The prophet alluding to the deliuerie of Sion and Ierusalem from Babylonical captiuitie, sturreth vp the Church of Christ, to reioyce for the deliuerie from sinne: 7. which Christs Apostles preached: 10. with great fruite in al nations.
1Arise, arise, put on thy strength, O Sion, put on the garments of thy glory, O Jerusalem, the city of the Holy One: for henceforth the uncircumcised, and unclean shall no more pass through thee.Sorgi, sorgi, vestiti di tua fortezza, o Sionne: ammantati dei vestimenti di tua letizia, o Gerusalemme città del Santo; perocché non passerà mai più per mezzo a te l'incirconciso, e l'immondo.ARISE, arise, put on thy strength ô Sion, put on the garments of thy glorie ô Ierusalem the citie of the holie one: because the vncircumcised, and vncleane shal adde no more to passe by thee.Consurge, consurge, induere fortitudine tua, Sion ! / induere vestimentis gloriæ tuæ, / Jerusalem, civitas Sancti, / quia non adjiciet ultra ut pertranseat per te / incircumcisus et immundus. 2Shake thyself from the dust, arise, sit up, O Jerusalem: loose the bonds from off thy neck, O captive daughter of Sion.Alzati dalla polvere, sorgi; ponti a sedere Gerusalemme: scuoti dal tuo collo il giogo, o schiava figlia di Sion;Be shaken out of the dust, arise, sit vp Ierusalem: loose the bonds of thy necke ô captiue daughter of Sion.Excutere de pulvere, consurge; / sede, Jerusalem ! / solve vincula colli tui, / captiva filia Sion. 3For thus saith the Lord: You were sold gratis, and you shall be redeemed, without money.Imperocché queste cose dice il Signore: Senza prezzo siete stati venduti, e senza denaro sarete ricomperati.Because thus sayth our Lord: You were sold for nought, and without siluer you shal be redemed.Quia hæc dicit Dominus: / Gratis venundati estis, / et sine argento redimemini. 4For thus saith the Lord God: My people went down into Egypt at the beginning to sojourn there: and the Assyrian hath oppressed them without any cause at all.Imperocché queste cose dice il Signore Dio: In Egitto passò da principio il popolo mio per istarvi come forestiere: ed Assur lo maltrattò senza motivo.Because thus sayth our Lord God: My people went downe into Aegypt at the beginning to be a seiourner there: and Assur without any cause did oppresse them.Quia hæc dicit Dominus Deus: / In Ægyptum descendit populus meus in principio, ut colonus esset ibi, / et Assur absque ulla causa calumniatus est eum. 5And now what have I here, saith the Lord: for my people is taken away gratis. They that rule over them treat them unjustly, saith the Lord, and my name is continually blasphemed all the day long.E adesso, che debbo far io qui (dice il Signore), dappoiché senza prezzo è stato menato schiavo il popol mio? Color che lo dominano, si diportano iniquamente, dice il Signore, e di continuo, e tutto giorno è bestemmiato il mio nome.And now what haue I here, sayth our Lord: because my people is taken away for nought? Their rulers doe vniustly, sayth our Lord and continually al the day my name is blasphemed.Et nunc quid mihi est hic, dicit Dominus, / quoniam ablatus est populus meus gratis ? / Dominatores ejus inique agunt, dicit Dominus, / et jugiter tota die nomen meum blasphematur.
6Therefore my people shall know my name in that day: for I myself that spoke, behold I am here.Per questo il mio popolo conoscerà in quel giorno il nome mio; perocché io stesso, che parlava, ecco ch'io son presente.For this cause shal my people know my name in that day: because I myself that spake, loe am present.Propter hoc sciet populus meus nomen meum / in die illa: / quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum. 7How beautiful upon the mountains are the feet of him that bringeth good tidings, and that preacheth peace: of him that sheweth forth good, that preacheth salvation, that saith to Sion: Thy God shall reign!Quanto son belli i piedi di colui, il quale sui monti annunzia, e predica la pace! di colui, che annunzia ogni bene, di lui, che predica la salute, e dice a Sionne: Il Signore Dio tuo regnerà.How beautiful vpon the mountaines are the feete of him that euangelizeth & preacheth peace: of him that telleth good, preaching health, that sayeth to Sion: Thy God shal reigne!Quam pulchri super montes pedes annuntiantis / et prædicantis pacem; / annuntiantis bonum, / prædicantis salutem, / dicentis Sion: / Regnabit Deus tuus ! 8The voice of thy watchmen: they have lifted up their voice, they shall praise together: for they shall see eye to eye when the Lord shall convert Sion.Voce delle tue sentinelle: alzeranno la voce, e insieme canteranno laude; perchè occhio ad occhio vedranno quando il Signore avrà a se ritornata Sionne.The voice of thy watchemen, they haue lifted vp their voice, they shal prayse together: because eie to eie they shal see when our Lord shal conuert Sion.Vox speculatorum tuorum: levaverunt vocem, / simul laudabunt, / quia oculo ad oculum videbunt / cum converterit Dominus Sion. 9Rejoice, and give praise together, O ye deserts of Jerusalem: for the Lord hath comforted his people: he hath redeemed Jerusalem.Rallegratevi, e date laudi insieme, o deserti di Gerusalemme: perchè il Signore ha consolato il popol suo, ha riscattata Gerusalemme.Reioyce, & prayse together ye deserts of Ierusalem: because our Lord hath comforted his people: he hath redemed Ierusalem.Gaudete, et laudate simul, / deserta Jerusalem, / quia consolatus est Dominus populum suum; / redemit Jerusalem. 10The Lord hath prepared his holy arm in the sight of all the Gentiles: and all the ends of the earth shall see the salvation of our God.Il Signore ha rivelato il braccio suo santo agli occhi di tutte le genti: e tutte le estreme parti della terra vedranno la salute mandata dal nostro Dio.Our Lord hath prepared his holie arme in the sight of al the Gentiles: and al the endes of the earth shal see the saluation of our God.Paravit Dominus brachium sanctum suum / in oculis omnium gentium; / et videbunt omnes fines terræ / salutare Dei nostri.
11Depart, depart, go ye out from thence, touch no unclean thing: go out of the midst of her, be ye clean, you that carry the vessels of the Lord.Partitevi, partitevi, uscite di costà: non toccate nulla d'immondo: uscite di mezzo a Babilonia, purificatevi voi, che portate i vasi del Signore.Depart, depart, goe ye out from thence, touch not a polluted thing: goe out of the middes of her, be cleansed ye that carie the vesseles of our Lord.Recedite, recedite; exite inde, / pollutum nolite tangere; / exite de medio ejus; mundamini, / qui fertis vasa Domini. 12For you shall not go out in a tumult, neither shall you make haste by flight: for the Lord will go before you, and the God of Israel will gather you together.Imperocché voi non partirete tumultuosamente, né vi darete fretta come fuggiaschi, perchè il Signore anderà innanzi a voi, e vi adunerà il Dio d'Israele.Because you shal not goe out in tumult, neither with flight shal you make hast for our Lord wil goe before you, and the God of Israel wil gather you together.Quoniam non in tumultu exibitis, / nec in fuga properabitis; / præcedet enim vos Dominus, / et congregabit vos Deus Israël. 13Behold my servant shall understand, he shall be exalted, and extolled, and shall be exceeding high.Ecco che il mio servo sarà intelligente, sarà esaltato, e ingrandito, e molto sublime.Behold my seruant shal vnderstand, he shal be exalted, and shal be lifted vp, and shal be exceding high.Ecce intelliget servus meus, / exaltabitur et elevabitur, et sublimis erit valde. 14As many have been astonished at thee, so shall his visage be inglorious among men, and his form among the sons of men.Come tu fosti lo stupore di molti, così il tuo aspetto sarà senza gloria tra gli uomini, e la tua faccia tra' figliuoli degli uomini,As manie haue bene astoined vpon thee, so shal his looke among men be inglorious, and his forme among the sonnes of men.Sicut obstupuerunt super te multi, / sic inglorius erit inter viros aspectus ejus, / et forma ejus inter filios hominum. 15He shall sprinkle many nations, kings shall shut their mouth at him: for they to whom it was not told of him, have seen: and they that heard not, have beheld.Questi aspergerà molte genti, dinanzi a lui staranno i regi a bocca chiusa: perchè quegli, a' quali nulla fu detto di lui, il vedranno: e que', che non ne udiron parlare, lo contempleranno.He shal sprinkle manie nations, kinges shal shut their mouthe vpon him: because they to whom it was not told of him, haue sene: and they that heard not haue beheld.Iste asperget gentes multas; / super ipsum continebunt reges os suum: / quia quibus non est narratum de eo viderunt, / et qui non audierunt contemplati sunt.
52:1
52:3
Calmet
Money. The Chaldeans acted impolitically in leaving the country without inhabitants, and Cyrus will derive no immediate advantage from your return. (Calmet)
Worthington
The Jews had not injured the Chaldeans, nor mankind the devil. But both had offended God, who out of mercy paid their ransom. (Worthington)
52:4
Haydock
Assyrian. Pharao, (Sa; Tirinus) or rather Nabuchodonosor, (Calmet) and the princes of Assyria, who acted tyrannically. (Haydock)
52:5
Long, by the Chaldeans, weak Jews, and strangers, who misconstrue my conduct towards my people, and represent it as the effect of injustice, or of weakness.
52:6
Here. Jesus Christ appears, the Redeemer foretold so long before.
52:7
52:8
Watchmen, prophets. The angels sung at the birth of Christ, Luke 2:14.
52:10
Arm. The Saviour, Luke 1:51.
52:11
Calmet
Lord, the Levites departing from Babylon, 1 Esdras 1:7., and Numbers 3:6., and 4:5., etc. (Calmet)
Worthington
St. Paul proves hence that communication with infidels in spiritual things is always unlawful, 2 Corinthians 6:17. (Worthington)
52:13
Servant, Christ. In vain do the Jews attempt to apply this to any other. It is wonderful that Grotius should follow their steps, and understand Jeremias to be meant; though elsewhere he allows that the prophet speaks only of the Messias. (De Verit. 5:19.)
This author [Grotius] has been of great prejudice to religion. The Chaldean and many modern Jews have been compelled by evidence to apply this to the Messias. See Geir., etc. Jesus was pleased to assume the form of a servant, Philippians 2:7.
52:14
Calmet
Of men, who have disfigured the countenance of our Saviour with buffets, etc. The Jews would not receive him under this abject form, though it had been foretold equally with his elevation. (Calmet)
52:15
Calmet
Sprinkle with baptism, (Haydock) and his manifold graces. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "so many nations shall wonder at him." (Haydock)
Calmet
Mouth, out of reverence. How many great princes have submitted to his yoke? (Calmet)
Calmet
Beheld. The Gentiles (Menochius) embrace the faith, at the sight of Christ's miracles. (Calmet)
52:3
The Iewes had not wronged the Babylonians, neither had mankind sinned against the diuel, but both had offended God
VVho of his bountie payde mans ransom: which no other man was able to pay.
52:4
Concordanza Gen. 46.
52:5
Concordanza Rom. 2. Ezec. ••.
52:11
Communication with infidels in spiritual thinges is in no case lawful. as S. Paul sheweth by this text. 2. Cor. 6. v. 17.
52:1
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.51
51. ‘Awake, awake, put on thy strength, put on thy glory. Shake off the dust and arise. Sit thee down, loose the bands of thy neck.’
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 10.21
… “Being clothed in the breastplate of righteousness and charity,” concerning which the Lord Himself also speaks to Jerusalem by the prophet: “Arise, arise, O Jerusalem, put on the garments of thy glory),”
52:2
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… for whose sake it now groans and travails, waiting itself also for our redemption from the corruption of the body, that, when we have risen and shaken off the mortality of the flesh, according to that which is written, “Shake off the dust, and arise, and sit down, O Jerusalem,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.10
… “Keep thy tongue from evil, and thy lips that they speak no guile,” our prayer testifies to its weakness, when we say: “O Lord, set a watch before my mouth, and keep the door of my lips.” The importance of our will is maintained by the Lord, when we find “Break the chains of thy neck, O captive daughter of Zion:”
52:3
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 41.4
… And unless he care to put forth every effort to save free-birth from oppression, he is accounted unmerciful. Let us all flee to Christ, and appeal against sin to God as our deliverer. Let us seek to get ourselves sold, that we may be redeemed by His blood. For the Lord says, “Ye were sold for nought, and ye shall be redeemed without money.”
52:5
papa san Clemente I † 99 d.C. The Second Epistle of Clement 13
… and let us not be men-pleasers, nor be willing to please one another only, but also the men without, for righteousness sake, that the name may not be, because of us, blasphemed. For the Lord saith, “Continually my name is blasphemed among all nations,” and “Wherefore my name is blasphemed; blasphemed in what? In your not doing the things which I wish.”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Trallians: Shorter and Longer Versions 8
… Let no one of you cherish any grudge against his neighbour. Give no occasion to the Gentiles, lest by means of a few foolish men the whole multitude [of those that believe] in God be evil spoken of. For, “Woe to him by whose vanity my name is blasphemed among any.”
san Policarpo di Smirne † 155 d.C. Epistle to the Philippians 10
… When you can do good, defer it not, because “alms delivers from death.” Be all of you subject one to another “having your conduct blameless among the Gentiles,” that ye may both receive praise for your good works, and the Lord may not be blasphemed through you. But woe to him by whom the name of the Lord is blasphemed!
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 17
… So that you are the cause not only of your own unrighteousness, but in fact of that of all other men. And Isaiah cries justly: ‘By reason of you, My name is blasphemed among the Gentiles.’
Tertulliano † 220 d.C. On Idolatry 14
… If any of us lead a heathen into blasphemy with good cause, either by fraud, or by injury, or by contumely, or any other matter of worthy complaint, in which “the Name” is deservedly impugned, so that the Lord, too, be deservedly angry. Else, if of all blasphemy it has been said, “By your means My Name is blasphemed,”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… thereafter it ceased curatively to remove from Israel infirmities of health; since, as the result of their perseverance in their frenzy, the name of the Lord was through them blasphemed, as it is written: “On your account the name of God is blasphemed among the Gentiles:”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.23
… And so in this manner the law and the prophets were until John, but the dews of divine grace were withdrawn from the nation. After his time their madness still continued, and the name of the Lord was blasphemed by them, as saith the Scripture: “Because of you my name is continually blasphemed amongst the nations”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.14
… What Son of man? He who (is come) according to the Creator’s will. Whence shall we get our proof? From the very cutting off, which was predicted against Him; as when He says by Isaiah to the Jews, who were the instigators of hatred against Him: “Because of you, my name is blasphemed amongst the Gentiles;”
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. Twelve Topics on the Faith 12
… lest, while we war against each other with words, any should be led to blaspheme the word of faith, and that should come to pass which is written, “By reason of you is my name continually blasphemed among the nations.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of the Councils 2
… And the party of Ursacius, who were at the bottom of all this, did not understand what wrath they were storing up ( Rom. ii. 5 ) against themselves, as our Lord says by His saints, ‘Woe unto them, through whom My Name is blasphemed among the Gentiles’ (
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 23.12
12. Hallowed be Thy Name . The Name of God is in its nature holy, whether we say so or not; but since it is sometimes profaned among sinners, according to the words, Through you My Name is continually blasphemed among the Gentiles
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.86
86. Yea, even now, when Christ is invoked, the devils tremble, and not even by our ill-doing has the power of this Name been extinguished, while we are not ashamed to insult a cause and name so venerable; shouting it, and having it shouted in return, almost in public, and every day; for My Name is blasphemed among the Gentiles because of you.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Ver. 24 . “For the name of God is blasphemed among the Gentiles through you.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
… Let us beseech Him to open our mouth for what follows, that we may with the same earnestness lay down our own views. Let us supplicate Him to vouchsafe us a life worthy of the faith, that we may live to His glory, and that His name may not be blasphemed through us. For, “woe unto you,” it is written, “through whom the name of God is blasphemed.” (
52:6
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.13
… lift up Thy voice with strength, who bringest good tidings to Jerusalem.” “They were mightily astonished at His doctrine; for He was teaching as one who had power.” And again: “Therefore, my people shall know my name in that day.” What name does the prophet mean , but Christ’s? “That I am He that doth speak—even I.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.11
… But the Apostles, whose feet were beautiful, and those imitators of them who sought to preach the good tidings, could not have done so had not Jesus Himself first preached the good tidings to them, as Isaiah says:
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration on the Palms 1
… He bears with these frenzied ones; with an apology He keeps their wrath in check; in His turn He calls the Scriptures to their remembrance; He brings forward testimony to what is done, and shrinks not from inquiry. Wherefore He says, Have ye never heard Me saying by the prophet, Then shall ye know that I am He that doth speak?
