis et mox permisit eos ab illis secundo caedi, Judic. cap. XX. Sic Mosi hic et Hebraeis promisit liberationem a Pharaone, et mox permisit eos ab eodem gravius affligi.
5:20
20. Occurreruntque Moysi et Aaron, qui stabant ex adverso, egredientes a Pharaone. — To egredientes, non ad Mosen et Aaronem, sed ad occurrerunt referendum est, et ad praefectos Hebraeorum, quos Pharaonem adeuntes et ab eo revertentes, certo loco exspectabat Moses, avidus scire quid responsi tulissent. Hoc et noster Interpres satis insinuat, cum ait Mosen et Aaronem stetisse: egredientes enim stare in rigore est impossibile. Sensus ergo est, praefecti Hebraeorum post suam querelam egredientes a Pharaone, occurrerunt Mosi et Aaron, qui stabant ex adverso, ut totam rem spectarent et cognoscerent.
5:21
21. Videat Dominus et judicet. — Hebraice additur: Super vos, id est, vindictam sumat de vobis. Ita Chaldaeus. Hebraei enim saepe per metonymiam, judicium sumunt pro termino et fine judicii, ut judicare idem sit quod vindicare, et judicium idem sit quod vindicta. En infirmam ingratamque populi fidem: Mosen et Aaronem, quos paulo ante liberatores crediderat, jam homicidas calumniatur. Foetere fecistis odorem nostrum coram Pharaone, — invisos et abominabiles nos fecistis Pharaoni: est metaphora. Eadem phrasis est Genesis XXXIV, 30, in Hebraeo; II Cor. II, 15: «Christi, inquit, bonus odor sumus,» quia videlicet bonam Christi et christianismi famam spargimus, ut homines bene de nobis deque Christo sentiant et loquantur. «Habent enim mores suos colores, habent et odores; colorem in conscientia, odorem in fama,» inquit S. Bernardus, serm. 71 in Cantica. Et praebuistis ei gladium ut occideret nos. — Occasionem ei dedistis, ut nos oneribus opprimeret, cum eum furentem in nos concitastis. Ubi nota: Gladius in Scriptura vocatur omne quod pungit, percutit, torquet aut cruciat, inquit S. Hieronymus in Isaiae LXVI. Hinc Amos IX, 10, dicitur: «In gladio morientur omnes peccatores populi mei.» Et Psalm. VII, vers. 13: «Nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit.»
5:22
22. Reversusque est Moyses ad Dominum. — Septuaginta vertunt, conversus est ad Dominum; quia enim Moses praefectos Hebraeorum dure a Pharaone exceptos, afflictos et passione nimia agitatos, ideoque correptionis incapaces vidit, hinc tacuit, et in secretum suum sese recepit, atque ad Deum unicum in arctis praesidium, suo more se orando convertit. Hinc prudenter S. Basilius, serm. De Gratiis Deo agendis, modum consolandi afflictos praescribit, dicens: «Eum quem consolari cupis, prius parumper queri sinas. Deinde dolore paululum per lacrymas ejulatumque sedato, tunc leniter et humaniter castigabis, itaque ad patientiam et animi tranquillitatem sensim revocabis. Nam et equorum domitores equos fraeno minime audientes, non statim habenis compescunt, aut calcaribus impellunt: sic enim sessores exagitare et excutere discunt; sed eis obtemperando ab initio, ac minime resistendo, postquam iram et impetum paulatim consumptum deficere viderint, tunc arte quadam obtemperantes et ad omnia dociles reddunt.» Rursum vide hic quam Mosis patientia et constantia invicta vicerit Hebraeorum murmura, eosque sibi obsequentes reddiderit. Audiant fideles monitum S. Augustini, sermone 18 De Verbis Domini: «Cum quisque, inquit, Christianus coeperit bene vivere, fervere bonis operibus, mundumque contemnere; in ipsa novitate operum suorum patitur reprehensores et contradictores frigidos Christianos. Si autem perseveraverit, et eos superaverit perdurando, et non defecerit a bonis operibus, iidem ipsi nobis obsequentur, qui ante prohibebant.» Domine, cur afflixisti populum istum. — Cur ei occasionem afflictionis dedisti, mittendo me ad Pharaonem, nec