The captiuitie of the two tribes, their relaxation, Christ wil assuredly come though not quickly. 5. Their afflicters (the Chaldees) shal be destroyed; 18. and al other idolaters.
1I will stand upon my watch, and fix my foot upon the tower: and I will watch, to see what will be said to me, and what I may answer to him that reproveth me.Io starò vegliante a far la mia sentinella, pianterò il piede sul forte per vedere quello, che a me dirassi, e quel, ch'io abbia a rispondere a chi mi riprende.I WIL stand vpon my watch, and fixe my steppe vpon the munition: and I wil behold, to see what may be sayd to me, and what I may answer to him that rebuketh me.Super custodiam meam stabo, / et figam gradum super munitionem: / et contemplabor ut videam quid dicatur mihi, / et quid respondeam ad arguentem me. 2And the Lord answered me, and said: Write the vision, and make it plain upon tables: that he that readeth it may run over it.E il Signore mi rispose, e disse: Scrivi la visione, e stendila sopra le tavolette, affinchè chi la legge, la scorra agevolmente;And our Lord answered me, & sayd: Write the vision, & make it playne vpon tables: that he which runneth may read it ouer.Et respondit mihi Dominus, et dixit: Scribe visum, et explana eum super tabulas, / ut percurrat qui legerit eum. 3For as yet the vision is far off, and it shall appear at the end, and shall not lie: if it make any delay, wait for it: for it shall surely come, and it shall not be slack.Perocché la visione è di cosa ancor lontana; ma apparirà nel fine, e non sarà menzognera. Se differirà, tu aspettalo; perocché il venturo verrà, e non tarderà.Because as yet the vision is far, and it shal appeare at the end, and shal not lye: if he shal make tariance, expect him: because coming he wil come, & he wil not slacke.Quia adhuc visus procul; / et apparebit in finem, et non mentietur: / si moram fecerit, exspecta illum, / quia veniens veniet, et non tardabit. 4Behold, he that is unbelieving, his soul shall not be right in himself: but the just shall live in his faith.Ma chi è incredulo, non ha in se un'anima giusta. Il giusto poi nella fede sua viverà.Behold he that is incredulous, his soule shal not be right in him self: but the iust shal liue in his faith.Ecce qui incredulus est, non erit recta anima ejus in semetipso; / justus autem in fide sua vivet. 5And as wine deceiveth him that drinketh it: so shall the proud man be, and he shall not be honoured: who hath enlarged his desire like hell: and is himself like death, and he is never satisfied: but will gather together unto him all nations, and heap together unto him all people.Ma siccome il vino inganna chi lo beve, così sarà dell'uomo superbo, il quale resterà senza onore. Egli, che ha le voglie ampie come l'inferno, ed è insaziabile come la morte, e sotto di se riunir vorrebbe tutte le genti, e tutti insieme ammassare i popoli.And as wine deceiueth him that drinketh: so shal the prowd man be, and he shal not be beautified: who as it were hel, hath dilated his soule: and himself as death, and he is not filled: and he hath gathered together vnto him al nations, and hath heaped together vnto him al peoples.Et quomodo vinum potantem decipit, / sic erit vir superbus, et non decorabitur: / qui dilatavit quasi infernus animam suam, / et ipse quasi mors, et non adimpletur: / et congregabit ad se omnes gentes, / et coacervabit ad se omnes populos.
6Shall not all these take up a parable against him, and a dark speech concerning him: and it shall be said: Woe to him that heapeth together that which is not his own? how long also doth he load himself with thick clay?Non canteranno forse tutti questi sopra di lui la loro parabola, e i loro proverbi, e non si dirà egli: Guai a chi accumula roba non sua: e fino a quando mette egli insieme in suo danno il denso fango?Why, shal not al these take vp a parable vpon him, and a speach of obscure sayings of him: and it be sayd: Wo to him, that multiplieth thinges not his owne? how long also doth he agrauat against himself thicke clay?Numquid non omnes isti super eum parabolam sument, / et loquelam ænigmatum ejus, et dicetur: / Væ ei qui multiplicat non sua ? / usquequo et aggravat contra se densum lutum ? 7Shall they not rise up suddenly that shall bite thee: and they be stirred up that shall tear thee, and thou shalt be a spoil to them?Non si leverà egli su repentinamente chi ti morderà; e non verrà fuori chi ti sbranerà, e tu sarai loro preda?Why, shal they not rise sodenly, that shal bite thee: and they that teare thee, be raysed vp, and thou be for a spoile to them?Numquid non repente consurgent qui mordeant te, / et suscitabuntur lacerantes te, / et eris in rapinam eis ? 8Because thou hast spoiled many nations, all that shall be left of the people shall spoil thee: because of men’s blood, and for the iniquity of the land, of the city, and of all that dwell therein.Perchè tu hai spogliate molte genti spoglieranno te tutti coloro, che saranno rimasi di quelle nazioni, a motivo del sangue degli uomini, e per le iniquità fatte contro la terra, contro la città, e tutti i suoi abitatori.Because thou hast spoiled manie nations, al that shal be left of the peoples shal spoile thee: for the bloud of man, and the iniquitie of the land, of the citie, and of al that dwel therein.Quia tu spoliasti gentes multas, / spoliabunt te omnes qui reliqui fuerint de populis, / propter sanguinem hominis, / et iniquitatem terræ, civitatis, et omnium habitantium in ea. 9Woe to him that gathereth together an evil covetousness to his house, that his nest may be on high, and thinketh he may be delivered out of the hand of evil.Guai a chi raguna i frutti di un'avarizia perniciosa alla propria casa, affinchè sia più in alto il suo nido, credendo di salvarsi dagli artigli del male.Wo to him that gathereth together naughtie auarice to his house, that his nest may be on high, and thinketh he is deliuered out of the hand of euil.Væ qui congregat avaritiam malam domui suæ, / ut sit in excelso nidus ejus, / et liberari se putat de manu mali !
10Thou hast devised confusion to thy house, thou hast cut off many people, and thy soul hath sinned.Tu hai studiato il modo di disonorar la tua casa; hai straziati molti popoli, e l'anima tua peccò.Thou hast thought confusion to thy house, thou hast cut in sunder manie peoples, and thy soule hath sinned.Cogitasti confusionem domui tuæ; / concidisti populos multos, / et peccavit anima tua. 11For the stone shall cry out of the wall: and the timber that is between the joints of the building, shall answer.Perocché i sassi alzeran le voci dalla muraglia, e il legname, che sta nelle giunture della fabbrica, replicherà:Because the stone out of the wal shal crie: and the timber, that is betwen the iunctures of the buildings, shal answer.Quia lapis de pariete clamabit, / et lignum, quod inter juncturas ædificiorum est, respondebit. 12Woe to him that buildeth a town with blood, and prepareth a city by iniquity.Guai a chi edifica una città a forza di sangue sparso, e la fonda sull'iniquità,Wo to him that buildeth a citie in blouds, and prepareth a citie in iniquitie.Væ qui ædificat civitatem in sanguinibus, / et præparat urbem in iniquitate ! 13Are not these things from the Lord of hosts? for the people shall labour in a great fire: and the nations in vain, and they shall faint.Queste cose non son elleno (predette) dal Signore degli eserciti? imperocché si affanneranno in vano i popoli, e le genti per un gran fuoco, e verran meno.Why, are not these thinges from the Lord of hosts? For the peoples shal labour in much fire: and the nations in vaine, and they shal faynt.Numquid non hæc sunt a Domino exercituum ? / laborabunt enim populi in multo igne, / et gentes in vacuum, et deficient. 14For the earth shall be filled, that men may know the glory of the Lord, as waters covering the sea.Perocché la terra sarà inondata, come l'alveo del mare è coperto dalle acque, affinchè sia conosciuta la gloria del Signore.Because the earth shal be replenished, that they may know the glorie of our Lord, as waters couering the sea.Quia replebitur terra, ut cognoscant gloriam Domini, / quasi aquæ operientes mare. 15Woe to him that giveth drink to his friend, and presenteth his gall, and maketh him drunk, that he may behold his nakedness.Guai a colui, che dà da bere al suo amico, mescendovi il suo fiele, e lo imbriaca per vederlo ignudo.Wo to him that geueth drinke to his freind, putting in his gal, and making drunke, that he may behold his nakednes.Væ qui potum dat amico suo mittens fel suum, / et inebrians ut aspiciat nuditatem ejus ! 16Thou art filled with shame instead of glory: drink thou also, and fall fast asleep: the cup of the right hand of the Lord shall compass thee, and shameful vomiting shall be on thy glory.Invece di gloria, tu sarai ricolmo d'ignominia: bevi anche tu, e assopisciti: starà intorno a te il calice della destra del Signore; e un vomito obbrobrioso (verrà) sopra la tua gloria.Thou art filled with ignominie for glorie, drinke thou also, and be fast a sleepe: the cuppe of the right hand of our Lord shal compasse thee, and the vomite of ignominte vpon thy glorie.Repletus es ignominia pro gloria; / bibe tu quoque, et consopire. / Circumdabit te calix dexteræ Domini, / et vomitus ignominiæ super gloriam tuam.
17For the iniquity of Libanus shall cover thee, and the ravaging of beasts shall terrify them because of the blood of men, and the iniquity of the land, and of the city, and of all that dwell therein.Conciossiachè le iniquità fatte sul Libano ti sommergeranno; e la distruzione fatta da queste fiere le atterrirà, per ragion del sangue degli uomini, e per l'iniquità contro la terra, e la città, e tutti i suoi abitatori.Because the iniquitie of Libanus shal couer thee, and the wasting of the beasts shal terrifie them for the blouds of men, and the iniquitie of the land, and of the citie, and of al that dwel therein.Quia iniquitas Libani operiet te, / et vastitas animalium deterrebit eos / de sanguinibus hominum, / et iniquitate terræ, et civitatis, et omnium habitantium in ea. 18What doth the graven thing avail, because the maker thereof hath graven it, a molten, and a false image? because the forger thereof hath trusted in a thing of his own forging, to make dumb idols.A che giova la statua fatta dal suo artefice collo scalpello, e la falsa figura di getto? Pur l'artefice pone speranza nel suo lavoro, e fa de' nuovi simolacri.What profiteth the thing engrauen, that the forger therof hath grauen it a molten, and a false image? because the forger therof hath hoped in his forgerie, to make dumme idols.Quid prodest sculptile, quia sculpsit illud fictor suus, / conflatile, et imaginem falsam ? / quia speravit in figmento fictor ejus, ut faceret simulacra muta. 19Woe to him that saith to wood: Awake: to the dumb stone: Arise: can it teach? Behold, it is laid over with gold, and silver, and there is no spirit in the bowels thereof.Guai a colui, che dice al legno: Svegliati: e alla morta pietra: Alzati. Può ella forse insegnare a te? Ecco, che ella è coperta di oro, e d'argento; ma spirito alcuno nelle viscere di lei non è.Wo vnto him that sayth to wood: Awake: Arise, to the dumme stone. Why, can it teach? Behold, this same is couered with gold, and siluer: and there is no spirit in the bowels therof.Væ qui dicit ligno: Expergiscere; / Surge, lapidi tacenti ! / Numquid ipse docere poterit ? / ecce iste coopertus est auro et argento, / et omnis spiritus non est in visceribus ejus. 20But the Lord is in his holy temple: let all the earth keep silence before him.Ma il Signore è nel suo tempio santo. Dinanzi a lui si taccia la terra.But our Lord is in his holie temple: let al the earth be silent at his presence.Dominus autem in templo sancto suo: / sileat a facie ejus omnis terra !
2:1
Challoner
Will stand, etc. Waiting to see what the Lord will answer to my complaint, viz., that the Chaldeans, who are worse than the Jews, and who attribute all their success to their own strength, or to their idols, should nevertheless prevail over the people of the Lord. The Lord's answer is, that the prophet must wait with patience and faith; that all should be set right in due time; and the enemies of God and his people punished according to their deserts. (Challoner)
The prophet speaks, waiting for a further revelation, (Worthington) not seeing before the reasons of Providence in permitting the wicked to prosper. (Haydock) (Psalm 72:17.
Calmet
He is informed that the kings of Babylon, (ver. 5, 8.) Juda, (ver. 11) Tyre, (ver. 14) and Egypt, (ver. 18) and all who trust in idols, shall suffer, ver. 19. Hereupon the judgments of God are pronounced just. (Calmet)
Calmet
Tower. Aquila, etc., "circle." The ancient Jews say Habacuc formed a circle, out of which he would not stir till he was satisfied, (Kimchi) as Popilius did. (V. Max. 6:4.) (Daniel 11:29.) (Calmet)
2:2
Calmet
Over it. It shall be so legible (Haydock) any one may hear or take a copy. (Calmet)
2:3
Worthington
Slack. That which happens at the time fixed is not. (Worthington)
Calmet
Hebrew, "the vision is for an appointed time." Habacuc might live to see the conquest and downfall of Nabuchodonosor. Many think that the first and second coming of Christ (Hebrews 10:36., and Romans 1:17.) are here insinuated, as the dominion of the aforesaid king represented the slavery of mankind under the devil, and the liberty granted by Cyrus was a type of their redemption. The felicity of the Jews is the last event which the prophet specifies, and this is here the literal sense. (St. Cyril) (Calmet)
2:4
Haydock
Unbelieving. Protestants, "lifted up." (Haydock)
Calmet
The king's vain projects shall fail. Roman Septuagint, "If he withdraw himself, my soul shall not have pleasure in him. But my just man shall live by my faith." Others read with St. Paul, "my just man shall live by faith," Hebrews 10:38. (Calmet)
Worthington
The source of content arises from faith, (without which this life would be a sort of death, as the apostle and St. Augustine, Trinity 14:12., etc., observe) because it is the beginning of life by grace, which the works of the law could not otherwise confer, Galatians 3:(Worthington)
Haydock
The Hebrew will admit the sense of the Septuagint and we ought rather to shew this in passages which the authors of the New Testament quote, than to excuse them. Here their version seems preferable to that given by moderns, ecce elata est, non recta anima ejus in eo, the drift of which who can guess? Beza has acted unfairly, "at si quis se subduxerit non est gratum animo meo;" whereas the text speaks of the "just man," as Theophylactus observes. "Hence all who know his theological opinions, may see how suspicious his translation must be accounted." (Pearson, pref. Sept.) (Haydock)
2:5
Challoner
As wine deceiveth, etc. viz., by affording only a short passing pleasure, followed by the evils and disgrace that are the usual consequences of drunkenness: so shall it be with the proud enemies of the people of God, whose success affordeth them only a momentary pleasure, followed by innumerable and everlasting evils. (Challoner)
Vatable
Hebrew, "but as the proud man prevaricates in wine, he shall not succeed." Baltassar's reign was short. (Vatable; De Dieu.)
Nabuchodonosor saw himself reduced to the meanest condition.
Juv.[Juvenal?] x
Aestuat infelix (Alex.) augusto limite mundi. (Juv.[Juvenal?] x.)
2:6
Parable. Literally, "marvel," or wonderful speech; parabolam.
Calmet
Dark. Protestants, "a taunting proverb;" (Haydock) when Nabuchodonosor became like a beast, and his empire was soon after divided. (Calmet)
Challoner
Clay. Ill-gotten goods, that like mire both burden and defile the soul. (Challoner)
Drusius
Gold and silver are only a sort of earth, Job 26:16., and Zacharias 9:2. Habacuc does not even name riches, out of contempt. Some think (Calmet) that he alludes to the grave. People prayed for their deceased friend: Sit tibi terra levis. (Drusius)
2:7
Calmet
Bite, like worms in the grave. Cyrus will overturn the kingdom. The Rabbins pretend that Evilmerodac caused his father's body to be cut in pieces for the crows, lest he should return again. (Calmet)
2:8
Worthington
Blood. For cruelty, avarice, etc., the Chaldeans shall be ruined. (Worthington)
City, different from that land of the Arabs, who dwell under tents. This city may denote Jerusalem, Babylon, etc.
2:9
2:10
Worthington
House. Thinking to establish thy family for ever, thou hast proved its ruin by avarice, etc. (Worthington)
Calmet
This is applied to Nabuchodonosor, but may be as well explained of Joakim, who oppressed his people, and was cast out like an ass. (Calmet)
2:11
Haydock
Timber. Hebrew, "caphis (Septuagint, the insect kantharos) from the wood shall answer." (Haydock)
Calmet
The signification of the Hebrew term is unknown. It was customary to place beams of wood after some courses of stone, to strengthen the building, 3 Kings 6:36. (Calmet)
Menochius
The crimes were so crying, that if men were silent the very stones would publish them. (Menochius)
2:12
Calmet
Wo. This might be explained of Nabuchodonosor; but we rather understand the king of Tyre, whose pride was intolerable, Ezechiel xxviii. It seems useless to repeat so often the same threats against one king. (Calmet)
2:13
Calmet
Things, etc. That is, shall not these punishments that are here recorded come from the Lord upon him that is guilty of such crimes? (Challoner) or, are not these riches from the Lord? The king of Tyre thought himself a god, Ezechiel 28:2. (Calmet)
Challoner
People; enemies of God's people. (Challoner)
The riches of the Tyrians shall perish, so that the troops of Nabuchodonosor shall find nothing worth their trouble. Thus all were justly punished.
2:14
Calmet
Sea. The land and naval forces attacked Tyre. (Calmet)
Menochius
Vast multitudes came against Babylon. (Menochius)
Haydock
The punishment of the wicked will cause many to adore and to fear the Lord. (Haydock)
2:15
Calmet
Wo. All this may refer to the king of Egypt, who deceived Joakim, Sedecias, etc. (Calmet)
Septuagint, "O, he who giveth drink to his neighbour, a cruel overthrow, and who maketh," etc.
Haydock
Nakedness. Septuagint, "caverns;" deluding him, so that his places of retreat become useless. (Haydock)
St. Jerome
The Jews relate that Sedecias was intoxicated, and then acted with indecency. (St. Jerome)
But these accounts deserve little credit.
2:16
2:17
Challoner
Libanus. That is, the iniquity committed by the Chaldeans against the temple of God, signified here by the name of Libanus. (Challoner)
Egypt had persuaded the governor of Coelosyria and the Jews to revolt, and then abandoned them.
Calmet
Beasts, which were adored in Egypt. Those who explain all of the Chaldeans are much perplexed, understanding the army of Cyrus, or the oppressed nations, or subjects to be meant. (Calmet)
And of. Hebrew, "land of the city," as [in] ver. 8.
2:18
Haydock
Thing, Protestants falsely, "image." (Haydock)
This is addressed to all idolaters.
2:20
Temple. Hebrew, "palace," or heaven. House is generally put for the temple.
Calmet
Silence, out of respect, etc. The guards of the eastern princes observe the utmost silence and modesty. God is very different from idols. He is the arbiter of life and death. (Calmet)
Menochius
Silence often denotes subjection, 1 Machabees 1:3. (Menochius)
2:1
Will stand, etc.... Waiting to see what the Lord will answer to my complaint, viz., that the Chaldeans, who are worse than the Jews, and who attribute all their success to their own strength, or to their idols, should nevertheless prevail over the people of the Lord. The Lord’s answer is, that the prophet must wait with patience and faith: that all should be set right in due time; and the enemies of God and his people punished according to their deserts.