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.4
37. Moreover, that your most excellent Majesty may know that it is Christ which hath spoken as in the Gospel, so also in the prophet, He saith by the mouth of Isaiah, as though foreordaining the Gospel: “I Myself, Who spake, am come,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 4.9
… “For I myself that spoke, behold I am here.”
52:7
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.13.1
… For our Lord never came to save Paul alone, nor is God so limited in means, that He should have but one apostle who knew the dispensation of His Son. And again, when Paul says, “How beautiful are the feet of those bringing glad tidings of good things, and preaching the Gospel of peace,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.22
You have the work of the apostles also predicted: “How beautiful are the feet of them which preach the gospel of peace, which bring good tidings of good,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.13
… “That I am He that doth speak—even I.” For it was He who used to speak in the prophets—the Word, the Creator’s Son. “I am present, while it is the hour, upon the mountains, as one that bringeth glad tidings of peace, as one that publisheth good tidings of good.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.34
… Their faith, indeed, had deserved this confirmation by such a voice from heaven as should bid them hear Him , whom they had recognized as preaching peace, announcing glad tidings, promising an everlasting abode, building for them steps upwards into heaven.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.2
… “Get thee up into the high mountain, thou that bringest to Sion good tidings; lift up thy voice with strength, thou that bringest the gospel to Jerusalem.” Also when, with respect to the apostles personally, He says, “How beautiful are the feet of them that preach the gospel of peace, that bring good tidings of good”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.5
… For to this day they salute each other with the greeting of “peace,” and formerly in their Scriptures they did the same. But I understand him by his practice plainly enough to have corroborated the declaration of the Creator: “How beautiful are the feet of them that bring glad tidings of good, who preach the gospel of peace! ”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.10
… “Was not our heart burning within us by the way, as he opened to us the Scriptures?” And the Apostles, since the quantity of the power is great which God supplies to the speakers, had great power, according to the word of David: “The Lord will give the word to the preachers with great power.” Isaiah too says:
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.1
1. What think ye of our affairs, dear shepherds and fellow-shepherds: whose feet are beautiful, for you bring glad tidings of peace and of the good things
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… nothing to come between Man and God. So too if any disciple is sent to preach the Gospel, let him go in a spirit of philosophy and without excess, inasmuch as he must, besides being without money and without staff and with but one coat, also be barefooted, that the feet of those who preach the Gospel of Peace and every other good may appear beautiful.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 3.6
… He is also himself a ruler and a ruler of more dignity than the other. For the sacred laws take and place under his hands even the royal head. And when there is need of any good thing from above, the Emperor is accustomed to fly to the priest: but not the priest to the Emperor. He too hath his breast-plate, that of right eousness.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 32
Neither let us account it a small loss, not to enjoy such peace. For this peace the prophet also from of old proclaims, saying, “How beautiful are the feet of them that bring good tidings of peace.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 1
For the Lord, saith he, “shall give the word to them that proclaim glad tidings with great power” ( Ps. lxviii. 12 , Sept.); and again, “How beautiful are the feet of them that preach the Gospel of peace.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
For what if they heard, he means, but did not know what was said, nor understand that these were the persons sent? Are they not to be forgiven for their ignorance? By no means. For Isaiah had described their character in the words, “How beautiful are the feet of them that preach the Gospel of peace.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 13
… xv. 19 .) and setting forth into Spain, and borne as it were on wings over every part of the world. For what could be more “beautiful” than these “feet” which visited the whole earth under the sun? This same “beauty” the prophet also from of old proclaimeth, saying, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 24
… “For it is said the righteous are bold as a lion.” ( Prov. xxviii. 1 .) For he that is armed with such a breastplate, it cannot be that he should fear the array that is against him, but he will leap into the midst of the enemy. And again Isaiah saith, “How beautiful are the feet of him that bringeth good tidings.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.19
25. But you, “chosen generation, you weak things of the world,” who have forsaken all things that you might “follow the Lord,” go after Him, and “confound the things which are mighty;” go after Him, ye beautiful feet,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 32.10
… spitting in the face is accompanied with a sign of reproach in loosing a shoe from one foot, to exclude the man from the company of those to whom the apostle says, "Let your feet be shod with the preparation of the gospel of peace;" and of whom the prophet thus speaks, "How beautiful are the feet of them who publish peace, who bring good tidings of good!"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 46
… and if the son of peace be there, your peace shall rest upon it; but if not, it shall return to you again.” When they preach the gospel of this peace of whom it is predicted, “How beautiful are the feet of those that publish peace, that announce good things!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 52.5
… For when thou hast pity, thou sheddest as it were tears: when thou relievest, thou wipest with hair. And if this to any one, how much more to the feet of the Lord. The feet of the Lord are what? The holy Evangelists, whereof is said, “How beautiful are the feet of them that tell of peace, that tell of good things!”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.4
… He singeth to God, that liveth to God: He psalmeth to His name, that worketh unto His Glory. In singing thus, in psalming thus, that is, by so living, by so working, “a way make ye to Him,” he saith, “that hath ascended above the setting.” A way make ye to Christ: so that through the beautiful feet of men telling good tidings,
52:10
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 13
… for thou shalt forget everlasting shame, and shalt not remember the reproach of thy widowhood, because the Lord has made a name for Himself, and He who has redeemed thee shall be called through the whole earth the God of Israel. The Lord has called thee as a woman forsaken and grieved in spirit, as a woman hated from her youth.’
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.5
… For all these things hath mine hand made.” Also in the same: “O Lord God, Thine Arm is high, and they knew it not; but when they know it, they shall be confounded.” Also in the same: “The Lord hath revealed His Arm, that holy Arm, in the sight of all nations; all nations, even the ends of the earth, shall see salvation from God.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 36
… those who are called, since the prophecy of Isaiah is fulfilled when he says, “the Lord has laid bare His holy arm in the sight of all the nations, and all the nations upon earth have seen the salvation which is from the Lord our God ;” and again, “and those to whom it has not been announced about Him shall see, and they who have not heard, shall understand
52:11
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.22
… Rather (that they might preach) that very self-same God, whose scripture they were with all their might fulfilling! “Depart ye, depart ye,” exclaims Isaiah; “go ye out from thence, and touch not the unclean thing,” that is blasphemy against Christ; “Go ye out of the midst of her,” even of the synagogue. “Be ye separate who bear the vessels of the Lord.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… touch not the unclean thing; separate yourselves, ye that bear the vessels of the Lord.”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 18
… His ignominy, moreover, shall not be wiped away for the age. For indignation, full of jealousy, will not spare the man in the day of judgment.” If you think this said about a heathen, at all events about believers you have already heard (it said) through Isaiah: “Go out from the midst of them, and be separate, and touch not the impure.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 10
… But let not Christ be forsaken, so that the loss of salvation and of an eternal home should be feared. Behold, the Holy Spirit cries by the prophet, “Depart ye, depart ye, go ye out from thence, touch not the unclean thing; go ye out from the midst of her, and be ye separate, that bear the vessels of the Lord.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.35
… and she shall be burned with fire, because the Lord God is strong who shall judge her. And the kings of the earth shall weep and lament themselves for her, who have committed fornication with her, and have been conversant in her sins.” Also in Isaiah: “Go forth from the midst of them, ye who bear the vessels of the Lord.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.21
… God forbid. Or has that people come upon the clouds of heaven? This has passed away from them. For Jeremiah said concerning them:— Call them rejected silver, for the Lord has rejected them . Again he said:— He will not again regard them . And Isaiah said concerning them:— Pass by; pass by; approach not the defiled .
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. To the Bishops of Egypt 2
… ‘For the Lord of hosts hath purposed, and who shall disannul it ?’ and whom God hath condemned, who shall justify? Let them however in defence of their own imaginations write what they please; but do you, brethren, as ‘bearing the vessels of the Lord
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution in Egypt 1
… That precept is as follows; ‘Depart ye, depart ye, go ye out from thence, touch no unclean thing; go ye out of the midst of them, and be ye separate, that bear the vessels of the Lord
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 57
… not so quickly doth the pestilence seize or the itch infect those that come in contact with such as are under the disease, as doth the wickedness of evil men. For “evil communications corrupt good manners.” ( 1 Cor. xv. 33 .) And again the Prophet saith, “Come out from among them, and be ye separate.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 38.23
23. See, they say, the Prophet says, “Depart ye, go ye out from thence, and touch no unclean thing;”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 2.2
… for the hand that would cleanse from dirt must needs be clean, lest, being itself sordid with clinging mire, it soil whatever it touches all the more. For on this account it is said through the prophet, Be ye clean that bear the vessels of the Lord (
52:13
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 50
… All we, like sheep, have gone astray; every man has wandered in his own way. And He delivered Him for our sins; and He opened not His mouth for all His affliction. He was brought as a sheep to the slaughter, and as a lamb before his shearer is dumb, so He openeth not His mouth. In His humiliation, His judgment was taken away.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.54
… In like manner, many shall be astonished at Thee; so Thy form shall be in no reputation among men, and Thy glory among the sons of men. Lo, many nations shall marvel because of Him; and kings shall close their mouths: because they, to whom no message about Him was sent, shall see Him; and they who have not heard of Him, shall have knowledge of Him.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 17.10
… And Isaiah said:— Lo! My servant shall be known and shall be revealed and shall be lifted up, so that many shall be astonished at Him. As for this man, His visage shall be marred more than that of man, and His aspect more than that of the sons of men .
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
III. Next is the fact of His being called Servant
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.29
… so that some say he should be called an evangelist rather than a prophet. But, in order to finish this work, I quote only one out of many in this place. Speaking in the person of the Father, he says, “Behold, my servant shall understand, and shall be exalted and glorified very much. As many shall be astonished at Thee.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.31
… For thou shall prevail, and be not thou confounded as if thou shall be put to shame. For thou shall forget thy confusion for ever: thou shall not remember the shame of thy widowhood, since I who made thee am the Lord; the Lord is His name: and He who brought thee out, the very God of Israel, shall be called the God of the whole earth.
52:14
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.7
… For, says (the prophet), we have announced concerning Him: “He is like a tender plant, like a root out of a thirsty ground; He hath no form nor comeliness; and we beheld Him, and He was without beauty: His form was disfigured;” “marred more than the sons of men; a man stricken with sorrows, and knowing how to bear our infirmity;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.17
… for such was it announced that He should be, both in bodily condition and aspect. Isaiah comes to our help again: “We have announced (His way) before Him,” says he; “He is like a servant, like a root in a dry ground; He hath no form nor comeliness; we saw Him, and He had neither form nor beauty; but His form was despised, marred above all men.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 81
… All which things the prophet Isaiah foretold, thus proclaiming beforehand, and by one word intimating all this insolence. For “like as many were astonished at thee,” he saith, “so shall thy form be held inglorious of men, and thy glory of the sons of men.”
52:15
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 118
… Isaiah, filled with admiration of this, said: ‘And kings shall shut their mouths: for those to whom no announcement has been made in regard to Him shall see; and those who heard not shall understand. Lord, who hath believed our report? and to whom is the arm of the Lord revealed?’
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.22
… and they shall declare my glory to the nations.” Also in the same: “And in all these things they are not converted; therefore He shall lift up a standard to the nations which are afar, and He will draw them from the end of the earth.” Also in the same: “Those who had not been told of Him shall see, and they who have not heard shall understand.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 17.10
… And Isaiah said:— Lo! My servant shall be known and shall be revealed and shall be lifted up, so that many shall be astonished at Him. As for this man, His visage shall be marred more than that of man, and His aspect more than that of the sons of men . And he said:— He will purify many nations, and kings shall be amazed at Him .
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.7
7. But the Jews contradict this , ever ready, as they are, to cavil, and backward to believe; so that for this cause the Prophet just now read says, Lord, who hath believed our report
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 7
… Why, it is said to have been “written,” then also, when it is set down, not in words, but in actual events, as in the historical books ; or when the same meaning is expressed, but not in the very same words, as in this place: for the words, “They to whom it was not told about Him shall see, and they who have not heard shall understand,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 9
… the strange children have dealt falsely with Me. The strange children have waxed aged, and have halted from their paths.” ( Ps. xviii. 43–45 , LXX.) And again, “They to whom it had not been told concerning Him, shall see, and they which had not heard, shall understand.” And, “I was found of them that sought Me not” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 19
First, therefore, hear how this very thing is prophetically declared by Isaiah, that the Jews, to whom the Prophets had foretold these things, would not believe, but that they who had never heard them from the Prophets, would believe them. “To whom He was not spoken of they shall see, and they that have not heard shall understand.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.31
… He is the man who, as the lamb is dumb before its shearer, opened not His mouth, when it was said to Him by those who mocked Him, “Prophesy to us, thou Christ.” Now, however, He is exalted verily, now He is honoured exceedingly; truly many nations are now astonied at Him.
Anonymous The Teaching of Addæus the Apostle 1
… and to Him it is that the erring pagans offer worship, even while they know it not: because there is no other God in heaven and on earth; and lo! confession ascendeth up to Him from the four quarters of the creation. Lo! therefore, your ears have heard that which was not heard by you; and lo! further, your eyes have seen that which was never seen by you.