tamen ab eo liberando populum, sed potius permittendo eum gravius onerari? Quare misisti me? — Calvinus Mosen hic graviter culpat, quasi ab officio desciverit, et amarulento taedio missionem et absolutionem ab officio petierit. Durus utique criticus: mitior censor est S. Augustinus, Quaest. XIV, dum ait: «Haec non contumaciae verba sunt vel indignationis, sed inquisitionis et orationis.» Idque ita esse patet ex responso Domini, qui non arguit infidelitatem Mosis, sed eum quid facere oporteat, instruit. Sciebat Moses jam ante a Deo doctus, Pharaonem obduraturum cor, neque dimissurum populum; tamen de hac afflictione populi nihil a Deo cognoverat, sperabatque Pharaonem monitum, licet non dimitteret populum, mitius tamen cum eo acturum; contra vero jam accidisse videt, unde pie cum Deo expostulat.
5:23
23. Ex eo enim quo ingressus sum ad Pharaonem ut loquerer in nomine tuo, afflixit populum tuum, et non liberasti eos.
Documentum Morale: De Duritie Servitutis Disce hoc capite quam dura fuerit servitus Hebraeorum in Aegypto, ac consequenter quantum beneficium eis fecerit Deus, cum eos inde eduxit; quod proinde passim eis inculcat, ut grati sint Deo, eumque ament et colant: «Ego, inquit, Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegyptiorum, ne serviretis eis, et qui confregi catenas cervicum vestrarum, ut incederetis erecti,» Levit. XXVI, 13. Est enim servitus mors quaedam, puta amissio vitae civilis, scilicet libertatis: hinc pro ea pugnant gentes, maluntque mori quam servire. Philippus rex irrumpens in agrum Spartanum, dixit cuidam Spartano: Quid nunc facietis, Lacones? respondit ille: «Quid aliud, quam moriemur fortiter? soli enim Graecorum nos liberi esse, et non obedire aliis didicimus.» Post cladem duce Agide acceptam, cum Antipater obsidum loco posceret 50 pueros: Eteocles tum Ephorus se eos daturum negavit, ne male educarentur, et ab institutis patriae desciscentes civitati incommodi fierent: senum autem aut mulierum duplum, si vellet, numerum obtulit. Cumque Antipater atrocia minaretur, nisi darentur, publico nomine respondit: «Si difficiliora morte imperas, facilius nobis erit mori.» Hinc Laco interrogatus quid sciret, ait: «Scio liber esse:» ita Plutarchus in Lacon.
5:1
v. 1 « Post haec ingressi sunt Moyses et Aaron, et dixerunt Pharaoni : Haec dicit Dominus Deus Israel : Dimitte populum mewnm, ut sacrificet » — LXX &opzácocw — « mihi in deserto ».
5:2
v. 2 « At ille », prima vice audiens nomen lahve, quod in hae narratione esse genuinum totus contextus clamat, licet lectio LXX h. l. sit incerta, et etiam v. 17. 91 LXX nm mutaverint in &nox — « respondit : Quis est Dominus »,1. e. lahve, « u£ audzam vocem etus », « obediam eius mandato » (Tost.), « et dimittam Israel? Nescio Dominum et Israel non dimittam ». v. 3 dierum in solitudinem, et sacrificemus Domino Deo nostro : ne forte accidat nobis pestis aut gladius », si eius neglexerimus mandatum. Efferuntur duo mala oppido nota ceterisque terribiliora, quorum prius supponebatur immediate infligi manu Dei, alterum a Deo per homines infligebatur (70s£.). Efferuntur haec duo pro malis quibuslibet; duae voces sunt sono satis affines. Timentur autem haec mala proxime non pro Pharaone vel Aegyptus, licet servorum mala etiam ipsis futura sint detrimento, sed pro Hebraeis, quorum cura sit oportet Pharaoni. Ei petita v. 3 accuratius quam v. 1 explicantur : pro /srae!, nomine illi nequaquam ignoto (cf. v. 2; DilIm.), substituitur altera appellatio Hebraeorum aut aeque aut magis nota, quae tum fortasse praeter Israelitas alios etiam Semitas complectebatur (cf. ad Gen. 10,91); exprimitur spe- HUMMELAUER. — IN EX. ET LEV. — 5 cialis lahve vocat?0o ; loci distantia, rei periculum definitur.