2:5
As wine deceiveth, etc.... Viz., by affording only a short passing pleasure; followed by the evils and disgrace that are the usual consequences of drunkenness; so shall it be with the proud enemies of the people of God; whose success affordeth them only a momentary pleasure, followed by innumerable and everlasting evils.
2:6
Thick clay.... Ill-gotten goods, that, like mire, both burden and defile the soul.
2:13
Are not these things, etc.... That is, shall not these punishments that are here recorded, come from the Lord upon him that is guilty of such crimes.—Ibid. The people shall labour, etc.... Viz., the enemies of God’s people.
2:17
The iniquity of Libanus.... That is, the iniquity committed by the Chaldeans against the temple of God, signified here by the name of Libanus.
2:1
The wordes of the prophet expecting vvhat God wil further reuele vnto him.
Concordanza Isa. 2•.
2:3
He that cometh at the time appointed though it belong, is not slacke.
2:4
The principal comforte of the iust consisteth in their faith an I confidence of the vvorld to come. VVherby they liue vvith consolation, vvheras otherwise this miserable life vvere rather • death Heb. 10. v. 38 Sec also S. Aug. li. 3. c. 5. cont. duas epist Pe'ag. li. 14. de Trinit. c. 12. & de spiritu & lit c. 9. & 11. explicating vvith the Apostle that faith is the beginning of spiritual life by grace to vvhich workes of the lavv vvithout faith in Christ sufficed not. Rom. 1. Gal. •.
2:8
For much bloudshed by the Chaldees for auarice, in iustice & other vvickednes they shal at last be ruined.
2:10
Vvhiles thou thoughest by rapine & auarice to eter n•ze thy familie & kingdom thou hast merited the ruine therof.
2:12
Concordanza Ezec. 24. Nah•. 3.
2:19
Concordanza Psal. 10.
2:1
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… and the rest sing out, as they did before when Christ was manifested to us by His birth on earth, their glory to God in the highest, on earth, peace, goodwill among men. And with them I also utter the same words among you. And would that I might receive a voice that should rank with the Angel’s, and should sound through all the ends of the earth.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Miscellaneous Letters 7.152
It is time for me to use these words of Scripture, To whom shall I cry when I am wronged?
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 53.8
… Nahum, the consoler of the world, rebukes “the bloody city” and when it is overthrown cries:—“Behold upon the mountains the feet of him that bringeth good tidings.” Habakkuk, like a strong and unyielding wrestler, stands upon his watch and sets his foot upon the tower
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 24.4
Everyone therefore who constantly perseveres in this watchfulness will effectually fulfil what is very plainly expressed by the prophet Habakkuk: “I will stand upon my watch, and ascend upon the rock, and will look out to see what He shall say to me, and what I may answer to Him that reproveth me.”
2:2
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.31
… For the vision is yet for a time appointed, and it will arise in the end, and will not become void: if it tarry, wait for it; because it will surely come, and will not be delayed?”
2:3
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 23
… after that comes the sour grape, and then follows the ripened fruit. Ye perceive how in a little time the fruit of a tree comes to maturity. Of a truth, soon and suddenly shall His will be accomplished, as the Scripture also bears witness, saying, “Speedily will He come, and will not tarry;”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 238
… And, if in all this there is sorrow to be borne, I trust in the Lord that it will not be without its use to you. Therefore, the more have been your trials, look for a more perfect reward from your just Judge. Do not take your present troubles ill. Do not lose hope. Yet a little while and your Helper will come to you and will not tarry.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 21
… He comforts them from the Scriptures. For thus also when he says in another place, “Now is our salvation nearer” ( Rom. xiii. 11 ), he comforts them because the remaining time is short. And this he says not of himself but from the Scriptures.
2:4
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Tarsians 1
… Wherefore I am prepared for [encountering] fire, wild beasts, the sword, or the cross, so that only I may see Christ my Saviour and God, who died for me. I therefore, the prisoner of Christ, who am driven along by land and sea, exhort you: “stand fast in the faith,” and be ye steadfast, “for the just shall live by faith;”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.34.2
… To this effect also Paul, His apostle, says in the Epistle to the Romans, “But now, without the law, has the righteousness of God been manifested, being witnessed by the law and the prophets; for the just shall live by faith.” But this fact, that the just shall live by faith, had been previously announced
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.18
… But even if the stimulus of her repentance proceeded from her faith, she heard her justification by faith through her repentance pronounced in the words, “Thy faith hath saved thee,” by Him who had declared by Habakkuk, “The just shall live by his faith.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.3
… the time when “the nations became tumultuous, and the people imagined vain counsels;” when “the kings of the earth stood up, and the rulers were gathered together against the Lord, and against His Christ,” in order that thenceforward man might be justified by the liberty of faith, not by servitude to the law, “because the just shall live by his faith.”
Tertulliano † 220 d.C. On Exhortation to Chastity 7
… Accordingly, where there is no joint session of the ecclesiastical Order, you offer, and baptize, and are priest, alone for yourself. But where three are, a church is, albeit they be laics. For each individual lives by his own faith,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.6
In Isaiah: “And if ye will not believe, neither will ye understand.” Also the Lord in the Gospel: “For if ye believe not that I am He, ye shall die in your sins.” Moreover, that righteousness should subsist by faith, and that in it was life, was predicted in Habakkuk: “Now the just shall live by faith of me.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.43
… and nothing shall be impossible unto you.” Also according to Mark: “All things whatsoever ye pray and ask for, believe that ye shall receive them, and they shall be yours.” Also in the same place: “All things are possible to him that believeth.” In Habakkuk: “But the righteous liveth by my faith.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 2
… But then here, after having just hinted at it (for he was running on to another and a pressing subject), he again confirms what he had said from the Prophets, bringing in Habakkuk before them, crying, and saying, that it is not in the nature of things for him who is to live, to live otherwise save by faith; for “the just,” he says, “shall live by faith” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 3
… that no man has fulfilled the Law, (wherefore they are under the curse,) and, that Faith justifies. What then is the text? It is in the book of the prophet Habakkuk, “The just shall live by faith,” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.3
3. This passing from death to life is meanwhile wrought in us by faith, which we have for the pardon of our sins and the hope of eternal life, when we love God and our neighbour; “for faith worketh by love,” and “the just shall live by his faith;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.25
… “nevertheless,” he adds, “to remain in the flesh is expedient for you” —necessary for your welfare. This departing and being with Christ is the beginning of the rest which is not interrupted, but glorified by the resurrection; and this rest is now enjoyed by faith, “for the just shall live by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 167.13
… so that whatever light he has proceeds from the light to which he is advancing, and whatever darkness still remains in him proceeds from the darkness out of which he is emerging. Therefore it is true that in the sight of God “shall no man living be justified,” and yet that “the just shall live by his faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 4.20
… Does it not include faith also? Forasmuch as they have thought proper to distribute virtue into four divisions—prudence, justice, fortitude, and temperance—and as each of these divisions has its own virtues, faith is among the parts of justice, and has the chief place with as many of us as know what that saying means, “The just shall live by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 19.4
If, then, we be asked what the city of God has to say upon these points, and, in the first place, what its opinion regarding the supreme good and evil is, it will reply that life eternal is the supreme good, death eternal the supreme evil, and that to obtain the one and escape the other we must live rightly. And thus it is written, “The just lives by faith,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 19.18
… for [if one who trusts his senses is sometimes deceived], he is more wretchedly deceived who fancies he should never trust them. It believes also the Holy Scriptures, old and new, which we call canonical, and which are the source of the faith by which the just lives
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 1
1. Inasmuch as it is a position, written and established on the most solid foundation of apostolic teaching, “that the just lives of faith;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Patience 17
… Consequently it goes before even faith, from which it is that all good works begin. “For the just,” as is written, “shall live by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 16.29
… This is our faith. And according to the prophetic declaration quoted by Paul, "The just shall live by faith." This is our justification.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.52
… He nevertheless wished us to wait quietly, without visible inducements, for the promised hope, in order that “the just might live by faith;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 18
As long, then, as we are “absent from the Lord, we walk by faith, not by sight;” whence it is said, “The just shall live by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 28
… On this principle the apostle says: “The good that I would I do not; but the evil which I would not, that I do.” Now it is a good thing to avoid concupiscence, and this good the just man would, who lives by faith;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.7
… Nor can a man will any good thing unless he is aided by Him who cannot will evil,—that is, by the grace of God through Jesus Christ our Lord. For “everything which is not of faith is sin.” And thus the good will which withdraws itself from sin is faithful, because the just lives by faith.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 17
… but because works proceed from faith, and not faith from works. Therefore it is from Him that we have works of righteousness, from whom comes also faith itself, concerning which it is written, “The just shall live by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.20
… The apostle, indeed, does not speak thus, because God promised children to Abraham, who should follow the footsteps of his faith, as he very plainly says. But if He promised the works, and not the faith of the Gentiles certainly since they are not good works unless they are of faith (for “the righteous lives of faith,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.5
… but they are excluded from that reward on this account, that it is not said merely, “Blessed are they which endure persecution;” but it is added, “for righteousness’ sake.” Now, where there is no sound faith, there can be no righteousness, for the just [righteous] man lives by faith.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 93.4
… but thou shalt believe after a spiritual manner; that is, with a spiritual faith shalt touch Me, when I shall have ascended to the Father.” For, “blessed are they who do not see, and believe.” And this is the righteousness of faith, of which the world, which hath it not, is convinced of us who are not without it; for “the just liveth by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 1.2
… “Let the mountains receive peace for thy people, and the hills righteousness.” The mountains are lofty souls, the hills little souls. But for this reason do the mountains receive peace, that the hills may be able to receive righteousness. What is the righteousness which the hills receive? Faith, for “the just doth live by faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 3
… but if, as is true, thou wast evil, but didst believe on Him who justifieth the ungodly (What is, Who justifieth the ungodly? Of the ungodly maketh pious), consider what did by right hang over thee by the law, and what thou hast obtained by grace. But having obtained that grace of faith, thou shalt be just by faith (for the just lives by faith);
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 40.6
6. “The just shall see, and shall fear, and shall trust in the Lord.” “The just shall see.” Who are the just? The faithful; because it is “by faith that the just shall live.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 40.16
16. “I have not hid my righteousness within my heart” ( ver. 10 ). What is meant by “my righteousness”? My faith. For, “the just shall live by faith.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 123
… For righteousness needs the alliance of courage in its war against wrong; temperance vanquishes intemperance by the aid of courage. And for this reason the God of all said to the prophet “The just shall live by his faith, and if any man draw back, my soul shall have no pleasure in him.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 10
… so shall it come to pass that the face of God shall not be turned from thee .” This virtue makes all virtues profitable; for by its presence it gives life to that very faith, by which “the just lives
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… and Father of all, who is above all, and through all, and in us all .” Cling to this unity, dearly beloved, with minds unshaken, and in it “follow after” all “holiness ,” in it carry out the Lord’s commands, because “without faith it is impossible to please God ,” and without it nothing is holy, nothing is pure, nothing alive: “for the just lives by faith
2:5
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 54.3
… since Holy Scripture meets and warns us, saying, “But he who presumes and is haughty, the man who boasts of himself, who hath enlarged his soul as hell, shall accomplish nothing.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Appendix. Exile of Athanasius under Julian, 362-363 1
… ‘the haughty man, the despiser and the boaster, shall finish nothing
2:6
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.20
When they are intent on seizing what is not their own, let them hear what is written, Woe to him that increaseth that which is not his! How long doth he heap up against himself thick clay (
2:11
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 12
In like manner He points to the cross of Christ in another prophet, who saith, “And when shall these things be accomplished? And the Lord saith, When a tree shall be bent down, and again arise, and when blood shall flow out of wood.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius martyrs-of-palestine.9.12
… and that as a rebuke to the relentless and unfeeling nature of men, stones and lifeless wood had wept for what had happened. I know well that this account may perhaps appear idle and fabulous to those who come after us, but not to those to whom the truth was confirmed at the time.
2:14
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 22
… But after thou hast paid the death of the old man, thou shalt be received into the eternal life of the new man, and shalt pass from death to life. Mean while, make the transition of life now. What is thy life? Faith: “The just doth live by faith.”
2:15
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Life of Antony. (Vita Antoni.) 16
26. ‘Wherefore the prophet sent by the Lord declared them to be wretched, saying: “Wo is he who giveth his neighbours to drink muddy destruction
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Synodal Letter to the People of Antioch. (Tomus ad Antiochenos.) 1
… For they who are not thus minded, but only stir up strife with such petty phrases, and seek something beyond what was drawn up at Nicæa, do nothing except ‘give their neighbour turbid confusion to drink
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 20
… it hath surely been to me like deceitful waters, in which there is no trust .’ Secondly, while they drink with their companions, they lead astray and disturb the right mind, and turn away the simple from it. And what does he cry? ‘Wo unto him who causeth his neighbour to drink turbid destruction, and maketh him drunk, that he may look upon his caverns
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 59
… But if those who desire to reopen everything by raising questions belong to those who think they believe aright, and love what the fathers have declared, they are simply doing what the prophet describes, giving their neighbour turbid confusion to drink
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.60
… charging them with giving their neighbours drink in order to look upon the darkness of their soul,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 11.5
… means of initiation constitutes a law),—he says that baptism is not into the Father, the Son, and the Holy Spirit, as Christ commanded His disciples when He delivered to them the mystery, but into an artificer and creator, and “not only Father,” he says, “of the Only-begotten, but also His God .” Woe unto him who gives his neighbour to drink turbid mischief
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 16.18
… and against such persons the prophet’s curse is with good reason directed: “Woe to him that giveth drink to his friend, and presenteth his gall, and maketh him drunk, that he may behold his nakedness. He is filled with shame instead of glory.”
2:16
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.10
10. What are we to do now, my brethren, when crushed, cast down, and drunken but not with strong drink nor with wine, which excites and obfuscates but for a while, but with the blow which the Lord has inflicted upon us, Who says, And thou, O heart, be stirred and shaken,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 13
… We shall see then the man who dotes with his wine at eventide with his eyes open, seeing no one, but moving about at mere hap-hazard, and stumbling against such as fall in his way, and spewing, and convulsed, and exposing his nakedness in an unseemly manner. (See
2:20
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… “For then shalt Thou be shown forth,” He says, “as upon a kingly charger, by Thy pure and chaste mother, in the temple, and that in the grace and beauty of the flesh assumed by Thee.” All these things the prophet, summing up for the sake of greater clearness, exclaims in brief: “The Lord is in His holy temple;”
2:1
1. SUPER CUSTODIAM MEAM STABO. — Symmachus: Quasi custos super speculam stabo; Chaldaeus: Super vigiliam meam sto paratus, q. d. Ego quasi excubitor, stabo vigil in excubiis meis, nimirum figam gradum super munitionem meam; hoc enim idem est quod: «Super custodiam meam stabo.» Pro munitionem hebraice est מצור matsor, quod Theodotion vertit, gyrum; Aquila, circinum; Symmachus, conclusum; Septuaginta, petram; quae omnia eodem recidunt. Matsor enim proprie significat arcem, vel locum natura arteve munitum, murisque per gyrum cinctum et conclusum, in quo milites excubant, in turriculis, vel propugnaculis, ne hostis in ea irrepat et occupet. Est metaphora a militibus et vigilibus qui in statione sua excubant, ut partem munitionis vel moenium sibi commissam vigilanter et attente custodiant, q. d. Ego Habacuc strenuus ero et attentus in officio meo, perinde ac si mihi commissa esset munitio aliqua servanda, instar excubitoris in statione mea, puta in circulo excubiarum mearum, vigil consistam, ut inde speculer oculis, et auribus attendam quid querelae meae et deprecationi de Chaldaeorum in Judaeos tyrannide, sive per visum, sive per vocem respondeat Deus. Unde S. Hieronymus sic explicat: «Stabo, inquit, in specula mea, id est in prophetiae meae sublimitate, et videbo, post captivitatem populi et eversionem civitatis et templi, et deinceps, quid sequatur; vel certe ita: Custodiam omni diligentia cor meum, et stabo super Christum petram.» Sed hoc posterius mysticum est, non litterale. Denique Arabicus vertit: Stabo, et gradatim incedam super saxum, uti faciunt excubitores, ut pellant frigus et tempus fallant. Mystice, custodia primo, est secretum et secessus, in quo animae silenti et collectae loquitur Deus. Audi Cyrillum: «In exercitatione et consuetudine mea excubabo, animum rursum purgabo, curis mundanis exsolvam, sursum quodam modo volabo, ut in petram, hoc est, in stabilitatem quamdam, et velut in sublimi sitam securitatem cogitationum. Illic ceu ex jugo montis speculabor per intellectum, quae Deus mihi locutus fuerit.» Et S. Bernardus homil. in haec verba Habacuc: «Et nos ergo fratres, obsecro, super custodiam nostram stemus, quoniam tempus militiae est. Neque in sterquilinio hujus miseri corporis, sed in corde, ubi Christus habitat; in judicio et consilio rationis sit conversatio nostra: ita sane ut non in ipsa habeamus fiduciam, aut fragili innitamur custodiae; sed figamus gradum in munitione firmissimae petrae, Christo totis viribus innitentes, sicut scriptum est: Qui statuit supra petram pedes meos, et direxit gressus meos.» Secundo, custodia est status, gradus et officium, in quo vel per se, vel per superiores nos posuit Deus, ut eum custodiamus et exerceamus. Ibi loquitur, ibi operatur: extra eum silet et quiescit. Qui ergo vult Deum audire, in statu suo maneat, alium non ambiat: officium, in quo eum posuit obedientia, non deserat; sed strenue et constanter illud obeat. Ita Sanchez. ET QUID RESPONDEAM AD ARGUENTEM (id est arguenti) ME. — Ex Hebraeo sic primo, vertunt Theodoretus, Theophylactus, Pagninus et Vatablus: et quid respondeam ad disceptationem meam, vel ad argumentum meum: meum, id est mihi propositum ab improbis, qui putant Deum non habere curam rerum humanarum, eo quod prosperat et fortunet impios, q. d. Exspectabo responsum Dei, ut ex eo respondeam improbis, qui ejus providentiam suo hoc argumento impugnant et accusant. Secundo, Chaldaeus sic vertit: Quid respondebitur ad deprecationem meam. Unde a Castro sic exponit, q. d. Ut audiam quid respondeat Deus ad meam humilem et mitem expostulationem, seu argumentationem, et ex animo sincero prodeuntem correptionem. Verum Hebraeus, Septuaginta et Noster habent, quid respondeam, scilicet ego, non quid respondeat, scilicet Deus. Tertio et genuine, Noster vertit: «Quid respondeam ad arguentem me,» hoc est, quid respondeam Deo, qui, ut praesagit mihi animus, me arguet, quod questus sum de ejus providentia, qua sinit impios Chaldaeos vastare Jerusalem. Sed ego illico cogitabo quid Deo arguenti respondeam et replicem. Unde hebraice est, quid respondeam correptioni, vel redargutioni meae, q. d. Scio quod Deus meam libertatem redarguet; sed ego redargutioni huic meae modeste replicabo quod mens suggeret: gestit enim animus dolens et aeger de hac impiorum felicitate disserere et disputare. Simili modo Job afflictus disputavit cum Deo, cap. XIII, 3. Sicut ergo miles et excubitor, obsessus ab hoste, cum eo de munitionis deditione disputat argumentis, vel verborum et rationum, vel verberum et telorum; ita philosophus et theologus argumentans et disputans cum altero de aliqua quaestione, v. g. de Dei providentia, de impiorum felicitate, etc., intendit et excubat ut audiat, quid suo argumento ab eo qui thesin defendit, respondeatur; ut illico responsionem ejus novo argumento impugnet. Ar- (1) Saepe Prophetae exspectantes, quid Deus ipsis sit patefacturus, speculatoribus comparantur, e locis editis quid eveniat observantibus: cf. Jerem. VI, 17; Ezech. III, 17. Non illas fixum charas effecerat aurum, Vulgari buxo sordida cera fuit. Hisce stylis pueri et discipuli S. Cassiani martyris, ipsum praeceptorem suum, longa et horrenda morte enecarunt, uti legimus in ejus Vita. Plura de hac re vide apud Guevaram.
