1. The prayer of Habacuc the prophet for ignorances.
1A PRAYER OF HABACUC THE PROPHET FOR IGNORANCES.Orazione di Habacuc Profeta per le ignoranze.Oratio Habacuc prophetæ, pro ignorantiis. 2O Lord, I have heard thy hearing, and was afraid. O Lord, thy work, in the midst of the years bring it to life: In the midst of the years thou shalt make it known: when thou art angry, thou wilt remember mercy.Udii, o Signore, il tuo annunzio, e ne ebbi timore. Signore, a quell'opra tua dà esistenza nel mezzo degli anni. Nel mezzo degli anni tu la farai manifesta: quando ti sarai adirato, ti ricorderai della misericordia.LORD I heard thy hearing, and was afrayd. Lord thy worke in the middes of yeares, quicken it: In the middes of yeares shalt thou make it knowen: when thou art angrie, thou wilt remember mercie.Domine, audivi auditionem tuam, et timui. / Domine, opus tuum, in medio annorum vivifica illud; / in medio annorum notum facies: / cum iratus fueris, misericordiæ recordaberis. 3God will come from the south, and the holy one from mount Pharan: His glory covered the heavens, and the earth is full of his praise.Iddio verrà dall'Austro, e il santo dal monte di Pharan: La gloria di lui ricuopre i cieli, e delle sue lodi è ripiena la terra.God wil come from the South, and the holie one from mount Pharan: His glorie shal couer the heauens, and the earth is ful of his prayse.Deus ab austro veniet, / et Sanctus de monte Pharan: / operuit cælos gloria ejus, / et laudis ejus plena est terra. 4His brightness shall be as the light: horns are in his hands: There is his strength hid:Egli sarà splendente come la luce: nelle sue mani le corna: Ivi è ascosa la sua possanza.His brightnes shal be as the light, hornes in his handes: There is his strength hid.Splendor ejus ut lux erit, / cornua in manibus ejus: / ibi abscondita est fortitudo ejus. 5Death shall go before his face. And the devil shall go forth before his feet.Innanzi a lui anderà la morte, e il diavolo precederà i suoi passi.Before his face shal death goe. and the deuil shal goe forth before his feete.Ante faciem ejus ibit mors, / et egredietur diabolus ante pedes ejus. 6He stood and measured the earth. He beheld, and melted the nations: and the ancient mountains were crushed to pieces. The hills of the world were bowed down by the journeys of his eternity.Si stette, e misurò la terra. Mirò, e conquise le genti, e le vetuste montagne furono stritolate: Furon depressi i colli del mondo, allorché si messe in viaggio l'eterno.He stood and measured the earth. he beheld, and dissolued the Gentils: and the mountaines of the world were broken. The hilles of the world were bowed, by the wayes of his eternitie.Stetit, et mensus est terram; / aspexit, et dissolvit gentes, / et contriti sunt montes sæculi: / incurvati sunt colles mundi ab itineribus æterntatis ejus.
7I saw the tents of Ethiopia for their iniquity, the curtains of the land of Madian shall be troubled.Per ragion delle iniquità ho veduto le tende dell'Etiopia, e sconvolti i padiglioni di Madian.For iniquitie I saw the tents of Aethiopia, the skinnes of the land of Madian shal be trubled.Pro iniquitate vidi tentoria Æthiopiæ; / turbabuntur pelles terræ Madian. 8Wast thou angry, O Lord, with the rivers? or was thy wrath upon the rivers? or thy indignation in the sea? Who will ride upon thy horses: and thy chariots are salvation.Forse contro le onde se' tu adirato, o Signore? o i tuoi furori son contro i flutti? o contro del mare si rivolge il tuo sdegno? Tu, che monti su' tuoi cavalli, e la tua quadriga è salvazione.Why, wast thou angrie with the riuers ô Lord? or was thy furie in the riuers? or thine indignation in the sea? Who wilt mount vpon thy horses, and thy chariots saluation.Numquid in fluminibus iratus es, Domine ? / aut in fluminibus furor tuus ? / vel in mari indignatio tua ? / Qui ascendes super equos tuos, et quadrigæ tuæ salvatio. 9Thou wilt surely take up thy bow: according to the oaths which thou hast spoken to the tribes. Thou wilt divide the rivers of the earth.Tu metterai fuora risolutamente il tuo arco, secondo i giuramenti fatti a quelle tribù: Tu dividerai i fiumi della terra:Raysing thou wilt rayse vp thy bow: the othe to the tribes which thou hast spoken. Thou wilt curte the riuers of the earth.Suscitans suscitabis arcum tuum, / juramenta tribubus quæ locutus es; / fluvios scindes terræ. 10The mountains saw thee, and were grieved: the great body of waters passed away. The deep put forth its voice: the deep lifted up its hands.Te videro le montagne, e tremarono; le gonfie fiumane si ritirarono; Gli abissi alzaron le voci loro, il profondo mare stese sue mani.The mountaines saw thee, and were sorie, the gulfe of water passed. The depth gaue his voice: the height lifted vp his handes.Viderunt te, et doluerunt montes; / gurges aquarum transiit: / dedit abyssus vocem suam; / altitudo manus suas levavit. 11The sun and the moon stood still in their habitation, in the light of thy arrows, they shall go in the brightness of thy glittering spear.Il sole, e la luna si stettero ai loro posti: se n'anderanno quelli al chiarore di tue saette, al lampeggiare dell'asta tua folgoreggiante.The sunne, and the moone stood in their habitation, in the light of thine arrowes, they shal goe in the brightnes of thy glittering speare.Sol et luna steterunt in habitaculo suo: / in luce sagittarum tuarum ibunt, / in splendore fulgurantis hastæ tuæ.
12In thy anger thou wilt tread the earth under foot: in thy wrath thou wilt astonish the nations.Tu fremente conculcherai la terra, e nel tuo furore renderai stupide le nazioni.In freating thou wilt treade downe the earth: in furie thou wilt astonish the Gentils.In fremitu conculcabis terram; / in furore obstupefacies gentes. 13Thou wentest forth for the salvation of thy people: for salvation with thy Christ. Thou struckest the head of the house of the wicked: thou hast laid bare his foundation even to the neck.Ti movesti per salvare il tuo popolo, per salvarlo tu col tuo Cristo. Percuotesti il capo della casa dell'empio, discopristi i fondamenti di lei da imo a sommo.Thou wentst forth the saluation of thy people: saluation with thy Christ. Thou strokest the head out of the house of the impious, thou hast discouered the fundation euen to the neck.Egressus es in salutem populi tui, / in salutem cum christo tuo: / percussisti caput de domo impii, / denudasti fundamentum ejus usque ad collum. 14Thou hast cursed his sceptres, the head of his warriors, them that came out as a whirlwind to scatter me. Their joy was like that of him that devoureth the poor man in secret.Maledicesti il suo scettro, il capo de' suoi guerrieri, che venivan qual turbine per isperdermi. La loro burbanza come di chi si divora il povero nascostamente.Thou hast cursed his scepters, the head of his warriers, them that come as a whirlewinde to disperse me. Their exultation, as his that deuoureth the poore in secrete.Maledixisti sceptris ejus, / capiti bellatorum ejus, / venientibus ut turbo ad dispergendum me: / exsultatio eorum, sicut ejus qui devorat pauperem in abscondito. 15Thou madest a way in the sea for thy horses, in the mud of many waters.Facesti strada nel mare a' tuoi cavalli, per mezzo al fango delle acque profonde.Thou madest a way in the sea for thy horses, in the middes of manie waters.Viam fecisti in mari equis tuis, / in luto aquarum multarum. 16I have heard and my bowels were troubled: my lips trembled at the voice. Let rottenness enter into my bones, and swarm under me. That I may rest in the day of tribulation: that I may go up to our people that are girded.Udii, e le mie viscere si commossero: a tal voce tremarono le mie labbra. Entri la putredine nelle mie ossa, e pulluli dentro di me; Perchè io abbia riposo nel giorno della tribolazione, e vada ad unirmi al nostro popolo accinto.I heard, and my bellie was trubled: at the voice my lippes trembled. let rottenes enter in my bones, & swarme vnder me. That I may rest in the day of tribulation: that I may ascend to our girded people.Audivi, et conturbatus est venter meus; / a voce contremuerunt labia mea. / Ingrediatur putredo in ossibus meis, / et subter me scateat: / ut requiescam in die tribulationis, / ut ascendam ad populum accinctum nostrum.
17For the fig tree shall not blossom: and there shall be no spring in the vines. The labour of the olive tree shall fail: and the fields shall yield no food: the flock shall be cut off from the fold, and there shall be no herd in the stalls.Perocché il fico non fiorirà, e la vigna non butterà: L'ulivo non manterrà fede col frutto, e le campagne non daranno da mangiare: Saran rapite dall'ovile le pecore, e le stalle saran senza armenti.For the figtree shal not florish: and there shal be no spring in the vines. The worke of the oliuetree shal deceiue: and the fields shal not yeld meate: the cattel shal be cut of from the fold, and there shal be no heard in the stalles.Ficus enim non florebit, / et non erit germen in vineis; / mentietur opus olivæ, / et arva non afferent cibum: / abscindetur de ovili pecus, / et non erit armentum in præsepibus. 18But I will rejoice in the Lord: and I will joy in God my Jesus.Ma io mi rallegrerò nel Signore, ed esulterò in Dio, mio Gesù.But I wil ioy in our Lord: and wil reioyce in God my IESVS.Ego autem in Domino gaudebo; / et exsultabo in Deo Jesu meo. 19The Lord God is my strength: and he will make my feet like the feet of harts: and he the conqueror will lead me upon my high places singing psalms.Il Signore Dio, mia fortezza: ed egli mi darà piedi come di cervo, Ed ei vincitore agli eccelsi luoghi miei mi condurrà cantante dei salmi.God our Lord is my strength: and he wil make my feete as of the harts. and vpon my high places he the conquerer wil lead me singing in psalmes.Deus Dominus fortitudo mea, / et ponet pedes meos quasi cervorum: / et super excelsa mea deducet me / victor in psalmis canentem.
3:1
Challoner
For ignorances. That is, for the sins of his people. In the Hebrew it is shignoth: which some take to signify a musical instrument, or tune, with which this sublime prayer and canticle was to be sung. (Challoner)
Calmet
The term is omitted in several Latin manuscripts. The precise import cannot be ascertained; yet it seems to imply a song of comfort. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "with a canticle." (Haydock)
Calmet
St. Jerome follows Aquila and Symmachus, and the 5th edition. Theodotion has, "for voluntary" transgressions. (Calmet)
Haydock
All sins proceed in some degree from ignorance, (Worthington) and are all the effects of free-will. (Haydock)
Worthington
The prophet prays to be freed from sin, and foretells the coming of Christ, etc. (Worthington)
Haydock
The Fathers apply this canticle to Him, as the Church herself does in her office. We cannot go astray, following such guides. Yet some think that an allusion is made to the return from captivity, and from Egypt, which were noble figures of the world's redemption. The prophet concludes with adoring the ways of God, (Calmet) which at first he had not comprehended. (Haydock)
Worthington
He is astonished at God's mercy, in becoming incarnate for man's sake. (Worthington)
3:2
Challoner
Thy hearing, etc. That is, thy oracles, the great and wonderful things thou hast revealed to me: and I was struck with a reverential fear and awe. (Challoner)
Calmet
I saw that the unjust would not escape. (Calmet)
Challoner
Work. The great work of the redemption of man, which thou wilt bring to life and light in the midst of the years, when our calamities and miseries shall be at their height. (Challoner)
Worthington
Years, at the time appointed. (Worthington)
Worthington
Septuagint read, "Lord, I considered thy works, and was astonished; in the midst of two living creatures, or lives, thou shalt be known," (Haydock) or found, between an ox and an ass, as the Church has it. (Nat. and Circumc.[Nativity and Circumcision?]) (Worthington)
Menochius
Christ appeared when the world was most dissolute. (Menochius)
Sanct
The tradition of two animals being near the crib where he was born, is not of earlier date than about the fifth century. Some explain this of the Father between the Son and the Holy Ghost; others of Christ between the thieves, or the two testaments, or collecting his Church from Jews and Gentiles, etc. (Sanct.; Calmet)
Haydock
Moderns agree with St. Jerome's version. The prophet begs that God would perform his ancient miracles in his days, (Calmet) by relieving the captives, as he had formerly delivered their ancestors. (Haydock)
Haydock
Make. Hebrew and Septuagint, "when the years approach, thou shalt be made known; when the time shall come, thou shalt be manifested; when my soul shall be troubled, in wrath thou," etc. (Haydock)
Calmet
God never shuts the gate of mercy to the penitent, Nahum 1:3. (Calmet)
3:3
Challoner
South. God himself will come to give us his law, and to conduct us into the true land of promise: as heretofore he came from the south, (in the Hebrew Teman) and from Mount Pharan, to give his law to his people in the desert. See Deuteronomy 33:2. (Challoner)
Worthington
Septuagint render, "the shady and thick mount, Diapsalma." St. Jerome, Pharan semper. Hebrew, Sela, Psalm ix. (Worthington)
Haydock
The term seems to denote a pause. There might be many in the same canticle, (Calmet) as we find three here, (ver. 9, 13) and many placed at irregular distances in the Psalms. (Haydock)
3:4
Challoner
Horns, etc. That is, strength and power, which by a Hebrew phrase are called horns: or beams of light, which come forth from his hands: or it may allude to the cross, in the horns of which the hands of Christ were fastened, where his strength was hidden, by which he overcame the world, and drove out death and the devil. (Challoner)
Haydock
Horns may also designate the nails, the prints of which remained in our Saviour's hands after his glorious resurrection. (Haydock)
Haydock
God appeared hurling his thunderbolts (ver. 11., and Psalm 17:16.; Calmet) with a fiery law in his right hand, all shining with glory, Exodus 19:18., and 34:29., and Deuteronomy 5:22. (Haydock)
Calmet
Sinai seemed to be all on fire. Nothing can resist lightning. (Calmet).
Virgil
Fulmine terres. (Virgil, Aeneid i.)
Calmet
Hid, Septuagint, "and he has placed the strong love of his power," (Haydock) Jesus Christ, who has given his life for us. (Calmet)
3:5
Challoner
Death, etc. Both death and the devil shall be the executioners of his justice against his enemies; as they were heretofore against the Egyptians and Chanaanites. (Challoner)
St. Jerome
Hebrew daber, (Haydock) according to the different pronunciation, is rendered "the word" by the Septuagint and Theo.[Theodotion?]; "the plague," by Aquila, etc. After Christ was baptized, the devil came to tempt him. (St. Jerome)
St. Jerome
Devil. Hebrew resheph, (Haydock) or "bird," (Symmachus, etc.) means "creeping on the belly," as is explained by the Jews of the devil, who tempted our first parents. (St. Jerome)
Calmet
Moderns (Haydock) follow the Chaldean and understand the carbuncle. (Calmet)
Calmet
Protestants, "burning coals:" marg.[marginal note,] "diseases," (Haydock) resembling the pestilence. God destroyed his enemies and the murmuring Hebrews. (Calmet)
Septuagint, "and it (the word) shall go out into the fields behind his feet." God's will shall be published in the field of the world, (Haydock) when the gospel shall be preached to the Gentiles.
3:6
Haydock
Measured. Septuagint, "the earth was troubled," (Calmet) or shaken. (Haydock)
Challoner
He beheld. One look of his eye is enough to melt all the nations, and to reduce them to nothing. For all heaven and earth disappear when they come before his light, Apocalypse 20:11. (Challoner)
Calmet
The Chanaanites were dismayed at the approach of God's people. He routed the nations, and determined the portion which he had chosen for Israel, Josue 2:9. (Calmet)
Challoner
Mountains. By the mountains and hills are signified the great ones of the world, that persecute the Church, whose power was quickly crushed by the Almighty. (Challoner)
Calmet
The roughest roads in the wilderness were made smooth. God is poetically described at the head of his people, Deuteronomy 8:4., and 33:15., and Psalm 75:5. (Calmet)
3:7
Challoner
Ethiopia, the land of the Blacks, and Madian, are here taken for the enemies of God and his people, who shall perish for their iniquity. (Challoner)
Haydock
Chus peopled that part of Arabia. (Haydock)
Calmet
Hebrew has Chusan, perhaps to rhyme with Madian; though some think that Chusan (defeated by Othoniel) and Madian (over whom Gedeon gained a complete victory) are designated, Judges ii and vi. When the Hebrews had crossed the Red Sea, the Arabs and Madianites removed their tents in great trepidation. (Calmet)
Worthington
These nations dwelt chiefly under tents, or skins, which would be removed in time of war. (Worthington)
3:8
Challoner
With the rivers, etc. He alludes to the wonders wrought heretofore by the Lord in favour of his people Israel, when the waters of the rivers, viz., of Arnon and Jordan, and of the Red Sea, retired before their face; when he came as it were with his horses and chariots to save them; when he took up his bow for their defence, in consequence of the oath he had made to their tribes; when the mountains trembled, and the deep stood with its waves raised up in a heap, as with hands lifted up to heaven; when the sun and moon stood still at his command, etc., to comply with his anger, not against the rivers and sea, but against the enemies of his people. How much more will he do in favour of his Son, and against the enemies of his Church? (Challoner)
Calmet
Horses: the ark of the covenant. (Calmet)
3:9
Calmet
Take. Septuagint bend thy bow over the sceptres, says the Lord, Diapsalma." Sela is neglected by the Vulgate or (Haydock) by S. Jerome, as having no meaning. (Calmet)
Yet we find in the edition of his works he renders it, for ever; and here observes, that the Lord "always dwells with his saints," and attacks vices by their mouths.
Haydock
Rivers. Septuagint, "the earth shall be cut by rivers." (Haydock)
St. Jerome
Greek historians mention several rivers which have appeared or ceased to flow in consequence of earthquakes. The apostles, moved by Christ, water the world and form the Church. (St. Jerome)
3:10
Haydock
Grieved. They seemed full of surprise, as in labour, (Hebrew) and the abyss spoke in its manner, (Calmet) obeying thy voice, and letting the Israelites pass. (Haydock; Psalm 73:15., and 113:3., and Numbers 21:13.; Calmet)
Haydock
"Earth, sea, and rocks quake at the sight of God." (Aeschyl.) (Haydock)
Haydock
Septuagint are obscure, (Calmet) "Peoples shall behold thee, and grieve, (or be in labour: odinesousi has both meanings; St. Jerome) dividing the waters of the passage, the abyss," etc. Other copies read, "Thou, Lord, wilt divide," which S. Jerome explains of heresies, which soon disappear. (Haydock)
3:11
Go. The five kings shall flee at the descent of Bethoron; or the heavenly body shall proceed at thy command, at the signal given by thunder, Josue 10:11.
3:13
Calmet
Christ. This may well be explained of the incarnation. God was touched at the miseries of his people, and rescued them by Moses. (Calmet)
St. Jerome
Theodotion and Symmachus, "Ebionite, half Christians," give a Jewish interpretation, "to save thy Christ." Aquila, though a Jew, and the 5th edition agree with us; but the 6th edition best explains the mystery, "through Jesus, thy Christ." (St. Jerome)
Challoner
Head, etc. Such was Pharao heretofore; such shall antichrist be hereafter. (Challoner)
Haydock
It may also be understood of Nabuchodonosor and of all persecutors. (Haydock)
Worthington
Cyrus cut off Baltassar; Christ will destroy antichrist, (2 Thessalonians ii.; Menochius) the head of the wicked congregation, Isaias 11:4. (Worthington)
Calmet
Neck, or root. Pharao's eldest son perished, Exodus 14:17. (Calmet)
3:14
Haydock
Sceptres. The nobles were drowned (Haydock) with their king, (Calmet) when they expected an easy prey, Exodus 13:9. (Haydock)
Calmet
Hebrew, "thou hast pierced the chief of their troops in the midst of tribes," or sticks, as the Egyptians perhaps slew each other. (Calmet)
3:15
Challoner
Sea, etc., to deliver thy people from the Egyptian bondage; and thou shalt work the like wonders, in the spiritual way, to rescue the children of thy Church from their enemies. (Challoner)
Calmet
The waters stood up like mountains, while God seemed to pass in his triumphal car. (Calmet)
3:16
Challoner
I have heard, etc., viz., the evils that are now coming upon the Israelites for their sins; and that shall come hereafter upon all impenitent sinners: and the foresight that I have of these miseries makes me willing to die, that I may be at rest, before this general tribulation comes, in which all good things shall be withdrawn from the wicked. (Challoner)
Haydock
The five woes denounced [in] Habacuc 2:make the deepest impression upon me. (Haydock)
St. Jerome
I fear lest I should sin. (St. Jerome)
Calmet
The thought of so many wonders makes me speechless. (Calmet)
Haydock
Me. Let me find rest in the grave, like Job. (Haydock)
Calmet
I trust that God will raise me up. (Calmet)
Haydock
Hebrew, "rottenness hath entered,....and I trembled in myself." Septuagint, (15) "horses, troubling many waters: (16) I watched, and my belly was filled with fear at the voice of the prayer of my lips, and trembling entered my bones, and under me my strength (or frame, exis; some read ischus) was troubled. I shall rest in the day of my tribulation, to go up to the people of my parish," or neighbourhood; paroikias. (Haydock)
Challoner
People, etc. That I may join the happy company in the bosom of Abraham, that are girded; that is, prepared for their journey, by which they shall attend their Lord, when he shall ascend into heaven. To which high and happy place, my Jesus, that is, my Saviour, the great conqueror of death and hell, shall one day conduct me rejoicing and singing psalms of praise, ver. 18., and 19. (Challoner)
Calmet
Girded. Hebrew, "transmigration or desolation." Habacuc was mercifully allowed by Providence to dwell in Juda, when almost all were led away. He was transported through the air to feed Daniel, (Daniel 14:32.) where he might see his brethren, as he here insinuates, having relied on God's mercy, ver. 2. (Calmet)
Haydock
Protestants, "when he cometh up unto the people, he will invade them with his troops; (marginal note, "cut them in pieces") 17. Although the," etc. When all shall be ravaged, I will still hope. (Haydock)
Worthington
All must be patiently endured, that we may rest at last. (Worthington)
3:17
Calmet
Fail. Literally, "lie," (Haydock) or frustrate our expectations. (Calmet)
Spem mentita seges. (Horace 1:ep. 7.)
Fold. Septuagint, "food."
3:18
Calmet
Jesus. Hebrew yishi, "my (Haydock) salvation." (Calmet)
Haydock
Septuagint, "saviour." Chaldean, "redeemer." (Haydock)
Calmet
Jesus was the desire of all nations, and he imparts true joy to the faithful, John 8:56. (Calmet)
St. Jerome
At the last day, plagues similar to those of Egypt will occur; but the elect shall rejoice. (St. Jerome)
3:19
Calmet
Places. I shall escape the fury of the Chaldeans, and sing a hymn of thanksgiving. (Calmet)
Calmet
"The conqueror singing psalms" may be unconnected with the rest, (Haydock) and designed to shew that the hymn was intended for religious meetings. It may signify, "To the chief over the female musicians." (Calmet)
Haydock
Lamnatseach binginothai. Protestants, "to the chief singer on my stringed instruments:" marginal note, "Neginoth." Septuagint, "He will order my feet unto perfection. He will establish me upon the heights, to gain the victory in his canticle." (Haydock)
St. Jerome
I shall exchange my former complaints for songs of praise, and be crowned by Jesus. (St. Jerome)
3:1
For ignorances.... That is, for the sins of his people. In the Hebrew, it is Sigionoth: which some take to signify a musical instrument, or tune; with which this sublime prayer and canticle was to be sung.
3:2
Thy hearing, etc.... That is, thy oracles, the great and wonderful things thou hast revealed to me; and I was struck with a reverential fear and awe.—Ibid. Thy work.... The great work of the redemption of man, which thou wilt bring to life and light in the midst of the years, when our calamities and miseries shall be at their height.
3:3
God will come from the south, etc.... God himself will come to give us his law, and to conduct us into the true land of promise: as heretofore he came from the South (in the Hebrew Theman) and from mount Pharan to give his law to his people in the desert. See Deut. 33.2.
3:4
Horns, etc.... That is, strength and power, which, by a Hebrew phrase, are called horns. Or beams of light, which come forth from his hands. Or it may allude to the cross, in the horns of which the hands of Christ were fastened, where his strength was hidden, by which he overcame the world, and drove out death and the devil.
3:5
Death shall go before his face, etc.... Both death and the devil shall be the executioners of his justice against his enemies: as they were heretofore against the Egyptians and Chanaanites.
3:6
He beheld, etc.... One look of his eye is enough to melt all the nations, and to reduce them to nothing. For all heaven and earth disappear when they come before his light. Apoc. 20.11. Ibid. The ancient mountains, etc.... By the mountains and hills are signified the great ones of the world, that persecute the church, whose power was quickly crushed by the Almighty.
3:7
Ethiopia.... the land of the Blacks, and Madian, are here taken for the enemies of God and his people: who shall perish for their iniquity.
3:8
With the rivers, etc.... He alludes to the wonders wrought heretofore by the Lord in favour of his people Israel, when the waters of the rivers, viz., of Arnon and Jordan, and of the Red Sea, retired before their face: when he came as it were with his horses and chariots to save them when he took up his bow for their defence, in consequence of the oath he had made to their tribes: when the mountains trembled, and the deep stood with its waves raised up in a heap, as with hands lifted up to heaven: when the sun and the moon stood still at his command, etc., to comply with his anger, not against the rivers and sea, but against the enemies of his people. How much more will he do in favour of his Son: and against the enemies of his church?
3:13
The head of the house of the wicked.... Such was Pharao heretofore: such shall Antichrist be hereafter.
3:15
Thou madest a way in the sea, etc.... To deliver thy people from the Egyptian bondage: and thou shalt work the like wonders in the spiritual way, to rescue the children of the church from their enemies.
3:16
I have heard, etc.... Viz., the evils that are now coming upon the Israelites for their sins; and that shall come hereafter upon all impenitent sinners; and the foresight that I have of these miseries makes me willing to die, that I may be at rest, before this general tribulation comes, in which all good things shall be withdrawn from the wicked.—Ibid. That I may go up to our people, etc.... That I may join the happy company in the bosom of Abraham, that are girded, that is, prepared for their journey, by which they shall attend their Lord, when he shall ascend into heaven. To which high and happy place, my Jesus, that is, my Saviour, the great conqueror of death and hell, shall one day conduct me rejoicing and singing psalms of praise, ver. 18 and 19.
3:19
THE PROPHECY OF SOPHONIAS
SOPHONIAS, whose name, saith St. Jerome, signifies The Watchman of the Lord, or The hidden of the Lord, prophesied in the beginning of the reign of Josias. He was a native of Sarabatha, and of the tribe of Simeon, according to the more general opinion. He prophesied the punishments of the Jews, for their idolatry and other crimes; also the punishments that were to come on divers nations; the coming of Christ, the conversion of the Gentiles, the blindness of the Jews, and their conversion towards the end of the world.
3:2
For the great excellent, and admirable mercie of God I was astonished as one afrayde, seing God himself vvil take mans nature, and therin pay ransom & redeme mankind.
in the time disigned for this purpose. The 70. Interpreters reade, betvven tvvo liuing creatures thou shalt be found and so the Church hath in the office of Christs Natiuitie and Circumcision betvven an oxe and an asse in the shall.
3:3
From Bethlem vvhich is southvvard from Ierusalē.
Sela. See A• not. Psal •.
3:7
In Madian a part of Aethiopia the people liued most in tentes, not in houses so here is signified that in the tumulte of warres vvil be much remouing of skinnes that is, of their tentes made of skinnes.
3:9
Sela.
3:13
Antichrist the head of the malignant house, or conuenticle, shal be destroyed by Christ. Isa. 11 v. 4 2. Thes 2.
Sela.
3:16
Al afflictions are to be patiently sustayned, that vve may haue rest in the day of iudgement.
3:1
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.28
Habakkuk iii. 1 . Vulgate. A prayer “for sins of ignorance” (“upon Shigionoth”), supposed to be in recognition of over-boldness in i. 2–4 .
3:2
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.16.7
… as also says the prophet Habakkuk, “By this Thou shalt be known when the years have drawn nigh; Thou shalt be set forth when the time comes; because my soul is disturbed by anger, Thou shalt remember Thy mercy.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.22
… “I considered thy works, and was astonished.” When could this have better happened than when Peter, on seeing His glory, knew not what he was saying? “In the midst of the two Thou shalt be known”—even Moses and Elias.
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 1.3.4
… And we think that that expression also which occurs in the hymn of Habakkuk, “In the midst either of the two living things, or of the two lives, Thou wilt be known,”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… as the years draw nigh thou shalt be recognised—when the time is come thou shalt be shown forth.” See, I pray you, the exceeding accuracy of the Spirit. He speaks of knowledge, recognition, showing forth. As to the first of these: “In the midst of two living creatures thou shalt be known,”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.20
… Lo! we heard of it at Ephrathah, we found it in the plains of the wood . For a few years ago the place was woody . Again thou hast heard Habakkuk say to the Lord, When the years draw nigh, thou shalt be made known, when the time is come, thou shalt be shewn
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.32
In his prayer, with a song, to whom but the Lord Christ does he say, “O Lord, I have heard Thy hearing, and was afraid: O Lord, I have considered Thy works, and was greatly afraid?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.17
… But which of these is not wonderful, if we measure each not by its habitual presence, but by reason? But if we venture to bring all nature within the comprehensive view of one act of contemplation, doth not that take place in us which the prophet describeth, “I considered Thy works, and trembled”?
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 16.26
… And while he is reserving himself for the delight of harmony soon to come, he will not feel the bitterness of the present quarrel and will easily make such answers that, when love is restored, he will not be able to accuse himself as guilty or be blamed by the other; and thus he will fulfil these words of the prophet: “In wrath remember mercy.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.15
… And so the prophet Isaiah says: “O that Thou wouldst rend the heavens and come down.” But Habakkuk too declaring the same thing which the other was wishing for, says: “When the years draw nigh, Thou wilt show Thyself: at the coming of the times Thou wilt be manifested: God will come from Teman,” or “God will come from the south.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 3
… For though this recognition of God may well be found in all His priests, yet I take it to be peculiarly binding on me, who, regarding my own utter insignificance and the greatness of the office undertaken, ought myself also to utter that exclamation of the Prophet, “ Lord , I heard Thy speech and was afraid: I considered Thy works and was dismayed
3:3
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.20.4
… “God shall come from the south, and the Holy One from Mount Effrem. His power covered the heavens over, and the earth is full of His praise. Before His face shall go forth the Word, and His feet shall advance in the plains.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
… And there are also some of them who say, “The Lord hath spoken in Zion, and uttered His voice from Jerusalem;” and, “In Judah is God known;” — these indicated His advent which took place in Judea. Those, again, who declare that “God comes from the south, and from a mountain thick with foliage,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.22
In Habakkuk: “His virtue covered the heavens, and the earth is full of His praise, and His splendour shall be as the light; there shall be horns in His hands. And there the virtue of His glory was established, and He founded His strong love. Before His face shall go the Word, and shall go forth unto the plains according to His steps.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… As once David did before the ark, so do thou, before this virginal throne, joyfully lead the dance. Hymn with gladsome song the Lord, who is always and everywhere present, and Him who from Teman,
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.20
… From east, or west, or north, or south? Tell us exactly. And he makes answer most plainly and says, God shall come from Teman
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 53.8
… And his brightness was as the light; he had horns coming out of his hand: and there was the hiding of his power.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 97.1
1. Once more with the return of spring I enrich you with the wares of the east and send the treasures of Alexandria to Rome: as it is written, “God shall come from the south and the Holy One from Mount Paran, even a thick shadow.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.32
… “God shall come from Teman, and the Holy One from the shady and close mountain.”
3:4
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… so the people well fed and fat-fleshed could not bear the countenance of Moses who fasted, for, to correctly render the Hebrew, it was
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.32
… and Thy glory above all the earth?” “His splendor shall be as the light.” What is it but that the fame of Him shall illuminate believers? “Horns are in His hands.” What is this but the trophy of the cross? “And He hath placed the firm charity of His strength”
3:6
san Melitone di Sardi † 180 d.C. Melito, the Philosopher 9
The standing of the Lord —the patience of the Deity, by which He bears with sinners that they may come to repentance. As in Habakkuk: “He stood and measured the earth;
3:8
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 66.2
… Husband did I say? Nay, rather a most devoted brother; for the language of marriage is inadequate to describe the holy bonds of the Spirit. Of this team Jesus holds the reins, and it is of steeds like these that Habakkuk sings: “ride upon thy horses and let thy riding be salvation.”
3:9
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.39
… Thou shalt disperse the waters with thy step; the deep uttered its voice; the height of its fear was raised; the sun and the moon stood still in their course; into light shall thy coruscations go; and thy shield shall be (like) the glittering of the lightning’s flash; in thine anger thou shalt grind the earth, and shalt thresh the nations in thy wrath.”
3:10
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.20
… As psalm is, in fact, accomplished by this crossing over the lake. “The Lord,” says the psalmist, “is upon many waters.” When He disperses its waves, Habakkuk’s words are fulfilled, where he says, “Scattering the waters in His passage.”
3:13
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.39
… “Thou wentest forth for the salvation of Thy people, even to save Thine anointed ones,”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.6
… Howl, firtree, for the cedar is fallen! Let them be instructed by the misfortunes of others, and learn that the poor shall not alway be forgotten, and that the Deity will not refrain, as Habakkuk says, from striking through the heads of the mighty ones
3:16
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Habakkuk iii. 16 . Let rottenness enter into my bones, if only I may rest, etc.
3:17
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. An Address to Demetrianus 20
… “The fig-tree,” says He, “shall not bear fruit, and there shall be no blossom in the vines. The labour of the olive shall fail, and the fields shall yield no meat. The flock shall be cut off from the fold, and there shall be no herd in the stalls. But I will rejoice in the Lord, and I will joy in the God of my salvation.”