5:4
v. 4 « A?t ad eos rex Aegypti », omisso iam sermone de Iahve, cuius mandatum effinxisse Moysen arbitrabatur turbarum commovendarum praetextum (Kn.): « Quare Moyses et Aaron. sollicitatis », Chald. otiari facitis, « populum ab operibus suis? Ite ad onera vestra ». Moysen et Aaron ad onera mitti cum summo opprobrio, censet Tos. ; ad solos seniores dirigi sermonem , autumat Drs. (Critici Sacri); melius statuas dirigi ad ommes, qui adessent, indiscriminatim , quique operibus reapse addicti essent. b. Angariae auctae Ex. 5,5:9,
5:5
v. 5 « Dixitque Pharao » : — alterum àN" (cf. v. &) non prodit consutos centones (D?/Im.), sed dimissis Moyse et sociis sermonem dirigi ad aulieos (Tost.), quorum aliqui videntur mitiora consilia suggessisse. At Pharao, considerata Hebraeorum multitudine, putavit rem agendam esse non suaviter sed fortiter. — « Multus est populus terrae », quem Sylv. interpretatur Hebraeos, fortasse £erram intelligens Gessen ; Drus. « infimam plebem », et quidem (Di/Im.) tam Hebraeorum quam aliorum; tandem Sa. lectionem habet 22 : plures sunt quam populus terrae, i.e. Aegyptii. Merito autem hinc colligit Ca?., iussum de exponendis pueris iam non observari consuevisse : eiusmodi leges violentae difficile subsistunt per integros quadraginta annos. « |V?detis quod turba succreverit :] quanto magis, si dederitis eis requiem. ab operibus? » Hebr. priori membro inserens vocem nc pergit : e£ requiescere illos facietis ab operibus? Quo non tam maius futurum incrementum (quanto magis) demonstratur, quam inter multos homines otiantes turbae facile oriturae. Non insiplenter argumentatur Pharao, qui potentiae et auctoritatis Iahve nullum adhuc conspexit signum. Porro, qui
5:6
v. 1 recensentur praefecti operum et scribae (radix ?5 in omnibus linguis semiticis excepta hebraea reperitur, significatione scribendi, Schrader) in monumentis depicti multoties conspiciuntur : illi baculis armati adstant operariis, hi operis confecti rationem describunt. v. 6 « Praecepit ergo in die illo praefectis |operum) et exactoribus populi, dicens » :
5:7
v. 1 « Nequaquam ultra dabitis paleas populo ad conficiendos lateres, sicut prius; sed ipsi vadant et colligant stipulas ». In antiquis structuris Aegypti inveniuntur lateres, tam qui luto admixta habent palearum segmenta, quam qui his carent (Ebers, Gosen p. 76). Citat etiam CAabas (Mélanges égyptol., 2* série p. 133; ap. Vig., Bible 1I. 231 sq.) textum, qui agit de aedificio constructo in urbe quadam Ramesses, regnante fortasse ipso Merenpthah I, quique testatur debuisse operarios quotidie certum laterum numerum conficere.