2:2
2. Scribe visum (id est rem visam, puta praevisam prophetiam, quam tibi nunc revelo et ostendo de Chaldaeorum interitu, et Judaeorum e Babylone liberatione. Scribe, inquam, tum pro praesentibus, tum potius pro posteris, quos haec res tanget; illi enim ituri sunt in Babylonem, indeque redituri; ut ex hoc tuo oraculo id resciant, indeque consolationem et certam reditus spem concipiant: ideoque ut omnibus hoc innotescat, jubeo illud scribi, non in libro, qui claudi et seponi solet; sed in tabulis apertis et expansis, quae publice cuilibet ad legendum proponuntur. Unde subdit): Explana eum (scilicet visum) SUPER TABULAS, UT PERCURRAT QUI LEGERIT EUM, — ut scilicet legens eum, facillime percurrere et perlegere possit; Vatablus: Clare explicat eam (visionem) in tabulis, ut festinato et expedite pergat, qui eam legerit; Septuaginta: Scribe visionem manifeste in buxum, ut currat qui legit ea. Olim enim non erat cognitio nec usus chartae vel pergameni; sed scribebant in tabulis ligneis, praesertim e buxo, quia buxus mollis est, et facile characteres recipit. Aegyptii deinde tempore Alexandri Magni scribere coeperunt, teste Plinio lib. XIII, cap. XI, in tabulis, vel phylluris arboris, quae ibi frequens est vocaturque papyrus; indeque charta nostra quae fit e linteis contusis (quia eumdem, imo commodiorem scribendi usum praebet) vocatur papyrus: nam papyro veterum successit, uti dixi Exod. II, 5. Porro in hisce tabulis scribebant, vel nudis, vel cera obductis. In nudis incidebant characteres. Ita Beda in Collectaneis et floribus, ait titulum crucis Christi buxo fuisse inscriptum; itaque revera esse meis oculis conspexi. Vidi enim saepius titulum crucis, qui a S. Helena Hierosolymis Romam translatus, repositus est in ecclesia S. Crucis in Jerusalem. Titulus hic est tabella lignea, in qua nuda incisae sunt litterae, quae quia tabulae sunt At sperate Deos memores fandi atque nefandi. Sperate, id est timete. Et lib. IV: Hunc ego si potui tantum sperare dolorem. Verum non videtur hoc ad mentem Prophetae, qui de Nabuchodonosore queritur quasi de tyranno, et oppressore tam piorum quam impiorum Judaeorum, ideoque ejus adventum deprecatur. Hic enim nequit esse typus Christi redemptoris, uti fuit Cyrus liberator Judaeorum e Babylone. Consolatur enim hic Deus Prophetam promittendo Cyrum, qui populum Dei captivitate Babylonica, et allegorice Christum, qui eumdem captivitate diabolica liberet; eumque jubet exspectari, quia veniens veniet, ut hac fide et spe vivat, ac se suosque a Nabuchodonosore affligendos sustentet.
2:3
3. Quia adhuc visus procul. — Hebraeus: Quia adhuc visio in tempus. Dat causam Deus cur jubeat hanc visum, id est visionem, in tabulis scribi: «Quia,» inquit, «procul est,» q. d. Post multa tempora eveniet. Scribe ergo eam ad memoriam, ut posteri eam legentes, ejus expletionem fidenter exspectent: quia esto differatur, certo tamen «apparebit in finem,» Hebraice iapheach, id est afflabit, aspirabit, anhelabit in finem, ut scilicet cito finiatur et compleatur, per rei prophetatae eventum, existentiam et apparitionem, se ostendet in fine, id est tandem tempore a Deo praestituto adveniente, reipsa explebitur. Quaeres, quis hic visus? quae prophetia? quem tangit, de quo agit? Aliqui putant ad litteram hic esse prophetiam de Christo, q. d. Veniet Christus, qui in die judicii injuriantes Chaldaeos puniet et damnabit; fideles vero injuriam passos aeterna gloria remunerabit. Ita S. Hieronymus, Theophylactus, Remigius, Rupertus, Clarius et Ribera. Probant, quia S. Paulus citans hunc locum, eum intelligit de Christo, Rom. cap. I, 17, et Hebr. cap. X, 38. Verum dico prophetiam hanc ad litteram loqui de Nabuchodonosoris et Babylonici imperii eversione per Cyrum, ac Judaeorum e Babylone liberatione. Id ita esse patet ex antecedentibus et sequentibus. Respondet enim Deus Prophetae querelae de Chaldaeorum in Judaeos tyrannide et prosperitate; eumque consolatur, promittens celerem ejus finem, quem proinde ipse e sua prophetiae specula, quasi excubitor prospectat et praenuntiat. Ita Cyrillus, Theodoretus, Albertus, Arias, Vatablus et a Castro. Allegorice tamen loquitur de adventu Christi, qui mysticam Babylonem, id est regnum diaboli confusione plenum, evertens, ex eo veros spirituales Israelitas, id est fideles et christianos, eruit in primo suo adventu in carnem; et complete eosdem eruet in secundo suo adventu ad judicium. Id patet ex eo quod Apostolus locis jam citatis haec accipiat de Christo. Idem innuit veniens veniet. Solet enim Christus, qui venturus est, a Prophetis dici ὁ ἐρχόμενος, id est veniens, ut vertunt Septuaginta. SI MORAM FECERIT, EXSPECTA ILLUM (scilicet visum, id est visionem et prophetiam): QUIA VENIENS VENIET (quia certo implebitur), ET NON TARDABIT, — Anagogice, rectitudo animae justique vita perficitur in coelo, ubi ob meritum tolerantiae, fidei et spei, donabitur gloria aeterna, quae plenam animae, et potentiis omnibus dabit rectitudinem vitamque coelestem jucundissimam et beatissimam. Moraliter, disce hic quanta sit virtus fidei et spei, quae omnia adversa superat, facitque animam rectam, eique dat vitam serenam, laetam et divinam. Viderunt id per umbram Gentiles. Unde Bias, rogatus «quid esset dulce hominibus,» respondit: «Spes.» Ita spes suscitat colonos, ut constanter sustineant labores arandi, fodiendi, occandi, serendi, sarriendi, etc., exspectatione messis. Ita victoriae et spoliorum spes acuit milites ad fortiter pugnandum, ad verbera et vulnera omnia generose excipienda. Alexander Macedo, apud Granicum cum copiis Darii conflicturus, hortabatur Macedones ut affatim pranderent, quasi postridie ex hostium commeatu coenaturi. Nimirum victoriam certa spe praeceperat, et vicissim spes haec accendebat milites ad dimicationem, ut ea victoriam pararent. Idem in bellum profectus, cum regias opes in duces et milites distribuisset, roganti Periccae: «Quid tibi nunc rex superest? Spes,» inquit. Tum Pericca: «Haec nobis commilitonibus tuis futura est communis;» quare praedium, quod ipsi designarat Alexander, recusavit. «Tanta erat fiducia bene successuram expeditionem,» ait Plutarchus in Alexandro. Divinius Jacob patriarcha: «Salutare tuum, inquit, exspectabo, Domine,» Genes. XLIX, 18; et Job cap. XIII, 17: «Etiamsi occiderit me, in ipso sperabo;» Sapiens, Proverb. III, 5: «Habe fiduciam in Domino ex toto corde tuo;» et cap. XVI, 20: «Qui sperat in Domino, beatus est;» Ecclesiasticus cap. II, 8: «Qui timetis Dominum, sperate in illum: et in oblectationem veniet vobis misericordia;» et cap. XI, 22: «Confide in Deo, et mane in loco tuo. Facile est enim in oculis Dei subito honestare pauperem;» Jeremias cap. XVII, 7: «Benedictus vir, qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus;» Thren. III, 24: «Pars mea Dominus, dixit anima mea: propterea exspectabo eum. Bonus est Dominus sperantibus in eum, animae quaerenti illum;» Michaeas cap. VII, 7: «Ego ad Dominum aspiciam, exspectabo Deum Salvatorem meum, audiet me Deus meus;» S. Paulus Rom. VIII, 24: «Spe salvi facti sumus;» et cap. XII, 12: «Spe gaudentes;» Psal. XXXI, 10: «Sperantem in Domino misericordia circumdabit;» Prov. XXVIII, 26: «Qui sperat in Domino salvabitur;» Isaias cap. LVII, 13: «Qui fiduciam habet mei, haereditabit terram;» Psal. XXVI, 1: «In Domino sperans, non infirmabor.» Audi et Patres. S. Augustinum in Psal. III: «Vita vere mortalis, spes est vitae immortalis;» S. Gregorium: «Spes in aeternitatem animum erigit, et idcirco nulla mala exterius, quae tolerat, sentit;» S. Bernardum, serm. 9 in Psalm. Qui habitat: «Tu es, Domine, spes mea, quidquid agendum, quidquid declinandum, quidquid tolerandum, quidquid operandum, tu es, Domine, spes mea: haec una mihi omnium promissionum causa, haec tota ratio meae exspectationis. Praetendat alter meritum, etc., mihi autem adhaerere Deo bonum est, et ponere in Domino Deo spem meam;» et rursum: «Si insurgant adversum me praelia, si saeviat mundus, si fremat malignus, si ipsa caro adversus spiritum concupiscat, in te ego sperabo. Ut quid cunctamur omnino abjicere spes miseras, vanas, inutiles, seductorias; et huic uni, tam solidae quam perfectae, tam beatae spei, tota devotione animi, toto fervore spei inhaerere?» Idem, serm. 10: «Tu es patientia mea, si tribulatio infertur, per te sperabo, tu es spes mea; si praemia praemittantur, per te obtinebo; si insurgat hostis, non nisi in te sperabo.» S. Carolus Borromaeus reformaturus congregationem quamdam, cum a suis moneretur ut eam non adiret, in ea enim illi insidias necemque parari, respondit: «Ergone Deus in mundo est pro nihilo? imo vero ibo: Deus cujus causam ago, tutabitur me; quod si nolit, lubens pro eo occumbam.» Quocirca hoc fidei et spei suae praemium a Deo tulit, ut ibidem sclopo appetitus, glans ferrea vestem penetrarit, sed in cute haeserit, quasi vi divina repulsa, ne in corpus Sancti penetraret. S. Joannes Silentiarius irruente Alamundaro Saracenorum rege, cum fugerent caeteri, e cella sua egredi noluit, dicens: «Si Deus mei curam non habet, ut quid vivo?» Unde in meritum hujus suae confidentiae, Deus leonem submisit, qui jugiter ei assistens, ipsum contra barbaros tutatus est. S. P. Ignatius fundator Societatis nostrae solebat dicere: «Nescitis quantas vires habeat spes in Deum.» Vires hasce ipse assidue expertus est, cum unius Dei ope fretus, Societatem per orbem adeo feliciter sparsit. Nimirum didicerat illud S. Petri epist. I, cap. V, et ex eo S. Bernardi, serm. 3 in Vigilia Nativit.: «Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, ipsi enim cura est de vobis. Nam sibi quidem ipsi fidere, non fidei, sed perfidiae est; nec confidentiae, diffidentiae magis, in semetipso habere fiduciam. Is vero fidelis est, qui nec sibi credit, nec in se sperat, factus sibi tanquam vas perditum; sed sic perdens animam suam, ut in vitam aeternam custodiat eam. Porro id quidem sola facit humilitas cordis, ut non sibi fidelis anima innitatur, sed deserens semetipsam ascendat jam de deserto, innixa super dilectum suum, atque adeo deliciis affluens.» Vis et gnomas gentilium sapientum? Appianus lib. II De Bello civili: «Nihil, ait, est efficacius spe, ad sublevandam hominum lassitudinem;» Thucydides, lib. VII: «Ut plurimum spes maxima praebet maximam audaciam et promptitudinem ad invadendum.» L. Florus lib. IV, cap. VIII: «Magnae indolis est sperare semper;» Cicero in Catilinam: «Sola spes hominem in miseriis consolari solet;» Seneca in epist.: «Spes est ultimum adversarum rerum solatium; memoriae minimum quisque tribuit, spei plurimum;» Seneca in Medea: «Qui nil potest sperare, desperet nihil.» Ovidius, lib. I De Ponto, eleg. VII: Haec dea (spes) cum fugerent sceleratas numina terras, In diis invisa sola remansit humo. Haec facit ut vivat fossor quoque compede vinctus, Liberaque a ferro crura futura putet. Tibullus eleg. II: Jam mala finissem letho, sed credula vitam Spes fovet, et melius cras fore semper ait. Spes alit agricolas, spes sulcis credit aratis Semina, quae magno faenore reddat ager. Haec laqueo volucres, haec raptat arundine pisces, etc. Denique praeclare Laurentius Justinianus lib. De Ligno vitae, cap. II: «Spes est quasi columna, quae totum spirituale aedificium sustentat, qua deficiente aedificium corruit, ac in barathrum desperationis concidit. Est etiam anchora animae, eam servans ne a procellis tentationum irrumpatur, de qua Apostolus: Firmissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae, tutam ac firmam.»