52:1
1. Consurge, consurge. — Ex praecedentibus patet haec pertinere, primo, ad liberationem Judaeorum e captivitate Babylonica: hanc enim ejusque vastitatem et aerumnas descripsit cap. praeced., vers. 17 et sequent. Cum illis ergo haec conjungenda et continuanda sunt. Unde Judaeis promittit, quod per Jerusalem deinceps non transibit incircumcisus, qui eam vastet et subjuget. Loquitur ergo de tempore quo durabat lex circumcisionis; hoc autem fuit tempore captivitatis Babylonicae, non Romanae: tunc enim a Deo sublata est circumcisio, eique subrogatus Christi baptismus. Ita S. Thomas, Hugo, Sanchez et alii. Secundo, sub hoc Jerusalem typo, altius spectat, antitypum scilicet Sionis, id est Ecclesiae per Christum instaurationem et institutionem, in Judaea et Jerusalem: sensim enim ad Ecclesiam et Christum assurgit, et redit, ut clare patebit vers. 7. Vide dicta cap. praeced. vers. 17. Nota: Per to consurge monet Deus Jerusalem: primo, ut jacens humi in sordibus et maestitia, se erigat, animos resumat, seque exhibeat; secundo, ut in hac sui liberatione torporem et desidiam excutiat, Deoque educenti, tum ex Babylone, tum ex jugo peccati ac daemonis cooperetur, eumque praeuntem sequatur: Dei enim dona non obveniunt dormientibus et torpentibus, sed vigilantibus, seque ad Dei vocationem excitantibus et collaborantibus. Civitas Sancti. — Jerusalem enim erat urbs Deo Deique cultui dicata, Deusque in ea habebat suum templum quasi palatium, in quo residere, urbemque et populum suum regere videbatur. Verius «civitas Sancti» est Ecclesia Christi, in qua Deus habitat et praesidet, tam spiritualiter per gratiam, tum corporaliter in Eucharistia. Adde, in Ecclesia sunt sancta Sacramenta, sanctum Evangelium, sancti Doctores, Pastores et fideles, qui sancte serviunt sancto Deo. Quia non adjiciet ultra, ut pertranseat per te incircumcisus. — Ex hoc loco inferunt Pelicanus et Calvinus, peccatores non esse in Ecclesia, sed solum justos et sanctos; sed perperam, nam repugnat vox ultra. Sensus enim est, q. d. Hactenus transivit per te, Jerusalem, immundus; sed deinceps non transibit; jam autem secundum Calvinum, Pelicanum aliosque haereticos, Ecclesia semper etiam ante Christi adventum, constitit solis justis et sanctis, nunquamque in ea fuerunt peccatores: est enim ipsa, inquiunt, fuitque semper sponsa Dei. Ergo secundum ipsos falsa est haec Prophetae sententia, quae asserit quod antea per Ecclesiam transierint immundi, sed deinceps non sint transituri. Dico itaque sensum esse primo, q. d. O Jerusalem, Babylonii aliaeque gentes incircumcisae et immundae te calcarunt, tibique dominatae sunt, «et dixerunt animae tuae: Incurvare, ut transeamus,» cap. praeced. vers. 23, hoc est, te ut mancipium tractarunt et pessumdederunt; sed id non facient ultra, id est per multa annorum curricula. Licet enim postmodum Antiochus et Titus vastarent Jerusalem, id tamen fuit alio quasi aevo et saeculo. Sic enim to ultra saepe capitur stricte, respicitque saeculum praesens, sive aetatem eorum, qui tum vivunt: post horum enim mortem sequitur nova aetas et generatio, quae est quasi alterius rationis et ordinis, ut in computum non veniat. Secundo, sub Jerusalem intelligit Ecclesiam, q. d. Te, o Jerusalem, o Synagoga, vastarunt Chaldaei et incircumcisi; at cum transieris, et transformata fueris in Ecclesiam Christi, nemo incircumcisus, id est infidelis et immundus, amplius te vastabit aut evertet; sed durabit integritas tua, et pulchritudo, ac redemptio et libertas tibi parta per Christum in aeternum; nullaeque hostium, etiam inferorum portae tibi unquam praevalebunt; sed rex tuus, defensor et protector erit Christus, Sanctus sanctorum, qui te in fide et moribus mundam et sanctam conservabit; esto in te sint aliqui fideles immundi et peccatores, a capite enim et potiori parte sumitur rei denominatio. Sic ergo Ecclesia dicitur sancta, non quod omnes in ea sint sancti, sed quod Christus ejus caput, multique in ea sint sancti: hi enim sunt praecipua et digniora ejus membra. Addit S. Hieronymus per incircumcisum et immundum, non intelligi peccatores, sed infideles: tales enim erant Chaldaei, vastatores Hierosolymae; hi autem non sunt in Ecclesia, nec ad eam pertinent. Quocirca S. Hieronymus putat idem dici hic ab Isaia, quod dicitur a Paulo, II Corinth. vi, 15: «Quae conventio Christi ad Belial? Aut quae pars fideli cum infideli?» Denique S. Cyrillus et Procopius, per incircumcisum et immundum accipiunt daemonem, q. d. Daemon, cui hactenus venditi fuistis, ut sequitur, ac servistis, per Christum a vobis expelletur; sed hic sensus arctior et alienior videtur.
52:2
2. Excutere de pulvere. — In quo captiva et victa jacuisti, scilicet cum hostis tibi humi stratae diceret: «Incurvare, ut transeamus;» jubetur ergo jam liberata, primo, se excutere de pulvere; secundo, consurgere; tertio, sedere in pristino solio regali; quarto, solvere vincula et jugum Chaldaeorum, ut quasi libera et regina dominetur. Ex adverso haec omnia transcribuntur in hostem ejus, scilicet Babylonem, vastandam per Cyrum, cap. XLVII, vers. 1, cui dicitur: «Descende, sede in pulvere, virgo filia Babylon, sede in terra: non est solium filiae Chaldaeorum.» Haec Ecclesiae et animae quae jugum peccati et daemonis excussit, carnem et mundum calcavit, Christo et caelitibus se conjunxit, statum et dignitatem repraesentant, eaque facile est illi adaptare.
52:3
3. Gratis venumdati estis, et sine argento redimemini. — «Gratis,» id est sine pretio traditi estis Chaldaeis; quia bello ab eis capti rursum gratis et sine pretio redimemini a Cyro: nec enim Cyrus a Judaeis pecuniam accepit, sed potius dedit ad fabricam templi, I Esdrae cap. vi. Unde S. Augustinus, lib. Quaest. in lib. Judic. Quaest. XVII, tom. IV: «Venditi, inquit, sine pretio, id est donati estis.» Pari modo Gentilitas et anima quaevis, dum peccavit, gratis, id est sine pretio se vendidit, id est ultro se tradidit diabolo, et gratis, id est sine pretio quod Deo aut Christo offerat, a Christo redimitur. Licet enim diabolus animae peccanti pro pretio et mercede offerat voluptates, honores et lucra, uti sagis subinde dat pecunias; tamen haec terrena, brevia, fucata, exilia, et comparatione animae nihil sunt, ac nullius pretii: itaque nihil ei dignum rependit, nisi poenas et tormenta aeterna. Anima enim vel una, quia ad imaginem Dei creata, tam nobilis est creatura, ut omne aurum et argentum, omnes caeli et elementa, totusque mundus ejus pretium aequare non possit; quinimo pretium pro ea condignum aliud inveniri non potuit, quam sanguis et vita Filii Dei. Pone ergo in bilance, hinc animam, inde Christum, et aequabis animae pondus et pretium. Hoc excitet in nobis zelum animarum: esto enim subeamus omnes labores et dolores pro una animula convertenda, illa tanti est, ut omnis labor et dolor prae illa nihili sit aestimandus: pro illa enim omnes suos labores et dolores exantlavit, totam humanitatem et divinitatem suam impendit et quasi expendit Christus. Caro ergo pretio stetit Christo anima quaelibet, cum ipsi animae sine pretio et gratis obveniat haec redemptio et salus: quia «non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi,» inquit S. Petrus, epist. I, cap. 1, vers. 18. Ita S. Hieronymus. Secundo, Deus peccatorem venundat, id est mancipat diabolo, quia diabolus per se nihil juris habet in homine etiam peccatore; sed Deus eum quasi vilissimum mancipium et quasi reum laesae divinae Majestatis, diabolo quasi tortori, puniendum et torquendum addicit.
52:4
4. In Aegyptum descendit populus meus (cum Jacob patriarcha, Genes. XLVI), et Assur absque ulla causa calumniatus est eum. — Per Assur Adamus intelligit Salmanasar, qui decem tribus in Assyriam abduxit, sub haec tempora Isaiae. Unde Septuaginta vertunt: Et violenter abducti sunt in Assyrios; aut certe Sennacherib, qui populatus est Judaeam, tempore Ezechiae. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Vatablus, Arias et Leo Castrius. Secundo, alii per Assur accipiunt Nabuchodonosorem qui, licet Chaldaeus esset, dicitur tamen Assur, quia Assyriis aeque ac aliis gentibus dominabatur; itaque censent ipsi hic significari captivitatem Babylonicam, et praecedentibus verbis Aegyptiam: per aposiopesin enim subticeri oppressionem Judaeorum sub Pharaone in Aegypto, quasi omnibus notam. Ita Sanchez, Vatablus et alii multi. Tertio et planius, Assur vocatur Pharao, ob potentiam et crudelitatem: Assyrii enim in Scriptura, quia Judaeos saepe divexarunt et afflixerunt, hinc tyrannidis sunt typus; sic Pharao vocatur Assur, Ezech. XXXI, 3. Vide dicta cap. VIII, vers. 4. Assur enim hic pertinet ad Aegyptum; hac enim sententia priorem de Aegypto explet, quae alioqui imperfecta est, hiulca et pendula. Ita Forerius. Addit Cajetanus in Exodi 1, Pharaonem qui afflixit Hebraeos in Aegypto non fuisse Aegyptium, ille enim novisset Joseph ejusque beneficia Aegypto praestita, sed Assyrium: passim enim Scriptura hic et alibi inculcat captivitatem Aegyptiam, utpote gravissimam et longissimam, et quia ejus liberatio fuit portentosa per tot plagas a Mose inflictas perque transitum maris Rubri, merso Pharaone; denique quia haec captivitas et liberatio viva fuit imago captivitatis humanae sub peccato, ejusque liberationis per Christum: Assur enim tyrannus denotat diabolum, ejusque ministros infideles et haereticos, omnesque persecutores, uti docent S. Hieronymus, Augustinus, Gregorius et ex iis Beda et Rupertus. Calumniatus est. — Hebraice עשק asac, id est, per vim et calumniam afflixit et oppressit.
52:5
5. Et numquid mihi est hic, dicit Dominus, — q. d. Olim populus meus male acceptus fuit ab Aegyptiis, et a Pharaone crudeli; sed ego eum inde vindicavi et eduxi, et nunc pari tyrannide premitur a Chaldaeis et Nabuchodonosore; quid ergo moror, quin eum libero? Rursum antitypice, multo magis premitur totum humanum genus, quasi oryx illaqueatus, gemitque sub jugo peccati et diaboli: quid moror? Num patiar hominum genus mihi dilectum, gratis venundatum, servire hosti meo? Non feram: quocirca nomen meum magnum, quod in Aegypto Mosi et Hebraeis patefeci, rursum patefaciam, ostendamque quod sim Jehova, id est Deus et redemptor Israelis, hoc est populi mei fidelis per Christum, quem vindicem ei submittam. Dominatores. — Chaldaei, et deinde Romani; item Scribae, Pharisaei, Pontifices Judaeorum, tempore Christi: hi populum oppresserunt, opes eorum praetextu religionis emungentes, ac pro lege Dei docentes suas Pharisaicas traditiones et superstitiones, iisque populum a Christo averterunt, quin et impulerunt, ut contra eum clamaret: «Crucifige, crucifige.» Ita S. Hieronymus. Pro inique agunt hebraice est יהילילו helilu, id est ululant quasi lupi famelici, praedae populi inhiantes; vel ululare faciunt, scilicet populum, quem ita opprimunt. Ita Vatablus et Forerius. Nomen meum blasphematur, — tum a Gentibus, ut addunt Septuaginta, et ex iis S. Paulus, Rom. II, 24, puta a Chaldaeis: hi enim Judaeis objectant infirmitatem Dei sui, quod non potuerit, aut possit, eos de manu Nabuchodonosoris liberare; tum etiam a Judaeis, qui murmurant contra Deum, quod eos permiserit capi, et permittat in captivitate detineri; ideoque nonnulli ex iis a Deo vero ad Baal et idola Chaldaeorum, quasi potentiora desciscunt, uti praedixit Jeremias cap. XVI, vers. 13. Ostendit Deus se non tantum cura populi sui, sed et nominis sui tangi: itaque ut illud ab infamia et blasphemia vindicet, missurum se illico Cyrum, qui populum suum Babylone liberet. Rursum, sub Tito Romani blasphemabant Deum Judaeorum; ipsi etiam Scribae et Judaei blasphemabant Deum et Christum ejus, erantque causa cur populus blasphemaret, uti jam dixi. Quid ergo? Veniam, inquit Dominus, et blasphemiam hanc retundam, liberando populum meum, Judaeos scilicet, qui Christo credere volent: hosce enim Christiana et vera libertate donabo, propagabo et exaltabo, efficiam enim ut eorum fides, Ecclesia et Christianismus per omnes gentes divulgetur, honoretur et celebretur, sicque efficiam ut blasphemiae in laudes et gloriam convertantur. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, et Eusebius, lib. VI Demonstr. cap. XXIV. Moraliter, pari modo nomen Dei blasphematur ab haereticis, Turcis et Paganis, cum vident Christianos, praesertim Ecclesiasticos, impure et scelerate vivere: dicunt enim: Deus eorum, vel non est tam sanctus, tam purus, tam libidinis osor, ut ipsi jactant, quomodo enim servi, cultores et imitatores ejus essent tam impuri, incesti, scelerati? vel certe non est omnipotens, nec scelerum vindex, quomodo enim haec tam indigna a suis toleraret, et non fulmine potius vindicaret? Vae eis, per quos hoc scandalum venit, ut nomen sanctum Dei blasphemetur!
52:6
6. Sciet populus meus nomen meum in die illa: quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum. — «In die illa,» scilicet primo, a Jeremia praedicta et praestituta, cap. XXV, 12; qua scilicet post 70 annos liberabo eum a Babylone; secundo et potius, qua post 70 hebdomades a Daniele, cap. IX, 24, praedictas, ego ipse carnem assumam, et homines omnes redimam a peccato, morte et inferno: tunc enim ego ipse, quem hic per Prophetas loquentem et salutem promittentem auditis, personaliter veniam fiamque homo, ac dicam: «Ecce adsum,» non per legatos et Prophetas meos, non tantum per opem et auxilium, sed per substantiam et realem praesentiam, «adsum,» inquam, in persona, ut vos eruam de potestate tenebrarum, fortius quam Moses suos eripuit ex Aegypto: ad eum enim alludit. Hoc est quod ait Paulus, Hebr. I, 1: «Multifariam, multisque modis olim Deus loquens patribus in Prophetis: novissime, diebus istis locutus est nobis in Filio.» Quaeres, quid est: «Sciet nomen meum?» Respondeo primo, nomen Dei est Jehova, q. d. Sciet populus meus me esse Jehova, id est Deum et Dominum fortissimum ac omnipotentem. Rursum, Jehova, id est, contritionem et debellatorem Aegyptiorum et Chaldaeorum, aeque ac daemonum, tyrannorum omniumque hostium meorum et Christi mei: alludit enim ad Mosen, qui nomen Jehova praetulit suae legationi, per illudque plagas omnes Aegypto inflixit, ac Pharaonem debellavit et occidit. Vide dicta Exodi III, 14, et cap. VI, vers. 3. Porro Judaei hunc locum sic explicant: dicunt ultimum qui pronuntiavit nomen Dei tetragrammaton Jehova, fuisse Simeonem justum, unde jam exolevisse et nesciri ejus pronuntiationem; sed cum venerit Messias, ille docebit quomodo pronuntiandum sit. Ita fabellam refert Galatinus, lib. II, cap. XII. Secundo, nomen Dei est Dei virtus, sanctitas, fidelitas, fama et gloria: hisce enim toti orbi ostensis, Deus elisit omnes sui nominis blasphemias. Tertio, nomen Dei, puta Filii Dei, est «Jesus Christus,» q. d. Ecce adero, videbunt me homines carne vestitum, scientque nomen meum; eoque me compellabunt, colent et invocabunt, dicentes: «Jesu Christe, salva nos.» To scient, non nudam scientiam, sed amorem, cultum et venerationem significat; sic ait Paulus, II Timoth. II, 19: «Cognovit Dominus qui sunt ejus:» cognovit, id est amat, curat, fovet. Sic ex adverso Christus dicet reprobis: «Nescio vos:» et Pharao aliique impii dixerunt: «Nescio Dominum,» id est non curo, non colo, non timeo Deum vestrum, Exodi cap. V, 2.