5:8
v. 8 « Et mensuram laterum, quam prius faciebant, imponetis super eos nec minuetis quidquam : vacant entm et idcirco vociferantur dicentes : Eamus et sacrificemus Deo nostro ». « Pigritiae attribuitur religio » (Caz.).
5:9
v. 9 « Opprimantur operibus et expleant ea : ut non acquiescant verbis mendacibus ». Pro Yoy" Sam. LXX Syr. *vvv, ut sit vertendum : Fiat labor gravis super eos, et aspiciant illum : et non aspicient verba mendacia, fictitia del sui mandata. Carebunt tempore, ne ad eiusmodi attendant, dummodo constanter occupentur. Tale autem mandatum a rege promulgatum esse 7pso dze (v. 6; Dillm.) expetiti favoris, fuit sane Hebraeis perdurum.
5:10
v. 10 « Igitur egressi praefecti operum et exactores », 1. e. scribae, « ad populum dixerunt ; Sic dicit Pharao : Non do vobis paleas ». Pro Nx! LXX uti v. 13 "xx", et urgebant.
Arg. — Seribae hebraei, ubi in subditorum sibi operariorum angaria aliquid desideraretur, flagellis immeriti caesi, querelas ad Pharaonem deferunt incassum. Ab eo reduces in Moysen et Aaronem impingunt eosque conviciis impetunt. Seniores non comparent, populus (cf. 6,9) a Moyse et Aarone retrahitur. Moyses ad Iahve conversus ab eo de portentis brevi eventuris in salutem populi monetur.
5:11
v. 11 « Ite etcolligite, sicubi invenire poteritis; nec minuetur quidquam de opere vestro ». Hebr. : quoniam nihil minuetur etc. Hoc *2, inquiunt, non dat rationem praecedentium ; ergo supple « festinate » (Rasc/z), vel « nolite putare vobis iam minus opus fore perficiendum » (Di/[m.); qui auctor tamen statim deflectit ad coniecturam, sententiam causalem esse centonem ex alio documento assutum. Facilima solutio est, cum exactores repetant mandatum idem, quod modo Pharao pronuntiaverat, auctorem sacrum indulgere brachylogiae cuidam.
5:12
v. 12 « Dispersusque est populus per omnem terram Aegypti », non sane omnem omnino, uti vult Tost., « ad colligendas paleas ».
5:13
v. 43 « Praefecti quoque operum instabant dicentes : Complete opus vestrum quotidie », rem diei die suo, « ut prius facere solebatis, quando dabantur vobis paleae ». Hebr. nvinz 12nn, quibus vocibus Sam. additum habet 225 1nz, quam eandem fortasse lectionem sequebantur Vulg. LXX Syr. Chald.
5:14
v. 4& « Flagellalique sunt, qui praeerant operibus filiorum Israel, ab. exactoribus Pharaonis dicentibus : Quare non impletis mensuram laterum sicul prius , nec heri, nec hodie? » Clarius : neque nudtustertius, neque heri, neque hodie. Non primo illico, sed tertio die haec flagellatiofieri coepta est. Huiusmodi operariorum flagellationes depictas habes apud V5., Bible II. 223. Ceterum Hebr. habet : Et percussi sunt scribae filiorum Israel, quos posuerant super eos praefecti Pharaonis. Ergo praefecti seu exactores, qui baculum gestabant et utique erant Aegyptii, scribas constituerant viros Israelitas et, ubi statutus laterum numerus deficiebat, non solum operarios flagellabant, sed vel ipsos scribas Hebraeos, quorum tamen illud unum erat officium laterum confectorum , quotcunque ii essent, habere rationem.