2:4
4. ECCE QUI INCREDULUS EST, NON ERIT RECTA ANIMA EJUS. — Pro incredulus hebraice est עפלון uppela, id est obtenebratus, arctus, angustus, diffidens, incredulus, impatiens, contentiosus, superbus, praesumptuosus, rebellis: haec enim vitia omnia inter se connexa sunt, unumque sequitur ex alio. Unde Tigurina vertit: Ecce arrogantis et fastuosi animus non est in se rectus; Pagninus: Viri superbi non est recta anima in eo; quod Vatablus exponit de Nabuchodonosore, hoc modo, q. d. Nabuchodonosor qui non rectam, sed perversam habet animam et mentem, victorias suas non Deo, sed sibi tribuit, in iisque exsultat et superbit: at justus qui rectam habet animam, et recte secundum Deum vivit, est humilis, non arrogans; quia Deo humiliter omnia bona adscribit, non sibi. Rectam enim habere animam, est recte sentire de Deo, rectam de Deo habere fidem. Opponit enim incredulum, qui non habet animam rectam, fideli et justo, qui in fide sua vivit, q. d. Fidelis fidenter et recte vivit in sua recta opinione et fide, quam de Deo conceptam habet: infidelis autem et incredulus pravam de Deo habet opinionem et fidem; unde in ea recte et con- Tertio ergo, genuine et adaequate sensus est, q. d. Qui hisce meis oraculis de Judaeorum e Babylone liberatione per Cyrum, et allegorice de hominum liberatione per Christum, incredulus est, ideoque injustus et impius, hic non habet animam rectam, ideoque displicet Deo, ut vertunt Septuaginta, et ex iis S. Paulus Hebr. X, 38, ac consequenter vera, recta, pacata, felicique vita fidei, spei, gratiae et gloriae non vivet, tum quia me habet infensum, tum quia in hominibus rebusque creatis spem suam aeque ac metum reponit: quocirca nunc a spe, nunc a metu huc illucque agitabitur, vitamque aget fluctuantem, aerumnosam et infelicem. At vero fidelis et justus, qui credit Deo et meis hisce ex Deo prophetiis, de liberatore Cyro, et allegorice de Salvatore Christo, hic vivet vita recta, sancta et felici, quia in Deo, qui vera est vita, ejusque promissis defixus, illi charus, cordi et curae erit. Unde vertit: Ecce impii dicunt in corde suo: Non erunt haec omnia, quae per Habacuc praedicit et promittit Deus; sed justi in veritate ejus, puta in fide et fidelitate Dei, firmabuntur. Et Symmachus: Justus autem per fidem suam propriam vivet. Ita S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Hugo et Lyranus. Nota: Hebraeum uppela est femininum; Noster tamen vertit masculine incredulus, quia Hebraei saepe utuntur enallage generum, unumque genus ponunt pro alio, praesertim cum aliud sequitur; esto illud proprie id quod praecedit non referat, nec respiciat. Adde, ad verbum, servando genus hebraeum, illudque concordando, sic vertas: Non erit recta anima ejus, cujus est incredula, vel impatiens et superba. Nota secundo antithesin; opponit enim incredulum credenti et justo, quod ille non habeat animam rectam, hic vero habeat; puta in fide sua vivat. Unde sequitur animam hic metonymice capi pro vita, q. d. Incredulus habet animam, id est vitam, non rectam, sed distortam, anxiam, miseram et infelicem; justus autem in fide et spe sua agit vitam rectam, puta laetam, quietam, sanctam et felicem. Rectitudo ergo animae est justi vita, quae in duobus consistit. Primo, in constanti tolerantia adversitatum et afflictionum, v. g. captivitatis Babylonicae, ad quam directe hic respicit Propheta; proprie enim vult significare Judaeos, qui constanter eam tolerabunt, suscipientes eam de manu Dei, pro poenitentia suorum peccatorum, ac longanimiter, sed certo exspectantes ejus finem post 70 annos, juxta promissa Dei: rectam habituros animam, id est in captivitate vitam acturos patientem, tranquillam, serenam; cum alii in eadem impatientes, et diffidentes se unquam ex ea liberandos, habebunt animam distortam, pravam et miseram, vitamque vivent infelicem; mille enim rumoribus, mille timoribus, tristitiis, angoribus, desperationibus, jugiter hucillucque jactabuntur, eo quod non credant nec fidant Deo ejusque Prophetis, ut Habacuc promittenti hanc liberationem. Fideles enim per fidem et spem promissae liberationis, aerumnas omnes fortiter tolerant et superant; haec enim fides et spes mentem corroborat ad omnia tristia fortiter sustinenda, uti docet Apostolus toto cap. XI ad Hebraeos: «Fides, inquit, est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium. Fide intelligimus aptata esse saecula verbo Dei. Fide Henoch translatus est, etc. Qui (heroes veteris Testamenti) per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones, lapidati sunt, secti sunt,» etc. Secundo, rectitudo animae, justique vita est sublimior, nimirum divina; qua anima fidelis, per fidem et spem sustinens captivitatem, et tribulationes a Deo immissas, credens et sperans, quod Deus, uti promisit ex iis liberationem, ita et certo eam praestabit suo tempore, grata est, placetque Deo, utpote patiens et resignata in Dei voluntatem, ideoque deiformis et sancta; cum ex adverso incredulus et diffidens Deo, per hanc suam diffidentiam, displiceat ei peccetque, et idcirco mercatur in sua tribulatione, diffidentia ac desperatione relinqui, imo novis tam in hac vita quam in futura afflictionibus puniri. Hoc ita esse patet ex versione Septuaginta: Si subtraxerit, inquit, se, non complacebit anima mea in eo, justus autem ex fide mea vivet. Ita passim Interpretes. Idem patet ex Apostolo Roman. I, 17, et Hebr. X, 38, ubi docet justum ex fide vivere, id est justificari. Vide ibi dicta. Ubi nota: Septuaginta pro legentes, puta pro באמונתו beemunato, id est in fide sua, uti legunt Hebraeus, Aquila, Symmachus et Theodotion legentes באמונתי beemunati, vertunt, in fide mea; sed eodem redit sensus. Eadem enim est fides chodonosor non satiabatur gentibus et regnis: sed quo plures debellarat et mactarat, eo plures subjugare et mactare anhelabat. Porro Guevara censet, hic et alibi, infernum et mortem esse idem, infernum enim sumi pro ipsa morte defunctorum regina: quia mortem, inquit, veteres Plutonis nomine notaverunt, et eumdem Jovem infernum nuncupaverunt. Idem probat ex eo quod Scriptura saepe infernum cum morte conjungat et combinet. Verum S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Lyranus, Clarius, Vatablus, Ribera, a Castro et alii passim infernum a morte distinguunt, duasque hic comparationes fieri censent. Nam et profani haec tria, mors, infernus, Pluto, distinguunt: licet enim infernum Jovem vocent Summanum, quasi summum deorum Manium, tanquam inferni praesidem; non tamen ipsum inferni locum, vocant Jovem aut Plutonem. Jam, si infernus et mors in Scriptura combinantur, ergo bina sunt, non unum. Reginam dicis mortem, conjugio junge cum Plutone rege, et fac Proserpinam. Rex enim et regina idem esse nequeunt, ait Delrio adagio 1002. Denique mire haec verba explicat Joannes Alba, Electorum cap. XXVII: Infernus, inquit, capitur pro morte, et mors pro hoste mortem inferente. Infernum ergo vocat hostem. Anima vocantur nobiles et principes populi. Dilatare per antiphrasin significat coarctare, id est affligere, vexare, perdere. Suam dixit pro ejus: utrumque enim significat hebraeum pronomen. Sensus ergo est, q. d. Hostis coarctabit et vastabit animam, id est principes populi Israelitici, vel hostis dilatabit os suum, ut animam, id est principes Israel, devoret. Verum haec violenta et paradoxa sunt. Moraliter, nota hic cupiditatem, quo magis ei indulgetur, eo magis in immensum crescere instar ebrietatis, inferni et mortis. Cupiditas enim est quasi ignis, cui quo plus lignorum injicis, eo magis crescit et inardescit: «Sic crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit.» Cupiditas ergo est, quasi ardens febris, quae quo plus bibit, eo plus sitit. Cupiditas est quasi fera, puta leo, lupus, pardus, tigris, quae quo plus praedatur, eo magis efferatur, magisque ad praedandum accenditur. Cupiditas est charybdis et vorago inexplebilis; unde Philosophus ventrem gulosi, vocabat vitae charybdim. Cum vini, inquit, vis penetravit Acris, et in venas discessit diditus ardor, Consequitur gravitas membrorum, praepediuntur Crura vacillanti, tardescit lingua, madet mens, Nant oculi, clamor, singultus, jurgia gliscunt. Quocirca Sapiens Proverb. XXIII, 29: «Cui, ait, vae? cujus patri vae? cui rixae? cui foveae? cui sine causa vulnera? cui suffusio oculorum? Nonne his, qui commorantur in vino, et student calicibus epotandis? Ne intuearis vinum quando flavescit, cum splenduerit in vitro color ejus: ingreditur blande, sed in novissimo mordebit ut coluber, et sicut regulus venena diffundet.» Ita Chremes apud Terentium a vino se deceptum queritur: «At at, inquit, data hercle verba mihi sunt: vicit vinum, quod bibi. At dum accubabam, quam mihi videbar publice sobrius; postquam surrexi, neque pes, neque mens, satis suum officium facit.» Ita prorsus omnis mundi pompa, omnes opes, omnes illecebrae, primo quidem blanda sui specie, pulchroque quasi vultu omnes ad se alliciunt; at mox tot curis, tot periculis, tot molestiis, tot invidiis et aemulationibus, tot infortuniis et calamitatibus eos jactant, raptant et exagitant, ut tandem ad scopulos allidant, confringant et disperdant. Ita Guevara. QUI DILATAVIT QUASI INFERNUS ANIMAM SUAM. — Vox dilatavit, et vox animam, magnam denotant aviditatem. Anima enim idem est quod animae aviditas, sitis, cupiditas. Sicut paulo ante Nabuchodonosorem comparavit ebrio, vino ambitionis tumenti et turgido, indeque vomenti, impingenti et corruenti; ita hic eumdem comparat inferno, quia ejus ambitio et avaritia erat insatiabilis: nam omnia glutiens, nunquam satiabatur, sed quo plura rapiebat, eo plura rapere gestiebat, eratque quasi cerberus insatiabiliter cava guttura pandens. Hinc inferni praeses a Gentilibus vocatus est Pluto, quod mortuorum sit dives, ait Lucianus. Ploutos enim Graecis, sunt divitiae. Hinc et infernus dictus est Orcus, ab urgendo; quod in interitum omnia urgeat et praecipitet, ait Festus. Tertio, comparat eumdem morti, quae omnibus dominatur, omnesque devorat. Sicut enim mors non satiatur mortuis, sed quo plures emori coegit, eo plures occidere satagit: ita et Nabu-
2:6
6. NUMQUID NON OMNES ISTI SUPER EUM PARABOLAM SUMENT, ET LOQUELAM AENIGMATUM EJUS? — Parabolam vocat, carmen funebre de strage Nabuchodonosoris, qui imperium perdidit in filio Balsasare. Hebraei enim omnem sententiam insignem, acutam et illustrem, quale est hoc carmen, vocant parabolam, proverbium vel aenigma, praesertim cum in ea miscentur vera proverbia, parabola, vel aenigmata, uti hic fit. Simile carmen de eodem pepigit Isaias cap. XIV, 4. Sensus est, q. d. Nonne Balsasar caesus a Cyro fiet fabula et dicterium omnibus gentibus, ut in eum hoc, vel ET DICETUR: VAE EI QUI MULTIPLICAT NON SUA! USQUEQUO ET AGGRAVAT CONTRA SE DENSUM LUTUM? — Nota primo, «aggravat,» id est multiplicat: sic saepe alibi, gravis idem est quod multus, ut patet Exod. VIII, 28; Psalm. XXXIV, 18; I Machab. I, 18. Est enallage quantitatis continuae pro discreta; vel metalepsis: quae enim multa sunt, eadem et gravia sunt, hominemque aggravant et degradant. Unde Syrus vertit, aggravat contra se nubem lati; Arabicus, quousque crescet supra te nubes luti? Secundo, per lutum Guevara accipit ceroma, quod ex oleo fiebat et luto, eratque unguentum, quo se athletae in palaestra certaturi perungebant, tum ut fortiores essent, tum ut lubrici, manus antagonistae fallere et elabi possent, q. d. Vae Nabuchodonosori, vae Balsasari! o infelix, quam tristis eum manet exitus! ut quid alienis opibus, quasi multo ceromate, instar pugilis, ut fortior et potentior sit ad comparandos exercitus et bella, se superlinit? Frustra et noxie id facit. Nam hoc ceroma eum aggravabit, quasi densum lutum in perniciem suam: nam invitabit Cyrum et Persas ad eum invadendum et dispoliandum. Porro ceroma vocari lutum, patet ex illo Persii: «Crassisque lutatus amomis;» et illo Martialis: Ne lutet immundum nitidos ceroma capillos, Hac poteris madidas condere pelle comas. Simpliciter tamen vulgare platearum hic lutum accipi potest. Nam opes vocantur densum lutum, primo ob earum vilitatem. Quid enim «sunt aurum et argentum? nonne terra rubra et alba, Secundo, quia has opes Nabuchodonosor densabat, ut ex iis copias roburque suum conflaret; sed revera iis sibi perniciem et exitum conflavit. Unde Septuaginta vertunt: Usquequo aggravat torquem suam graviter? q. d. Nabuchodonosor densat aurum, ut ex eo suisque faciat torques aureas; sed hae torques erunt eis laquei et catenae graves, quibus eos captivos vinciet, illaqueabunt et suffocabunt Medi et Persae. Aliter Theodoretus; per torquem enim accipit onus tributorum et vectigalium, quod gentibus a se devictis imponebat, et in dies aggravabat Nabuchodonosor. Tertio, tropologice, opes sunt densum lutum: quia congregatae ex rapinis, usuris, fraudibus, animam conspurcant, aggravant, et detrahunt in gehennam. Unde Chaldaeus vertit: Vae qui multiplicat divitias non suas! usquequo aggregaturus es in te gravitatem peccatorum? Et Remigius: «Opes, ait, sunt densum lutum, quia sinceritatem mentis confundunt, et gravissimo pondere iniquitatis mentem premunt.» Et S. Gregorius, III part. Pastor. cap. XXI: «Avaro, ait, contra se densum lutum aggravare, est terrena lucra cum pondere peccati cumulare.» Idem, lib. XXXIV Moral. cap. XIII: «Per lutum, ait, terrenarum rerum multiplicitas figuratur, sicut per Habacuc dicitur: Vae ei qui multiplicat non sua! usquequo aggravat contra se densum lutum? denso enim luto se aggravat, qui per avaritiam terrena multiplicans, peccati sui se oppressione coangustat. Rursum luti nomine, doctrina sordidum sapiens designatur, sicut per eumdem Prophetam dicitur cap. III: Viam fecisti in mari equis tuis, in luto aquarum multarum; ac si diceret: Aperuisti iter praedicatoribus tuis, inter doctrinas hujus saeculi, sordida et terrena sapientes. Per lutum quoque desiderium sordidae voluptatis exprimitur, sicut Psalmista deprecans ait Psalm. LXVIII: Eripe me de luto, ut non inhaream. Luto quippe inhaerere, est sordidis desideriis concupiscentiae carnalis inquinari.» Quocirca sapienter alibi monet S. Bernardus: «Nolite, ait, amare ea quae amata inquinant, possessa onerant, amissa cruciant.» Simili modo Crates philosophus, videns adolescentem vino et carne incrassari: «O miser, inquit, desine adversus temetipsum carcerem munire,» ait Maximus serm. 27. «Omnis enim haec pinguedo quid est aliud, quam densum lutum, quo se aggravat; quoque quasi carcere animam suam arctius includit et incarcerat gulosus.»
2:7
7. NUMQUID NON REPENTE CONSURGENT QUI MORDEANT TE? — Puta Cyrus et Persae, inquiunt S. Hieronymus, Theophylactus, Remigius, Lyranus et alii passim. Nota: Persas comparat canibus aut feris alias feras insectantibus et mordentibus. Canis enim cum canem, et fera cum feram praeda potitam videt, mox eam adoritur, cum ea rixatur, ringit, mordet, lancinat, donec ei adeptam praedam adimat; ita Persae cum Chaldaeis de praeda rixati sunt, eamque illis extorserunt. Tropologice, mordentes sunt vermes qui cadavera Balsasaris et Chaldaeorum depasti sunt; hosce enim vermes Balsasari intentavit Isaias cap. XIV, 11, dicens: «Subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes.» Ita Clarius et Vatablus.
2:8
8. QUIA TU SPOLIASTI GENTES MULTAS, SPOLIABUNT TE OMNES, etc., PROPTER SANGUINEM HOMINIS (id est hominum, ita Septuaginta et Chaldaeus), ET INIQUITATEM TERRAE CIVITATIS, ET OMNIUM HABITANTIUM IN EA, — q. d. Quia tu multorum sanguinem effudisti, et inique terram Judaeae, urbemque Jerusalem, et incolas ejus vastasti, idcirco vastaberis et tu. Ita S. Hieronymus, Remigius, Rupertus, Hugo, Lyranus. Jerusalem enim erat quasi civitas et metropolis orbis, «gaudium universae terrae,» Thren. II, 13, uti postea fuit Roma, de qua Virgilius: Tantum inter alias caput extulit urbes, Quantum lenta solent inter viburna cupressi. Secundo, vox terrae, generatim ut sonat, accipi potest, et civitatis, id est civitatum: Babylon enim et Nabuchodonosor, non tantum Judaeam et Jerusalem, sed et totam terram, plurimasque ejus civitates oppressit, ideoque oppressa est et ipsa. Ita Theodoretus et Theophylactus.
2:9
9. VAE QUI CONGREGAT AVARITIAM MALAM DOMUI SUAE! — Avaritiam malam vocat opes male partas, puta per vim et rapinam extortas. Unde Chaldaeus vertit, divitias iniquas et impias. Secundo, «malam,» id est exitialem, «domui suae.» Unde Tigurina vertit: Vae inhianti lucro, idque malo domus suae! q. d. Nabuchodonosor rapit opes gentium, ut iis domum sibi construat, in qua quasi in nido secure et molliter conquiescat: sed revera eas colligit in malum et excidium domus suae. Nam propter hanc rapinam puniet eum Deus, et domum ex rapinis aedificatam disturbabit. Rursum praedae ejus congestae in hanc domum irritabunt Cyrum et Persas, ad eam invadendam, ut praedas hasce praedentur. Porro per domum intelligit, tum palatium, quod quasi arcem magnificentissimam, aeque ac munitissimam aedificavit Nabuchodonosor, ut in ea nomen suum et familiam stirpemque aeternaret; tum ipsam Babylonem, de qua ipse superbiens ait Daniel cap. IV, 27: «Nonne haec est Babylon magna, quam ego aedificavi in domum regni, in robore fortitudinis meae, et in gloria decoris mei?» Nam praeter aedificia ab eo vel aedificata, vel magnificentius restaurata, «tres murorum ambitus intra urbem exstruxit, et totidem foris circumdedit, omnes e coctilibus laterculis. Cumque memorabilibus operibus urbem munivisset, et portas in templorum modum ornasset, paternae regiae contiguam aliam exstruxit regiam, cujus substructiones, et reliquam UT SIT IN EXCELSO NIDUS EJUS, ET LIBERARI SE PUTAT DE MANU MALI. — Alludit ad aquilam, cui comparavit Nabuchodonosorem, cap. I, 8, q. d. Sicut aquila in excelso ponit nidum, ut se et pullos ab hominibus et feris rapacibus tutetur et liberet, ideoque eo praedam omnem convehit, ut et illa tuto sit loco: sic Nabuchodonosor suam arcem posuit in Babylone, ut ea se suosque contra omnes reges tueretur, ideoque eo praedas omnium gentium congessit. Sed errat; nam ex celso hoc nido praecipitabit eum celsior Deus. Sic Romanus ille dicebat, «arces esse nidos tyrannorum.»
2:11
11. Quia lapis de pariete clamabit. — Est adagium significans crimen et injuriam publicam et enormem, quae celari nequeat, q. d. Tua tyrannis et violentia tanta est, tamque manifesta, ut, etsi homines tacerent, tamen lapides ipsi et ligna, etiam abdita in juncturis, quae rapuisti, vel rapta pecunia emisti, ad palatia tua et muros in Babylone erigendos, cum illa a Cyro capientur, incendentur et vastabuntur, velut pari aut alterno concentu, coram Deo et toto mundo palam testatura et clamatura sint, te improbum esse raptorem et tyrannum; itaque tibi conviciabuntur et insultabunt, ac Dei vindictam omnesque diras hostiliter imprecabuntur; eo quod illis vim intuleris, auferendo ea e loco suo: naturali enim appetitu desiderabunt et quasi clamabunt, poscentes justitiam a Deo, ut suo loco restituantur. Est prosopopoeia, similis illi Isaiae XIV, 8: «Abietes quoque laetatae sunt super te, et cedri Libani.» Et cap. XXXIII, 9: «Luxit, et elanguit terra: confusus est Libanus.» Inducit enim Propheta quasi in comoediam lapides et ligna Babylonis, instar chori alternis concinentia, et proclamantia tyrannidem Nabuchodonosoris, ejusque stragi et cladi insultantia, ac dicentia: Allegorice S. Hieronymus: «Scio, ait, quemdam de fratribus lapidem qui de pariete clamaverit, intellexisse Dominum Salvatorem; et scarabaeum de ligno loquentem, latronem qui Dominum blasphemaverit: quod licet pie possit intelligi, tamen quomodo cum universo prophetiae contextu possit aptari, non invenio.» Tropologice, lapides et tigna templorum et monasteriorum in die judicii clamabunt contra haereticos, qui ea demoliti sunt, vel exusserunt: clamabunt, inquam, eos esse sacrilegos, ac vindictam a Deo exposcent; quod Dei solium violarint, quod sacerdotes et Religiosos Dei servos suis domiciliis spoliarint, quod Dei laudes et cultum sustulerint. Ita in Anglia sub Henrico VIII, schismatis auctore. Millia dena unus templorum sustulit annus. Rursum eadem clamabunt contra sacerdotes et Religiosos, qui indigne et irreligiose in locis tam sanctis Deoque consecratis vixerint, scandalumque fidelibus dederint, ac dicent illud Isaiae XXVI, 10: «In terra sanctorum iniqua gessit, et (idcirco) non videbit gloriam Domini.» Sic clamavit lapis et paries contra Balsasarem sacrilege in eo profanantem vasa templi, in iisque potantem, cum manum vindicem intentantem ei exitium ex se emisit, quae ei mortis sententiam dictaret: Mane, tekel, phares, Daniel. V, 25. ET PRAEPARAT URBEM (Babylonem) IN INIQUITATE. — «Praeparat,» id est, ut Tigurina, instaurat; Vatablus, fulcit; alii, erigit, reaedificat, firmat, concinnat, ornat ex rapinis, et ex sudore pauperum: haec omnia enim significat hebraeum כונן konen, quod Noster vertere solet, praeparat. Hinc Proverb. VIII, 27, dicitur: «Quando praeparabat,» id est formabat, fundabat, «coelos, aderam.» Sic Isaiae cap. II, 2, dicitur: «Praeparatus,» id est fundatus, erectus, ornatus, «mons domus Domini,» puta Sion, id est Ecclesia Christi. Vide ibi dicta. Nabuchodonosor enim praeter alia, «tres murorum ambitus intra urbem (Babylonem) exstruxit, et totidem foris circumdedit omnes e coctilibus laterculis,» ait Josephus lib. X, cap. XI. Vide dicta Daniel. IV. 27.
