God encoregeth Sion to trust in his promised comfort•, by example of Abraham. 3. For the spiritual Sion, the Church of Christ, shal receiue much grace by his Euangelical law: 12. and her children shal not feare persecution, nor be ouercome; 23. but her enemies shal faile.
1Give ear to me, you that follow that which is just, and you that seek the Lord: look unto the rock whence you are hewn, and to the hole of the pit from which you are dug out.Udite me voi, che seguite la giustizia, e cercate il Signore: ponete mente alla pietra, donde voi foste tagliati, e alla sorgiva, donde voi foste tratti.HEARE me ye that folow that which is iust, and that seeke our Lord: attend to the rocke whence you are hewen out, & to the caue of the lake from the which you are cut out.Audite me, qui sequimini quod justum est, / et quæritis Dominum; / attendite ad petram unde excisi estis, / et ad cavernam laci de qua præcisi estis. 2Look unto Abraham your father, and to Sara that bore you: for I called him alone, and blessed him, and multiplied him.Ponete mente ad Abramo padre vostro, e a Sara, la quale vi partorì: e perocché lui, che era solo chiamai, e lo benedissi, e lo moltiplicai.Attend to Abraham your father, and to Sara that bare you: because I called him alone, and blessed him, & multiplied him.Attendite ad Abraham, patrem vestrum, / et ad Saram, quæ peperit vos: / quia unum vocavi eum, / et benedixi ei, et multiplicavi eum. 3The Lord therefore will comfort Sion, and will comfort all the ruins thereof: and he will make her desert as a place of pleasure, and her wilderness as the garden of the Lord. Joy and gladness shall be found therein, thanksgiving, and the voice of praise.Il Signore adunque consolerà Sionne, e tutte le sue rovine ristorerà, e i suoi deserti renderà come luoghi di delizia, e la sua solitudine come giardino del Signore. Gaudio, e letizia sarà con lei, rendimento di grazie, e voci di laude.Our Lord therfore wil comfort Sion, and wil comfort al the ruines therof: and he wil make her desert as delicacies, and her wildernes as the garden of our Lord. Ioy and gladnes shal be found in it, geuing of thankes, and voice of prayse.Consolabitur ergo Dominus Sion, / et consolabitur omnes ruinas ejus: / et ponet desertum ejus quasi delicias, / et solitudinem ejus quasi hortum Domini. / Gaudium et lætitia invenietur in ea, / gratiarum actio et vox laudis. 4Hearken unto me, O my people, and give ear to me, O my tribes: for a law shall go forth from me, and my judgment shall rest to be a light of the nations.Badate a me, popol mio, e ascoltami, o mia tribù: perocché da me uscirà la legge, e la mia giustizia ad illuminazione de' popoli poserà sopra di essi.Attend vnto me ô my people, and my tribe heare ye me: because a law shal proceede from me, and my iudgement shal rest to be a light of the peoples.Attendite ad me, popule meus, / et tribus mea, me audite: / quia lex a me exiet, / et judicium meum in lucem populorum requiescet.
5My just one is near at hand, my saviour is gone forth, and my arms shall judge the people: the islands shall look for me, and shall patiently wait for my arm.Sta per venire il mio giusto, il Salvatore, ch'io mando, s'è messo per istrada, e le braccia mie reggeranno i popoli: me aspetteranno le isole, e nel braccio mio spereranno.My iust one is nigh at hand, my sauiour is gone forth, and mine armes shal iudge peoples: the ilands shal expect me, and shal patiently wayte for mine arme.Prope est justus meus, egressus est salvator meus, / et brachia mea populos judicabunt; / me insulæ exspectabunt, / et brachium meum sustinebunt. 6Lift up your eyes to heaven, and look down to the earth beneath: for the heavens shall vanish like smoke, and the earth shall be worn away like a garment, and the inhabitants thereof shall perish in like manner: but my salvation shall be for ever, and my justice shall not fail.Alzate al cielo gli occhi vostri, e mirate giù in terra: perocché i cieli svaniranno come fumo, e la terra si consumerà come una veste, e i suoi abitatori periranno com'ella. Ma la salute ch'io mando, starà in sempiterno, e non verrà meno la mia giustizia.Lift vp your eies into heauen, and looke downe to the earth beneath: because the heauens shal melt as smoke, and the earth shal be worne away as a garment, and like to these thinges shal the inhabitants therof perish: but my saluation shal be for euer, and my iustice shal not faile.Levate in cælum oculos vestros, / et videte sub terra deorsum: / quia cæli sicut fumus liquescent, / et terra sicut vestimentum atteretur, / et habitatores ejus sicut hæc interibunt: / salus autem mea in sempiternum erit, / et justitia mea non deficiet. 7Hearken to me, you that know what is just, my people who have my law in your heart: fear ye not the reproach of men, and be not afraid of their blasphemies.Udite me voi, che sapete quello, che è giusto, popolo mio, nel cuor di cui è la mia legge: Non temete gli obbrobri degli uomini, non temete le loro bestemmie;Heare me ye that know that which is iust, my people which haue my law in their hart: feare ye not the reproch of men, and be not afrayd of their blasphemies.Audite me, qui scitis justum, / populus meus, lex mea in corde eorum: / nolite timere opprobrium hominum, / et blasphemias eorum ne metuatis: 8For the worm shall eat them up as a garment: and the moth shall consume them as wool: but my salvation shall be for ever, and my justice from generation to generation.Imperocché gli consumerà il venne come una veste, e come lana saran divorati dalla tignuola: ma la salute, ch'io mando, starà in sempiterno, e la mia giustizia per tutte le generazioni.For as a garment, so shal the worme eate them: and as wool, so shal the moth deuoure them, but my saluation shal be for euer, and my iustice vnto generations of generations.sicut enim vestimentum, sic comedet eos vermis, / et sicut lanam, sic devorabit eos tinea: / salus autem mea in sempiternum erit, / et justitia mea in generationes generationum.
9Arise, arise, put on strength, O thou arm of the Lord, arise as in the days of old, in the ancient generations. Hast not thou struck the proud one, and wounded the dragon?Alzati, alzati, ammantati di fortezza, o braccio del Signore: alzati come negli antichi giorni, e alle passate etadi. Non se' tu quello, che percuotesti il superbo, feristi il dragone!Arise, arise, put on strength ô arme of our Lord: arise as in the old dayes, in the generations of worldes. Hast not thou striken the proude, wounded the dragon?Consurge, consurge, induere fortitudinem, / brachium Domini ! / consurge sicut in diebus antiquis, / in generationibus sæculorum. / Numquid non tu percussisti superbum, / vulnerasti draconem ? 10Hast not thou dried up the sea, the water of the mighty deep, who madest the depth of the sea a way, that the delivered might pass over?Non se' tu quello, che seccasti il mare, le acque dell'abisso tempestoso, che nel profondo del mare facesti strada, per cui passassero i deliberati?Hast not thou dried the sea, the water of the vehement, which madest the depth of the sea a way, that the deliuered might passe.numquid non tu siccasti mare, / aquam abyssi vehementis; / qui posuisti profundum maris viam, / ut transirent liberati ? 11And now they that are redeemed by the Lord, shall return, and shall come into Sion singing praises, and joy everlasting shall be upon their heads, they shall obtain joy and gladness, sorrow and mourning shall flee away.Adesso pure quei, che il Signore ha redenti ritorneranno, e verranno a Sionne cantando laude, coronati di sempiterna allegrezza, gaudio, e allegrezza avran costante, e fuggirà il dolore, e i gemiti.And now they that are redemed of our Lord, shal returne, and shal come into Sion praysing, and ioy euerlasting vpon their heades, they shal possesse ioy and gladnes, sorrow and mourning shal flee away.Et nunc qui redempti sunt a Domino, revertentur, / et venient in Sion laudantes, / et lætitia sempiterna super capita eorum: / gaudium et lætitiam tenebunt; / fugiet dolor et gemitus. 12I, I myself will comfort you: who art thou, that thou shouldst be afraid of a mortal man, and of the son of man, who shall wither away like grass?Io, io stesso vi consolerò: chi se' tu, che tema un uom mortale, e un figliuolo dell'uomo, che seccherà come l'erba?I, euen I my self wil comfort you: who art thou that thou shouldest be afrayd of a mortal man, and of the sonne of man, which as grasse so shal wither?Ego, ego ipse consolabor vos. / Quis tu, ut timeres ab homine mortali, / et a filio hominis qui quasi fœnum ita arescet ?
13And thou hast forgotten the Lord thy maker, who stretched out the heavens, and founded the earth: and thou hast been afraid continually all the day at the presence of his fury who afflicted thee, and had prepared himself to destroy thee: where is now the fury of the oppressor?E ti se' scordato del Signor, che ti fece, che distese i cieli, e fondò la terra: e tutto di hai avuto paura del furor di colui, che ti affliggeva, e si preparava a sterminarti: dov'è adesso il furor del tiranno?And thou hast forgotten our Lord thy maker, which stretched out the heauens, and founded the earth: and thou hast bene afrayd continually al the day at the face of his furie, which afflicted thee, and had prepared to destroy: where is now the furie of the affliction?Et oblitus es Domini, factoris tui, / qui tetendit cælos et fundavit terram; / et formidasti jugiter tota die / a facie furoris ejus qui te tribulabat, / et paraverat ad perdendum. / Ubi nunc est furor tribulantis ? 14He shall quickly come that is going to open unto you, and he shall not kill unto utter destruction, neither shall his bread fail.Presto verrà colui, che viene ad aprire: egli non farà morire fino allo esterminio, e il pane di lui non verrà meno.He shal quickly come going to open, and he shal not kil vnto vtter destruction, neither shal his bread faile.Cito veniet gradiens ad aperiendum; / et non interficiet usque ad internecionem, / nec deficiet panis ejus. 15But I am the Lord thy God, who trouble the sea, and the waves thereof swell: the Lord of hosts is my name.Ed io sono il Signore Dio tuo che sconvolgo il mare, e gonfiano i suoi flutti. Signor degli eserciti è il nome mio.But I am the Lord thy God which truble the sea, and the waues therof doe swel, the Lord of hostes is my name.Ego autem sum Dominus Deus tuus, / qui conturbo mare, et intumescunt fluctus ejus: / Dominus exercituum nomen meum. 16I have put my words in thy mouth, and have protected thee in the shadow of my hand, that thou mightest plant the heavens, and found the earth: and mightest say to Sion: Thou art my people.A te ho poste in bocca le mie parole, e ti ho custodito all'ombra della mia mano, affinchè tu pianti i cieli, e fondi la terra, e dica a Sionne: Tu se' il mio popolo.I haue put my wordes in thy mouth, and in the shadow of my hand I haue protected thee, that thou mightest plant the heauens, and found the earth: & mightest say to Sion: Thou art my people.Posui verba mea in ore tuo, / et in umbra manus meæ protexi te, / ut plantes cælos, et fundes terram, / et dicas ad Sion: Populus meus es tu.
17Arise, arise, stand up, O Jerusalem, which hast drunk at the hand of the Lord the cup of his wrath; thou hast drunk even to the bottom of the cup of dead sleep, and thou hast drunk even to the dregs.Alzati, alzati, levati su, o Gerusalemme, tu che dalla man del Signore hai bevuto il calice dell'ira sua, hai bevuto il calice sonnifero fino al fondo, lo hai succhiato sino alla feccia.Be lifted vp, be lifted vp, arise Ierusalem, which hast drunken of the hand of our Lord the cuppe of his wrath: euen to the botome of the cuppe of drousines hast thou drunke, euen to the dregges.Elevare, elevare, / consurge, Jerusalem, / quæ bibisti de manu Domini / calicem iræ ejus; / usque ad fundum calicis soporis bibisti, / et potasti usque ad fæces. 18There is none that can uphold her among all the children that she hath brought forth: and there is none that taketh her by the hand among all the children that she hath brought up.Tra tutti i figli, che ella ha generati, non è chi sia a lei di sostegno, e tra tutti i figliuoli, che ella ha allevati, non è chi la prenda per mano.There is none that can vphold her of al the children, that she hath borne: and there is none that taketh her by the hand of al the children, that she hath brought vp.Non est qui sustentet eam, / ex omnibus filiis quos genuit; / et non est qui apprehendat manum ejus, / ex omnibus filiis quos enutrivit. 19There are two things that have happened to thee: who shall be sorry for thee? desolation, and destruction, and the famine, and the sword, who shall comfort thee?Due son le sciagure, che hai incontrate. Chi si affliggerà per te? Devastazione, e sterminio, e fame, e spada. Chi ti consolerà?There are two thinges which haue happened to thee: who shal be sorie for thee? Spoile, and destruction, and famine, and the sword, who shal comfort thee?Duo sunt quæ occurrerunt tibi; / quis contristabitur super te ? / Vastitas, et contritio, et fames, et gladius; / quis consolabitur te ? 20Thy children are cast forth, they have slept at the head of all the ways, as the wild ox that is snared: full of the indignation of the Lord, of the rebuke of thy God.I tuoi figliuoli giaccion per terra, stanno assopiti a' capi di tutte le strade, come un orige preso alla rete: satolli d'ira del Signore, e di sua vendetta.Thy children are throwen forth, they haue slept in the head of alwayes, as the orix that is snared: ful of the indignation of our Lord, of the rebuke of thy God.Filii tui projecti sunt, dormierunt / in capite omnium viarum / sicut oryx illaqueatus, / pleni indignatione Domini, / increpatione Dei tui.
21Therefore hear this, thou poor little one, and thou that art drunk but not with wine.Per questo ascolta tu poverina, ed ebbra, ma non di vino.Therefore heare this poore little one, and drunken not of wine.Idcirco audi hoc, paupercula, / et ebria non a vino. 22Thus saith thy Sovereign the Lord, and thy God, who will fight for his people: Behold I have taken out of thy hand the cup of dead sleep, the dregs of the cup of my indignation, thou shalt not drink it again any more.Queste cose dice il tuo Dominatore, il Signore, e Dio tuo, che combatterà pel suo popolo: Ecco che io ho a te tolto di mano il calice sonnifero, la feccia del calice dell'ira mia, tu nol beverai mai più.Thus sayth thy dominatour our Lord, and thy God, who hath fought for his people: Behold I haue taken out of thy hand the cuppe of drousines, the botome of the cuppe of mine indignation, thou shalt not adde to drinke it any more.Hæc dicit dominator tuus Dominus, / et Deus tuus, qui pugnabit pro populo suo: / Ecce tuli de manu tua / calicem soporis, / fundum calicis indignationis meæ: / non adjicies ut bibas illum ultra. 23And I will put it in the hand of them that have oppressed thee, and have said to thy soul: Bow down, that we may go over: and thou hast laid thy body as the ground, and as a way to them that went over.E porrollo in mano a quelli, che ti hanno umiliata, e hanno detto a te: prostrati, affinchè noi passiamo; e tu desti il tuo corpo come terra, e come strada a que', che passavano.And I wil put it in their hand, that haue humbled thee, and haue sayd to thy soule: Bow downe, that we may passe ouer: and thou hast layd thy bodie as the ground, and as a way to them that passe ouer?Et ponam illum in manu eorum qui te humiliaverunt, / et dixerunt animæ tuæ: / Incurvare, ut transeamus; / et posuisti ut terram corpus tuum, / et quasi viam transeuntibus.
51:1
Lord. He speaks of the redemption of mankind, under the allegory of the return from captivity.
51:2
51:4
Nations. This was verified when the Bible was translated into Greek, and still more by the preaching of the gospel.
51:5
Just. Christ, prefigured by Cyrus, whose empire was very mild, Isaias 44:28.
51:6
51:9
Worthington
God drowned in the water, which had retired for Israel. He will thus destroy the devil. (Worthington)
51:13
Oppressor. If thou hadst not abandoned God, thou wouldst have had no reason to fear Nabuchodonosor; and his power is now gone.
51:14
Fail. Cyrus shall quickly restore the Jews to their country. He shall not lay waste the provinces, like many conquerors.
51:16
People. This may refer to Isaias, Cyrus, etc., as figures of Christ, Isaias 49:1. He has bestowed greater favours on Christians than Cyrus did on the Jews, opening the kingdom of heaven to true believers, etc., Ephesians 2:19.
51:17
Calmet
Dregs. Take courage: Babylon's turn is come, ver. 23. (Calmet)
51:19
Worthington
Two. War and famine cause desolation and destruction. (Worthington)
Calmet
Jerusalem was reduced to the greatest misery in the last siege under Nabuchodonosor, Lamentations 4:3. (Calmet)
51:20
Haydock
Ox, oryx. Hebrew Thua, Deuteronomy 14:5. (Haydock)
Many accounts respecting it are fabulous. Some understand a sort of wolf, mentioned by Pliny, [Natural History?] 8:34. Septuagint, "like beet half boiled."
51:23
51:1
In the next verse the rock & caue are explicated to signifie Abraham and Sara; who are proposed for examples to be imitated, being so noble progenitors of the Iewes. S. Paul exhorteth his countrie men, and in them al Christians the like in spiritual progenitors, that first plant Catholique Religion in anie place saying: Remember your Prelates vvhich haue spoken the vvord of God to you: Heb. 13.
51:7
Concordanza Psal. 36.
51:9
As God destroyed Pharao the proud dragon in the sea, which he dried vp for his people to passe; so he wil ouerthrow the diuel & deliuer captiues from sinne & tyrannie.
51:10
Concordanza Exo. 14.
51:16
Concordanza Isa. 49.
51:19
Spoile & destruction shal happen by famine & sword.
Concordanza Isa. 47.
51:1
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.35
… Is His tomb made with hands? Is it, like the tombs of kings, raised above the ground? Is the Sepulchre made of stones joined together? And what is laid upon it? Tell us, O Prophets, the exact truth concerning His tomb also, where He is laid, and where we shall seek Him? And they say, Look into the solid rock which ye have hewn
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… who shall rouse Him up ? And the similar passage in Numbers, He couched, He lay down as a lion, and as a lion’s whelp . The Psalm also ye have often heard, which says, And Thou hast brought me down into the dust of death . Moreover we took note of the spot, when we quoted the words, Look unto the rock, which ye have hewn
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 11
This accordingly the prophet also was intimating, when he said, “Look unto the hard rock, whence ye are hewn, and to the hole of the pit, whence ye are digged: look unto Abraham your father, and unto Sarah that bare you.”