3:1
ORATIO PRO IGNORANTIIS. 1. PRO IGNORANTIIS. — Hebraice est שגינות sigionot, quod aliqui, ut R. David, Pagninus, Vatablus accipiunt pro certo genere cantici, harmoniae, vel instrumenti musici; unde Septuaginta vertunt: Oratio Habacuc prophetae cum cantico; quia partim est hic oratio, partim et magis canticum, quo celebrat Dei beneficia praeterita, ut impetret futura. Haec est enim vera ratio orandi et impetrandi, si ejus a quo quid petimus, munificentiam, potentiam, dotes et laudes celebremus. Unde in Scriptura, oratio subinde vocatur laus, ut Thren. ii, 19: «Consurge, lauda (id est laudando ora) in nocte.» Jerem. xi, 14: «Ne assumas pro eis laudem,» id est ne ores pro Judaeis tam impiis. Hinc et R. Jona, et ex eo Genebrardus sigionot vertunt, gaudium, oblectationem. Oratio, inquiunt, Habacuc prophetae cum oblectationibus, qua scilicet se populumque oblectat, commemorando futuram ejus liberationem. Alii, ut R. Juda, vertunt: Oratio pro occupationibus, puta pro gravibus negotiis, quae animo versabat, quibusque se occupabat Propheta; Tigurina: Colloquium, seu Disputatio Habacuc prophetae de rebus perplexis. Verum melius Noster vertit: Pro ignorantiis; ita enim vertit et Aquila, Symmachus, Quinta Editio et Chaldaeus. Hebraeum enim שגה saga significat errare, ignorare: inde שגיונות sigiona vocatur error, ignoratio, puta delictum et peccatum, tum ex ignorantia commissum, tum quodlibet aliud, etiam voluntarium. Unde Theodotion vertit: Pro voluntariis, scilicet delictis. Nam, ut ait Aristoteles, «omnis peccans est ignorans.» Et Sapiens: «Errant qui operantur malum,» Prov. xiv, 22. Semper enim peccato conjuncta est aliqua ignorantia, puta inconsideratio. Si enim consideraret peccator turpitudinem et damna peccati, Deumque vindicem, cujus iram et tormenta aeterna provocat, utique non peccaret. Jam sensum hic varium dant varii. Primo, Chaldaeus more suo paraphrastice sic vertit: Oratio quam oravit Habacuc, quando revelatum est ei de longitudine temporis, quam dedit Deus impiis: quod si convertantur ad legem corde perfecto, remittetur eis, eruntque omnia scelera eorum, quae admiserunt in conspectu ejus, quasi ignorantia. Secundo, S. Hieronymus, Remigius, Albertus et Jansenius censent Habacuc hic deprecari veniam suae ignorantiae, id est sui peccati, quo ignoranter et temere ausus fuit cum Deo disputare; imo de ejus providentia, qua sinit impios piis dominari, conqueri. Verum in toto hoc carmine nullam hujusce deprecationis veniae significationem dat Propheta. Dico ergo: per ignorantias significantur peccata populi, q. d. Oro, Domine, pro peccatis populi, ut illa condones et dissimules, ne propter illa differas opus liberationis nostrae e Babylone, et multo magis allegorice opus incarnationis Christi, et redemptionis generis humani a te promissum.
3:2
2. Domine, audivi auditionem tuam, et timui. Domine, opus tuum, in medio annorum vivifica illud. In medio annorum notum facies: cum iratus fueris, misericordiae recordaberis. Deus ab Austro veniet, et sanctus de monte Pharan: Operuit coelos gloria ejus: et laudis ejus plena est terra. 4. Splendor ejus ut lux erit: cornua in manibus ejus: ibi abscondita est fortitudo ejus: 5. ante faciem ejus ibit mors. Egredietur diabolus ante pedes ejus. 6. Stetit, et mensus est terram. Aspexit, et dissolvit gentes: et contriti sunt montes saeculi. Incurvati sunt colles mundi, ab itineribus aeternitatis ejus. 7. Pro iniquitate vidi tentoria Aethiopiae, turbabuntur pelles terrae Madian. 8. Numquid in fluminibus iratus es, Domine? 2. Domine, audivi auditionem tuam. — Est metonymia, nam actus ponitur pro objecto: «auditionem,» id est rem, vel verbum auditum, sive oraculum quod a te audivi; scilicet tantam cladem et vastationem, tum Judaeorum per Chaldaeos, tum ipsorum deinde Chaldaeorum per Medos et Persas: ideoque «timui,» maxime metuens, ne nos in Babylone degentes, utpote captivos, etiam Babylonica clades, et Chaldaeorum excidium per Cyrum infligendum pariter involvat, et omnino deleat. Ita S. Hieronymus, Remigius et Theodoretus. Porro Septuaginta addunt: Consideravi opera tua, et ἐξέστην, id est obstupui, vel expavi, quod allegorice recte S. Augustinus lib. XVIII De Civit. xxxii, refert ad opus incarnationis Christi, quod prae sui novitate, tantaeque majestatis exinanitione, non tantum stuporem, sed et sacrum quemdam pavorem et horrorem, ex sui reverentia incutit. «Quid enim, inquit, hoc est nisi praecognitae, novae ac repentinae salutis hominum ineffabilis admiratio?» Quis enim non stupeat, quis non expavescat, si videat Deum in carne, Deum in cruce? Hoc est magnum pietatis sacramentum, quod obtupescunt Seraphini et Cherubini, quod, ut ait Apostolus I Timoth. III, 16, «manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis (qui omnes stupentes illud adorarunt, Hebr. 1, 6), praedicatum est Gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria.» Vere S. Bernardus, serm. 3 in Vigilia Nativit.: «Tria opera, tres mixturas fecit omnipotens illa majestas in assumptione nostrae carnis, ita singulariter mirabilia, et mirabiliter singularia, ut talia nec facta sint, nec facienda sint amplius super terram. Conjuncta quippe sunt ad invicem Deus et homo, mater et virgo, fides et cor humanum. Admirabiles istae mixturae, et omni miraculo mirabilius, quomodo tam diversa, tamque divisa ab invicem potuerint conjungi.» Et infra: «Contraxit se majestas, ut quod melius habebat, videlicet seipsum, limo nostro conjungeret, et in persona una sibi invicem uniretur Deus et limus, majestas et infirmitas, tanta vilitas et sublimitas tanta. Et attende, sicut in illa singulari divinitate trinitas est in personis, unitas in substantia; sic in ista speciali commixtione trinitas est in substantiis, in persona unitas. Verbum enim et anima, et caro, in unam convenere personam; et haec tria unum; et hoc unum tria, non confusione substantiae, sed unitate personae.» Quocirca merito S. Augustinus, S. Hieronymus, S. Bernardus, S. Franciscus, aliique Sancti, in contemplatione hujus mysterii quasi extra se rapti et attoniti expaverunt et obstupuerunt. Equidem si cum S. Magdalena secedentes et abstracti, non aliud contemplaremur tota vita, quam hoc, «Verbum caro factum est, Deus homo,» jugiter obstupesceremus; et quo magis ac diutius illud contemplaremur, eo magis in stuporem, imo in exstasim raperemur. Sane ipsa humanitas Christi in incarnatione, videns se assumi et elevari super omnes caelos et angelos, ad thronum majestatis divinae, obstupuit et expavit: quin et jugiter obstupescit et expavescit, dum videt se in eadem non tantum sede, sed et hypostasi cum divinitate sedere et subsistere: videt enim se ex creatura elevari ad Creatorem, ex nihilo fieri omnia, ex homine fieri Deum; idque ex nulla sui dignitate (est enim ipsa tanto honore et bono indigna) vel merito, sed ex mera dignatione Dei, qui eam ex omnibus hominibus, angelis et creaturis elegit, et ad tantum gloriae fastigium evexit. Jugiter ergo illa obstupescens suam vilitatem et indignitatem, ac Dei dignationem et gratiam, gratulabunda exclamat: O immensa Dei in me, o abyssalis, o incomprehensa bonitas! Tropologice, haec verba sibi adaptavit S. Leo, cum eligeretur in Pontificem. Sic enim ait serm. 2 De sua Assumptione: «Domine, audivi auditum tuum, et timui: consideravi opera tua, et expavi. Quid enim tam insolitum, tam pavendum, quam labor fragili, sublimitas humili, dignitas non merenti?» Domine, opus tuum in medio annorum vivifica illud. — To illud per pleonasmum hebraeum redundat: Hebraei enim repetunt pronomen relativum, vel demonstrativum, illudque jungunt cum suo nomine quod antecessit. Porro opus intelligit liberationis Judaeorum e Babylone, et mystice redemptionis generis humani e captivitate diaboli et peccati per Christum. Unde Chaldaeus opus hoc interpretatur renovationis mundi et miserationum Dei. Ita S. Hieronymus et Augustinus loco citato. Hoc enim vocatur opus Dei antonomastice, sive per excellentiam, quia omnium Dei operum fuit maximum et excellentissimum. Nam in eo uno magis quam in operibus creationis, conservationis, gubernationis, caeterisque omnibus, Deus generi humano ostendit immensam suam clementiam, sapientiam, potentiam et amorem. Quodque de Bruto dixit Poeta: «Et magnum magni Caesaris illud opus;» illud longe verius dicas de Verbo incarnato, puta de Christo: «Et magnum magni Numinis illud opus.» Hoc opus, inquam, «in medio annorum,» id est intra annos, vel annis, scilicet a te praefixis, «vivifica,» id est effice, suscita, adimple. Hebraei enim metaphorice vitam dant rebus inanimis, ut annis, diebus, aeri, fertilitati, sterilitati, captivitati, liberationi, etc.; cum enim illa fiunt et vigent, dicuntur hebraice vivificari et vivere. In medio annorum. — Varii varie hoc medium explicant. Primo Guevara et Vatablus: «In medio annorum,» inquiunt, hoc est, in medio illorum calamitosorum et infelicium dierum, in quibus Chaldaeam ejusque incolas funditus igne ferroque vastandos Propheta audierat. «In medio,» dixi, id est cum in praecipiti erunt mala, cum ingruent vehementius pericula, cum circumfluentibus undique calamitatum fluctibus nulla emersi emergendi affulgebit spes. In medio enim alicujus rei esse dicitur quandoque id, quod ab ipsa premitur et urgetur, maxime ut circumfuso malorum aestu nullum evadendi pateat effugium. Tale est illud Psalm. xxii, 4: «Nam, etsi ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala: quoniam tu mecum es.» Et Psalm. cxxxvii, 7: «Si ambulavero in medio tribulationis, vivificabis me.» Orat ergo Habacuc Deum, ut populum sibi peculiarem e mediis calamitatibus Chaldaeorum eripiat, et quem tantis hactenus beneficiis affecerit, cuique, ut artifices solent, quasi absolutissimo manuum suarum operi, et suum nomen inscripserit, notamque et stigma circumcisionis inusserit, Chaldaeorum saevitia interire, aut cum Chaldaeis pariter in Babylone a Medis et Persis exscindi delerique penitus non patiatur. Hic sensus valde huic loco congruere videtur. Medium enim saepe capitur pro summo, ut cum dicimus: In medio tribulationum versor; medio mari jactor; in medio ferarum dego, id est in summis versor malis, periculis et hostibus. Annus enim, dies et tempus saepe metonymice sumuntur pro clade insigni et calamitate, quae tali anno, die et tempore contigit, vel continget. Sic saepe Prophetae diem Domini vocant diem ultionis, quo Judaeam, vel Babylonem, aut alias urbes et gentes puniet et perdet, ut Sophon. cap. 1, 14: «Juxta est dies Domini magnus, etc. Dies irae, dies illa, dies tribulationis et angustiae.» Joel. cap. ii, 1: «Venit dies Domini, etc., dies tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis.» Similia sunt Jerem. cap. xxx, 7; Amos cap. iii, 18. Secundo, alii ex adverso medium capiunt pro optimo, q. d. Evolutis annis 70 captivitatis calamitossissimae, in medio, id est in optimo anno 70 illos annos consequente, opus hoc liberationis nostrae tam exoptatum dabis et praestabis. Sic dicitur Ezech. cap. v, 5: Ista est Jerusalem: in medio,» id est in optimo, «gentium loco posui illam.» Et Isaia xxxviii, 10, ait Ezechias: «In dimidio dierum meorum,» id est in aetate optima et florenti, «vadam ad portas inferi.» Quanquam alii τὸ dimidio proprie accipiunt; erat enim Ezechias tunc 39 annorum, quae aetas est quasi dimidia vitae humanae: integra enim est ea quae notatur Psalm. lxxxix, 10: «Dies annorum nostrorum in ipsis, septuaginta anni. Si autem in potentatibus, octoginta anni.» Tertio, simplicius alii medium hic non accipiunt geometrice, sed physice, aut potius vulgariter ex Hebraeorum phrasi et usu, quo «in medio annorum» idem est quod intra annos, scilicet praefinitos et destinatos a Deo. Unde Symmachus vertit: Intra annos reviviscere fac ipsum; Aquila: Dum appropinquant anni, vivifica illud; Septuaginta: Cum appropinquaverint anni, cognosceris. Sic Deus fecit «firmamentum in medio aquarum,» id est inter aquas superas et inferas, Genes. cap. i, 6, et «lignum vitae in medio paradisi,» id est intra paradisum, Genes. cap. ii, 9, et ignem in medio rubi, id est intra rubum, Exod. cap. iii, 2. Dicit autem potius «in medio,» quam in fine annorum, quia optat annos hosce non expleri, sed potius imminui et dimidiari, q. d. Fac, Domine, ut anni 70, quos captivitati nostrae designasti, non ad finem usque decurrant sed decurtentur et dimidientur. Quarto, aliqui, ut Albertus, medium hic geometrice et praecise accipiunt, scilicet medium annorum mundi. Nam liberatio Hebraeorum facta est sub annum mundi ter millesimum, puta anno 3419, hoc est pene medium durationis mundi: durabit enim mundus sex millia annorum, ut tradunt Hebraei et Patres, quos citavi Apoc. xx, 6. Rursum Jansenius dimidium hoc exponit annum 37 transmigrationis Joachin, quo Evilmerodach eum exaltavit, IV Regum, cap. xv, 27, quod fuit quasi praeludium et initium felicitatis et liberationis Hebraeorum, quae perfecta est anno 70 captivitatis: nam 37 sunt pene dimidium 70. Hoc sensu vox vivifica in sensu non perfecto, sed inchoato accipienda est, q. d. «Vivifica,» id est incipe vivificare, et adimplere opus tuum; inchoa operis tui fabricam, da ejus specimen, quasi auroram futurae lucis et libertatis. Allegorice, opus incarnationis et redemptionis Christi factum est «in medio annorum,» juxta primum sensum: quia Christus venit calamitossissimo tempore. Fecit enim uti facit sapiens medicus, qui sinit morbum crescere ad summum paroxysmum, ut omnes suas vires exerat et evomat: quo facto, morbo quasi exhausto et enervato, facilem adhibet curationem. Ita Christus permisit ut peccatum et concupiscentia crescerent ad summum per quatuor annorum millia, utque omnem suam malitiam exercerent ac evomerent: quo facto, medicam ei manum suam attulit; cum jam pariter et natura, et lex Mosis omnem vim suam ostendissent, nec tamen potuissent peccato mederi: ac proinde omnes et omnia Christi opem tacite poscerent et inclamarent. Secundo, idipsum fuit «in medio,» id est in optimo, «annorum;» quia ipse adduxit aureum jubilaei saeculum, juxta illud Apostoli: «Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis,» II Cor. cap. vi, 2. Tertio, fuit «in medio annorum,» id est inter annos, vel annis a Deo praefixis et constitutis. Rursum «in medio,» id est in complemento annorum. Medium enim est extremorum centrum, imo, perfectio et complementum. Hinc «in medio annorum,» idem est quod in consummatione annorum, vel, ut Apostolus Galat. cap. iv, 4, ait «in plenitudine temporum,» cum scilicet plane consummata et impleta essent tempora a Deo tanto operi praestituta. Medium enim extremorum est finis: extrema enim in medio terminantur et finiuntur. Ita S. Hieronymus. In medio ergo annorum natus est Christus, quia aetas Christi fuit finis saeculorum praecedentium miserorum, et initium sequentium felicissimorum. Dicit autem «in medio» potius quam in fine, quia optat hosce annos accelerari, ideoque dimidiari; sicut per preces Danielis et Prophetarum, abbreviatae et accisae sunt 70 hebdomades praeviae Christo, ut dixi Daniel. cap. ix, 21. Quarto, arithmetice «in medio annorum» passus est Christus hoc computu: primo, quia in medio 70 et ultimae hebdomadis Danielis passus, redemit mundum, Daniel. cap. ix, 27. Licet enim Daniel fuerit post Habacuc, tamen hebdomades hae 70 jam ante Danielem decretae erant in mente Dei, qui eas hic confuse et implicite revelavit Habacuc, quas postea diserte expressit Danieli. Secundo, «in medio annorum;» quia Christus passus redemit nos anno aetatis 34, quae est media vitae humanae: haec enim censetur 70 annis. Tertio, Hebraei ex oraculo Eliae durationem sive aetatem mundi tradunt fore sex millia annorum, sive ter bina millenaria, quorum prima duo spectant ad legem naturae, quae fuit ante diluvium, et post illud usque ad Abraham; secunda, sive media duo ad legem Mosis; tertia, sive ultima duo ad Evangelium et tempus Messiae ac gratiae. Jam Christus natus est durante lege Mosis: natus est ergo in medio harum trium aetatum, ac consequenter in medio annorum, id est saeculorum mundi. Ita Franciscus Georgius Venetus in Problem. tomo III, sect. IV De Christi adventu, num. 142. Rursum in medio annorum venit Christus, quia tempus Evangelii et gratiae ejus est medium inter tempus legis et tempus gloriae, sive inter saeculum praesens et futurum. Christus enim fuit quasi horizon temporis et aeternitatis: est enim ipse legis temporisque finis, ac principium aeternitatis vitaeque beatae. Hinc ab Isaia, cap. ix, vocatur «pater futuri saeculi.» Denique ne quid omittam, ex his Habacuc verbis nonnulli, uti refert S. Vincentius Fererius epist. ad Benedictum, et Adrianus Finus lib. V Flagelli, cap. viii, censuerunt Christum in medio durationis mundi tempore assumpsisse carnem, ita ut tot exacte praecesserint anni Christi incarnationem, quot post eam futuri sunt. Idipsum indicavit Virgilius, qui ex oraculis Sibyllae Cumanae Augusto Caesari (cujus aetate natus est Christus) adulatus, cecinit III Georg.: Mox tamen ardentes accingar dicere pugnas Caesaris, et nomen fama tot ferre per annos, Tithoni prima quot abest ab origine Caesar. Verum hoc plane incertum, et multis parum probabile videtur; certe ex hoc loco evinci nequit. Symbolice, Christus est medium, uti SS. Trinitatis, ita et totius universi et saeculorum omnium, aeque ac redemptionis et felicitatis nostrae mediator. Nam in SS. Trinitate ipse, utpote Filius, est medius inter Patrem et Spiritum Sanctum, qui a Patre procedit et generatur, ac genitus cum eo spirat et producit Spiritum Sanctum. Secundo, quia ipse est Verbum, quod est idea, per quam creavit Deus omnia; ipse ergo ut Verbum, est nodus, nexus, vinculum, medium et centrum rerum omnium. Tertio, in ipso pariter ut Verbo, creata et ordinata sunt omnia saecula et tempora: «Fide enim intelligimus aptata esse saecula verbo Dei,» ait Apostolus Hebr. cap. xi, 3. Quarto, hinc congrue assumpsit naturam humanam, ut esset mediator Dei et hominum. Decebat enim ut persona media in SS. Trinitate humanam naturam assumeret, in eaque fieret mediator, quia et ipsa media est inter caelum et terram, media inter Deum et caeteras creaturas, utriusque naturam participans, ut per ipsam naturam mediam utraque uniret extrema. Natura enim humana meditullium, et quasi vinculum omnium existit, et cum omnibus partem habens, cum omnibus deliciatur; omnibus enim creaturis caeteris homo vel vescitur, vel oculis aliove sensu pascitur et fruitur; terra nos sustentat, aqua potat, aer dat respiraculum, ignis calefacit; vescimur plantis, piscibus, animalibus; sole et caelo illuminamur, ab angelis erudimur, purgamur, perficimur. Pari modo Christus factus homo deliciatur cum omnibus, et omnes cum eo. Hinc ejus typus fuit arbor vitae in medio paradisi a Deo collocata, Genes. cap. ii. Quocirca Christus nascens, vivens, moriens, semper capessivit medium. Natus est enim in media nocte, dum quietum silentium continerent omnia, et nox in suo cursu medium iter perageret, Sapient., cap. xviii, 14. Natus quoque positus est in medio duorum animalium: asinus infirmior denotat misericordiam; bos fortior, et in arando aequus et fidus hero, denotat justitiam. Haec enim duo obviare sibi fecit Christus, ideoque nascens in eorum medio stetit. Puer inventus est in templo, in medio doctorum. Domi fuit medius inter matrem et patrem, puta Mariam et Joseph. Sicut enim medius est in Trinitate increata, sic medius est et in Trinitate creata, quae est Joseph, Jesus, Maria. Vir in medio fuit Apostolorum: «Ego, inquit, sum in medio vestrum, tanquam qui ministrat;» ut omnibus videlicet aequa distributione, saltem geometrica, suscepta munera distribueret. Rursum concionando operatus est salutem in medio terrae, Psal. lxxiii, 12. Moriens pependit in medio duorum latronum, ut jam eorum constitutus judex, redderet utrique debitas vices, juxta utriusque merita, praesagio quodam magni et extremi judicii, in quo medius ad dexteram habebit sanctos, quos vita aeterna praemiabit; ad sinistram reprobos, quos morte aeterna mulctabit. In caelo medium tenet locum; est enim medius inter Patrem et nos, utpote advocatus noster. Ita eum vidit S. Joannes Apoc. cap. v, 6, quasi agnum in medio throni, in medio quatuor animalium, et in medio seniorum. Hinc eum repraesentavit Isaac immolandus a patre, et risus ac gaudium orbis; Isaac enim medius fuit inter Abraham et Jacob; fuit enim Abrahae filius, Jacobi pater. Rursum ipse palam profitetur: «Ubi sunt duo, vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum,» Matth. cap. xviii, 20. Quocirca ipse ab aeterno decretus, et in tempore factus est verus et Praeclare S. Bernardus, serm. 4 De S. Michaele: «Amat, inquit, semper media Jesus, diverticula semper et reclinatoria reprobat Filius hominis, Dei et hominum mediator. Dilectus meus mihi, et ego illi, qui pascitur inter lilia.» Nimirum hisce omnibus significare voluit et commendare auream mediocritatem, quae nos Deo et hominibus gratos efficit; virtus enim consistit in medio. Item pacem et concordiam; medium enim est nexus, et quasi pax et concordia extremorum. Hoc est quod ait Matth. cap. v, 9: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur;» quia ego qui sum Filius Dei naturalis, sum pax universi, pacificans omnia quae in caelis, et quae in terris sunt, Colos. 1, 20. Jure ergo nomen filii Dei sortiuntur, qui mediandi pacemque conciliandi officium ipsi proprium intimumque usurpant. Annorum. — Ita vertunt quoque Aquila, Symmachus, Theodotion, Chaldaeus et alii passim; legunt enim in Hebraeo שנים scanim, quod significat annos. Verum Septuaginta aliis punctis legentes שנים scenaim, id est duorum; rursum pro חיהו chaitehu, id est vivifica illud, legentes חיות chaiot, id est animalium, vertunt, in medio duorum animalium cognosceris; mox tamen pro scenaim legunt scanim cum caeteris. Unde subdunt: Cum appropinquaverint anni, cognosceris, adduntque per epexegesin: Cum advenerit tempus, demonstraberis. Haec enim verba non sunt in Hebraeo; ea tamen in Septuaginta legunt codices Vaticani, Complutenses, Regii, S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus et alii passim. Aliqui tamen censent Septuaginta in Hebraeo legisse ut caeteros, scilicet ut τὸ cum appropinquaverint anni, cognosceris, respondeat illi quod vertit Noster: in medio annorum vivifica illud, et τὸ cum advenerit tempus, demonstraberis, respondeat illi quod vertit Noster, in medio annorum notum facies; id vero quod praecedit, in medio duorum animalium cognosceris, additum sit a Septuaginta prophetice et paraphrastice, sicut ab eisdem additum est τὸ a ligno, quod non est in Hebraeo, nec in Latino, Psalm. xcv, 10. Ubi enim illi legunt, regnavit Deus, Septuaginta addiderunt a ligno, scilicet a cruce; crux enim fuit quasi solium regni Christi. Forte in Hebraeo fuit duplex lectio, una in textu, altera in margine, quales jam multae sunt in Hebraeo, quas Rabbini vocant keri uketib; nimirum ut in textu fuerit, bekereb scanim chaiiehu, id est in medio annorum vivifica illud; in margine vero, bekereb scenaim chaiot, Quoad sensum vero allegoricum, et praecipuum de Christo, varii varie hanc versionem exponunt. Primo, Theophylactus per duo animalia accepit duos Cherubim, qui erant super arcam in propitiatorio, Exod. cap. xxv, vers. 17, q. d. Typus tuus, o Christe, erat propitiatorium erectum inter duos Cherubim; ibi per umbram typice fuisti agnitus, imo praecognitus; propitiatorium enim significabat te fore propitiatorem mundi. Secundo, alii per duo animalia accipiunt duos Seraphim, quos vidit Isaias cap. vi, Christo specie humana, quasi incarnato, sedenti in throno acclamare: «Sanctus, sanctus,» quasi illa «velantia caput et pedes Domini, ait S. Hieronymus, in praesenti tantum saeculo velent, et alter ad alterum mysterium inclament Trinitatis, et mittatur unus de Seraphim (quod interpretatur ardens), et veniat in terram, et mundet Prophetae labia, et dicat: Ignem veni mittere in terram, et quam volo ut ardeat?» Tertio, τὸ in medio duorum animalium cognosceris, multi putant de Filio intelligi et de Spiritu Sancto, «eo quod Pater per Filium intelligatur et Spiritum,» ait S. Hieronymus. Pari modo Filius, qui est medius inter Patrem et Spiritum Sanctum, per Patrem a quo gignitur, et per Spiritum Sanctum quem producit et spirat, intelligitur. Quarto, duo animalia sunt duo latrones, inter quos crucifixus, agnitus est Christus, ait idem S. Hieronymus. Quinto, duo animalia sunt duo populi, scilicet Babylonii et Judaei tempore Habacuc, in medio quorum agnitus est Deus, Babylonios evertens, ac Judaeos liberans. Rursum tempore Christi agnitus est in medio Judaeorum et Gentium. Hisce enim duobus populis se hinc inde cingentibus, intellectus est Salvator et creditus, ait S. Hieronymus, qui sexto, addit: Sunt qui duo animalia duo intelligant Testamenta, novum et vetus, quae vere animantia sint atque vitalia, quae spirent, et in quorum medio Dominus cognoscatur. Septimo, Tertullianus lib. IV Contra Marcion, cap. xxii, per duo animalia accipit Mosem et Eliam, inter quos transfiguratus, et Causa litteralis, cur Christus in praesepio, in medio bovis et asini, reclinari voluerit, fuit illa quam dat Evangelista Lucas cap. ii, 7: «Quia non erat eis locus in diversorio;» omnes enim Judaei tunc confluebant ad censum ab Augusto Caesare indictum, qui, quia ditiores jam occupaverant omnia diversorii loca, vel certe anteverterant Joseph et Mariam, longe ex Nazareth adventantes, jamque totum hospitium praeoccupaverant. Secessit ergo B. Virgo Christum paritura, diversorio exclusa, in stabulum, seu speluncam stabularem adhaerentem diversorio, quod hospitandis jumentis serviebat cauponis diversorii, ejusque hospitium, exilem sibi locum a bestiis mutuata; quae cum non haberet cunas, reclinavit Exstat typus paupertatis, et pauperis regni Christi, in quo pingitur Christus recens natus positus in praesepio, jacens in faeno inter bovem et Haec nimirum est concio, quam e praesepio, non verbo, sed facto proclamat Christus, quamque tota vita, adeoque in ipsa morte e patibulo crucis proclamavit, scilicet: Filii hominum, ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? vanae sunt omnes mundi opes, vanae pompae, vanae deliciae, vani honores; vana contemnite, vera ambite: verae opes, verae deliciae, veri honores sunt in caelis apud Deum, qui eas mihi, angelis et sanctis communicat. Has vobis annuntio, has offero, has promitto. Ego sum sapientia Patris, sum puer sapiens, Verbum infans: scio reprobare malum, et eligere bonum. Mihi ergo credite, non mundo mendaci et fallaci: quae ego elegi, eligenda docui; quae contempsi, contemnenda monstravi. Ego sum vita, doceo vos veram vitam caelestem et divinam consistere in bonorum caelestium et aeternorum amore et desiderio: illam ergo capessite, ideoque fugite vitam animalem et carnalem, quae ducit ad mortem praesentem et aeternam: «Apparuit, inquit Apostolus ad Titum ii, 41, gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie, juste et pie vivamus in hoc saeculo, exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei Salvatoris nostri Jesu Christi.» Quisquis ergo sapis, quisquis Christi doctrinam sequeris, quisquis christianus es, amores omnes rerum terrenarum exue, eosque pone ante praesepe Christi inter bovem et asinum, ac totum cor, totum amorem, omnes spes et res tuas resolute et efficaciter offer Christo Domino, ut cum paupere pauper, cum humili humilis, cum sobrio sobrius, cum spiritali spiritalis, cum caelesti caelestis, cum sapiente sapiens, cum felici felix efficiare. Hac enim de causa natus, reclinatus est in praesepio, «ut, dum visibiliter Deum cognoscimus, per hunc in invisibilium amorem rapiamur.» Jacebat enim in praesepio, et fulgebat in caelo: lectus erat faenum ei, cujus est terra et plenitudo ejus: clauditur hisce cunis ille, qui caelum et terram implet; alget, et lacrymatur inter bovem et asinum, qui vita, ardor et jubilus est angelorum. Vere S. Bernardus, serm. 4 in Vigilia Nativit.: «Pretiosiores, ait, panni Salvatoris omni purpura, et gloriosius hoc praesepe auratis regum soliis: ditior denique Christi paupertas cunctis opibus, cunctisque thesauris saeculi; quid enim humilitate ditius, quid pretiosius invenitur? qua nimirum regnum caelorum emitur, et divina gratia acquiritur, sicut scriptum est: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum.» Idem, serm. 4 De Nativitate: «Salvator, inquit, cujus est aurum pariter et argentum, sacram in corpore suo dedicat paupertatem.» Ergo, ut canit Poeta: Est stabulum caelum, sol Christus, lunaque Virgo, Bos asinusque suum stigma Bootis habent. Denique Christus inter bovem et asinum collocatus, reipsa clamat illud Psaltis Psalm. lxxii, 23: «Ut jumentum factus sum apud te,» ut tibi serviam per omnia et totus, uti jumentum servit hero: jumentum ergo designat summam Christi humilitatem, obedientiam, resignationem, labores, patientiam, ac tandem sacrificium, mortem et martyrium: quod quasi bovem se offerat victimam Deo, juxta illud Jerem. xi, 19: «Ego quasi agnus mansuetus;» ubi Vatablus, Pagninus et alii vertunt: Ego autem sicut agnus et bos. Causa tropologica fuit, quam dat S. Chrysostomus hom. 1 in Lucam, dicens: «Quare in praesepio? ut compleretur vaticinium Isaiae prophetae: Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui. Scriptum est in alio loco: Homines et jumenta salvos facies, Domine. Si homo es, panem comede; si animal es, ad praesepe accede.» Et eamdem fere rationem latius persequitur, alias simul insinuans Gregorius Nyssenus orat. De sancta Christi Nativitate, his verbis: «Porro praesepe, rationis atque sermonis expertium animalium domicilium est: in quo Verbum nascitur, ut bos cognosceret possessorem suum, et asinus praesepe domini sui; bos subditus legi, asinus oneribus portandis destinatum animal, quod peccato simulacrorum cultus oneratum atque gravatum est. At brutis quidem conveniens cibus et victus gramen ac faenum est. Qui producit enim gramen et faenum pecoribus, inquit Propheta: rationale autem animal pane nutritur. Quamobrem idcirco in praesepio, quod est habitaculum brutorum, is qui de caelo descendit panis vitae proponitur, ut etiam bruta, rationali invicem sumpto cibo, rationem adipiscantur. Medius igitur inter bovem et asinum in praesepio utriusque dominus est, ut soluto interstitio sepis, ambos in sese creet in unum novum hominem, et ab hoc grave legis jugum auferat, et illud simulacrorum cultus onere levet.» Huc accedit Sophronius Archiepiscopus Constantinopolitanus, orat. 1 in Christi Natalitia: «Deus, ait, in praesepio palam proponitur, nobisque qui et fame tabescimus, et jumentorum more nulla pene ratione ducimur, seipsum ultro in cibum exhibet. Ecquis eucharisto illo alimento tanquam divinis dapibus, divinaque charitate prorsus indigno abjecto, in illius divinitate se non oblectet? vere dixerim: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Tripudio, pastorumque more exsulto, dum voces ejusmodi plane divinas audio; et ad praesepe, quod Deum excepit, nec non ad caelestem illam specum toto animi impetu raptus, mysterium quod in ipso latet, coram conspicari, atque hymnum illum: Gloria in excelsis Deo, etc., in recens nati gloriam et honorem depromere ardenter desidero.» Idipsum typice significavit Job cap. vi, dicens: «Numquid rugiet onager (id est asinus sylvestris) cum habuerit herbam, aut mugiet bos, cum ante praesepe plenum steterit? Onager enim, qui est asinus liber, significat Gentiles exleges ante Christum; bos vero, jugo assuetus, significat Judaeos legi subditos: utriusque enim pabulum factus est Christus. Audi S. Gregorium verba Jobi explicantem more suo mystice lib. VII Moral. cap. iv: «Herba onagri et faenum bovis, est haec ipsa Mediatoris incarnatio, per quam simul gentilitas Hac de causa S. Hieronymus Roma in Bethlehem migravit, ut ad praesepe Christi viveret, ad idemque vocavit S. Paulam, Eustochium, aliasque Romanas matronas et virgines nobilissimas. Quapropter praesepe Christi Romam translatum, in basilica S. Mariae Majoris conditum magno honore veneramur, aeque ac corpus S. Hieronymi, quod congrue juxta illud reconditum est, ut, sicut juxta illud ipse vixit, ita juxta illud mortuus quiescat. Secundo, aliqui in versione Septuaginta pro ζωών accentu penacuto, id est animalium, a ζωόν, id est animal, legunt ζωῶν accentu circumflexo, id est vitarum, a ζωή, id est vita, quod respondet hebraeo חיהו chaitehu, quod non tantum verbum est, significans vivifica illud; sed et nomen, significans vitas ejus. Id secuti Eusebius lib. VI Demonstrat. Evang. cap. xv, Theodoretus et Theophylactus, sic vertunt et legunt, in medio duarum vitarum cognosceris, scilicet injuriarum ultor et vindex, ait Sanchez: quia in vita Nabuchodonosoris cognosceris vindex impiorum Judaeorum; in vita vero Cyri cognosceris ultor impiorum Chaldaeorum. Allegorice vero in Christo cognosceris: primo, in medio vitae divinae et humanae: utramque enim in se complexus est Christus, utpote θεάνθρωπος et ὁμόθεος, id est homo Deus. Ita Gregentius Archiepiscopus Tephrensis, Disput. cum Herbano Judaeo, tomo IV Biblioth. SS. Patrum: «In medio duorum animalium, id est, inquit, in medio duarum essentiarum, scilicet divinae et humanae, subsistit Christus Deus et homo.» Secundo, in medio vitarum, id est annorum et vitae, hebraeum enim חיים chaiim, tantum usitatum est in numero duali, unde in eo et singularem, et dualem, et pluralem vitam significat. Christus enim passus redemit nos anno aetatis et vitae 34, quae media est aetas vitae humanae. Tertio, in medio vitae temporalis et aeternae: ab illa enim ad hanc traducit nos Christus, qui nobis factus est via, veritas et vita. Quarto, in medio, id est inter duas vitas, scilicet caelestem, beatam, et infernalem miseramque in gehenna: utriusque enim arbiter, judex, dominus et distributor est Christus. Unde Arabicus vertit: Domine, aspexi ad opera tua, territus In medio annorum notum facies (id quod sequitur, nimirum, quod), cum iratus fueris, misericordiae recordaberis. — Misericordiam intelligit liberationem e Babylone, et allegorice redemptionem Christi. Hucusque oratio, id est postulatio, Habacuc: sequitur ejusdem canticum, quo orationem suam stabilit et firmat.