2:12
12. Vae QUI AEDIFICAT CIVITATEM (Babylonem) IN SANGUINIBUS! — id est ex pecunia parta caedibus; item ex oppressionibus pauperum, quos cogit in hoc opere sudare et laborare, in eoque spiritus et sanguinem suum exhaurire. Ita Chaldaeus, Albertus, Hugo, Vatablus et alii. Unde Arabicus vertit: Quia lapis de pariete clamabit in sanguine, et loquetur paxillus, vel palus de trabe. Paulo aliter S. Hieronymus: «Lapides, inquit, parietum qui a te destructi sunt, et ligna eorum quos subvertisti, tuam ferociam clamitabunt.» Simili schemate ait Christus Luc. XIX, 40: «Si hi (infantes clamantes, hosanna filio David) tacuerint, lapides clamabunt.» Sic et Sallustius: «Sa-
2:13
13. NUMQUID NON HAEC SUNT A DOMINO EXERCITUUM? — «Haec,» scilicet quae contra te, o Nabuchodonosor, vaticinor, q. d. Has clades et strages quas tibi intento, non ex me, sed ex Dei ore et decreto tibi intento: ex Deo, inquam, qui est Dominus exercituum, non humanorum duntaxat, uti es tu, sed angelicorum etiam, et creaturarum omnium. Hae enim omnes illi militant, et ad nutum ejus feruntur in impios. Ita S. Hieronymus. Aliter Theodoretus et Theophylactus, q. d. An non a Deo reposcetur ratio tuae vitae anteactae? puta tuae tyrannidis, qua gentes et urbes igne concremasti, cum illae frustra tibi resisterent, quia a copiis tuis oppressae succumbebant. LABORABUNT ENIM POPULI IN MULTO IGNE, — quo scilicet a Cyro et Persis succendetur Babylon, ut eum restinguant: sed in vacuum et frustra. Nam omni suo labore eum sistere, vel sopire non poterunt; sed potius fessi et fracti «deficient.» Secundo, Chaldaeus: Numquid, ait, non plagae vehementes veniunt a facie Domini exercituum, et labor gentium robustarum tanquam ignis, et regna in vacuum laborabunt? q. d. Laborant Chaldaei ut praedas et opes coacervent; sed laborant in ignem, quia igni, quo comburetur a Cyro Babylon, materiam luculentam praeparant. Ergo hi labores eorum cadent in vanum et deficient, quia ab igne consumentur. Ita «in operibus manuum sua- 14. QUIA REPLEBITUR TERRA, UT COGNOSCANT GLORIAM DOMINI, QUASI AQUAE OPERIENTES MARE. — Ita et Syrus et Arabicus, q. d. Frustra laborabunt Chaldaei in restinguendo incendio; quia replebitur terra eorum igne et incendiariis, puta Medis et Persis hostibus, qui innumera sua turba Babylonem operient, imo in vicinas gentes effundent se, et exundabunt, sicut aquae maris alveum replent et operiunt. Hebraeus, sicut aquae operiunt super mare, id est supra maris alveum et littora, in vicinos agros exuberant et exundant. Atque ex hac tam plena et terribili vindicta, cognoscent omnes gentes gloriam Domini, qui tyrannos hosce punit et opprimit. Ita S. Hieronymus, Remigius, Albertus et Lyranus. Secundo, Theophylactus, q. d. Sicut aqua copiosa inundans et superbulliens, in omnem hinc inde locum quaquaversum effunditur; sic fama hujus vindictae et excidii Babylonis, indeque cognitio Numinis Deique ultoris, replebit terram, et super cunctas gentes fundetur, ut omnes gloriam, id est gloriosam Dei justitiam et potentiam agnoscant, celebrent et paveant. Juxta hunc sensum hebraeum ki, id est quia, non causam, sed effectum et consecutionem significat, uti et alibi saepe. Potest tamen proprie sumi, ut significet causam finalem. Ideo enim Deus Babylonem punivit, quia intendebat per hanc punitionem toti orbi patefacere suam justitiam et gloriam.
2:15
15. VAE QUI POTUM DAT AMICO SUO, MITTENS FEL SUUM, ET INEBRIANS UT ASPICIAT NUDITATEM EJUS! — Pro fel suum hebraice est חמתך chamatecha, quod primo verti potest, utrem tuum, ita Pagninus et Vatablus, secundo, furorem tuum, vel suum, ita Aquila et Symmachus; vel subversionem turbidam, ita Septuaginta; vel effusionem tuam; ita Theodotion; vel ut alii, amentiam tuam, vel venenum tuum, vel fel tuum, aut suum, per enallagen personae, ita Noster. Syrus et Arabicus vertunt: Vae qui potat amicum faece (vel turbido) furoris sui. Jam varii varium hic dant sensum. Primo, Hebraei et ex eis S. Hieronymus, Lyranus, Hugo et S. Thomas tradunt quod Nabuchodonosor, in die solemnis epuli et publici convivii, jusserit Sedeciae regi Juda a se capto propinari καθαρτικόν, id est potionem quae alvum laxaret, cumque illa operaretur et ventrem solveret, jussisse ut in locum convivii introduceretur, ut ante omnium principum oculos sordes emittens irrideretur; qua ex re, inquiunt, tanto pudore affectus est, ut in carcerem reductus prae tristitia sit mortuus, hocque esse quod hic in Nabuchodonosore redarguit Habacuc. Adduntque id Chaldaeis in conviviis usitatum fuisse, ut aliorum se crapula, nuditate ac foeditate, quasi pars esset splendidae mensae, oblectarent. Huc spectat quod Hebraei scribunt in Seder-Olam, cap. XXVIII. «Interiit, inquiunt, Sedecias, et de ipso hunc instituerunt planctum: Heu Secundo, Theophylactus, Clarius, Vatablus et Abulensis in cap. XXV, lib. IV Reg. Quaest. XXXVIII, censent hic argui Nabuchodonosorem, eo quod Sedeciam, aliosque principes a se captos inebriaverit, hoc fine, ut ebrii et vino aestuantes discinderent tunicas (femoralibus enim non utebantur Hebraei et Chaldaei) suas, itaque verenda nudarent, ut hac ratione et probro eos illuderet, omnibusque convivis ridendos proponeret, uti Noe ebrius illusus est a filio Cham, Genes. IX, 21, quo hic alluditur. Tertio et genuine, q. d. Vae Nabuchodonosori ejusque asseclis, qui fel suum, id est suam bilem et amaritudinem, ac, ut Aquila, furorem suum usque ad ebrietatem propinat, etiam amicis sibi regibus! hoc est, qui eos crudeli tyrannide divexat, donec eos regno, opibus, honore, ipsa denique libertate pudende, et ad irrisionem dispoliet atque denudet. Vae, inquam, ei! nam lege talionis simili modo ipse ab aliis nudabitur, parique ignominia et irrisione mulctabitur. Est metaphora ab ebrio, qui ex ebrietate et aestu nudari solet, ideoque rideri, uti jam de Noe dixi. Ita S. Hieronymus, Remigius, Theodoretus, Hugo et Ribera. Aliqui hunc versum 15 sic legunt: Vae qui dat potum proximo suo subversionem turbidam, et inebrians eum! vae qui errare facit caecum in via! Ita B. Orsiesius, discipulus S. Pachomii, in Instruct. monast., cujus meminit S. Hieronymus lib. De Script. Eccles., quaeque exstat in appendice Biblioth. SS. Patrum, ubi ipse hanc sententiam applicat iis qui subditos eorumque errata defendunt, cum a praepositis corripiuntur: «Tales enim, ait, errant, et alios errare facient, dum obedientes transferunt ad superbiam; et eos qui in dulcedine charitatis poterant ambulare, convertunt in amaritudinem, et subjectos legibus monasterii malis consiliis depravant, faciuntque odisse eum, et contristari contra illum, qui eos docebat Domini disciplinam, lites serentes inter fratres et discordias, atque pro obedientia contumaciam serunt in cordibus audientium.» Unde tropologice felle potant amicos suos diaboli, et homines diabolici, qui fellita doctrina mentes hominum interimunt: «Quas enim per vitia carnis et cupiditatem praeviderint se supplantare non posse, perversi dogmatis venenoso poculo perimunt, ne soli in aeternis suppliciis crucientur,» ait Apponius lib. II in Cantica, tomo I Biblioth. SS. Patrum.
2:16
16. REPLETUS ES IGNOMINIA PRO GLORIA: BIBE TU QUOQUE, ET CONSOPIRE, — et ex sopore denudare, ut irridearis. Videtur Noster cum Septuaginta et Tigurina legisse הרעל herael, id est consopire: jam per metathesin legunt הערל hearel, id est denudare praeputium. Ita Chaldaeus et Pagninus. Sensus est, q. d. Tu quoque, o Nabuchodonosor, bibes de calice irae Dei, inebriaberis vino angoris, perplexitatis, ignominiae et confusionis: consopieris more ebriorum verenda sua denudantium, hoc est, vehementer et ad stuporem usque punieris, ita ut omnes tuae foeditates denudentur, omnibusque ridendae ostententur: imo illo ita repleberis, ut vomitus ignominiosus sequatur, et effluat super gloriam tuam, ut scilicet vestes tuas gloriosas, omneque tuum decus et gloriam vomendo conspurces, id est, ut turpiter omnia revomas in manus Cyri et Persarum, quae avare deglutieras, et possidebas gloriose. Unde Pagninus vertit: Bibe etiam tu, et apparebit praeputium tuum; vertet se super te calix dexterae Domini, et vomitus ignominiosus veniet super gloriam tuam. Symbolice, nota hic foeditatem deliciarum, gulae et crapulae; utpote quae illico in vomitus, sordes et excrementa vertantur. Quocirca S. Gregorius Nazianzenus, orat. 38, ait, «delicias non esse aliud quam pretiosum stercus;» pretiosum, quia in pretio est guloso, ab eoque magno labore et pretio comparatum. Nazianzenum magistrum secutus S. Hieronymus, epist. 13 ad Paulinum: «Qui Christum, inquit, desiderat, et illo pane vescitur, non magnopere quaerit, de quam pretiosis cibis stercus conficiat. Quidquid post gulam non sentitur, idem sit tibi quod panis et legumina.» Et Nicetas in orat. 38 Nazianzeni, sub finem: «Omnis, ait, voluptas quae nec ex Deo, nec in Deo suscipitur, voluptatis excrementum est.» Id ipsi didicerunt ex S. Paulo Philipp. III, 8, dicente: «Propter quem (Christum) omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam.» Quamobrem recte S. Eucherius epist. ad Valerianum: «Anne aliquis, inquit, ex illa Aristippi schola veritatem videbit, qui ingenio suo a suibus aut pecore nihil differt, cum beatitudinem in corporis voluptate constituat, cui Deus venter est, et gloria in pudendis ejus?» Hinc et illud Horatii: «Epicuri de grege porcus.» CIRCUMDABIT TE CALIX DEXTERAE DOMINI. — Alludit primo, ad calicem convivas circumdantem, id est circumeuntem in orbem convivii, q. d. Calix vindictae Dei ab eo propinatus est Judaeis, Moabitis, Aegyptiis aliisque gentibus: tandem et Chaldaeis, eorumque regi propinabitur, ut faeces ejus exhauriat, utque eum inebriet, aestuare et vomere cogat. Hoc enim diserte ait Jeremias cap. XXV, 17. Simile est Threnor. IV, 21, et Psalm. IV, 21. Ita Theophylactus et Sanchez. Secundo et nervosius, alludit ad potores, qui cum aliquem vinipotentem inebriare, ac mente, mensa et scamno dejicere volunt, undique eum calicibus propinando impetunt et cingunt, donec eum obruant vino somnoque, ut se nudare et vomere cogatur. Ita Deus calicibus irae et vindictae suae, puta Persis et Medis, undique cinxit Chaldaeos, ut eis ad fauces obruti, et ad stuporem amentiamque adacti fuerint. Porro ne quis Italus hoc calicum certamen acre magis quam telorum, eorumque bacchicam, imo bestialem obsidionem miretur, sciatque quam nonnulli sint bibaces et vinipotentes, audiat illud Martialis lib. IX, epigramm. LXXIV: Nunc mihi dic quis erit, cui te Calathisse deorum Sex jubeo cyathos fundere? Caesar erit; Et Ovidii, III Fastor.: Invenies illic qui Nestoris ebibat annos, Reges dicuntur magnis urgere culullis, Et torquere mero quos perspexisse laborant. Et Juvenalis satyr. VI: Tanquam alta in dolia longus Deciderit serpens, bibe.
2:17
17. INIQUITAS LIBANI, — id est in Libano a te exercita. Libanum vocat Judaeam et Jerusalem, tum quia Libanus erat terminus, et initium Judaeae versus septentrionem; tum quia Jerusalem domorum et turrium multitudine et sublimitate referebat Libanum cedris, cypressis aliisque proceris arboribus densum, ex iisque aedificata erat, ita Theodoretus, Theophylactus, Vatablus, Arias et Clarius; imo S. Hieronymus, Chaldaeus, Remigius, Hugo, Lyranus et Ribera putant Libanum vocari templum: quia illud ex cedris Libani erat constructum, et quia Libanus dicitur a candore nivium, quibus operitur (Libanus enim hebraice idem est quod candidus); sic et templum ob candorem lapidum, mons quidam niveus videbatur, teste Josepho lib. VI Belli, cap. VI. Sensus est, q. d. Iniquitas et violentia tua, o Nabuchodonosor, qua Judaeam vastasti, Jerusalem exscidisti, ipsumque Dei templum exussisti, obruet et perdet te, ut pari modo tua Babylon, cum tuo filio Balsasare a Persis et Medis vastetur, exscindatur, exuratur. Hic verum est illud vulgo tritum: «Ipse se laedit, alium qui laedere quaerit.» ET VASTITAS ANIMALIUM DETERREBIT EOS. — Hebraea: Vastitas jumentorum, id est ferarum, terrebit, vel conteret eas, scilicet feras. Noster vertit, eos; quia animalia, id est feras, vocat tum Chaldaeos, qui quasi pardi, ursi et leones Libanum, id est Judaeam, vastaverunt, ita Arias et Vatablus; tum Medos et Persas, qui quasi ferae in feras, id est in Chaldaeos, grassati sunt. Ita Theodoretus et Theophylactus. Sensus est, q. d. Quia Chaldaei truculenter quasi ferae vastarunt Hiero- DE SANGUINIBUS (id est propter sanguinem hominum copiosum, quem fudisti), ET INIQUITATE TERRAE, ET CIVITATIS, — id est propter iniquitatem, vim et expilationem terrae Judaeae, et civitatis sanctae Jerusalem, q. d. Quia diripuisti et desolasti Judaeam et Jerusalem, omnesque habitantes in ea, idcirco pari sorte et jure tu quoque diripieris et desolaberis a Cyro et Persis. Ita Chaldaeus et alii passim.
2:18
18. QUID PRODEST SCULPTILE (Clare Septuaginta: Quid prodest sculptili, quod sculpserunt illud? formaverunt illud conflatile, imaginationem falsam: quia confidit fictor in figmento suo, q. d. Quid sibi et vobis, o Chaldaei, tunc (cum exscindemini a Cyro) proderunt sculptilia, id est idola vestra, in quibus gloriamini, quasi per ea invicti sitis, omniumque praedis et victoriis clari?) quia sculpsit ILLUD FICTOR SUUS? — Scilicet idoloplastes sculpsit fecitque hoc idolum sculptile, lima illud sculpendo: aliud vero (nec enim unum idemque idolum est sculptile et conflatile, sed hoc sculpitur, illud conflatur: subaudiendum est hic ergo verbum fecit, vel conflavit conflatile, ita Vatablus) fecit conflatile, in fornace illud liquando et conflando; quae non sunt aliud, quam imago falsa Dei, ac numen mendax, omnis divinitatis, providentiae, consilii, doctrinae, imo et vitae expers, bruta et muta, q. d. Sculptili nil prodest elegans sculptura sculptoris, nec conflatili artificiosa conflatio conflatoris: non enim ipse omni sua arte potuit formare Deum, aut lapidi quem in idolum sculpsit, vel metallo quod in idolum conflavit, animam et mentem, multo minus deitatem indere, vel inspirare: frustra ergo in eo confidit, frustra illud invocat dicens: Expergiscere, et pugna pro me: frustra illi robur et victoria adscribit, tam ipse quam ejus asseclae idolicolae: idque ad oculum patebit, cum idola vestra, o Chaldaei, vobiscum a Persis diripientur et diffringentur. Nota: Pro simulacra muta, in Hebraeo est elegans paronomasia אלילים אלמים elilim illemim, id est deiculi elingues et mutuli. Septuaginta, φαντασίαν ψευδήν, id est idola muta. Quocirca idolis hisce Deum verum opponens, hoc epiphonemate caput concludit: «Dominus autem in templo sancto suo: sileat a facie ejus omnis terra.»