51:2
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 7.10
10. Thus much then at present, in the way of a digression, to put you in remembrance. Let me, however, add yet another testimony in proof that God is called the Father of men in an improper sense. For when in Esaias God is addressed thus, For Thou art our Father, though Abraham be ignorant of us , and Sarah travailed not with us
51:3
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.13
… “Behold,” says He, “I create new heavens and a new earth: and the former things shall not be remembered nor come into mind. But ye shall be glad and rejoice forever in that which I create.” And again “joy and gladness shall be found therein: thanksgiving and the voice of praise, and there shall be month after month, and Sabbath after Sabbath.”
51:4
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 11
… Have you not read this which Isaiah says: ‘Hearken unto Me, hearken unto Me, my people; and, ye kings, give ear unto Me: for a law shall go forth from Me, and My judgment shall be for a light to the nations. My righteousness approaches swiftly, and My salvation shall go forth, and nations shall trust in Mine arm?’
51:6
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.3
… And in like manner Esaias says: “Lift up your eyes to the heavens, and look upon the earth beneath; for the heaven has been set together as smoke, and the earth shall wax old like a garment, and they who dwell therein shall die in like manner. But my salvation shall be for ever, and my righteousness shall not pass away.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
IX. But if our opponents say, How then is it, if the universe be not destroyed, that the Lord says that “heaven and earth shall pass away;” and the prophet, that “the heaven shall perish as smoke, and the earth shall grow old as a garment;”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 22.24
… But, however, we say thus: That which our Redeemer said to us is true:— Heaven and earth shall pass away . And the Apostle said, Hope which is seen is not hope . And the Prophet said, The heavens shall pass away as smoke, and the earth as a garment shall wear away; and its inhabitants shall become like it .
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 1.8
… To spend time on such points would not prove to be to the edification of the Church. Upon the essence of the heavens we are contented with what Isaiah says, for, in simple language, he gives us sufficient idea of their nature, “The heaven was made like smoke,”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 11.11
… for the sun was created on the fourth day, without knowing what had been made in the three days before him; and he who knows not the things made in the three days before him, cannot tell forth the Maker Himself. Heaven will not declare this: for at the Father’s bidding the heaven also was like smoke established
51:7
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.14
… Well, what did the Creator say otherwise by Isaiah? “Fear ye not the reproach of men, nor be diminished by their contempt.”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 3.5
… or size, or quantity (I mean in the Father, the Son, and the Holy Spirit), and brings forward to reproach our ignorance that phrase which is continually alleged by the disciples of deceit, “‘Ye worship ye know not what ,’ if ye know not the essence of that which ye worship,” we shall follow the advice of the prophet, and not fear the reproach of fools
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose sermon-against-auxentius-on-th.28
28. But why speak of the Apostle, when the Lord Himself cries through the prophet: “Hearken unto Me, My people, ye who know judgment, in whose heart is My law.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 12
… ” ( Jer. xx. 9 .) And David too many places complains of reproach. Isaiah also, after many things, exhorteth concerning this, saying, “Fear ye not the reproach of men, neither be ye overcome by their reviling.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.18
… “fear ye not the reproach of men, neither be ye afraid of their revilings; for the moth shall eat them up like a garment, and the worm shall eat them like wool”:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 78.5
… fear ye not the reproach of men, neither be ye afraid of their revilings. For the moth shall eat them up like a garment, and the worm shall eat them like wool; but My righteousness shall be for ever.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 102.36
… For concerning all such Isaiah prophesies, when by him God says to us, “Hearken unto me, ye that know righteousness, the people in whose heart is my law; fear ye not the reproach of men, neither be ye afraid of their revilings: for the moth shall eat them up as a garment, and the worm shall eat them like wool; but my righteousness shall be for ever.”
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Zephyrinus 2.1
… fear ye not the reproach of men, neither be ye afraid of their revilings;”
51:8
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 21.9
… and they contend that fire is therefore not inappropriately used to express this burning torment, as when the apostle exclaims “Who is offended, and I burn not?” The worm, too, they think, is to be similarly understood. For it is written they say, “As the moth consumes the garment, and the worm the wood, so does grief consume the heart of a man.”
51:9
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 26
… For “he is not a Jew which is one outwardly, but he who is one inwardly.” In the same way it is that both God’s temple and Jerusalem (must be understood) when it is said by Isaiah: “Awake, awake, O Jerusalem! put on the strength of thine arm; awake, as in thine earliest time,”
51:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Two Homilies on Eutropius 2.9
… Angels beheld Him and trembled, the Cheru bim veiled themselves with their wings, in awe. He looked upon the earth, and caused it to tremble: He threatened the sea and dried it up:
51:11
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
… xxiii. 2 .), there He maketh me to dwell. I could wish to speak of the place, whence “sorrow and sighing shall flee away.” (
51:16
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 4
… And we have proof of this, not from external sources, but from the Scriptures; for God Himself says by Isaiah the Prophet; ‘My hand also hath laid the foundation of the earth, and My right hand hath spanned the heavens .’ And again, ‘And I will cover thee in the shadow of My Hand, by which I planted the heavens, and laid the foundations of the earth
51:17
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.50
50. ‘Awake, awake, thou who hast drunk at the hand of the Lord the cup of his fury; for thou hast drunk the cup of ruin, the vessel of my wrath, and hast drained it. And there was none to console thee of all thy sons whom thou didst bring forth, and there was none to take thee by the hand.’
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.4
… How again “mercy is put in the balance,” as holy Isaiah declares, for goodness is not without discernment, as the first labourers in the vineyard fancied, because they could not perceive any distinction between those who were paid alike: and how anger, which is called “the cup in the hand of the Lord,” and “the cup of falling which is drained,”
51:22
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.50
… And there was none to console thee of all thy sons whom thou didst bring forth, and there was none to take thee by the hand.’ ‘Behold, I have taken out of thine hand the cup of ruin, the vessel of my fury, and thou shalt no longer drink it. And I will put it into the hands of them that have treated thee unjustly and have humbled thee.’
51:1
1. Audite me. — A Judæis incredulis redit ad Judæos Christo credentes, de quibus egit cap. XLIX, ut ibi dixi initio, et cap. præced. vers. 10, dicens: «Quis ex vobis timens Dominum, audiens vocem servi sui?» Hi enim pauci lugebant gentis suæ incredulitatem. Hos pergit hic consolari Deus, et in spem meliorum erigit. Attendite ad petram unde excisi estis, et ad cavernam laci, de qua præcisi estis (id est, ut explicans subdit): 2. Attendite ad Abraham patrem vestrum, et ad Saram, quæ peperit vos. — Petram ergo vocat Abraham, tum ob fidei firmitatem, tum quia Hebræi familias vocant domos: inde בנים banim, id est filios, vocant quasi אבנים abanim, id est lapides, qui ex patre, quasi petra excisi sunt. Renes enim, qui sunt origo seminis et virtutis generativæ, formam et duritiem habent lapidum, quin et subinde lapides, sive calculos generant. Sic Rachel et Lia dicuntur ædificasse domum, id est stirpem et familiam, Israel, Ruth IV, 11. Aliqui putant alludi hic ad fontem aquæ, e petra a Mose percussa elicitum, Num. XX; sicut enim aqua ex fonte, ita filii ex parente promanant. Verum obstat to excisi et præcisi. Aqua enim e fonte et petra elicitur, non autem exscinditur, aut præscinditur. Aptius S. Cyrillus: «Sicut, ait, difficillimum est ex petra solida et immani lapides exscindere, et puteum profundum exhaurire: eodem modo perdifficile est, imo impossibile, ex sene viro et sterili muliere (quales erant Abraham et Sara) nasci filium. Verum hoc effectum est supra opinionem Dei nutu et jussu.» Secundo, sicut ex lapicidina innumeri exscinduntur lapides, ita ex Abrahamo et Sara innumeri prognati sunt Judæi, et mystice ex Christo et Ecclesia innumeri Christiani. Unde forte huc respexit Christus, dicens Judæis, Matth. III, 9: «Potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahæ.» Sic Ovidius, I Metamorph., finxit post diluvium Deucalionem jecisse post tergum lapides, indeque homines, durum genus, enatos. Septuaginta vertunt, inspicite in solidam petram, quam excidistis, et in foveam laci, quam fodistis. Quia unum vocavi eum, et benedixi ei, et multiplicavi eum. — Hebraice, quia unum, id est solum et unicum, sine liberis, vocavi eum, id est ad me in Chanaan vocavi, et ex eo uno ac solo tum naturaliter tum mystice, innumeros illi dedi posteros. Sic ergo faciam, ut ex paucis Christo credentibus innumeros Christianos progenerem. 3. Consolabitur ergo Dominus Sion, et consolabitur omnes ruinas ejus: et ponet desertum ejus quasi delicias, et solitudinem ejus quasi hortum Domini. — Vide dicta cap. XXXV, 1. Consolabitur Dominus Sion, id est Ecclesiam, quæ initio exigua fuit et quasi deserta, eo quod vix pauci Judæi et Gentiles eam ingrederentur; sed mox immensam illi multitudinem et affluentiamdedit. Gaudium et lætitia invenietur in ea, gratiarum actio et vox laudis. 4. Attendite ad me, popule meus, et tribus mea, me audite: quia lex a me exiet, et judicium meum in lucem populorum requiescet. — Septuaginta vertunt: Quia lex a me exibit, et judicium meum in lucem Gentium. Lex nova, id est Evangelium, a Christo exit et procedit. Hæc ergo est vox Dei Patris, vel Christi, q. d. Attendite ad me, et videte an sim is, quem contemnere et rejicere debeatis, qui novam legem, novum Evangelium condidi, novumque judicium, id est novum jus et normam vivendi, docui, quæ in lucem populorum, id est Gentium, requiescet, id est consistet et permanebit; vel lucebit quasi sol, et omnium Gentium tenebras illuminabit. 5. Prope est justus meus, egressus est salvator meus. — Justus, id est Christus, qui est ipsa justitia, et justitia nostra, I Cor. I, 30. «Prope,» scilicet respectu Isaiæ et Judæorum, quibus jam tunc hoc dixit. Egressus est salvator meus, puta Christus, qui a Deo et cœlo egressus, descendit in terram ad salvandum genus humanum. Et brachia mea populos judicabunt, id est, potentia mea reget, judicabit et justificabit populos, tam Judæos quam Gentes. Me insulæ exspectabunt, Gentiles scilicet, et brachium meum sustinebunt, id est in potentiam meam sperabunt. 6. Levate in cœlum oculos vestros, et videte sub terra deorsum: quia cœli sicut fumus liquescent, et terra sicut vestimentum atteretur, et habitatores ejus sicut hæc interibunt: Salus autem mea in sempiternum erit, et justitia mea non deficiet. — q. d. Cœli et terra peribunt, sed salus et justitia mea, id est Evangelium et Ecclesia mea, in æternum perseverabunt. Ita S. Cyrillus et alii. Huc pertinet illud Christi: «Cœlum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt,» Matth. XXIV, 35. 7. Audite me qui scitis justum, populus meus lex mea in corde eorum: nolite timere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne metuatis. 8. Sicut enim vestimentum, sic comedet eos vermis: et sicut lanam, sic devorabit eos tinea. Salus autem mea in sempiternum erit, et justitia mea in generationes generationum. — q. d. Nolite timere Judæos et Gentiles qui vos propter Christi fidem opprobriis et persecutionibus lacessunt: illi enim a vermibus et tinea consumentur, id est brevi peribunt; at Evangelium et Ecclesia mea in æternum perseverabit.
51:3
9. Consurge, consurge, induere fortitudinem, brachium Domini: consurge sicut in diebus antiquis, in generationibus sæculorum. Numquid non tu percussisti superbum, vulnerasti draconem? — Hæc est vox Prophetæ, vel potius fidelium, precantium Deum ut brachium suum, id est potentiam suam, excitet ad liberandum populum suum, sicut olim fecit in Ægypto. Superbum, id est Pharaonem. Draconem, id est cetum vel crocodilum, qui est symbolum Ægypti et Pharaonis. 10. Numquid non tu siccasti mare, aquam abyssi vehementis: qui posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati? — Alludit ad transitum maris Rubri, quo Deus Hebræos liberavit ab Ægyptiis, Exodi XIV. 11. Et nunc qui redempti sunt a Domino, revertentur, et venient in Sion laudantes, et lætitia sempiterna super capita eorum, gaudium et lætitiam tenebunt, fugiet dolor et gemitus. — Hæc eadem dixit cap. XXXV, 10. Vide ibi dicta. Revertentur, scilicet ex captivitate Babylonica ad Sion terrenam; et mystice ex captivitate peccati et diaboli ad Sion cœlestem, id est Ecclesiam. 12. Ego, ego ipse consolabor vos: quis tu ut timeres ab homine mortali, et a filio hominis, qui quasi fœnum ita arescet? — q. d. Ego Deus omnipotens consolabor vos, et a malis liberabo: quid ergo timetis homines mortales, qui quasi fœnum brevi arescent et peribunt? Hæc dicuntur contra pusillanimitatem fidelium, qui persecutores suos timebant. 13. Et oblitus es Domini factoris tui, qui tetendit cœlos, et fundavit terram: et formidasti jugiter tota die a facie furoris ejus qui te tribulabat, et paraverat ad perdendum: ubi nunc est furor tribulantis? — q. d. Oblitus es Dei omnipotentis, qui cœlos et terram creavit, et tamen times tyrannum mortalem! Ubi est nunc furor Babyloniorum, Romanorum, aliorumque persecutorum? Nonne omnes perierunt? 14. Cito veniet gradiens ad aperiendum, et non interficiet usque ad internecionem, nec deficiet panis ejus. — Hebraice, cito veniet incurvatus, vel curvus, ad aperiendum, id est ad liberandum e carcere et captivitate. Alii vertunt: Cito aperietur fovea, scilicet ad liberandum captivum, q. d. Deus cito captivitatem vestram solvet. Non interficiet, id est non peribit captivus usque ad internecionem. Nec deficiet panis ejus, id est, Deus eum in captivitate pascet et sustentabit. 15. Ego autem sum Dominus Deus tuus, qui conturbo mare et intumescunt fluctus ejus: Dominus exercituum nomen meum. — q. d. Ego sum ille idem Deus omnipotens, qui mare concutio et fluctus ejus elevo: quomodo ergo non possim vos ab hostibus liberare? 16. Posui verba mea in ore tuo, et in umbra manus meæ protexi te, ut plantes cœlos, et fundes terram: et dicas ad Sion: Populus meus es tu. — q. d. Ego Deus posui verba mea, id est Evangelium meum, in ore tuo, o Christe, vel o Ecclesia, o Apostoli, et in umbra manus meæ, id est in protectione meæ potentiæ, protexi te, ut plantes novos cœlos et novam terram, id est novam Ecclesiam et novum mundum spiritualem. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et alii.