52:7
7. Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem! — Arabicus Antiochenus vertit, quam pulcher est qui annuntiat pacem! Alexandrinus, quam decori, vel clari sunt pedes eorum, qui annuntiant bonum et salutem! puta pedes Apostolorum, annuntiantium et praedicantium, ut explicat S. Paulus, Roman. X, 15; vel, ut S. Hieronymus (quod in idem redit) Christi per suos Apostolos loquentis, annuntiantis et praedicantis «pacem,» scilicet cum Deo hucusque hominibus irato, per Christum confectam. Rursum, «pacem,» id est omnia fausta et prospera, omne bonum. Unde explicans subdit: «Annuntiantis bonum, praedicantis salutem.» Leo Castrius ex Procopio et Eusebio vertit ex Hebraeo, praedicantis Jesum: hic enim est Deus et rex Sionis, ut sequitur: quanquam Hebraeum ישועה ieshuah, proprie salutem, non Salvatorem aut Jesum significat, nisi eo schemate, quo saepe abstracta ponuntur pro concretis. Accedit Origenes in cap. X ad Roman. vers. 15, qui per bonum accipit Jesum: «annuntiantis, inquit, Jesum;» et addit: «Nec miretur quisquam, si nomine bonorum numero multitudinis exposuerimus: Annuntiantis Jesum: facile enim intelliges quomodo multa bona sit Jesus; vita bonum est, Jesus est vita; resurrectio bonum est, Jesus est resurrectio; lux mundi bonum est, Jesus est lux vera, veritas, via, sapientia, potentia, thesaurus denique omnium bonorum, Jesus est.» Aliqui, ut S. Thomas et Hugo, haec pergunt exponere de nuntio laetissimo libertatis et exitus ex Babylone, Judaeis, vel in Babylone, vel Hierosolymae degentibus allato; verum esto eo alludat, illudque quasi perstringat, tamen proprie et per se loquitur de Christi Evangelio, deque apostolis illud, ejusque gratiam, salutem et pacem toti mundo praedicantibus, ut patet ex sequentibus, quae augustiora sunt, quam ut Judaeis conveniant. Itemque ex Apostolo, Roman. X, 15, qui haec de Apostolis explicat. Apostoli ergo haec tria evangelizarunt, scilicet pacem, bonum et salutem animae et corporis aeternam. Porro «super montes» hoc laetum Evangelii nuntium praedicandum dicit, tum ut significet illud praedicandum quaquaversum omnibus Gentibus, turmatim accurrentibus, tunc enim necesse est ut concionator in locum editum, v. g. montem, conscendat, ut ab omnibus turbis audiatur, uti fecit Christus, Matth. V, 1, et post eum Apostoli et viri Apostolici etiam hodie: tum ut significet Apostolos per rupes et montes, perque omnia ardua perrecturos alacriter et animose, ut Evangelium ubique praedicent. Alludit ad Sion, quae in monte erat sita, et in vicinis montibus speculas (unde et Sion hebraice idem est quod specula) et speculatores habebat, ait Forerius, qui ea quae viderent, celeri cursu per montana currentes ei nuntiarent. Convenit autem mysterio: nam super montana Judaeae divulgabantur omnia illa, quae in conceptione et ortu Joannis Baptistae, Christi praecursoris acciderant, Luc. I, 56. Mystice, non sunt speciosi pedes, nec ora eorum Evangelistarum, qui non sunt «super montes,» sed humilia et jacentia sectantur; hoc est quod Apostolis dixit Christus: «Vos estis lux mundi, non potest civitas abscondi supra montem posita,» etc. Haec enim omnium circumquaque ferit oculos, ut glorificent Patrem, qui tam speciosos et fulgidos Apostolos orbi dedit in salutem. Pro speciosi Septuaginta vertunt, ωρα, quod tempus, pulchritudinem, curam et sollicitudinem significat, ait S. Hieronymus, licet in uno codice sit ισπαια, uti est et Roman. cap. X, vers. 15: quocirca Tertullianus, lib. V Contra Marcionem, cap. II, ex Septuaginta legit: Quam tempestivi pedes evangelizantium pacem. S. Cyrillus: Quam verni (id est instar veris post hiemem, hilares, floridi et amoeni) pedes evangelizantium pacem! Alii: Quam desiderabiles pedes annuntiantium pacem! Vide dicta Roman. X, 15. Audiant haec et gaudeant Hollandiae, Angliae, Japoniae, Chinae, Indiarum Apostoli; hic Isaiae lituus jugiter eis insonet, et ad omnia dura alacriter superanda, eis classicum canat. Pedes. — Quia Paulus et Apostoli, modestia et paupertatis studio, pedibus fere et baculo innixi (vidi hic in templo S. Pauli, baculum S. Pauli cui innixus Romam est ingressus; solet is exponi et ostendi in festo et in altari Conversionis ejusdem) peragrabant orbem, implentes illud Christi, Lucae IX, 3: «Nihil tuleritis in via. Et quicumque non receperint vos, exeuntes de civitate illa, etiam pulverem pedum vestrorum excutite.» Hinc et jussit eos, «calceatos sandaliis,» incedere, Marc. VI, 9. Unde et de eis canit Psaltes: «Euntes ibant, et flebant, mittentes semina sua.» Atque hinc, ait Forerius, manavit ritus lavandi pedes Apostolorum et Sanctorum peregre venientium, in primitiva Ecclesia, cujus meminit S. Paulus, I Timoth. V, 10, qui etiamnum in nonnullis Religionibus servatur. Annuntiantis. — Hebraice est baser, quod alludit ad בשר basar, id est caro, quia Evangelium mollia et suavia nuntiat, nimirum, quod «Verbum caro factum» sit; unde et Evangelium S. Matthaei hebraice inscribitur מבורת כתי bisrat Mathai, id est Evangelium S. Matthaei, scilicet laetum et suave ejus nuntium de Verbo incarnato. Dicentis Sion (Sioni, puta Ecclesiae): Regnabit Deus tuus, — non daemon, non peccatum, non mors, non infernus, non Chaldaei, uti hactenus, non etiam rex aut monarcha, non Moses, non Josue, non Samuel, non David, non Angelus, non Cherubim, non Seraphim; sed ipsemet «Deus tuus,» puta Messias, qui est sapientia, justitia et sanctificatio tua: hoc est «magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu,» etc., I Tim. III, 16.
52:8
8. Vox speculatorum, — scilicet, audietur, eritque illa, quam jam retuli, scilicet: «Regnabit Deus tuus;» et illa, quae sequitur: «Gaudete et laudate simul, deserta Jerusalem.» Sic de Joanne Baptista dictum est cap. XL, vers. 3: «Vox clamantis in deserto.» Vide ibi dicta. Sensus ergo est, q. d. Tui speculatores et Prophetae, o Sion, puta Apostoli, voce non timida, non mussitante, non gracili et submissa, sed audaci, ardenti, sonora et stentorea, qualis dari solet e montibus, evangelizabunt Christum, simulque in jubilum prae gaudio erumpent, laudabuntque Deum, tam laeti nuntii auctorem, quia ipsi non narrabunt audita et incerta, sed visa et certa: nam «oculo ad oculum» (Theodotion vertit, oculum in oculis videbunt) Christum ipsum videbunt, cum eo familiariter versabuntur, agent et colloquentur. Videbunt eum natum, praedicantem, patientem, crucifixum, resuscitatum et ascendentem in caelos: hoc est quod ait S. Joannes, epist. I, cap. I, vers. 1, se annuntiare verbum, quod vidit oculis, quodque manibus suis contrectavit. Talis fuit vox et ardor Apostolorum praedicantium in Pentecoste; talis est et hodie virorum Apostolicorum, qui non verba, sed spiritum ignesque vomunt; hi torpentes excitant peccatores et convertunt, frigidos accendunt, suntque quasi faces omnia inflammantes.
52:10
10. Paravit Dominus brachium sanctum, — nimirum, ut canit Simeon, quem primum hac Christi consolatione et amplexu «consolatus» est Dominus, Luc. II, 31: «Salutare tuum,» o Domine! «quod parasti ante faciem omnium populorum,» puta Christum, qui est brachium et fortitudo Domini, ut dixi cap. praeced., vers. 5, et dicam cap. seq., vers. 1: nam Simeon suum canticum: «Nunc dimittis servum tuum,» etc., ex hoc Isaiae loco sumpsit et composuit, ut patet verba utrobique eadem intuenti. Pro paravit hebraice est חשף chashoph, id est nudavit, hoc est paravit, per catachresin: solemus enim nudare brachium, cum opus aliquod difficile et impeditum ordimur, et ad id nos paramus, ut simus expediti. Rursum, nudavit, id est revelavit suum brachium, puta Christum, qui, ut canit Simeon, erat «lumen ad revelationem Gentium:» eum ergo toto orbi nudavit, id est nudum purumque ostendit Pater, tum in praesepio, tum in cruce.
52:11
11. Recedite, recedite, exite inde. — Hebraei, S. Thomas et Hugo censent hic juberi Judaeis, ut, data venia a Cyro, festinent egredi Babylone, utque Levitae sacra vasa secum asportaturi, caveant ne immundum aliquid juxta legem tangant, quo polluantur, aut, si tetigerint, ut emundent se et purificent, antequam vasa sacra contingant. Verum, etsi eo alludat, tamen hic non figit suam acum, mentis, inquam, aciem, suaque sensa Propheta: a versu enim 6 et deinceps non agit de Babylone, sed de Jerusalem et Ecclesia. Sensus ergo est, q. d. Ego dixi, quod «videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri.» Quocirca, o Apostoli, ut per vos hoc impleatur, utque idipsum evangelizetis omnibus gentibus, «recedite et exite» de infideli, polluta et blasphema Jerusalem, mox a Romanis vastanda. Ite et praedicate per totum orbem, «qui fertis vasa Domini,» id est primo, qui quasi mystagogi sacram Scripturam et S. Sacramenta tractatis et ministratis: quare et vos ipsi estote puri et sancti, ut sancte sancta tractetis. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo, Procopius, Adamus et Tertullianus, lib. III Contra Marcion. cap. XXII. Quocirca apte hunc locum citat Apostolus, II Corinth. VI, 17, ex eoque probat jubetque ut fideles nimia infidelium commercia, uti sunt connubia, vitent. Secundo, S. Cyrillus, Forerius et Dionysius per «vasa Domini» accipiunt ipsos fideles eorumque corpora, q. d. Haec olim ventris et veneris erant cloacae; nunc autem sunt vasa Dei, imo templa Spiritus Sancti; ergo ab omni sorde sunt emundanda. Unde jubet Apostolus, I Thess. IV, 4: «Ut sciat unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione et honore; non in passione desiderii;» et rursum, I Corinth. VI, 19: «An nescitis quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri? Empti enim estis pretio magno... Glorificate et portate Deum in corpore vestro.» Mundos ergo nos esse jubet, tanquam hujus templi Levitas, et ministros divini cultus, quem intra nos exhibere debemus. Hic sensus pius est, sed mysticus. Talis est et S. Gregorii, II part. Pastor. cap. II, qui per «vasa Domini,» accipit animas: «Vasa, inquit, Domini ferunt, qui proximorum animas ad aeterna sacraria perducendas, in suae conversationis fide suscipiunt. Apud semetipsos ergo quantum debeant mundari conspiciant, qui ad aeternitatis templum vasa viventia in sinu propriae sponsionis portant.» Haec, inquam, mystica sunt: nam ad litteram Propheta cum in spiritu praevidisset Jerusalem ipsam infidelitate, impietate, omnique scelere contaminandam, ipsos Israelitas qui veram Sion efficiebant, puta paucos Apostolos et Christo credentes, alloquitur, ut ea egrediantur caveantque a fermento, id est a doctrina Scribarum et Pharisaeorum, atque ab impietate Hierosolymae: noluit tamen eam nominare, ne suos populares et cives offenderet. Quocirca a pari recte ex hoc loco docet S. Clemens, lib. VI Constit. Apost. cap. IV, fugiendos esse haereticos et schismaticos, ne impietatis eorum participes efficiamur. Pollutum nolite tangere. — Alludit ad legem veterem, ex qua, qui tangebat immunda, ut cadavera, menstruatam, carnem a feris laniatam, etc., censebatur immundus debebatque purificari; quae omnia immunditiem peccati significabant, quam hic intelligit Propheta. Unde ait: «Mundamini» et «recedite.» Ubi Leo Castrius ex Cyrillo et Origene, homil. 11 in cap. XX Levit., notat, sanctus graece dici ἅγιος, q. d. Extra terram, extra mundum: ἄρης enim dicitur quasi ἄραιος, id est sine terra, α enim est privativum, γῆ vel γαῖα, est terra. Sanctus enim est, qui supra terram ambulat, qui mundo est superior, qui conversationem habet in caelis: quanquam alii rectius censeant, ἅγιος dici quasi ἄζιος, id est colendus et reverendus. Tales sane decet esse sacerdotes et viros Apostolicos, ut libere et efficaciter homines carnales et peccatores docere, corripere et emendare possint. Unde S. Augustinus, serm. 18 De Verbis Domini, hunc Isaiae locum pertractans, docet nos ab impiis et impietate debere recedere: primo, per dissensum, cavendo ne eis consentiamus; secundo, per correptionem, arguendo eorum scelera. Quam mundi debeant esse sacerdotes, pluribus ostendi Levit. cap. VIII, et cap. XXI, in fine.
52:12
12. Quoniam non in tumultu exibitis. — Alludit ad Hebraeos Aegypto exeuntes, qui urgentibus Aegyptiis ob caedem primogenitorum, trepide, praepropere et tumultuarie, quasi fugientes exierunt, ita ut non haberent tempus fermentandi massam farinae, ex qua cocturi erant panes. Atque ex adverso alludit ad Hebraeos Babylone exeuntes: illi enim favente, imo jubente Cyro, placide, sensim et commode se ad egressum compararunt, habueruntque otium purificandi se et Levitas, si qui immundum quid tetigissent, uti praecessit, hoc enim respicit to quoniam. Imo S. Thomas et Hugo putant hunc esse sensum litteralem, sed verius est ad eum tantum alludi. Sensus enim litteralis est de Apostolis, q. d. Dixi, o Apostoli, exite ex impia Jerusalem, ite ad Gentes, sed prius mundamini, quia habebitis otium vos mundandi, et sancte vos aptandi ad tam sanctum munus praedicationis: nam non exibitis tumultuarie, quasi victi aut fugientes et timidi, uti Judaei ex Aegypto, sed quasi victores, alacres et impavidi, utpote, qui Judaeorum minas et plagas superaveritis et riseritis, ut patet Act. cap. IV, cap. V et seqq. Rationem subdit, quia Deus erit dux vester, «praecedet vos Dominus,» vosque proteget et diriget. (1) Respicit Isaias ad consuetudinem collocandi speculatores in turribus, aut speculis montium, qui viderent adventantes, signoque aut voce de eorum adventu monerent, aut novae lunae ortum inquirerent et annuntiarent.
52:13
13. Ecce intelliget servus meus. — Hic clare agit de Christo. Unde S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. XXIX; Justinus, Contra Tryphonem; Origenes, lib. I Contra Celsum, hic inchoant cap. LIII. Primo, sunt verba Patris de Filio Christo. «Servus» ergo «meus,» id est Christus, «intelliget,» hebraice ישכיל iaskil, id est prudenter et strenue aget, atque negotium redemptionis humanae peraget et perficiet. Alludit ad David, qui missus a Saule contra hostes Israelis, in omnibus prudenter se gerebat, I Reg. XVIII, 5: David enim fuit typus et parens Christi. Ita Cyrillus, Forerius, Pagninus et Vatablus. Secundo, Sanchez: Christus, ait, «intelliget» voluntatem et jussa Patris, id est ei obediet, eaque observabit. Sic dicitur Psalm. CXVIII, 95: «Testimonia tua intellexi,» id est observavi; et Psalm. XL, 1: «Beatus vir, qui intelligit super egenum et pauperem:» «intelligit,» id est studet et incumbit levandae miseriae egeni et pauperis: cognitio enim et intellectio mandatorum Dei, in iis qui sunt dociles et obsequentes, qualis erat Christus, ejusque asseclae, est practica, efficax et operatrix. Exaltabitur — Christus per suam coelestem doctrinam, efficaces conciones, divina miracula, omnemque gratiam quam omnibus ostendet; adeo ut plebs eum quasi Messiam sit acceptura, eumque in Jerusalem cum ramis palmarum, quasi regem triumphantem introductura, et quasi inauguratura. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Chrysostomus, in Demonstrat. quod Christus sit Deus.