2:19
19. VAE QUI DICIT LIGNO: EXPERGISCERE, SURGE! — Gentiles enim quia sciebant Jovem, Saturnum, Vulcanum, Apollinem, Venerem, etc., fuisse homines, quos majores eorum in deos retulerunt, hinc censebant etiamnum eos habere corpora, quae quiete et somno pascantur et egeant, ac subinde dormire, ideoque a somno debere excitari, more regum et principum. Hinc oraturi, praesertim mane, deos inclamando excitabant, ut preces suas audirent. Audi Arnobium lib. VII: «Quid sibi volunt excitationes illae, quas canitis matutini collatis ad tibiam vocibus? Obdormiscunt enim superi, remeare ut ad vigilias debeant.» Hinc Elias III Reg. XVIII, 27, irridens sacerdotes Baal, ait: «Clamate voce majore: Deus enim est, etc., certe dormit, ut excitetur.» Lactantius lib. VI: «Mactant, inquit, hostias Deo, tanquam esurienti: profundunt vina, tanquam sitienti: accendunt lumina, velut in tenebris agenti.» Martialis De Iside: Nuntiat octavam Phariae sua turba juvencae,
2:20
20. DOMINUS AUTEM IN TEMPLO SANCTO SUO, — q. d. Deus non est ex auro sculpto vel conflato, in tempore ab artifice formatus, ideoque non habitat in idolo sculptili vel conflatili; quod in terra, puta in suis delubris, locant idololatrae; sed in coelo, quod est ejus solium et templum, gloriosus habitat ab omni aevo; est enim ab artifice; et aeternus. E coelo ergo aspicit et prospicit, moderatur et dirigit ad nutum res hominum. Quocirca «sileat a facie ejus omnis terra.» Sileat, prae reverentia, pavore, admiratione et stupore. Unde Septuaginta: Revereatur eum omnis terra; Syrus: Commoveatur, vel contremiscat coram eo; Arabicus: Timeat ante eum universa terra. Silere enim in Scriptura per metalepsin saepe significat timere, revereri, obstupescere, ut Sophon. I, 7: «Silete a facie Domini Dei, quia juxta est dies Domini;» I Machab. I, 3: «Et siluit terra in conspectu ejus,» Alexandri Magni; quia ejus armis et victoriis perterrita conticuit, sicut mures silent coram fele, oves coram lupo, aves coram accipitre. Rursum Theodoretus et Theophylactus templum hic intelligunt Hierosolymitanum. In eo enim, non in idolis, residebat, et praesens suis aderat Deus: multo magis jam in lege nova, in templis praesens adest, et corporaliter in S. Eucharistia inhabitat Christus. Quocirca merito S. Franciscus, epist. exhort. ad sacerdotes sui Ordinis, quae habetur tom. V Biblioth. Quocirca in Liturgia S. Jacobi, lectores hisce vocibus populum ad reverentiam excitant: «Sileat omnis humana ac mortalis caro, stetque cum metu et tremore, ac nihil terrestre apud seipsam cogitet. Rex enim regnantium, et Dominus dominantium Christus Deus noster progreditur, ut immoletur, ac detur in cibum fidelibus. Ipsum autem antecedunt angelorum chori cum omni imperio et potentia.» Haec sibi fixe impresserat B. Aloysius Gonzaga, ideoque nullam unquam in oratione, et praesertim in sancta communione mentis evagationem patiebatur. Qua de re rogatus a Cardinali Bellarmino, qui id fieri posset, respondit: «Mirari se si aliter fieri posset. Quis enim, inquit, sibi persuadens se cum divina majestate colloqui, ab eaque videri et compellari, possit ad alia vilia et exilia oculos animumque convertere?» Ita habet ejus Vita, et processus canonizationis. Porro tanta est Dei majestas, tanta potestas, tanta justitia et vindicta, ut eam expertus Nabuchodonosor, cum in bestiam versus, sibi postea est restitutus, pleno ore eamdem celebrarit: «Quia potestas ejus, inquit, sempiterna, et regnum ejus in generationem et generationem; et omnes habitatores terrae apud eum in nihilum reputati sunt,» etc., Daniel. IV, 31. Idem fecit impius Antiochus, sed sero, dum vindicem Dei manum sensit, qua infelicem animam exhalavit. Cum enim percussus a Deo foetorem suum ferre non posset, exclamavit: «Justum est subditum esse Deo, et mortalem non paria Deo sentire,» II Machab. IX, 12. Significat ergo hic Propheta tantam esse Numinis majestatem, ut eam potius casto profundoque silentio, ut ait S. Dionysius lib. De Mystica Theologia, quam exili nostro praeconio venerari debeamus. Omnium enim hominum et angelorum mentes, voces et linguae deficiunt in ea contemplanda, colenda et celebranda. Quocirca Ecclesiasticus, cap. XLIII, 29: «Multa, ait, dicemus, et deficiemus in verbis,» q. d. Licet multa dixerimus, deficiemus tamen ab ejus operibus (multo magis ab ipso) pro dignitate celebrandis. «Consummatio autem sermonum ipse est in omnibus,» q. d. Finis et summa verborum sit, quod Deus est in omnibus, vel, ut Graeca habent, αὐτός ἐστι τὸ πᾶν, id est ipse est omnia; quia ipse rerum omnium est principium, medium et finis; ipse est omnium causa, finalis, conservans et efficiens: ipse est qui creatis omnibus dedit, et jugiter dat suum esse, ac substantifico suo influxu perpetim illud fovet. Si enim ad momentum laxaret manum suam, illico omnia in nihilum suum, ex quo ab eo educta sunt, corruerent, et velut umbra perirent. Nihil enim est solidi, vel in corporibus, vel spiritibus, nisi quatenus virtus Dei intrinsecus ea continet et constringit, ne velut aqua diffluant, vel instar fumi dissipentur, vel ut somnium quoddam et phantasma inane evanescant. Quocirca subdit Ecclesiasticus: «Glorificantes ad quid valebimus?» q. d. Quantulum est, quod nos possumus eum glorificare, nullam enim ei gloriam nostra glorificatione addere possumus, uti nec gloriam ejus immensam digne celebrare. «Ipse enim omnipotens super omnia opera sua. Terribilis Dominus et magnus vehementer, et mirabilis potentia ipsius. Glorificantes Dominum quantumcumque potueritis, supervalebit (excellet, transcendet omnem glorificationem) enim adhuc, et admirabilis magnificentia ejus. Benedicentes Dominum, exaltate illum quantum potestis: major est enim omni laude. Exaltantes eum replemini virtute (vi, spiritu, robore, q. d. Exerite et expromite omnes vires et voces vestras) ne laboretis; non enim comprehendetis. Quis videbit eum, et enarrabit? et quis magnificabit eum sicut est ab initio?» Hac de causa regius Propheta, Psalm. LXIV, 1, canit: «Te decet hymnus Deus in Sion;» Hebraeus: Tibi tacet laus Deus in Sion, q. d. Tua opera sunt tanta, et multo magis tanta est majestas tua, ut ejus respectu laus nostra omnis nihil sit, videaturque merum esse silentium. Ita Chaldaeus et S. Hieronymus ibidem. Unde Zacharias, cap. II, 13: «Sileat, ait, omnis caro a facie Domini: quia consurrexit de habitaculo sancto suo.» Quin et S. Joannes, Apoc. VIII, 1: «Factum est, inquit, silentium in coelo.» Si coelites silent et obstupescunt ad Dei gloriam, quidni sileant et obstupescant mortales? Ratio est, primo: quia essentia Dei est augustissima, sacratissima, sublimissima, et immensa quaquaversum, ideoque in immensum omnem creaturarum intellectum, conceptum et vocem transcendit; ut omnis nostra laus non sit aliud, quam vox graculorum et pipionum: deitas enim est oceanus essentiae, majestatis et immensitatis. Hinc Deus hebraice vocatur Jehova, id est qui est, et ipse se nuncupat, «Ego sum qui sum,» Exod. cap. III. Ab hoc oceano singulae creaturae guttam, vel stillam unam essentiae hauriunt. Rursum, Deus est sol quidam immensus claritatis et gloriae, a quo singuli homines et angeli radiolum unum lucis et vitae emendicant. Quare merito S. Gregorius Nazianzenus, orat. in Natalitia, de Deo loquens ait: «Universum esse in seipso, nunquam inceptum, nunquam desiturum complexus continet, tanquam infinitum quoddam et interminatum essentiae pelagus.» Et S. Dionysius lib. De Mystica Theolog., totus in eo est, ut ostendat Deum in immensum excedere omnem essentiam, omnemque intellectum et cognitionem propter suam «superessentialem infinitatem.» Unde ipse crebro Deum vocat ὑπερούσιον οὐσίαν, id est superessentialem essentiam. Idem, lib. De Divinis Nomin., cap. XIII: «Nihil, ait, eorum quae sunt, aut eorum quae alicui existentium sunt cognita, explicat arcanum illud omnem rationem et intellectum superans, superessentialiter super omnia superexistentis superdeitatis.» Et cap. IV: «In ipso est omne principium, exemplare, finale, efficiens, formale, elementare; et simpliciter omne principium, omnis connexio, omnis terminus.» Hinc «lucem inhabitat inaccessibilem,» I Timoth. VI, 16, et tamen in ipso vivimus, movemur et sumus. Ipse enim est quidam fundus et fundamentum rerum omnium, cui universa innixa recumbunt, ut ait S. Dionysius lib. De Divinis Nomin. cap. X. Quocirca Job cap. XI, 7: «Forsitan, inquit, vestigia Dei comprehendes, et usque ad perfectum Omnipotentem reperies? Excelsior coelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? Longior terra mensura ejus, et latior mari.» Sileant ergo a facie tua, o Rex majestatis, elementa et coeli. Sileant arbores, herbae, flores, plantae, prata, campi. Sileant aves, pisces, jumenta et ferae. Sileant homines, angeli et creaturae omnes: quia coram te omnes in unum collectae non amplius sunt, quam momentum staterae, et gutta roris antelucani, quam illico sorbet sol oriens, Sapient. XI, 23; quam stilla situlae, quam pulvis exiguus, quam locustae, quam inane et nihilum, Isaiae XL, 15, 17 et 22; quam pulvis et cinis, Gen. cap. XVIII, vers. 27. Secunda ratio est, quod, sicut in Deo augustissima est essentia et majestas; sic pariter augustissima in eo est sanctitas, augustissima sapientia, augustissima providentia, augustissima omnipotentia, augustissima misericordia, augustissima justitia, augustissimae perfectiones caeterae, eaeque infinitae. Deus enim in se formaliter, vel eminenter, continet omnes perfectiones creaturarum omnium quae fuerunt, sunt et erunt; ac insuper infinitas alias creaturis incommunicabiles. Sicut enim est oceanus essentiae, sic est et oceanus perfectionum. Formaliter Deus in se continet perfectiones creaturarum absolutas, uti sunt vis intelligendi, volendi, operandi, aliaeque spiritales. Eminenter continet perfectiones creaturarum mixtas, quae videlicet cum aliqua imperfectione conjunctae sunt, quales sunt calor, color, odor, Tertia ratio est, quod Deus uti in essentia, ita et in hisce suis attributis omnibus et singulis, sit positive infinitus. Habet enim infinitam sanctitatem, infinitam potentiam, infinitam sapientiam, et ita de caeteris; in hisce ergo omnibus et singulis, est infinitus et immensus. Rursum Deus in infinitum transcendit non tantum omnes res creatas, earumque perfectiones et dotes, sed et omnes res possibiles et imaginabiles, quae sunt infinitae; transcendit, inquam, eas omnes, non uno, non centum, non mille gradibus, sed mille millenis millionibus, imo in infinitum. Cogita enim sapientiam, potentiam, bonitatem, etc., quantam potes, eamque majorem semper et crescentem in infinitum; cum omnia haec cogitaveris, scito quod universa haec tua, omniumque hominum et angelorum cogitata, Dei sapientia, potentia, bonitas, etc., transcendat in infinitum; scito quod necdum ad primum deitatis punctum pertigeris; sed ab illo distes in infinitum. Sileant ergo in conspectu majestatis tuae, Domine, omnes mentes, omnes linguae, omnes conceptus, omnes voces Seraphicae et Cherubicae, velentque suas facies et pedes, prae pudore et reverentia, Isaiae VI, 2; quia omni sua acie, omni suo ardore minimum tuae gloriae gradum penetrare et comprehendere nequeunt. Vere «magnus Dominus et laudabilis nimis, et magnitudinis ejus non est finis,» Psalm. CXLIV. Et Baruch cap. III, 25: «Magnus, ait, est, non habet finem: excelsus et immensus.» Ex hisce rationibus sequitur immensae Dei majestati, sanctitati, sapientiae, etc., immensam de- Secundo, hinc excitamur, ut Deum super omnia summo et sincerissimo, quem praestare possumus, affectu et amore diligamus; quia ipse propter infinitam suam excellentiam, infinite dignus est omni amore, omni bono, omni gloria, omni laude, omni veneratione, omni obedientia et obsequio. Ex hoc amore sequitur ingens et ardens desiderium gloriae Dei, ac promptitudo animi, ut vires, spiritus, sanguinem et vitam expendamus ad ejus nomen et gloriam ubique celebrandam et promovendam, ut omnes Dei majestatem, aeternitatem, immensitatem, sanctitatem, omnipotentiam, misericordiam, justitiam, providentiam cognoscant, timeant, ament, colant et glorificent in aeternum. Deinde ex hoc amore nascitur gaudium mirificum, gratulatio et jubilus, quo gaudemus de tanta Dei majestate et gloria, eique identidem jubilamus dicentes: «Benedictio, et claritas, et sapientia, et gratiarum actio, honor, et virtus, et fortitudo Deo nostro in saecula saeculorum. Amen,» Apoc. VII, 12. Sic inchoamus vitam angelicam et beatam. Hoc enim est officium angelorum et sanctorum in coelo: hoc eorum otiosum negotium, et negotiosum otium, ut toto corde, summo gaudio et jubilo Deum perpetim honorent, laudent, glorificent. Tertio, discimus contemnere omnes mundi illecebras et pompas, totumque cor nostrum in Deo defigere, ac dicere cum Psalte: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Quid enim mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum.» Sileant a facie tua omnes opes, omnes honores, omnes voluptates, quae caeci mortales quasi idola colunt, cum revera non sint nisi imago falsa, et simulacra umbratica solidarum opum, honorum et deliciarum; quia in te solo est verum et omne bonum, omne pulchrum, omne delectabile, omnis dulcedo, omnis quies, omnis consolatio, omnes thesauri, omnis dignitas, omnis majestas, omnis gloria, omnis sapientia, omnis vita, omnis felicitas. Tu pelagus infinitum essentiae, bonitatis et Denique hinc discimus medium et scalam optimam qua ascendamus ad Deum esse silentium creaturarum. Vir quidam sanctus apud D. Taulerum, pag. 685, rogatus: «Ubi invenisti Deum?» respondit: «Ubi creaturas reliqui.» S. Dionysius, lib. De Mystica Theologia, docet duobus modis et viis nos pertingere ad Dei cognitionem: prior est, affirmationis et comparationis, nimirum ascendendo a creaturis ad Creatorem, ac de eo affirmando omnes dotes quas reperimus in creaturis, quod in Deo creatore eaedem sint sine comparatione excellentius et perfectius; posterior est, negationis, nimirum negando de Deo omnes res creatas, v. g. dicendo: Deus non est animal, non homo, non coelum, non angelus, sed infinities quid praestantius et divinius: atque hoc secundo modo melius et purius Deum cognosci asseverat. Hac scala S. Augustinus, lib. X Confess. cap. VI, ascendit ad Deum: «Domine, inquit, amo te; sed et coelum, et terra, et omnia quae in eis sunt, ecce undique mihi dicunt, ut amem te; nec cessant dicere omnibus, ut sint inexcusabiles. Quid autem amo, cum te amo, non speciem corporis, nec decus temporis, nec candorem lucis, ecce istis amicum oculis, non dulces melodias suavium cantilenarum omnimodarum; non florum, et unguentorum, et aromatum suaveolentiam; non manna et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus. Non haec amo, cum amo Deum meum; et tamen amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam odorem, et quemdam cibum, et quemdam amplexum, cum amo Deum meum, lucem, vocem, odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei; ubi fulget animae meae quod non capit locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non spargit flatus, et ubi sapit quod non minuit edacitas, et ubi haeret quod non divellit satietas. Hoc est quod amo, cum Deum amo. Et quid est hoc? Interrogavi terram, et dixit: Non sum; et quaecumque in ea sunt, idem confessa sunt. Interrogavi mare, et abyssos, et reptilia animarum viventium; et responderunt: Non sumus Deus tuus, quaere super nos. Interrogavi coelum, solem, lunam, stellas, etc., et exclamaverunt voce magna: Ipse fecit nos. Interrogavi mundi molem de Deo meo, et respondit mihi: Non ego sum, sed ipse me fecit,» etc.