51:4
Primo igitur, Propheta Judæorum fidelium mæstitiam consolatur animumque erigit: primo, contra pusillanimitatem, spem meliorem dando, tum ex dato concessa Abrahamo et Saræ sterilibus ac effætis fæcunditatis exemplo, 1, 2; tum ex facta solatii, gaudium et lætitiam afferentis, promissione, 3; secundo, contra desidiam, injecta æmulatione Gentium, quæ Evangelium prædicatum audient, 4, et auditum amplectentur, 5; tertio, contra diffidentiam, facta contestatione de mundo potius interituro, quam veritate Dei mutatura, 6; quarto, contra opprobria et sanas, firmata fide, tum de proxima abolitione omnis oppositi, tum e contra de perpetuitate Evangelii, 7, 8. Secundo, cum vates totius populi nomine, Deum orat ut quamprimum liberet suum populum, 9; illumque provocat ad exempla divinæ potentiæ, alias jam edita, 10: promittendo pro salute data grates et laudes, 11; respondet Deus exspectandum tempus Deo placitum, et in hanc rem populum suum adducit, et primo, objurgat ortam ex timore vis humanæ et oblivione potentiæ divinæ sollicitudinem, 12, 13; secundo, spondet proximam ex Christi adventu liberationem, institutionem et salutem, 14, 16; tertio, erigit ad spem e calamitatibus, quibus Synagoga deserta hactenus a Deo vindice exercebatur, 17–21; quarto, decernit translationem pænarum a fidelibus in horum persecutores, 22, 23. q. d. Aspicite, o Judæi! in Christum, quem clavis transfixistis in manibus et pedibus, et lancea in latere cordis, inquiunt Procopius; S. Hieronymus et Haymo. Hoc est quod ex Zachar. xii, 10, ait S. Joannes, cap. XIX, vers. 37, de Christo crucifixo et transfosso: «Videbunt in quem transfixerunt,» et Zacharias, III, 9, loquens de Jesu Pontifice sordidis vestibus induto: «Lapis, quem dedi coram Jesu, etc. Ecce ego cælabo sculpturam ejus, et auferam iniquitatem terræ illius in die una.» ET AD CAVERNAM LACI. — Hæc est Sara mater Judæorum, ex qua, quasi ex fossa, vel fovea effossi et excisi sunt Judæi, totque eorum millia. Hebræum מקבה maccebet, id est fovea, alludit ad נקבה nekeba, id est femina. Est honesta periphrasis actus conjugalis, qua utuntur parentes, dum parvulis suis nescientibus et mirantibus quomodo in hunc mundum prodierint, respondent et persuadent se ipsos, uti et fraterculos eorum, dum nascuntur, ex caulibus, vel ex fossis effodisse et effodere. Notant Arias et Delrio, adagio 788, alludi ad architecturam; in hac enim præcipua materia sunt lapides, et intritum sive cæmentum. Lapides ex lapicidina petuntur, puta ex Abrahamo, cæmentum ex caverna, vel, ut Septuaginta vertunt, fovea, sive fossa excavata, puta ex Sara. Hæc enim est mater, ille pater. Unde Syrus et Arabicus vertunt, cernite montem ex quo excisi estis, cernite lacum (vel puteum) ex quo cavati estis. Aliter paulo sumitur hæc phrasis a Latinis; viles enim et terræ filii, aut duri et barbari, dicuntur e petra, caverna aut saxo prognati. Sic Homerus, Odyss. XVIII: Dic, ait, tuum genus, unde es? non enim e quercu es antiqua, nec e petra; quod alii dicunt: «Neque lutea, neque terræ progenies.» Et Christus: «Potens est Deus de lapidibus (vilibus et duris Gentilibus) istis suscitare filios Abrahæ,» q. d. De pulvere suscitabit egenos, et de stercore eriget pauperes. QUIA UNUM VOCAVI EUM, ET BENEDIXI, — q. d. Sicut Deus Abrahamo, cum solus esset et sterilis instar lapidis et pumicis, utpote emortuo corpore, et virtute generandi, præsertim ex Sara anu, pariter et sterili, dedit filium Isaac, per eumque illum ita benedixit et multiplicavit, ut fieret Abraham, id est pater multarum gentium, haberetque posteros numerosos instar stellarum cœli et arenæ maris: ita quoque Deus Ecclesiam e paucis Judæis ad Christum conversis constantem, Gentium omnium supplemento ita benedicet et multiplicabit, ut totum orbem complectantur. Nolite ergo timere, o pusillus grex, o pauci fideles, Judæi et Apostoli! ego vos faciam Abrahamos. Hunc esse sensum patet ex vers. 4. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Cujus ergo rei typus fuere Sara et Abraham, qui senes et steriles genuerunt Isaac, id est risum et gaudium, utpote filium ex quo oriturus erat Christus, qui Evangelium quasi lætissimum nuntium toti mundo erat allaturus, suamque fidelium sobolem toto orbe propagaturus. 3. CONSOLABITUR ERGO DOMINUS SION, — tum terrenam, reducendo ejus cives e captivitate Babylonica, atque multiplicando eos in Judæa, uti explicant Hebræi, S. Thomas et Hugo; tum potius spiritalem, scilicet Ecclesiam ortam ex Judæis in Sion: tempore enim Christi in iis solis consistebat Ecclesia. Sionis ergo ruinas, quibus scilicet major Judæorum pars a fide corruit, cum Christum repulit, sarcivit Deus per vocationem Gentium, itaque eam mæstam consolatus est. Pro ruinas ejus hebraice חרבתיה charboteha, quod Septuaginta proprie vertunt, τὰ ἔρημα αὐτῆς, id est deserta ejus: Vatablus, desolationes ejus; Forerius, siccitates ejus. «Nam sicut, inquit, grassantibus hostibus, succenduntur arbores, et remanent stipites nonnulli, et trunci aridi, atque grassante igne et collabentibus tectis, supersunt exusti aliquot parietes: ita omnia devastante impietate, et ob impietatem milite Romano omnia in Jerusalem diripiente et proterente, remanserunt pii nonnulli Judæi, quasi nobilis illius ædificii parietes exusti, vel stipites semiusti. Has siccitates, has reliquias consolatur Dominus, quia ex paucis illis quasi ex seminario quodam, videbunt infinitam multitudinem fidelium prodire, et in immensum augeri veluti segetem Domini.»
51:5
1. AUDITE ME. — A Judæis incredulis redit ad Judæos Christo credentes, de quibus egit cap. xxx, ut ibi dixi initio, et cap. præced. vers. 10, dicens: «Quis ex vobis timens Dominum, audiens vocem servi sui?» Hi enim pauci lugebant gentis suæ incredulitatem. Hos pergit hic consolari Deus, et in spem meliorum erigit. ATTENDITE AD PETRAM UNDE EXCISI ESTIS, ET AD CAVERNAM LACI, DE QUA PRÆCISI ESTIS (id est, ut explicans subdit): 2. ATTENDITE AD ABRAHAM PATREM VESTRUM, ET AD SARAM, QUÆ PEPERIT VOS. — Petram ergo vocat Abraham, tum ob fidei firmitatem, tum quia Hebræi familias vocant domos: inde אבנים banim, id est filios, vocant quasi אבנים abanim, id est lapides, qui ex patre, quasi petra excisi sunt. Renes enim, qui sunt origo seminis et virtutis generativæ, formam et duritiem habent lapidum, quin et subinde lapides, sive calculos generant. Sic Rachel et Lia dicuntur ædificasse domum, id est stirpem et familiam, Israel, Ruth IV, 11. Aliqui putant alludi hic ad fontem aquæ, e petra a Mose percussa elicitum, Num. xx; sicut enim aqua ex fonte, ita filii ex parente promanant. Verum obstat «excisi et præcisi.» Aqua enim e fonte et petra elicitur, non autem exscinditur, aut præscinditur.
51:6
ET PONET DESERTUM EJUS QUASI DELICIAS — Hebraice כעדן keeden, id est quasi Eden; Septuaginta, sicut paradisum; hic enim erat in regione Eden. Genes. II, 8, in Hebræo. Erat enim Eden sive paradisus, locus deliciarum amœnissimus. Unde mox vocatur «hortus Domini,» quem scilicet Dominus excoluerat et adornarat, quasi suum hortum, opponiturque inculto et sterili deserto. Sic orbis deliciæ fuerunt Apostoli, ipsaque primitiva Ecclesia, antea inculta et deserta. Porro «desertum» Sionis, vel vocat ruinas Judæorum desertas, de quibus jam dixi; vel, ut Procopius et Haymo, desertas a Deo et derelictas hucusque Gentes. Sed eodem sensus recidit. Constat enim hoc desertum commutatum esse in paradisum per Gentium conversionem.
51:7
GAUDIUM ET LÆTITIA INVENIETUR IN EA, — in Gentium solitudine jam conversa ad Christum, in qua ante non erant nisi tenebræ, ærumnæ et mæstitia; jam non invenietur nisi gaudium, lætitia, «gratiarum actio, et vox laudis,» q. d. Gentes, quæ antea pejerabant, jurgabantur, blasphemabant, diris se aliosque devovebant, jam per Christum accipientes mentem igneam et linguas igneas; non aliud resonabunt quam hymnos et laudes Dei. Videbunt enim Apostolos jugiter jubilantes et laudantes Deum ob tot tantaque beneficia, quæ per Christum orbi præstitit, præsertim mittendo et dando fidelibus Spiritum Sanctum, totque et tanta ejus charismata; unde et fideles idipsum agnoscent, sibique congratulabuntur, et Deo gratias agent, quod in tam illustrem sortem sanctorum eos vocarit et adoptarit, dicentque jugiter:
51:8
Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Te Deum laudamus, te Dominum confitemur, qui nos de tenebris et umbra mortis ad lucem et vitam, de potestate diaboli ad societatem Filii tui, de inferno ad cœlestia regna vocasti et transtulisti: «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in cœlestibus in Christo; sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate. Qui prædestinavit nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum, in ipsum, secundum propositum voluntatis suæ, in laudem gloriæ gratiæ suæ,» etc., Ephes. I, 3. Hæc deberet esse jugis vox et jubilus Christianorum, essetque reipsa omnium, si penitius bona per Christum accepta et accipienda considerarent et appenderent, eisque condigne, ut par est, viverent. Jam paucorum est, qui perfectioni mundique contemptui studentes, vitam angelicam in terris æmulantur; horum enim vita et vox, non est aliud quam assidua Dei laus. Nam, ut S. Bernardus expertus ait, serm. 11 in Cantic.: «Nihil ita proprie quemdam in terris repræsentat cœlestis habitationis statum, sicut alacritas laudantium Deum, dicente Scriptura: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in sæcula sæculorum laudabunt te.» Et S. Ephrem, tract. De Beatitudinibus, inter eas hanc præcipuam ponit: «Beatus, inquit, qui factus est sicut Seraphim et Cherubim, et in divino ac spiritali officio nunquam est segnis, sed assidue glorificat Dominum.»
51:9
Christus: «Qui non credit, jam judicatus est;» et: «Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet,» etc. Quarto, quia per eam, quasi per judicium et sententiam definitivam Deus damnavit mala mundi opera. Hoc est enim quod ait Christus: «Ego in judicium veni in mundum;» et: «Hoc est judicium; quia lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem,» Joan. III, 19. Dicitur porro hoc judicium ab Isaia lux, vel datum «in lucem populorum,» quia per Evangelii prædicationem quasi lucem, clare ostendit Deus omnibus hominibus perversitatem operum mundi, et ex adverso quanti quæque virtus vel opus apud Deum sit pretii et meriti. Omne enim quod manifestatur, in lumine manifestatur, ait S. Paulus. Quinto, quia per Evangelium Christus judicabit, et fidelibus dicet in fine mundi: «Venite, benedicti Patris mei, possidete regnum;» infidelibus vero et inobedientibus: «Ite, maledicti, in ignem æternum.» REQUIESCET. — Non obiter transibit, sed «requiescet,» in Gentibus, quasi in sua sede et loco, firmiter et longo tempore. Forerius vertit contrario, concitabo. Est enim Hebræum רגע raga, contrariæ significationis, duoque contraria significat, scilicet, requiescere et concitare, quasi dicas: Judicium meum in lucem populorum concitabo, id est faciam ut momento appareat, et instar fulguris resplendeat, ac pervadat totum orbem. 5. PROPE EST JUSTUS MEUS, EGRESSUS EST (id est brevi egredietur) SALVATOR MEUS. — Sunt verba Patris de Filio, quem se brevi missurum promittit, ut sit, inquit, salvator meus, per quem scilicet ego orbem salvem, mihique subjiciam. Hebræa et Septuaginta habent: Prope est justitia mea, egressa est salus mea, quæ verba non minus Filio, quam Patri conveniunt. Ecce hoc est judicium, quod se in lucem populorum daturum promisit, scilicet, justitia, id est justificatio et salus eorum. Hi sunt gaudii, lætitiæ et consolationis, vers. 3, promissæ fontes. BRACHIA MEA POPULOS JUDICABUNT. — Primo, S. Thomas et Hugo per brachium Dei accipiunt Cyrum, qui Dei robore Babylonem evertit, et Judæos liberavit. Verum hæc spectant ad Christum, non ad Cyrum. Quocirca S. Augustinus, lib. De Essentia Divinitatis, per brachia Dei, scilicet Patris, accipit Filium et Spiritum Sanctum; hi enim a Patre quasi brachia ab humero procedunt. Secundo, Haymo, Vatablus et Lyranus per brachia Dei accipiunt Apostolos; hi enim a Christo quasi brachium processerunt, ab eoque robur subigendi orbem acceperunt, ut alludat ad robur et brachia militum. Tertio et genuine, brachia Dei sunt vires et potentia, quam Deus per Christum Christique crucem exeruit, dum per prædicationem Apostolorum ei omnes gentes subjecit. Crux enim Christi fuit Dei virtus, ut ait Apostolus. Ita S. Hieronymus, Adamus, Forerius. Quocirca alludit ad brachia Christi in cruce extensa; hæc
51:11
4. ATTENDITE AD ME, POPULE MEUS, — iterum iterumque videte unde hæc lætitia et gaudium tam numerosæ et lætæ sobolis vobis sint obventura. LEX A ME EXIET. — «Lex,» scilicet non prisca Mosis, sed nova Christi et Evangelica, puta Evangelii prædicatio exibit in totum orbem. Nam «in omnem terram exivit sonus eorum,» scilicet cœlorum spiritalium, puta Apostolorum. Hoc est quod dixit cap. II, 3: «De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem.» Sequitur de eadem: ET JUDICIUM MEUM IN LUCEM POPULORUM REQUIESCET. — Lex Evangelica vocatur judicium. Primo, quia nos docet Dei judicium, quid scilicet Deo placeat, quid displiceat, quid probet, quid damnet. Ex eo enim discimus humilitatem, paupertatem, mundi contemptum ei placere, fastum, avaritiam, delicias, etc., ei displicere, ac consequenter judicium Dei contrarium esse judicio mundi. Secundo, quia docet Dei judicium, id est justitiam, et id quod cuique ex Dei ordinatione debemus tribuere, scilicet Deo cultum, proximis charitatem, nobis continentiam. Rursum, lex hæc afferet hominibus Dei judicium, id est justificationem, ut juste, pie et sancte vivant. Hic sensus est valde appositus; subdit enim: «Prope est justus meus.» Tertio, lex Christi vocatur judicium, quia qui illam recipit, cœlo; qui rejicit, inferno per illam ipsam adjudicatur. Hoc est quod ait enim sunt robora et quasi cornua, quibus ventilavit hostes, orbemque domuit, de quibus dicitur Habac. III, 4: «Cornua in manibus ejus.» Porro judicare, Hebræis idem est, quod gubernare et dominari, ut alibi dixi. Idem ergo hic dicit, quod cap. XL, 10: «Et brachium ejus dominabitur.» Rursum, «judicabunt,» id est vindicabunt, populos a jugo et tyrannide diaboli, eosque in libertatem asserent. Sic enim Gedeon, Samson aliique dicuntur judices, id est vindices Israel. Ita Sanchez. ME INSULÆ (insulani, id est gentes remotæ) EXSPECTABUNT. — Hebræum קוה kava, habet emphasim; significat enim dirigere, et extendere instar lineæ; inde enim קו kaf, significat lineam, q. d. Insulani extendent animam suam, suasque spes, vota et desideria, eaque instar lineæ dirigent ad Christum. Spes enim quasi extendit animam ad rem speratam, ut eam sperans per spem quasi teneat et apprehendat. Hinc ait Psaltes, Psalm. XXIV, 1: «Ad te, Domine, levavi animam meam.» Significatur ingens fore Gentium desiderium Christi et Christianismi, ubi de eo, ejusque sanctitate et miraculis inaudierint. Hoc est quod prædixil Jacob, Genes. XLIX, 10: «Ipse erit exspectatio Gentium.» Secundo, Forerius Hebræum kava, sic explicat, q. d. Insulani, jam Christiani effecti, dirigent et collineabunt cogitationes, locutiones et actiones omnes ad Christum, utpote a quo uno pendeant, et cui soli placere student. Prior sensus Hebræo magis genuinus est. Tertio, aliqui sic exponunt, exspectabunt, id est avidissime excipient, perinde ac si diu me exspectassent; ut sit metalepsis: quæ enim avide excipimus, ea prius diu exspectare solemus. ET BRACHIUM MEUM SUSTINEBUNT, — scilicet, exspectantes, id est, ut Septuaginta, Vatablus et alii vertunt, et in brachium meum sperabunt. Brachium vocat vim, robur et efficaciam Evangelii, sive Christianismi, quæ mentes et corda immutat et sanctificat, ut vitia occidat, virtutes in eis plantet et vivificet. Secundo, Forerius vertit, et ad brachium meum exspectabunt, q. d. Gentes Christi imperio obedient, a Christi ore pendebunt, pendulique excipient, et prompte exsequentur ejus jussa, dicentes: «Domine, quid me vis facere?» Signum da mihi voluntatis tuæ, parebo, iboque per saxa, per ignes. 6. QUIA CŒLI SICUT FUMUS LIQUESCENT. — Chaldaice, transibunt. Hoc est, ut Christus ait, Lucæ XXI, 33: «Cœlum et terra transibunt: verba autem mea non transibunt,» q. d. Salus et justitia, quam per Christum me daturum promisi, vers. 5, firmior et diuturnior erit cœlo et terra; erit enim æterna, stabitque in perpetuum: cœli autem et terra transibunt, si non substantia, certe qualitate, forma et innovatione sui. Vide dicta cap. XXXIV, 4. Ita S. Hieronymus. Salus ergo et justitia mundi, temporalis est; salus vero et justitia Dei, æterna est. Hæc ergo ambienda est cum Apostolis et Martyribus, illa negligenda. Quid enim proderit tibi quod omnes homines cras morituri te salvent et justificent, si Deus æternitatis dominus te condemnet? Damnarunt tyranni Apostolos et Martyres, occiderunt illos ad breve tempus; resurgent illi, et damnabunt suos tortores et tyrannos in æternum. Septuaginta vertunt, quoniam cœlum sicut fumus firmatum est. Hoc est, ut explicat S. Hieronymus: «Quod omnis cœlorum firmitas et robur et fortitudo vento inanissimo et fumo qui in auras solvitur, coæquetur juxta Ecclesiasten: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas.» Tales sunt et opes, deliciæ, honores, pompæ omniaque quæ cœli ambitu continentur. Quam ergo vani et stulti sunt, qui hæc ambiunt, et cum æternis commutant! Symmachus vertit, οὐρανοί ἐλιώτονται, id est, cœli instar salis liquescent et evanescent; Aquila, οὐρανος μειωθήσεται, id est, cœlum comminuetur in nihilum, non quod proprie sit periturum, et redigendum in nihilum, sed quod commutandum sit in melius, ait S. Hieronymus, sive quod hæc ejus species et forma sit annihilanda, dandaque ei nova longe augustior et splendidior.