52:14
14. Sicut obstupuerunt super te multi, sic inglorius erit inter viros (id est, prae aliis viris, hoc enim est hebraice מן min, comparativum) aspectus ejus. — Est enallage personae, transit enim a secunda ad tertiam, scilicet a te, ad ejus. Vide Can. XVI. Sic vertunt et Septuaginta, q. d. Christus, dum vivet, erit stupori sive admirationi, erit et despectui; Christus erit gloriosus, erit et inglorius. Nam sicut plebs initio admirata fuit Christi miracula, doctrinam et vitam; ita mox videns eum inglorium, puta captum, damnatum, lividum, cruentum, consputum, defiguratum et crucifixum, despexit; et eodem ore, quo paulo ante clamaverat: «Hosanna filio David! Benedictus qui venit in nomine Domini,» mox clamabit: «Crucifige, crucifige eum:» tam est mobile vulgus! Ita S. Cyrillus et Chrysostomus jam citatus. Hunc esse sensum patet ex cap. sequenti, vers. 1: sensim enim ad Christi passionem transfert se Propheta. Unde pro inglorius hebraice est משחת maschit, id est excisus, perditus, corruptus. Forerius et Hebraei jam pro maschit legunt, mischat, id est unctio; unde contrarie vertunt, sicut obstupuerunt, vel sibilarunt (hoc enim significat hebraice שמם schamam, quod passim in malam partem capitur) super te multi (videntes te crucifixum); sic unctio aspectus ejus prae viris, et forma ejus prae filiis hominum: unctio, id est gratia, venustas, laetitia, q. d. Per crucem visus est Christus deformis, et quasi prodigium et portentum, omnium ludibrio et sibilis expositus. At factus est per eam speciosus prae filiis hominum, usque adeo ut nullam aliam formam pulchriorem, majori cum voluptate aspiciant et contemplentur Christiani, etiam reges et principes, quam formam Christi crucifixi: hic sensus valde respondet Hebraeo moderno, eique aptari posset nostra versio Latina, si pro inglorius legeretur in gloria. Verum inglorius legunt passim Latina Biblia et Septuaginta. Vatablus vero sic vertit: Sicut multi admirabundi obstupuerunt de eo quod aspectus ejus fuerit deformior quam ullius viri, et forma illius plusquam filiorum hominum, ut non videretur esse humana, sed ovis aut bovis jugulati; sic stillare faciet gentes multas, id est, sic pariter dabit gentibus occasionem loquendi de se, quod pro earum salute tanta pati voluerit: quin et reges coram eo os suum compriment. Hic sensus quoque congruit Hebraeo et praecedentibus ac sequentibus: opponit enim opprobrio Christi laudem ejus et gloriam, puta, sibilo multorum opponit silentium et venerationem regum. Et juxta hunc sensum accipi posset nostra versio Latina, hoc modo: «Sicut obstupuerunt,» id est obstupescent, «super te multi,» quod «sic» (id est tam) «inglorius erit inter viros aspectus ejus,» etc., sic «asperget gentes multas,» etc. Primus tamen sensus est planissimus et facillimus, juxta versionem tam nostram quam Septuaginta.
52:15
15. Iste asperget gentes multas. — Asperget, scilicet, tum sanguine suo ad eas redimendum, tum aqua baptismi ad abluendum earum peccata. Alludit ad Mosaicas lustrationes et aspersiones aquae expiatricis, ex cinere vitulae rufae confectae. Vide Hebr. cap. IX, vers. 13. Ita S. Hieronymus. Super ipsum continebunt reges os suum, — q. d. Reges victi sapientia, sanctitate et miraculis Christi et Apostolorum, non audebunt contra Christum hiscere, aut de eo male loqui; sed silebunt, dabuntque manus Christo, illumque silentes et reverentes venerabuntur: silentium enim observantiam significat, ut cum juvenes coram senibus, discipuli coram magistris, pueri coram parentibus prae reverentia silent. Ita S. Hieronymus: sicut enim aperire os symbolum est audaciae, procacitatis et inverecundiae; sic claudere os est signum pudoris, subjectionis, paenitentiae, observantiae, et interdum admirationis, ait Forerius. Quia quibus non est narratum de eo (hoc est Gentes, Ethnici et Pagani) viderunt, — divinam sapientiam, gratiam et gloriam Christi et Evangelii. Ita S. Hieronymus et Augustinus, lib. I De Consensu Evangelist. cap. XXXI; imo Apostolus, Rom. cap. XV, 21. Non ergo nos conturbent crucis Christi et Christianorum deformitas, abjectio et ignominia: habent enim haec suum decorem et gratiam, propter illam quae postea adveniet, felicitatem et gloriam sempiternam.
52:1
Hic excludit tertium impedimentum liberationis, quod poterat dubitari, ex inopia rerum, promittens eis gratuitam liberationem. Et dividitur in duas partes: primo enim praedicit liberationem Judaeorum a Babylonii; secundo liberationem gentium a peccatis, ibi, Ecce intellegit servus meus. Circa primo duo. Primo praedicit liberationem; secundo liberationis ordinem, ibi, Paravit Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium. Circa primum tria. Primo ponit liberationem gratuitam; secundo assignat liberationis causam, ibi, Quia haec dicit Dominus Deus etc; tertio indicit liberatis laetitiam, ibi, Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem! Promittitur autem eis liberatio tribus modis. Primo ab oppressione hostium quantum ad bona quae recuperaverunt. Consurge, a debilitate, qua hostibus resistere non poteras; et ideo dicit: Induere fortitudine, sicut armis militaribus, Sion, in qua erat arx ad defensionem civitatis. Consurge, a miseria quam incurristi, spoliantibus hostibus; et ideo dicit: Induere vestimentis gloriae tuae. Gloria civitatis est frequentia civium, pulchritudo viarum, opulentia rerum. Baruch 5: «Exue te, Jerusalem, «stola luctus et vexationis tuae, et induere decor «re et honore ejus quae a Deo tibi est, sempi «ternae gloriae.» Et quantum ad hostes quos evaserunt: Quia non adjiciet ut transeat, quasi vastans ac dominans, incircumcisus, quantum ad hostes gentiles; immundus, quantum ad proditores ex eodem populo. Apoc. 21: «Non intrabit in eam «aliquid coinquinatum.» Secundo promittit liberationem a vilitate inhabitantium, qua derelicti sunt de pauperibus terrae, sicut dicitur 4 Reg. ult., et Jer. ult. Excute de pulvere, vilitatis, consurge, resistens adversariis tuis, et tunc deinde sede, quita. † Reg. 2: «Suscitans de pulvere egenum.» Tertio promittit liberationem a detentione captivorum, praecedentem liberationis beneficium.
52:2
Solve vincula, idest exi de captivitate.
52:3
Levit. 26: «Con «fregi catenas cervicum vestrarum ut ambularetis «erecti.» Et ostendit liberationis modum: Quia haec dicit Dominus, Gratis venundati estis: qua si dicat: Nulla beneficia vobis praestiterant qui vos captivarunt. Redimemini, a captivitate Babylonis per Cyrum. Psal. 45: «Vendidisti populum tuum sine pretio.» Quia haec dicit Dominus Deus. Hic assignat liberationis duas causas: scilicet calumniam populi, et blasphemiam Dei. Et primo allegat ca lumnum: In Aegyptum . . . in principio, in patri bus: Gen. 46 et 47: ut colonus, et ita aliquid jus habebant opprimendi eos ex beneficiis impensis.
52:4
Et Assur, sub quibus etiam Chaldaei inclu duntur, absque ulla causa, nulla beneficia eis praestans. Si ergo liberationem abegit, quid mihi est? idest, quid impedit quod modo non liberem Jerusalem? Secundo sententiam pronuntiat: Quia ablatus est, de terra sua. Dominatores, qui sibi dominium usurpaverunt, scilicet Chaldaei.
52:5
Et quoniam jugiter tota die nomen meum blaphematur, quasi non possim populum meum liberare. Ezech. 56: «Sanctificabo nomen meum magnum, quod pol «lutum est inter gentes.» Propter hoc in die il la, liberationis, qui loquebar, promittens, adsum, ad
explundum. Baruch 5: «Post haec in terris visus «est, et cum hominibus conversatus est.» Heb. 1: «Multifariam multisque modis olim Deus lo «quens patribus in prophetis, novissime diebus «istis locutus est nobis in Filio:» si exponatur mystice de adventu Christi.
52:7
Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem! Hic indicit liberatis laetitiam: et primo describit laetitiam, quantum ad receptionem nuntiorum, qui venientes de Chaldaea eam nuntiaverunt. Pulchri, quia pulchrum et delectabile erat populo talia annuntiantes audire, super montes, ut multi audiant, praedicantis, publice, pacem, a Cyro restitutam, bonum, subsidii promissi, salutem, a captivitate. Regnabit, quia ultra tantum Deus in te regnabit, quia ipsum coles in templo reparato. Secundo describit laetitiam quantum ad inspectionem speculatorum, qui inde redeuntes videbant, ponens exultationis vocem, Vox, laetitiae resonabit. Act. 4: «U «naminter elevarverunt vocem ad Deum.» Et laetitiae rationem: Quia oculo ad oculum videbunt; quasi, oculis suis videbunt captivos venientes. Supra 50: «Oculi tui videbunt, Jerusalem, praece «ptorem tuum.» Tertio quantum ad adventum captivorum, Gaudete. Supra 55: «Lactabitur deserta, et exultabit solitudo.»
Nota super illo verbo, Induere vestimentis, quia sancti habent vestimenta virtutum de quibus gloriantur: et ista primo sunt ad protegendum. Infra 61: «Induit me Dominus vestimentis salutis, et «indumento justitiae circumdedit me.» Secundo ad calefaciendum. Prov. ultim.: «Non timebit do «mui suae a frigoribus nivis: omnes enim domo «stici ejus vestiti sunt duplicibus.» Tertio ad ornandum. Apoc. 5: «Vestimentis albis induaris, ut «non appareat confusio nuditatis tuae.» Haec vestimenta primo debent esse candida in honestate operis. Eccle. 9: «Omni tempore vestimenta tua sint candida.» Secundo munda in rectitudine intentionis. Supra 9: «Vestimentum mixtum sanguine «ne erit in combustionem, et cibus ignis.» Tertio odorifera per famae divulgationem. Cant. 4: «O «dor vestimentorum tuorum sicut odor thuris.»
Item super illo verbo, Solve vincula, nota quod sunt vincula a quibus solvit Deus, primo mundanae solicitudinis. Job 59: «Quis dimisit ona «grum liberum, et vincula ejus quis solvit? Se «cundo carnalis amoris. Eccle. 7: «Inveni amario «rem morte mulierem, et vincula ejus plena «sunt dolo.» Tertio perversae actionis. Psalm. 106. «Eduxit eos de tenebris et umbra mortis, «et vincula eorum disrupit.» Quarto pravae consuetudinis. Supra 5: «Vae qui trahitis iniquitatem «ad iniquitatem, et quasi vinculum plaustri pec «catum.» Item sunt vincula a quibus Deus non solvit: primo caritatis. Oseae 11: «In funiculis «caritatis traxi eos.» Secundo divinae legis. Jerem. 2: «A saeculo confrigisti jugum.» Tertio divinae instructionis. Eccli. 6: «Subjice humerum «tuum, et porta illam, et ne accipiari in vinculis «ejus.»
52:10
Paravit Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium. Hic exequitur liberationis ordinem: et primo ponit manifestum Dei auxilium. Brachium, scilicet virtutem suam, quam omnes in hoc facto advertere potuerunt.
52:11
Psalm. 97: «Vide— « rum omnes fines terrae salutare Dei nostri. » Secundo indicit captivis egressum, Recedite, scilicet de Babylonia, pollutum, nolite inter eos pollutus conversari.
52:12
Apoc. 18: « Exite de illa populus meus. » Tertio docet egrediendi modum, quantum ad puritatem, Mundamini, sacerdotes; quantum ad securitatem, In tumultu exibitis, scilicet belli, sicut de Aegypto; quantum ad ductorem, Præcedet, quasi dux, et congregabit, quasi pastor. Ezech. 56: « Tollam quippe vos de gentibus, et congregabo vos de universis terris, et reducam vos in terram vestram. » Ecce intelligent servum meum. Hic prædictit liberationem gentium a servitute peccati, per filium Dei factam: primo describit liberationem quantum ad gratiæ eminentiam: intellegit, quantum ad sapientiæ plenitudinem; servus, secundum naturam assumptam, Christus. Prov. 2. « Formam servi accipiens. » Prov. 14: « Acceptus est regi minister intelligens. » Exaltabitur, quantum ad virtutum operationem. Psalm. 20: « Exaltare, Domine, in virtute tua. » Elevabitur, quantum ad ascensionem. Psalm. 8: « Quoniam elevata est
52:1
v. 14 « Consurge, consurge, induere fortitudine tua. Sion, induére vestimentis gloriae tuae lerusalem, civitas sancti, quia non adiiciet ultra ut pertranseat per te incircumcisus et immundus »! — hebr. civitas sancta (cf. 48, 2) urbs scil. Sancti Israel quam prae ceteris sibi elegit, ut templum ibi esset et sedes theocratiae; unde sancta, quia a reliquis separata et Deo dicata est. Talis cum sit, optime dicitur : induere fortitudine tua; nam tali urbi vi electionis et destinationis congruit fortitudo, congruit gloria; uti enim Deus summa pollet fortitudine et gloria, ita urbs a Deo electa ut ibi sedem suam figat quodammodo iure suo particeps esse debet fortitudinis et gloriae, ut scil. regnum Dei consistat firmiter et invicte, ut exsistat, prout decet opus divinum, cum gloria et splendore. Et huius fortitudinis splendorisque tempus iam annuntiatur Sioni, urbi restauratae, eiusque indicium et documentum est, quia urbs instaurata iam non tradetur in potestatem peccatorum. Sion vetus iniquitate concidit; cf. 1, 9. 10; 5, 1 etc. Sion vetus meretrix appellatur 1, 21; Sion vero instaurata erit urbs fidelis, plena iustitiae (1, 26). Cum ecircumcisio signum esset foederis et populi Dei et pariter symbolum haberetur servitii divini (cf. Deut. 10, 16; 30, 6), incircumcisus is est qui a foedere Dei eiusque cultu alienus peccatis est inquinatus ; immundus immunditie legali exclusus erat a sacrificio aliisque et ritibus praescriptis conditionem cive theocratico dignam acquirere debuit; unde declaratur in urbe instaurata sanctitatem stabilem sibi figere sedem. Tunc igitur Sion instaurata vere erit civitas sancta et qua talis invicta fortitudine et gloria a Domino exornata. Haec fortitudo et gloria eo insigniore modo animos audientium laetitia imbuere debebunt, postquam in antecedentibus misera conditio urbis populique est descripta. Hisce ostenditur, quam miseros reddat populos peccatum, quanta autem felicitas in Deo eiusque cultu contineatur. Haec verba piis in afflictione constitutis solatio sunt fidemque et spem eorum erigunt. Quare iterum iterumque monet propheta ex vili conditione ascendendum esse ad gloriam
52:2
v. 2 « excutere de pulvere, consurge! sede lerusalem, solve vincula colli tui, captiva filia Sion »! — lugentes et captivi humi sedent, in pulvere iacent (cf. 3, 96; 41, 1. Iob 2, 8). Imago haec sane aptissima est pro urbe ruinis et incendio vastata. Iubetur ergo excutere pulverem, signa luctus et servitutis deponere ; iubetur surgere et ad pristinum splendorem revertere ; iubetur denuo sedem et thronum occupare, uti decet civitatem regiam, et signa servitutis longe a se removere. Bene notat For. : « multus est in hoc propheta saepiusque idem repetiit, quo non solum affectum suum et Is. 52, 9-4. 2719 exsultationem animi sui explicat, verum etiam quam concidisset cor piorum, quam abiecissent animum Israelitae, quam desperatae fuissent res intelligimus ». Captivam vocat; eam enim sortem iam in visione inaugurali didicerat, eam iam saepius praedixerat (5, 6. 13; 39, 6); filia Sion vocatur vel ipsa urbs vel incolae urbis. Cum eiusmodi appellatio sat frequens sit et de extraneis quoque Deoque inimicis adhibeatur (cf. 41, 1), eo nomine hoc loco peculiarem tenerrimi amoris significalionem exprimi non potest asseri. Ad eam autem gloriae et laetitiae significationem provocat vates quia adest divina promissio (For.)