3:3
3. Deus ab Austro. — Hebraeus, Deus de Theman veniet. Theman enim filius Eliphaz, filii Esau, Gen. xxxvi, 15, nomen dedit regioni Idumaeae, ex qua Eliphaz amicus Job, cap. iv, 1, cognominatus fuit Themanites: quia, ut Chaldaeus ibidem vertit, fuit princeps Themanorum. Inde Idumaea vocatur mons Seir, vel Edom. Esau enim quia pilosus, vocatus est Seir; quia rufus, Edom. Id patet Jerem. xlix, 7 et 20. Jam quia Theman et Idumaea erat Judaeae ad austrum, ut patet Josue xi, 16, sicut Libanus ex adverso erat eidem ad Aquilonem; hinc Theman significat austrum, puta australem plagam. Sunt qui velint Austrum vocari Theman, id est dextrum, a radice iamin, id est dextera (ut tau initiale in Theman, sit heemanticum et ascititium, uti est in talmid, id est discipulus, et talmud, id est doctrina; haec enim derivantur a radice למד lamad, id est didicit), eo quod aspicientibus nobis Orientem, Auster dexterae assistat. Hinc S. Hieronymus, Psalm. lxxxviii, 12, ubi Septuaginta verterunt: Aquilonem et mare tu creasti; quia in Hebraeo pro mare est iamin, id est dextera, transtulit: Aquilonem et dextrum tu creasti: dextrum, id est Austrum: hic enim opponitur Aquiloni. Dextera ergo mundi pars est Auster, sinistra Aquilo: hinc illa felicitatis et bonorum, haec infelicitatis et malorum est symbolum. Quocirca Deus et Christus congrue hic ab Austro et dextro venire dicitur, quia venit ut salutem bonaque omnia afferat, quasi verus Benjamin, id est filius dexterae, fortis, felix, salutifer, ac nos omnes fortificans, fortunans et beans. Auster enim calidus vitam, salutem et omne bonum affert: Aquilo vero frigidus et rigidus, mortem et omne malum. Nam «ab Aquilone pandetur malum super omnes habitatores terrae,» Jerem. i, 14. Romae tamen et in Italia Auster est turbidus, noxius et pestifer; Aquilo vero salutifer. Unde Horatius lib. i, epist. 2: Non agimur tumidis velis aquilone secundo: Non tamen adversis aetatem ducimus austris. Hoc est, nec in summa sumus prosperitate, nec in summa calamitate. Alludit Habacuc ad Deuter. xxxiii, 2: «Dominus de Sina venit, et de Seir ortus est nobis (id est ab Austro: tam enim Sina quam Seir, sive Theman, erant australes Judaeae): apparuit de monte Pharan, et cum eo sanctorum millia.» Loquitur Moses de lege data a Deo sibi in Sina, deque columna ignis et nubis, qua se Deus Hebraeis ostendebat, iterque per desertum praeibat in Chanaan. Idem beneficium celebrat Psaltes Psalm. lxvii, 8, et Debbora Judic. v, 4. Porro per Austrum intelligit desertum Arabiae, in quo siti erant montes Sina, Pharan et Seir, sive Idumaeae: haec enim loca omnia erant ad austrum Judaeae. Sensus ergo est, q. d. Deus qui olim patribus nostris exeuntibus ex Aegypto, et peregrinantibus per deserta Arabiae in nube se ostendit, dum sensim e montibus Seir et Pharan velut emergens, suamque majestatem per columnam ignis et nubis, perque prodigia ostendens, nos deduxit in Sina: ubi cum fulguribus, tonitruis et terrae motu legem dedit, indeque per mille pericula salvos deduxit in Chanaan: idem se suamque praesentiam et opem ostendet nobis in Babylone. Nam ab Austro, puta a Perside et Media, quae australes sunt Chaldaeae, adducet Cyrum et Darium, qui Babylonem vastent, indeque nos liberent, ut in patriam Deo duce et protectore, per tot hostes et pericula, salvi et incolumes redeamus. Idem Deus manifestissime se ostendet, nobisque facie ad faciem apparebit, cum fiet homo: ille, inquam, qui in montibus Seir, Pharan et Sina olim patribus apparuit, nec postea visus est, sed ibi quasi delituit, ut in plenitudine temporis se clare in Christo revelaret. Unde Allegorice Sina, ubi data fuit lex vetus, typum gessit Sionis, in qua data est lex nova in Pentecoste; Seir, ubi erectus est aeneus serpens, cujus aspectu sanabantur Hebraei morsi a serpentibus, Num. xxi, 4 et 6, typum gessit crucis Christi, cujus fide a morsu omni peccati, concupiscentiae et diaboli sanamur; Pharan, ubi a Mose designati 70 judices, impleti sunt Spiritu Sancto, Numer. xi. 15, typum gessit missionis Spiritus Sancti in Apostolos. Vide dicta Deuter. xxxiii, 2. Hinc rursum S. Hieronymus, Theodoretus et Theophylactus hunc locum de incarnatione Christi exponunt, hoc modo: Dominus ab Austro veniet, id est a Bethlehem, quae ad Austrum est respectu Hierosolymae: quia in Bethlehem nascetur. Rursum ab Austro, id est ex calore charitatis, nimirum effundens viscera misericordiae suae, quibus visitavit nos oriens ex alto. Auster enim ventus est calidus, vitalis et fecundus, qui plantas vegetat fertilesque efficit. Auster ergo, id est charitas, fecit eum incarnari, de Pharan, id est de ore aspicientis: prodiit enim ipse ex ore Altissimi aspicientis et miserantis aerumnas et funera hominum. Unde Septuaginta vertunt: Deus de Theman veniet, et sanctus de monte umbroso et condenso. Ubi per montem umbrosum et condensum Theophylactus et Euthymius accipiunt B. Virginem Deiparam, quae quasi mons virtutum caeteris sanctis excelsior, obumbratione Spiritus Sancti concepit et peperit Christum, juxta illud Gabrielis promissum: «Virtus Altissimi obumbrabit tibi, ideoque quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei.» Alii, ut Theodoretus, accipiunt Hierosolymam et Synagogam, quae erat sub umbra, id est protectione Dei, quaeque erat umbra et typus claritatis et gloriae Dei, quam ipse in Christo aperta quasi nube revelavit et expandit. Symbolice S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. cap. xxxii, per montem umbrosum accipit «Scripturarum altitudinem, quibus, inquit ipse, prophetatus est Christus. Multa quippe ibi umbrosa atque condensa sunt, quae mentem quaerentis exerceant. Inde autem venit, cum ibi eum qui intelligit, invenit.» Et S. Gregorius lib. XXXIII Moral. cap. i: Deus, inquit, a Libano veniet, et sanctus de monte umbroso et condenso. Qui enim venturum se per Testamenti sui paginas spopondit, quasi inde venit, unde velut sub promissione se tenuit. Quod videlicet Testamentum bene mons umbrosus et condensus dicitur, quia spissis allegoriarum obscuritatibus opacatur.» S. Hieronymus vero per montem umbrosum accipit Deum Patrem, qui lucem habitat inaccessibilem, ac majestate sua quasi umbra omnia protegit: ex Patre enim processit, et venit ad nos Filius; vel caelum, quod terram obumbrat et tegit, quodque est quasi paradisus arboribus pulcherrimis, id est virtutibus, angelis et sanctis, umbrosus et densus. Ex caelo enim descendit ad nos Filius, quasi e monte beatitudinis et gloriae ad vallem aerumnarum. Denique Septuaginta vertunt: Deus ab Africo veniet, et sanctus de monte umbroso, quibus verbis abutebantur Donatistae, quasi Propheta hic eorum sectam et Ecclesiam denotasset: haec enim coepit in Africa, quam ipsi censebant eamdem esse cum Africo. Ridet hoc S. Augustinus lib. De Pastoribus, cap. xv et xvi, ubi per Africum accipit Jerusalem, quae sita est ad Africum; et per montem umbrosum accipit montem Oliveti: inde enim Christus misit Apostolos ad praedicandum Evangelium per totum orbem. Ita ipse mystice. Anagogice Pharan, id est os videntis, symbolum est caeli, ubi Deus beatis se videndum et fruendum exhibet. Rursum Pharan deduci potest a פאר peer, id est decus, gloria, magnificentia, quae est in caelo: ubi pariter est locus umbrosus et condensus, puta amoenissimus: ubi quoque Deus sua secreta et occulta judicia, quae nobis hic umbrosa et obscura sunt, suis revelabit, ait Rupertus. Nota: In Hebraeo additur selah, quae vox tantum in hoc cantico, et in Psalmis reperitur. Unde videtur esse nota cantus et melodiae, ad vocem vel elevandam, vel producendam, ut scilicet cantores illi versiculo cui additur selah, ob rei gravitatem diutius vel contentius canendo insisterent, vel interquiescerent quasi meditabundi: radix enim sala significat calcare, urgere, insistere; salal vero attollere, elevare. Selah ergo idem est quod contentio et elevatio, scilicet vocis ad excitandos audientes, ut rei quae canitur, quasi mirae, gravi et sublimi, aut festivae attendant, illam admirentur, meditentur, illi applaudant, vel ut ovantes, vel ut stupentes, vel ut gratulantes: selah enim est nota nunc optantis, nunc affirmantis, applaudentis et confirmantis. Hinc Aquila pro selah vertit semper; Quinta Editio, jugiter, vel in finem; Chaldaeus, in saeculum, scilicet est, aut fiat id quod canitur. Hinc et Hebraei in suis epitaphiis, defunctis apprecantur dicendo: «Sit anima ejus in paradiso. Amen, amen;» selah, id est semper, in omnem aeternitatem. Septuaginta vero, Symmachus et Theodotion, selah vertunt διάψαλμα, q. d. Cantilenae interruptionem, vel potius immutationem, ait S. Hieronymus loco citato. Quare errant qui selah, id est semper, referunt ad sequentia hoc modo: Semper scindes fluvios terrae. Nam, ut ait S. Hieronymus epist. 138 ad Marcellam, «ut solemus nos completis opusculis, ad distinctionem rei alterius sequentis, medium interponere Explicit, aut Feliciter, aut aliquid ejusmodi; ita et Hebraei, ut quae scripta sunt roborentur, facere solent, ut dicant, Amen, aut, in sempiternum; aut scribenda commemorant, ut ponant Selah, aut transacta felicitate protestantur, pacem in ultimo subnotantes.» Et paulo ante: «Ex quo animadvertimus hoc verbum Selah, superiora pariter inferioraque connectere, aut certe docere sempiterna esse quae dicta sunt.» Sensus ergo est, q. d. «Deus ab Austro veniet, et sanctus de monte Pharan; Selah,» q. d. Attendite, expendite, stupete, celebrate jugiter hanc Dei excelsi in nos dignationem et beneficentiam, qua ejus majestas nobis se ostendere dignata est, imo nostra se carne vestire, ut nobis fieret frater, redemptor et salvator. Aliqui apud S. Hieronymum sic exponunt: Sela, q. d. «Ipse qui natus est in Bethlehem, et qui in Sina, id est in monte Pharan, legem dedit, semper in universis beneficiis, praeteritis, praesentibus et futuris, auctor est et largitor.» Valde probabile est quod S. Chrysostomus, Nyssenus et alii mox citandi censent, selah insinuare insignem aliquem affectum, quo psallens, v. g. David, pro movente spiritu afficeretur: qui quia in potestate nostra non est, non in omni psalmo, neque in omni versu a nobis haberi potest: sed prout Spiritus Sanctus movet cor, et affectus hosce ei suggerit: et hanc esse causam cur in Psalmis tam confuse ac citra ullam quam assequamur rationem, selah positum inveniatur; alibi vero, ubi illustriores videntur sententiae, omittatur. Porro selah ter hoc cantico repetitur, in Psalmis vero septuagies semel, pro quo Septuaginta ubique vertunt διάψαλμα, quod Suidas interpretatur vicissitudinem canendi, alii commutationem metri, alii pausationem spiritus, alii alterius sententiae exordium, alii rhythmi distinctionem, alii vero cujusdam musicae varietatis silentium esse dixerunt. Unde liquet selah ad verbum non significare semper, uti recte probat Burgensis, sed esse duntaxat notam carminis et musices, ideoque selah non transtulit noster Interpres. Septuaginta vero transtulerunt διάψαλμα. Sed quae et qualis haec nota fuerit, nemo veterum expressit. Unde nihil hic certi afferre possumus. Quocirca Patres et interpretes in varias hic abeunt sententias et conjecturas. Nam primo, Marinus in Lexico censet selah signum fuisse altioris vocis in cantu, quo cum pervenerant, pulsabant tantum organa, et ob id fere semper, inquit, ponitur in Psalmis illis, qui nomine מזמור mizmor, id est cantiones et voce et organo canendae, praenotantur. Insuper selah supplet metri defectum, et carmen explet, sicut Graeci in carmine deficiente aliqua syllaba, vel pede, eum supplent addendo ἐα, δέ, μέν, γε, aliasque particulas encliticas. Ita ipse. Secundo, Eugubinus in Psalm. iii, ait selah esse idem quod certe, profecto, semper, ut vertit S. Hieronymus cum vocis exaggeratione; quale est Amen, id est fiat: qui et addit se suspicari Septuaginta retinuisse hebraeum selah, sed scriptores per imperitiam pro eo posuisse diapsalma. Sed hoc non videtur probabile. Tertio, Nyssenus in Psalm. tract. 2, cap. x, ait διάψαλμα esse cessationem et quietem derepente inter psallendum factam, ad receptionem divinitus missae illustrationis. S. Hieronymus, epist. 136, videtur negare selah esse notam silentii: Quia, inquit, ponitur aliquando in fine Psalmorum. Sed ad hoc responderi et dici posset, fini unius psalmi successisse initium alterius: selah Operuit caelos gloria ejus. — Septuaginta, δύναμις, id est virtus, sive potentia ejus, q. d. Ille gloriosus ab Austro veniens, olim gloriam suam tum in caelo, tum in terra ostendit, ut merito eam admirantes laudibus celebrarint caelites et terrigenae, praesertim Judaei in Sina et deserto, cum viderunt fulgura, tonitrua, ignem, fumum in Sina, quibus gloria Dei caelum, id est aerem, complere et operire videbatur. Rursum, cum e caelo eis dedit manna continuum et coturnices, Exod. xvi, item columnam ignis et nubis, aliaque portenta plurima. Ita Chaldaeus, Arias, Clarius et Jansenius. Simili modo majestas ejus suam gloriam, id est gloriosam potentiam, vindictam et misericordiam, ostendet, cum Babylonem ejusque monarchiam per Cyrum exscindet; nosque ex ejus captivitate liberabit, ait Albertus et Lyranus. Allegorice, id factum est in Christi tum nativitate, ait S. Hieronymus; gloriosa enim Dei sapientia, potentia et bonitas caelum et terram complevit, cum Verbum caro factum, hominem Deo, et caelum terrae univit. Unde merito in ea cecinerunt angeli: «Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis;» tum in ejus gloriosa doctrina, vita et miraculis, ac praesertim in gloriosa resurrectione et ascensione ad caelum. Ita Theodoretus et Theophylactus. Simili modo Psaltes, Psalm. lvi, 12, Dei immensam gloriam celebrat dicens: «Exaltare super caelos Deus: et super omnem terram gloria tua.» Et Isaias cap. vi, 3, vidit Seraphinos Deo acclamantes: «Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum, plena est omnis terra gloria ejus.» Et Ezechiel cap. i, vidit currum Cherubicum majestatis et gloriae Dei, quatuor rotis per totum orbem celerrime quaquaversum agitari.
3:4
4. Splendor ejus ut lux erit, — q. d. Claritas et splendor Dei in Sina fuit quasi lux solis terram illustrans: apparuit enim in igne maximo. Unde Deut. xxxiii, 2, de eo dicitur: «In dextera ejus ignea lex.» Vide ibi dicta. Ita Chaldaeus et alii jam citati. Allegorice, nascente Christo angelus pastoribus eum annuntiavit, «et claritas Dei circumfulsit illos,» Luc. ii, 9. Similiter omnibus virtutibus splenduit vita, passio, mors et resurrectio Christi, quibus totum orbem illuminavit. Unde S. Augustinus lib. X De Civit. cap. xxxii, sic ait: «Splendor ejus ut lux erit, quid est, nisi fama ejus credentes illuminabit?» Chaldaeus vertit: Porro splendor ejus ut splendor primigenitus apparuit. Cornua in manibus ejus. — Hebraeum: Cornua e manu ejus ipsi, q. d. In manu habet cornua, quae ipsi sunt robur, ut ea in hostes exerens, illos iis configat. Quaeres, quaenam haec cornua Dei? Primo, Vatablus, Mariana et Jansenius accipiunt cornua, id est radios lucis, quos Deus dans legem Mosi, ei afflavit et quasi affixit in Sina, ut suam potentiam et terribilem vindictam Hebraeis ostentaret, ne legem ab eo datam violare auderent; ut Moses hic vocetur manus, id est instrumentum et mediator Dei legislatoris, vibrans radios lucis, qui cornua vocantur ob radiorum pyramidalem et tortuosam figuram, qualem habent cornua. Et hinc poetas Vulcanum, ignis et lucis praesidem, claudum finxisse, ait Guevara. Unde Syrus vertit: Splendor ejus ut lux erit, et in cornibus manuum ejus, scilicet est ille splendor et lux. Secundo, alii melius accipiunt radios lucis, quos ex se suisque tabulis legis, quas dabat Mosi et Hebraeis, vibrabat Deus. Unde Vatablus et Pagninus vertunt: Splendores de manu ejus fuerunt ei; et Chaldaeus: Scintillae a quadriga gloriae ejus pro- Tertio, Guevara per cornua Dei accipit diabolum et mortem. Unde Propheta haec cornua explicans, inquit, subjicit: «Ante faciem ejus ibit mors, et egredietur diabolus ante pedes ejus,» q. d. Deus per diabolum et mortem, quasi per duo cornua, in Chananaeos, pro Judaeis pugnans, irruit, eosque occidit, protrivit et expulit. Diabolus enim et mors sunt vasa, id est instrumenta, fortissima interfectionis Deo, ut ait Ezechiel cap. ix, vers. 1, et quasi narthecia fortitudinis ejus. Quarto, planissime per cornua accipias robur, vires et arma Dei: horum enim symbola sunt cornua. Alludit enim ad Deut. xxxiii, 17: «Quasi primogeniti tauri pulchritudo ejus, cornua rhinocerotis cornua illius: in ipsis ventilabit gentes.» Et Psalm. xliii, 6: «In te inimicos nostros ventilabimus cornu.» Hinc tollere cornua, est animo efferri, ut Psalm. lxxiv, 5: «Dixi iniquis: Nolite inique agere; et delinquentibus: Nolite exaltare cornu, nolite extollere in altum cornu vestrum, nolite loqui adversus Deum iniquitatem.» Simile est illud Poetae: Namque in malos acerrimus, parata tollo cornua. Sensus est, q. d. Deus post datam legem in Sina, ut eam suumque populum tueretur, instar tauri fortis et ferocis assumpsit et exseruit robur suum, vires et arma, quasi fortissima cornua, quibus angelus Hebraeorum dux per desertum instructus, ab eis mortem et daemonem repulit, eaque in Chananaeos immisit, eosque disperdidit, ac pro eis in eorum terra collocavit et substituit Hebraeos. Simili modo Deus Chaldaeos per Cyrum et Darium, quasi per duo sua cornua, perque eorum arcus, cornuum speciem habentes, configet et disperdet pro Judaeis suis liberandis, inquit Albertus, Hugo et Lyranus. Mystice, cornua Christi est crux, seu fortitudo crucis, qua superavit daemones omnesque hostes, ita ut ante currum suum triumphalem victos in triumphum ducat mortem et diabolum. Hinc Christus factus est nobis cornu salutis, ut canit Zacharias Lucae i, 69. Ita S. Hieronymus, Theophylactus, Rupertus, Haymo, Ribera, Emmanuel Tropologice, haec cornua fuerunt patientia, humilitas caeteraeque virtutes Christi, sed praesertim incensa, invicta et fortissima ejus charitas, amorque in Deum et homines, quae eum ad crucem et mortem adegit. Hisce amoris sui telis vulneravit corda primorum christianorum, praesertim martyrum, ut S. Stephani, S. Pauli, S. Joannis, S. Ignatii, S. Laurentii, etc., eaque ad se redamandum, ac vitam pro vita reddendam coegit et accendit, ut desiderio insatiabili martyrii et patiendi plurima pro Christo arderent. Unde Septuaginta vertunt: Cornua in manibus ejus, et posuit dilectionem robustam fortitudinis suae. Nimirum idcirco, ait Ibi abscondita est fortitudo ejus. — Pagninus: Ibi fuit absconsio fortitudinis ejus; Tigurina: Illic latibulum fortitudinis ejus; Vatablus: Ibi fuit revelata et detecta fortitudo ejus, quae prius erat abscondita. «Ibi,» scilicet tum in splendore, tum in cornibus et manibus, id est potentibus suis operibus per Mosen et Josue editis, Deus latens abscondebat se suamque majestatem et fortitudinem: parique modo eam abscondet in expugnatione Babylonis et liberatione Judaeorum per Cyrum. In Cyro enim erat fortitudo Dei abscondita, ait Albertus. Allegorice in infirmitate humanitatis, passionis et crucis Christi abscondita fuit ejus majestas, divinitas et fortitudo immensa. Unde eam exerens in passione, totam terram ingenti terrae motu concussit, saxa et rupes dissecuit, solem et lunam obscuravit. Septuaginta, ut dixi, vertunt: Posuit dilectionem robustam fortitudinis suae, id est per fortitudinem suam, puta Pater per Filium suum, inquit Cyrillus in Catena. Aut, ut alii, q. d. Dum Christus natus et passus est pro nobis, ostendit nobis robustum suum amorem. Passus enim est non ex infirmitate, sed ex valida fortique dilectione; ita ut fortitudo ejus et robur fuerit dilectio, ac vicissim dilectio illi fuerit robur et fortitudo ad omnes labores, dolores et cruces fortiter superandas. Ita Theodoretus et Theophylactus. Aut, ut alii, q. d. Posuit dilectionem robustam fortitudinis suae, hoc est, juxta mensuram immensi amoris, admensus est Deus Pater Filio potentiae suae vim, quam tum ad ejus agones, labores et dolores immensos generose sustinendos; tum ad ejus exaltationem et gloriam immensam, in resurrectione et ascensione in caelum ostendendam adhiberet et exereret. Ubi enim amor est machina, quanta sperari potest elevatio ponderum, etiam maximorum? Omnis enim ponderis pondus et libramentum est amor. Vere S. Augustinus: «Amor meus pondus meum, eo feror quocumque feror.» «Nam velut amores corporum,» ait idem lib. XI De Civit. cap. xxviii, «momenta sunt ponderum, sive deorsum gravitate, sive sursum levitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur quocumque fertur.» Et S. Gregorius: «Machina mentis est vis amoris, quae dum hanc a mundo extrahit, in alta sustollit.» Et S. Bernardus: «Labor meus vix est unius horae, et si majoris morae, non sentio prae amore.» Ita Christus amoris pondere superavit omne passionis et crucis pondus, adeo constanter, ut illud prae levitate non videretur sentire. Rursum, pondus amoris quo in eum ferebatur et deprimebatur Pater, tantum erat, ut aeternum et divinum gloriae pondus, quod illi resurgenti et ascendenti dedit, prae ejus amore, et prae Filii meritis, leve et exiguum ei videretur.
3:5
5. Ante faciem ejus ibit mors. — Hebraice דבר deber, id est pestis, et inde consequens mors. Ita Aquila, Symmachus, Quinta Editio, Noster, Pagninus, Tigurina, Clarius, Arias et Vatablus. Verum Septuaginta et Theodotion aliis punctis legentes דבר dabar, id est verbum, vertunt: Ante faciem ejus ibit verbum, quo scilicet jubebit hostes occidi. Loquitur de peste et strage quam Deus immisit Chananaeis, qua eos attrivit, ut venientes Hebraei in Chanaan, eam facile occuparent, juxta id quod promiserat per Mosen Exodi xxiii, 27: «Terrorem meum mittam in praecursum tuum, et occidam omnem populum, ad quem ingredieris, etc., emittens crabrones prius, qui fugabunt Hevaeum, et Chananaeum, et Hethaeum, antequam introeas:» idque reipsa Deum praestitisse, patet Josue xxiv, 12. Similes plagas praemisisse Deum in Chaldaeos, ut a Cyro facile vincerentur, docet Lyranus. Allegorice, Christus sua cruce et morte debellavit mortem et diabolum, eosque quasi ante se in triumphum duxit, uti docet Apostolus Colos. ii, 15, praesertim cum per Apostolos diabolum ex templis et idolis, aeque ac ex mentibus hominum expulit. Egredietur diabolus ante pedes ejus. — Pro diabolus hebraice est רשף resceph, quod significat omne id quod instar avis volando adurit, et adurendo volat, ut fulgetra, scintillas, sagittas ignitas: inde significat diabolum, de quo ait Christus Luc. x, 18: «Videbam Satanam sicut fulgur de caelo cadentem.» Hic enim quasi fulgur in terra omnia afflat, omnia vastat, omnemque quam potest noxam hominibus affert. Quocirca Homerus et Gentiles ex hoc Luciferi casu finxerunt deam Atem, id est noxam, quae a Jove caelo deturbata in terra vires suas exserat, omnibusque noceat: illam enim homines universis malis implicare, mentes seducere ac perturbare. Ita Vilalpando, Ezech. xxviii, 23. Vide quae de resceph dixi Deuter. xxxii, 24. Significat ergo Habacuc quod Deus per diabolum et angelos malos, ut ait Psaltes Psalm. lxxvii, 49, fulgetra, pestes, sagittas igneas, etc., in Chananaeos immiserit ante ingressum Hebraeorum in Chanaan, quibus eos protrivit et disperdidit. Unde Tigurina vertit: Faciem ejus antecedit lues, et egressa est deflagratio ad pedes ejus; Chaldaeus vero: Ab ejus conspectu emissus est angelus mortis, et prodiit in flamma ignis verbum ejus; alius qui citatur in editione Romana Septuaginta: Ante faciem ejus praecedet ruina, et ad pedes ejus sequentur maxima volatilium; Syrus et Arabicus Antiochenus: Exibit volucris (avis) ad pedem ejus, vel ad ovile ejus, vel ad transmigrationem ejus; Arabicus Alexandrinus: Verbum incedet coram eo: egressus est autem in agros; sequentur vero illum volucres. Allegorice, S. Hieronymus hoc refert ad diabolum tentantem Christum in deserto, qui ab eo victus turpiter aufugit. Plenius id referas ad totam vitam et mortem Christi ac Apostolorum: hisce enim sensim prostratus et ejectus e mundi regno est diabolus.