51:12
7. Audite me (loquitur Christus ad suos primos fideles et Apostolos), qui scitis justum (hebraice, justitiam, sive id quod justum et sanctum coram Deo esse, vos docui). Lex mea in corde eorum, — id est in quorum corde lex et doctrina mea est, ut vertunt Vatablus et Forerius. Est hebraismus: ponitur enim pronomen demonstrativum eorum, pro relativo quorum. NOLITE TIMERE OPPROBRIUM HOMINUM, — Scribarum et Pharisæorum, tyrannorum aliorumque infidelium, qui vos ob fidem meam persequentur, subsannabunt, flagellabunt et occident. Unde Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XIV, putat Christum huc alludere, idemque dicere, cum ait: «Beati eritis cum vos oderint homines, et cum separaverint vos, et exprobraverint, et ejecerint nomen vestrum tanquam malum, propter Filium hominis. Gaudete in ille die, exsultate: ecce enim merces vestra multa est in cœlo,» Luc. VI, 22. Hæc enim Christi verba hisce Isaiæ quasi antistropha respondent. Porro Tertullianus hunc Isaiæ locum sic ex Septuaginta legit et vertit: «Ne timueritis ignominiam ab hominibus, et nullificatione eorum ne minuamini» animo, id est ne vincamini, ut legunt alii. Hoc est enim Græcum ηττάσθαι. Porro nullificationem vel nullificamen, vocat vilipensionem, qua quis nihili fit et nullus æstimatur: «Quæ ignominia? quæ nullificatio? quæ futura erat propter Filium hominis,» ait Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XIV. 8. SICUT ENIM VESTIMENTUM, — supple, ex se generat vermem et tineam, quæ illud corrodat et absumat: ita homines mortales ex se generant sibi morbos et mortem, qua intereant: «Mortalia enim omnia mortalitate damnata sunt,» ut ait Seneca, ac præsertim peccatores et persecutores Ecclesiæ ex se gignunt scelera, quæ in se provocent iram et excidium Dei. Vide dicta cap. L, 9. Alludit ad cœlos, vers. 6, q. d. Si cœli, qui instar æris fusi et fundati sunt, liquescent et tabescent, quanto magis homo, qui non est nisi putredo et ærumna?
51:13
mare Rubrum, ob profunditatem; vehementem, ob æstus et fluctus. Est enim sinus sive brachium maris, ubi mare arctatum vehementius fluctuat et sævit.
51:14
9. Consurge, consurge (Vatablus vertit, excitare, excitare, quasi a somno quietis, lenitatis et patientiæ), induere fortitudinem, brachium Domini. — Forerius vult hæc esse verba Dei ad seipsum, seu ad virtutem suam, nempe Christum, qui et virtus Dei, et brachium Domini vocatur in Scriptura. Planius Sanchez censet esse Isaiæ, aut populi exspectantis et anhelantis ad Christi adventum, ut Deus per eum potenti brachio debellet dæmones, peccatum et mortem, ab iisque fideles suos liberet, utque per Apostolos fortiter sibi subigat hostes, tyrannos totumque orbem. Septuaginta addunt to Jerusalem; vertunt enim, consurge, consurge, Jerusalem. Verum hæc vox non est in Hebræo, Chaldæo aut Latinis, in quibus «consurge, consurge, induere,» et verba omnia sequentia referunt et respiciunt «brachium Domini.» Porro induere fortitudinem, est parare et accingere se ad prælium, ut in eo fortiter confligat, et proterat hostes, Psalm. XCII, 1: «Indutus est Dominus fortitudinem, et præcinxit se;» et Psal. XLIV, vers. 4: «Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime.» Alludit ad Cyrum, qui fuit quasi brachium Domini in debellandis Babyloniis: imo S. Thomas et Hugo putant hunc esse sensum litteralem; sed hæc parum est verisimile. CONSURGE SICUT IN DIEBUS ANTIQUIS, IN GENERATIONIBUS SÆCULORUM. — Dies antiquos, sive generationes sæculorum, vocat tempora prisca, puta Ægyptia sub Mose, inter quæ et præsens multa fluxerunt sæcula. NUMQUID NON TU, — scilicet o «brachium Domini!» Hoc enim respicere pronomen tu patet ex pronomine feminino את at; nam זרוע zeroa, id est brachium, pariter est feminini generis. PERCUSSISTI SUPERBUM, VULNERASTI DRACONEM, — scilicet Pharaonem in mari Rubro, cum Hebræi sicco pede transierunt illud, ut sequitur. Vocatur enim ipse draco marinus sive fluvialis, puta balæna, vel potius crocodilus, quia dominabatur Ægypto, quæ hinc mari, inde rivis Nili cingitur, ideoque putabat se invictum et insuperabilem. Hoc est enim quod ait de Pharaone sui temporis, qui Ephree fuit cognominatus, Ezech. cap. XXIX, 3: «Ecce ego ad te, Pharao, rex Ægypti, draco magne, qui cubas in medio fluminum tuorum.» Ita S. Hieronymus, Cyrillus et alii. Mystice, draco est Satanas, ut dixi cap. XXVII, 1. Ita Rupertus. AQUAM ABYSSI VEHEMENTIS. — Abyssum vocat mare Rubrum, ob profunditatem; vehementem, ob æstus et fluctus. 11. ET NUNC QUI REDEMPTI SUNT. — Intelligitur more Hebræo particula comparativa sicut, q. d. Sicut Deus, duce Mose, liberavit Hebræos de manu Pharaonis, eo submerso, eosque cum gaudio, jubilo et tripudio, deduxit usque in Judæam in Sion: ita nunc per Christum a diaboli captivitate et tyrannide, redimet eos, puta veros Israelitas, ut in Sion, id est Ecclesiam, veniant, gaudeantque et jubilent, hic inchoate, perfecte vero in cœlo. Hoc est enim quod sequitur:
51:15
LÆTITIA SEMPITERNA SUPER CAPITA EORUM. — Hæc enim, ut jam dixi, explicatur Apocal. VII, 16. Est metaphora «sumpta, inquit Forerius, a mulieribus, quæ ingentia onera imposita capitibus deferunt: quo forte et allusit Paulus, cum gloriæ pondus dixit.» Melius Sanchez sumptam putat a coronis, quas victores in triumphis aut festum agentes, in festo vel nuptiis, capiti imponunt. Porro per coronas significatur dies hosce fore tum triumphi, tum geniales et festivos. Beati enim in cœlo coronabuntur non lauro, non olea, non thyrso; sed immarcescibili gloriæ corona, ut ait S. Petrus, epist. I, cap. V, vers. 4.
51:16
Rursum, caput ponitur pro toto homine; est enim pars præcipua, in qua vigent sensus, estque sedes gaudii et lætitiæ, æque ac doloris et mæstitiæ. Tertio, to super capita significat hanc lætitiam non fore humanam et terrestrem; sed sublimem, transcendentem et supernaturalem, scilicet cœlestem et divinam, ex gratia et consolatione Dei, in hac vita; atque in futura ex lumine gloriæ, visione et fruitione Dei manantem. Simili modo, cap. XI, 2, et cap. LXI, 1, Spiritus Domini, omniaque ejus dona, dicuntur requievisse super Christum. To enim super significat hæc dona esse supernaturalia, et e cœlo in homines descendere, ita tamen, ut ipsis indantur eisque insint. Denique to super significat ambitum, copiam et magnitudinem gaudii. Sicut enim corona cingit et ambit totum caput, ita ambiet et hæc lætitia. Hoc est quod ait Psaltes, Psalm. XXIX, 12: «Conscidisti saccum meum, et circumdedisti me lætitia.» Significatur ergo tanta fore lætitia, ut homo eam capere non possit; sed ea undique circumfundatur, innatet et inebrietur. Hoc est quod ait Christus: «Intra in gaudium Domini tui,» q. d. Tantum erit gaudium, ut illud non tam in te, quam tu in illud sis intraturus: sicut invitatus ad nuptias ingreditur in aulam nuptiarum deliciis, musicis, tapetibus omnique re delectabili ita instructam et refertam, ut videatur in mera intrare gaudia. GAUDIUM ET LÆTITIAM TENEBUNT. — Loquitur de gaudio hic inchoando, sed consummando in cœlis, ut patet Apocal. VII, 16. Legimus in historiis aliquos in hac vita præ gaudii magnitudine fuisse exanimatos: quanta ergo erunt gaudia Beatorum, quibus undique circumfluent et inebriabuntur? Sane gaudium eis finderet cor, gaudio creparent, ni Deus eos supra naturam contineret, et in vita conservaret. Ita Diagoras tres filios adolescentes habuit, unum pugilem, alterum pancratiasten, tertium luctatorem; eosque omnes vidit vincere coronarique eodem Olympiæ die. Porro, cum tres hi filii victores patrem amplecterentur, et coronas suas in caput ejus imponerent, cumque populus gratulabundus flores undique in eum jaceret; ipse seipsum, suamque lætitiam non capiens, protinus in eodem loco et stadio, inspectante populo, in oculis atque in manibus filiorum animam efflavit. Similiter legimus, qua tempestate apud Cannas exercitus populi Romani cæsus est, anum matrem, nuntio de morte filii allato, extremo luctu atque mœrore affectam esse; sed is nuntius falsus fuit, atque is adolescens non diu post ex ea pugna in urbem rediit. Anus repente, filio viso, quasi ruina incidentis inopinati gaudii, oppressa exanimataque est. Ita A. Gellius, lib. III, cap. XV. FUGIET DOLOR ET GEMITUS. — Pulchre Poeta: Nascimur in lacrymis, lacrymis quoque vita madescit, Et vitam rursum linquimus in lacrymis. Mors multas hominum lacrymas absterget, at omnes Omnibus electis ipse Deus lacrymas. Huc alludit S. Joannes, Apocal. XXI, 4: «Mors ultra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit ultra, quia prima abierunt.» Quia, ut dixit vers. 11: «Lætitia sempiterna erit super capita eorum.» Nimirum Christus hic suorum capiti imponit suam coronam spineam, in cœlo imponet auream et gemmeam, ut reipsa ostendit et præstitit B. Catharinæ Senensi. Hoc gaudium hic inchoant justi, estque comes virtutis eorum, quam deducit ad gaudia cœlestia et æterna. Vidit hoc per umbram Seneca, scribens ad Lucilium: «Nolo, ait, tibi unquam deesse lætitiam, volo illam tibi domi nasci: nascetur, si modo intra teipsum sit. Cæteræ hilaritates non implent pectus, sed frontem remittunt: leves sunt, nisi tu forte judicas illum gaudere, qui ridet: animus debet esse alacer, et fidens, et super omnia erectus.» 12. Ego, ego ipse consolabor vos. — Cogita qualis, quanta et quam firma sit consolatio, quæ a tanto consolatore proficiscitur, quasi munus tanto principe dignum. Quocirca: «Quis tu, ut timeres ab homine mortali?» Hebraice ab אנוש enos, id est homine misero, ærumnoso, damnato ad mortem. Increpat tepidos et timidos Christianos, qui in fide nutaturi, aut ab ea defecturi erant metu Judæorum, Imperatorum, aut aliorum persecutorum vel irrisorum. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Unde Hebræum est genus femininum, מיאת ותיראי mi at vattirei, q. d. Quid tu, o femina, times? Timere enim in tanto Dei adjutorio et consolatione, præsertim hostem fæneum, et instar fœni interiturum, est meticulosæ et femineæ indolis; dicere enim debueras: «Si Deus pro nobis, quis contra nos?» 13. Et oblitus es Domini factoris tui (Dat causam timoris, q. d. Ideo times, ut femina, persecutores, quia immemor es Dei, potentissimi tutoris tui, qui cœlos et terram creavit, firmavit et firmat. Hinc enim videns faciem furibundam persecutoris et tribulantis, formidasti; sed vide quam brevis sit furor, quam cito dispareat). UBI NUNC EST FUROR TRIBULANTIS? — q. d. Uti furor Pharaonis persequentis Hebræos absorptus est a mari: ita et furor persequentium te, Deo vindice, mox absorbebitur et evanescet. 14. CITO VENIET GRADIENS AD APERIENDUM. — Hebræi, S. Thomas et Hugo hæc accipiunt de liberatione Judæorum e captivitate Babylonica. Verum alii passim accipiunt de ope et auxilio Christi, suos in persecutione liberantis, protegentis, foventis et alentis, q. d. Cito veniet brachium Domini, id est Christus potens bellator, gradiens et conculcans adversarios tuos, ut carceres aperiat, indeque te jam ad mortem damnatum educat, uti fecit S. Petro, Actor. XII, 11. Rursum, «non interficiet,» id est, non permittet tyrannos interficere fideles usque ad internecionem, quin potius per paucorum martyria, plures faciet succrescere. Unde hebraice est ולא ימות lo iamut, id est non morietur, scilicet fidelis. Noster legit מית lo iamit, id est non occidet, non interficiet. NEC DEFICIET PANIS. — In fame etiam extrema aderit Deus, curabitque suis annonam, tum corporalem, tum magis spiritualem. Hoc est quod Paulus expertus aiebat: «Aporiamur, sed non destituimur,» II Corinth. IV, 8. Ita sæpe fidelibus fecit, et facit Deus, iisque in acie novaculæ mire succurrit; ut, cum videantur esse in imo et æterno carcere conclusi, subito libertatem eis afferat; cum videantur esse in limine mortis, ducique ad crucem, salvet eos, vitaque restituat; cum videantur fame morituri, abunde eis victum submittat, uti Daniel, cap. XIV, in lacu leonum submisit cibum per Habacuc raptum ab Angelo.
51:17
Quinimo Forerius hæc sic accipit, quasi dicatur, quod Deus persecutorum animos ita immutabit, ut ipsimet Christianos, quos carcere concluserant, solvant et liberos dimittant; quos ad mortem damnaverant, absolvant; quos fame cruciabant, nutriant et pascant. Sic enim vertit ipse: Festinavit qui volutabat (exagitabat fidelem) ad aperiendum, et non morietur (fidelis) ad foveam, et non defecit panis ejus. Pro gradiens hebraice est צעה tsoe, quod Pagninus et R. Abraham vertunt, ligatus; Vatablus, discurrens; Forerius, volutans; R. David, captivus; Symmachus vero, infernus. Sic enim ipse vertit: Cito infernus aperietur, et non morietur in corruptione, q. d. Christus moriens aperiet limbum patrum, et vinctos, tam in limbo quam in purgatorio, educet, atque in morte caro ejus non corrumpetur. Hoc est enim quod dicitur, Psalm. XV, 10: «Nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem.» Ita S. Hieronymus. 15. EGO AUTEM SUM, DOMINUS — q. d. Quid times, cum me habeas defensorem? qui, cum volo, conturbo mare, multo magis homines, hostesque tuos conturbare possum, uti conturbavi Madianitas tempore Gedeonis, Judic. VII; quique sum Dominus exercituum, qui scilicet, cum libet, in aciem educo cœlos, stellas, elementa, fulmina, tonitrua, grandines, procellas atque innumeras Angelorum legiones. 16. Posui verba mea in ore tuo. — S. Thomas et Hugo putant esse verba Dei ad Isaiam, vel, ut Chaldæus, ad Prophetas. Secundo, Cyrillus, Procopius et Sanchez censent hæc verba locutum esse ad Apostolos virosque Apostolicos. Tertio et planissime, S. Hieronymus, Forerius, Adamus et alii passim censent esse verba Dei Patris ad Christum Filium: iisdem enim verbis Pater compellavit Filium, cap. XLIX, 2. Et Christus est, qui fundavit Ecclesiam, ut sequitur. tione, q. d. Christus moriens aperiet limbum patrum, et vinctos, tam in limbo quam in purgatorio, educet, atque in morte caro ejus non corrumpetur. Hoc est enim quod dicitur, Psalm. XV, 10: «Nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem.» Ita S. Hieronymus. Porro sub Christo intelligit Christi fideles et Apostolos; hos enim timidos et metuentes persecutiones Judæorum ac tyrannorum, uti dixi vers. 7 et 12, pergit corroborare et confirmare, dicens se iis adfore daturumque, tum sapientiam et eloquentiam, qua prudenter et constanter persecutoribus respondeant; tum vires et fortitudinem, qua eorum impetus et plagas excipiant et sustineant. Itaque Deus a fidelibus, quasi a subditis, hic convertit se et sermonem reflectit ad caput, puta ad Christum, in eoque fideles alloquitur et consolatur; sicut rex a militibus convertit se ad capitaneum, eumque et in eo milites alloquitur et animat ad prælium, q. d. Nolite timere, o fideles, o Apostoli, minas et terrores hostium; ecce ego dedi vobis caput et ducem Christum. Ego in tuo, o Christe! ore posui verba mea, ut tu vicissim ea ponas in ore tuorum Apostolorum et fidelium. Rursum, in umbra manus meæ ego protexi te, ut tu vicissim sub umbra manus tuæ protegas eos. Poterant enim Apostoli cum Mose, Exodi IV, obtendere duo Evangelii obstacula, scilicet, primo, ruditatem et infantiam suam; hoc elidit, dicens: «Posui verba mea in ore tuo;» secundo, robur et furorem persecutorum; hoc elidit, dicens: «In umbra manus meæ protexi te.» Hoc est quod ait Christus, Matth. X, 19: «Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini: dabitur enim vobis in illa hora, quid loquamini; non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis.» Hisce ergo verbis Christus, Apostoli eorumque asseclæ instituuntur et quasi consecrantur præcones Dei, Deusque os eorum sibi vindicat, ut per illud, quasi per organum suum, loquatur. Ita refert S. Gregorius, lib. I Dialog. cap. IV, iisdem hisce verbis S. Equitium Abbatem ab angelo jussu Dei institutum esse prædicatorem. Cum enim Felix, vir nobilis, ab eo quæreret: «Qui sacrum Ordinem non habes, atque a Romano Pontifice, sub quo degis, prædicationis licentiam non accepisti, prædicare quomodo præsumis?» Compulsus Equitius, respondit: «Ea quæ mihi loqueris, ego quoque mecum ipse pertracto; sed quadam nocte speciosus mihi per visionem juvenis adstitit, atque in lingua mea medicinale ferramentum, id est phlebotomum posuit, dicens: Ecce posui verba mea in ore tuo, egredere ad prædicandum: atque ex illo die, etiam cum voluero, de Deo tacere non possum.» Subdit S. Gregorius: «Tantus quippe illum fervor ad colligendas Deo animas accenderat, ut sic monasteriis præesset, quatenus per ecclesias, per castra, per vicos, per singulorum quoque fidelium domos circumquaque discurreret, et corda audientium ad amorem patriæ cœlestis excitaret.» Da, Domine, Ecclesiæ tuæ plures Equitios.