52:3
v. 3 « quia haec dicit Dominus : gratis venumdati estis et sine argento redimemini »! — gratis cf. 50, 4 ; non enim, prout Theodorus heracleotes advertit, pecunia venditi sunt a Domino, verum iniquitatibus suis. Liberatio erit operis divini documentum; vide 45, 13 « ipse captivitatem meam dimittet, non in pretio neque in muneribus ». Adest ergo divina promissio de reditu ex exsilio, de solutione captivitatis. In eo autem quod captivi pretio non soluto dimittentur opus divinum agnoscant et in hoc opere cernant initium et pignus quoddam instaurationis. Est enim reditus ex exsilio illud initium et primus ad instaurationem gressus. Hanc autem instaurationem efficiet Deus certissime, quia de eius gloria agitur. Cum enim populum hunc sibi in peculium elegerit, non poterit eum oppressioni et tyrannidi gentium dimittere. Quare pergitur
52:4
v. 4 « quia haec dicit Dominus Deus: in Aegyptum. descendit populus meus in principio, ut colonus esset ibi, et Assur absque ulla causa calumniatus est eum » ; — populus olim in patribus descendit in Aegyptum ad. peregrinandum (hebr.) i. e. ut ibi essent inquilini et hospites ; cum postmodum opprimerentur, Dominus iudicia exercuit in deos Aegyptiorum et regem et suum honorem vindicavit. Unde statum similem servitutis quem olim obierant in memoriam revocat; ex quo cum omnes sciant quantis miraculis sint liberati, per se ratio colligitur spei et consolationis fore ut ex simili conditione similiter eripiantur. Nam nune Assur eos opprimit (hebr.); Assyrii nominantur quia illi Isaiae tempore et decem tribus regno israelitico destructo in captivitatem abduxerunt et ipsum regnum. iudaicum vario modo sub Achaz et Ezechia afflixerunt. Chaldaei quidem vel Babylonii duas tribus abduxerunt in exsilium ; at regnum chaldaicum vel babylonicum cum ex assyriaco oriretur et assyriaci regni regiones et quasi hereditatem occuparet, merito vocari potest Assur a propheta, uti similiter Zacharias propheta de Assyriis loquitur regno assyriaco iam dudum deleto (cf. Zach. 10, 10. 11. Esdr. 6, 22). Dicuntur gratis, sine ulla causa, pro nihilo (hebr.) eos opprimere, quia et ipsi Assyrii nullis iniuriis ad talem oppressionem erant provocati (Mar. Osor. Calm.) neque ullum pretium solverunt Domino, quo populum istum sibi a Domino in servum emerent (cf. Malv.). Populus igitur Dei ita est in servitutem traditus,ut eius hero, Domino, nihil pretii sit persolutum neque quidquam aequivalens traditum. Unde honor Domini et ius quam maxime laesum est. Adest enim in urbe sancta sua quasi solus sine populo quem alieni ei eripuerunt et abduxerunt. Ita enim gentes rem considerant qui potentiam dei nationalis et tutelaris ex populi potentia dimetiuntur; simili modo etiam Deus hic loquens inducitur. Cum itaque populus ab Assyriis opprimatur, sedes Dei et templum cultoribus caret, Dominus rex theocraticus est in Sion sine populo ; quare sui honoris memor Deus cum indignatione quaerit
52:5
v. 9 « et numquid mihi est hic, dicit Dominus, quoniam ablatus est populus meus gratis? Dominatores eius inique agunt, dicit Dominus, et iugiter tota die nomen meum blasphematur » ; — hebr. et nunc quid mihi hic? uti LXX quoque habent xai vov et eodem modo Syrus, Aq. Theod. Sym. Chald. 1. e. et nunc, cum populus opprimitur ablatus, quid mihi est hic, quid faciam hic in templo, in urbe ? cum subditi mei sint in servitutem traditi gratis, ita ut ego non alium populum pro eis acceperim. Unde Dominus ne sedes eius et templum sint in solitudine et ipse Dominus quasi subditis destitutus appareat, instaurationem efficiet. Insuper accedit tyrannis eorum qui populum opprimunt; hebr. poprie dominatores eorum ululant i. e. insolenter clamant et inconditis iubilationibus agunt triumphos (uti plerique recentiorum explicant) atque non minima pars eorum íiripudii in eo consistit, ut continuo nomen Dei blasphemetur, cuius scil. ignominiam traducunt ex populo subiecto. Eius blasphemiae exemplum habemus in rege Baltassar qui afferri iubet vasa templi, « et biberunt in eis rex et optimates eius, uxores et concubinae illius, bibebant vinum et laudabant deos suos aureos et argenteos, aereos » etc. (Dan. 5, 2-4). Quam aegre id ferat Dominus, ex verbis continuo tota die apparet. Cum ergo honorem nominis sui non det idolis (42, 8 ; 48, 11), quid restat, nisi ut gloriam urbis suae et populi instauret ? Proinde in hac re gravissima continetur ratio, cur tanta fiducia urbs iussa sit surgere et vestitu gloriae se ornare. In v. 5 nunc legitur in vulg. numquid; sed haec lectio videtur esse falsa et potius illa erat adoptanda, quam in bibliis lovaniensibus et sixtinis ante editionem clementinam invenimus et nunc quid; ita quoque legunt Mald. Malv. Osor. Sanct. Sasb. Pint. For. Calm. et haec lectio patet ex hebr. nny, ex LXX, Syro aliisque testibus antiquis et ea quoque habetur in versione S. lier. et in eius commentario; quare ne minimum quidem dubium esse potest, utra lectio sit praeferenda. ^— Ceterum de sensu eius interrogationis variae feruntur sententiae. Quam supra proposui, eam iam habet Pint.; atque ea verbis plane respondet. Est enim 55 adverbium locale hic neque ostendi potest alio sensu usurpari. Quare non aliter verti potest nisi: quid mihi hic ? Sed quo sensu hic? Hitz. id refert ad coelum : quale negotium grave mihi in coelis incumbit, ut talia in terris permittam accidere? Quae explicatio ridicula est; alii (Del. Or. Troch.) hic referunt ad conditionem populi et commorationem in Babylonia : quid mihi est hie in Babylonia, in tali populiconditione ? Sed cum subsequatur : quoniam ablatus est populus meus, Deus certe non apud populum commorari censetur, neque solum populi conditionem efferre, ad quod ne vox quidem Aic apta est. Alii : quid mihi istinc usus est? quid habeo utilitatis ex eo quod populus ablatus est (Malv. H. Kn.)? Sed non explicatur hic et Deo non accessisse quidquam vel. commodi vel recompensationis, iam voce gratis satis exprimitur. Interpretes latini plerumque explieant : quid moror a liberando meos? quidnam hie habeo, ut non idem faciam quod tunc in Aegypto feci ? Bene quidem, at illud hic non plena sua vi explicatur. Cum de populo ablato Deus conqueratur, illud Aic in ore Dei significat sedem et domum Dei, circa quam populus esse debeat ; et ita simul hae voce innuitur prophetam qui ita Deum loquentem facit fuisse in Ierusalem et vaticinium hoc esse literis consignatum ante exsilium (cf. Tübinger Ad sui igitur nominis gloriam Deus exsistet populi sui liberator et restitutor
52:6
v. 6 « propter hoc sciet populus meus nomen meum in die illa, quia ego ipse qui loquor, ecce adsum » ! — hebr. ideo sciet populus meus nomen meum, ideo in. die illo, quia ego sum 1s qui loquor : ecce ego i. e. in die illo de quo 941, 22 ; 52, 1; populus experiendo discet vim et virtutem nominis Jahve, Dei foederis, quanta scil. potentia, fidelitate, constantia stet foedere inito et promissis datis (Osor.), quando scil. ipse iterum sese populo ostendet et praesenti sua ope eum eriget dicens : ecce ego i. e. tibi adsum redemptor et salvator. — Ex hac parte, praesertim ex v. 3 et 4 clare elucet prophetam sermocinari de populo in exsilium abducto et instaurationem theocratiae post exsilium ob oculos habere ; quare aliquorum interpretatio de urbe a Romanis capta et de populo a Romanis disperso (cf. S. Hier. Cyr.) non potest admitti, nisi quatenus dicas magnum illud exsilium et excidium a Romanis inflictum similitudine quadam accedere ad prius illud exsilium et veteris reipublicae iudaicae abiectionem et destructionem perficere ; unde multa quae de priore dicta sunt, etiam de altera valere; et uti ex exsilio babylonico a Deo revocarentur, ita fore ut cum plenitudo gentium intraverit tunc etiam Israel revertatur ad Deum suum.
52:7
v. 7 « Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntiantis bonum, praedicantis salutem, dicentis Sion : regnabit Deus tius » ! — ad urbem scil. derelictam et desertam nuntii veniunt ex Babylone urbis casum et liberationem concessam nuntiantes; unde veniunt a montibus in parte septemtrionali Palaestinae positis. Eorum pedes decori et pulchri dicuntur, ut quam laetus et iucundus sit eoram adventus et quam ala-- criter ipsi nuntii iter peragant indicetur. Quanta autem bonorum copia in nuntio illo contineatur, pace, bono, salute declaratur et. demum Dominus regnat, Iahve regnum et imperium tenet, unico verbo comprehenditur. Quam apte quattuor haec efferantur, apparet ex descriptione miserae conditionis urbis; cf. 51, 17-93 ; 52, 1. 2; quantopere enim pace destituta fuerit, declaratur in calice furoris Domini ; quantopere bono, cernitur in vastitate, fame, gladio ; quantopere salute, explicatur quia in prostratione et captivitate nemo aderat qui manum porrigeret auxiliatricem ; et pro Dei dominio suavi ac beato duram incubuisse tyrannidem, exprimitur verbis illis : incurvare ut transeamus. Verum in instauratione dabitur pax, quae regni messianici symbolum est et virtus (cf. 9, 6; 11, 6. Micb. 5, 4. Ps. 11, 1) et omnium bonorum comprehensio, quare pace quoque salutatio continetur messianica et apostolica et gloria paceque omnia comprehendi angeli canunt quae per Messiam efficienda sunt et donanda. Dabitur bonum, prosperitas et felicitas corporum et terrae; dabitur salus, felicitas et beatitas animorum ; quae omnia uno verbo complectuntur et absolvuntur : [ahve regnat, adest regnum coelorum, qua voce instauratio messianica et nova illa theocratia universalis in libris novi foederis designatur. Huius enim regni Dei institutio summa est omnium promissionum, ad quam efferendam omnia Isaiae oracula tendunt (cf. 2, 41; 9, 1; 11, 9; 24, 93; 35, 4; 40,9. 10). Ergo revera evangelii praedicatio his verbis describitur, ad quam textus LXX ipso verbo selecto convergit «ó2sg sboy(elouivoo xci sigh ne, og eyoppeAitéunsveg eva0á (cf. S. Cyr. Euseb.). Nuntium laete accurrentem et properantem cernunt speculatores Sion qui diu et magno desiderio eius adventum opperiebantur ; quare cum eum vident advenientem, laetis acclamationibus salutant et nuntium faustissimÍmum praedicant
52:8
v. 8 « vox speculatorum tuorum, levaverunt vocem, simul. laudabunt, quia oculo ad oculum videbunt, cum. converterit Dominus Sion »; — quamdiu Sion iacet prostrata et derelicta, specu- . latores eius quasi in alta specula constituti prospiciunt praestolantes salutem ; id tempore miseriae fieri, Michaeas optime in se ipso docuit et praescripsit : ego autem ad Dominum aspiciam ("23 speculari), exspectabo Deum salutis meae (Mich. 7, 7). Unde innuit vates non defuturos esse populo usque ad illud tempus qui salutarem illam spem et exspectationem foverent aliosque docerent. Atque revera populusin exsilio habuit prophetas et monitores neque initio instaurationis facto deerant qui populum de maiore salute ventura admonerent (cf. Agg. Zach. Mal.), et eum ipse advenisset Messias, multiplici speculatorum, prophetarum, apostolorum voce et laeta annuntiatione populus edoctus est de aedificato tabernaculo David, de restitutione Sionis (cf. Act. 2, 34; 3, 96; 15, 16). Quanta vero animorum exsultatione illi consalutaturi sint salutem. adeo ardenter desideratam, vates pulcherrime describit : laetas simul extollunt voces, iubilant, quia clarissime et evidentissime vident restitutionem Sionis fieri per Dominum ; in hac autem restitutione bona illa v. 7 comprehensa contineri et concedi ipso contextu persuadetur. Unde denuo advertere licet quam intime in prophetica praedictione restitutio Sionis cum salute messianica connectatur ; idque recte quia in instauratione theocratiae totum includitur. Ad locutionem oculo ad oculum compara facie ad faciem, os ad os (Ex. 33, 141. Num. 12, 8; 14, 44), « quae geminationis forma familiaritatem maximam aut propinquitatem animorum seu locorum importat (Sanct.). In tam praeclara rerum innovatione pristina miseria non solum auferetur, sed eius recordatio potius erit exsultationi, quia quo maiores erant ruinae eo splendiJior elucet Dei potentia et benignitas et amor in populum suum ; unde
52:9
v. 9 « gaudete et laudate simul deserta. Ierusalem; quia consolatus est Dominus populum suum, redemit Ierusalem » ! — efficacius in hebr. erumpite (in iubila), iubilate simul! nam ex ruinis illis surget aedificium multo splendidius ; moerorem anteacti temporis Dominus abundantia consolationis uberrime compensabit. Haec autem redemptio opus est potentiae divinae quod omnibus gentibus innotescet eisque pariter salutem afferet;
52:10
v. 10 « paravit Dominus brachüwun sanctum suum in. oculis omnium gentium et videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri »; — hebr. mudavit brachiwm suwm/ quod dicit, ut multi volunt, fortiter egit, ut solent milites pugnaturi dextrum brachium nudare (Mald. For. Mer. Malv. Rohl. Troch. Kn. Del.) vel forte melius, ut LXX indicant, revelavit Deus potentiam suam qua sanctum rerum statum inducit coram gentibus (cf. Osor.) atque in hac redemptione gloriosa continetur potentiae divinae manifestatio et ex ea salus redundabit in omnes. Ita optime : fecit potentiam in brachio suo; ita impletur quod 40, 5 promissum est atque denuo statuitur Sion centrum novae theocratiae ex quo salus diffundetur in orbem universum (2, 9; 60, 2. 3). Uii Amos cum restituto tabernaculo David statim coniunctum videt dominium in ceteras gentes (Am. 9, 11), ita Isaias simul cum Sion restituta salutem omnibus afferri conspicit; ergo instaurationem theocratiae considerat non in primis suis initiis, sed in illa perfectione quae ei ex natura rei debetur et urbem sioniticam, uti est ex divina ordinatione sedes theocratiae in vetere foedere et proin symbolum novae et universalis theocratiae, concipit. Illa igitar primarie Ierusalem intelligitur, quae est, ut S. Paulus ait, coelestis, libera, mater nostra (Gal. 4, 26. Hebr. 12, 22), ad quam urbs Ierusalem post exsilium restituta praeparationem quandam et quasi primum gradum exhibet. Gloriam itaque novae theocratiae vates descripsit eamque in Sion tamquam in sede sua et centro reponi demonstravit. Quare sponte sua fluit adhortatio, ut quando Dominus reditu ex exsilio concesso illam instaurationem est inchoaturus, omnes laetis animis voci Domini obsequentes e terra gentium excedant et Dominum sequantur ducem qui eos in terram suam sanctam et ad Sion reducet. Unde ea adhortatione vates edicit quid ipsi praestare debeant ad opus instaurationis efficiendum ;
52:11
v. 44 « recedite, receditle, exite inde; pollutum nolite tangere, exite de medio eius; mundamini qui fertis vasa Domini »! — concluditur oratio simili modo sicut 48, 20 et postea 9'1, 14 et 62, 10. Ut cum alacritate et celeritate invitationem Domini sequantur, geminatione monet; relinquatur ergo prompte regio babylonica. Cum populus diu ibi commoratus sit et hortante Ieremia domos sibi aedificarit et hortos plantarit etc. facile intelligitur, fide viva et spe in Deum foederis opus fuisse, ut quis iter susciperet ad ruinas Ierusalem instaurandas et solitudinem illam denuo incolendam. Sed reditus ille conJitio est et praeparatio ad instaurationem theocratiae. Quo plures obsequentur, quo maiore studio et alacritate redibunt, eo melior et amplior erit instauratio. Quare facile perspicimus etiam in hac re ambitum impletionis multum dependere a conditione hac : recedite. Isaias iam praedixerat thesauros Ierusalem ablatum iri in Babel (39, 6) — Nabuchodonosor oraculum opere complevit cf. 4 Reg. 24, 13; 25, 13 etc. — unde reditus ita instituetur, ut sacra supellex festiva pompa ad locum sacrum redeat. Ad vasa sacra portanda opus est munditia levitica ; quare admonentur ut ab omni contagione impuritatis gentilis sibi caveant, ut sacer populus et mundus sacra ferant vasa et purum cultum Deo exhibeant. De impletione lege Esdr. 1, 1-11. Uti illi admonentur, ut recedant a gentibus et ab omni pollutione sibi caveant et se Deo sanctos et immaculatos exhibeant, ita eodem schemate S. Paulus adhortatur Corinthios, ut omnem sedulo vitent immunditiem et consuetudinem cum infidelibus abrumpant (2 Cor. 6, 17). Atque revera vates ea monitione vult, ut non solum corpore, verum etiam mentibus et animis ab omni contagione recedant et purum Deo praestent servitium. Atque illea Babylone exitus sollemnior erit magisque festivus et ita comparatus, ut cum otio et dignitate quae necessaria sunt et utilia praeparare possint ac providere; id quod cum allusione ad conditionem conirariam quae in exodo aderat aegyptiaca proponitur
Gravissimis rationibus Deus confirmavit in antecedentibus alloquium illud e£ mandatum ad Ierusalem 52, 1. 9 et ultimo loco sui nominis gloriam oppignerans « ecce ego adsum » opem suam praesentem promisit. Iam laetus ille nuntius affertur Sioni
52:12
v. 129 « quoniam non in tumultu ezibitis nec in fuga properabitis, praecedet enim vos Dominus et congregabit vos Deus Israel » ; — « peregere olim Hebraei sacra a Domino instituta festinato et trepide, cum iussi sunt excedere ex Aegypto, neque exspectare potuerunt donec fermentaretur massa ex qua parandus erat cibus profecturis ; nec mirum, cum instaret Pharao et urgerent Aegyptii de quorum crudelitate et odio nihil sibi poterant non timere » (Sanct. ; sim. Mald. For. Malv. Lap. etc.) ; cf. Ex. 12, 11. 39. Deut. 16, 3 : in pavore egressus es de Aegypto. Aliter ex Babylone. Dominus agmen ducit (cf. 40, 10. 11. Mich. 2, 13) ; ipse ante eos ingreditur; quare omnia pacate et cum dignitate fiunt; neque instat inimicus qui persequitur; Deus enim idem tutor ac protector populi agmen claudit (hebr.), « ne a tergo in vos hostis incurset » (Osor.) ; sim. For. Malv. ; cf. Num. 10. 25. Ios. 6, 9. 13. Ex ipsis verbis apertum est prophetam exsilii solutionem ob oculos habere idque plerique interpretes rite efferunt (cf. Sanct. Pint. Mald. Malv. For. Lap. eic.); si alii solum de animi ab omni immunditie separatione et sim. explicant (cf. S. Hier. Cyr. Euseb. Theod. Sasb.), id proponunt quod ex litera proxime consequitur vel potius in ipsa adhortatione iam includitur ; rite enim observat Theodorus heracleotes prophetam id cumprimis spectare, ut animis et mentibus recedant a Chaldaeis; si ita mentis habitudine alieni fuerint a ritibus, moribus, amoribus gentilium, facile data oppor- . tunitate ad sanctam urbem revertentur. Unde sane vates in illo recedite hanc indolem pariter expressit. — Praeterea attende verba pentateuchica Y52n Ex. 12, 41 : agnum paschalem festinanter comederunt et Deut. 16, 3.: in pavore egressus es de Aegypto (S. Hier.) et nb122 Lev. 26, 36 et quam notae supponantur res in Pentateucho narratae. Cum vates dicat : exite inde D'U'2 £xei0ey, censendus est non in terra babylonica fuisse ; si enim uti volunt rationalistae haec oracula composita essent versus finem exsilii in terra babylonica, non fieret sermo de urbe Ierusalem voce Aic (32, 5), de terra babylonica autem voce llinc.