2:1
Uti sacer psaltes rerum perplexitate pressus, labor est ante me, inquit, donec intrem in sanctuarium Dei (Ps. 2, 16. 1'1. cf. Theod. Calm.), ita vates sacra contemplatione sibi fieri responsum divinum confidit. Simul muneris sui titulum Deo obtendit ; est enim propheta a Deo electus, os Dei ad populum, qui verba Dei ad populum ferat, in cuius ore verba sua se positurum Deus spoponderat (cf. Deut. 18, 18) ; quare in rerum angustiis iuremerito divinum responsum exspectat, idque eo magis, quia Deus Ipse non semel invitat prophetas: « clama ad me et exaudiam te et annuntiabo tibi grandia» (Ier. 33, 3; cf. 42, 4. 7). Unde Habacuc muneris sui memor in hac sua dignitate se sistit Domino 2, 4 « Super custodiam. mcam stabo et figam gradum super munitionem et contemplabor, ut videam quid dicatur mihi et quid respondeam ad. arguentem me»; — sunt enim prophetae custodes, speculatores, quiin alta veluti specula positi curam populi gerunt, hostem venientem annuntiant, periculis prospiciunt ; ita apud Ez. 31, 1-71. Inde facile explicatur, eur propheta pro munere suo responsum divinum expetens dicat super custodiam meam $tabo ... quasi dicat : e communi vita et hominum turba me recipiam ; mente et animo morabor in sublimitate illa, quae in consuetudine et commercio cum Deo adest, in sublimitate muneris prophetici, qua aditus ad Dei colloquium pateat (cf. S. Iier.). Quare speculam hane et arcem (hebr.), in qua ' consistere vult, S. Cyr. haud immerito exponit animum a curis et distractionibus rebusque terrenis longissime remotum, qui Deo appropinquet ; «in exercitatione et consuetudine mea excubabo, animum rursus purgabo, curis mundanis exsolvam, sursum quodammodo volabo...illic ceu ex iugo montis speculabor secundum intellectum, quae Deus mihi locuturus sit » (Cyr. sim. Theoph. Alb.). Unde periculo Chaldaeorum imminente — minae enim divinitus adsunt maxime graves — tamquam custos fidelis speculam occupat, sumpta metaphora a5 iis, qui arcem custodiunt et undique diligenter dispiciunt, ne clam hostis accedat; quasi dicat : «officio meo non deero, sed illud observabo » ( Theod. M. sim. TAcoph. Rib. Sanct. Lap. Men.). In fideli ! ista muneris sui observantia iure potest exspectare, ut videat, quid Dominus loquatur in mc (hebr.) ; « ut indicet Deum non forinsecus verba facere ipsi, sed intrinsecus mente eius contacta ; liumanus sermo ab extra primum aures circumstrepens dein ad, mentem pervenit; divinum vero colloquium intus fit mentisque aures ferit» (Theoph. sim. Hier. Rib. Sanct.). Edoceri cupit de difficultate proposita 1, 13; id clare indicatur in hebr. «t videam ... quid respondeam ad disceptationem mcam, vel ad expostulationem et querelam meam, qua scil. cum Deo egit. Ita quoque LXX «( &zcxpiüà. &zi t£v £Aeyyév goo, Syrus ct Chald. similiter. Eodem modo explicanda versio lat. ? i. e. quid mihi ipsi arguenti et querenti possim respondere, qua ratione e enodare debeam quaestionem propositam. Neque frustra vates suam Deo exhibuit ac proposuit vocationem propheticam, qua Dei responsum ei liccat expetere et firmiter sperare;
2:2
v. 2 « et respondit mihi Dominus ct dizit: scribe visum et explana eum super tabulas, ut. percurrat qui legerit eum » ; — iubetur summam responsi divini in perpetuam rei memoriam literis in tabula clare et distincte depictis describere, itaut maxima facilitate possit legi et percipi ; erplana i. e. distincte et. clare exhibe vel propone; «scribere autem iubetur planius, ut possit lector currere et nullo impedimento velocitas cius et legendi cupido teneatur » (S. Hier.). Res maximi momenti publicis ctiam tabulis fuisse propositas, etiam ex Is. 8, 4 videtur constare. Quid vero propheta ita ad omnium memoriam consignare iubeatur, ambigunt, neque desunt, qui integrum caput vel totam vatis prophetiam ita memoriae exhiberi velint (cf. Sanct.), dum alii nihil fuisse publice a propheta scripto proponendum, sed locutionem mera metaphora contineri et absolvi apud se statuant (cf. Keil, Trochon). Verum hoc ultimum prorsus gratuito fingitur et verbis adeo distinctis sine ulla necessitate vim infert. Rei summa et cardo continetur in v. 4; unde is ad animos percellendos et edocendos, qua norma Deus in castigatione per hostes immittenda usurus sit, publice literis et tabulis exhibitus erit censendus. Cur vero non sola annuntiatio sufficiat, sed ratione quadam extraordi- ' naria efficiendum sit, ut responsum divinum quam altissime animis hominum impressum servetur, statim subditur — et inde simul colligi debet, praeceptum de scriptione et tabulis esse proprio sensu intelligendum —
2:3
v. 3 « quia adhuc visus procul et apparebit in finem et non mentietur ; s moram fecerit, exspecta illum quia veniens veniet, et non tardabit » ; — hebr. quia adhuc visio ad. tempus constitutum et anhelat ad. finem i. e. id quod visione exhibetur, visum suo tempore implebitur et ipsa prophetia vi quadam innata tendit (hebr.) ad impletionem, quae erit tempore a Deo constituto. Interea spe et fiducia pios se consolari oportet. Praecipitur ergo scriptio, « quia adhuc visio procul est et in tempore constituto » (S. Hier.) ; nam non erat neque prophetae, neque aliorum, nosse tempora et momenta ; « quod si forte pro cupiditate tua, o lector, et videndae visionis ardore paululum tibi visum fuerit moram facere quod promissum est, noli desperare venturum, sed exspecta patienter ; me enim habes qui tibi polliceor et dico : veniens veniet et non tardabit » (S. Hier.). Hac asseveratione efficitur, prophetiam absolute, sine ulla conditione, esse implendam eamque nullo pacto ab hominum cooperatione dependere neque hominum malitia esse ulla ratione retractandam. Fieri enim potest — id quod ler. 18, 1-11; Ez. 33, 13-19 indubie proponitur — ut prophetia absolute quidem enuntiata tamen sub aliqua conditione futura vel non futura debeat intelligi. Quod igitur nulla facta hypothesi absolute fieri oportet, id tali affirmatione asseri hoc loco | placuit. Vide quae dicta sunt ad Ioel 2, 4. 19 et Ion. 3, 10. Quale sit subiectum in sententia exspecta illum ete. ex nexu. verborum dubitari nequit ; plerique etiam interpretes rite explicant; visum esse exspectandum, visum esse venturum ', Alb. Mar. explicant ; id quod promissum. est proponi a S. Hier. modo audivimus ; eventum interpretatur Sanct. ; Aoyovy supplent Theod. et similiter Theod. M.;alii tamen illum (graece abxov, dum antecedit 6pacw) intelligunt vel Deum, qui suo tempore res sit ad effectum perducturus (Theoph.) vel Cyrum, qui Chaldaeorum regnum et insolentiam sit deiecturus (Cyr. Lap. Men. Tir.), vel etiam Nabuchodonosorem (cf. apud Sanct.), vel ipsum denique Christum, qui sit 6 épyouevoc; ità cum alia interpretatione * S. Hier. Eusebius (M. 92, 440), Haimo, Rup. Sa et magna cum contentione Rib. : alii mystice vel sz devjrrat ibi Christum agnoscunt v. g. quatenus Cyrus sit typus Christi, vel quatenus Christus verus sit triumphator hostium, vel scopus et finis prophetiae ; cf. Cyr. Lap. Men. Tir. Esse sermonem de Christo et quidem de secundo eius adventu, Ribera potissimum ex Hebr. 40, 37 probat. Verum hoc argumentum nullum est. Nam eo in loco a) non est Apostoli mens verba prophetae proprie ct explicite interpretari ; quod si facere vult, explicite Scripturam vel prophetam nominat ; b) et si propriam daret et veri nominis explicaüonem loci, nulla alia ex verbis Apostoli posset colligi, nisi haec : ne animis cadatis, nam Deus promissa certissime est redditurus, idque cito : quae explicatio optime quoque in contextum prophetae apta est. Rem bene iam proposuit Sanct. : « neque Pauli locus nimis in oppositum urget ; neque enim tam adducitur, ut prophetae verba dicantur tunc impleri et eo spectare directs et proprie, quam adducuntur tamquam exemplum, quo excitentur ad bene sperandum illi, quorum tunc animi contrariarum rerum conflictu laborabant... Quam vero accommodatus sensus in Scriptura sacra frequens sit, docet Gabriel Vasquez 4 p. disp. 18 n. 9; Acosta de Christo revelato lib. 5 cap. 9. Ab exemplis abstineo, quae passim occurrent attento lectori ». Praeterea non est omittendum, Deuin dici venire, descendere, egredi satis frequenter *, cum minime de Messiae adventu, sed de effectu quolibet, qui peculiari ratione ad Deum auctorem referri debeat, sermo inducitur, id quod idem Ribera ipse adnotavit ad Mich. 4, 3 et variis exemplis illustrat ; praeterea cf. Gen. 11, 8; 18, 10; 20, 3. Ps. 40, 3; 9, 8 ; 95, 18 ; 97, 9. Is. 3, 14 ; 30, 297; 50, 2 etc. Tali prooemio praemisso Deus normam et regulam enuntiat, quam in omnium rerum eventu valere vult et publico et privato, quae vero si non statim atqueimmediate rebus ipsis exsecutioni mandari videatur, nihilominus ex modo dictis firma fiducia erit amplectenda ita, ut tempus quo opere exprimatur, divinae committatur providentiae;
2:4
v. 4 « ecce, qui incredulvs est, non erit vects animo eius ?n scine(?pso ; 4ustus autem dn fide «ua vivet » : — liebr. ecce, tume[acta, mon vecta est anima eius in ipso ; iustus vero in fide sua vivet i. e. norma Dei haec est: vita laeta et prospera, creptio e periculis et interitu, vita demum bonis abundans ac Dei favore beata — quae sola vera est vita — proponitur soli iusto et proponitur, quia et quatenus 1» fide sua consistat ac fideliter permaneat, quia et quatenus pio ac fideli animo Deo subditus verbis ac promissionibus Dei fidem adhibeat firmissimam et spe inde concepta se hac fide et fiducia consoletur ac roboret in omni calamitate. Unica proinde vitae ac salutis spes residet in vera iustitia, quae in tali fide fundatur, ex ca efflorescit, ab ea separari nequit. Ieitur quamdiu iustus hanc fidem animo amplexus fuerit, propter eam et eius virtute vivet coram Deo, salvus erit, etsi mille periculis sit obrutus. Quae cum sit unica salutis norma, mors, interitus, excidium, aliis omnibus denuntiatur, qui ab hac vitae regula alien sunt. Tales autem describuntur ii, quorum animi sint elati, tumefacti, superbia inflati et. qui rectitudine coram Deo careant. Haec duo enim e contrario opponuntur fidei, quae solum in animo humili ac demisso residet, et ?ustitiae, quae humili fide innixa vitae ac salutis promissione sola potiatur. Unde versus ita est conformatus, ut duobus membris partis alterius, iustitiae et fidei respondeant in priore parte ex aequo duae enuntiationes, chiastice collocatae et contrariae ; fidei scil. (umor vel animi elatio ; iustitiae antma non recta 1n ?pso. Tertia enundatio iam ex ipsa oppositione intelligitur; si enim 2ustus solum propter suam fidem vivet et salvus crit, per se liquet, omnem qui non sit iustus immo iustitiae et fidei inimicus, tumore scil. et perversitate animi Deo exosus, morti et interitui ! fore obnoxium. Plura hoc loco consideranda offeruntur, ex quibus pauca paucis perstringam. In aperto est ipso contextu, fidem intelligi eam, qua quis verbo Dei eiusque promissionibus credat eisque firmo animo adhaereat. Id enim ex versu 3 necessario consequitur, quo iubemur verbo per Dei legatum legitimum nobis annuntiato — ea enim est visio — tamquam vero firmiter adhaerere, omni dubitatione et titubatione exclusa, etsi verbi veritas nobis ex ipso rerum eventu non statim neque immediate per se illucescat; iubemur enim promissionem firmissime et certissime exspectare, etsi longiores texuntur morae, ea persuasione inconcussa imbuti, quia veniens veniet, id quod cum emphasi dicit idem ac: quia certissime et plenissime veniet. Fidem igitur praeprimis dogmaticau, ut scholae loquuntur, propheta effert, qua Dei promissionibus ac verbis credimus (cf. Hier. Cyv. Theod. Theod. M. IIaimo, Rup. Iib. Sanct. Lap. Calm. etc. etc.), cui utique spes, fiducia, obsequwwm adiungatur oportet (cf. Sanct, Rib. Lap. Calm.). Atque hanc fidei, risvee; LXX, notionem revera verbo hebr. nux inesse, facile probari potest. Nam Gen. 15, 6, ubi certissime de fide verbo Dei praestita sermo est, verbum huius radicis legitur 1"ZN2 et propter cam fidem Abraham vocatur y2N2 Neh. 9, 8. Praeterca ca verbi notio indubie variis locis subest, v. g. Ex. 14, 31 et crediderunt Domino et Moysi servo eius ; 4, 4 non credent mihi ; 8, 9. Is. 7, 9; 53, 1. ler. 40, 14. Prov. 44, 159 et saepe. Et ipsum substantivum ca notione invenitur usurpatum ler. 7, 28 et saepe notione cognata fidelitatis in promissis praestandis Deut. 32, 4 ; ler. 5, 3. Prov. 12, 17. Ps. 36, 6 ; 40, 41 etc. firmitatis, securitatis Ex. 17, 12. Is. 33, 6. Ipsa oppositione elucet, uti fides quam maxime requirat animum humilem atque demissum, ita ei adversari summopere superbiam, tumorem ; quod propheta hoc loco indicat, explicite Christus docuit ad pharisaeos dicens : « quomodo vos potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis » (loan. 5, 44)? | Vita, quae hoc loco merito fidei, ut Alb. ait, promittitur, proxime est, ut idem Aib. explicat, ab hostibus liberatio, vel, ut Sanct. dicit, vita secura ac laeta. Verum in hace vitae ac salutis temporalis promissione nullo modo sistendum esse, ifnmo eam ne primario quidem spectari hoc loco, ex versu antecedenti facile colligitur. Eo enim versu ea rerum conditio ponitur, quae cum temporali promissione stare prorsus nequeat. Nam si iusto temporalis vita et felicitas promitteretur, haec sane non posset indefinita quadam mora differri et in ancipiti relinqui. Nam quot iusti iam extremum vitae temporalis spatium degunt? et quomodo fieri posset, ut invasione et expugnatione a Chaldaeis facta, urbe destructa, regionibus ab hostibus occupatis multisque incolarum millibus in miseram captivitatem abductis iusti vitam agerent securam, a molestiis vacuam, felicem ac genialem ? Nonne unus dolor theocratiae eversae urbisque sacrae dirutae iam sufficiet, ut verus Israelita vitam suam iam non reputet felicem ? Quare vivet tustus, uti in universum dicitur, ita quoque quam latissime accipiatur oportet : delineatur sors contraria, quae Chaldaeis et Iudaeis continget: illi excisione interibunt, Chaldaeorum regnum iam non erit instaurandum ; hi clade et strage superstites novam condent theocratiam neque Israelitarum nomen peribit. Praeter hanc ad utrumque populum avolicationem publicam respicienda erit privata divinae normae ad uniuscuiusque fortunam applicatio, quae cum huius vitae limitibus circumscribi nequeat, certe intelligenda erit de vitae munere tali, quo quis etiam mediis in calamitatibus frui possit. Id indicat S. Cyr. : « qui verborum meorum veritatem testificabitur, is plane etiam consequetur, ut vitae sit particeps, quod praemium Deum honorantibus constitutum etegregium benevolentiae divinae stipendium est ». Ad quid autem suapte natura tendat vita haec iusto fideli promissa, S. Hier. effert : ciustus qui credit verbis meis et de his non ambigit quae polliceor, habebit praemium vitam sempiternam ». Igitur solutio difficultatis a propheta propositae eo continetur, quod D?us in omni rerum vicissitudine et angustia iustum fideliter in fide ac fiducia persistentem vera vita et vera beatitate donabit, dum impii interitui subiacebunt. Hic erit rerum exitus, haec vera pii sors, haec impii conditio ultima, etsi ad tempus species oboriri vel praevalere videatur contraria. Hanc Dei normam fide intemerata in maxima rerum humanarum perturbatione, obscuritate, conflictu retinere et animo imperturbato profiteri, fidei meritum est praestantissimum, ad quod Deus per prophetam tamquam ad unicum in rebus desperatis solatium omnes pios in Israel provocat atque invitat. sum prophetae verba apud S. Paulum ita coniungere : iustus ex fide — vivit i.e. qui ex fide iustus est, vivit, quasi scripserit 6 8:xatog 6 dx mitem, vel 6 £x mote 6txatoc (cf. Caietanum apud Estium in Rom. 4, 17). Inde quoque patet, quam congrue idem Apostolus argumentetur : quoniam autem in lege nemo iustificatur apud Deum, manifestum est : quia iustus ex fide vivit (Gal. 9, 11), ipsa enim lez, vel ipsum vetus testamentum eo effato clare pronuntiat, non in operibus - legis, verum in fide iusti vitam collocari ac fundari, proinde veram iustitiam ex fide efflorescere. Eiusdem fidei virtutis praestantiam Apostolus commendat et a contrario vitio, quod Deo summopere displiceat, illustrat Hebr. 10, 37. 38 ubi locum hunc fereex LXX versione ' affert : xai 2v Oxzostt')ntat, oüx sbBoxst $ ux, uou ày abri ' i. e. si se subtrahit, minus facit quam oportet, negligens est aliove animum avertit, a recto tramite et conscquenter a Dei beneplacito excidit vel Dei in eum voluntas non est recta (ex hebr.), plana, ei favens, sed eum odio habens. Unde in hoc quoque loco non adest sensus discrimen adeo magnum" inter hebr. et LXX ; ad hoc enim reducitur, ut a) pro animi tumore negligentiam, socordiam ponant in divimo obsequio et b) ut Dei displicentiam, quae ex hebr. consequitur, explicite efferant. Sed qui animi tumore et superbia laborat, idem negligens et maxime tardus est in obedientia Deo praestanda et fide ei adhibenda; quare vero sensu posuit S. Hier. : qui incredulus est *. Alterum vero : animam eius non esse rectam et Dei voluntatem ab eo abhorrere, inter se correlata sunt secundum illud cum perverso perverteris (Ps. 17, 21). Quod in priore parte v. 4 impio et insolenti est propositum, statim apertius declaratur applicatione facta ad Chaldaeos. Ita simul praeclara oppositione sors iusti beata magis illustratur :
2:5
v. 9 « et quomodo vinum potantem decipit, sic erit vir superbus et non decorabitur : qui dilatavit quasi infernus animam suam, et ipse quasi mors et non adimpletur, et congregabit ad. se omnes gentes et coacervabit ad se omnes populos » ; — est scil. animi elatio et tumor quasi ebrietas quaedam, quae primum exhilarat hominem, dein humi sternit et ridendum omnibus exponit (Men.) ; ita animi superbia mentem primum fallaci laetitia implet et omnia audendi libidine ; mox perturbat et obnubilat ; dein ad ruinam et derisionem adducit. « Quomodo vinum contra potantem facit, et postquam surrexerit, neque pes neque mens suum officium tenent, omnisque laetitia et mentis exhilaratio vertitur in ruinam, sic vir superbus non decorabitur » (S. Hier.). Comparatio eo magis est apta, quia, ut ait Curtius (9, 4) : « Babylonii maxime in vinum et quae ebrietatem sequuntur effu- 81 sunt» (cf. Dan. 8. Keil, Reinke) et quia insatiabili cupiditate et siti inexplebili laborantes omnium gentium opes devorare studebant. Id scquentibus comparationibus znferni et mortis declaratur ; infernus enim nunquam dicit sufficit (Prov. 30, 16. Cyr.), neque mors unquam cezsat grassari. Unde Theod. M. : «quasi infernus adversus omnes vim suam extendit passim interficiens et mortis imitator nullam occisorum satietatem cepit, captivans plurimos et ubique omnes sub suam potestatem redigens». Ultimum membrum explica ex hebr. vel per tempus praesens vel per tempus praeteritum ; dicitur enim, qua ratione dilataverit quasi infernus animam suam i. e. cupiditatem et devorondi libidinem (cf. Is. 5, 14); ita quoque S. Hier. interpretatur : «in similitudinem inferi et mortis non saturatur occisis etomnium gentium deceptione laetatur et ad se populos congregat ». Textus mas. non habet comparationis particulam, quam cum S. Hier. etiam Chald. exhibet, sed *5 "jx quin immo virum est perfidum ; homo superbus — et non permanebit ; nequo LXX neque Syrus particulam. comparationis expresserunL neque vini perfidi mentionem ingerunt, sed habent illi : vir arrogans et contemptor, vir - gloriabundus nihil perducet ad finem ; hic : vir temerarius et avidus non satiatur. Suspicantur aliqui, graecum interpretem non xatoetegivo; sed xatvowozgsvo;! vino obrulus scripsisse, quod utique magis cum hebr. conveniret (cf. Ros. et Sehleusneri Thes. [II p. 2991, quem refert Middeldorpf[ cod. syr. hexapl. p. $51) ; sed interpres Syrus hexapl. priori lectioni adstipulatur, quam etiam .S. flier. sequitur vertens textum graecum : qui autem arrogans est ctc. Nihilominus, ut sensus sit planus, comparationis particula nccessario erit admiltenda ; nam ad quid alias vini menuüo fieret ? scd ebrietatis et superbiae est non una similitudo. S. flier. verbum 5^3 interpretatus est decorus fuit et ea notio verbo inesse videtur, cum Ex. 15, 2 in hiphil significatione glorificandi adhibeatur, vel verbum retulit ad 1x2, 1183; ceterum n" notione habitationis frequenter occurrit. Unde vel ebrii ignominia vel casus et interitus praedicitur. LXX reddiderunt : o20£v y? xepzvo et S. Hier. scribit suam et LXX versionem coniungens : « vir superbus non decorabitur nec voluntatem suam perducet ad finem, et iuxta Symmachum ox sizopo:t, hoc est, in rerum omnium erit penuria » ; potantem explicalionis gratia versioni. inseruit.