51:18
UT PLANTES CŒLOS, ET FUNDES TERRAM, — ut scilicet crees et fundes novum orbem spiritalem, scilicet Ecclesiam regnumque Dei, in quo fideles agent vitam cœlestem, atque instar terræ solidi et fundati erunt in fide, spe et charitate. Ita S. Hieronymus, Haymo, Forerius, Dionysius, Adamus et alii. Aliqui non male, per cœlos accipiunt Apostolos: sicut enim cœli lumen, ita Apostoli lucem Evangelii orbi attulerunt. Per terram, scilicet novam, plebeios, qui in Ecclesia terrestri, hanc lucem constanter accipientes, suæ gravitatis obliti, feruntur in cœlum, dicuntque cum Paulo: «Nostra conversatio in cœlis est.» Quocirca aliqui subaudientes to beth, id est in, vertunt, ut plantes cœlos, eosque fundes in terra. Per vitam enim cœlestem quam agunt Sancti, tam Angeli et cœlites ad homines descendant, quam homines pii ad cœlites ascendant. Unde S. Joannes, Apocal. XXI, 1, vidit Ecclesiam et fideles, quasi Jerusalem novam descendentem de cœlo.
51:19
Moraliter, Sancti sunt cœlum, primo, quia sursum habent cor et mentem. Secundo, quia cælati sunt gratia Dei, omnique virtute, præsertim patientia in tribulationibus. Tertio, quia sunt templum et thronus Dei; unde S. Augustinus in Psalm. CXXII: «Habitat, inquit, in cœlo Deus, et cœlum Dei sunt omnes animæ justæ et sanctæ: nam et Apostoli quamvis in terra essent carne, cœlum erant; quia in illis Deus sedens per totum mundum ambulabat, et habitabat in eis Christus per fidem, sicut dicit Apostolus: Habitare Christum per fidem in cordibus vestris.» Psalm. CII. Habet ergo Ecclesia cœlos suos, homines spirituales vita et opinione conspicuos, fide puros, spe firmos, latos charitate, contemplatione suspensos. Et hi pluentes pluviam verbi salutarem, tonant increpationibus, coruscant miraculis,» etc. Quinto, quia, ut ait S. Augustinus, lib. II Contra Julian: «Cum corpus e terra et spiritum possideamus e cœlo, ipsi terra et cœlum sumus; et in utroque, id est in corpore et spiritu, ut voluntas Dei fiat, oramus.» Unde scribens in Psalm. XCVI: «Tu, ait, si vis, cœlum eris: purga de corde tuo terram. Si terrenas concupiscentias non habueris, et non frustra responderis sursum te habere cor, cœlum eris: carnem portas, et corde jam cœlum es.» Sexto, cœlum Varroni lib. V De Lingua Latina, dicitur, quod stellis sit cælatum, aut quod sit κοῖλον, id est cavum; aut, ut Isidorus, quod superna celet et abscondat; aut, ut Rupertus in Genes. lib. I, cap. XXIX, a cernendo, quod omnibus sit conspicuum et ubique cernatur; sicut Plato in Cratylo, cœlum Græce dici censet ἀπὸ τοῦ ὁρᾶν τὰ ἄνω, id est ab aspiciendo ea quæ sursum sunt; aut, ut Aristoteles (vel quisquis est auctor), lib. De Mundo, ab ὅρος quod sit terminus eorum quæ sursum sunt. Unde utrumque conjungens Philo, lib. De Mundi opificio: «Cœlum, inquit, dicitur οὐρανός; sive quia omnium ὅρος, id est terminus; sive quia primum ὁρατόν, id est visibilium, factum sit.» Ita Sanctus est cavus, id est totus teres atque rotundus: est omnibus conspicuus per modestiam, sed absconditus per devotionem et contemplationem. Idem est terminus et finis omnium: Deus enim mundum creavit propter Sanctos et Electos. Unde S. Gregorius, lib. XXX Moral. XII: «Cœlum, ait, Ecclesia vocatur electorum, quæ ad interna sublimia dum per sublevationem contemplationis intendit, surgentes ab infimis cogitationum tumultus premit, atque intra se Deo quoddam silentium facit.» Idem, homilia 14 in Ezech.: «Cœlum est anima justi, sicut per Prophetam Dominus dicit: Cœlum mihi sedes est,» Psalm. CII. Idem, homil. 30 in Evangel.: «Ornamenta, inquit, cœlorum sunt virtutes prædicantium. Hinc scriptum est: Verbo Domini cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum; quia mundi hujus potestatibus contraire non præsumerent, nisi eos Sancti Spiritus fortitudo solidasset,» etc.
51:20
Septimo, in cœlo est sol, luna, astra; ita in anima justi sol est intellectus, luna fides, astra virtutes, ait S. Bernardus, serm. 27 in Cantic., qui totus est de hac re: «Sicut stellæ, inquit, in nocte lucent, in die latent, sic vera virtus, quæ sæpe in prosperis non apparet, eminet in adversis: ergo virtus est sidus, et homo virtutum, cœlum.» Merito ergo sponsa Christi dicit: «Formosa sum sicut pelles Salomonis,» id est sicut cœlum: Deus enim extendit «cœlum sicut pellem,» Octavo, quia justus per cœlestes mores inchoat cœlestem beatitudinem, sicque incipit esse cœlum. Audi S. Chrysostomum, homil. 16 in epist. ad Hebr.: «Faciamus, ait, animam nostram cœlum. Primo, clarum et festivum est cœlum, neque enim in hieme nigrum efficitur: non enim ipsum est quod immutat faciem, sed nubes concurrentes illud obtegunt;» ita justus serenus est et imperturbabilis. Secundo, «cœlum solem habet; habemus et nos solem justitiæ. Video autem quia et meliores fieri cœlo nobis licet; quonam modo? quando Dominum solis habemus. Tertio, «cœlum ubique mundum est et sine macula, non in hieme, non in nocte mutatur; proinde et nos neque in tribulationibus, neque in versutiis diaboli hoc patiamur, sed maneamus immaculati et mundi. Quarto, cœlum altum est, et multum distans a terra; hoc etiam nos faciamus, separemus nos a terra, et in excelsum illud levemur. Quinto, cœlum superius est, et ab imbribus et a pluviis (nam nubes transcendit Olympus) et a nullo consumitur; hoc et nos poterimus, si voluerimus. Sexto, cœlum quidem putatur pati, sed ipsum nihil patitur; sic igitur et nos etiamsi putemur pati, tamen non patimur, si in altitudine sederimus cum Paulo et Sanctis, qui altiores cœlo, ad ipsum pervenerunt Dominum. Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames?» etc. ET DICAS (tu, o Christe) AD SION (ad Ecclesiam): POPULUS MEUS ES TU. — Omnes enim fideles sunt populus Christi, indeque vocantur Christiani. 17. CONSURGE, JERUSALEM. — Primo, Hebræi, S. Thomas, Hugo et Sanchez hæc accipiunt de Jerusalem, id est Hierosolymitis captivis in Babylone, censentque eis hic libertatem et reditum in patriam, ac Hierosolymæ templique reædificationem promitti; ideoque excitari Jerusalem ad alacritatem et lætitiam, ac moneri, ut priora scelera, ob quæ hostibus tradita est, deinceps caveat. Videtur enim ad Judæos sui ævi more suo reverti Propheta: hisce enim omnia ad finem usque capitis proprie conveniunt; sub hisce tamen intelligit Christianos quasi antitypos. Unde secundo, S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo, Dionysius, Forerius, Adamus, Vatablus, et passim alii per Jerusalem intelligunt primitivam Ecclesiam, in Jerusalem ortam et collectam: de illa enim egit ab initio capitis hucusque, ejusque mærorem ex paucitate fidelium conceptum, consolatur et abstergit, promissione tum protectionis suæ, tum instaurationis et numerosæ prolis. Verum, quia in urbe Jerusalem alii erant credentes Christo, alii et plures increduli; hinc primo, ejus et incredulorum stragem per Romanos describit; deinde vers. 22, transit ad credentes, atque veram Jerusalem, id est Ecclesiam consolatur, ut clare patet cap. seq., vers. 2 et 7. Nam, cum Judæi pene deleti sunt per Titum, cumque plane abolita eorum respublica et Synagoga, tunc subito cœpit florere Ecclesia ex Judæis collecta, tunc caput erexit. Hoc est quod ait: «Elevare, elevare, consurge.» Hæc enim fuit restauratio Hierosolymæ et Sionis, non corporalis, sed spiritualis: transit enim a Jerusalem non credente et excisa, ad credentem Christo et succrescentem, sive a Judaica ad Christianam. Sicut enim idem est populus, v. g. Romanus, olim Gentilis, nunc Christianus; sic eadem est Jerusalem olim Judaica, nunc Christiana, præsertim, quia hæc e Judæis primitus cœpit et collecta est. Vide cap. VII. Adde hæc etiam ad consolationem Jerusalem, id est Judæorum adhuc judaizantium, pertinere: quia illi suo tempore inserendi sunt Ecclesiæ, uti multi inserti sunt, et quotannis inseruntur; imo omnes et singuli quolibet die inseri possunt, si velint, itaque hac consolatione eis promissa frui. Denique, alii per vastationem Jerusalem intelligunt persecutiones, quas a tyrannis passa est primitiva Ecclesia. Verum hoc videtur violentum. Hæ enim non possunt dici calix furoris, et plenus indignatione Domini, vastitas, contritio, etc., quæ sequentur, cum fuerint potius ejus gloria et triumphi. QUÆ BIBISTI DE MANU DOMINI (propinatum et acceptum) CALICEM IRÆ EJUS. — Calix significat sortem cujusque tristem vel lætam, cuique a Deo pro meritis, vel pro voluntate Dei admensam et attributam. Est metaphora a conviviis, in quibus olim præfectus convivii, qui Modimperator dicebatur, suum cuique calicem miscebat et attemperabat. Calix ergo iræ est mensura pænæ, vel vindictæ a Deo irato Hierosolymæ, pro ejus demeritis decreta et attributa. Vide dicta Jerem. XXV, 15.
51:21
USQUE AD FUNDUM CALICIS SOPORIS. — Hebraice est תרעלה tarela, quod Noster vertit, soporis, id est, ut R. Salomon, stuporis, id est stuporem seu soporem lethiferum inducentis; Chaldæus, maledictionis; Septuaginta, furoris; Symmachus et Theodotion, lacerationis; R. David, veneni mortiferi; R. Jona, confusionis et contritionis; R. Emmanuel, fletus et contritionis; Arias Montanus, turbationis et nauseæ; sed optime Forerius, Vatablus et alii, tremoris; רעל raal enim significat tremere; dicitur autem calix tremoris, qui tremorem et concussionem membrorum, indeque stuporem lethiferum inducit, quales sunt venenatæ et frigidæ potiones. Non ergo loquitur de calice vini conditi et aromatici, qui reis supplicio afficiendis dabatur, ut sensus sopiret, ne cruciatus sentirent, aut certe ut minus eos sentirent: hic enim in se reis erat consolationi magis quam dolori. Symbolice tamen et tropologice hunc calicem soporis calici et haustui somnifero, quem Germani Schlaftrunk vocant, recte adaptat Joannes Fridericus Matenesius in Syntagmate quod contra eum scripsit: calix enim somniferus hunc soporiferum inducit et provocat.
51:22
POTASTI USQUE AD FÆCES. — Ergo totum dolium ebibisti, nec tam ex calice, quam ex dolio potasti, illudque epotasti: significatur ingens et extrema vindicta, clades et calamitas Hierosolymæ, quæ fuit tum in captivitate Babylonica, tum magis in Romana.
51:23
18. Non est qui sustentet. — Solent parentes senes a filiis sustentari, cisque inniti, uti factum est a P. Cornelio, qui inde Scipio est appellatus, quod pater incedens ei quasi scipioni inniteretur; unde ipse Scipionis nomen familiæ dedit et ad posteros transmisit. Hierosolymæ vero contrarium accidit: nam filii ejus seditiosi se invicem confecerunt, et gravius urbem, quam hostes, afflixerunt in obsidione Titi, teste Josepho. 19. DUO SUNT QUÆ OCCURRERUNT TIBI. — Nominat quatuor flagella, subdit enim: «Vastitas, et contritio, et fames, et gladius.» Quomodo ergo ait esse duo? Respondet Sanchez primo, esse duo, quia unum, puta fames, Judæis contigit in obsidione; alterum post obsidionem, excisa urbe, scilicet vastitas, et contritio et gladius. Secundo, respondet esse duo, quia unum fuit civitatis flagellum, scilicet, vastitas et contritio; alterum civium, scilicet fames et gladius. Sic et Forerius: Vastitas, inquit, et contritio, sunt unum idemque flagellum; alterum vero, est fames et gladius, hæc enim pro uno computantur. Tertio, Vatablus: Duo, inquit, posteriora duobus prioribus continentur. Ergo primum flagellum est vastitas, sive fames; alterum est contritio, sive gladius. Secundus sensus videtur maxime appositus contextui. QUIS CONTRISTABITUR SUPER TE? — q. d. Tanta est tua afflictio, ut et tu, et videntes te stupeant, et præ stupore nec illi te possint consolari, nec tu ab eis consolationem ullam accipere: vehemens enim dolor stuporem sensibus et menti inducit, ut nihil, quantumvis lætum et delectabile, sentiant aut capiant. CONSOLABITUR. — Hebraice jam est אנחם anachem, id est consolabor; sed videtur legendum ינחמו ienachem, id est consolabitur: ita enim vertunt quoque Septuaginta. Quarto, quia instar cœli pluunt, tonant, fulgurant. Audi S. Augustinum in Psalm. CI, serm. 2: «Per cœlum, ait, non importune intelligimus Sanctos Dei, in quibus manens Deus interest præceptis, coruscavit miraculis, imbrificavit terram sapientiæ veritatis: cœli enim narraverunt gloriam Dei.» Idem, serm. 3 de Apostolis: «Cœli sunt Sancti narrantes gloriam Dei, a terra suspensi, Deum portantes, in præceptis tonantes, sapientia coruscantes.» 20. FILII TUI PROJECTI SUNT. — Strati jacent in plateis et compitis, aut gladio confossi, aut potius præ fame, macie, tabe animam agentes: hoc est enim Hebræum עלף alaph. Idipsum est quod ait Jeremias Thren. IV, 5: «Qui nutriebantur in croceis, amplexati sunt stercora:» præsertim quia hostes Chaldæi, æque ac Romani, domos combusserant, vel occuparant, ut cives cogerentur in plateis dormire. SICUT ORYX ILLAQUEATUS. — «Oryx» est animal unicorne et bisulcum, ait Aristoteles, lib. II Hist. animal. cap. 1, et lib. III De Part. animal. cap. II; alii volunt esse urum, sive bovem sylvestrem. Ita Gesnerus et Forerius. Verum Procopius vult esse avem; sed hoc parum est probabile. Melius Plinius, lib. II, XI, orygem ait esse Ægypti feram, qui bisulcam habet ungulam, et in exortu Caniculæ contra stat intuendo, eamque sternutando quasi adorat. Idem, lib. VIII, cap. LIII: «Sunt et oryges, ait, soli a quibusdam dicti, contrario pilo vestiti, et ad caput verso.» Et Oppianus, Cyneget. lib. II, ait feram esse lactei coloris, habentem cornua ære, ferro et silice duriora, similia mucronibus, eaque venenata esse; his confisam, belluam audacem esse et sævam, non metuere venatores, nec canes, imo nec tauros, apros, pardos, leones, ursos; sed, cum eos videt irruentes, immotam stare, et capite inclinato invadentis alvum cornibus obliquatis perforare. Hinc Callixenes Rhodius apud Athenæum, ut rem miram et inauditam narrat, quod Ptolemæus Philadelphus in pompa Alexandrina oryges subjugales dederit. Ita Delrio adagio 789. Quocirca Martialis, lib. XIII, orygem ita depingit: Matutinarum non ultima præda ferarum Sævus oryx: constat quod mihi morte canum. Sensus est, q. d. Sicut oryx ferum animal, cum canibus et venatoribus pugnans, fessum tandemque victum, capitur et illaqueatur, sicque illaqueatum et irretitum, moxque occidendum, omnibus in platea spectandum, componitur; ita et cives Hierosolymæ fessi, fracti, ærumnis confecti, et ab hoste undique cincti, ac quasi illaqueati jacuerunt in plateis mox morituri, aut jugulandi, fueruntque hostibus et transeuntibus ludibrium. Alludit ad Titum, qui Hierosolymam, viasque omnes, ita subito obsedit et cinxit, cum omnes Judæi ad Pascha confluxissent, ut instar miraculi fuerit, tam cito tantam urbem vallo et muro potuisse concludi: tunc enim Judæi fuerunt quasi oryx ab eo illaqueati. Ita Josephus, lib. VI Belli, cap. penult. Hæcque fuit causa, cur multi fame et fætore luridi, ob tantam hominum multitudinem, exanimes jacuerint in plateis.
51:2
Hie excludit secundum impedimentum, quod posset credi ex ipsa oppressione et humiliatione Judaeorum. Et dividitur in tres partes. In prima excluditur impedimentum dejectionis ex eorum paucitate; in secunda ex opprimentium potestate, ibi, Audite me qui scitis justum; in tertia ex poenarum gravitate, ibi, Ego sum qui conturbo mare. Circa primum tria. Primo excitat attentionem, ponens corum idoneitatem: Qui sequimini, bonis operibus, et quaeritis, recta intentione. Psalm. 55: «Divites » eguerunt et esurierunt; inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono.» Secundo excludit paucitatis timorem, ibi, Quia unum vocavi eum. Tertio ponit promissionis firmitatem, ibi, Levate in caelum oculos vestros. Circa primum tria. Primo ponit exemplum: Attendent ad petram, scilicet Abraham, propter ejus senectutem, excisi, quasi violenter, non secundum cursum naturae; caverna», scilicet Saram, cui desierant fieri muliebria. Gen. 18, Rom. 4: «Non considerate » ravit corpus suum, cum esset mortuum.» In quo ostenditur quod Deus potens est fecundare. Qua a unum vocavi. Gen. 12. Et concludit divinae consolationis beneficium, Consolabitur, quantum ad reaedificationem civitatum, omnes ruinas. Ezech. 14: «Consolamini super malo quod induxit in Jerusalem, et ponet desertum, idest terram vestram, quae prius erat deserta. Et quantum ad laetitiam hominum, Gaudium. Supra 50: «Cantienne erit » vobis.» Tertio executionis modum. Attendent ad me. Et primo ponit divinae intentionem, Lex, praecptum Cyri de liberatione populi, judicium, ex justitia Domini promulgata, in lucem, consolationem.