52:13
v. 13 « Ecce intelliget servus meus, exaltabitur, elevabitur et sublimis erit valde » ! — hebr. sis, LXX c»ví£se:, sapiens erit, sapientia et intelligentia praeditus est ; nam « dedi spiritum meum super eum » 42, 4 et iam 11, 2 spiritu sapientiae et intelligentiae et scientiae instructus proponitur. Ex notione primaria, cum agere sequatur esse, statim consequitur altera : sapienter agere quam h. 1. voci et antiquiores et recentiores frequenter tribuunt (cf. Osor. For. Mald. Pint. Sasb. Sa, Malv. Lap. Meu. Schegg, Loch, Troch. Del. Naeg.); alii praeterea adiungunt notionem vel unice efferunt prospere agere, rem prospere et feliciter ad exitum perducere (iia iam Chald. Mar. Reinke ', Bade, Rohl. Ges. Sein. Kn. Or.), quae etiam cum priore eatenus connexa est, quia qui sapienter agit et auxilia ad finem apte seligit et adhibet (in qua re sapienter agere constituitur) etiam successu prospero et exoptato non destituetur. Atque tali significatiofis ambitu apte dicitur de servo Domini. Iam dictum est verbum de Davide : in omnibus quoque viis suis David prudenter agebat et Dominus erat cum eo (vulg. 1 Reg. 18, 14. 15), ad quem locum respici haud improbabiliter censent For. Lap. Naeg., Messias enim ut alter David iam prophetice propositus est. ir 9. 1: 1L d$. 05.8, 5). Et quod h. l. Isaias de servo Domini asserit, iam Ieremias ad Messiam refert : « suscitabo David germen iustum et regnabit rex et sapiens erit et faciet iudicium et iustitiam in terra » (vulg. Yer. 23, 8). Bene notat S. Thom. : « intelliget quantum ad sapientiae plenitudinem », ita ut « eminentia gratiae » eius declaretur. Ita enim sapientia instructus « omnia cum intelligentia et sapientia divina et faciet et loquetur » (S. Cyr.). Quare vi verbi etiam opus eius et modus quo peragitur tamquam opus sapientiae nobis proponitur et iam admonemur, ut in subsequenti quoque humiliatione et passione sapientiam divinam agnoscamus, qua sapientissime is modus expiationis et redemptionis eligebatur atque ex hac sapientia illud intelligere conemur, quod ait apostolus : « decebat enim eum propter quem omnia et per quem omnia qui multos filios in gloriam adluxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummare » (vulg. Hebr. 2, 10). Si ergo Deus ipse annuntiat opus sapientiae, uti h. 1. fit, quis iam de stultitia crucis offendetur et non potius omnes nervos intendet, ut sapientiam illam quam Deus inesse dicit etiam ipse pro modulo suo capiat ? Et ut servus Domini sapiens est et nihil non sapienter facit, ea de causa (S. Cyr.) etiam prosperrimum habebit successum qui primario in ipsius exaltatione et sublimitate cernitur. Haec tribus verbis designatur, quibus amplitudo et abundantia declaratur. Possunt autem verba ita inter se distingui, ut D' sit : ad statum altum perveniet; NU2 etiam altius sese elevabit; 523 in sublimitate constitutus est, quae sublimitas addita voce valde TNO tamquam excellentissima designatur, in qua manet perpetuo et quiescit; sim. Sanct. : « exaltabitur, extolletur et erit super omnium non solum gloriam sed etiam cogitationem sublimis ». Triplicem magnitudinis eius manifestationem et Messiae exaltationem S. Thom. in verbis explicat : quantum ad virtutum operationem, quantum ad ascensionem, quantum sedet ad dexteram Patris; qui modus explicandi etiam a recentioribus quibusdam adoptatur vel pari modo vel ita ut Messiae gloriam in resurrectione, in ascensione, in sessione coelesti connotari opinentur. Impletione facta edocti facile quidem hanc vel aliam triplicem Messiae gloriam et exaltationem invenire possumus; at pro re exegetica sufficit, in tribus verbis excellentissimam quandam elevationem descriptam agnoscere, qua servus Domini coram Deo, hominibus, orbe universo tamquam sublimi gloria et honore coronatus et exaltatus perpetuo assistet et cognoscetur. Cum magno enim pondere haec inculcatur exaltatio tamquam finis et terminus humiliationis, ne ipsa vilitate illa 53, 2 seq. servus Domini vilipendatur, sed potius in illa et sapientiam et sublimitatem gloriae contineri statim a limine nobis persuadeamus. Humiliatio et sublimitas servi Domini inter se opponuntur et conferuntur ita, ut iam via paretur ad ostendendum nexum qui adsit inter utramque et argumentum orationis brevi proponatur
Anc. — Servus Domini aget sapienter et exaltabitur; uti populus, ita ipse quidem erit per aliquod tempus despectus ; at gentes expiabit et ubique cum admiratione cognoscetur (52, 13-15). Res annuntiatur creditu difficilis, in qua tamen potentia Dei revelatur : servus enim Domini apparet despectus, contemptus, doloribus oneratus ad omnium abominationem (83, 1-3). Nostras enim poenas in se suscepit ; propter nostras iniquitates afflictus est ; nostrae salutis causa vulneratus est, nostram tulit impietatem (353, 4-6). Summa patientia haec in se suscepit ; iniusto iudicio aequales eius eum condemnaverunt; apud impios ei sepulcruin constituerunt ; at post mortem divitis nactus est sepulerum, ut iam inde eius innotescat innocentia (53, 7-9). Ex Domini consilio factum est ut affligeretur ; sed quia vitam suam posuit sacrificium pro peccato, habebit posteritatem perennem et opus Domini gloriose perficiet, ipse beatus erit multosque vera donabit iustitia. Quia cum sceleratis reputatus et in mortenr ad alios expiandos traditus pro transgressoribus rogavit, praedam aget plurimam et insignem (33, 10-12). Post gloriam Sionis in oratione praecedente descriptam propheta redit ad servum Domini, ad eundem scil. de quo iam 49, 1 seq. 50, 4 seq. sermo erat. Atque quod ibi de contemptu et laboribus et doloribus indicabatur (49, 4. 1; 50, 5-1), in hac oratione magis distincte et per sinsula proponitur. Nexus qui in antecedentibus adesse innuebatur inter humiliationem servi Domini eiusque exaltationem et Sionis gloriam, inter eius obedientiam patientiamque et populi iniquitatem (49, 5. 'j, 8; 50, 2. 4), iam in hac oratione conceptis verbis adstruitur et enuntiatur, ita quidem, ut et ipsius servi Domini exaltatio et expiatio salusque nostra et operis divini consummatio et plurimorum qui salvandi erunt turba ad ipsius dolorem et mortem tamquam ad causam unde omnia bona illa proveniant et propter quam concedantur, explicite referantur. Ex quibus elucet, hane orationem in serie hac ita esse comparatam, ut orationes antecedentes quam maxime compleat et explicet et pro subsequentibus argumentum et summa capita subministret. Iam ex brevi analysi proposita innotescit quanti momepti haec sit oratio pro re messianica et pro mysterio et doctrina redemptionis, et quam insigne altissimi huius mysterii vaticinium, immo quam clara rei post septem fere saecula futurae descriptio et enarratio proponatur, si ea quae diximus revera hoc loco continentur. Quare conandum erit, ut hane orationem quam maxime solide explicemus et eius argumentum demonstremus; neque ea res, cum verba prophetae sint adeo clara et gravia, erit difficilis, dummodo sine opinione praeiudicata ad oraculum accesseris. Opinionem autem dico praeiudicatam, si quis a priore sibi persuaserit vaticinium veri nominis non posse exsistere neque a Deo dari vel Messiam ab altera hac [saiae parte omnino exsulare vel patientem Messiam et satisfacientem toto veteris foederis tempore fuisse plane incognitum. Verum ad quas demum sententias miras deveniatur istis opinionibus suppositis paucis delineare explicatione proposita non pigebit. Statim a. principio duo efferuntur quae fixo atque constanti obtutu considerari oportet, ut quae subsequuntur rite percipiantur. Notatur enim in servo Dei sapientia et exaltatio ; illa quae semper ei infuit et qua singulae eius actiones diriguntur, haec quae subsecuta est eius humiliationem constituunt itaque, ut Sasb. bene adnotat, prooemium ad amovendum scandalum crueis vel ad emolliendam crucis stultitiam. Quod igitur animis eorum qui sequentia legunt alte impressum esse debet, statim cum emphiaasi effertur
52:14
v. 44 « sicut obstupuerunt super te multi, sic inglorius erit inter viros aspectus eius et forma eius inter filios hominum;
52:15
v. 49 iste asperget gentes multas, super ipsum continebunt reges os suum, quia quibus non est narratum de eo viderunt, et qui non audierunt contemplati sunt » ; — primo effertur similitudo quaedam quae exsistat inter populum afflictum et miseria attritum et inter servum Domini ; alloquitur enim Deus populum cui dicens ecce v. 13 servum suum contemplandum proponit. Sicut ergo multi videntes populi humilitatem et afllictionem obstupuerunt, ita deformis erit aspectus eius ut non sit viri et forma eius ut non sit. humana, vel ad literam secundum hebr. i/« deformitas prae viro aspeclus eius et figura eius prae filiis hominum i. e. ex usu praepositionis T3 vel talis corruptio et deformitas designatur, ut iam homini vel viro non sit similis, vel deformitas niaior qaam in hominem vel virum cadere solet. Ergo illud innuitur : ego sum vermis et non homo. Iam maximae contumeliae ei inflictae designantur, ut prae verberibus et sputis (cf. 50, 6) humana species vix cognoscatur. Porro quod 50, 6 dicium est, hoc loco auctum recurrit. Instituitur autem comparatio inter populum et servum Dei. Ita bene verba concipiunt Mar. Tir. Bade; nam quod fere omnes volunt, in utraque sententia de servo Domini esse sermonem, stare nequit. Obstat enim iam quod in priore membro fe dicitur, in altero autem tertia persona adhibetur; unde tam repentina personae enallage, si de uno eodemque est sermo? cur, si de servo uno agitur, sermo incipit in tertia persona, transit ad secundam subito, et repente denuo revertitur ad tertiam? Dein in hac sententia ipsa comparatio non consistit. Nam in utroque membro diceretur idem; verbum enim C'2U obstupescere non adhibetur, ut iam For. bene monuit, de admiratione, sed de stupore cui aliquid aversationis et abominationis et horroris commistum est; quare prius membrum nequit accipi de magna. admiratione, in qua Messias habitus sit propter miracula, quamvis multi ita explicent (cf. S. Hier. Sasb. Pint. Salmeron, Sanct. Mald. Sa, Lap. Men. Loch). Est ergo sensus genuinus verbis respondens : stuporem de te concipiunt ex aversione et horrore ortum (cf. Ier. 18, 16; 19, 8. Ez. 21, 33. 1 Reg. 9, 8 etc. vide Reinke l. c. p. 53. 54); sed tum iam non apta efficitur sententia, quia comparatio instituitur eiusdem in eadem re; quid enim sibi vult haec enuntiatio : quemadmodum servus Dei multis horrori erat, sic erit inglorius et deformis aspectus eius? Verum refer prius membrum ad populum et omnia optime quadrant. Sicut populus multis erat horrori et abominationi, ita servus quoque Domini erit deformis et contemptus et omni specie ac venustate destitutus. Non adest molesta illa personae enallage, adest autem vera comparatio, qua habitudo inter populum et servum Domini indicatur eadem, quam iam innui vidimus 49, 5 et 50, 4 : quia populus miseria est afflictus propter iniquitatem, etiam servus Domini in se repraesentans populi personam et eius ferens conditionem et expians iniquitatem typus est gloriae Messiae, ita quodammodo populi conditio misera exigit et denotat Messiam patientem. Paratur itaque hac comparatione via ad intellizendam satisfactionem vicariam et depingitur aretus ille nexus. qui a.Isit in:er affl ctionem populi et dolores Messiae. Quod in vulg. habetur : inglorius infer viros etc. concipiendum erit . uti sententia similis : benedicta inter mulieres, i. e. inglorius prae aliis viris, plus quam alii, omnium maxime despectus (cf. Osor. Sasb. Salmeron, Sanct. Lap. etc.). Verba hiec referuntur ad tempus passionis solum i. e. ad illud quo omn'a illa in se experietar quae 59, 6 et 53, 2 'seq. enumerantur, non ut aliqui volebant, ad Messiae speciem et figuram ; unde S. /Hier. notat : « noa quo formae significet foeditatem, sed quo in humilitate venerit et paupertate » ; de sententia contraria Tertulliani, Clementis alex. vide commentationem quam ser psit Vavassor de forma Chr.sti (opera omnia Vava:s., Amstelodami 1709, p. 391 seq.). Elfertur aspectus, ei2sz, species, figura, forma, quam foeditate et deformatione aílici, iam ex 50, 6 colligitur ; unde hoc oraculum rem ibi annuntiatam non solum magis explicat, sel simul ad quem usque gradum infestatiu illa progressura sit exhibet. Sed humiliationem maximam subsequitur exaltatio in v. 15. Et primo quide.n elf»srtir arcto cum aflflietione nexu ; nam in hebr. legitur particula 32, quam pariter LXX, Syrus, Chal. tuentur; itaque : 5?c asperget, ita, tali rat:one expiibit et emundabit gen'es multas ; prior exaltalionis pars est igitur expiatio allata, altera continetur et depingitur in. admiratione illa summa qua reges eum venerantur. Expiatio exprimitur in voce asp'rget, hebr. ^, quam Ag. et Theod. quoque £av:ícat rite. vertunt. Sel cum recentiores plerique ab hac notione recedant, usus eius verbi paucis est declarandus. Verbum hoc in forma h phil, in qua h. I. quoque usarpatur, frequenter usu venit in Pentateucho et ubique. quidem de aspersione sacra et sacrificali ; ita dicitur sanguis sacrificalis aspergi versus velum sanctuarii (Lev. 4, 6. 