3:6
6. Stetit, — non diabolus, sed Deus victor mortis et diaboli, q. d. Deus post longam cum Hebraeis peregrinationem per desertum, multaque bella et discrimina, victor ingressus in Chanaan, ibi in tabernaculo et arca foederis constitit in Galgalis, Josue iv, 19, ac terram promissam per Josue, cap. xv, dimensus, aequa sorte distribuit inter duodecim tribus Israel, cum prius solo quasi aspectu et minaci vultu dissolvisset et perdidisset gentes Chananaeorum, eorumque reges et principes, qui giganteo robore, magnitudine et multitudine militum, quasi montes quidam firmi, aeterni et inexpugnabiles esse videbantur, ac per multa saecula regiones illas invicti possederant: sed aeternitas Dei, puta Deus aeternus sedens in propitiatorio et arca inter Cherubim, certis, securis et victricibus itineribus deducens populum Israel, per hostes hosce suos victor incedens, eos incurvavit, contrivit atque comminuit. Simili modo Deus per Cyrum expugnata Babylone, in ea quasi victor constitit, indeque subjectas Babyloni regiones dimensus, inter principes Cyri distribuit, profligatis omnibus qui Chaldaeorum partes propugnabant. Ita Albertus, Lyranus et Hugo. Unde Syrus vertit: Ipsius sunt incessiones (itinera) quae a saeculo; gressus, et gressuum vestigia; Arabicus Antiochenus: Infirmati sunt colles qui sunt a saeculo, illi perseverantia quae est a saeculo; Arabicus Alexandrinus: Contritae sunt valles in fortitudine ejus, et laxati sunt colles in perpetuum; egressiones ejus a saeculis aeternis. Allegorice, Christus aeternus omnes gentes Apostolis dimetiens et distribuens, uti S. Joanni Asiam, S. Matthaeo Aethiopiam, S. Andreae Achaiam, S. Thomae Indiam, etc., eas omnes sibi suaeque fidei subjecit, idque dum cognoscerent et admirarentur itinera aeternitatis ejus immensa, quae ipse hominum causa confecit, ut e caelo et aeternitate ad terram tempusque nostrum, factus homo descenderet: nam «egressus ejus a diebus aeternitatis,» ait Michaeas cap. v, 2. Audi S. Augustinum lib. XVIII De Civit. cap. xxxii, explicantem versionem Septuaginta: «Stetit, et terra commota est: quid est, nisi quod stetit ad subveniendum, et terra commota est ad credendum? Respexit, et tabuerunt gentes, hoc est, misertus est et fecit populos poenitentes. Contriti sunt montes violentia, hoc est, vim facientibus miraculis elatorum contrita est superbia. Defluxerunt colles aeterni, hoc est, humiliati sunt ad tempus, ut erigerentur in aeternum. Ingressus aeternos ejus pro laboribus vidi, hoc est, non sine mercede aeternitatis laborem charitatis aspexi.» Quaeres, quaenam ad litteram sint itinera aeternitatis? Primo, Vatablus per haec itinera intelligit motus orbium caelestium: hi enim sunt constantes et quasi aeterni, q. d. Deus non solum gubernat colles saeculi, id est homines potentes, et mundum hunc inferiorem, sed et itinera aeternitatis, id est mundum superiorem, orbesque et Secundo, Hebraeum עולם olam significat saeculum et mundum. Unde sic plane et clare vertas: Incurvati sunt a Deo colles olam, id est mundi et saeculi, quia itinera, id est successiones et vicissitudines olam, id est mundi et saeculi, ejus sunt. Quocirca Chaldaeus vertit: Potestas saeculi illius est, q. d. Deus incurvat colles, id est principes solio suo dejicit, aliosque substituit, quia ipse praeest mundo et saeculo, ejusque itinera, id est ordinem, gyrationem, motus et vicissitudines moderatur, regit et distribuit ad libitum. Tertio, olam Septuaginta et Noster vertunt, aeternitatem; radix enim על alam significat abscon- Aeternitas enim Dei est fons, origo et causa omnium temporum et saeculorum: haec enim ab illa emanant et oriuntur, sicut radius a sole, sicut aqua ex fonte, sicut scintilla ex igne. Quare sicut varii radii vicissim et successive emanant a sole, variae aquae ex fonte, variae scintillae ex igne; sed idem semper manet constatque sol, idem fons, idem ignis, qui hos radios, has aquas, has scintillas jugiter ejaculatur: ita varii dies, anni, aetates, tempora, omnesque saeculorum ordines et vicissitudines ab aeternitate Dei emanant; sed ipsa sibi semper eadem, fixa et immota constat aeternitas. Ipsa enim est id quod in rota axis, quod in circulo centrum. Sicut enim circa axem volvitur rota, et circa centrum circulus, puta sicut circa centrum terrae gyrant et volvuntur omnes orbes caelestes et elementares: ita circa aeternitatem quasi axem et centrum, rotant et volvuntur omnia tempora, et quaecumque per tempora singula oriuntur, occidunt, veniunt, abeunt, attolluntur, sublata incurvantur et deprimuntur. Hinc Caesar Ripa in Iconologia, part. I, pag. 159, pingit divinitatem quasi matronam albis vestitam, habentem in capite flammam ignis, quae in tres partes aequaliter se dispertit: utraque manu tenet globum e lapide lazuli, utrique insidet flamma. Vestis alba denotat puritatem divinae essentiae: flamma ejus amorem et ardorem: sectio in tres partes aequales, trinitatem personarum: globus sphaericus aeternitatem; eamque duplicem, unam quam in se habet, alteram quam angelis et hominibus beatis in sui fruitione communicat, idque per Christum qui duplicem habet naturam undequaque perfectam, ideoque quasi sphaericam. Hinc rursum Deus ob suam aeternitatem omnia tempora complectentem vocatur «aevum aevorum» a S. Dionysio cap. v De Divin. Nomin. Et S. Bernardus serm. 80 in Cant. «Tempora, inquit, sub ea (divina et aeterna natura) transeunt, non ei; futura non exspectat, praeterita non recordatur, praesentia non experitur.» Itinera ergo aeternitatis sunt itinera temporis, puta praeteritum, praesens et futurum, quae sub aeternitate decurrunt et transeunt: decurrente enim, et, ut ita dicam, itinerante tempore quolibet, nostro modo concipiendi videtur cum eo pariter decurrere et itinerari aeternitas illi connexa et commensa, ut illud propellat, cogatque sequenti et succedenti locum cedere. Alludit ad itinera Hebraeorum in deserto per 40 annos, quibus Deus cum illis continue profectus est ad invadendos et debellandos Chananaeos: haec enim itinera, quia tam longa, fuerunt olam, id est saeculi, et saecularis cujusdam aeternitatis. Plenius S. Augustinus lib. I Confess. cap. vi: «Summus, inquit, es, et non mutaris; neque peragitur in te hodiernus dies, et tamen in te peragitur, quia in te sunt et ista omnia: non enim haberent vias transcundi, nisi contineres ea. Et quoniam anni tui non deficient, anni tui hodiernus dies: et quam multi jam dies nostri et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt, et ex illo acceperunt modos, et utcumque exstiterunt, et transibunt adhuc alii, et accipient, et utcumque existent. Tu autem idem ipse es, et omnia crastina atque ultra, omniaque hesterna et retro, hodie facies, hodie fecisti.» Denique proprie itinera, vel deambulationes aeternitatis sunt ei, scilicet Deo, ut habent Hebraea, q. d. Deus deambulat, id est degit, versatur, vivit et viget in altis illis suis montibus aeternitatis, indeque subjectas hasce valles et colles temporum, regnorum et saeculorum despicit, incurvat, immutat, moderatur et dirigit prout ei libuerit. Rursum, ex aeternis hisce suis saeculis, quae mente fingimus aeternitati ejus coexstitisse, magnis quasi itineribus contendit, id est plurima et infinita quasi saecula transmisit, pervasit et pervenit ad initium temporis, quo mundum creavit, conservat, exornat, gubernat, immutat, atque ad initium synagogae suae, ut nimirum expulsis et contritis Chananaeis per Josue, in eorum regione collocaret Israelem, in eoque fundaret suam Ecclesiam, suum templum, suum sacerdotium et regnum; quod proprie hic spectat Habacuc. Quocirca Guevara per aeternitatem accipit Deum aeternum: nullum enim attributum Dei majestatem hominibus magis admirandam et reverendam facit, quam aeternitas, q. d. Contriti sunt colles, id est principes Chanaan, itinerante cum Hebraeis, pro eisque depugnante Deo, qui est ipsa aeternitas, id est aeterna majestas: quia ubicumque illa in Chanaan itinerans cum eis fixit pedem, ibi sibi suisque Hebraeis sedem constituit. Olim enim pedis immissione in agrum vel locum fiebat usucapio, id est capiebatur loci possessio. Unde illud Psalm. lix, 10: «In Idumaeam extendam calceamentum meum,» q. d. Immissione calcei et pedis occupabo et vindicabo mihi Idumaeam. Porro ludit Propheta in voce olam: nam prius colles olam vocat principes mundi, mox itinera aeternitatis Dei: quia aliud est olam Dei, aliud olam hominum et principum. Olam Dei est caelum et aeternitas: olam hominum est terra et tempus. Sic Apostolus ludit in voce peccatum, dicens: «Christus de peccato damnavit peccatum.» Et: «Eum qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit,» II Corinth. v, 21. Mystice S. Bernardus, serm. 10 in Psalm. Qui habitat: Itinera, ait, aeternitatis aeternique Dei sunt misericordia et veritas. «Ab his itineribus incurvati sunt colles mundi, superbi daemones, principes mundi hujus, qui viam veritatis et misericordiae nescierunt. Quid illi et veritati, qui mendax est et pater ejus? quando ille unquam misericors fuit, qui homicida erat ab initio? In hunc ergo modum tumidi illi colles incurvati sunt ab itineribus aeternitatis, dum a viis Domini quae rectae sunt, per anfractus suos et distorta, non tam itinera, quam praecipitia corruerunt. Quam vero prudentius atque utilius alii quidem colles ab his itineribus incurvati et humiliati sunt ad salutem! An non humiliatos jam cernere est colles mundi, dum sublimes quique atque potentes devota subjectione inclinantur ad Dominum, et ejus vestigia adorant? Numquid non incurvantur, cum ab ipsa sua perniciosa celsitudine vanitatis et crudelitatis, ad humiles semitas convertantur, misericordiae et veritatis?» Moraliter, scripsit S. Bonaventura opusculum De septem itineribus aeternitatis, quod exstat tom. II Opuscul. ejus, in quo docte et pie more suo docet et describit septem itinera ad ingrediendum intrinsecum secretum et aeternum, quod est animae patria, puta ipsum penetrale divinitatis et aeternitatis Dei, in quo consistit aeterna vita et beatitudo nostra. Primum iter, inquit, est aeternorum recta intentio, ut scilicet anima aggrediatur unum aeternum intendendo, unum aeternum attendendo, unum aeternum ingrediendo, in uno aeterno permanendo, propter unum aeternum, quod est optimum et unum necessarium, et finis quietans et consummans multitudinem omnium desideriorum in unum, quod non auferetur ab eo in aeternum, quod Magdalenae assignavit Christus Lucae cap. x, 42. Secundum iter aeternitatis est aeternorum studiosa meditatio, juxta illud S. Gregorii, IV Moral. xxviii: «In solitudine manere, est a secreto cordis terrenorum desideriorum tumultus expellere, et in una intentione aeternae patriae, in amore intimae quietis anhelare.» Tertium iter est aeternorum limpida contemplatio (quae est apex et culmen meditationis) quam ex Richardo ita describit: «Contemplatio est libera mentis perspicacia, in sapientiae spectacula cum admiratione suspensa,» juxta illud Job vii: «Suspendium elegit anima mea.» Suspendium illud est extensio mentis in aeterna spectacula, ut cum fieri potest, nunquam ex intentione voluntatis, sed sola interpellatione necessitatis acies mentis inde flectatur, ut dicit Psalmista: «Oculi mei semper ad Dominum,» Psalm. xxiv. Quartum iter est aeternorum charitativa affectio, de qua S. Bernardus serm. 83 in Cant.: «Magna res est amor, si ad suum recurrit principium, si suae origini reducitur, si refusus suo fonti semper ex eo sumit, unde jugiter fluat.» Amor enim transformat amantem in similitudinem amati in quantum potest, non solum quantum ad substantiam, sed et quantum ad operationes arduas et difficiles. Unde S. Gregorius lib. VII Moral. cap. vi: «Sancti viri, cum ad desiderium aeternitatis anhelant, in tanta altitudine vitae se sublevant, ut audire jam quae mundi sunt, grave sibi ac deprimens pondus credant. Valde enim intolerabile aestimant, quidquid id non sonat quod intus amant.» Et inferius cap. vii: «Et multiplicata charitate majoribus desideriis aestuant, et jam pervenire ad vitam spiritus, etiam per cruciatus corporis anhelant.» Ita sponsa Cant. v, 8: «Adjuro, ait, vos, filiae Jerusalem, etc., ut nuntietis dilecto meo quia amore langueo,» q. d. Prae magnitudine amoris omnia temporalia sunt mihi fastidium; unde langueo. Languor autem iste causatur ex amore perfecto. O quam durum est amanti, animum dimidiare cum Christo et mundo! Rursum: «Nihil tam durum et ferreum, quod non igne amoris vincatur,» ait S. Augustinus lib. De Moribus Ecclesiae, cap. xxii. Quintum aeternitatis iter est aeternorum occulta revelatio. Assidua enim revelationum spiritualium ruminatio praebet assiduum cognitionum et exsultationum mentis incrementum: et ex hoc mens excessum aeternorum, et ingressum occultorum consequitur. Qui enim ardentius diligunt, profundius conspiciunt, et subtilius discernunt, et evidentius cognoscunt: quanto ergo aeterna ardentius amantur, tanto perfectius cognoscuntur. Unde S. Gregorius XVIII Moral. dicit: «In sanctis fit aeternitas, aspiciendo Dei aeternitatem.» Sic irradiante menti radio divino, ducitur illa cum Mose in caliginem occulti silentii, in qua revelate et vere apparet Dominus superintellectualiter, ait S. Dionysius lib. De Myst. Theol. ii. Sextum iter est aeternorum experimentalis quaedam praegustatio, quam habuit Psaltes dicens Psal. xxxiii, 9: «Gustate et videte quoniam suavis est Dominus.» Et sponsa Cant. ii, 3: «Fructus ejus dulcis gutturi meo.» Et cap. v, 1: «Comedi favum cum melle meo.» Favus, inquit Origenes, est cera virginea cellulis distincta, melle repletis. Quid ergo est aliud, «Comedi favum cum melle meo,» nisi manducare corpus virgineae carnis dulcissima divinitate repletum? et sic per gustum humanitatis pervenitur ad gustum divinitatis, et ideo ad praelibamen aeternitatis. Talem praegustum et praelibationem aeternae vitae multi sancti senserunt, et sentiunt in pia et ardenti sumptione Eucharistiae. De hisce loquens S. Gregorius lib. XXIV Moral. vii, explicans illud Job: Videbit faciem ejus in jubilo: «Plerique, inquit, contemplatione quadam retributionis aeternae, etiam prius quam spolientur carne, hilarescunt, dum in jubilo faciem Dei conspiciunt: quod fit, cum aliquis spiritualem oculum in radio aeterni solis figit. Ibi lumen vivens videt: quia jam omni mutabilitatis vicissitudine atque obumbratione calcata, veritati aeternitatis inhaeret, eique inhaerendo quem cernit, ad similitudinem incommutabilitatis assurgit, atque in semetipsam auctoris sui inconversibilem speciem dum respicit, assumit. Quae enim ad mutabilitatem per seipsam lapsa est, ad immutabilitatis statum immobilem vivendo formatur.» Septimum iter est aeternorum meritoria operatio, sive deiformis, id est divinae operationi conformis actio, mores et vita. «Opera enim illorum sequuntur illos,» Apoc. xiv. Sicut, inquit S. Bernardus lib. V De Consider. cap. v, Deus in Seraphim amat ut charitas, in Cherubim noscit ut veritas, in Thronis sedet ut aequitas; oportet etiam ut nos quantum possumus, Deum summum bonum diligamus, ut summam veritatem cognoscamus, et ut summam aequitatem in nobis teneamus: et sic erimus bene ordinati quoad Deum, per deiformes operationes, ut ferveamus amore cum Seraphim, luceamus scientia cum Cherubim, spiritales facti judicemus omnia cum Thronis. «Quamvis ergo in usu operis sit temporalitas, tamen in intentione debet esse aeternitas,» ait S. Gregorius lib. XXII Moral. xxii. Ad haec ducit nos Christus, qui est via, veritas et vita, qui facit ut nostra conversatio in cœlis sit: ipse enim æternitatis nobis aditum devicta morte reseravit. Hæc et multo plura verbotenus, licet sparsim, S. Bonaventura opusculo citato. Felix, qui hisce itineribus ad beatam æternitatem contendit. Felix, qui celerem temporum et sæculorum omnium volubilitatem transcendens, super anni solisque vias se librans, mentem figit in stabili et immobili æternitate. Felix, qui spretis vanis et caducis terræ bonis, jugiter circulantibus, vivit æternis et solidis, vivit æternitati jugiter consistenti. Simili modo S. Augustinus (vel quisquis est auctor), tract. De Scala paradisi, tom. IX, quatuor hujus scalæ gradus assignat, scilicet lectionem, meditationem, orationem, contemplationem. Lectio enim est iter ad meditationem, meditatio ad orationem, oratio ad contemplationem. «Contemplationis enim, ait, adeptio sine oratione, aut rara, aut miraculosa, primus gradus est incipientium, secundus est proficientium, tertius est devotorum, quartus beatorum: lectio sine meditatione arida est: meditatio sine lectione erronea est: oratio sine lectione est tepida: meditatio sine oratione infructuosa: oratio cum devotione contemplationis est acquisitiva.»
3:7
7. PRO INIQUITATE VIDI TENTORIA ÆTHIOPIÆ. — Vatablus: In nihilum redacta vidi tentoria Æthiopum. Hebræum enim און aven et iniquitatem, et nihilum significat. Putant Chaldæus, Arias et Clarius hic celebrari victoriam Othonielis, qua liberavit Hebræos a servitute Chusan Rasathaim regis Mesopotamiæ, Judic. III, et ad victoriam Gedeonis, quam retulit de Madianitis, Judic. VI; quia nominatur hic Madian, et quia in hebræo est Chusan, non Chus, vel Chusim, quod proprie significat Æthiopiam et Æthiopes. Verum Septuaginta, S. Hieronymus et alii Chusan vertunt Æthiopiam: Chusan ergo per paragogen idem est quod Chus, sicut Melchum idem est quod Melech et Moloch. Nam Habacuc hic tantum celebrat miracula Dei patrata a tempore egressus ex Ægypto usque ad ingressum in Chanaan, ut patet ex sequentibus; non autem ea quæ postea in Chanaan per Othonielem et Gedeonem Deus patravit. Porro iidem hic sunt Madianitæ et Æthiopes. Madianitæ enim in Scriptura vocantur Æthiopes, scilicet Orientales, sicut Abyssini sunt Æthiopes Occidentales. Unde uxor Mosis Madianitis vocatur Æthiopissa, Numer. XII, 1. Vide ibi dicta. Sensus ergo est, q. d. Vidi, id est cognovi et patrum narratione accepi, ac ex Scripturis intellexi quid olim feceris, o Domine, Æthiopibus, id est Madianitis, «pro iniquitate,» id est propter scandalum fornicationis et cultus Beelphegor, quod ipsi dederunt filiis Israel, submittendo in eorum castra suas filias, quæ ad utrumque scelus eos pellicerent, Numer. XXV, 1. Cognovi enim quod eorum pelles, id est tentoria et castra, turbaveris et profligaveris per Josue, occisis eorum Allegorice, Æthiopes typi sunt tum dæmonum, tum hominum impiorum: quia hi deformes et atri sunt moribus, uti Æthiopes pelle et cute. Rursum corpora et mentes hominum impiorum non sunt aliud quam pelles et tentoria Æthiopum, id est dæmonum. Sensus ergo est, q. d. Ego Habacuc in spiritu vidi et prævidi quomodo et quam acriter Christus dæmones hominesque impios, qui Ecclesiam et fideles ejus persequuntur, sit castigaturus. Aut q. d. Æthiopes et Madian, id est, «Gentes repente perterritæ nuntio mirabilium tuorum, etiam quæ non sunt in jure romano, erant in populo christiano,» ait S. Augustinus lib. XVIII De Civit. cap. XXXII, ut significetur hic conversio gentium, etiam barbararum, ad Christum per Apostolorum miracula, prædicationem et vitam cœlestem.
3:8
Numquid in fluminibus iratus es? — Flumina vocat fluenta maris Rubri, æque ac Jordanis. Sic Homerus oceanum vocat flumen, dicens: Oceani fluxum fluvii cum cymba reliquit. Et Hesiodus: Oceani fluvii perfecti gnata puella. Poetice describit Propheta divisionem maris Rubri, Exod. XIV, et Jordanis, Josue III, ut transirent Hebræi: unde metaphorice zelum Dei depingit per iram in mare et flumina, ac vires ejus per currus et pharetras, equos et quadrigas ejus nuncupat nubes et ventos: hinc etiam eodem tropo aquis quasi vim passis, dat dolorem. Sensus ergo est, q. d. Ad salvandum populum tuum Israel, videbaris, o Domine, irasci et indignari Jordani et mari Rubro, quando pro eo contra Pharaonem Nota, vers. 9, in Hebræo additur sela, de quo dixi vers. 3, q. d. O potentiam, o victoriam, o fidelitatem, o bonitatem Dei, suos per divisionem maris et fluminum liberantis, stupendam omnique ævo decantandam! Allegorice, aquæ multæ sunt populi multi, Apoc. XVII, 15, q. d. Anne gentibus iratus es, Domine? minime, quia eis Salvatorem misisti Christum. «Quia,» inquit S. Augustinus loco jam citato, «ascendes super equos tuos, et equitatio tua salus, hoc est, Evangelistæ tui portabunt te, quia reguntur a te, et Evangelium tuum salus est eis qui credunt in te. Fluminibus scindetur terra, hoc est, influentibus sermonibus prædicantium te, aperientur ad confitendum hominum corda, de quibus dictum est: Scindite corda vestra, et non vestimenta vestra. Quid est, Videbunt te et dolebunt populi? nisi ut lugendo sint beati. Quid est, Dispergens aquas incessu? nisi ambulando in eis qui te usquequaque annuntiant, hac atque illac dispergis fluenta doctrinæ. Quid est, Abyssus dedit vocem suam? An profunditas cordis humani quid ei videretur, expressit?» Apposite Glossa hæc adaptat exaltationi Ecclesiæ sub Constantino imperatore. «Gurges aquarum transiit, id est inquit, impetus persecutionum transiit super christianos usque ad tempora Constantini. Dedit abyssus vocem suam, altitudo manus suas levavit. Per altitudinem intelligitur Constantinus, cui totus orbis erat subjectus: ipse vero manum suam levavit ad protegendam christianitatem; et tunc abyssus dedit vocem suam, quia christiani prius in abysso tribulationis positi, eruperunt solemniter in Dei laudem. Sol et luna steterunt in habitaculo suo, id est Christus et B. Virgo paten-» QUADRIGÆ TUÆ SALVATIO. — Equos et quadrigam Dei vocat nubes, quibus quasi inequitans Deus fulgura et tonitrua jaculabatur in Ægyptios, juxta illud Psalm. CIII, 3: «Qui ponis nubem ascensum tuum,» id est currum tuum, q. d. Qui nubibus pro vehiculo uteris. Et Psalm. LXXVI, 18: «Vocem dederunt nubes: etenim sagittæ tuæ Tropologice, S. Gregorius lib. VIII Moral. cap. XIII, legens juxta Septuaginta: Dedit abyssus vocem suam ab altitudine phantasiæ suæ, sic explicat: «Abyssus quippe phantasiæ altitudinem portat, cum humanus animus immensa cogitatione caliginosus, semetipsum etiam discutiendo non penetrat: sed ab hac altitudine vocem dare est; quia dum se deprehendere non potest, cogitur in admirationem consurgere, ut eo perscrutari non audeat quod super ipsum est, quo incomprehensibilitatem suam ipse cogitans, non valet invenire quod est.» Anagogice, hæc plane, ut sonant, faciet Christus in fine sæculi, quando puniet et perdet Antichristum et Antichristianos fluctibus, sonitu maris, amaritudine aquarum, fætore, putredine, tonitru, pluviis, grandine, fulminibus, ut patet Lucæ cap. XXI, 25, Apoc. cap. VIII et XVI; ita ut abyssus et altitudo, id est inferi et superi, terra et cœlum, totusque orbis pro eo contra impios pugnet et decertet, Sapient. V, 21, ac Dei vindicis vindictam et triumphum, plausu oris et manuum concinat et celebret. Alludit in voce quadrigæ ad arcam Testamenti: huic enim quasi currui bellico gloriæ suæ Cherubinis stipatus insidebat Deus, castra Hebræorum præiens et deducens per mare Rubrum. Licet enim arca respectu duorum Cherubim videretur biga, tamen erat quoque quadriga, tum quia quaternis globulis seu sphærulis, quibus a pavimento elevabatur, quasi quatuor rotis insistebat; tum quia duo Cherubini quaternos et quadriformes, puta quatuor animalium, bovis, leonis, aquilæ et hominis habebant vultus, quasi quatuor insignia virtutum divinarum; tum quia Ezechiel cap. I, eumdem currum gloriæ Dei describens, dat ei quatuor rotas, æque ac quatuor Cherubinos. Unde ad eum alludens Psaltes Psalm. LXVII, vers. 18: «Currus, inquit, Dei decem millibus multiplex, millia lætantium, Dominus in eis in Sina, in sancto,» q. d. Agunt et stipant currum Dei multæ angelorum phalanges, imo myriades, et Dominus inter eos et super eos inequitans, venit in Sinai, atque mansit in sanctuario. Unde subdit: «Viderunt ingressus tuos, Deus, ingressus Dei mei, et regis mei, qui est in sancto,» puta in sanctuario. Ita Prado in primam visionem Ezechielis, cap. X, et Pineda lib. VI De Rebus Salomon. cap. I. Cum ergo ait Habacuc: «Ascendes super equos tuos, et quadrigæ tuæ salvatio,» sensus est q. d. Deus non conscendit equum nisi ad salvandum, inquit Guevara. Secundo, nervosius Alcazar in Apoc. cap. VI, not. 2, q. d. Dei equi et quadrigæ sunt ipsa hominum salvatio, sive salus; ac si diceret: Deo nulli alii sunt equi, nullæ quadrigæ quas ipse conscendat, nisi hujusmodi opera, quæ ad hominum salutem spectant, in quibus ipse gloriatur, et se hominibus agnoscendum exhibet, juxta illud Zachar. X, 3: «Visitavit Dominus exercituum gregem suum, domum Juda, et posuit eos quasi equum gloriæ suæ in bello.» Quod si objicias, quomodo ergo sequitur: «Ante faciem ejus ibit mors?» Respondeo, præit mors, ut hostes populi sui occidat, itaque eum salvet. Symbolice et allegorice, S. Ambrosius, in Psalm. XL, per equos et equitatum Dei accipit carnem et humanitatem Christi, cui quasi equo et currui insedit et inequitavit divinitas, ut victoriam nobis de peccato et dæmone pareret. «Unde, ait, dictum est Habacuc III: Equitatus tuus salus: quod caro ejus, mundi totius erat susceptura peccatum, ut salus pro exitio, et vita æterna pro morte succederet. Vulneratus ergo est equus solus, non mendax ad salutem. Vulneratus est equus qui totius mundi peccata suscepit, et onera nostra portavit: et non fuit fatigatus. Et ideo fortassis Joanni Evangelistæ Apoc. XIX, cœlum apertum, et albus equus demonstratus est, super quem sedebat habens in capite diademata multa, et in femore suo nomen scriptum: Rex regum, et Dominus dominantium, etc. Hic ergo equus est vulneratus, sed non retardatus. Denique cum ipso vulnere de tumulo resurrexit, cucurrit ad cœlum supra omnes angelos et archangelos, velocior omni equitatu militiæ cœlestis inventus: supra equos etiam illos igneos quibus Elias raptus est.» Secundo, idem Ambrosius in Psalm. CXVIII, in fine octonarii quarti, per equos accipit Apostolos: «Ascendisti, ait, equos tuos, equitatus tuus sanitas. O bonorum equorum dodecajugum mirabile, quibus frena pacis, habenæ sunt charitatis constricti inter se concordiæ vinculis, et jugo fidei subjecti, quatuor rotis Evangelii mysterium totius orbis finibus invehentes, bonum aurigam portantes Dei verbum; cujus flagello fugatæ sunt illecebræ sæculares, exterminatus mundi istius princeps, justorum cursus impletus est! O rationabilium equorum grande certamen, o miran-
3:11
11. SOL ET LUNA STETERUNT IN HABITACULO SUO. — Commemorat miraculum Josue quo stitit solem et lunam, ac consequenter omnes orbes cœlestes, ut prosequeretur victoriam contra Amorrhæos, eosque deleret. Imperans enim iis dixit: «Sol contra Gabaon ne movearis, et luna contra vallem Aialon; steteruntque sol et luna donec ulcisceretur se gens de inimicis suis, stetitque sol in medio cœli, et non festinavit occumbere spatio unius diei,» Josue X, 12. Ita Chaldæus, Albertus, Clarius, Jansenius, Emmanuel, Mariana et alii. Aliter Vatablus; censet enim hic significari plagam nonam Ægyptiorum, quæ fuerunt densissimæ tenebræ per triduum, ita ut sol et luna consistere viderentur, Exodi X, 21. Verum tunc nec sol, nec luna stetit, nec tenebræ hæ a statione solis et lunæ, sed a Deo aerem obscurante productæ sunt. IN LUCE SAGITTARUM TUARUM, IBUNT (id est ibant, vel iverant; præcessit enim præteritum steterunt) IN SPLENDORE FULGURANTIS HASTÆ TUÆ. — Sagittas et hastam fulgurantem Dei vocat fulmina, tonitrua, grandines et lapides, quæ Deus tunc e cœlo pro Josue et Hebræis jaculatus est in Amorrhæos. Unde Tertullianus lib. IV Contra Marcion. cap. XXXIX, legit: «Sol et luna constitit in suo ordine; in lucem coruscationes tuæ ibunt in fulgorem: fulgur scutum tuum, in comminatione tua diminues terram.» Sensus est, q. d. Cum sagittis tuis magnis, nempe lapidibus et fulguribus grandini permixtis, hostes Israelitarum prosterneres; tunc ipsi Israelitæ per eorumdem fulgurum ac fulminum lucem illæsi, imo illustrati, inimicos insectabantur. Ita mirabili dispensatione tua factum est, ut hæc tela tua populi tui commodis inservirent, quæ hostibus extremum exitium inferrent. Noctu enim Israelitæ aggredi cœperunt Amorrhæos, ut patet Josue X, 9. Secundo, planius Arias, qui to ibunt refert non ad Israelitas, sed ad solem et lunam, quæ ibant, id est iter suum moderabantur pro jussu et commodo Josue, «in luce,» id est ad lucem, vel ad lucendum sagittis Dei, q. d. Sol et luna, quæ alias statum suum iter peragere solent ad totius terræ omniumque gentium usum, illo die iter suum inverterunt et converterunt ad solius Josue usum Deique victoriam: nam steterunt quasi spectantes lucem armorum et fulgurantium hastarum Dei, et simul sua luce ibant cum Hebræis, ipsisque præibant ad persequendum Amorrhæos. Sol enim et luna consistendo cooperata sunt ad hanc pugnam et victoriam. Unde hac sua statione videbantur ire in hostes Hebræorum, eosque cædere et prosternere. Simili schemate et plausu victoriam suam contra Sisaram celebrant Debbora et Barac, Judic. V, 20, ut ostendant eam non humanis, sed divinis viribus partam. «De cœlo, inquiunt, dimicatum est contra eos: stellæ manentes in ordine et cursu suo, adversus Sisaram pugnaverunt;» quia Hebræis sua luce ad pugnandum et vincendum præluxerunt, hostes vero suo splendore et fulgore quasi fulgure percelluerunt. Unde Plato in Cratylo censet ἄστρα dici quasi ἀστραπή, id est fulgur; ἀστραπή autem, eo quod oculos luce illa ἀναστρέφη, id est convertat. Tertio, Albertus, Hugo et Lyranus to ibunt proprie accipiunt ut futurum, explicantque de Cyro et Persis, qui post tempora Habacuc nocte concubia, ut patet Daniel. V, 30, ex improviso adorti Babylonem, ad lucem sagittarum suarum et fulgurantium hastarum, quasi facum prælucentium, iverunt, ingressique sunt urbem, eamque ferro et flamma vastarunt: perinde ac Josue iisdem vastavit Amorrhæos. Allegorice, S. Augustinus lib. XVIII De Civit. cap. XXXII: «Elevatus, ait, sol, et luna stetit in ordine suo, hoc est ascendit Christus in cœlum, et ordinata est Ecclesia sub rege suo. In lucem jacula tua ibunt, hoc est non in occultum, sed in manifestum verba tua mittentur. In splendorem coruscationis armorum tuorum, subaudiendum est, jacula tua ibunt. Dixerat enim suis: Quæ dico vobis in tenebris, dicite in lumine. In comminatione minorabis terram, id est comminando humiliabis homines. Et in furore dejicies gentes: quia eos qui se exaltant, vindicando collides.» Et S. Gregorius lib. XXX Moral. cap. II, per sagittas et jacula, accipit verba prædicantium; per fulgurantes hastas, miracula eorumdem: hisce enim confixæ, perculsæ et conversæ sunt Gentes ad Christum. Huc accedit Anastasius Sinaita Patriarcha Antiochenus, lib. IV Hexaem. tom. I Biblioth. SS. Patrum, ubi docet quod, sicut luna post solis occasum oritur, ita post Christi recessum orta sit Ecclesia: «In altum, ait, elevatus est sol, hoc est Christus ascendit in cœlos; et tunc luna stetit in ordine suo, nempe Ecclesia in valido suo statu, in pulchritudine sua, in decore suo, in illuminatione sua, in cursu suo. Recte autem dixit: In ordine suo; prius enim erat inordinata et incomposita, ut quæ esset dedita idolatriæ.» Secundo, «sol dominatur æstati, ut qui sit elementum siccum, in typum Christi, qui in fine messis consummationis est exsiccaturus eos qui sunt sub peccato, flumine igneo: luna vero habet gubernationem aquæ et Spiritus Sancti, qui a Christo Ecclesiæ tanquam lunæ donatus est et creditus, ut per ipsam regeneremur, donec præterierit nox hujus sæculi, et rursus exortus fuerit sol justitiæ.» Addit deinde crescere fideles crescente Ecclesia, sicut crescunt animalia crescente luna, datque exempla: Ibis, inquit, avis infesta serpentibus, non videt, nec comedit eo tempore quo luna in cœlo non apparet. Simiæ orbes oculorum dilatantur crescente luna, eaque decrescente minuuntur. Lychnis lapillus, crescente luna, edit sonum modulatum. Clopias piscis crescente luna albescit, decrescente nigrescit. Simili modo mutationes Ecclesiæ redundant, et transfundunt se in animam cujusque fidelis. Anagogice, idem plane quod verba sonant, faciet Deus in fine sæculi, cum solem et lunam obscurabit, ac fulmina vibrabit in hostes, juxta illud Sapient. V, 22: «Ibunt directe emissiones fulgurum, et tanquam a bene curvato arcu nubium exterminabuntur, etc. Et a petrosa ira plenæ mittentur grandines.» Denique tum stabit sol, luna, omnisque cœlorum motus, sistetque in æternum. Tropologice, cum sol, id est prælatus, se elevat ad vitæ reformationem et perfectionem, tunc ad eamdem elevatur et luna, id est congregatio Ecclesia, illi subdita. Unde S. Bernardus epist. 142 ad Monachos Alpenses: «Bonus, inquit, Pater vester atque noster, auctore Deo ad altiorem gradum assumptus est. Faciamus ergo quod dicit propheta Habacuc, cap. III: Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo. Sol est ille per quem Alpensis congregatio illustris ubique redditur, tanquam luna per solem. Elevato itaque illo, stemus nos in ordine nostro, quicumque elegimus abjecti esse in domo Dei nostri, magis quam habitare in tabernaculis peccatorum. Ordo noster abjectio est, humilitas est, voluntaria paupertas est, obedientia, pax, gaudium in Spiritu Sancto. Ordo noster est esse sub magistro, sub abbate, sub regula, sub disciplina. Ordo noster est studere silentio, exerceri jejuniis, vigiliis, orationibus, opere manuum, et super omnia excellentiorem viam tenere, quæ est charitas. Porro in his omnibus proficere de die in diem, et in ipsis perseverare usque ad ultimum diem. Et hæc quidem assidue vos confidimus actitare. Cæterum unum opus fecistis, et omnes mirantur quod, cum sancti essetis, non reputantes vestram sanctitatem, alienam participare curastis, ut essetis sanctiores:» quia transierant ad strictiorem Ordinem Cisterciensium. Unde subdit: «Quam læto sinu collegit vos multitudo Cisterciensis, quam alacri vultu spectavit hoc angelica celsitudo!»
3:12
imo depravarunt, Symmachus et Theodotion qui, quia erant Ebionitæ, et Christum negabant esse Deum, hinc transtulerunt, ut salvares Christum tuum; non enim Christus hic dicitur salvatus, sed populus per Christum salvatorem: Egredi enim in salutem populi cum Christo, est salvare populum per Christum. Perperam quoque Chaldæus vertit: Revelatus es ad liberandum populum tuum, ad liberandum Christum tuum, quasi populus Israel et fidelis vocetur hic Christus, juxta illud Psalm. CIV, 15: «Nolite tangere christos meos,» id est Israelitas meos. Verum ibi per christos Psaltes intelligit Patriarchas, ut recte annotavit S. Hieronymus et Theodoretus, puta Abraham, Isaac et Jacob, quos Deus unxerat, id est sua gratia consecrarat et auctorarat, prophetas et principes gentis suæ. Unde explicans subdit: «Et in prophetis meis nolite malignari.» Adde Hebræa hic non habere, ad liberandum Christum tuum, ut vertit Chaldæus, sed ad salvandum, vel liberandum, scilicet populum, cum Christo, vel per Christum tuum; præpositio enim את, significat cum, per. Quocirca Hebræa præcise sic sonant: Egressus es in salutem populi tui, in salutem cum Christo tuo. Percussisti (Pagninus, transfixisti; Tigurina, contudisti) caput de domo impii. — «Caput» intellige Pharaonem, quem Deus percussit mergendo eum in mari Rubro: hic enim caput erat et princeps domus impii Cham, qui fuit nequissimus, et primus regnavit in Ægypto, quæ inde dicta est terra Cham, Psalm. CIV, 23, et Psalm. LXXVII, 51. Alii, ut Albertus et Vatablus, per caput intelligunt filium primogenitum Pharaonis, quem morte percussit Deus Exodi XII, 29. Aut caput, id est capita, hoc est principes impii Pharaonis. Simili modo percuties Balsasarem, qui est caput in domo impii Nabuchodonosoris, per Cyrum, inquit S. Hieronymus, Hugo et Lyranus. Allegorice, Christus percussit diabolum, qui est caput impiorum, ac in fine mundi percutiet Antichristum, qui erit princeps in domo et familia diaboli. Ita S. Hieronymus.