51:5
Supra 9: «Habitantibus in regione umbrae mortis » lux orta est.» Secundo ponit judicii propinquiatem: Prope est justus, scilicet Cyrus, vel Christus. Egressus, jam in praescientia mea. Supra 46: «Prope feci justitiam meam, et non elongabitur; » et salus mea non morabitur.» Tertio ponit judicii utilitatem: Brachia, potentes, mea, virtute, Cyrus et Darius. Insulae, diversae gentes in me sperabunt, videntes populi liberationem. Supra 42: «Ponet in terra judicium.» Levate in caelos oculos vestros. Hic ostendit divinae promissionis firmitatem per comparationem ad creaturarum mutationem. Unde primo ponit creaturae mutabilitatem, Languescent, quantum ad figuram, et quantum ad substantiam. Et similiter dicendum de aliis.
51:6
Psal. 101: «Initio tu, Domine, terram fundasti, et opera » manuum tuarum sunt caeli.» Secundo divinae promissionis firmitatem: Salus autem mea in sempiternum erit, quam promitto, vel quia hoc ex me numquam deerit, eum sim paratus salvare, et justitiam facere. Luc. 21: «Caelum et terra tran-sibunt, verba autem mea non transibunt.» Audite me qui scitis justum. Hic excludit impedimentum quod timeri poterat ex oppressione, quantum pertinet ad potestatem opprimentium: et circa hoc duo facit. Primo ponitur Domini confortatio; secundo prophetae disceptatio, ibi, Consurge, consurge.
51:7
Circa primum primo excitat attentionem: Qui scitis justum, idest justitiam, quam in judiciis meis vobis revelavi. Psal. 147: «Non fecit taliter omni » nationi, et judicia sua non manifestavit eis.» In corde, in cognitione. Prov. 4: «Ne recedant ab » oculis tuis, custodi ea in medio cordis tui.» Secundo excludit timorem: Nolite timere opprobrium hominum, qui vos contemptui habent, de sua potentia gloriantes.
51:8
Prov. 21: «Ego sum » vermis, et non homo; opprobrium hominum, et » abjectio plebis.» Tertio ostendit eorum fragilitatem: Sicut enim vestimentum sic comedet eos vermis. Job 13: «Qui quasi vestimentum quod » comeditur a tinea.» Quarto divini auxilii firmitatem: Salus autem mea in sempiternum erit. Supra 45: «Israel salvatus est; in Domino salus aeterna.»
Nota super illo verbo, Ponet desertum ejus quasi delicias, quia sancti habent duplices delicias. Primas gloriae, quae consistunt primo in plena Dei visione. Job 22: «Tune super Omnipotente deliciis afflues.» Secundo in perfecta dilectione. Tertio in copiosa refectio ne. Quarto in eminenti auctoritate. Secundas gratiae, quae consistunt primo in perceptione divini luminis. Psal. 158: «Nox illuminatio mea in deliciis meis.» Secundo in proposito vel sollicitudine boni operis. Eccl. 5: «Non » recordabor dierum.» Tertio in ornatu virtutum. Cant. 7: «Quam pulchra es, et quam decora in » deliciis!» Quarto in quiete cordis. Infra 58: «Vocaberis sabbatum deliciarum.»
51:9
Consurge, consurge. Hic proponitur prophetae ad Deum disceptatio, qua conqueritur quod hostes populi aliter quam divina fortitudine consummantur. Unde primo ponitur prophetae petitio; secundo Domini responsio, ibi, Ego ego ipse consolabor vos. Circa primum duo. Primo ponit suam petitionem, in qua invocat divinae potentiae brachium: Brachium Domini, idest virtus Dei, consurge, quasi a somno. Psal. 43: « Exurge, quare dormis, Domine? » inducre, sicut miles arma bellica, ad hostes nostros impugnandum. Psal. 92: « Induit Dominus fortitudinem, et praecinxit se virtute. » Job 40: « Si habes brachium sicut Deus. » Allegat etiam divinae fortitudinis signum in occasione Pharaonis: Numquid non tu percussisti superbum, vulnerasti draconem, Pharaonem in divisione maris.
51:12
Secundo annuntiat populo suae petitionis exauditionem; Et nunc, sicut fuit in exitu de Aegypto, qui redempti, de captivitate Babylonis: Ego ego ipse consolabor vos. Hic ponitur Domini responsio ad populum colloquentis: et primo promittit consolationem, Consolabor. 2 Cor. 1: « Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. » Secundo excludit hostium timorem, ponens eorum fragilitatem. Quis es tu? Quasi femum.
51:13
Supra 40: « Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos agri. » Tertio Dei protegentis potestatem: Et oblitus es Domini factoris tui. Deut. 52: « Deum qui te genuit dereliquisti, et oblitus es Domini creatoris tui? » Quarto hostis insutationem, Ubi nunc est furor tribulantis? Nabuchodonosor vel Senacherib. Job 20: « Si ascenderit in caelum superbia tua, inde detraham te. » Tertio ostendit consolationis ordinem: Cito veniet, scilicet Cyrus, ad aperiendo, carcerem captivis, non interficiet vos, sicut alii reges Chaldaeorum, nec deficiet, vobis, panis, sustentationis ipsius.
51:15
Supra 53: « Panis ei datus est. » Supra 42: « Dedi te in foedus populi mei. » Ego autem sum Dominus Deus tuus. Hic excludit impedimentum quod posset putari ex eorum dejectione quantum pertinet ad poenarum magnitudinem: et primo ponit Dei confortantis potestatem: Ego sum qui conturbavi mare, contra peccatores diversas tribulationem immitens. Psal. 10: « Quoniam justus Dominus, et justitias dilexit. » Secundo prophetae concessam au-
51:16
ctoritatem: Posui verba, o Isaias. Caelos, idest ut plantando praedices maiores de populo, terram, minores; vel plantes, tuis doctrinis. Tertio promittit a poenis liberationem, Elevare: et circa hoc duo facit. Primo ponit praeteritam afflictionem; secundo promittit liberationem, ibi, Ecce tuli de manu tua calicem soporis. Circa primum tria.
51:17
Primo ostendit poenae cumulum: Usque ad fundum, quasi ad ultimum poenarum perpessa: soporis, idest mortis.
51:19
Psal. 74: « Calix in manu Domini vini meri plenus mixto. » Secundo excludit omne humanum remedium: scilicet defensionis: Non est qui sustentet; liberationis, Non est qui apprehenda!; compassionis, Duo sunt quae occurrerunt tibi. In rebus vastitas, cujus effectus est fames; in persona contritio, cujus ultimum est gladius occidens. Jer. 15: « Qui ad gladium. » Et consolationis, Quis consolabitur?
51:20
Thren. 1: « Non est qui consoletur eam ex omnibus caris ejus. » Tertio ostendit hujus rationem: Filii tui projecti, a terra sua, in capite viarum, quasi existentes in via, quando ducebantur in captivitatem: orix, animal immundum, idest mus aquaticus, vel animal multum dormiens, scilicet glis, vel quaedam avis quae est in Africa; vel orix origis, animal mundum simile capreo, de quo Deut. 14. Et septuaginta aliter legunt Beta, quae est quaedam herba cito solis ardore deficiens, vel genus olerum vilissimum.
51:21
Idcirco audi haec paupercula, et ebria non a vino. Hic promittit liberationem: et circa hoc duo facit. Primo eorum liberationem, Inebriamini, et non a vino, sed amaritudine poenarum. Thren. 5: « Replevit me amaritudinibus, inebriavit me absynthio. » Qui pugnavit, in exitu de Aegypto, Exod. 14: « Dominus enim pugnavit pro vobis. » Secundo hostium, punitionem, Et ponam illum.
51:23
Dixerunt animae tuae, Incurvare, sub potestate nostra, adeo te vilem tractantes, sicut lutum quod conculcatur. Psalm. 95: « Populum tuum, Domine, humiliaverunt, et hereditatem tuam vexaverunt. »
51:1
v. 4 « Audite me qui sequimini quod iustum. est et quaeritis Dominum : attendite ad. petram unde excisi estis et ad. cavernam laci de qua praecisi estis,
Anc. — Admonentur pii, ut ad initium foederis attendant : ex uno Abraham ingentem multitudinem eduxit Deus, ita ex ruinis Sion dabit instaurationem gloriosam, qua salus diffundatur in universum orbem ; haec salus prope est et indeficiens, orbem praesentem duratione superans et excelsior impugnatione hostili (31, 1-8). Hanc salutem ut efficiat, vates ardenter implorat divinam potentiam olim in liberando populo adeo insignem ; certus de exauditione iam mente cernit in triumpho et exsultatione reduces ad Sion. Cum igitur Deus ita populi sui causam tuendam suscipiat, cur tandem pusillanimes hominum furorem et impugnationem timent quasi obliti Dei potentissimi? Veniet liberator Dominus, obstacula removebit, promissa sua ad regnum aeternum novum fundandum in populo suo adimplebit (31, 9-16). Quare Ierusalem iam iubetur surgere ex conditione humili et abiecta : utique experta est furorem et vindictam Domini, plaga prostrata est quam nemo hominum sanare potest, filii eius occisi vel captivi abducti sunt; at Dominus iram suam auferet ab ea et transferet in inimicos (51, 11-23). Unde Ierusalem maxima laetitiae significatione exsultare iubetur, quia Dominus succurret populo suo ab alienis oppresso et propter gloriam suam salvator aderit (82, 1-6). Iam laetus iste nuntius urbi affertur; iuremerito omnes ordines iubilant de potentia Domini coram omnibus manifestata et de salute orbi universo oblata. Verum ut huius salutis participes efficiantur, Dominum sequantur oportet ducem qui eis reditum ex exsilio concedet honorificum (32, 71-12). In oratione praecedente priorem partem capitis 49 de servo Domini vates magis explicuit; iam in hae oratione alteram illius partem de Sion prosequitur eiusque exaltationem et. gloriam post humiliationem praeclare describit, ita tamen ut clare efferat salutem a Domino concedendam minime arctis veteris theocratiae limitibus includi, verum ad orbem pertinere universum. Deinde quod 50, 10 instituerat, hac oratione pluribus exponit. Piis enim ea suggerit quae in tribulationibus ingruentibus solatio iis esse debent et quibus spem ac fiduciam suam : fuleiant atque sustentent; quare admonentur de initio foederis in familia patriarchae conspicuo, de Dei fidelis potentia, de Deo rege qui populum suum non derelinquere potest (51, 2. 13; 52, 4 seq.). Dein ipsa praeclara salutis et gloriae descriptione piorum animos consolari et ad excelsos de Deo sensus elevare studet. Demum conditionem indicat necessariam quam implere debeant, ut ad salutem illam et gloriam sese praeparent accipiendam : debent scil. sequi Dominum ab exsilio ad reditum invitantem. Quod propheta in consideratione illa 42, 13-44, 23 secutus est, partim etiam hoc loco exprimit, liberationem et salutem ita describens, ut eius initia et perfectionem summam non distinguat vel liberationem messianicam simul cum priore illa praeparatoria exhibeat.
Vates quod 50, 10 inceperat, iam latius prosequitur pios edocens de norma Dei eisque ea suggerens quibus in reipublicae conditione prostrata fidem et spem egregie sustentent. Quare Deum eos alloquentem facit
51:2
v. 9 attendite ad. Abraham patrem vestrum et ad Saram quae peperit vos, quia unum vocavi eum et benedixi ei et multiplicavi eum »! —- quod in parte priore saepius observavimus, etiam hic occurrit, ipsum vatem locutionem metaphoricam subiuncta propria explanare (cf. 1, 8 seq. 4, 22. 93; 5, 18. 24; 9, 14. 15 etc.). Iubet eos mente ascendere ad Abraham patrem, ut quia filii indolem patris in se referre debent, fidem Abraham imitentur, qui accepta promissione fide et spe firmus cum Deo ambulavit, quamvis diu exspectare deberet, donec debile quoddam cerneret initium promissionis sibi factae. Ut filii heredes sunt illarum promissionum, quarum prima pignora et documenta in patre impleta cernunt. Quare si normam Dei eiusque agendi rationem plane perspicere desiderant Deumque vera pietate colere expetunt, rem in Abraham: gestam mente pertractent. Ipsa enim populi electi origo eos edocere debet de peculiari Dei providentia, de voluntate efficaci salutis largiendae, de Dei potentia. Sicut enim ex una lapieidina innumeri lapides, sic ex uno Abraham innumerabiles populi prodierunt (For.); ceterum metaphoram peirae seu lapicidinae accommodatam esse ad filii nomen hebr. (13 a ^33 aedificare) quasi quoddam aedificium sit ex patris satu et matris conceptu fabricatum, aut quasi lapis in aedificio aut structura familiae, iam Sanct. advertit et similia recentiores quoque monent ; alii in petra corpus Abraham iam emortuum connotari volunt (cf. S. Ephr. Cyr. Thom. Pint. Malv. Lap.) vel fidem eius firmissimam (Theod. Hahn). Simili modo vocatur Sara cavum foveae, ex qua lapides ad aedificandam domum Israel praecisi sunt; idque Hebraeis eo propius adiacet, quia domum aedificare iis idem est ac liberos suscipere (cf. Ex. 1, 21. Deut. 25, 9. Ruth 4, 11 ; Sanct.) ; ceterum in na2p?2 alludi ad 52pz veteres et recentiores monent. (Malv. Sanct. Del. Naeg.). Deus Abraham vocavit i.e. prae ceteris elegit et cum unus esset ei promissionem dedit et adimplevit de semine innumerabili; benedicere, multiplicare voces sunt sollemnes in divinis pollicitationibus Abraham coucessis; ef. Gen. 12, 9. 3; 43, 15. 16; 18, 18; 22, 1'1 etc. Uti ergo partem cernunt iam impletam eius benedictionis et multiplicationis, ita firmiter sibi persuadeant totam promissionem quae tandem in benedictione messianica absolvitur, iri completum ; in Abraham enim et eius semine omnes gentes iri benedictum promittebatur et oraculum illud in Messia demum compleri iam declaratur Ps. 4, 17, cum ibi de Messia dicatur : et benedicentur in ipso omnes tribus terrae. Quemadmodum Deus de uno homine tanta populorum millia procreavit et Abraham e conditione solitudinis cuiusdam ad patrem evexit multarum gentium, ita vastitatem et ruinas Sion instaurabit similiter ; (cf. S. Ephr.) quare
51:3
v. 3 « consolabitur ergo Dominus Sion et consolabitur omnes ruinas eius et ponet desertum eius quasi delicias etsolitudinem eius quasi hortum Domini. Gaudium et laetitia invenietur. in ea, (gratiarum actio el vox laudis » ; — hebr. quia consolatur, uti modo dictum est quia unum vocavi eum; ita nexus rerum internus ipsa forma exprimitur et duo illa efferuntur concinne, ad quae attendere oporteat ; bene quoque dicitur in hebr. et ponit desertum eius quasi Eden, LXX &g xapáóstscy Sicut, paradisum, cui in membro parallelo Aortus Domini respondet; qua voce summa quaedam amoenitas et pax declaratur, eo aptius hoc loco, quia Messias damnum illud ab Adam illatum reparaturus est et desertum peccato inductum in paradisum gratiae commutaturus. Promittit itaque Sionis instaurationem (ita enim ruinas consolabitur) eamque multo excellentiorem conditione pristina, talem scil. qua quasi paradisi amoenitas et summa Dei cum homine familiaritas adumbratur. Est itaque restitutio status prioris peccato perditi. Hanc restitutionem comitatur et consequitur in hominibus beata laetitia et summa gratiarum actionis laudisque exhibitio. Unde optime declaratur, quomodo beatitudo creaturae ultimatim tendat et referatur ad Dei laudem et gloriam, in qua exaltanda totus demum finis creationis absolvitur. De aedificatione urbis vide 49, 171. 19. Ad declarandum autem quo sensu aedificatio sit capienda, praeterea vide quae ad Zach. 2, 2 et 10, 4-'1 adnotavi. In Sionis instauratione describitur theocratiae instauratio et indoles; est quippe Sion et Ierusalem civitas Dei, centrum regni Dei in vetere foedere constitatum; quare facile in eius restitutione ipsum regnum Dei instauratum depirgi potest. Notari oportet, quantopere hoc quoque loco indoles spiritualis instaurationis designetur; id bene observat S. Hier. : « et hoc notandum quod in Sion quae comparatur paradiso Dei aliud esse non debeat nisi gaudium et laetitia, confessio et vox laudis, ut quod in coelis facturi sunt sancti cum angelis Dei, hoc etiam in terra iugi in Domini laude meditentur ». Iam unde ista consolatio et laetitia proventura sit, explicatur et ideo etiam quomodo aedificatio illa et instauratio sit efficienda, proponitur
51:4
v. 4 « attendite ad. me popule meus et tribus mea me audite : quia. lex a me exiet et iudicium meum in lucem populorum requiescet » ; — hebr. potius et ius meum collocabo in lucem populorum ; ponit hisce verbis, utait S. Thom., exsecutionis modum ad antecedentia, vel ut For. adnotat, aliis verbis explicat, quod dixerat : scitis unde consolatio ventura sit, unde gaudium et laetitia. Cum emphasi populum iudaieum et tribum illam suam electam compellat, ut e? annuntiet, legem, doctrinam divinam et normam iusti et veri positum iri in lucem omnium; proinde cum instauratione illa id iri coniunctum, ut quod eousque proprium fuerit stirpi israeliticae 1. e. legem habere divinitus datam et normam veri et iusti a Deo positam, id iam cedat in utilitatem et illustrationem populorum ; aliis verbis salutem offerri omnibus et instaurationem theocratiae fieri ita, ut ad omnes populos regnum Dei extendatur. Quare id propheta iam speciali ratione tribui suae annuntiat, quod postmodum adeo erat offensioni Iudaeis, etiam ipn gentes effundi gratiam Spiritus sancti sine lege mosaica intermedia. Effertur lex, doctrina, ius divinum, ut indoles instaurationis describatur (cf. 49, 2. 6; 50, 4) quaeita quoque clare a liberatione per Cyrum efficienda distiaguitur. Huius salutis certitudinem affirmat