5:15
v. 15 « Veneruntque praepositi » seu verlus sczibae « filiorum Israel, et voctferati sunt ad Pharaonem dicentes : Cur 1ta agis contra servos tuos? »
5:16
v. 16 « Paleae non dantur nobis, et lateres similiter àmperantur ; en famuli tui flagellis caedimur, et inzuste agitur contra populum tuum. ». JY niN'm debet verti et peccat populus tuus, admittitque sententia triplicem sensum : nos scribae vapulamus, et tamen peccat populus tuus Hebraeus (Field); punimur pro peccato non nostro. Vel: peccati reus fit populus tuus Hebraeus; hunc enim sensum induit verbi Kal Gen. 43,9 et Qy quandoque genere fem. adhibetur. « Imputatur peccatum populo tuo, quasi rebelles sint et nolint parere mandato » (Vat.). Vel : et peccat populus tuus Aegyptius im eos (Chald.). LXX Syr. punctabant jJ nxuom, &Oucjocts ov zbv Aaóv cov; neque necesse esse (Ros.) nomini praefigere » docet Lev. 5,16. Quam sententiam Ros. suadet intelligendam esse interrogative, ne Pharao accusari videatur. Qui item apud Symm. accusatur : jq nwom, xoci &uaprlaw Éycw. Profecto omnem crediderim a limine excludendam interpretationem, quae aut Pharaonem vituperet aut apud Pharaonem Aegyptios. Statum constructum nominis (DnN*m9) punctabant Aq. («ot &uapxta Aat» cov) et. Theod. (xoX fj &x.opzx ci; xov Aaóv 209). Monet Ros. haberi oppositionem aliquam inter famuli tui (scribae) et populum twwm : omnino, non ea tamen, ut Hebraei opponantur Aegyptiis, sed ut scribae hebraei opponantur plebi hebraeae. Nobis praeplacet explanatio Field : consonat ea textui et punctationi, illudque ipsum facit scribas dicentes, quod potissimum debebant illi habere et in mente et in ore, sc. nolle se puniri pro deliquiis aliorum. DOnwN Syr. retulit ad filios Israel : intuiti sunt eos aegre; potest autem vox cum Vulg. LXX accipi reflexive (cf. ler. 7,19; Ez. 34,2. 8.10). Viderunt ergo scribae illi Hebraei se ipsos esse in malo seu « in maligno » (1 Io. 5,19), « in angustiis undique constitutos » (Bonfr.), — $:2N5, ut dicerent seu, quod in idem recidit, « eo quod A Moysis v. 1 sqq. cum Pharaone colloquio effluxerant (v. 14) dies saltem tres vel quatuor (Tost.).
5:20
v. 20 « Occurreruntque Moyst et Aaron, qua stabant ex adverso, egredientibus a Pharaone ». Hebr. : et impegerunt in. Moysen et Aaronem , qui stabant ad occurrendum eis, dum egrediebantur a. Pharaone (cf. 1,15). H1 exspectabant redeuntes, seribis congressus tum erat fortasse inexspectatus. Quare indignatione abripiuntur. Vocem /gÀve v. 21 eos crediderim ironice adhibuisse : neque Moysi iam fidebant (cf. 6,9) neque Deo nomine Iahve invocato.
5:21
v. 914 « Et dixerunt ad eos : Videat Dominus » super vos, cognoscat causam (Vat.) « et iudicet, quonzam foetere fecistis odorem nostrum coram. Pharaone et servis eius », « nos reddidistis abominabiles » (Vat.), « et praebuistis e gladium » , occasionem , praetextum , « uf occideret nos ».
5:22
v. 99. « Reversusque est Moyses ad Dominum », vel mente tantum, vel se recipiens ad orationem. « Non respondet praefectis, utpote nimium exasperatis et salutarium monitionum incapacibus, sed ad Deum recurrit » (Sylv.). « Et ait : Domine, cur afflixisti populum istum? quare misisti me? »
5:23
v. 93 « Ex eo [enim], quo ingressus sum ad Pharaonem , ut loquerer in nomine tuo , afflixit populum tuum ; et non liberasti eos ». Afflictio eadem modo Pharaoni adscribitur, modo Deo; misisi, inquit, ad liberandum ab afflictione, et pergis affligere. Cap. VI
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.