3:13
13. EGRESSUS ES IN SALUTEM POPULI TUI (cum eum liberasti et eduxisti ex Ægypto): IN SALUTEM CUM CHRISTO TUO, — ut populum salvares et educeres per Mosen, quem quasi Christum spiritu tuo unxisti, ut esset dux et propheta populi tui. Simili modo egredieris cum Cyro in aciem contra Babylonem, ut ex ea liberes et educas populum tuum captivum. Hinc Cyrus ab Isaia cap. XLV, 1, vocatur Christus, dum ait: «Hæc dicit Dominus christo meo Cyro.» Ita Albertus, Hugo, Lyranus et Dionysius. Allegorice proprie et potius per Christum Dominum, cujus antitypus fuit Moses, æque ac Cyrus, salvabis populum fidelem, eumque educes ex captivitate diaboli. Unde Sexta Editio habet: Egressus est ut salvares populum per Jesum Christum tuum. Ita Hebræi, S. Augustinus lib. XVIII De Civit. XXXII, S. Hieronymus et alii passim. Quare fraudulenter hunc locum verterunt, DENUDASTI FUNDAMENTUM EJUS USQUE AD COLLUM. — «Ejus,» scilicet non capitis, sed domus: domus enim habet fundamentum, non caput, q. d. Domum impii Pharaonis, puta familiam regiam, ipsamque Ægyptum, ab imis fundamentis usque ad collum, id est usque ad summos vertices, detexisti, id est detegendo diruisti et evertisti, per metalepsin, quasi dicat: Totum exercitum Secundo, Guevara sic explicat, quasi dicat: Maximis opprobriis et ignominiis affecisti, o Domine, Ægyptum, non secus ac si illius caput rasisses, inferioresque corporis partes (quæ sunt quasi bases et fundamenta) pudendaque ipsa ad collum etiam usque nudasses. Nudare enim in Scriptura subinde tondere significat, ut Isaia III, 17: «Decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, et crinem earum nudabit.» Alludit ad Isaiæ VII, 20: «In die illa radet Dominus in novacula conducta in his, qui trans flumen sunt, in rege Assyriorum, caput et pilos pedum, et barbam universam.» Quod enim dixit Isaias: «Radet caput,» hoc dixit Habacuc: «Percussisti caput:» percussisti, scilicet nuditate et calvitio. Rursum, per fundamentum possumus intelligere caput. Est enim homo velut arbor inversa, pro radicibus habens capillos, pro ramis manus et pedes. Porro quantum probrum sit rasura et decalvatio, ac depilatio totius hominis, patet ex illo Poetæ: Turpe pecus mutilum, turpis sine gramine campus, / Et sine fronde frutex, et sine crine caput. Hæc Guevara. Prior explicatio uti planior, ita et litteræ conformior et germanior est. Denique in Hebræo additur sela, quasi nota admirationis et plausus tantæ stragis et victoriæ.
3:14
14. MALEDIXISTI SCEPTRIS EJUS. — Maledicere Dei est malefacere, lædere, occidere, perdere: dicere enim Dei est efficax, idemque quod facere. Per sceptra, vel principes intellige, qui gestabant sceptra quasi insigne principatus: vel metonymice «sceptris,» id est regnis et provinciis «ejus,» quibus cum sceptro, id est potestate regia, imperabat Pharao, quasi dicat: Regna et ditiones Pharaonis, omnemque ejus tyrannicam vim et potentiam destruxisti. Olim enim universi principes ac magistratus sceptra gestabant. Sic singulæ tribus Israel habebant suam virgam, quasi sceptrum, Numer. XVII, 1. Sic Homerus non tantum Agamemnoni, sed et Achilli et Telemacho principibus sua dat sceptra, per quæ jurant: quia divinitatis quippiam sceptra habere veteres existimaverunt. Unde Chæronæos legimus ex diis omnibus maxime coluisse sceptrum Agamemnonis. Multis idipsum probat Guevara. Hinc Assuerus Esther. cap. V, 2, porrexit sceptrum, quod ipsa osculando venerata est regem. Et cap. VIII, 4, rursum eidem prætendit sceptrum, in signum clementiæ. Idem habetur cap. IV, 11; quin et Jacob adoravit fastigium virgæ ejus, puta sceptri Josephi, Hebr. XI, 21. Sceptra ergo hic principes sceptrigeros denotant. Pro maledixisti hebraice est נקבת nakapta, quod etiam perforare significat. Unde Pagninus vertit: Perfodisti baculis ejus caput exercituum ejus; Tigurina: Perforasti cum baculis suis caput paganorum (colonorum, qui in pagis et villis habitant) ejus, vel, ut Vatablus, copiarum ejus, scilicet Ægypti, vel Pharaonis; hoc est, peremisti eum, perinde ac si propriis telis perforasses capita ejus, q. d. Te auctore periit exercitus Pharaonis, ipsiusmet consilio: nam consuluit Pharao Ægyptiis, ut insequerentur Hebræos in mari Rubro, quod dum faciunt, revolvente se mari mersi sunt. Simili modo Deus maledixit, perfodit et dejecit sceptrum Balsasaris et Chaldæorum per Cyrum. Capiti bellatorum ejus. — «Capiti,» id est capitibus, puta cunctis ducibus bellatorum ejus, videlicet impii Cham, vel Pharaonis, qui fuit caput et princeps domus Ægypti, uti præcessit. Est epanalepsis, sive prioris sententiæ repetitio et expositio; principes enim, quos vocavit sceptra, id est sceptrigeros, hic vocat capita, sive duces bellatorum. Quocirca Septuaginta vertunt: Divisisti in stupore capita potentum. Unde de iis subdit: Venientibus ut turbo, etc., — q. d. Dejecisti sceptra, id est sceptrigeros, qui veniebant cum impetu et furore quasi turbo, ad dispergendum me, scilicet Israelem, qui sum populus tuus. Exsultatio eorum, — scilicet erat, q. d. Exsultabant sceptrigeri duces Ægyptii, quod me conclusum in mari cernerent; putabant enim ibi me devorare, sicut quis potens exsultat, cum pauperem quem mactare vel spoliare intendit, in latebris reperit, ubi nemo ei auxilietur. Nota: Propheta toto hoc carmine adeo celebrat stragem Pharaonis, et liberationem Hebræorum ex Ægypto; quia illi per omnia similis futura erat strages Chaldæorum, et liberatio Hebræorum ex Babylone, quam proprie ipse spectabat et sperabat; et utraque similis fuit liberationi hominum e captivitate peccati per Christum, quam ultimo et maxime ipse repræsentare intendebat. Id ita esse patet ex hisce tristrophis antistrophis: Pharao, Balsasar, Diabolus. Moses, Cyrus, Christus. Ægyptus, Babylon, Peccatum. Servitus, Captivitas, Tyrannis. Mare Rubrum, Euphrates, Jordanes. Hebræi, Judæi, Christiani. Judæa, Chanaan, Ecclesia. Pharao enim tyrannus affligens et persequens Hebræos, typus fuit Balsasaris captivos detinentis Judæos, et uterque typus fuit diaboli genus humanum opprimentis. Moses, liberator Hebræorum et cæsor Pharaonis, fuit typus Cyri liberatoris Judæorum per cædem Balsasaris, et uterque fuit typus Christi liberatoris fidelium per stragem diaboli. Ægyptus, carcer Hebræorum, fuit typus Babylonis carceris Judæorum, et uterque fuit typus peccati, mortis et inferni, cui quasi carceri mancipati erant homines peccatores. Servitus Ægyptia fuit typus captivitatis Babylonicæ, et utraque typus fuit tyrannidis peccati et concupiscentiæ. Scidit Moses sua virga mare Rubrum, itaque Hebræos liberavit, Ægyptios mersit; ita Cyrus scidit et divisit Euphratem, ac per ejus alveum siccum milites immisit in Babylonem, itaque Chaldæos occidit, Judæos liberavit. Allegorice, Christus in Jordane baptizatur, fluenta baptismi segregans a vulgaribus aquis, per ea suos fideles traducens justificat et salvat. Moses Hebræos ex Ægypto eduxit in Chanaan, Cyrus Judæos e Babylone remisit Hierosolymam, Christus fideles e paganismo et judaismo traduxit ad Ecclesiam, tum militantem, tum triumphantem. Allegorice, Christus perforavit et prostravit sceptra Neronis, Decii, Diocletiani cæterorumque persecutorum Ecclesiæ; ac pari modo in fine mundi prosternet sceptra Antichristi, Gog et Magog.
3:15
15. VIAM FECISTI IN MARI EQUIS TUIS, — q. d. Tu, Domine, deducens filios Israel per mare Rubrum, ita secure et gloriose deduxisti eos in conspectu hostium Ægyptiorum, ac si magno equitatu eos vallares et prosequereris. Poetice enim equos et quadrigas Dei, vocat ejus robur et potentiam, quæ plus valebat quam omnes Pharaonis equi et equites, juxta illud Psalm. XIX, 8: «Hi in curribus, et hi in equis: nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus.» Proprie per equos hosce significat angelum in columna ignis et nubis præeuntem castra Hebræorum; hic enim cum angelis sibi asseclis erat quasi equitatus et comitatus Hebræorum, eos deducens et defendens contra Ægyptios. Unde de eo dicitur Exod. XIV, 19: «Tollensque se angelus Dei, qui præcedebat castra Israel, abiit post eos: et cum eo pariter columna nubis, priora dimittens, post tergum stetit inter castra Ægyptiorum et castra Israel.» Idem angelus paulo post jaculatus tela et fulmina in Ægyptios, eos prostravit. Hoc est enim quod dicitur ibidem, vers. 24: «Et ecce respiciens Dominus super castra Ægyptiorum per columnam ignis et nubis, interfecit exercitum eorum: et subvertit rotas curruum, ferebanturque in profundum.» Jure ergo hi vocantur equi et equitatus Dei, qui totum Pharaonis equitatum deleverunt. Unde Chaldæus vertit: Manifestatus es super mare in quadriga gloriæ tuæ. Simili modo Deus viam fecit equitibus Cyri in Euphrate, ad invadendam Babylonem. IN LUTO AQUARUM MULTARUM. — Alveum maris Rubri immisso vento jam siccarat Deus, ut sicco pede transirent Hebræi; eum tamen vocat lutum, quia paulo ante fuerat lutum, vel quia ad latera utrinque aquis cooperta, inter quæ transierunt Hebræi, erat lutum plurimum. Pro luto hebraice est חמר chemer, pro quo Chaldæus et recentiores aliis punctis legunt המר chomer, id est utrem, vel acervum, unde vertunt, in acervo aquarum multarum. Utrinque enim in magnos quasi utres et acervos assurgebant aquæ, in quorum medio sicco pede transierunt Hebræi, juxta illud Psalm. LXXVII, 13: «Interrupit mare, et perduxit eos: et statuit aquas quasi in utre;» Septuaginta vertunt: Superduxisti in mari equos tuos, conturbantes aquas multas. Radix enim chamar significat miscere, turbare, confundere; unde chemer significat lutum, vel vinum mixtum et turbidum. Allegorice, Deus Apostolis quasi scidit flumina et maria, dum per hæc eis iter pervium fecit, ut totum orbem evangelizando peragrarent, et subigerent Christo. Unde S. Augustinus lib. XVIII De Civit. XXXII: «Immisisti, ait, in mari equos tuos, turbantes aquas multas, quæ nihil sunt aliud, quam populi multi; non enim alii timore converterentur, alii furore persequerentur, nisi omnes turbarentur.» Tropologice, simili modo per medias calamitates, quasi per medias maris aquas et fluctus, salvos et incolumes suos fideles, cum iis quasi incedens eosque protegens, deducit et educit Christus, vel, ut S. Gregorius lib. XXXIV Moral. XIII: «Viam fecisti in mari equis tuis, in luto aquarum multarum, ac si diceret: Aperuisti iter prædicatoribus tuis inter doctrinas mundi hujus, sordida et terrena sapientes. Luto quippe inhærere, est sordidis desideriis concupiscentiæ carnalis inquinari.» Idem, lib. XXXI Moral. X: «Misisti, ait, in mari equos tuos, conturbantes aquas multas; quietæ quippe aquæ jacuerunt, quia humanæ mentes diu sub vitiorum suorum torpore sopitæ sunt; sed equis Dei mare turbatum est, quia missis sanctis prædicatoribus omne cor quod pestifera securitate torpuit, impulsu salutiferi timoris expavit.»
3:16
16. Audivi. — Redit hic Propheta post carmen et epinicium victoriæ Dei ad vers. 1, q. d. Talis quidem fuit victoria Dei contra Pharaonem, talisque erit contra Balsasarem; sed interim dum in statione mea vigil excubo, ut audiam Dei oraculum, uti dixi cap. II, 1, ecce ab eo audivi et audio, ut cœpi dicere vers. 1, tantam stragem fore Judæorum per Chaldæos, et Chaldæorum per Cyrum et Persas, ut eam cogitans contremiscam et cohorrescam, nimirum, ut dum eam rumino, cor mihi commoveri et vox fremere videatur. Tristes enim et atroces, etiam hostium, casus naturaliter horrorem incutiunt, et natura quemdam compassionis motum sensumque excitant, uti excitavit casus Babylonis, Isaiæ cap. XXI, 3. Ita S. Hieronymus, Hugo, Clarius et alii. Allegorice Theodoretus, q. d. Audivi a te, Domine, quod populus meus Christum sit occisurus, ideoque exscindendus a Tito; quocirca conturbatus sum et contremui; sed me consolor, quod eo tempore non ero superstes, nec tanta mala videbo. Ingrediatur putredo in ossibus meis, — q. d. Sed quid me hisce stragibus frustra discrucio? Jam enim a Deo absolute decretæ sunt, ideoque inevitabiles. Quid ergo? hoc unum superest quod optem et orem, nimirum, opto, Domine, oroque ut veniant in me omnes tribulationes et ærumnæ, adeo ut ossa mea putrescant, et caro mea instar S. Job pus vomat, et vermibus scateat, dummodo mihi concedas ut requiescam in die tribulationis, id est excidii Babylonis, ut tunc cum Chaldæis non perimar a Persis, sed ex ea jubente Cyro redux ascendam ad populum nostrum, ut illi annumeratus, cum eo et inter eum sospes pergam in avitam patriam. Ipse enim, duce Zorobabele, instructa quasi acie accinctus ad iter, per medios hostes fortis et felix redibit in Judæam. Ita S. Hieronymus, Hugo et Jansenius. Aut, q. d. Emoriar, Domine, ne videam hanc tribulationem et captivitatem gentis meæ; sed in suavi mortis somno quiescens ascendam et transeam ad cœtum Abraham, Isaac, Jacob, Josue, aliorumque virorum sanctorum et fortium e populo meo, qui olim pro gente sua armis accincti, insignes de hostibus victorias retulerunt. Nota: Hebraice, pro יגודנו iegudennu, id est accinget eum, Nostrum legisse יגודנו iegudenu, id est quem accinget, vel qui accingetur nobis, id est accinctum nostrum. Rursum iegudenu non tantum significat accinctum, sed et unitum, collectum, colligatum, congregatum et conjunctum; inde enim turmæ et congregationes militum vocantur גדודים gedudim. Jam fideles et sancti cum diem suum obirent, dicebantur congregari et colligi ad populum suum, patribusque suis apponi et copulari, uti de Moyse dicitur Numer. XXXI, 2, de Josia, II Paral. XXXIV, 28. Dicebantur autem pii viri colligi, seu colligari in fasciculo viventium, I Reg. XXV, 29, ut instar odoratissimorum florum fasciculi in æternum essent in manu Domini, Eccli. XXXIX, 17. Ad hunc igitur floridissimum hortum Palæstinæ, fragrantissimis Patriarcharum, Prophetarum, cæterorumque justorum floribus vernantem; ad hunc sanctorum populum jam accinctum, id est in fasciculo viventium jam collectum et colligatum; in terra autem promissionis sepultum, se ascensurum lætatur, simulque orat Habacuc, Hebræi populi repræsentans personam. Horum enim summum desiderium Israelitas in captivitate tenuisse credibile est. Sic Jacob desideravit sepeliri, non in Ægypto, sed in Chanaan, ubi parentes, Abraham et Isaac sepulti erant, Genes. XLVII, 29. Sic et Joseph, Genes. L, 23. Quin et Æneas apud Virgilium Palinuri mortem deplorat, quod longe a suis in peregrino solo sepeliretur: O nimium cœlo et pelago confise sereno! / Nudus in ignota Palinure jacebis arena. Anhelabant ergo Israelitæ e Babylone redire, et aggregari patribus suis sanctis, qui in Palæstina degebant sepulti, quasi stationarii quidam ac præsidiarii terræ illius milites, quorum subsidio Judæi tot periculis et calamitatibus erepti, tot beneficiis a Deo affecti jugiter exstiterant. Ita Guevara. Aliter vertit Pagninus, nimirum: Ingressa est putredo in ossa mea, et in loco meo expavi, qui me putabam requiescere in die angustiæ, quæ erit quando hostis cogitabit ascendere contra populum, ut succidat eum. Aliter quoque Vatablus et alii, dum suo more Hebræa concisa varie supplent, et a Vulgato recedunt. Porro Guevara in contrariam prorsus abit sententiam; censet enim hæc verba Prophetæ non indolentis, sed lætantis esse, ac gestientis ex læto oraculo de Chaldæorum excidio et Judæorum libertate. Solet enim vehemens lætitia totum corpus alterare ac commovere, imo evanescentibus spiritibus abire in deliquium ipsamque mortem. Multi enim ex repentino et inventi gaudio animam exhalarunt, uti pluribus exemplis demonstrat Guevara. Hunc ergo hujus loci dat sensum: Audivi, inquit Habacuc, Babylonem a Cyro exscindendam, et Judæos meos ex ea liberandos; atque dum mentis auribus tam jucunda nuntia percipio, cor meum et omnia interiora mea tremefacta sunt, ac ad vocem et lætissimum hoc nuntium, præ gaudio contremuerunt labia mea. E cunctis enim membris tremor hæc tria maxime solet invadere, labia, genua et cor. Ad subitas quippe animi perturbationes, sive doloris eæ sint, sive lætitiæ, cor palpitat, concutiuntur labia, et genua pariter collabuntur. Ventrem autem hebræa dialecto Propheta pro corde posuit. A corde enim lætitiæ, sicut et mæroris, motus exoritur, æque ac in eodem desinit. Quidquid enim a collo usque ad inguina est corporis, venter ab Hebræis vocatur. Quod autem sequitur: «Ingrediatur putredo in ossibus meis, et subter me scateat,» periphrasis est mortis, quæ teste Aristotele, putredo quædam est. Is enim in Problem. quærens: «Cur diutius vivunt, qui locis calidis suam degunt ætatem?» respondet: «An quia natura sunt sicciore? firmius autem diurniusque quod siccius est: mors autem putredo quædam est.» Hac mortis periphrasi usus est Job, dicens cap. XIII, 28: «Qui quasi putredo consumendus sum.» Et cap. XVII, 14: «Putredini dixi: Pater meus es; mater mea, et soror mea, vermibus.» Et cap. XXV, 6: «Homo putredo, et filius hominis vermis.» Et Eccli. cap. XIX, 3: «Qui se jungit fornicariis, erit nequam: putredo et vermes hæreditabunt illum,» id est cita et præcoci morte occumbet. Inquit igitur Habacuc: Audito tam hilari nuntio, tanta lætitia præoccupatus sum, ut et intus totis visceribus, et labiis exterius contremiscerem, parumque abfuerit quin exanimatus putrefierem, et putridus vermibus scaterem; id est parum abfuit quin emorerer risu, et tantam lætitiam non sustinens exanimarer. Aut, q. d. Amodo jam ob tam faustum oraculum lætus morior, nuncque profecto tempus est, cum jam alacer et contentus occumbam: posthac licebit utique per me, ut ingrediatur putredo in ossibus meis, et subter me scateat. Atque ut dixit Chærea: «Nunc tempus profecto est, cum perpeti me possim interfici.» Verum huic expositioni adversatur id quod sequitur: «Ut requiescam in die tribulationis:» quæ verba significant hæc non esse lætantis, sed dolentis et paventis, ac ex pavore optantis quidlibet perpeti, ut in die tantæ tribulationis ei detur quiescere, ejusque mala et sensum evadere. Mystice, hæc usurpet, hæc oret quisque fidelis, et cum S. Augustino dicat: Hic ure, hic seca, Domine, ut in futuro parcas, ut in die judicii requiescere merear, quando mystica Babylon, id est mundus, in quo est confusio tyrannorum superborum et vitiorum omnium, a te disperdetur et in æternam gehennæ miseriam detrudetur: nimirum, ut, cum reprobi dicent montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos; ego cum sanctis ascendam ad populum electorum, cum eoque scandam in cœlum, qui in hac vita armis spiritualibus accinctus, fortiter contra peccatum et diabolum dimicavit, ideoque in illa die corona æterna donabitur; ut sicut hic accinctus fuit gladio ad prælium, ita ibi accinctus sit paludamento et balteo gloriæ ad triumphum. Ita S. Augustinus in Manuali, cap. XIV, tom. IX: «O anima mea, ait, si quotidie oporteret nos tormenta perferre, si ipsam gehennam longo tempore tolerare, ut Christum in gloria sua videre possemus, et sanctis ejus sociari, nonne dignum esset pati omne quod triste est, ut tanti boni tantæque gloriæ participes haberemur? Insidientur ergo dæmones, parent suas tentationes, frangant corpus jejunia, premant carnem vestimenta, labores gravent, vigiliæ exsiccent, clamet in me iste, inquietet me ille vel ille, frigus incurvet, conscientia murmuret, calor urat, caput doleat, pectus ardeat, infletur stomachus, pallescat vultus, infirmetur totum corpus, deficiat in dolore vita mea et anni mei in gemitibus, ingrediatur putredo in ossibus meis, et subter me scateat, ut requiescam in die tribulationis, et ascendam ad populum accinctum nostrum.» Denique S. Gregorius lib. XXXII Moral. cap. X, ex Septuaginta legit: Et introivit tremor in ossa mea, et subtus me turbata est virtus mea: sicque explicat, q. d. «Non mea virtus est, in qua superius raptus imperturbabilis maneo; sed meæ infirmitatis est, qua interius turbor. Ipse ergo super se imperturbabilis est, ipse sub se perturbabilis: quia super se ascenderat, in quantum rapiebatur ad summa, et sub semetipso erat, in quantum adhuc reliquias trahebat in infima. Ipse super se imperturbabilis est, quia in Dei jam contemplationem transierat: ipse sub se perturbabilis, quia sub semetipso adhuc infirmus homo remanebat.»
3:17
17. Ficus enim non florebit, — q. d. Tanta erit Babylonis per Cyrum vastitas, tantum incendium, tanta desolatio, ut exarescant ficus, vineæ, germina, oves et armenta. Chaldæus paraphrastice et nimis libere, imo violenter et false ita vertit: Etenim regnum Babel non permanebit, nec exercebit dominium in Israel: trucidabuntur reges Mediæ, et fortes Græciæ non prosperabuntur: delebuntur Romani, nec colligent tributum de Jerusalem. Quæ verba redolent judaismum: Judæi enim exspectant suum Messiam, qui deleat Romanos, Græcosque, Medos et alias gentes omnes sibi et Judæis subigat. Mystice, S. Augustinus lib. XVIII De Civit. XXXII, hæc explicat de sterilitate bonorum spiritualium, quam passi sunt et patiuntur Judæi ob cæsum Christum: «Vidit, inquit, eam gentem quæ Christum fuerat occisura, ubertatem copiarum spiritualium perdituram, quas per terrenam fecunditatem more prophetico figuravit. Et quia iram Dei talem propterea passa est illa gens, quia Dei ignorans justitiam, suam voluit constituere, ille continuo: Ego autem, inquit, in Domino gaudebo, et exsultabo in Deo Jesu meo.» MENTIETUR OPUS OLIVÆ. — Opus olivæ est fructus olivæ, quem producit olea, q. d. Olea non feret olivas, quas frondendo promittebat, itaque fallet herum suum, eique quasi mentietur, dum spondebit fructum quem non præstabit. Unde explicans subdit: «Et arva non afferent cibum.» Sic Horatius: «Spem mentita seges.»
3:18
18. EGO AUTEM IN DOMINO GAUDEBO. — Hebraice אעלוזה eeloza, quod Græci dicunt, Septuaginta ἀγαλλιάσομαι, id est exsultabo, jubilabo, canam alala, idque «in Domino,» propter opem et salutem ab eo mihi præstitam. Gaudere in Domino, est de illius in nobis imperio, gubernatione et protectione lætari; quidquid boni ac læti interius aut exterius nobis contingit, illi acceptum ferre, proque acceptis ab eo beneficiis gratias illi cum jucunditate et jubilo rependere. Vide dicta Philip. IV, 4. Nota τὸ autem, quod hæc connectit et opponit præcedentibus, q. d. Hostes et oppressores nostri Chaldæi, in excidio Babylonis erunt in summa miseria, vastitate et desolatione rerum omnium: ego autem cum meis Judæis ex Babylone liberandus et rediturus in patriam, in Domino jam felix gaudebo, qui justam de Chaldæis sumpsit ultionem, nosque ereptos ex eorum servitute et tyrannide, liberos et alacres domum regredi concessit. Ipsum enim mihi hanc salutem, hoc decus, hanc felicitatem parasse, cum gaudio jugiter et gratiarum actione profitebor. ET EXSULTABO (Tigurina, gestiam) IN DEO JESU MEO. — Vatablus et alii recentiores, in Deo salute mea, qui scilicet hanc e Babylone liberationem et salutem mihi attulit: hoc enim significat Hebræum ישעי iisci. Sic Deus antonomastice et metonymice dicitur salus, quia salutis omnis fons est et auctor. Psalm. XXXIV, 3: «Dic animæ meæ: Salus tua ego sum.» Psalm. III, 9: «Domini est salus.» Psalm. XXXVII, 23: «Domine Deus salutis meæ.» Psalm. LXVIII, 30: «Salus tua Deus suscepit me.» Verum melius et dulcius, ait S. Augustinus lib. XVIII De Civit. XXXII, vertit Noster, in Deo Jesu meo. Legit enim pro iisci, aliis punctis ישועי Iescui: Iescua enim est Jesus, Iescui est Jesus meus, ut significet teneras amoris delicias, instar S. Francisci jubilantis: «Deus meus, Jesus meus, amor meus et omnia.» Sic quoque videntur legisse Septuaginta, vertunt enim, in Deo salutari, id est Salvatore, meo: Jesus enim idem est quod salvator; et Chaldæus: In Deo factore redemptionis meæ; Syrus: Et exsultabo in Deo salvatore (redemptore) meo; Arabicus Alexandrinus: Et exsultabo in Deo salutis meæ; Arabicus Antiochenus: Et gaudebo in Deo Domino dominorum, jubilando. Habacuc ergo in spiritu prævidens, Josue qui eduxit Hebræos ex Ægypto, et Cyrum qui eosdem e Babylone liberavit, tam re, quam nomine fuisse typos Jesu Christi, adeoque hanc liberationem et salutem populo Dei attulisse virtute divinitatis et meritis humanitatis Jesu Christi: denique ipsum longe majorem, æternamque redemptionem et salutem nascendo generi humano allaturum; exsultans in spiritu jubilat, nomenque ejus Jesus, sexcentis annis ante ortum ejus prophetat, et nominat, cum eoque dissuaviatur: quia prævidebat se et nos per eum liberandos ab hostibus omnibus, puta a dæmone, peccato, concupiscentia, carne, mundo, inferno ac omni gratia, gloria, salute et felicitate cumulandos. Moraliter, hic discimus quam amabile et reverendum sit nomen Jesu, ut in eo jugiter exsultare et gestire debeamus, ac dicere cum S. Bernardo, «Jesus mel in ore, melos in aure, jubilus in corde.» Nomen enim Jesus significat primo, omnia dona et bona ab eo nobis donari: hæc enim omnia complectitur nostra salus, quam attulit Jesus, id est salvator. Sicut ergo omnes aquæ e sua manant scaturigine et fonte, omnes radii lucis a sole, omnes sinus et brachia maris ab Oceano; ita omnis virtus, omnis gratia et sanctitas in sui principio, medio et fine profluit a Jesu. Jesus est qui omnes sordes peccatorum suo sanguine abluit et abstergit, qui concupiscentiæ ardores sopit, qui consuetudinum malarum vincula rumpit, qui passionum furorem edomat, qui jugum et tyrannidem diaboli confringit, qui libertatem menti restituit, qui animam sua gratia exornat, eamque facit filiam, sponsam et templum Dei, qui conscientiam tranquillat et serenat, qui sensus internos spiritumque acuit et vivificat, qui intellectum rerum divinarum cognitione illuminat, qui voluntatem earumdem desiderio inflammat, qui infirmitatem nostram corroborat, qui in tentatione dat victoriam, et in bello triumphum. Si in desolatione degis, Jesum invoca, consolatorem experiere. Si timores, si scrupuli, si anxietates te stringunt, Jesum invoca; dabit tibi cordis latitudinem et lætitiam. Si cholera te infestat, Jesum invoca, felle passionis, et melle mansuetudinis ejus dulcorabitur. Si paupertas, si morbus, si tribulationes, si hostes te invadunt, Jesum fidenter invoca: «Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitæ meæ, a quo trepidabo? Si consurgant adversum me castra, non timebit cor meum; si exsurgat adversum me prælium, in hoc ego sperabo.» Quocirca viri pii assidue in ore habent nomen Jesu et Mariæ, ad eumque crebro suspirant, dicendo: Jesu, esto omnis actionis meæ dux et director. Jesu, esto mihi in labore adjutor, in dolore medicina, in æstu refrigerium, in morte vita. Jesu bone, in omni actione et passione assiste mihi; redde mihi lætitiam salutaris tui, et spiritu principali confirma me. Jesu dulcissime, rape ad te cor meum: esto mihi Jesus, tui amore me inebria, ut nil cogitem, nil amem, nil desiderem, nisi te. Mi Jesu, in hora mortis adsis mihi, et suscipe spiritum meum, ut arctissimis amoris vinculis tibi uniar, et in æternum te fruar in cœlo. Secundo, nomen Jesu non tantum significat salvatorem, et salutem quam nobis dedit, sed et modum quo nos salvavit, qui fuit eximius et admirabilis. Non enim uti verbo nos creavit, ita et verbo recreavit et salvavit; sed infirmitates nostras in se suscepit, ut eas in nobis sanaret: peccata nostra sua fecit, luitque in corpore suo acerbissimis pœnis, ut ea in nobis aboleret: mortem nostram in se suscepit, ut morte sua nobis vitam redderet. Cum ergo Jesum dicimus, dicimus Verbum carnem factum, Deum humanatum, qui pro nobis jacuit in præsepio, circumcisus est, laboravit, flevit, famem, sitim, æstus, frigora toleravit; qui pro nobis captus, verberatus, consputus, irrisus, flagellatus, spinis coronatus, felle potatus, clavis confixus, crucifixus, occisus est. Hæc omnia significamus, cum Jesum nominamus. Quocirca nomen Jesu, uti summe est hominibus desiderabile et angelis venerandum; ita summe dæmonibus est tremendum et horrendum, ut eo audito expavescant et diffugiant. Vide S. Bernardum serm. 15 in Cantica. Jesus ergo sit amor noster, et centrum cordis nostri. Jesus sit spiritus oris nostri, Thren. IV, 20. Jesus sit anima et vita nostra, ut, sicut in illo secundum Deum vivimus, movemur et sumus, ita illi soli serviamus et placeamus; illi soli loquamur, videamus, ambulemus, operemur et patiamur quidlibet, quantumvis difficile et arduum. Præclare S. Chrysostomus, homil. 11 in epist. II ad Corinth.: «Cum, inquit, per Christum Jesum mortuum vivamus, ei utique, ob quem vivimus, vivere debemus.» Et S. Bernardus, serm. De Quadruplici debito, hoc primo loco assignat: «Primo, inquit, Christo Jesu debes omnem vitam tuam, quia ipse vitam suam posuit pro tua, et cruciatus amaros sustinuit, ne tu perpetuos sustineres.» Ac post multa in hanc rem, ita concludit: «Cum ergo ei donavero quidquid sum, quidquid possum, nonne istud est sicut est stella ad solem, gutta ad fluvium, lapis ad montem, granum ad acervum?» Idem, tract. De Dilig. Deo: «Si totum me debeo pro me facto, quid addam jam pro refecto, et refecto hoc modo? Nec enim tam facile refectus, quam factus: nam qui me semel et tantum dicendo fecit, in reficiendo profecto et dixit multa, et gessit mira, et pertulit dura; nec tantum dura, sed et indigna. In primo opere me mihi dedit, in secundo se; et ubi se dedit, me mihi reddidit. Datus ergo, et redditus, me pro me debeo, et bis debeo. Quid Deo retribuam pro se? Nam etiamsi me millies rependere possem, quid sum ego ad Deum?»