51:5
v. 5 « prope est iustus meus, egressus est salvator meus et brachia mea populos iudicabunt; me insulae exspectabunt et. brachium meum sustinebunt » ; — hebr. prope est iustitia mea, egressa est salus mea .... et brachium meum praestolantur ; in hebr. ponuntur abstracta, pro quibus S. Hier. substituit. iustum, salvatorem, quia iste status iustitiae et salutis, uti lam ex 42, 3. 4 patet, demum per servum Domini est efficiendus. At melius tamen retinentur cum textu hebr. et LXX abstracta. Prope est iustitia, ad solamen dicitur afflietorum et revera in unaquaque calamitate piis prope adest, quippe qui fide et spe suffulti salutem a Deo consequi possunt et consolationem. Iam egressa est salus, quatenus verbum de salute per prophetiam iam est annuntiatum et haec salus pro indole temporis iam ab unoquoque Iudaeo possit possideri, quippe qui iam possideat legem illam Dei et normam veri etiusti, quam Deus allatum iri dieit populis. Opus Dei prope est eorum cognitioni; ergo prope est sensu eodem, quo 48, 'i res oraculo patefactae dicuntur «creatae; idque eo magis quia divina dispositione res israeliticae ad illud opus divinum instituuniur ac diriguntur. Huic via paratur apud populos iudicio; de qua re vide quae vates a cap. 13 et deinceps proponit. Haec iudicia tamquam documenta insignia divinae potentiae designantur, unde brachia mea populos iudicabunt; eorum speciem — quandam et praeludium habes in iudicio quod Cyrus exercebit (cf. 41, 3. 25; 48, 1 seq.). Ceterum frequens est apud prophetas efferre iudicium quo regnum Dei inter gentes constituatur vel ei via paretur (cf. Mich. 1, 13. Agg. 2, "1. Zach. 1, 21 etc.). Illa autem iudicia quibus hominum pompa et fastus deiicitur (cf. 2, 12 seq.) homines ad Deum adducunt; quare subditur me insulae exspectabunt; cf. 49,4; brachium potentiam Dei dicit h. l. quatenus illam miserando et salvando maxime manifestat. Atque iuremerito huic saluti omnia magno quodam desiderio obviam feruntur quia est salus sempiterna; unde si animis cadere volunt et propter ruinas praesentes nimium affligi, hac cogitatione ut se arment ac confortent, propheta monet simul aliam afferens rationem, cur ad Dominus oporteat attendere
51:6
v. 6 « levate in coelum oculos vestros et videte sub terra deorsum, quia coeli sicut. fumus liquescent et terra sicut vestimentum atteretur et. habitatores eius sicut haec interibunt, salus autem mea in sempiternum erit et iustitia mea non deficiet »! — coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt! Locus insignis et ad animos consolatione erigendos factus. Ut oculos attollant in coelum, monet, et firmamentum considerent et stellarum agmina, quae illustria sunt et firma et stabilita et mira constantia per annorum millia iam consistunt; dein terrae firmitatem et inconcussam stabilitatem perpendere iubentur : verum etsi haec omnia dissolvantur et cadant et cum iis habitatores orbis, salus tamen Domini in sempiternum consistet, et status ille rectus quem Deus vult et efficit nunquam tabescet, nunquam concidet ; ergo etiam illi qui ea salute et iustitia donantur beatitate fruentur in perpetuas aeternitates. Haec scil. ut For. notat, ad cumulum consolationis et gaudii faciunt; non brevi tempore durabit hoc imperium, sed multo magis stabile est quam coelum et terra. Divinae ergo promissionis firmitas quam maxime declaratur (S. TAom.). lussi sunt antea ex coeli aspectu divinam discere potentiam (40, 26) ; iam ex eodem aspectu discant promissiones Dei firmitate et soliditate omnia quae creata sunt longissime superare. Coelum et terram iri immutatum, dissolutum, Isaias iam in priore parte indicaverat (cf. 13, 10. 13; 94, 1 seq.); cf. Ioel 2, 31; 3, 45. Verba ita conformata sunt, ut ex oliis s. Scripturae locis inferri debeat comparationem institui ex illa coeli terraeque dissolutione et transmutatione quae in consummatione saeculorum aderit (cf. Matth. 24, 29. Marc. 13, 24. Luc. 21, 13 et praesertim 2 Petr. 3, 10). Non quidem coeli et terra destruentur, verum praesens figura cessabit; nam « coeli magno impetu transient, elementa calore Solventur, terra autem et quae in ipsa sunt opera exurentur » (2 Petr. 3, 10); sed transibunt, non abolitione, sed immutatione, transibunt qualitate, forma et innovatione (Sasb. Pin. Lap.), nam « novos coelos €t novam terram exspectamus » (2 Petr. 3, 13; cf. Rom. 8, 21). Unde vi comparationis salus Domini demonstratur immutabilis talisque quae non vetere quadam et imperfecta conditione cum dolore et, angustia destructa (uti fit in coelis terraque) ad perfectionem demum traducenda sit sed quae in se iam contineat et includat cumulum omnium bonorum possessione perfectum. Illud de coelis et terra Sanct. censet solum hypothetica quadam seu conditionali comparatione dici, uti iam Barh. quoque rem concipit explicans verba : « si volo, illa facio transire » ; sententiam ita declarat Sanct. : « qualis ex aliquorum sententia est illa Matth. 24 : coelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt, hoc sensu : si alterum horum defecturum sit, deficient prius coelum et terra, quam meis verbis deficiat fides. Ita explieat hune locum Tansenius ex sententia Euthymii el pene probat Christus Luc. 16 : facilius est coelum et terram praeterire quam a lege unum iola cadere. Cuius loci ea videtur esse sententia, ut optime ibi [ansenius, non quod coeli et lerra praeteritura sunt aliquando, sed illud citius eventarum quod nemo futurum putat, quam contingat, ut inane excidat divinum verbum ». Sed inspeclis verbis et modo loquendi absoluto, dein in considerationem adhibitis iis, quae alibi de consummatione saeculorum docemur, neque opus est neque commode fieri posse videtur, ut ad locutionem hypotheticam, quae nulla ratione indicatur, confugiamus. Cum igitur salus Domini tanta polleat firmitate et perpetuitate, quid iam iis timendum erit qui ea salute donantur? v. '1 « audite me qui scilis iustum, populus meus lez mea in corde eorum, nolite timere opprobrium hominum et blasphemias eorum ne metuatis »! — qui salutis illius stabilis participes futuri sint, declaratur ; sunt scil. qui re et experientia norunt id quod rectum, iustum, Deoque placitum est, qui legem Domini non in ore tantum sed in animo gerunt, ergo ex animo illam amplectuntur et proinde opere exsequuntur cum dilectione. Uti salus res creatas soliditate et stabilitate superat, ita quoque longe superior est mala hominum voluntate et perversis eorüm studiis et conatibus. Eo quod pii admonentur nolite timere, impugnationes adfore ostenditur, quae et rebus gestis iniuriisque illatis opere et verbis consistent. Quibus infestationibus ut fortiter obviam eant, eadem illis proponitur victoriae certitudo, qua servus Domini animum calamitatibus superiorem demonstravit (50, 9) ;
51:8
v. 8 «s?cut enim vestimentum, sic comedet eos vermis, et sicut lanam, sic devorabit eos tinea; salus autem mea in sempiternum erit. et iustitia mea. in, generationes generationum » ; — eadem igitur cogitatione at se arment et confortent qua servus Domini, admonentur. Ergo similis eis cum ipso sors, verum etiam victoria similis praedicitur, dummodo similes quoque sensus animis foveant. Sensus ergo servi Domini induant! Tunc erit victoria et salus perpetua. Proinde sicut servus Domini per tribulationes tendit ad gloriam, ita pii quoque eadem via incedere debent. Sed animos assumant ex doctrina servi Domini! Quid enim sunt omnes impugnationes hominum ? Quam facile a Domino diluuntur (S. Cyr.)! quanta enim est eorum fragilitas comparatione descripta, quanta vero salatis firmitas (S. Thom.) ! Repetitione sententiae ex v. 6 aeque graviter quam sollemniter affirmatio sancitur. — Elucet ex v. 4. 5 seq. instaurationem urbis ita intelligendam esse, at ex ea lex et iustitia Domini et salus diffundatur ad orbem universum. Unde h. l. simul clare enuntiatur, ad quid instauratio urbis ex Dei consilio tendat et quid urbem instauratam consequi et subsequi debeat. Quare iterum deprehendimus, quam intimo nexu cum instauratione urbis diffusio salutis vel nova illa theocratia universalis et spiritualis a propheta coniuncta cernatur. Idque iure; nam « ex Sion exibit lex et verbum Domini de Ierusalem » 2, 3.
51:9
v. 9 « Consurge, consurge, induere fortitudinem brachium Domini ; consurge sicut in diebus antiquis, in. generationibus saeculorum! numquid non tu percussisti superbum, vulnerasti draconem »? — ardens quaedam cupiditas quae morae sit impatiens, exprimitur ; potentia Domini quiescere videtur, dum populum suum in humili conditione diutius manere permittit; unde evigila (hebr.); et salutem quae nunc efficienda est, fore praeclaram, unde opus esse magna quadam divinae potentiae ostensione, declaratur quia brachium Domini iubetur induere robur, ergo maxima quadam vi se instruere. Deum admonet magnalium quae olim pro populo patravit; ne ergo permittat illa frustra esse facta ; ne ergo a se ipso deficiat et se quasi inconstantem praebeat talem populum nunc diutius derelinquens. Opus semel tanta vi inceptum ad exitum perducat! Eos quos tanta potentiae ostensione honoravit ne diutius in miseria tabescere sinat! Ad quid enim tam magna miracula? In memoriam revocat magnalia contra Aegyptios patrata ; 211 cf. 30, 'i designat Aegyptum eiusque denotat ferociam et fastum; de "n vide 27,1; Aegyptus Nili aquis fecunda potest tamquam anguis aquatica considerari, vel tamquam crocodilus, fera bestia, quam Dominus perfodit, cum primogenitos vastator angelus interimeret et Deus exercitum Aegyptiorum undis involveret et interficeret. Ceterum regna Deo inimica iis declarari nominibus, vide Ps. 86, 4; 88, 11. Ez. 29, 3. Liberatio babylonica et messianica saepius cum illa ex Aegypto confertur (cf. 11, 15. 16; 43, 47l. Mich. 1, 15). Hac obsecratione propheta pios docet, quam ardenti desiderio manifestationem divinae potentiae debeant expostulare ; docet enim modum orandi Deumque obsecrandi et beneficia iam praestita adhibendi, ut Deus ad opus perficiendum urgeatur. Nam qui olim tantum studium et amorem populi exhibuit, quomodo nunc tardabit? Quare vates multus est in antiquo illo studio et amore Dei describendo
Salutis perennitate et sublimitate exposita et mente pertractata quid aliud sua sponte in animo prophetae enasci debuit, nisi vehementissimum quoddam eius desiderium ? Quare, uti 45, 8, ita nunc similem in modum Deum implorat, ut ad eam salutem efficiendam potentiam suam exserat
51:10
v. 10 « numquid non tu siccasti mare, aquam abyssi vehementis? qui posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati »? — en, ut populum educeres e servitute, tanta perfecisti! Num ergo labor erit cassus? denuo scil. servitute et captivitate populus tenetur (cf. 429, 92). Notanda est verborum vis mare siccare, aquas abyssi vehementis, profunda maris convertit in viam ; et omnia haec perfecit, ut populus vindicaretur in libertatem, ut secure pergeret ad terram Dei ! Sed haec omnia iam iacent prostrata ; an ergo alius beneficia illa praestitit, quia iam non de illis curare videris! Hic sane discere possumus, quanta eloquentia vates ardens suum desiderium Deo proponat. Sed illa magnalia pignus sunt et documentum et exemplum futurorum, ut fide inconcussa opus Dei gloriosum iri perfectum credant (cf. S. Cyr.). Quare vates ab ardenti postulatione ad certam laetamque praedictionem transit iam cernens mente impletum quod a Deo efflagitaverat
51:11
v. 14 « et nunc qui redempti sunt a. Domino revertentur. et venient in. Sion laudantes et laetitia. sempiterna super capita eorum, gaudium et laetitiam tenebunt, fugiet dolor et gemitus » ; — idem versus legitur 35, 10 et salutem a Domino dandam tamquam statum omnium bonorum possessione absolutum et perfectum describit, unde voces iubilationis et gaudii cumulantur. In hac pompa festiva et beatitate perenni cernitur gloria operis servi Domini; ita declaratur, quid demum sibi velit illud : ut diceres his qui vincti sunt : exite (49, 9) et : scio quoniam non confundar (30, 7) ; hac igitur celebritate absolvitur instauratio Sionis (cf. 49, 8; 51, 3) et perspicue docetur, ad quale pondus gloriae ex huius vitae miseriis et tribulationibus demum perveniendum sit. Unde hoc versu piis qui simul cum servo Domini afflictionibus tentantur (cf. v. 1; 50, 6. 40) maxima offertur consolatio. facillime liberationis desiderium precatione facta perficitur certissima illa spe vel potius natura sua ad spem hane concipiendam et enuntiandam fertur. Dein non est omittendum, hoc v. 11 bene absolvi salutis sempiternae descriptionem. Demum spe illa ostensa et animis infusa quam maxime efficaciter pusillanimitas retunditur. Hanc autem in subsequentibus Deus reprehendit, quae reprehensio magis animos tangit et salutari pudore offundit, si praeclarum illud fastigium et culmen gloriae, ad quod Deus est adducturus, antea fuerit exhibitum. Unde in v. 11 optima pariter adest praeparatio ad sequentia, qua animi ita afficiuntur et disponuntur, ut verba ea acrioribus quasi stimulis infigantur. Cur ergo. versum removere qui adeo apte ex antecedentibus sequitur eaque absolvit et adeo psychologice animos disponit ut verba subsequentia fructum afferant et effectuni sortiantur quam plenissimum ? Adde, quod testes antiqui LXX, Syrus, Chald. versum praebent; etiam eum adfuisse apud Aq. Sym. Theod. vocibus pluribus servatis ostenditur. Hac spe ostensa iuremerito increpat Deus pusillanimes : ecce tam praeclara ego praesto et praestabo, nonne decet vos pudore suffundi propter diffidentiam et vanum timorem?
51:12
v. 12 « ego, ego ipse consolabor vos! quis tu t£ timeres ab homine mortali et a. filio hominis: qui quasi fenum ita arescet »? — hebr. ego, ego ipse consolans vos; et qua ratione, optime explicatur v. 11; unde apte adiungitur : quomodo ergo tu times hominem (qui) moritur et filium hominis (qui) fenum traditur (hebr.) qui. ut fenum interitui obnoxius est et tam facile marcescit. Deo omnipotenti summa hominis fragilitas opponitur; etsi terreat homo, non diu durabit, morietur enim; etsi formidabilis videatur, sicut gramen est labilis. Cum ergo populus ita sit constitutus, ut ex una parte babeat Deum consolatorem omnipotentem benignissimum, ex altera adversarium hominem maxime fragilem, quare tam male sibi consulit, ut timeat (cf. For.)? Excludit itaque, ut S. Thom. ait, hostium timorem ponens fragilitatem hostium et Dei potentiam. In quam rem etiam sequentia dicuntur
51:13
v. 13 « et oblitus es Domin? factoris tui, qui tetendit coelos 'el fundavit terram, et formidasti 4ugitler tota. die a. facie furoris eius qui te tribulabat et paraverat ad perdendum ; ubi nunc est furor tribulantis »? — Dei potentiam effert creatoris, qui quem populum sibi formavit et delegit nunquam abiiciet (43, 1), qui tamquam coeli terraeque conditor (cf. 40, 22; 42, 5; 44,94; 45, 12) satis virium habet ad hostium conatus eludendos. Quia talis Dei obliti sunt, homines timent et iugiter contremiscunt. Unde bene For. : obiurgationem habet percunctatio haec. Is qui populum oppressit et disposuit ut perderet (cf. hebr.), Chaldaeus est (cf. 52, 4), sed ita ut omnes oppressores pariter in uno illo exhibeantur; procedit enim modus loquendi a calamitate a Babyloniis inflicia, attamen in ea minime sistitur, uli totius sermonis conformatione proditur. Interrogatione : ubi est furor oppressoris (cf. Deut. 98, 53. 35. 51)? oratorie indicatur hostium impetum ita iri exstinctum, ut ipsi illi pusillanimes de priore diffidentia et timore mirentur et quam inanes fuerint timores et trepidationes, non sine pudore fateantur. Idque confirmatur praedictione salutis et liberationis v. 14 hebr. cito incurvatus vel vinculis constrictus solvetur nec moritur ad. interitum (misera morte) nec deficiet panis eius; ergo hostes nulla ratione praevalebunt, Deus curam queque gerit liberatorum, ne qua in re penuriam vel inopiam experiantur; qui oppressus est et ligatus vel vinculis captivitatis (cf. 49, 9) vel generatim variis miseriis, in libertatem vindicabitur et postea vita vitaeque commodis Deo protegente abunde fruetur. Liberationem etiam praedictam habemus, licet parumper alia ratione, in vulg.