17 ; 14, 16) vel ad altare (Lev. 8, 9; S, 11) vel ad arcam die expiationis (Lev. 16, 14); idem verbum adhibetur, quando agitur de aspersione Aaronis et vestium sacerdotalium, ut hac aspersione consecrentur ad munus sacerdotale (Ex. 29, 21), vel de emundatione leprosi (Lev. 14, 7. Num. 19, 18. 19) vel de emundatione domus (Lev. 14, 51 seq.) et vide Lev. 5, 9; 16, 18. 19. Num. 8, 1; 19, 4 etc. In alia significat one vel alio usu verbum hoc non invenitur usurpatum. Ergo quam maxime arbitrarium esset, pro, hoc loco aliam eamque novam et alias inusitatam excogitare significationem. Iure igitur optimo eam retinemus notionem quam S. /Iier. Syrus quoque et Aq. Theod. expresserunt et quae sola reliquis omnibus locis congruit : asperget, mundabit vel expiabit ' (Syrus). Haec autem sanguinis aspersio fiebat a sacerdote. Victima enim oceisa sacerdos desanguine eius capiebat et sanguinem aspergebat vel coram Domino contra velum sanctuarii vel ad parietem altaris pro varietate sacrificiorum (cf. Lev. 4, 6. 11; 9, 9; 16, 19) Actio haec aspersionis sanguinis erat actio sacrificalis qua victima occisa tamquam sacrificium olfferebatur, quae aspersio si non fiebat vel ab alio fiebat quam a sacerdote ipsum sacrificium erat irritum (de qua re vide Stimmen aus Maria-Laach XIV p. 548. XIX p. 218). Iam si sacrificio oblato et sanguine ad altare asperso sanguis etiam aspergebatur vel rebus vel personis, hac actione emundatio quaedam ac consecratio per(iciebatur ; ita Aaron aspersione tali in sacerdotem est consecratus; qui levitice immundi erant, aspersione emundabantur ; foedere inito. cum Deo Moyses caesis victimis sanguine populum aspersit et ita foederi initiavit expiatos, res sacrae quae peccatis populi inquinatae censebantur, aspersione mundabantur ete, (cf. Scholz, die heiligen Alterthümer des Volkes Israel I p. 41. 111. II p. 86. 180. 239 etc., von Ilaneberg, die relig. Alterth. der Bibel, 2 ed. p. 395. 415. 6606). Cum haec sit aspersionis notio et significatio, facile eruitur quid hoc loco de servo Domini edicatur. Denotatar enim tamquam sacerd^s qui oblato sacrificio expiat gentes sanguine saerificali; quale futurum sit sacrificium, hoc loco nondum dicitur, dieitur vero 33, 10 scil. eum positurum esse se ipsum vel vitam suam sacrificium pro peccato. Quare hic quoque deprehendimus Isa:am prius generali modo aliquid indicare quod postmodum accuratius determinat et circumscribit. Uti ergo Messias 9, 1 descriptus est rex, qui sessurus est super solium David, et 49, 9 tamquam propheta et doctor populoruni (42, 1. 4. 6), ita hic nobis exhibetur ut sacerdos, qui omnes gentes expiet. Et quia servus Domini iam tamquam foederis mediator nobis est propositus (42, 6; 49, 8), facile sane in eam cogitationem inducimur ut censeamus hoc suo sacrificio et aspersione foedus illuds eum, esse consecraturum et in:itiatarum in .similitudinem Moysis, qui sumptum sanguinem sacrificalem respersit in populum et ait : hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum (Ex. 24, 8), sed Moyse longe sublimior, quippe qui non unum populum foederi divino initiat, verum omnes expiat et consecrat. Atque hanc acceptionem nos fere docet S. Paulus, qui Christum novi testamenti mediatorem describit (Hebr. 9, 14 seq.) nosque accessisse ait ad testamenti novi mediatorem et sanguinis aspersionem (Hebr. 12, 24), immo asserit propter sanguinem Christi niediatoris ne primum quidem foedus 1. S. Ephr. : « mundabit suo sanguine sancto et divino baptismate ». sine sanguine fuisse dedicatum (Ilebr. 9, 18). Quare plenum et verum sensum bene exprimit Osor. ad h. l.: «itaque non sanguine victimarum sed proprio sanguine ut novum foedus sanciat multas gentes asperget humanasque mentes omni scelere solutas sibi fide constringet ». Alii non tam ad foederis sanctionem quam ad varias expiationes et lustrationes in vetere foedere usitatas alludi censent (cf. Sanct. Lap. Men. Tir. Troch.), dum alii solum generatim de emundatione gentium explicant (Mald.Sa, Mar, Sasb.). Textam hebr. eodem modoquo S. Hier. Syrus, Aq. Theod. eiiam e recentioribus expl:cant Reinke, Schegg, Loch, Bade, Mayer, Net. Troch. Hengstenberg, Hhn. Quantopere autem haec explicatio verbis s. Scripturae novi foeleris et rei veritati concordet, . in aperto est positum ; sanguis enim Christi et huius sanguinis aspersio tamquam pretium redemptionis et communicatio expiationis et salvationis saepe describuntur (cf. Matth. 26, 28. Marc. 14, 24. Luc. 22, 90. Act. 20, 98. Rom. 3, 95; 8, 9. 4 Cor. 11, 93. Eph. 1, 7; 9, 13. Col. 1, 14. 90. Hebr. 9, 12. 14; 10, 19; 12, 24; 13, 12. 20. 1 Petr. 1, 9. 19. 4 loan. 1, 1; 5, 6. Apoc. 1, 5; 5, 9; 71, 14 ; 12, 41; 22, 14), quae omnia complectens S. Jier. scr.bit : « asperget mundans eas sanguine suo et in baptismate Dei consecrans servitati ». Ilanc aspersionem fieri generatim per Sacramenta et in illis stolas làvari in sanguine Agni cuivis christiano notum est. Haec expiatio prima est exaltatio servi Domini hie descripta; eius effectum esse veram iustificationem internam postmodum 53, 141 propheta explicite declarat, hoc loco alteram subdit exaltationem eius, quae in admiratione et veneratione summa consistet quam reges ei deferent : super eum reges occludent (compriment) os suum; os comprimere vel occludere, vel manum ori imponere significat « stuporem et admiraüonem, reverentiam bum:;lemque submissionem et confusionem » (Reinke ; cf. Iob 29, 9; 39, 31. Ps. 106, 42. Ez. 16, 63. Mich. 7, 16); vates idem asserit de servo Domini, quod 49, '| dixerat : tanta erit gloria Messiae ex humiliatione orta, ut potentissimi quique qui gloriae et pompae assueti de nulla re mirari solent et reverentiam sui maximam ab omnibus exigunt, erga eum maxima admiratione et submissione supplici commoveantur eamque habitu humili prodant. In monumentis persicis aulici adstant regi ora habentes obtecta ne halitu suo aerem quem rex spirat reddant impurum. Subditur alia ratio admirationis illius et submissionis : quia illi quoque qui eousque nullam cognitionem servi Domini habebant iam eum eiusque opera vident et sedulo studio contemplantur ; cognitio ergo Messiae et eius agnitio et magnalia quae patravit et expiatio allata ad omnes pervenient gentes ; aliis verbis : erit lux gentium (42, 6; 49, I) et salus usque ad extremum terrae cognitione Dei ubique sparsa ; cf. 41, 9, iudicium gentibus proferet (42, 1), id quod 53, 10-12 pluribus proponitur. lta enim optime textus vulg. et LXX quoque intelliguntur, uti Euseb. notat : « id enim reges commovebat, quod evangelicum verbum ad remotissimas gentes pervaderet » ; sim. Theod. S. Ilier. Thom. et fere interpretes latini eterecentioribus Dade, Schegg, Mayer, Troch. a qua acceptione textus quoque hebr. non alienus est; potest enim omnino verti: quia quibus nom est narratum (0m... *UN) etc. Sed Syrus, Chald. et communiter recentiores vertunt : quia quod non est narratum eis videbunt etc. (cf. Vat. Mar. Malv. I. Calm, Reinke, Loch, Net. RoM. etc.), ita ut ratio cur reges admirentur, in eo consistat quod ipsi quae nunquam annuntiata erant vident 'et opere compleri ea cernunt quae nunquam audierant, ergo quod talia vident quae humanam cogitandi rationem longe superant ; unde mysteria et ea quae homo assequi cogitando non potest iam coram iis fieri indicatur. Sensus non adeo diversus est; nam si reges gentium tali admiratione et veneratione percelluntur et mysteria peragi intelligunt, fieri non potest ut non etiam gentibus congnitio Messiae nota fiat. Unde quod LXX et vulg. directe enuntiant, saltem indirecte et implicite etiam in altera acceptione habetur. Ceterum S. Paulus (Rom. 15, 21) verba accurate recitat ex LXX. Ad quam explicationem commendandam etiam fortasse addi potest triplici verbo exaltationis in v. 13 hic in v. 15 triplicem addi sublimitatem in expiatione, in summa reverentia regum, in universa famae eius diffusione constitutam. posset, ut aspergere transeat in nolionem conspergere ? Rem qua fiat conspersio non addi, mirum non est, quia notio illa ex usu liturgico obvia e:piandi, aspersione emundandi non necessario illud requirit additamentum. Alii vocem aliter explieant : Fürst ei adscribit notionem co'ligendi ; sed locus quo haec notio demonstratur est nullus alius quam hie de quo quaerimus [s. 52, 15 — pracelara argumentandi ralio! Caald. Saadias, Abenesra vertunt. di:perget ; LXX Oxopicovix!, quae versio unde explieari possit non liquet. Suspicantur aliqui forte lectionem variantem adfuisse NY quae forma cum a2 eoniunela vertitur Mas vel Oxup.xtetv &aóocxov Gen. 19, 2]. Deut. 10, 17. 2 Reg. 5, I. Tob 13, 10 ; 22, 8. Prov. 18, 5. fs. 3, 3; 9, 15 (cf. Ges. lieinke) vel LXX verbum n eo ien explicasse. Alii alias afferunt coniecturas, quas vide si lubet apud. Reinke p. 66 et Naeg. Demum varie tentatus est locus ab aliis : sparget sanguinem multarum gentium (doctus intcr Hebraeos apud. Val.), loqui faciet gentes de se (Munsterus, Vat.), cum admiratione loqui faciet gentes multas (Pinf.), coneiliabit gentes sibi et doctrinae suae etc. ; varia iam apud Malv. collecta invenies. Neque deerant qui pro n aliud verbum coniectura substituerint. Sed non opus erit omnium errores recensere. Ab admiratione et veneratione quam servus Domini apud reges habebit transiturus ad descriptionem etiam accuratiorem viae illius contemptu et doloribus plenae qua perveniendum est ad exaltationem vates primo annuntiat se rem dicturum creditu difficilem, ad cuius fidem persuadendam opus est ut in hum liatione illa quis Dei potentiam agnoscat;
52:1
… Nei Sinottici è costante questo concetto di s., cui corrisponde nel IV Vangelo quello di «vita» e di «vita eterna». È un concetto che si intreccia con quello di Redenzione (v.) che, già latente nei poemi del Servo di Jahweh (Is. 42, 1 sgg.; 49, 1-6; 50, 4-9; 52, 1-3; 53, 12), ma sconosciuto ai Giudei nel suo senso pieno, affiora chiaramente dal Vangelo, sia nelle affermazioni di Cristo che dicesi venuto per i peccatori (cf. Mt. 9, 13; Mc. 2, 17), …
SERVO DI JAHWEH (EBR. 'ÉBHEDH JAHWEH)
… Per gli scrittori del Nuovo Testamento basta confrontare Mt. 12, 18-21 con Is. 42, 1-4; Rom. 15, 21 con Is. 52, 15; Io. 12, 38 con Is. 52, 1; Mt. 8, 17 con Is. 53, 4; Act. 8, 32-35 con Is. 53, 7-8; Lc. 22, 37 con Is. 53, 12. Nei quali si rileva adempito in Cristo quanto è detto del S. di J. (cf. anche Lc. 2, 32 - Is. 42, …
52:6
… Colui che, per vocazione divina, parla in luogo e in nome di Dio (Deut. 18, 18 sg.; II Reg. 3, 9; Ier. 1, 6, 9 sg.; Is. 52, 6, ecc.; cf. Ex. 7, 1 sg.), comunicando agli uomini, cui è mandato, quanto il Signore, con azione soprannaturale, gli ordina e gli svela (Ier. 1, 7 sg.; Am. 3, 7 sg.; 7, 14 sg.; …
52:7
Il R. di D. è promesso per il futuro: Dio regnerà da Sion, nell'Israele restaurato (Is. 24, 23; 52, 7; Dan. 7, 14; Ps. 2; 71 [72]; 109 [110]); « l'idea del Regno divino si integra perfettamente nella prospettiva messianica » (J. Bonsirven).
52:13
Si verificarono allora le parole di Ps. 2, 1-2 della congiura dei principi e re contro il C., come si ricordarono i primi cristiani (Act. 4, 25-28). G. vi patì pure le sofferenze già predette da Is. 50, 6; 52, 13-53, 12. G. è il « servo di Jahweh » che non allontana la sua faccia dalle ignominie e dagli sputi, ha presentato il suo dorso a quelli che lo battevano e le guance a quelli che gli strappavano …
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
ISAIA - Is. 52, 13-54, 4: profezia della Passione (ultimo dei carmi del Servo di Jahweh). …
Precisazione tardiva che non impedisce di raggruppare sullo stesso soggetto le differenti profezie nelle quali l'eletto a compiere la grande opera di Jahweh vien chiamato: « David mio servo » (Ex. 37, 25), « Jahweh nostra giustizia » (Ier. 23, 6; 33, 16), « servo di Jahweh » (Is. 52, 13), « Pastore » (Ex. 33, 23; cf. Mi. 5, 3), « germe, polone » (Is. 4, 2; 11, 1; Ier. 23, 5) (M.-J. …
… Pubblicò: Exegesis critica in Is. 52,13-53,18 (Münster 1836); Exegesis critica in Is. 2,2-4 (ivi 1838); Beiträge zur Erklärung des Alten Testamentes (47 monografie su passi biblici più difficili e discussi: voll. …
52:14
SERVO DI JAHWEH (EBR. 'ÉBHEDH JAHWEH)
tazione (cf. Is. 50, 5-6; 52, 14; 53, 1-22). Il pro-
52:15
SERVO DI JAHWEH (EBR. 'ÉBHEDH JAHWEH)
… Per gli scrittori del Nuovo Testamento basta confrontare Mt. 12, 18-21 con Is. 42, 1-4; Rom. 15, 21 con Is. 52, 15; Io. 12, 38 con Is. 52, 1; Mt. 8, 17 con Is. 53, 4; Act. 8, 32-35 con Is. 53, 7-8; Lc. 22, 37 con Is. 53, 12. Nei quali si rileva adempito in Cristo quanto è detto del S. di J. (cf. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.