3:19
Deus Dominus fortitudo mea. — Hebraice, Jehova noster Elohim, id est noster provisor, gubernator et rector, est חילי cheli, id est virtus mea, strenuitas mea, vigor meus, exercitus meus, vires meæ, robur meum. «Nullam enim aliam nisi in Christo habeo virtutem, et cunctas legis justitias quisquilias computabo,» ait S. Hieronymus. Porro Propheta hic exsultat et triumphat, non in se, sed in Domino, dicens: «Deus Dominus fortitudo mea.» Sicut enim aeris lumen est sol, nec interest utrum hoc lumen innatum ei sit, an a sole mutuatum, modo ita ei promptum sit et ad manum, ac si ei esset innatum: sic nos Dei et Jesu viribus utimur, ac si essent nostræ, ideoque ipse est fortitudo nostra. Quid autem hæc ejus fortitudo in nobis efficit? «Ponet, inquit, pedes meos quasi cervorum,» ut impigre, alacriter et sine fatigatione currant, non solum in infimis et in planitie, sed «super excelsa» et difficilia quæque, idque me non dolente aut gemente, sed «in Psalmis» cum jubilo et gratiarum actione canente. Id videre ad oculum est in novitiis Religionum, quos Deus tanta lætitia, fervore et spiritu cumulat, ut ardua quæque Religionis exercitia alacres capessant, de quibus apposita et illustria exempla recenset P. Platus lib. III De Bono status religiosi, cap. XVI. ET PONET PEDES MEOS QUASI CERVORUM. — Sub cervis cervas intellige. Nam cervus, bos, equus, ovis, etc., tam feminas quam mares significant. Nam hebraice est אילות aialoth, id est cervarum. Cervæ enim cervis maribus sunt velociores, quia cornibus, ut illi, non prægravantur. Mas etiam cum pinguerit, quod valde tempore fructuum fit, nusquam apparet, sed longe secedit, ut qui corpulentiæ suæ gravitate capi se posse facilius sentiat. Adde quod ferarum quadrupedum, ut ait Aristoteles, cerva maxime prudentia excellere videatur. Quin et Q. Sertorii cervam fatidicam esse Hispani crediderunt, ait Plinius lib. VIII, cap. XXXII, tum quia cerva circa semitas parit, quo feræ propter homines minus accedunt; tum quia cum peperit, involucrum primum exedit, mox seselim herbam petit, quam cum ederit, redit ad prolem. Præterea hinnulum quem genuit ducens in stabula, assuefacit quo refugere debeat. Saxum hoc est abruptum, uno aditu: quo loco etiamsi quis invadit, exspectare repugnareque, etiamsi excornis sit, affirmant. Hæc omnia habet Aristoteles lib. IX Histor. Animalium, cap. V, et Plinius loco citato. At contra maribus: Degener est animus pectusque ignobile cervis. / Ingens ad fastum cornu, sed inutile pondus / Eminet, ut nunquam confligere cornibus ausint. Per cervas ergo significat Habacuc Judæos Dei ope non tantum celerrime e Babylone in antiqua stabula, et excelsa abruptaque saxa ac montes Palæstinæ redituros; sed etiam bello fore acres et martios, ut finitimis nationibus urbis Jerusalem reædificationem interpellantibus generose resistant, iisque invitis eam restaurent, inquit Guevara. Tropologice, S. Gregorius lib. XXVI Moral. X: «Electorum, ait, mentes cervi dicuntur, dum quæque quæ in hoc mundo obviantia obsistere sibi conspiciunt, contemplationis saltu transcendunt, et more cervorum despectis terrenarum rerum sensibus, in superna, id est æterna, se evehunt.» ET SUPER EXCELSA MEA (juga collium et montium Judæa) DEDUCET ME (hebraice ידריכני iadricheni, id est calcare me faciet) VICTOR IN PSALMIS CANENTEM, — quibus scilicet læta Deo victori epinicia, laudes et gratiarum actiones cum canticis, organis et jubilo personem et concrepem. Loquitur Habacuc in persona non tam sua, quam Judæorum, qui festive redituri erant e Babylone. Nam ipse eousque non vixit, nec hunc reditum aut redeuntium gaudium vidit. Mystice, S. Hieronymus in Psalm. XVII: Deus, ait, dat ponitque nobis pedes quasi cervorum, imo cervarum, cum facit sua consolatione et gratia, qua mentem mulcet, ut omnia mundi excelsa, tam invitamenta, quam impedimenta et tentamenta, omnia ardua virtutum opera, labores, dolores et cruces, non tantum fortiter, sed et alacriter, lætoque et hilari animo canentes et jubilantes (unde aliqui vertunt: Super colla inimicorum meorum imponet me) transiliamus. Anagogice, per pedes cervorum significatur dos agilitatis, quæ sanctos agillime per excelsa cœlorum transire, imo transvolare faciet, q. d. Deus peracto judicio, agillime me cum aliis sanctis sustollet in cœlum, ut ibi illi et Agno juges concinam laudes, quas audivit S. Joannes Apoc. V, 12, Christo victori mortis, inferni et hostium omnium, «qui me omnem mundanam solemnitatem contemplatione cœlestium transcendere fecit,» ait S. Hieronymus. Qui et addit: «Et ponet pedes meos quasi cervorum, ut calcem super aspidem et basiliscum, etc. Similis enim est fratuelis meus capreæ, aut hinnulo cervorum, Cant. II: Et quia ipse est cervus, mihi quoque donavit ut cervus essem, sublimis cornibus, findens ungulas, cibos ruminans, et ad odorem meum serpentes fugans, de quo dicitur Psalm. XXVIII: Vox Domini perficientis cervos. Ponet ergo pedes meos inter cæteros cervos suos, et ad cœlestia perducet, ut inter angelos canam gloriam Domini, et super terram pacem hominibus bonæ voluntatis annuntiem. Canam autem victoriam ejus et triumphum et trophæum crucis.» Victor, — hebraice למנצח lamnatseach, id est victori, scilicet canentem me in psalmis. Unde Chaldæus: Cujus, ait, sunt victoria et virtutes, proinde coram eo ego fides pulso cum hymno meo; et Pagninus: Victori in psalmis meis. Ita et Tigurina, Vatablus, Guevara, Ribera, Jansenius et alii passim, qui censent legendum victori (non victor); sic enim legit S. Hieronymus in Commentario, Remigius et alii. Videtur enim Propheta alludere ad psalmos III, IV, V et sequentes, quibus titulus est lamnatseach, id est vincenti, scilicet Christo. Unde Septuaginta vertunt, in finem, id est Christo, qui legis et psalmorum est finis et scopus; illi enim psalmi sunt epinicia Christi. Licet Aquila, Theodotion, Vatablus, Eugubinus, Jansenius, Arias, Genebrardus et alii recentiores passim cum Rabbinis censeant lamnatseach, id est vincentem, vocari præfectum cantorum: unde addit tam Psaltes, quam Habacuc hic in hebræo binginoth, id est in neginoth, quod genus est musices, vel instrumenti. Quocirca Tigurina vertit: In excelsis meis incedere me faciet præfecto cantorum in instrumentis meis musicis, ut scilicet cum præfecto et sub præfecto, eo dirigente concinam psalmos in laudem Domini; vel, q. d. Gratias agam Deo ductori meo, cantando psalmos illos, quibus titulus præfigitur lamnatseach, id est vincenti, hoc est præfecto cantorum. Hic enim ad litteram intelligitur, cum in titulo psalmi inscribitur lamnatseach, per quem allegorice intelligitur Christus. Radix enim נצח natsach significat instare, urgere, vincere: inde præfectus, qui dirigit urgetque cantores sibi subjectos, vocatur menatseach, id est urgens, vincens, superans: quia ipse in musica et cantu princeps est, cæterosque cantores superat, cantumque ad finem usque perurget et perducit. Vincit ergo ipse et triumphat in musica. Porro quod aliqui censent hoc canticum ab Habacuc inscribi lamnatseach, id est præfecto cantorum, illique dicari, ut ipse illud in templo concini curet, sicut David psalmos jam dictos eidem inscribit et destinat ad idipsum, non videtur verum, tum quia sic lamnatseach initio cantici ponendum fuisset, uti illud ponit David initio psalmorum, non autem in fine, uti hic ponitur; tum quia additur binginotai, id est in psalmis meis: psalmodiam ergo intelligit suam, non præfecti cantorum. Verum quia subinde (licet raro et anomale) littera lamed, quæ est initio lamnatseach, estque articulus et nota dativi casus, servit nominativo, ut sit idem quod he demonstrativum; hinc lamnatseach verti potest victor in nominativo, et ita legit Remigius, Haymo, Albertus, Hugo, Clarius et alii. Rursum lamed sæpe servit accusativo: unde lamnatseach verti potest victorem, æque ac victori et victor. Hæc tria hic apposita sunt et connexa: unde omnia videntur intenta et significata a Spiritu Sancto, q. d. Deus ipse victor fecit me victorem per Jesum Christum, deditque ut Christo victori juges et æternas laudes concinam, ac præsertim illos psalmos qui sunt epinicia Christi, ideoque inscribuntur lamnatseach. Ita S. Hieronymus, Remigius. Hic sensus plenus est, omnesque jam dictos complectitur. Septuaginta pro lamnatseach legentes לנצח lanetsach, id est ad urgendum vel vincendum, vertunt, ut vincam in cantico ejus, q. d. Ut in laudando Deum, psallendo et gratias agendo cæteros vincam, imo eos urgeam et sollicitem, ut pro me et mecum Deo psallant et jubilent. Unde Anagogice, S. Hieronymus hæc refert ad triumphos et hymnos Beatorum, postquam calcaverint excelsa quæque mundi. «Tunc, inquit, quicumque justus et electione Dei dignus fuerit inventus, loquetur exsultans: Ego autem in Domino exsultabo, gaudebo in Deo salutari meo. Dominus Deus fortitudo mea. Et quasi positus a Deo super consummationem sæculi, ut postea ad superiora conscendat, et a Deo educatur ad summum, dicet: Et ponet pedes meos in consummationem, super excelsa imponet me, ut cum ab ἀγωνοθέτῃ Jesu, qui primus in agone superavit, præmium fuerit cantantibus positum, ego vincam in carmine ejus, et manus meæ componant citharam et psalterium, et omne organorum genus, scribamque panegyricum triumphanti.» Et Remigius: «Deducet, ait, me super excelsa mea. Ipse autem deducet me, quia hæc non mea virtus efficiet, sed ejus gratia. Deducet autem me canentem victori, id est Christo triumphatori mortis et diaboli. Deducet ergo me super excelsa, hoc est ad beatam supernæ civitatis frequentiam, quæ ex angelis et sanctis hominibus constat, ut illis admixtus atque conjunctus canam victori cum angelis: Gloria in excelsis Deo.» Moraliter, disce Prophetas et Sanctos, omnes suas vires, virtutes, victorias et triumphos acceptos referre Deo et Christo. Ita Jephte Judic. cap. XI, 24: «Nonne, ait, ea quæ possidet Chamos Deus tuus, tibi jure debentur? Quæ autem Dominus Deus noster victor obtinuit, in nostram cedent possessionem.» Ita David benedicens Domino, I Paral. XXIX, 11: «Tua, ait, est, Domine, magnificentia, et potentia, et gloria atque victoria.» Ita Sapiens, Sap. X, 19, 20: «Justi, ait, tulerunt spolia impiorum, et decantaverunt, Domine, nomen sanctum tuum, et victricem manum tuam laudaverunt pariter.» Ita Moses parta victoria de Pharaone in mari Rubro: «Cantemus, inquit, Domino: gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem dejecit in mare,» etc., Exod. cap. XV, 1. Et cap. XVII, 15, victo Amalec, «ædificavit Moyses altare: et vocavit nomen ejus, Dominus exaltatio mea.» Ita Judith, cæso Holoferne, cap. XVI, 15, Deo victori hymnum cecinit: «Hymnum cantemus, ait, Domino, hymnum novum cantemus Deo nostro. Adonai, Domine, magnus es tu, et præclarus in virtute tua, et quem superare nemo potest. Tibi serviat omnis creatura,» etc. Multo magis sancti, victo diabolo, carne et mundo, triumphantes et regnantes cum Christo, illi omne suum robur, victoriam et gloriam adscribunt. Apoc. IV, 10: «Procidebant, ait Joannes, viginti quatuor seniores ante sedentem in throno, et adorabant viventem in sæcula sæculorum, et mittebant coronas suas ante thronum, dicentes: Dignus es, Domine Deus noster, accipere gloriam, honorem et virtutem.» Et cap. XV, 2: «Vidi, ait, tanquam mare vitreum, etc., et cantantes canticum Moysi servi Dei, et canticum Agni.» Porro præclare noster Lessius lib. XII De Perfect. divin. cap. XIX, notat nos Deo nostro debere gratiarum actionem infinitam, nempe infinito tempore in futurum, infinito affectu et significatione gratitudinis, infinita cum animi demissione, infinita mentis devotione, infinito spiritus jubilo, ut cum Habacuc perpetim ei jubilemus; «Ego autem in Domino gaudebo, et exsultabo in Deo Jesu meo.» Ratio est, quia beneficia ejus, tum generalia creationis, passionis, Eucharistiæ, etc., tum peculiaria vocationis, justificationis, atque infinitorum beneficiorum, tam naturalium quam supernaturalium, quæ ab eo continuo gratis ex mera ejus liberalitate accepimus et accipimus; sempiterna sunt, et infinitæ æstimationis, non modo in seipsis, sed etiam ratione modi quo nobis sunt collata, et conferuntur, præsertim quia nos illis infinite quodam modo sumus indigni, atque illa a summa illa et augustissima Dei majestate, quam ne respicere quidem meremur, nobis donantur. Simili modo ob eadem, sed maxime ob Verbum humanatum, puta Jesum Christum, qui nostra caro, noster frater, imo pater et redemptor fieri dignatus est, ideoque tot labores per triginta tres annos pro nobis exantlavit, ac atrocissimam passionem, crucem et mortem pro nobis ultro libensque sustinuit, denique se totum, quantus quantus est, nobis impendit et donavit, ut nobis hanc victoriam, salu- Infinite itaque in omnibus absumus ab eo quod ipsi est debitum, seu ab eo quod ipse ex natura sua meretur, quodque nos ei debemus, licet solvendo non simus. Ut tamen quod possumus ei reddamus, crebro cum Psalte Psalm. CII, ei jubilemus: «Benedic, anima mea, Domino: et omnia quæ intra me sunt, nomini sancto ejus. Benedic, anima mea, Domino: et noli oblivisci omnes retributiones ejus. Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis: qui sanat omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam: qui coronat te in misericordia et miserationibus. Qui replet in bonis desiderium tuum.» Et Psalm. LXXXVIII, 1: «Misericordias Domini in æternum cantabo. In generationem et generationem annuntiabo veritatem tuam in ore meo.» Insuper, quia eum laudare, eique gratias agere quas debemus, neutiquam sufficimus, invitemus omnes angelos, omnes beatos, omnes cœlos, omnes creaturas, terrestres et cœlestes, ut nobiscum, et pro nobis Deo et Jesu Christo, de infinita in nos misericordia gratias agant, eumque laudent et benedicant, ac cum Daniele dicamus: «Benedicite, omnia opera Domini, Domino: laudate et superexaltate eum in sæcula. Benedicite, angeli Domini, Domino. Benedicite, cœli, Domino,» etc. Quin et divino amore ebrii, optemus mille linguas, mille corda, mille animas, mille vitas, mille corpora, quæ in ipsius honorem consumamus et expendamus: imo optemus tantum eum amare et laudare, quantum eum amant et laudent omnes sancti in cœlo, ac eorum laudes et mentes quasi induamus, ut per eos Deum immense diligamus, colamus, celebremus et glorificemus. Amen.
3:2
v. 2 « Domine audivi auditionem tuam et timui » ; — i. e. effatum, nuntium a Domino communicatum. Ita dici oraculum antecedens de ultione et vindicta divina, qua Deus per Chaldaeos in Iudaeos primum et dein in ipsos Chaldaeos animadvertet, omnino certum est et plurimorum quoque interpretum suffragio approbatum (cf. Hier. Theod. Theod. M. Theoph. Haim. Sanct. Lap. Mar. Tir. Gord. Muis). Sed cum hoc iudicium via sit ad cognitionem laudemque Dei per orbem diffundendam (2, 414) et ad salutem afferendam (9, 4), vates non potest non intimis votis hoc Dei opus expetere ; unde magno cum fervore flagitat : « Domine opus tuum, in medio annorum vivifica illud ; in medio annorum notum facies ; cum iratus fueris, misericordiae recordaberis » ; — hebr. in ira misericordiae recordaberis ; quam instanter petat, repetitione indicatur. Opus tuum (cf. 4, 5) sane est id quod Deus promisit (S. Ilier.), qu»d in antecedentibus continctar et cuius adumbrationem vates in subsequentibus delineat : iudicium scil. Dei ex quo salus efflorescet, proinde deiectio adversariorum Dei et plena rczui Dei restitutio, qua terra cognitione et gloria Dei repleatur et iustus ex omni miseria ereptus salvus laetusque vivat (2, 4. 14). Hoc opus ut vivificet, precatur vates i. e. ut hoc consilium divinum exsecutioni mandetur, et ita opere et vita exprimatur; vel forte etiam, ut opus Dei, regnum Dei inter Israclitas misere deiectum ac prostratum et inter gentes plane ignotum et quasi emortuum ad novam vitam novumque vigorem ac splendorem revocet et resuscitet, illudque omnibus ad salutem innotescere faciat. Drevi, orat vates, ut Dominus terram gloria sua impleat ; idque ut fiat n medio annorum. Satis obscure hoc dicitur ; fortasse referri debet ad 2, 3 ad. tempus illud constitutum pro impletione visionis ! ; quod tempus ut acceleretur, efflagitat vates. A visionis enini tempore usque ad impletionem eertum quendam terminum a Domino esse praefixum, ex 2, 3 patet ; iam igitur petit, ut Deus non in extremo illo termino, verum zn med?o annorum, intra annos * scil. paucos opus suum manifestet. Id indicare videtur S. Hier. quoque : «tu enim dixisti, quia adhuc visus procul et apparebit in fine ; vivifica ergo quod pollicitus es, hoc est, tuum imple promissum ; non moriatur irritus sermo tuus, sed opere compleatur ». Sed quia opus divinum severo quoque iudicio in populum Dei exercendo continetur, addit : in ira misericordiae recordare i. e. ne in furore puniat, sed ut castigationem miseratione temperet, impiis quoque ac scelestis gratiam et misericordiat tribuens, qua resipiscant. Bene notat Rup. : « non erimus sicut Sodoma ; non efficiemur quasi Gomorrha, sed reliquiae salvae fient ex nobis » ; et Theod. M. : «tunc summa tua apparebit benignitas crga Iudaeae incolas, cum eos misericordiae tuae memor aerumnis subtrahes et. praeter omnem humanam spem postliminio in patriam restitues ». [dem rogat propheta magis explicite, quod 4, 43 efflagitaverat, et quod in ipso carmine v. 9, 43. 13. 18. 19 proscquitur. per Isaiam prophetam dicentem : cognovit bos... (Is. 1, 3). Ipsa ergo animalia, bos et asinus, in medio eum habentes incessanter adorabant eum. Tunc impletum est quod dictum est per Ábacuc prophetam dicentem : in medio duorum animalium innotesceris » (Evangelia apocrypha, edidit Tischendorf, Lipsiae 1853, p. 77). Eodem modo hi duo textus iunguntur in Libro de promissionibus et praedictionibus Dei, incerti auctoris opere ; postquam enim Is. 4, 3 et Hab. 3, 2 ex LXX allatum est, pergitur : « firmat haec Lucas evangelista » et sequitur Luc. 9, 6. 1. 11. « testatur et Paulus (9 Cor. 8, 9); fatetur et Sibylla: cum iacet incultus densis in vepribus orbis » (M. 51, 820). Atque ut plenus habeatur huius loci expositionis conspectus, restat dicere, graecos aliquos interpretes eiectis animalibus introduxisse (oov in medio duarum vitarum. Ita &xeoot apud S. Cyr. ; ita Theod. explicite statuit : « mihi vide- .tur non (àa, sed Qué; dixisse prophetam, praesentem seil. vitam et futuram, quarum in medio iustus iudex apparet »; sim. Theoph. Etiam S. Cyrillus hie- | rosolymitanus duas vitas legit, quas explicat de vita Christi ante mortem et post resurrectionem (Catech. 19, 90. M. 33, 152), et Eusebius! humanam ac divinam — (M. 92, 4435). Graecum textum de duobus animantibus Barh. quoque respicit et explicat de angelis et bominibus, quibus innotescat Deus tamquam curam gerens servorum suorum, et de Babyloniis et Hebraeis. Demum afferre iuvat, Aq. Theod. Sym. plane cum textu hebr. consentire, et Aq. quidem molestum illud in medio annorum, quod retinet Theod., removere et scribere dy xà) &fytzsty tà &vr, Qoucov a0r0 ; dum habet Sym. évzoz rüiv Évtautó)v dva, t60y «Uo» (interpretationes has affert Eusebius, dem. evang. 6, 15. M. 22, 444). Mihi videtur, satius esse ad sensum facilem et obvium habendum legere non 2p sed cum Aq. et altero in membro cum LXX quoque infinitivum verbi 2p appropinquare. Retinent in medio annorum cum S. Hier, etiam Syrus et Chald. Opus fllud quod Deus promisit et vates modo efflagitavit, iam describere aggreditur. Quod cum sit iudicium Dei in malos et salug piis praestanda, ita proponitur, ut Deus ipse maiestate eublimi ac terrifica venturus exhibeatur schemate eodem, quo olim ad legem populo dandam descendit. Dicitur enim Deus venire, egredi, descendere etc. cum singulare aliquod potentiae vel providentiae eius facinus editur. Et cum magnalia Dei olim in Aegyptiorum perniciem punitionemque et in Israelitarum salutem patrata non sint nisi initia quaedam ac praeambula ad grande Dei opus, quo regnum suum Deus supernaturale inter homines constituat, omnia quae ad hoc regnum instituendum referuntur íure merito eodem schemate eademque figura proponuntur. Ita enim non solum Dei potentia apte oculis subiicitur et magna reverentia Dei animis infunditur, sed etiam, quod potissimum est, quaecumque Deus per temporum intervalla ad suum regnum stabiliendum, vindicandum, propagandum vel fecit vel facturus est, uno conspectu et in praeclaro symbolo adumbrantur et sensu plenissimo opus Dei nobis quasi una imagine proponitur (cf. quae ad Mich. 4, 3 dicta sunt). Vates quod poposcerat iam visione prophetali impleri cernit : opus tuum vivifica ; iam aspicit Deum apparentem, qui uti est in se lux et gloria, ita gloriam et lucem comites habet :
3:3
v. 3 « Deus ab austro veniet et Sanctus de monte Pharan. Operuist coelos gloria eius et. laudis eius plena est terra » ; — hebr. Deus a Theman veniet ; vevba aperte alludunt ad Deut. 33, 2 ; quare inde explicatio erit petenda. Moyses tribubus benedicturus a Dei magnalibus sermonem orditur : « Dominus de Sinai venit et de Seir ortus est nobis; apparuit de monte Pharan» i. e. cum gloria ad nos descendit in Sinai; circa montes Seir i. e. terram Edom nobis iudex iratus sed etiam salvator misericors apparuit, mittens serpentes ignitos sed remedium quoque concedens (Num 24, 4); multiplici ratione in Pharan et gloriam suam et terrorem manifestavit : ignem 1n castra misit, viros septuaginta spiritu prophetico implevit ; murmurantibus misit coturnices ; rebelles prostravit et generationem contumacem mortis sententia in deserto obeundae punivit apparente gloria Dei super tectum foederis cunctis filiis Israel (cf. Num. 10, 11; 13, 1; 14, 10 etc.). Hisce enim praeclarae Dei manifestationes continentur (cf. Rib. Tiír.), quibus Deus iudex et salvator egregie describitur. Quare vates novam Dei manifestationem, qua iudicis et salvatoris opus est continuaturus idem Deus, delineare aggressus Deum dicit vetera illa et iudicia et beneficia instauraturum et se denuo populo suo talem praestaturum, qualis olim fuerit. Quod ut plastice exhibeat et re olim gesta per similitudinem eiusdem divinae operationis designet, Deum ex Theman, quae est regio meridionalis Edom vel Seir (cf. Iob 2, 11. Am. 1, 12. Ier. 49, 7. 20. Ez. 25, 43) denuo venturum dicit et ex Pharan, quae est regio deserta inter Edom et Palaestinam meridionalem, multorum Dei magnalium testis. Veniet Sanctus, qui propter infinitam sanctitatem foedus suum irritum fieri non sinet, sc! qua sanctus et adversarios conteret et gloriam suam in populo sancto relucentem desiderat (cf. 1, 12). Simul ac Deus apparet, qui lucem inhabitat inaccessibilem, eius gloriae maiestatisque manifestatrix cernitur summa quaedam lucis splendorisque claritas, qua subito totum universum, coclum sursum et terra deorsum, collustratur. Sane aptissima simulet magnifica immensae maicstatis exhibitio! «Sic igitur tamquam fulgentissimum ac lucidissimum sidus exortus est, cum ab austro veniens de splendore summo subito radios suae lucis immisit, adeo ut coelos decor eius seu splendor operiret et terram impleret. Admirabiliter autem et cum emphasi dictum est operuit . . . voluit excellentiam splendoris hac figura significare ac tantum lucis attulisse Deum venientem, ut etiam solis et astrorum lucem operiret ac tegeret » (Ag.); et laudis i. e. magnificentiae, splendoris, decoris eius plena est terra (cf. Sanct. Sa, Muis) ; fulgore divino omnia relucent, quo apparentis sublimitas demonstretur et id imagine proponatur, ad quod omnia Dei opera tendunt, ut terra impleatur gloria Dei. « Operum suorum magnitudine coelum terramque replebit, in tantum, ut omnes ad hymnum convertantur, sapientiam et magnitudinem gestorum admirantes » (Theod. M.). Deus autem eo aptius exhibetur venirc a parte meridionali tamquam ultor et salvator, quia turbo chaldaicus ingruit & septemtrione, cui igitur Deus ex opposito et ex regione foederis cum populo initi obviam occurrit (cf. Iud. 5, 4). Occurrit in textu hebr. post Pharan vox nop, LXX àwaAucs, de cuius notio- ne neque apud veteres neque apud recentiores certi aliquid constat. Refert S. IHier. interpretatum esse Sym. in aeternum, T/Aeod. in finem, se semper, quintam demum editionem ipsum hebraicum reliquisse. Fusius ea de re agit S. Hier. ep. 28 (ad Marcellam M. 22, 433). Varias quoque opiniones congerunt fiib. Sanct. Lap. Muis ad h. |. Calm. in dissertatione 4. in psalmos ; Delitzsch ad Ps. 3 ; Hupfeld- Riehim (Die Psalmen I 2 10, 2) ; esse vocem notam musicam plerique asserunt, sed qualem ? alii pausam indicari statuunt, alii e contra vocis elevationem signari, alii esse immutationem quandam cantus vel variationem, alii interiectionem quandam indicari pulsationis seu instrumentorum musicorum, ad quod óo2ux — quod interpositum canitur etiam referunt, vel significari pro cantu et musicis instrumentis maiorem quandam vocis et musicae sacrae elevationem et vigorem. Neque de vocis etymo satis constat. Alii nob tollere 1n medium proferunt ; alii 2p quiescere afferunt (cf. Fürst C.). Vox in 71 locis psalmorum occurrit et 9, 9; 39, 26. Is. 43, 6. Zach. 6, 6 etc. Theman regionem exprimunt LXX, Aq. Sym.; «solus Theodotion quid significaret Theman interpretatus est dicens : Eloim ab austro veniet et Sanctus de monte Pharan, in finem » (S. Hiei .) ; sim. Chald. At propter Pharan in membro parallelo nomen regionis retineri debet. Huius fulgoris divini claritatem, cuius splendore mentem propheticam quam maxime delectari pronum est, ulterius admirabundus vates describit
3:4