51:14
v. 44 « cito veniet gradiens ad. aperiendum et non interficiet usque ad internecionem, nec deficiet panis eius »; — gradiens ! ille est liberator; in hoc sermone post 49, 9 non poterit cogitari nisi de servo Domini, de Messia, quem pariter vox illa ad aperiendum (42, 1) designat ; Cyrum intelligere (cum S. Thom. Pint.) ab hoc contextu alienum est, cum in hac sectione de eo non fiat mentio; quare etiam hoc loco nequit intelligi neque qua talis qui pro pignore et arrha tutelae divinae et liberationis per Christum (T'/r.) datus sit. Membrum alterum et non interficiet... non potest commode referri nisi ad tribulantem v. 13, qui scil. interitum non poterit afferre populo, quia adest servator, cuius auxilia et subsidia nunquam deficient. Quod alii vertunt et explicant : non sinet interficere i. e. hostes impediet ne nos penitus deleant, ad sensum quidem aptum est (cf. Lap. Loch), at ex verbis iste sensus extundi nullatenus potest. Pro liberatione populi ligati (Vat.) vel vincti (Mald. cf. v. 14 hebr.) Deus denuo suam potentiam tamquam pignus ponit
51:15
v. 15 « ego autem sum Dominus Deus tuus qui conturbo mare et intumescunt fluctus eius; Dominus exercituum nomen meum »; — i. e. cuius increpationem maria sentire et timere ostendunt fluctibus frementibus, cuius ad nutum maria obediunt (cf. Iob 26, 12. Ier. 31, 35), cui praesto sunt agmina coelestia et terrestria. Vide quam multiplici ratione vates studeat ex rerum naturalium creatione, mole, operibus demonstrare et quasi palpabilem reddere potentiam Dei; hanc si animis omnium bene impresserit, certo confidit addito verbo prophetiae fore ut maxima fiducia promissa Dei amplexi in rebus etiam difficillimis laetam retineant spem. Quare pergit ostendens Deum non solum velle populum in libertatem vindicare, verum etiam cum ipso regnum suum fundare quod coelum et terram complectatur
51:16
v. 16 « posui verba mea in ore tuo et in umbra manus meae protexi te, 4t plantes coelos et fundes terram et dicas ad. Sion : populus meus es tu »! —— uti verba in vulg. efferuntur, ad populum non possunt dirigi, quia sane ipse populus non potest dicere ad Sion : popu- ]us meus es tu. Ergo non possunt referri nisi ad servum Domini, de quo pars quaedam totidem verbis dicitur 49, 2; et ita multi verba explicant (ef. S. Hier. Osor. Pint. Mald. Malv. For. Schegg, Reinke, Troch. Naeg.); pauci quidam ea dicta esse volunt ad Isaiam (S. Thom. Mar.) vel saltem de eo posse etiam valere (Calm.). Verum cum a v. 12 constanter populus compelletur, tam repentina mutatio durior videtur, neque ea opus erit, si textum hebr. sequimur qui omnino verti potest : posui verba mea in ore tuo... ad. plantandos coelos et fundandam terram et ad dicendum Sioni : populus meus tu! i. e. ut plantem coelos et fundem terram (cf. Vat. Mar. Malv. Sanct. et recentiores). Pergit itaque Deus alloqui populum et uti supra iam intima eius cum servo Domini societas et similitudo indicata est (cf. 50, 10; 51, 8), ita hoc quoque loco verbis illis ex 49, 2 depromptis arctum exsistere vinculum innuitur inter servum Domini et populum redemptum. Neque id mirum videri potest, postquam opus servi Domini in redemptione collocari dictum est, (49, 9) et servum Domini sua obedientia expiasse populi inobedientiam etiam indicatum est (50, 4 seq.). Ait itaque Deus se, oracula sua cum populo ; communicasse et in populo suam se reposuisse revelationem (cf. 2, 3) et populum tam mira protectione defendisse et confirmasse, quia per revoluit, scil. resnum suum ita vult extendi, ut coelos terramque complectatur, ut novi quasi coeli plantentur, nova fundetur terra, quia nova illa et supernaturali regni Dei creatione ad novam conditionem evehuntur. Hisce vates iam ea praeparat quae 63, 1'7 de novis coelis et nova terra dicturus est; dicuntur plantari, fundari vel innovari etiam propterea, quia regnum Dei demum in innovatione et glorificatione creaturae absolvetur (cf. ad v. 6. Rom. 8, 21. 9 Petr. 3, 13). Hoc vero opus Dei ad coelos plantandos et terram fundandam, quod tamquam novum creationis opus designatur et proinde coelum et terram ad altiorem quandam conditionem evehet, in eo oritur, vertitur, ut Sioni dicat : populus meus es tu; Sion centrum et sedes theocratiae est (2, 2); ibi regnum Dei collocatum est et ex Sion propagabitur in orbem universum. Refert S. Hier. se vertisse sicut Aq. quoque; Sym. vero : ponam verba mea in ore tuo et in umbra n:anus meae protegam te in qua plantavi coelum et fundavi terram et ut dicam Sion : populus meus es tu ; sim. LXX; at in ultimo membro praebent: xoi ége? Xov ^! Aoóg uou &i cv. S. Cyr. hanc habet et explicat lectionem: et dicet Sion : Deus meus es tu; Procop. utramque coniungere videtur scribens : Sion dicet Domino : Deus meus es tu, a quo vicissim audiet : populus meus es tu. Syrus quoque praebet, sicut LXX et Sym. in ea (scil. manu) plantavi coelum, dum Chald. exprimit textuin hebr. : protexi te ad suscitandum populum, de quo dictum est fore ut multiplicentur tamquam stellae coeli, et ad füundandum coetum, de quo dictum est fore ut multiplicetur sicut pulvis terrae, et ad dicendum habitantibus in Sion : populus meus tu. Lectio quam LXX, Sym. Syrus exprimunt facilior est et divinam potentiam eo fere modo describit quo saepius iam declarata est. Textus hebr. difficilior est, cum modus loqueudi de regno Dei tamquam de coelo plantando * et fundanda terra certe sit inusitatus et non explicetur nisi demum 65, 17 et 66, 22. Sed quia postmodum haec ratio ac denominatio invenitur et Isaias saepius quae antea brevi perstrinxerat postnodum explicatius proponit, textus hebr. videtur praeferendus et lectio altera solum introducta ad sensum reddendum planiorem. — Obiicit Naeg. inepte dici : posui verba mea... ut dicerem ad Sion; at immerito; quid enim vel ineptum vel falsum inveniri potest in eo, quod Deus quia hune populum sibi clegit in eo sua reposuit oracula? Idem enim asseritur ea locutione quod dicit S. Paulus quoque : quid ergo amplius Iudaeo est? multum per omneni modum ; primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei (Rom. 3, 4. 2). 1. Sed etiam lezitur in aliquibus codd. zxi £26 vf Xwov; vide F'ield ad h. I. Cum itaque regnum Dei quod coelum et terram complectitur et innovabit in populo sionitico quasi in suo primordio et radice fundetur, iuremerito admonet propheta Ierusalem, ut spe adeo praeclara et dignitate hac maxima praedita e miseriis caput emergat et licet afflicta, tamen ob praeclaram suam electionem se consoletur ; v. 4'7 « Elevare, elevare, consurge lerusalem, quae bibisti de manu Domini calicem irae eius, usque ad fundum calicis soporis bibisti et potasti usque ad faeces » ! — iusto Dei iudicio urbs iacet prostrata (cf. 29, 4) ; Dominus ei miscuit et dedit calicem irae (cf. 19, 14; 29, 18) i. e. tantam ei immisit calamitatem, ut pro eius magnitudine stupefacta et quasi ebria efficeretur. Sors quae alicui attribuitur vel pars et portio calix quandoque dicitur qui alicui porrigitur ad bibendum; unde calix irae Domini est poena quam Dominus infligit, et iste calix ut caliz poculi vertiginis (hebr.) designatur, ut poenae magnitudo qua obruti et obstupefacti usu sensuum destituantur et ebriorum instar cadant, usitata metaphora declaretur (cf. Ier. 25, 15. 21, Ez. 23, 32. Hab. 2, 16. Ps. i4, 9; 19, 6). Aique ea erat calamitas eui ab hominibus remedium afferri poterat nullum
51:18
v. 18 « non est qui sustentet eam ex: omnibus filiis quos genuit, et non est qui apprehendat manum eius ex omnibus filiis quos enutrivit » ; — non erat qui eam duceret (hebr.); eius casum et ruinam nemo ducum, principum, sacerdotum avertit neque prostratae manum porrexit ut eam e vili conditione erigeret. Qua comparatione restitutio theocratiae tamquam opus Dei describitur, ad quod perficiendum vires humanae non sufficerent. Quae hucusque comparationibus dicta sunt, iam propriis verbis declarantur, uti saepius apud Isaiam fit (cf. 1, 6. 22. 95 etc.)
51:19
v. 19 « duo sunt quae occurrerunt tibi ; quis contristabitur super te? vastitas el contritio et fames et gladius; quis consolabitur te » ? — duo simul mala incurrerunt : dira telluris aedificiorumque vastitas et foeda hominum excisio (Osor.) quos vel fames vel gladius hostium abstulit. Utrumque malorum genus duobus significatur quo eorum exprimatur magnitudo; quae eo quoque declaratur, quia nemo propter tantam malorum stragem vel possit vel audeat illam consolari, illam alloquio erigere. Nullus eiusmodi conatus consolandi tentatur, cum plaga nimia cernatur quàm solo silentio et lacrimis lugere possunt. Illud contristari explica : quis condoleat tibi vel te commiseretur, te alloquio soletur (cf. Nah. 3, 1). Sicut ergo amici Iob cernentes nimium eius infortunium « sederunt et nemo loquebatur ei verbum, videbant enim dolorem esse vehementem » (Iob 2, 13), ita qui cernit urbis casum tacens rei eventum secum meditatur et in tanta ruina nullum esse consolationis locum agnoscit. Id omnium nomine vates fatetur se quoque imparem consolationi afferendae dicens : quis consolabor te (hebr.) ? ita scil. unusquisque dicere debet : quis ego ut afferam tibi solatium ? est modus alius dicendi humanis viribus vel subsidiis iam non posse levamen afferri ; unam spem esse collocandam in interventu Domini, uti v. 21. 22 clare effertur. In hebr. effertur prima persona in ultimo membro. Tertia tamen legitur apud LXX, Syrum, S. Hier., Chald. vero ita habet : non. est qui consoletur te, nisi ego. Prima persona sensum omnino aptum fundit, et *»2 oportet retineri in nativa sua significalione, neque opus est corrigere »22 (Hlitz.) neque explieare ae si r2 scriberetur ; de simili locutione vide Am. 7, 2. 5. Alii exclamationem ad unum Isaiam referunt; prae. placet sensu generaliori eam aecipere. Neque tamen opus est textum hebr. corrigere vel asserere N scribi quia quandoque x et * ex sono inter se commutentur, uti vult Boettcher, Neue exeg. krit. Aehrenlese z. A. T. II p. 144. ; Iam explicat quid fames et gladius agant (For.)
51:20
v. 20 « filii tui proiecti sunt, dormierunt in capite omnium viarum, sicut oryz illaqueatus, pleni indignatione Domini, increpatione Dei tui » ; — « sub dio iacent filii tui aut animam prae fame agentes aut vulneribus confossi » (For.). Hebr. filii tui obvelati sunt vel defecerunt, passi sunt animi deliquium (cf. apud Malv. Mald. For. et recentiores), id quod capiunt vel de fame (Mald. Mar. Kn.) vel generatim de calice vertiginis (For. Malv. III. Rohl. Hahn) ; iacent in compitis irretiti (sicut. oryx illaqueatus) capti et omnium iniuriis expositi, inopes aliorum potestati traditi. Neque putandum est hostes eam intulisse calamitatem ; Dei opus est et vindicta ; unde additur pleni... i. e. ad quantam iram et vindictam Dominum provocaverint, miserrimus ille aspectus docet et vastitas summa dominae gentium (Lament. 4, 1) illata; vide Lament. 2, 91 ; 4, 9; B, 14. Quia igitur humano auxilio plane est destituta urbs et calamitas est inflieta a Domino qui castigatione populum suum non delere sed ad meliorem sanctitatis conditionem evehere vult, propterea cum calamitas quasi ad summum est perducta, adest divina opitulatio. Unde urbi fit consolatio
51:21
v. 21 « idcirco audi hoc paupercula, et ebria non a vino!
51:22
v. 22 haec dicit dominator tuus Dominus et Deus tuus, qui pugnabit pro populo suo : ecce tuli de manu tua calicem soporis, fundum calicis indignationis meae, non adiicias ut bibas illum ultra,
51:23
v. 93 et ponam illum. in manu eorum. qui te humiliaverunt et dixerunt animae tuae: : incurvare ut transeamus ; et posuisti ut terram corpus tuum et quasi viam transeuntibus » ; — ebria est a calice vertiginis Domini (cf. 99, 9. 10). Et quia non est alius qui possit iuvare, ipse Dominus, qui causam sui populi defendendam suscipit (cf. 52, 4; 49, 25; 41, 10. 11) promittit se erecturum esse urbem a vili conditione. Auferet scil. ignominiam ab urbe; promittit, talem fore urbem instauratam, ut iam non alii simili casligationi subiaceat. Sion ergo instaurata erit sancta ; nova illa theocratia ad quam primus quasi gradus fit reditu ex exsilio et urbe temploque restitutis (cf. 44, 26 seq.), ita erit sanctitate conspicua, ut iam non indignatio Domini in eam exardescat, verum ut Deus omni studio amorem suum erga illam exhibeat. En, talis ergo Sion a propheta intelligitur, quae instauratione facta iam non ultionem et vindictam Domini incurrat; proinde non urbem qua talem intelligit, sed theocratiam illumque populum qui fide et pietate Deo adhaeret ; est ergo Sion, prout iam in v. 16 continetur, « non alia nisi populus Dei » (S. Hier.) et hunc populum constanti studio sanctitati daturum esse operam eo ipso indicatur, quia iam non Deum ultorem experietur. Sed Deus erit populi sui defensor et proinde inimicos prosternet ; dabit calicem furoris in manum vexatorum, qui urbem Ierusalem humi prostraverunt eamque pedibus coneuleaverunt. Quantopere fuerit urbs ab insolentia hostium vexata et humiliata, ultima enuntiatione describitur : tergum posuit terrae instar et sicuti viam pro transeuntibus 1. e. libere et diu omnes pedibus proterebant et conculcabant eam duris vestigiis (cf. Ios. 10, 24. Ps. 109, 1). Hic ergo erat calix vertiginis pro lerusalem; iam vero inimici eius iisdem poenis subiicientur; franget Dominus eorum potestatem cum ignominia delebitque eos. Etiam hic valet : Sion in iudicio redimetur : (4, 291). Unde denuo illud inculeatur, fore in Sion salutem, verum post humiliationem, Dei autem hostibus imminere perditionem. Adversarii dixerunt animae urbis i. e. minime ei pepercerunt rei quae erat urbi quam maxime sacra et cara et in qua eius excelsa continebatur dignitas, sed in sacrario suo et in praecellentia theocratica experta est humiliationem. Sed uti ad servum Domini ignominia affectum annuntiatio fit gloriae (49, 6. 7), ita Ierusalem ex vili conditione ad suam clevabitur gloriam ; unde propheticus sermo redit ad id quod v. 17 erat inceptum. Uti in priore parte via ad gloriam descripta est consistere in deiectione pompae humanae et in iudicio divino, ita hoc loco eadem via et ratio assignatur. Unde post humiliationem Sionis descriptam (91, 18 seq.) sermo ad fructum humiliationis progreditur et Sion admonetur, ut robore et ornamentis potita exsultet in Domino;
51:3
Il ricordo della straordinaria vegetazione del p. t. ritorna nella Bibbia come termine di paragone iperbolico: Gen. 13, 10; Is. 51, 3; Ez. 28, 13; 31, 8 sgg.; 36, 35; Ioel 2, 3; Eccli. 40, 17.
51:4
… (Job 22, 22; Ps. 78, 1 ebr.), dai sapienti (Prov. 3, 1; 4, 2; 6, 23; 7, 2; 13, 14), dalla madre (ibid. 1, 8; 6, 20; 31, 26); Jahweh (o il suo rappresentante) la darà nel regno messianico (Is. 2, 3 = Mich. 4, 2; Ier. 31, 33; Is. 42, 4; 51, 4). In questo secondo stadio semantico, la t. (« istruzione », « ammaestramento ») ha per scopo ed effetto la dâ'ath « conoscenza ». La t. dispensata dal sacerdote ha
51:5
… Sono pochi i casi in cui s. Girolamo fraintese il testo (cf. Gen. 49,2; Ier. 31, 15, ecc.); più spesso suppone (cf. Is. 16, 1) od accentua (cf. Is. 11, 10; 12, 3; 51, 5) il senso messianico.
51:9
… 148, 7; cf. Iob 7, 12; Is. 27, 1), o un pauroso serpente (Ex. 7, 9-12; Deut. 32, 33; Ps. 91 [90], 13). Questo mostro diventa, in passi poetici, l'immagine delle potenze del male, unito talora a ráhabh «ferocia», che designa anch'esso un mostro marino: Is. 51, 9 (Dio spezza ráhabh, trafigge tannin, poi prosciuga téhóm; manca nei Settanta), Iob 26, 12 sg. (Dio spezza ráhabh e cattura náhás). …
… Altrove (Ps. 88, 10 sg.; Iob 9, 13; 26, 12 sg.; Is. 51, 9) indica un mostro, che personifica la superbia e la ribellione a Dio; oggi si suole scorgere in tali testi un riferimento letterario al mito
51:12
… In ebraico ben 'ādhām («f. d'u.») si trova in parallelismo con 'ādhām o 'ēnās («uomo»): Iob 25, 6; Ps. (ebr.) 144, 3; Is. 51, 12; Ez. 2, 1, ecc. In aramaico e in siriaico bar 'ēnās («f. d'u.») o bar nāsā («il f. dell'u.») si usa comunemente per indicare «uomo».
51:16
… (Is. 49, 2; 51, 16; cf. Ps. 16, 8 e commento di F. Vigouroux, ad loc., con illustraz. monumentali). È notevole il fatto che la formola copta abbia conservato, senza tradurlo, il termine sacro σκέπη (praesidium) …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.