v. 4 « splendor eius ut luz erit ; cornua tn manibus eius ; ibi abscondita est fortitudo eius » ; — hebr. et splendor sicut lux (sicut sol cf. Iob 31, 96 ; 31, 91. Is. 18, 4) ; radii e manu eius i. e. Dominus apparens fulgidissimi solis in modum lucem et splendorem in se ostendit et sicut a sole radii quaquaversus diffunduntur, ita e manu Domini ful- £ores emicant. Cur e manu? Volunt idem esse quod a latere eius, vel circumquaque radios emicuisse (cf. Schegg, Reinke, Keil) ; sed tunc iure exspectares e manibus eius. Forte Dei apparitio, cum facies Dei cerni nequeat, cogitanda erit eo modo, quo Moysi sublata Dei manu aliquid divini splendoris est ostensum (Ex. 33, 93). Apparet igitur splendor quasi sol, in quo nucleus quidam emittens luminis radios insignior cernitur, qui e manu Domini emicare dicitur, quia Deus in luce inhabitans inaccessa sublata manu aliquid fulgoris divini in mundum emittere censetur ea ratione, qua Moysi aliquam gloriae suae adumbrationem manu sublata ostendit. /bi i. e. in luce inhabitat maiestas divina abscondita, quia tali luce est circumfusa, ut ipsa in seab homine mortali vel ab angelo suis tantum viribus instructo videri nullo pacto queat; unde amictus lumine sicut vestimento (Ps. 103, 2) luminis fulgore ab humanis oculis absconditur. Certe praeclaraest haec supremi numinis notio ! ut quicumque splendor cernatur, eum non esse nisi externam quandam obvelationem intelligatur, qua divina gloria in se inaccessa homini abscondatur ; cf. Ex. 24, 11 : «erat autem species gloriae Domini quasi ignis ardens super verticem montis ». Vocem hebr. D'zp ' esse intelligendam de radiis emissis, iam docent Ag. Sanct. Mar. Muis aliique et elucet quoque Ex. 34, 99, quo in ioco LXX habent de Moyse à«50taocat 7, Oy 00 puzó; too Tpocumou aürou (et sim. Chald. el Syrus). Ita nostro loco Chald. quoque : scintillae a quadriga gloriae eius prodierunt. Ceterum cornua plerique de potentia et viribus explicant (cf. Theod. M. Sanct. Lap. Men. Tir. Gord.) ; alii de miraculis (Theod. Theoph.); alii de régnis (Cyr. : « in manibus, in potestate habet contrariarum virtutum tyrannides, 1. Legit Syrus n": in civitate manuum suarum collocabit robur suum. Ergo cum LXX legit quoque Di, uti etiam teste S. Hier. legerunt Aq. et Sym. pro Qv), quod Theod. et S. Hier. et Chald. exprimunt; « magis in praesenti loco ibi legendum est » (S. Hier.). sive regna, sive vires » ; sim. Alb.) ; antiqua est et pervulgata sententia, intelligi tropaea erucis (Cyprianus, testim. adv. Iud. 3, 91. M. 4, 715. Augustinus, Civ. D. 48, 32. M. 44, 589. Hier. Rup. Rib.), quae Salvator manibus gerat. Rem ita declarat Rib. : « cornua habebit, quibus ventilet et disperdat et vincat omnes inimicos suos, sumpta metaphora a tauris et ferocioribus bestiis... itaque cornu insigne potentis bellatoris et victoris est atque instrumentum victoriae Cornu autem Christi adversarias potestates ventilantis et profligantis est sanct crux et per eam sibi omnia subiecit, sicut ait Ioan. 12. et ego si exaltatus [uero a terra, omnia traham ad me ipsum. Quare cum dicat cornua in manibus eius, victoria per crucem et passionem futura praedicitur ». Sed haec est accommodatio verborum, non expositio. De ea plura vide apud Gerhohum et Sanct. in explicatione allegorica ; apud Lap. in explicatione mystica. Eam indicat S. Hier. scribens ad Paulinum : « Ábacuc, luctator, fortis et rigidus stat super custodiam suam et figit gradum super munitionem, ut Christum in cruce contempletur et dicat : operuit coelos gloria eius... cornua in manibus eius... » (ep. 53, 8 M. 22, 54T). Regni Christi insigne et notas significari Eusebius censet, « quibus cornibus invisibiles atque adversantes potestates repellens et victas obtinens abigit » (dem. evang. 3, 19. M 2922, 445). Tertullianus quoque cornua explicat « crucis extima ; nam et in antenna navis, qua crucis pars est, hac extremitates eius cornua vocantur » (adv. Iud. 10. M. 2, 696) ; sed non de nostro loco loquitur, verum Deut. 33, 17 typice de Christo exponit, uti fere etiam SS. Iustinus (c. Tryph. 91. M. 6, 692). Hucusque theophania est descripta, quatenus maiestatem divinam in se repraesentat atque delineat. lam in ea Deum vindicem, ultorem, iudicem exprimi ostenditur
3:5
v. 5 « ante faciem eius ibit mors et egredietur diabolus ante pedes eius » ; — hebr. ante faciem eius incedit pestis et egreditur flamma ad. pedes eius (post pedes eius) i. e. comites habet pestem et ignem ; lux illa divina ignis est et incendium, quo Deus malos absumit, est enim Deus in ira sua ignis consumens (cf. Deut. 4, 24; 9, 8 : « scies ergo, quod Dominus Deus tuus ipse transibit ante te, ignis devorans atque consumens, qui conterat eos et deleat atque disperdat »; . 32, 92). Ita Deus iudex describitur Ps. 96, 3 : « ignis ante ipsum praecedet et inflammabit in circuitu inimicos eius » ; cf. Ps. 17, 9; 928, '1; 67, 3; 18,5; 88, 41. Atque ad Dei arma etiam pestilentia pertinet : « mittam pestilentiam (27) in medio vestri » Lev. 26, 25; cf. Num. 14, 19. Deut. 28, 21. 2 Reg. 24, 13. 1 Par. 21, 12. 2 Par. '], 13. Ier. 29, 48. Ez. 14,19 ; 28, 23 — quibusin locis S. Hier. verbum textus nostri non mortem, sed pestilentiam reddidit, quam Deus se immissurum esse minatur. — Ex interpretatione S. Hier. diabolus tamquam minister et instrumentum ultionis divinae in medium prodit. Qui quamvis tali munere fungatur, tamen hoc loco a propheta non nominatur; idque ostenditur etiam eo, quia ipse S. /Ier. nobis narrat, qua ratione ad versionem illam devenerit : « hebraice dicitur reseph ; tradunt autem Hebraei, quomodo in Evangelio princeps daemonum dicitur esse Beelzebub, ita Reseph daemonis esse nomen, qui principatum teneat inter alios et propter nimiam velocitatem atque in diversa discursum 'avis et volatile nuncupetur, ipsumque esse qui in paradiso sub figura serpentis mulieri sit locutus et ex maledictione, qua a Deo condemnatus est, accepisse nomen ; siquidem reseph reptans ventre (!) interpretatur ». At haec sunt commenta rabbinica, quae alibi in ea voce interpretanda S. Hier. minime sequitur ; vertit enim Deut. 32, 24 et Iob 8, '1 avis; Cant. 8, 6 lampades; Ps. '16, 4 volatilia (vulg. 19, 4 potentias) ; Ps. '18, 48 volucres (vulg. 'lI'l, 48 ignis). Vera vocis significatio esse videtur ignis, flamma, et quae inde deducitur * febris ardens, pestis qua corpus inflammatur !. — Simili schemate Deum olim suum Israelitis auxilium promisisse, bene ad huius loci illustrationem monent interpretes v. g. Ex. 23, 91: « terrorem meum mittam in praecursum tuum et occidam omnem populum, ad quera ingredieris... emittens crabrones prius », cf. Deut. "], 19. 20. los. 24, 12. Sap. 12, 8 ( Ag. Lap. Sanct. Men. Muis). LXX legerunt 423 : « soli LXX et Theodotio sermonem pro morte interpretati sunt « (S. Hier.). In altero membro duplicis iam lectionis mentionem fecit Theod. et Theoph. Genuina est ei; zeóía. quam ab aliquibus in xaiósí(av mutatam constat. Coniicit Ag. LXX legisse non fj^, sed 'D1)5 i. e. egredietur in solitudinem cf. Is. 49, 9. Ier. 42, 12 etc. Talis igitur Deus cum appareat, universa creatura cominoveatur oportet. Pertinet haec commotio ad terrorem maiestatis divinae describendum atque praeterea in divinis manifestationibus, quae fiebant contra Aegyptios et in monte Sinai non pauca neque parva eiusmodi commotionis referuntur indicia (cf. Ex. 15. 49, 16. 18. Deut. 4, 11. Ps. 717, 13 seq. 113, 3-8). Quare duplici ratione e/fectus Dei apparentis qui in creaturis imprimatur, describitur :
3:6
v. 6 «stetit et mensus esl terram; aspexit et. dissolvit gentes, et contriti sunt. montes saeculi, incurvati sunt colles mundi ab itineribus aeternitatis eius »; — bene Theoph. * « omnipotentiam Dei ostendit, ut quae nemini sufferenda sit ; simul enim Stetit et concussa ? est terra; intuetur et simul liquefiunt cerae instar omnes gentes et montes franguntur a vi potentiae eius » ? cf. Ps. 98, 1: « Dominus regnavit, irascantur populi ; qui sedet super Cherubim, moveatur terra ». Stetit i. e. sola sua praesentia et apparitione, aspezit i. e. solo intuitu omnia tremore afficit, uti Ps. 103, 32 dicitur. «qui respicit terram et facit eam tremere ; qui tangit montes et fumigant » vel - Eccli. 16, 18 : « ecce coelum et coeli coelorum, abyssus etuniversa terra et quae in eis sunt, in conspectu illius commovebuntur ; montes simul et colles et fundamenta terrae, cum conspexerit illa Deus, tremore concutientur ». Mensus est i. e. oculis terram lustrat; uno aspectu immensa terrae spatia et quae in iis continentur complexus ipsis oculis et vultu maiestatem Dominatoris prae se fert. Est descriptio ad hominum mores efformata, qui ipso intuitu imperandi vel puniendi auctoritatem exprimunt et subditos ante imperium vel castigationem ipsis oculis terrefaciunt. Unde verbum hoc apte gradum facit ad ulteriores divini terroris cffectus exhibendos, qui in creaturis inanimatis et in hominibus fiunt. Montes saeculi i. e. antiquissimi, qui a mundi exordio per longissimum tempus (ab aeterno hyperbolice) firmi steterunt et inconcussi ; quare temporis mentio auget vim sermonis, eodemque sensu colles mundi (aeterni hebr.) dicuntur, « quorum ea est firmitas, ut sicut a creato mundo permanserunt immoti, sic etiam videntur in omnia saeculorum saecula permansuri » (Sanct.). Contremiscunt vero et quasi liquefacti diffluunt ab itineribus aeternitatis eius i. e. « Deus tunc egredi dicitur, quando aliquid producit extra, quod homines capere sensu possunt» (Sanct.) ; uti olim scil. Deus egressus est ad iudicia infligenda, ita nunc simili modo habitu iudicis et vindicis surgit ; id textu hebr. indicatur : itinera antiqua sunt ei (O99 ; quam vocem S. Hier. modo aliter vertit colles mundi pro colles antiqui vel aeterni !). Quibus verbis innuit propheta, instare opus Dei unum ex magnalibus, qualia olim peracta sint ; unde terrorem maiestatis divinae non solum a creaturarum commotione, sed etiam e rerum olim gestarum memoria et ab antiquis iudiciis et castigationibus illustrat, exhibens Deum venientem, qui cuncta terribilia quibus olim mundi peccatores contremiscebant, suo quasi sinu afferat. Et cum Deus a parte meridionali veniat, maiestatis eius terrore, quo gentes contremiscunt (v. 6 hebr. trepidare fecit), praeprimis gentes austri incolae percelluntur ; unde v. "1 in hebr. sub labore (molestia, aerumna) vid? tentoria Chuschan, turbantur aulaea terrae Midian i. e. Aethiopes et Madianitae pavore corripiuntur ; talis enim Domino apparente fit in rerum natura commotio, ut Aethiopum tentoria quasi onere gravi imposito comprimi et gemere et pariter vela vel aulaea tentoriorum apud Madianitas contremiscere videantur, et ea ratione Dominum sentire » venientem a vate in visione prophetali conspiciantur. Eodem modo intelligenda est versio latina v. '] « pro iniquitate vidi tentoria. Aethiopiae, turbabuntur pelles terrae Madian » ; — i. e. sub afflictione vidi tentoria (et cum latini de iniquitate rerum, temporis, loci i. e. de difficultate etc. loquantur, explicatio non adeo a verbis reccdit, quamvis aliena sit « sensu. quem S. Hier. exprimere ! voluit) ; pelles... ipse S. Hier. declarat : pavebunt tabernacula terrae Madian. Hisce quae v. 6 de gentibus in universum dicta sunt, speciali exemplo descripta illustrantur. Idque apte fit non solum ob regionis situm, sed etiam quia Aethiopes (Cusch), qui cum Aegyptiis saepe sociantur (cf. Is. 11, 141; 20, 4; 43, 3 ; 45, 14. ler. 46, 9. Nah. 3, 9 etc.) et Madianitae (cf. Num. 235, 6. Iud. 6, 2 seq.) hostes erant populi Dci, in quos igitur iudicium Dei devolutum iri facile perspicitur. Legitur h. 1. in hebr. Cuschan, quare non desunt, qui cum Chald. verba accipiant de Chusan Rasathaim, rege Mesopotamiae (cf. lud. 3, 8. 10 — ita Barh. Arias, Clarius, Mar. Ros.), sed cum LXX, S. Hicr. et plerisque interpretibus Cusch i. e. Aethiopes retinendi sunt, ad quos et regionis situs et tabernacula nos ablegant (cf. Keil, Schegg, Reinke). solitudines et montes asperrimos duxerit; v. 7 proponi ultionem de Midianitis captam (Num. 31, 2) et Arabes ad mare erythraeum territos (Ex. 15, 13). Ita Calm. | Alii, iique frequentiores, ad ea addunt, commemorari *praeterita, ut spes et desiderium et petitio ostendatur fore, ut Deus iam similia pro populi salute patret (cf. Mar. Lap. Men. Tir. Gord. Muis). Attamen non enarrari praeterita, iam Sanct. monuit ex co, quia in textu dicitur Deus veniet ; et revera absolutum illud ac primo loco positum N32*, quod LXX £e, S. Hier. rite vertit veniet, non potest cum Syro et Chald. de praeterito exponi (uti volunt Mar. Men. « futurum pro praeterito »); sed potius ea verbi forma etiam subsequentibus facem praefert. Quare in his sententiis non praeterita exhiberi dicenda sunt, sed futura, vel melius ea, quae vates in visione prophetali praesentia cernit, ita tamen ut sententiis et verbis ad magnalia olim patrata fiat allusio et nota similitudinis cum facinoribus olim gestis exprimatur (cf. Sanct.). Atque id quidem aptissime. Ita enim cum vates iisdem verbis rebusque utatur ad Dei opera futura adumbranda, ipsa hac affinitate luculenter docet, esse unum idemque opus Dei grande, quod per varia temporum spatia magis magisque explicetur et ex iisdem normis divinitus praestitutis perficiatur. Alii demum res et beneficia futura indicari rite censent, at verbaimmediate et directe ad unum Christum eiusque opus referunt: venturum Christum ab austro i. e. non sine gloria in carne venturum, sed iterum cum splendore et claritate adfuturum tamquam legislatorem, uti olim in Sina (Ag.) vel : uti olim per figuram manifestam apparuit in Seir et Pharan (scil. in serpente erecto, in spiritu senioribus dato), ita iam veniet ad nos manifestus (Rib.) ; vel: veniet a fervore caritatis et splendore veritatis (S. Augustinus, Civ. D. 18, 39. M. 41, 589); vel: veniet a Bethlehem, qui sit vicus in australi parte situs ; quae explicatio iam legitur apud S. Irenaeum ' (adv. haer. 3, 20, 4. 4, 33, 41. M. 7, 945, 1030) ; eam ab Hebraeo quodam se audivisse S. Hier. testatur ; ei adstipulantur Theod. Theoph. Sa, Ians., eam proponi etiam S. Cyr. commemorat; eius meminerunt Ag. Sanct. Lap. Qui de Christo interpretantur (Hier. Theod. Haim. Rup. Gerh. Rib. lans. Aq. Sa), splendorem intelligunt vel Christi gloriam (cf. Cyr. Theoph.) vel eius doctrinam omnia collustrantem (Theod. Rib. lans. Sa) ; v. 5 victoriam Christi de morte et diabolo expressam cernunt; v. 6 terram inter Apostolos divisam gentesque et immundos spiritus (i. e. montes et colles cf. Cyr. Alb.) subiectos vel reges et principes Evangelio mancipatos ; v. 7 impios iri punitum, qui servos Christi sint persecuti et similia. Alii demum haec ita accipiunt, ut ea de Cyro tamquam typo et adumbratione Christi praedicta esse velint ; ita potissimum S. Cyr. et Alb. et Sanct. qui singulis versibus praeter historicam addit allezoricam explicationem ; et eam explica- tionem generatim etiam ii amplectuntur, qui facinora praeterita eum in finem celebrari censent, ut hisce spes de futura liberatione gloriosa incitetur (cf. Lap Men. Tir. Gord.) Immediatum ac directum de Christo vaticinium hoc carmine non coutineri, verba ipsa et contextus satis clare docent. Multa posse ad Christum accommodari, iam Sanct. monuit. Ob oculos autem habenda est universalis carminis sententia, qua iudicium divinum in impios funestum, salutare in pios delineatur ; quod iudicium unum considerari potest in visione et descriptione prophetica et multiplez atque varium, prout per temporum intervalla opere exprimitur. Unde a vero non aberrabimus neque ab indole visionis propheticae recedemus, si dixerimus, ex occasione iudicii particularisin impios Iudaeos et Chaldaeos devolvendi (2, 4) vatem eam imaginem proponere, qua omnes actus iudiciales generali adumbratione comprehensi repraesententur. Idque eo comprobatur, quod sicut Deus non sine rerum creatarum commotione olim iudicia exercuit particularia in Aegyptos, Iudaeos etc., ita ultimum atque universale iudicium maxima mundi perturbatione esse vestiendum atque peragendum ipso Christo docente didicimus. Neque aliquid aliud innuitur apud Aggaeum : ego commovebo coelum et terram et mare et aridam (Agg. 2, '1).
3:8
v. 8 « Numquid. in fluminibus iratus es, Domine? aut in fluminibus furor tuus, vel in mari indignatio tua? qui ascendes super equos tuos et quadrigae tuae salvatio » ; — qua in comparatione et interitus malorum et piorum salus optime illustratur et indoles iudicii venturi terrifica in impios, in bonos salutifera (2, 4) praeclare delineatur. Bene enim rem tangit S. Hier. : «sicut Iordanem et mare siccasti rubrum pro nobis dimicans — non enim fluminibus et mari iratus es, aut quidquam insensibilia offensionis contrahere potuerunt — ita nunc quadrigas conscendens tuas arcumque corripiens salutem dabis populo tuo » ; vel, ut habet Alb. : « hoc in aquis fecisti, ut tuis auferres impedimenta transitus et hostes involveres in mediis fluctibus » (cf. Rib. Lap. Sa, Mar. Tir. Gord. Muis). Neque a re alienum est, quod alii deaquis 1. Cf. Nah. 1, 3 seq. ct quae ad Mich. 1, 4 adnotata sunt. Nili in sanguinem versis et corruptis adiungunt (cf. Cyr. Alb. Sanct.). Similia in psalmis quoque usitata sunt v. g. «et increpuit mare rubrum et exsiccatum est » Ps. 105, 9 ; « mare vidit et fugit; Iordanis conversus est retrorsum » Ps. 113, 3 et. seq. Repetitis interrogationibus ! et exaggerationi et elegantiae consulit vates (cf. Muis). Deum ascendere super equos, figura est e rebus gestis petita : « Deus quasi strenuus dux seu imperator expedivit equos suos et quadrigas ad servandos Israelitas profligandosque Aegyptios, quando currus, equos equitesque suos curri. bus, equis equitibusque Pharaonis contulit» (Muis). Equi autem Dei sunt « nubes quibus quasi inequitans Deus fulgetra et tonitrua iaculabatur in Aegyptios, iuxta illud Ps. 103, 3 qui ponis nubem ascensum tuum » (Lap. Mar. Men.), ad quod bene refertur, quod Ex. 14, 24 habetur: «ecce respiciens Dominus super castra Aegyptiorum per columnam ignis et nubis, interfecit exercitum eorum » (cf. 15, 3-5. 8. 10. 19) et Ps. 4'1, 12 ; 'i6, 11-21. Hisce vero suis attulit salutem (cf. Ex. 15, 13. 11. Ps. 16, 16. 21) ; unde quadrigae tuae salvatio : apparet enim Deus bellico ápparatu instructus, isque apparatus dicitur salvato, « quia salutem et incolumitatem et gloriosam victoriam -affert his, quorum causa comparatus est » (Sanct.). Vel si imaginem ad omnia bella extendimus, quae Deus tamquam optimus bellator et imperator pro suis gessit, allu- Sionem cernere possumus cum Zap. ad arcam testamenti ; « huic enim quasi currui bellico gloriae suae Cherubinis stipatus insidebat Deus» (Lap.)etin ea potissimum pignus salutis et foederis continebatur. — Iudicium Dei etiam propterea apte maris fluminumque percussione describitur, quia revera ostensurus est Deus talia irae suaesigna in fine saeculorum ; cf. Luc. 21, 95 : «in terra pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum » (vide Rib. Sa). Pergit propheta in allusione instituta, hostium interitum et salutem piorum accuratius declarans
Huius iudicii imago expressa cernitur in totius terrae commotione !. Primo flumina et mare sentiunt iudicem ; atque id eum in modum proponitur, ut similitudo quaedam adsit rerum ad mare rubrum et Iordanem olim gestarum
3:9
v. 9 « suscitans suscitabis arcum tuum, iuramenta tribubus quae locutus es » ; — i. e. Deus bellator arcum suum tendit et vehementissime confodit hostes sagittis; « et per arcum omnia intelliguntur instrumenta bellica » (Alb.) et h. 1. contra Aegyptios turbines, tonitrua, fulmina (cf. Ex. 144, 24. Tir. Men. Muis). Atque haec praestans simul suscitat et implet promissa data et iuramento confirmata, quae patriarchis et tribubus populi olim dederat. Dicuntur iuramenta, quia id quod Dominus de perfecta liberatione suorum pollicitus est, saepe est repetitum (Gen. 92, 46. Ps. 88, 80; 131, 11. Mich. 7, 20. Rib.). — Quam apte delineetur indoles iudicii, quod Habacuc efflagitat, audi Jans. : « insigni prosopographia bellatorem inducit, qui omni armorum panoplia instructus ad retributionem peccatorum et conterendos impios egreditur. Suscitans itaque suscitabis i. e certissime tandem suscitabis arceum tuum diutissime sepositum, in quo vasa mortis letaliaque peccatoribus supplicia praeparasti, ita ut simul suscites, id est, ad effectum deducas iuramenta... haec enim iuramenta, quamdiu devorabat hic impius iustiorem se, iacere et negligi a Deo videbantur, suscitabuntur vero cum in fine mundi veniet ad ponendam terram in solitudinem. Ad hunc autem diem cum sese accinget, armabit creaturam ad ultionem impiorum, ut pugnet cum illo orbis terrarum contra insensatos. Nam de praeambulis ad iudicii diem haec intelligit Tertullianus (c. Marc. 4, 99) ». | ius esse vertere ad verbum : iuramenta tribuum, promissum scil. suscitabis vel suscitabuntur, evigilabunt, uti S. Hier. intellexit, iuramenta scil. quae promissa Dei :ontinent et confirmant (cf. Deut. 32, &0-42). Iudicii terrores scissione terrae, inundatione, montium tremore, horrendo fluctuum sonitu et fragore ulterius depinguntur : « fluvios scindes terrae ! ;
3:10
v. 40 viderunt te et doluerunt montes, gurges aquarum transiit, dedit abyssus vocem suam, altitudo manus suas levavit » ; — verte hebr. (in) flumina findis terram i. e. terra finditur, ita ut aquarum gurgites ex ea erumpant ; unde simile quid innuitur, quod in diluvio contigit : « rupti sunt omnes fontes abyssi magnae » (Gen. "1, 11) vel quod habetur Ps. 76, 11 : « turbatae sunt abyssi ; multitudo sonitus aquarum a (Ag.). Simul ac montes Deum vindicem conspiciunt, doloribus ac tremore corripiuntur ; cf. Ps. 96, 4 : « vidit et commota est terra ; montes sicut cera fluxerunt a facie Domini ». Ad hanc montium concussionem accedit gurges aquarum qui irruit, vel ex hebr. imber aquarum, quo omnia inundantur. Igitur aquae e sinu terrae erumpunt, aquae e nubibus irruunt, uti in diluvio utrumque proponitur : « rupti sunt omnes fontes abyssi et cataractae coeli apertae sunt » (Gen. "], 14). Modo consimili iudicium depingit [saias : « cataractae de coelis apertae sunt et concutientur fundamenta terrae » (Is. 24, 18). Et dum profunda terrae scissa vim aquarum profundunt, simul cum fluctibus ingentem miscent fragorem ; et altitudo i. e. profundum abyssi (Sa, Mar. Ians. Muis) vel aquarum gurgites (Sanct.) manus suas levavit i. e. fluctus saevientes vi tempestatis in altum attolluntur. Tanta est rerum perturbatio, ut ima summis, terra et maria nubibus et coelo commisceantur. Textum hebr. commodius vertes : in altum manus suas levat scil. abyssus i. e. impetu aquarum et turbine fragorem edit fluctusque in altum tollit. In ea maris nubiumque commistione coeli sidera caligine obtecta lucem non emittunt ; tenebrarum vero horror crebris fulgurum coruscatio-- nibus augetur :
3:11
v. 141 «sol et luna steterunt 1n habitaculo suo; in luce sagittarum tuarum ibunt, $n splendore fulgurantis hastae tuae » ; — sol et luna sese condunt in suis tabernaculis, e quibus egredi censentur, quando in aethere fulgent (cf. Ps. 48, 6). Dies enim Domini tenebris erit horribilis ; cf. Is. 13, 10 : « quoniam stellae coeli et splendor earum non expandent lumen suum, obtenebratus est sol in ortu suo et luna non splendebit in lumine suo » et Ioel 9, 9. 140. 315; 3, 15: «sol et luna obtenebrati sunt et stellae retraxerunt splendorem suum » ; cf. Am. 8, 20. 4. Hoe membrum adv. 10 pertinere e$ eensu suadetur et probatur ;j9D quod in .2:iu hebr, immediate antecedit. Eodem loco ponunt LXX 6iayo)pax; vide ad v. 3. Soph. 4, 15. Marc. 13, 24. Hebr. verte : ad lucem sagittarum tuarum discedunt ! (abeunt, quasi evanescunt), ad. splendorem fulguris hastae tuae ; fulmina dicuntur sagittae Domini cf. Ps. 1'1, 15; 711, 185 143, 6. Fulgur hastae intelligi possunt globuli ignei vel maiora fulgetra, quemadmodum Aegyptiis tenebris occlusis subitaneus 1gnis timore plenus subinde apparuit (Sap. 1", 6) vel grando et ignis mista in cos immittebantur (Ex. 9, 24). Ita simul optime delineatur ignis ille ccnflagiatorius in saeculorum consummatione, quo «coeli ardentes sclventur et elementa ignis ardore tabescent » (2 Petr. 3, 42) ; in flamma ignis venturus est Dominus (2 Thess. 4, 8) et in igne revclabitur dies Domini (4 Cor. 3, 13). Simili descriptione iudicium Dei illustratur Sap. 5, 19 - 24; quo in loco Deus bellator optimis instructus armis ct orbe terrarum et creaturis in terrorem adhibitis ultimum parat peccatoribus exitium (cf. Sa, lans.). Etiam in his explanandis magna cernitur interpretum varietas. Nam v. 10 aliis placet alludi ad aquas mirabiliter in deserto concessas (cf. Muis), aliis ad torrentem Arnon (Num. 24, 14. Alb.), aliis ad mare rubrum.et Iordanem (Ps. 113, 3 Calm.) et reliqua quae vel in monte Sinai vel in expugnatione terrae gesta sunt (cf. Men. Sanct. Tir. Muis) ita, ut aliqui etiam montes explicent reges Chanaan (Mar.). Aliter, uti patet, exponunt, qui totum canticum de Christo dici censent ; v. g. liib. : « civitates impiorum subvertes ; reges eorum dolebunt et trepidabunt ; omnis eorum impetus et persecutio finita sunt, postquam te videre coeperant venientem ; tunc inferi laudaverunt te, etiam superi, angeli plausum suis manibus concrepabunt, ut victorem veluti gestu quodam et tripudio - elevatarum manuum demonstrent». Alia vide apud Cyr. Hier. Theod. Lap. Sanct. (in explicatione allegorica) etc. In v. 14 multi mentionem fieri censent miraculi, quod petente Iosue accidit [os. 10, 12. 13 steteruntque sol et luna, donec ulcisceretur se gens de inimicis suis ' (cf. Alb. Sanct. Lap. Sa, Men. Tir. Gord. Muis, Calm.). Alii allegorice explanant, in sole Christum, in luna Ecclesiam intelligentes ; ita v. g. S. Augustinus. (Civ. D. 18, 32. M. 41, 590) secundum textum LXX : « elevatus est sol et luna stetit in ordine suo : h. e. ascendit Christus in coelum et ordinata est Ecclesia sub rege suo » ; aliter S. Hier., aliter Sanct. etc. Historice Alb. explanat : ibunt, scil. Cyrus et Darius proficient ; i. e. ad lucem sagittarum. suarum et fulgurantium hastarum quasi facum praelucentium ingressi sunt urbem Cvyrus et Persae eamque ferro et flamma vastarunt, perinde ac Iosue iisdem vastavit Amorrhaeos ; ita quoque Hugo, Lyranus aliique apud Lap. Tir.
3:12
19 «In fremitu conculcabis terram, in furore obstupefacies gentes » ; — hebr. cum fremitu incedis 1n terra, 1n ira trituras gentesi. e. Deus iudex maiestate plenus graditur in terra (cf. v. 6) et si vult, brevissimo momento gentes hostiles plane conterit atque comminuit (cf. v. 6. 7). Qualis sit Dei incessus et contritio gentium, propheta quasi rem praesentem exhibet :
Praecedentia summatim complectens (cf. Sanct.) iudicium Dei 18m proprio sermone tangit, idque in universum : .v.
3:13
v. 13 « egressus es in salutem populi tui, in salutem cum Christo tuo; percussisti caput de domo impii, denudasti. fundamentum eius usque ad collum » ; — duplex est enim exitus iudicii cf. 2, 4. Uti olim Deus in Aegypto sese manifestavit ad populi sui salutem et ei liberationem attulit cum christo suo i. e. cum electo populi duce, Moyse (cf. Alb. Lap. Men. Ag. Tir. Gord.), ita Deus denuo egreditur ad populum suum ex oppressione ct servitute Chaldaeorum (cf. 4, 9-11) eripiendum et hanc quoque liberationem efficiet cum christo suo i. e. electo aliquo principe scil. Cyro (cf. Sanct. Lap. Men. Tir. Gord.). Ita multi. Verum cum hac explicatione id suppleri debeat, quod rei praecipuum est, neque hoc loco determinatum de Cyro vaticinium possit admitti (vide infra), praestat illud cum textus latini ita explanare, ut non societatem salvantis sed opem indicet ipsi salvando ferendam i. e. cum christo tuo i. e. rege theocratico ita ages, ut eum salves. Similem habes locutionem Is. 3, 14 : « Dominus ad iudicium veniet cum senibus populi sui » i. e. veniet non cum iis quasi comitibus, verum ut eos iudicet. Indoles effertur populi regnique iudaici theocratica ; et haec cst ratio, cur oppressis speranda sit salus. Deus enim foedus quod olim iniit, irritum fleri non permittet; quare Psalmista quoque eadem ratione saepius Dominum obsecratur propter christum suum cf. Ps. 88, 10s 88, 39 ; 131, 10; et vide 2 Par. 6, 42. — At quemadmodum salvatio Israelitarum interitum attulit Aegyptiis maris fluctibus oppressis, ita etiamtum fastigium domus impii, summum eius decus et ornamentum, regia Chaldaeorum potestas funditus evertetur, ipse rex interibit et cum eo universi imperii chaldagici gloria corruet et turpi ruina sepelietur. Idque metaphora domus explicat, quae uno quasi ictu ita destruitur, ut et fundamentum nudum, apertum cernatur et superior domus pars simul cum parietibus ac trabibus penitus disiiciatur '. Est igitur imperium chal- 1. Denudavit bene dicitur de fundamento penitus disiecto et destructo qf de acdiliciis daicum imagine domus propositum, domus vero propter caput et collum ad hominis similitudinem depingitur. Textus hebr. jn'io-nw yu etiam verti potest : ad salvandum unctum tuum i. e. regem theocraticum ; ita textum intellexerunt LXX qui legunt plurali numero : oU cójgat toug XpuT0U, cou — uti eliam codices aliqui hebr. prae bent apud de Rossi — ita teste S. Hier. verterunt numero singulari Theod. Sym. *, ita Syrus quoque et Chald. Neque ea versio sperni debet'. Nam, ut theocratia salvari dicatur, optime explicita fit mentio regis theocrotici eoquc coimmemorato indoles theocratica, quae ad iudicium Dei bene percipiendum maximi momenti est, clarius et distinctius effertur. E contra cum christo tuo non caret difficultate. ()Juomodo enim explicabis? Qui non rem futuram hic praedici, sed praeteritam commemorari volunt, Moysen intelligunt ; at non est serio de re iam gesta, neque unquam Moyses unctus dicitur, neque satis scio, an apte dicatur, Deum cum Moyse egressum esse ad populum salvandum. Qui de futuro explicant, fere Cyrum intelligunt ex Is. 45, 1 ; sed cum huius carminis indoles adeo sit generalis, vix probabile est, subito sine praevia praepara-. tione — quae adeo apud Isaiam eminet cf. 41, 9 seq. 25. 44, 97. 98 — vaticinium proferri adeo determinatum. Insuper dubitari potest, num Cyrus tamquam socius et comes Dei in populo liberando considerari possit, cum alias ipse Moyses non ut talis, sed ut instrumentum appelletur : per manum Moysis et. Aaron cf. Ps. 16, 91. Num. 45, 93. — Alii nodum solvunt, interpretantes immediate de Christi adventu et Incarnationis mysterio (cf. S. Hier. Rib. et apud Lap. Ag.) ; immo referente S. Hier. « sexta editio prodens manifestissime sacramentum, ita vertit ex hebraeo : egressus es, ut salvares populum tuum per Iesum Christum tuum ». At de Christo salvatore hoc loco neque proxime neque unice esse sermonem, oratio contexta clare ostendit. — Reges theocraticos dici rite censent Mar. Muis, Reinke, Loch ; interpretes graeci unctos vel electos (Theod. M.) vel Spiritus S. gratia imbutos (Cyr. Theod. Theoph.) explicant. Quod domus destructae metaphora vates modo proposuit, ruinam scil- funditus eversis; « nam si fundamentales eruuntur lapides et nudantur fossae, iu quas primum iacta sunt fundamenta, consequens est, ut tota corruat moles, quae primis illis saxis insidebat » (Sauct.). Cum vero dicitur usque ad collum verbum denudare potius zeugmatice ad collum referri videtur, eo sensu ? domum ab infimis ad summa usque evertisti — et (3*3y habet notionem effundendi, proiiciendi v. g. vit&m, sanguinem — neque enim placet, duas misceri metaphoras eversionis domus et hominis turpiter nudati et profligati. 2. Uti v. g. S. Ilier. eam tamquam pauperem sensum et iudaicam aspernatur. imperii chaldaici vel babylonici, iam alio modo magisque proprie effert ita, ut etiam ratio excidii reddatur:
3:14
v. 14. « maledixisti sceptris eius, capiti bellatorum eius, venientibus ut turbo ad. dispergendum me. Ezsultatio corum sicut eius qui devorat pauperem in abscondito » , — Deus regna et provincias Chaldaeorum maledictione percutit; idem maledictioni devovcet ducem vel principem militum, quem antea caput domus vel fastigium appellaverat; demum omnes interitui tradit, qui saevae tempestatis in modum irruunt in populum Dei (cf. 14, 6 seq ). Quanta cum crudelitate ct iniuria acturi sint, explicatur exemplo iniusti oppressoris, qui cum latere se putet, pauperem devorat, iustum ac pium afflizit, spoliat, interimit (cf. Ps. 9, 8 seq.). Et hac saevitia exsultant, quam maxime delectantur ; cf. Is. 59, 4. 9. Babylonios designari (cf. Sanct. Lap. Men. Tir.), ipsa oratio contexta docet ; praesertim si quis 1, 6 seq. 9, 5 seq. ob oculos habuerit. S. Hier. impium intelligi ait Nabuchodonosorem vel omnem adversarium ; prius dici eatenus solum potest, quatenus in co rex babylonicus simpliciter repraesentetur omnis; alterum, quatenus in uno iudicio omue Dei iudicium delineetur. Qui de reiam gesta verba accipiunt, etiam in hoc versu interitum Pharaonis et exercitus. Áegvptiorum celebrari perhibent, qui venerint ut turbo ad dispergendum lsrael et ad devorandum afflictum populum (cf. Alb. Ag. Calm.) ; alii in re gesta saltem futuram liberationem adumbrari censent (cf. Lap. Men. Tir.). Seunacherib ita Jescribi, opinatur Muis. Qui carmen immediate ad Christi tempora transferre solent, explicant vel de pharisaeis et scribis (Cyr. Theoph.) vel de incredulis "Theod.) vel de ipso Antichristo (Tib. lans.). Textus hebr. alio modo, uti iàm notant. Pagninus, Sanct. Muis, Houbig. aliique, verti debet : per[orasti virgis eius (telis eius) caput. ., — ita verbum 2323 verlit quoquce S. Hier. & Reg. 18, 21 (et quoad sensum 4 Reg. 12, 10), Is. 36, 6. Iob 40, 19. 21 3 at nostro Joco aliam maledicendi notionem selegit, cui tamen obstat usus. praeposiionis 2, uti rite adverlit. Houbig., et revera nullo in Joco ita adlitbetur. Quare alia versio praeferri debet, cui LXX, Syrus, Chald. suffragautur*. Si dicitur virgis, vel hastis (cf. 4 Sam. 14, 27) eius, sensus est, Deum regi impio arma eripere et lis armis bellatores transfodere, i. e. Babylonios suis ipsorum armis interire. Simile logitur Mich. 5, 6 : pascent terram Nemrod inlanceis eius. Aliis id videtur dictum coactius ; unde emendandum censent Aastis tuis (cf. Houbig. Bickell*) . Sed prior lectio. est Dervosior ; cam Syrus quoque exprimit, dum in fragm. llexapl. affertur : $23o7* éfs6i- *553; uitX Óvvipso coU toU; Xpyryoue tov dyxptu) Ov. Praelerea obscura est vox 135; S. Hier. vorüit bellatores, LXX óvvxotóv. ila Syrus quoque; Chald. exercitus ; à)3ex, ut modo audivimus ápapro?.ív. Neque 1ecentiores consentiunt: duces vol praefectos 1. Quod S. Hier. nyzY3 verterit sceptrum, de hac re reprehendendus non est, quia vox ca notione habetur Ps. 110, 9 ct etiam Ier. 48, 17. 2. Caranna veteris Testamenti metrice. Oeniponte 1882. p. 214. laorg. Mix. H1 — 8 militum explieat Ges. (Tlics. p. 1125) ; principes, iudices designari ait. First L. ; for. (e$ cx arabico exponit. Zits.; hominum turbam, quae agros ct planitiem. incolat, interpretantur Delitzsch, ltcin^e, Kcil; pro hoc atlerri potest notio verbicognali 372 Ez. 38, 11. Esth. 9, 19 (Zach. 2, 8?); pro priore Tud. 5, 7. 11; ub: S. Hier. vertit forles (3*2), dum locos spud Ez. et Esth. et ^5. Deut. 3, 5. 1 Sam. 6, 18 a5:que muro vcl similiter interpretatus est. Babylonici imperii casu servitus et oppressio populi Dei tcllitur isque novae libertati et saluti redditur; quare eventus ille aegyptiacus quasi reviviscere videtur:
3:15
v. 43 « viam fecisti in mari equis tuis, 1n luto aquarum multarum » ;, — « ollusio est, uti liquet, ad traiectum maris rubri atque Iordanis, ubi duae occurrebant Iudaeis difficultates ; altera ab aquarum profundo gurgite; altera a limo, qui summotis aquis remansit in alveo. Utramque sustulit Deus... In aperto et sicco alvco maxima intelliguntur impedimenta sublata, quaecumque illa sunt; neque enim aliud requirit proverbialis forma. Equi dicuntur Dei quibus insidebant Persae, quos Dominus quasi ad auspicatum illud bellum conscripserat evocaveratque » (Sanct. cf. Lap. Ag. Mar. Men.). Et revera magna cernitur similitudo inter primam ab Aegyptiorum servitute liberationem foederisque institutionem atque alteram hanc exsilii solutionem foederisque instaurationem ; quare sollemne est apud prophetas, uti exsiliipoenam servituti aegyptiacae comparant, ita reditum ex captivitate. priore illa liberatione illustrare; cf. Is. 52, 4. 12; 63, 11-19. Ier. 31, 2 seq. Ez. 20, 383. 36. Os. 2, 19. Zach. 10, 11. 12. In hebr. calcas mare (ingrederis in mare) — equi tui (calcant) lutum aquarum multarum! i. e. Deus bellator currui militari insistens (cf. v. S), uti olim profectus est per mare rubrum ductor populi eique viam pandens, ita ex ruina imperii chaldaici viam salutis aperiet suis ; cf. Ps. 16, 20:«in mari via tua et semitae tuae in aquis multis ». Ea comparatione simul innuitur, Dei magnalia quae olim pro populo patraverat pignora quaedam esse divinae miserationis, quae populo electo nunquam sit defutura ; nam « sine poenitentia sunt dona Dci ». Considerat ergo vates unum Dei opuset consilium, quod in populi electione Deus manifestavit et ex quo fonte quasi 1. ld videtur simplicius et magis obvium, quam quod alii (cf. Keil, Reinke) volunt "D inexhausto populo eadem semper beneficia promanatura sunt. Ita enim favores iam praestiti et pignora sunt et typi eorum, qui per saeculorum decursum ad piorum salutem concedentur. Quare non adeo procul recedes, si sensu accommodato addideris : Deum etiam Apostolis scidisse flumina et maria, cum illis totum mundum reddiderit pervium et praedicationi patefecerit (cf. Cyr. Theoph. Rib. Lap. Men.). ' Haec visio et divini iudicii imago exhibita sacro quodam terrore mentem prophetae percellit ; neque id mirum; si enim iam omnis manifestatio supernaturalis animo hominis non sine sacro quodam timore illabitur, immo quandoque prae nimia reverentia suspicionem mortis secum affert (Gen. 32, 30. Is. 6, 8 hebr.), tam terribilis iudicii denuntiatio, quae rerum omnium commotione adumbratur (v. 8 - 11), vatis animum et corpus magno horrore perfudisse certo censenda est. Unde
3:16
v. 46 « Audivi et conturbatus est venter meus, a voce contremuerunt labia mea » ; — viscera contremiscunt (hebr.); totus cohorruit ita, ut animi intima commotio, qua expavit, corporis quoque tremore et quasi concussione panderetur ; ad vocem tinniunt labia mea (hebr.) 1. e. labia tremunt et tremula sonum edunt, crepitant; dictum est hyperbolice. Ceterum hoc epilogo vatem ad v. 4 redire monent : « versiculus iste idem sonat eandemque animi rationem renovat, quam in initio praemisit; exposuit, quid audiens timuisset et tunc demum quasi per illam bene ordinatae orationis partem quam rhetores complexionem vocant, ad primam propositionem redit » (Rup. cf. Lap. Gord. Calm.). Insuper prophetae non sunt sine miseratione, verum etiam hostium casus tristes et atroces magno compassionis sensu prosequuntur (cf. Is. 15, 9; 16, 9. 11. Lap.); hoc autem loco eo magis est pavoris ogcasio, quia etiam populo Dei magnae imminent calamitates (cf. 4, 6 seq. 3, 17). Et hisce se praecipuo - tremore concuti vates profitetur secundum textum hebr. etiam in sequentibus : i»vadit putredo ossa mea et subter me contremisco, quod tacite feram diem angustiarum, quando ascendet ad. populum qui eum aggredietur i. e. contabesco prae timore : « vel ossa mea quibus nihil durius in corpore, contabuerunt prae pavore ac mocrore et subter sne i. e. tam vehementer pavore concussus sum, ut solum ipsum meis sub pedibus moveri et contremiscere videatur; vel ita contremui, ut haud satis firmo pede ipsi solo insistam » (Mus), vcl « ac si vestieiis meis fimiter haerere prae tremore non possem » (17.) ; idque propterea, quia imminet dies calamitatis, quem vaticinio sihi habet propositum et quicerto venturus est nulla iam deprecauone avertendus (cf. 2, 8). Hunc igitur tacite ferre, silere, quiescere iubetur vates eo ipso, quia vaticinium ita effertur, ut nullum iam praesto sit eius mali remedium. Id vero praeprimis vatis (qui opponere murum debet pro domo Israel, Ez. 13, 5) animum pulsat, quod angustias venturas impotens quasi et inermis a populo depellere iam non potest.— Hebr. rite exponit ex veteribus Muis, et fere Ag. Mar. Ad eum sensum, quantum fieri poterit, etiam vulg. verba erunt explicanda : « ingrediatur putredo in ossibus meis et subter me scaleat, ut .rTequiescam tn die tribulationis, ut ascendam ad. populum accinctum nostrum » ; — « putredinem in ossa ingressam illam anxietatem animi et sollicitudinem ex illo auditu terribili accipimus, qua sollicitudine, tamquam verme ligni medullas exedente, tabefacta ossa sua dicit » (Ag.). Versionem suam ita enarrat S. Hier. : « libenter patior quod passus est Iob; non solum carnes meas, sed medullas quoque ossium cupio tabefleri ct stratum meum putredine corporis et innumeris scatere vermibus, ut postquam hic pro peccatis meis hàec sustinuero, requiescam in die amara... et ascendam ad populum fortem, bellatorem atque pugnacem... nostrum audacter loquitur, ut iuxta Abraham, Isaac et Iacob et ipse dormiat in senectute bona plenus dierum et apponatur ad patres suos » ; sed «tatim aliam quoque subdit explicationem « ex persona populi » : libenter se subiturum captivitatem et quidquid ultimae futurum sit necessitatis, tantum ut eo tempore requiescat, quo Deus sit maledicturus sceptris imperii, ut postca cum Zorobabel et Iesu filio Iosedec et Estra et Neliemia ;n terram repromissionis revertatur. Alii verba haec vulg. ita accipiunt, ut vates mortem a Deo efflagitet, ne vidcat populi captivitatem, sed « in suavi mortis somno quiescens ascendat et transeat ad coetum... virorum sanctorum: ac fortium e populo, qui olim pro gente sua armis accincti insignes de hostibus victorias retulerunt » (Lap. sim. Tir. Gord.). Aliter Sanct. : « si tabes adveniat, quac corpus attenuct et exulceret, ita ut totus vermibus scateam, fcra:in. non solum patienti, sed etiam libenti animo, duma tribulatione futura sit requies ac levatio et a servili timidaque fortuna eo deducar, ut accingar gladio ; quod conditionis est liberalis et ingenuae ». regrinatu? apud me pro mas. *31*23*. Chald. totum versum a Babyloniis dici exhibet ; etiam ipse, ut LXX in ultima voco legit ^, uti etiam aliqui codices hebr. habent apud de Rossi (Scholia critica seu supplementa p. 91), S. Hier. legisse aliquibus videtur man a "an cingere (de Rossi), et cum vertat scateat etiam pro mas. T3"N legit 32*. — Unde iste quoque locus nobis testimonio est, veteres eundem textum hebr. coram se habuisse, quem nos habemus, paucissimis illis exceptis, quae ex literarum ductu simillimo facile explicantur. Immo omnino dubitare licet, num S. Hier. prout de Rossi censet, 531 legerit; nam Gon. 49, 19 vcrba hebr. Xrw Da 3 vertit : Gad accinc- — tus praeliabitur n NNI et ipse accingetur ; unde *11a accingendi significatione ad- . [| cepit ; et ita versio eius facilius explicatur retenta lectione mas. Sed sensum verbi 13 vel 173 neutro loco rite expressit ; is est insistere, urgere ; vide nomen adeo frequens 7373 furma, agmen quod irruit (cf. Os. 1, 4 latrunculus). Diem tribulationis quem hostis populo est allaturus, imagine regionis sterilis et fame pressae proponit propheta, sicuti saepe faustus ac felix rerum status agrorum fertilitate et regionis amoenitate depingitur ; adest enim arcta inter hominem et res creatas necessitudo, qua hominis et bona et mala in rerum creatarum.conditionem redundant (cf. Gen. 3, 15, 6, l..Lev. 26. Os. 2, 91. Ioel 8, 18. Am. 9, 13. Rom. 8, 91 etc.). Atque id eo magis nostro loco, cum invasione hostili regionis amoenitas iit conculcanda; v. 1'1 « ficus enim non florebit et non erit germen in Jinets ; mentietur opus olivae et arva non afferent cibum ; abscindetur de ovili pecus et non erit armentum $n praesepibus » ; — i. e. tanta erit vastatio et regionis uberrimae destructio, ut terra illa melle ac lacte fluens jam deserti instar sit reputanda ; « percenset autem illa quae palaestino solo familiaria sunt, ficum, vitem, olivam, quarum saepe in Scriptura s. nomen auditur » (Sanct.) ; mentietur i. e. « familiari locutione Hebraei (cf. Is. 58, 11. Ier. 3, 23. Os. 9, 2) et Latini vineam, agrum, collem mendaces nuncupant, ubi agricolae aut coloni spem fallunt » (Calm.). Et tanta est herbarum graminumque penuria adeoque vastata regio olim abundantissima, ut deficiat e caulis pecus (hebr.) et iam nullum supersit armentum in stabulis. Multo igitur maiorem fore indicat calamitatem a Chaldaeis afferendam, quam illam Assyriorum, in qua saltem, ut ait Is. ', 21: « nutriet homo vaccam boum et duas oves ». Chaldaei enim civitate theocratica destructa populum in captivitatem abducent. Quare « in testimonium malorum futurorum » (Barh.) tam atrox rerum omnium defectus describitur, ut « malum ex effectu » quantum sit cognoscatur (Gord.). Neque opus est cum plerisque interpretibus ad mysticam explicationem (cf. Hier. Cyr. Theod. Theoph. Haim. Rup. Alb. Rib. Ag. Sa, Tir.) de bonorum spiritualium penuria velsynagogae pravitate etc. confugere ; neque ea de Babylonia a Persis capta (Lap. Men.), sed de Palaestinae regione dicta sunt (cf. Sanct. Mar. Muis). Si haec iusti timoris argumenta sunt et materies, cur iudicium Dei cum pavore exspectetur, tamen minime desunt illa, quibus animus vere pius magna spe et consolatione in Deum erigatur et firma fiducia meliora post calamitatem tempora sibi promittat. Ad haec vates iam laetis vocibus transit et quis sit rerum omnium pro Dei cultoribus exitus prosper atque festivus, sollemni modo cantat
3:18
v. 18 « ego autem in Domino gaudebo et exsultabo in Deo Tesu meo » ; — verbum hebr. Y?Y maximum gaudium, tubilationem laetumque "ed 5'à exsultationem, tripudium designat ; utrumque in hebr. nota illa exhortationis sui ipsius effertur, ita ut ad maximam animi laetitiam et ad publicam atque sollemnem eius significationem vates in sua persona pios omnes provocet. Dum omnia nutant, corruunt, tenebris obducta sunt, stabilis et immobilis adest suis Jahve qui ipso iam nomine immobilem fidelitatem et promissionum adimplendarum pignus prae se fert (cf. Os. 2, 22 ; 12, 5). Quare non in liominum auxilio, sed in uno JaAve esse sperandum profitetur vates; immo non solum sperandum, verum mediis in tribulationibus esse tubilandum, esse laetitia ingenti exsultandum n Deo salutis meae (hebr.) scil. qui est sponsor et auctor salutis meae et qui talem se ubique praestare vult, dummodo homo ab hoc salutis fonte non recesserit. Hebr. Y salus concrete cum quadam allusione ad /Jesu nominis idem etymon liberius expressit S. Hier., uti alias quoque salvatorem, sustum pro salute, iustitia ponit (cf. Is. 45, 8; 51, 5; 62, 2) ; « Iesus enim salvator, sive salutaris interpretatur, sed interpres maluit ipsum hebraicum verbum ponere, quia dulce et plenum gaudii nomen Iesu semper delectat audire », uti aeque pie ac suaviter dicit Haimo; et eam nominis Iesu expressionem meliorem vocat ac dulciorem interpretationem S. Augustinus (Civ. D. 18, 39. M. 41, 891). Ceterum S. Hier. non verba prophetae sed suum hoc loco posuisse interpretamentum quod ad veram textus mutationem accedat, neminem poterit fugere; quare inepte quis ex hac versione S. Hier. argumentum peteret biblicum pro divina Messiae natura. Hunc Deum salutis ulterius celebrat et quanam in re salutem proxime contineri confidat, pluribus explicat
3:19
v. 19 « Deus Dominus fortitudo mea et ponet pedes meos quasi cervorum et super excelsa mea, deducet me victor in psalmis canentem » ; — hebr. Jahve, Dominus, fortitudo mea: laeta animi exsultatione plures titulos Domini profert; quia quo maior imminet rerum adversa fortuna, eo magis est ad hominum mentes accommodatum, ut pluribus se argumentis confortent, ut quasi densioribus tenebris maiora ac plura lumina affundant. Pedes cervorum cf. Ps. 1'l, 34; faciet «celeres ad fugienda malaet ad transsilienda impedimenta quae prospero ac felici statui obiici possent » (Men.); vel ut Sanct. rem perpendit respiciens 4, 8: «contra horum velocitatem et impetum dàta est prophetae ac populo, qui se totum divinae tutelae concredidit, cervorum celeritas, quam non assequitur Chaldaeorum cursus; et ca etiam parte melior, quod ad alta etiam montium iuga per scopulos et salebrasenititur, qua aspirare non potest equorum quantacumque pernicitas ». A persequentium periculo eos eripiet Deus et super excelsa mea i. e. ad regiones etterram promissam eos reducet, et Super excelsa mca incedere me faciet (hebr.); id quod dicitur ad normam cantici Moysis, magni illius Dei beneficiorum libri : « consutuet cum super excelsam terram, ut comederet fructus agrorum, ut sugeret mel de petra oleumque de saxo durissimo» (Deut. 32, 13; cf. Ag. Muis). Et secundum vulg. Deus, praeclarus adversariorum victor atque triumphator praedam hostibus ereptam i. e. populum electum suis in sedibus collocavit, in terra bona, in locis excelsis i. e. tutis atque munitis, dum illi theocratiae instaurationem festivis carminibus et laeto cantu gratiarum actionis et laudis celebrant. « Ea porro laetitia populus e Babylonia revertetur, ut sicut in exitu e patria, quam longa est via, querelis et planctu resonabat, sic etiam in reditu tota iubilantium choris et quodam quasi hymenaeo plausu compleatur » (Sanct.). Ita prophetia, quae a querela et disceptatione animi exacerbati inceperat (1, 2), in laudis iubilo et laetissima spe finitur (cf. S. Ilier. Rup.). Sane praeclarum documentum, quo uberrima consolationis argumenta pro rebus asperis concluduntur. Neque id praetereundum est, adesse in hoc carmine insigne monumentum, quomodo sancti veteris Testamenti mediis in tribulationibus non tantum patientiam et spem retinuerint, sed in Domino Deo suo dulci caritatis affectu exsultaverint quoque et delectati fuerint, illius iam perfectionis quasi aemulatores, quam in novo Testamento consummatam admiramur, dum S. Paulum clamantem audimus : « superabundo gaudio in omni tribulatione » (2 Cor: 7, 4), dum tot sanctos amore crucis flagrantes veneramur. N Qui carmen hoe non de vatis tempore ac necessitate, sed de Christi mysteriis exponunt, excelsa coelum interpretantur coelestemque beatitudinis patriam (cf. ler. lib. lans. Sa) vel vitam humana conversatione ac carnali negotio superiorem et coelestem (cf. Cyr. Theod.). rach (pro tiphrach)et ma ' sajja (pro ma' se) ; ultimum evitat Dickell interponens articulum ZAa3-zajit pro simplice zajit. Ponitur nop post versus 7; dein iterum post 24 ; tertio post 13. Si carmen strophis listinzuere placet, has cum Gietmann assignare poteris ; quinque septenis versibus constantes, quas excipit una sex consistens versibus heptasyllabis (v. 19. 13); sequitur una quinque versuum (v. 14. 15), duae senis constantes (v. 16. 47) et concluditur stropha quinque versuum (v. 18). Manasses rex captivitatis et carceris miseriis edoctus abiecta idololatria ad Deum reversus etiam populum ad Dei cultum reducere conatus erat (2 Par. 33, 48. 10). Verum qui in regno successit, Amon, filius cjus, non patris pietatem, at priorem impietatem non solum aemulatus est sed etiam longe superavit : fecit malum $n conspectu Domini, sicut fecerat Manasses pater eius, et cunctis idolis quae Manasses fuerat. fabricatus, immolavit atque servivit ; et non est reveritus faciem. Domini, sicut reveritus est Manasses pater cius, et multo maiora deliquit (1l. c. 29. 93. cf. 4 Reg. 21, 20- 22). Amon solum quidem per duos annos regnavit ; at sane tempus hoc satis superque erat ad populi idololatriae ex inveterata consuetudine addicti perversionem maxime augendam. Iosias filius eius, octo annorum puer, regnum capessivit. In tam tenera et imbecilli regis aetate idololatriae vitiorumque colluvies impune grassabatur ordinesque omnes et principes et sacerdotes pessimis moribus vivebant, Verum mox Iosias, pius impii patris filius, tamquam veri nominis rex theocraticus officio fungi coepit; primum ipse Dei cultul se sincere addixit et cum aetate, experientia rerum et auctoritate iam valeret, idololatriae et sceleribus animo invicto bellum indixit : siundavit Iudam et. lerusalem ab. excelsis et lucis simulacrisque et. seulptilibus (2 Par. 34, 3) ; ubique arae Baalim et cetera idololatriae et spurcitiarum instrumenta et fomenta destruuntur, neque tantum intra ludaeac fines, sed etiam tn urbibus Manasse et Ephraim et Simeon usque Nephthali (l. c. 6). Octavo enim regni sui anno iuvenis rex coepit quaerere Deum patris sui David et duodecimo anno mundavit Iudam et lerusalem et alias regiones ; tertio decimo annoa Ieremia propheta, qui eo tempor? ad munus propheticum vocabatur, in ea cultus morumque instaura.ione auxilium nactus est sane potentissimum ; anno octavo decimo libro legis invento foedus cum Domino sollemni modo innovatur cunctaque ad lezis normam rite disponuntur (cf. 2 Par. 34, 8 - 35, 19. 4 Reg. 22, 3- 23, 24. Ier. 11). Optimi sane regis pii conatus. Scd quis inveteratam Iudaeorum impietatem vinceret? Parum emendationis esse subsecutum, et Ieremiae continuae querelae et accusationes testantur et libri produnt historici, qui furorem Domini non esse aversum diserte narrant et firmum permansisse Dei consilium : etiam Iudam auferam a facie mca et proiiciam civitatem hanc, quam elegi, lerusalem, et domum, de qua dixi : erit nomen meum ibi (4 Reg. 93, 2'1). In diebus Iosiae regis surrexit Sophonias propheta, 1*:29 quem Iahve abscondidit i. e. tuitus est ! — quem Ps. - Epiphanius aliique e tribu Simeonis prognatum scribunt (cf. M. 43, 412). Cum 1, 4 inter maiores eius rpm Ezecias connumeretur, aliqui eum regio sanguine ab Ezechia descendere opinati sunt (cf. Hitz. Keil, Zschokke, Vigouroux). Verum gratuito id adstruitur. Sollemne enim est in libris historicis atque etiam propheticis, ut ii qui reges fuerint etiam nomine apposito designenturj id quod eo magis fieri debuit (et iure supponitur futurum fuisse, ut ficret), si quando nomen ipsum pluribus commune erat. Iam eodem Ezechiae nomine complures viri privati inveniuntur designari (ct. 1 Par. 3, 23. Neh. 7, 21). Practerea Sophoniam ad genus regium neipse Ps. - Epiphanius quidem retulit, qui in fabulis afferendis minime est ceteroquin parcus ; quare ex eius ea in re silentio omnino concludi licet, veteres in illam opinionem non incidisse, quamvis Ezechiae nomen ad illam homines curiosos facile invitaret. Unde eo tutius tamquam figmentum otiosorum rabbinorum contemnitur, uti iure contempserunt Rib. a Castro, Lap. Calm. Reinke, Schegg, Trochon. Quaeri etiam solet, quo tempore regni Iosiae muneri prophetico vacaverit Sophonias vel ad quam epocham liber eius potissimum sit referendus. Quae res cum ex internis quae dicuntur libri indiciis solum explorari ac diiudicari possit neque ea certi aliquid et indubitati prodant, in varias sententias abeunt viri docti. Primos regni losiae annos ei assignat Schegg (i. e. inter Iosiae annum 4 et 15), quia graves prophetae denuntiationes in tempus posterius, quippe quo morum cultusque instauratio perficeretur, iam non conveniant. Eandem sententiam propugnant Ewald, Reinke; et munus saltem ante annum 18 Iosiae iniisse etiam Calm. ex eo colligendum esse censet, quod scelera et licentiam in magistratibus Iuda simul et idololatriam ubique regnantem acrioribus verbis reprehendit. Idem Kawlen quoque censet et censuit ante eos omnes Rib. Verum recte contra eum observavit iam Lap. : «haec ratio non concludit certo; nam Ieremias coepit prophetare anno 13 Iosiae et perrexit continue sub eo detonare contra idola, quia licet ea publice a Iosia essent abolita, privatim tamen adhuc a multis retinebantur et colebantur ». élii demum Sophoniam post annum 18 Iosiae vaticinatum esse censent, quia non idola sed reliquias idolorum: delendas esse dicat i. e. ipsa idololatria generatim sublata solum adesse innuat quasdam cultus superstitiosi particulas (cf. 1, 4) et quia veri Dei cultum iam exerceri asserat (cf. 4, 9; 3, 4) — unde librum esse compositum censent purgatione templi per Iosiam iam peracta. Ita Keil. Neque tamen haec rem evincunt. Nam si Deus minatur, se omnia vestigia idololatriae funditus esse eversurum, minime sequitur, solum exstare vestigia, sed idololatriam esse radicitus et stirpitus evertendam praedicit. Finge enim dici de urbe : ipsas quoque reliquias tuas et. ruinas dissipabo; num ex his minis concludes, de ea urbe iam non exsistere nisi reliquias ? Minime sane. Neque maioris ponderis est alterum. Nunquam enim idololatria ita praevaluit et ita omnes omniaque occupavit, ut non simul aliquo modo etiam veri Dei cultus exerceretur. Praeterea liber propheticus non unam aliquam exhibet concionem, sed ea quae propheta saepe et variis occasionibus populo proposuit, ad breve argumentum redacta nobis refert. Quare nihil obstat, quominus dicamus, Sophoniam et ante morum instaurationem praedicasse et post eam, vel eum regi opitulatum esse et in praeparanda et in exsequenda illa reformatione et demum summam concionum, minarum, promissionum hoc suo comprehendisse libello. cultas morumque a Tosia nondum inceptae. Ita v. g. Reuss contendit : « lesdésordres auxquels il essaya de mettre fin par des mesures trés énergiques sont dépeints ici comme existant encore dans toute leur étendue et les membres mmes de la famille royale sont accusés (1, 8) d'y prendre part. .... et e'aurait été une injustice de sa part, si en formulant ses accusations, il avait passé sous silence les nobles efforts faits par le roi pour ameuer un état de choses conforme à ses propres désirs. Nous croyons plutót que ce silence, combiné avec les reproches qu'il adresse aux princes, nous permet de souger de préférence à une époque o le roi était encore mineur et oü le gouvernement a dà étre entre les mains de ses parents ». Eidem sententiae eliam subscribit. Vigouroux (Manuel biblique, II p. 651). Alii demum tot inveniunt in libello Sophouiae allusiones quao fiant ad: Deuterononium et modum loquendi qui supponat populum eas intelligere ; unde sermones hos habitos fuisse concludunt libro legis in templo. invento, de quo 3 Reg. 22, 10 seq. anuo decimo octavo regis Iosiae (cf. T10chon p. 348 seq.) — Alia quae prolata sunt consulto missa facio. Tribus partibus libellus apte dividitur ; in prima minatur vates iudicium orbi et urbi ; in altera adhortatur ad poenitentiam et timorem Dei exemplis iudiciorum exhibitis, quae Deus in gentes exteras et suum populum est exerciturus ; in tertia demum instaurationem messianicam promittit, quae iudiciis illis in altera parte descriptis praeparatur. Sermonem orditur propheta quasi ex abrupto : iudicium instare omnibus et speciatim urbi Ierusalem ; tres recenset ordines, qui tamquam victimae irae Domini sint mactandi : principes scil. primoresve, qui mores gentilium aemulentur aliosque opprimant ; mercatores usuris inhiantes; demum omnes, qui vana fiducia abripiuntur genioque indulgent. Ipsum iudicii diem proximum esse dicit et valde terribilem, ita ut nemo effugere neque opibus terrenis salvari queat (cp. 1). Iudicii descriptioni apte subiungitur adhortatio, quae praeprimis ad pios dirigitur, quo magis virtuti dent operam, ut divina protectione digni inveniantur. Haec autem adhortatio fulcitur longiore iudiciorum divinorum enumeratione, quae fient in Philisthaeos, Moabitas et Ammonitas, Aethiopes, Assyrios et in ipsam quoque urbem Ierusalem, in qua principes, iudices, prophetae iustas dabunt poenas. Hisce vero iudiciis id a Deo efficietur, ut. Dei adoratio et cultus veri propagatio praeparetur. Unde calamitatum fine proposito in altera parte (2-3, 8), via sternitur ad tertiam (3, 9-20), qua instauratio messianica describitur ; fore scil. cultum Dei universalem; populum rediturum esse ex dispersione deleta iniquitate, sanctum, iam non gloriae terrenae cupidum, sed humilem, in Deo sperantem, pace securum ; adfore gaudium et exsultationem, Dei in populo beneplacitum ; oppressores iri destructum, Dei populum fore gloria et honore insignem. Dc dicendi genere Sophoniae ita censet Zschokke (1. c. 911) : « quamvis dicuo Sophliouiae praestantiam Isaiae et Habacuc non exaequet, tamen elexanta et vigore non caret, quemadmodum testatur frequens paronomasiarum usus. Lingua adhuc pura hebraica est, a chaldaismis immunis. Retractat. quidem, prophetas priores !, nihilominus tamen sui iuris cst ». Similiter iudicat Vigouroux (Manuel bibl. II p. 651) : «le style de Sophonie est pur, facile, vil, mais il manque un peu d'originalité ; ii est plein de reminisceuces et d'emprunts aux anciens prophétes ». Anc. — Minatur Deus iudicium universale, quo omnia perimat ; in qua castigatione praeprimis Iudam ct Ierusalem propter variae idololatriae scelus est percussurus (1, 2-6). Iam qualis futura sit castigatio, describitur : erit, quasi victimarum caesio ; principes et primores, qui gentilium mores aemulantur aliosque opprimunt poenas dabunt ; ubique ulures et qui suis opibus confisi voluptatibus indulserunt punientur et spoliabuntur (1, 1-13). Talis autem punitio et proxima est et terrore plena ; est enim dies ultionis Domini quam maxime terribilis; homines horrore obstupefient et: caede creberrima prosternentur, neque ullum vindictae divinae effugiendae piaculum praesto iis erit in opibus (1, 14-18). Titulus et inscriptio : « Verbum Domini quod factum est ad. Sophoniam, filium Chusi, filii Godoliae, filii Amariae, filii Ezeciae, in dicbus losiae filii Amon, regis Iudae » ; — i. e. « ministrum se esse docet huius prophetiae, non auctorem, cum dicit verbum Domin? » ( Rib.). Id factum est i. e. revelatio ei facta, sermo Domini ad prophetam factus est Deo videlicet mentem eius prophetico lumine illustrante (Zans.). Dc Sophonia vide Proleg. Quod longior quaedam maiorum series effertur, aliqui (cf. Reine) nobilitati generis adscribunt — obx &zGuog «v» (Xozcv/xg) «9 xatà cápaa vívog jam S. Cyr. adnotat — sed certa ratio reddi nequit. Id unum notari iuvat, ex tali varietate innui, non unum esse omnium titulorum auctorem, quippe qui inscriptiones omnes ad unam eandemque fere normam exegisset, sed potius titulos singulosa singulis prophetis esse libris praepositos censeri posse; unde facile explicatur varietas illa. Plura genealogiae membra habes apud Zachariam et praeprimis apud Baruch (uti Sanct. advertit ad Zach. 1, 4 !). Meminit hoc loco quoque S. Ilier. traditionis hebraeae, cuiuscumque prophelae paler aut avus ponatur in titulo, ipsos quoque prophetas fuisse; neque prorsus eam reiicere videtur. Pergit enim : « lioc si verum est, Sophionias propheta. ..nomiue (canone? — ut alia fert lectio — ), ut ita dicam proplietico et gloriosa maioruni suorum stirpe generatus est; habuit enim patrem Chusi, avum Godoliam, proavum Amariam, atavum Ezechiam ?. et talem quadrigam ipse velut extremus auriga complevit ». Sed hauc traditionem esse ad. commenta rabbinica amandandam, quamvis aliqui eam tueantur, quos vide apud Jib. in proleg. 4, apud Sanct. (in Zach 4, 4), plerique iure censent. Ab universali iudicio, quo Deus orbem terrarum est puniturus, sermo propheticus quasi ex abrupto orditur. Sed cum ultionis capiendae mentio, qua Deus populos est ad iudicium vocaturus, jam saepius et apud prophetas facta sit et in psalmis (cf. Ioel 2, 315; 3, 14. Am. 1, 2-2, 3. Ps. 96, 1 etc.), nexus facile perspicitur et Sophoniae auditoribus certe familiaris erat. Statimiudicium cum emphasi tamquam omnium exterminium annuntiatur
3:1
SETTIMANA SANTA (MAJOR HEBDOMADA, HEBDOMADA SANCTA, HEBDOMADA AUTHENTICA)
… Poi s'iniziano subito le letture; la prima di Osea (Os. 1-6 di provenienza gallicana), con salmo-responsorio di Abacuc (Hab. 3, 1-3; il versetto in medio duorum animalum è riferito a Cristo crocifisso fra due ladroni); la seconda dell'Esodo (Ex. 12, 1-11) accenna al simbolo e alla figura del sacrificio di Cristo …
3:2
… esordisce, mediante allusione o accostamenti, da un prestabilito inno biblico: la I dal canto degli Israeliti (Ex. 15, 1-8); la II - canto di Mosè presso la morte (Deut. 32, 1-43); la III - canto di Anna (I Sam. 2, 1-10); la IV - orazione di Abacuc (Hab. 3, 2-19); la V - preghiera di Isaia (Is. 26, 9-21); la VI - preghiera di Giona (Ion. 2, 3-10); la VII - l'inno dei tre fanciulli di Babilonia, detto anche di Azoria (Dan. 3, 2-33); l'VIII …
3:7
CHUSAN RASATHAIM (EBR. KŪFAN RĪŠ'ĀTHAJIM)
Il testo ebraico lo dice re dell' 'Āram Nahārajim o « Aram (v.) dei due fiumi ». Vi è chi fa C. capo d'una tribù araba, leggendo Edom per Aram (cf. Hab. 3, 7). Altri ha tentato di vedere in C. Tuśratta re di Mitanni, contemporaneo di Amenophis II (cf. H. Hänsler, Der historische Hintergrund von Richter 3, 8-10, in Biblica, 11 [1930], pp. …
MADIAN E MADIANI TI (EBR. MIDHJĀN; SETTANTA MĀŠĪAV).
… Schools of orient. researches, 83 [1941], p. 84, nota 8), il nome etnico di Kūšu nei testi egiziani «di proscrizione» sarebbe, come fa supporre il parallelismo istituito in Hab. 3, 7, la denominazione arcaica dei Madianiti. …
3:13
… Jahweh (o di un pronome equivalente): «l'unto di Jahweh» (ὁ χριστὸς Κυρίου); 15 volte in I-II Sam.; Ps. (cbr.) 2, 2; 18, 51; 20, 7; 28, 8; 84, 10; 89, 39, 52; 132, 10, 17 (il plurale, in Ps. 105, 15 e I Par. 16, 22, è un caso unico); Is. 45, 1; Hab. 3, 13. Questo nome regale māfiah χριστός è usato 2 volte per Saul, 1 volta per Salomone (II Par. 6, 42), 1 volta per Sedecia (Lam. 4, 20), 1 volta (analogicamente) per Ciro (Is. …
3:16
Sull'esempio di Abramo (Gen. 21, 23; 23, 4), di Mosè (Ex. 2, 22; Act. 7, 29), d'Israele sottratto da Dio al mondo pagano (Sup. 18, 3; Hab. 3, 16: παρενία è sinonimo di x.), ogni cristiano è e deve sentirsi «straniero» (ξένος) e «forestiero» (παρενός): 1 Pt. 1, 1; 2, 11; Hebr. 11, 13; 13, 14); la sua patria è la città di …
3:17
ABACUC (EBR. HÂBAQQÛQ; SETTANTA: ἈΜΒΑΚΟΎΜ CONFONDENDOLO COL PERSONAGGIO DI DAN. 14, 32)
1. VITA. - Della persona di A. sappiamo solo che visse in Giudea (Hab. 3, 17) alla fine del sec. VII a. C., e scrisse una profezia di tre capitoli in stile elegante e ricco di immagini audaci desunte in gran parte dalla natura. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.