2:6
v. 6 « I Numquid non omnes isti super eum parabolam sument et. loquelam aenigmatum eius, et. dicetur : vae. ei qui multiplicat non sua? usquequo? et aggravat contra se densum lutum » ; — cf. Mich. 2, 4. Is. 14, 4; notat Calm. : «parabolam et aenigma nuncupat Scriptura, quidquid sententiosae orationis est, sive ad morcs informandos pertineat, sive ad irrisum, satyram, scomma aliudve genus spectet ». Merito vocant carmen hoc! vel sermonem derisivum (Alb.) vel proverbiale convicium (Sanct.) vel scomma (Tir). Atque primo reprehendunt in eo insatiabilem avaritiam, latrocinia ubique exercita, spolia omnibus vi et violentia detracta. Verum vae; iustitia est enim regnorum fundamentum. Et multum et diu alios esse oppressos, vexatos illius rapacitate, declaratur exclamatione, qua indignationem ct desiderium vindictae produnt : usquequo? vel quamdiu tam indigna conditio ferenda erit? « intexuit autem medio usque^uo? ostendens illum nec aviditati nec crudelitati modum ponere et iniquitatis finoin. aversari » (Cyr.). At quo magis opes iniustae coacervantur, eo maiora pondera et onera sibi ipsi imponit Chaldaeus, quibus deinum oppressus succumbet : igitur contra se accumulat thesauros ; « simulque considera, quam eleganter multiplicatas divitias dens: appeilaverit lu- (um. » (IHier.), quo nomine et vilitas divitiarum et pernicies quam male partac secum ferunt designatur (cf. Sanct. Lap.). Mich. ?, 10 etc. — vocabulum satis frequens, cum 13 vicibus occurrat —) et. iti lcgit et interpretatus est. Syrus et etiam S. [[:er. et aliqui ex. doctoribus iudaicis v. g Jos. Kimeki, Ibn Esra etc. Explicat Chald. pondus culparum. LXX locum reddur: £a577w 36v Xotó7 avtoU a1:3x20; ; id quod S. /lier. exponit : « iniquitatis et. praedaruni onere quasi gravissima lorque se deprimit ». lieeentiores verbum elucidare stvdent ex 1227 (formatione analoga, uti 1332 etc.) eique nolionem tribuunt vel opp. gnerationis i. e. bonorum pro pignore captorum, direptorum (ef. Ges. Keil) vel ini. gis generatim culpae qua quis obnoxium se reddit (cf. Fürst C. et L. Bheinke). IIacbigantius ex lingua syriaca (7) explicat spisse set:8zo0:. Schegg sensum utrumque spleudidam, dicendi luminibus ornatam — cf. Fürst C. Keil; vel orationem obscuram, ac- amplexus prophetam vocem consulto elegisse censet : « si vox pronuntiatu:, revera nubem luti significat, sed si scribitur, aliam habet notionem, cum Hebraei nomina composita non admittant nisi in nominibus propriis, scil. pignorum captorum copia ; et propter hunc duplicem sensum qui inest, vates vocem adhibuit, ut sermo fieret aenigma »; quae si vera essent, tamen duplex sensus nunquam adesset ; scd qui auliret, aliter intelligeret quam is qui legeret sermonem. Sed quis sibi persuadebit, eiusmodi ludicrum artificium captasse prophetam ? Iam primum illud vae describitur v. "1 « numquid non repente consurgent qui mordeant te? et suscitabuntur lacerantes te et eris àn rapinam cis »? — i. e. capient vindictam adaequatam ; ut Chaldaeus crudeliter cgit, alios non solum spoliavit, verum etiam quasi fera bestia dentibus momordit, vexavit et dilaceravit, ita iusta ultione in eum quoque animadvertetur. Primum verbum hebr. mordentes te alii ideo subtiliter dictum esse censent, quia verti quoque potest feneratores tui, et vocem referunt ad ultimum membrum versus antecedentis : tu pignora accumulasti et bona direpta coacervasti, iam venient, qui fenerantur. Sensus utique non ineptus, si feneratores intelliguntur, qui usuras imponunt, exigunt ; sed pro hac significatione exspectanda esset forma verbi in hiphil ; cf. Deut. 23, 20. 21. Forma, quae hic habetur in gal non significat nisi eos, qui aliis pecuniam mutuo dant vel ad usuram porrieunt. Át haec notio non est apta, qua hostes et spoliatores designentur. Quare in priore sensu mordendi, vexandi erit sistendum, eo magis, quia ea notione verbum saepius invenitur adeoque usitatum est cf. Gen. 49, 17. Num. 91, 8. Am. 9, 19 et praesertim Mich. 3, 9. Atque ad hanc notionem etiam congruit verbum alterum, quod immediate subsequitur agitantes, diverantes te (hebr.). Sed fortasse dicet aliquis, verbum *;22 etiam in qal apte adhiberi, eo scil. sensu, ut gentes quas spoliaverint Chaldaei, tamquam tales designentur quae suas opes quasi eis mutuo dederint et nunc cerseantur venire, ut suum cum lucro repetant. At nescio quid subtilius ibi mihi videtur fingi, quod cum statim propheta rapinae et direptionis mentionem inferat, consistere vix poterit. Haec iusta talio iam explicite asseritur
Ex norma v. 4 proposita Chaldaeo interitus imminet. Utique poterit furere per aliquod tempus et esse in manu Domini virga furoris sui et baculus (Is. 10, 9), quo Iudaei et omnes gentes in circuitu percutiantur et in duram servitutem adigantur (cf. Ier. 93, 41) — at ruina eius certa est. Hanc igitur propheta prospicit eamque per modum dicterii et scommatis e causis explanat, ita ut omnes oppressi festivo carmine Chaldaeo insultantes introducantur :
2:8
v. 8 « quia tu spoliasti gentes multas, spoltabunt te omnes qut reliqui fuerint de populis, propter sanguinem hominis et iniquitatem terrae, civitatis eL omnium habitantium in ea » ; — Chaldaeus v. 5 ad se congregaverat omnes gentes, eas conculcaverat ; verum ex illarum reliquiis exsistent ultores ; igitur qui reliqui fuerint de populis non sunt ii, qui extra tyrannidem Chaldaeorum erant positi neque ab eis unquam subiecti (uti volunt Theoph. Sanct. Sa, Mar. Men. Trochon), sed ii qui ex populis subiectis adhuc exsistunt et ultores, evadunt (cf. Hier. Cyr. Theod. M. Alb. Schegg, Reinke). Nam Persas quoque et Medos subiectos fuisse Chaldaeis, ex Ier. 95, 9. 25 apparet; quare frustra contrarium ZHitz. affirmat. Ultio autem haec capietur potissimum propter crudelitatem, oppressionem quam Chaldaei terrae Iuda et urbi Ierusalem et habitatoribus Israel intulerunt (cf. Ier. Rib. Sanct. Lap. Tir.). Ita Ier. 81, 14 : «suscitavit Dominus spiritum regum Medorum et contra Babylonem mens eius est ut perdat eam, quoniam ultio Domini est, ultio templi sui » ; idem dicitur Is. 43, 14 : « propter vos misi in Babylonem »... cf. 82, 8. 6; 45, 4 et quam maxime explicite Ier. 50, 41. 18. 99. 33; 51, 5. Alii tamen ferram, urbem collective de omnibus regionibus accipiunt (cf. Theoph. Mar. Schegg, Keil, Reinke — cf. ler. 50, 93; 81, 95) ; vide 2, 171. Alterum vae contra dynasten Chaldaeorum dirigitur, qui opibus collectis confisus suae domus et familiae securitatem, stabilitatem, gloriam - sibi pollicitus est ;
2:9
v. 9 « vae qui congregat avaritiam malam domui suae, ut sit in excelso midus eius, et liberari se putat de manu mali » ; — « avaritia pro divitiis sumitur avare conquisitis per metonymiam, quae causam adhibet pro effectu » (Sanct.); hebr. qui lucratur lucrum malum domui suae i. e. familiae regiae ; hisce sperat se domum suam stabilem et invictam fundaturum, ita ut sicut nidus aquilarum in montium iugis et rupibus praealtis collocatus, in summa securitate longe ab omni impetu hostili remota consistat (cf. Rib. Lap. Mar. Men.). Nidus enim in altissima rupe positus inaccessus est, inde quam maxime tutus Tali vero fiduciae et securitati etiam adiungi animi superbiam et. elationem, et res ipsa loquitur, et etiam Abdias innuit v. 8: « superbia cordis tui extulit te ... exaltantem solium tuum ; qui dicis in corde tuo : quis detrahet me in terram ». Quare etiam hic cum TAeoóph. et Sanct. in nidi exaltatione et securitatem et animi elationem cernimus expressam. S. Cyr. nidum dicit innumeras arces et custodias, quas posuerint Babylonii ad invadentium conatus eludendos ; ceterum cf. Num. 24, 91. Ier. 49, 16. Abd. 4. Verum quo altius ascendit et quo magis se tutum cogitavit Chaldaeus, eo ignominiosior erit ruina, eo gravior casus (cf. Theod. Theoph.). Nam « ex tali apparatu dedecus et pudorem eum relaturum spe in contrarium cadente, propheta docet dicens » (Cyr.)
2:10
v. 10 « cogitasti confusionem domui (uae » ; — « eleganter dictum ; cum tu per fas et nefas potentiam et divitias tuas augebas cogitans de regni tui perpetuitate, tunc non incolumitatem et firmitatem imperio tuo et posteris tuis cogitabas, sed confusionem et ignominiam » (ftib. sim. Theod. M. Sanct.). Quantopere autem ignominiam et opprobria commeritus sit, testimonia adsunt amplissima : « concidisti populos multos et peccavit anima tua » ; — erat enim Chaldaeus malleus universae terrae (Ier. $0, 23) et hac oppresDomino ; cf. 4, 11; unde dies ruinae eius est ultio Domini (Yer. 50, 15), quia Dominum provocavit, contra Dominum erectus est (Ier. 50, 94. 90). Et quantopere peccaverit, ita ut ipsae creaturae insensibiles et inanimatae ultionem a Chaldaeo sumendam esse alta voce clament, declaratur
2:11
v. 14 «quia lapis de partete clamabit et lignum quod inter iuncturas aedificiorum est, respondebit » ; — patheticum sane est, quod ipsa inanimata intolerabilem crudelitatem accusant, quod ultionem clamitant ex aedificiis oppressione, rapinis, iniustitiis exstructis, quod indigne ferunt, se vi ablata et ad tyrannorum palatia erigenda esse adhibita (cf. Theod. M. Alb. Barh. Rib. Sanct. Lap. Mar. Tir. Schegg). Clamabit, respondebit ei (hebr.) pulchre multiplicem accusationem, cui omnia concordi- .ter consonanjf, delineat. Alii lapides et ligna urbium destructarum et domuum palatiorumque incendio deletorum explicant, quae usta, semiusta et disiecta crudelitatem Chaldaeorum accusent et clamitent eorum furorem et insaniam (cf. Hier. Cyr. Theoph. Men..Calm.). At cum dicatur lapis ex pariete clamare etc. certo sermo est de aedificiis, quae adhuc stent et quorum lapides et ligna continuam extollant accusationem. Ceterum locus est persimilis ei ex Isaia (14, 7. 8), ubi terra quicscere et arbores laetari dicuntur de casu Chaldaeorum : « ex quo dormisti, non ascendet qui succidat nos » (vide, quae ad illum locum annotavi) ; iure quoque allegatur verbum Domini Luc. 19, 40 ad emphasin ostendendam: «si hi tacuerint, lapides clamabunt » (cf. Hier. Theod. Aib. Sanct.) ; insuper vide 2, 17. Veteres omnes, LXX, Syrus, S. Hier. Chald. v. 10 legerunt niyp a verbo V3p in Syrum interpretem, apud quem pazillum legi audierat, eumque ignorantiae accusal, « qui saepe errorem suum pro linguae regula vult obtrudere, quantum mihi videtur, quid dicat, minimo intelligens », et omnino vult LXX vocabulum hebraicum propria interpretatione nobis declarasse. Chald. vocem explicat per NDU segmentum ; cf. Buztorf, Lex. chald. p. 2501 ; Levy, Chald. W. s. v. Syrus clavum vel paxillum exprimit ; cf. ND2*D Levy l. c. II p. 161. Praeterea haoc e S. Hier. notatu digna sunt; « reperi exceptis quinque editionibus, id est, Aquilae, Symmachi, Septuaginta, Theodotionis et quinta, in duodecim prophetis et duas alias editiones, in quarum una scriptum est : quia lapis de pariete clamabit quasi vermis in ligno loquens, et in altera : lapis enim de pariete vociferabitur et axo»»t de ligno loquetur ea. Sed et Aquila aliud quiddam quam nos diximus posuit, zai uita, id est, et massa de ligno respondebit » ; id quod mox mystice expl cat de doctrina haereticorum de ligno loquente ; vermem de ligno loquentem quosdam e nostris ait illum esse dixisse, qui dicat in psalmo : ego sum vermis et non homo etc, — Schegg censet LXX vocem hebr. cum talmudica D" coniunxisse et secundum eam explicasse , quac utique scarabaeus vertitur : cf. Burtorf, Lexic. talmud. p. 810. Sententia antecedens quia lapis de pariete clamabit... sequenti stropha, qua tertium vae continetur, magis declaratur et augetur ; describitur enim Chaldaeus oppressor i. e. rex chaldaicus, quiomnium regum chaldaicorum personam gerere moresque exprimere a vate exhibetur — quare interpretes ea omnia de Nabuchodonosore praeprimis dicta esse censent —, quomodo in plurimorum ruinis et mortibus moenia, palatia, urbes aedificet (cf. S. Ilier.) ;
2:12
v. 19 « Vae qui aedificat civitatem in. sanguinibus et praeparat urbem $n iniquitate » ; —i. e. « oppressionibus, expilationibus, caedibus pauperum, quos praeter ius et morem coegisti in tuis istis turribus, arcibus, hortis pensilibus aliisque insanis substructionibus noctu et diu desudare, suosque spiritus et sanguinem exhaurire » (Ttr.) ; opibus rapinis, caedibus, tyrannide acquisitis aedificare est in sanguinibus aedificare ; et ad talia opera miseros libertate spoliatos practer ius adigere, est im iniquitate urbes et artes fundare et stabilire (cf. Rib. Sanct.) ; vide Mich. 8, 10. Ier. 22, 13. Notum est, Assyrios et Chaldaeos ad talia opera grandia perficienda populos devictos deportasse et miserrima servitute adstrinxisse (cf. Rawlinson l. c. II, 183. III, 55. Delattre l. c. 188). At superba illa aedificia et monumenta ruinis, incendiis, exitio sunt devovenda ; exstruuntur, non ut stent et maneant, sed ut collabantur et intereant! Haec est enim iusta ultio divinaet iusta prostratio superbiae hominum, ut laboribus suis ingentibus nihil efficiant nisi ruinas et rudera : praeclara sane documenta imbecillitatis humanae ; huccine tandem omnis recidit inflatio, huccine facinora magnifica, tanta cum pompa suscepta ? Hanc veritatem ex veterum monumentis iam diu collapsis adeo perspicuam vates iam clarissime enuntiat eo tempore, quo auam maxime florebant et tamquam muridi miracula animos hominum in sui aduiirationcm rapiebant; Dominus enim superbiam et pouupam humaaain conculcarc statuit, ui ea prostrata Dei cogiitio humilibus oboriatur ; nam ut Dei regnum stabiliatur, fastus huinanus concidat oportet. Normam hanc diviuam, quae ex 2, 4 sua sponte colligitur neque raro ab aliis quoque prophetis enuntiatur (c Is. 9, 11-4, 6. Ier. 9, 23. 24. Mich. 5, 10), vates iam proponit:
2:13
v. 13 « numquid mon huec sunt a Domino exercituum? laborabunt enim populi in multo igne et gentes in vacuum et deficient, v 14 quia replebitur terra ut cognoscant gloriam Domini, quasi aquae operientes mare » ; — hebr. nonne, ecce, ! a Domino exercituumet laborabunt (1. e. u. laborent) populi pro igne? i. e.a Domino, cui omnes exercitus ( et angelorum in coelis et militum in ter-- ris — cf. Os. 19, 5) subserviunt, ita statutum est, ut populi in exstruendis urbibus pro iqne operam impendant, ut s.il. materiam et alimenta ignis congerant, aedificia igni et combustioni dest: nata et sic in vanum et pro re inani vires suas absumant et faticentur. V-»iba hebr. eadem Ier. 51, 58 S. IFier. ibivertit : « labores populorum ad nihilum et gentium in ignem erunt et disperibunt» et rite ea coniunxit etiam in com-- mentario ad nostrum locum : « qui hoc fecerit urbi, quam in sanguinibus construxerat, postea quae a Domino inferantur, auscultat. Sequitur enim numquid non haec a Domino sunt exercituum? id est. quae dicuntur ? : laborabunt populi . . . frustra laborabunt et nitentur in nihilum » ; sed in 1gne arctius explicat : Babylone incensa frustra laborabunt. Bene advertit Sanct. : «si vertisset vulgatus £n ignem, esset expedita magis expositio, quod sane salva re grammatica fieri potuit; neque est maior ulla ratio, cur vacuum quod in posteriore parte ponitur, in accusativo ponatur, quam ignis, cum utrique praeponatur vox eadem *73 », et rite explicant alii quoque 2n 1gnem, i. e. igni materiam luculentam praeparant (Lap. Mar. Tir.).- Optime quoque Aacc ad subsequentia referunt S. Hier. Alb. Rib. Sanct. Sa, Men. Schegg, Trochon ; aliis ad antecedentia tfahere placet (cf. Cyr. Theod. M. Theoph. Tir. Calm.); at magno cum incommodo, quia quae supplenda sunt, non ex v. 12, sed longius repeti debent; audi Tir. : « nonne haec omnia, quae iam dixi tibi adventura, sunt decreta et praeparata a Dcmino » ? Cur autem vani sint et, irriti hominum conatus eorumque opera magnifica igne et vastatione absumenda, ratio affertur v. 44 quia... scil. quia regnum Dei quod vera Dei cognitione et gloriae divinae agnitione r& propagatione potissimum constat, ubique est stabilienduin, propterea fastus humanus est conterendus ; superbis enim Deus resistit. Simile dicit Daniel de regno messianico : « comminuet autem et consumet universa regna haec; et ipsum stabit in aeternum » (2, 44). Consideratur ergo ruina Chaldaeorum tamquam praeparatio quaedam divinitus instituta ad veri Dei cognitionem spargendam, quatenus scil. eo rcgno deleto simul unum ex illis impedimentis removetur, quibus veri Dei cognitio cohibetur. Haec autem iure cohiberi censetur, dum regnum idololatricum floret reliquosque populos sua potentia et praestigiis idololatriae morumque corruptioni mancipat et Dei populum dura premit servitute. Unde sua iam sponte consequitur, s? verus Dei cultus sit per orbem universum propagandus, illud impedimentum esse auferendum ; vel quia populi gloriam et deorum nationalium potentiam intime inter se connexam firma persuasione tenebant, deorum inanium impotentia . regno monumentisque destructis erat ad oculum demonstranda. Ità demum ex Chaldaeorum ruina per prophetas saepe praedicta veri numinis potentia, providentia, maiestas agnosci potuit (cf. Cyr. Theod. M. Theoph. fiib. Sanct. Lap. Mar.). Ea est operum divinorum summa, is finis et scopus, ut gloria Dei in universa terra reluceat : « vivo egoet implebitur gloria Domini univcersa tcrra (Num. 14, 21) ; sanctus Dominus Deus exercituum ; plena est omnis terra gloria eius » (Is. 6, 3). Haec vero gloria potissimum in eo consistit, ut homines eam agnoscant, Deum summo honore prosequantur eiusque cultui et amori et laudi se totos devoveant ; quare abundantiam eius cognitionis propheta comparatione illustrat : s?cuf. aquae operiunt mare (cf. Is. 11, 9) i. e. « sic gloria Domini terra universa complebitur, sicut aquae alveum et fundum contegunt maris » (S. Hier.). Unde propheta Habacuc quoque, sicut alii, universam terram Dei cognitione esse implendam et proinde arctis illis veteris foederis limitibus remotis omnes populos ad unius Dei cultum esse congregandos docct. Ad talem autem orbis instaurationem gradum fieri debere dicit Chaldacorum regni destructione. Similis nexus saepius deprehenditur apud Isaiam, qui excidio regni chaldaici insignem Domini gloriam et novae thceocratiae institutionem adnectit (cf. Is. 45, 6 seq. 44, 9 seq.). In ea vero theocratia unisienem adfore cognitionem Dei, frequens est prophetarum doctrina, cf. Is. 54, 13. Ier. 31, 34. Os. 9, 16. 19. Mich. 4, 9. | Ad oppressionem et crudelitatem Chaldaeus adiunxit summam irrisionem, contumeliam, contemptum, fraudes turpes, quibus reliquos populos ignominiae habuit. Hanc vilem ac turpem agendi rationem propheta comparatione adhibita traducit et reprehendit :
2:15
v. 18 « vae qui potum dat amico suo, mittens fel. suum et inebrians, ut aspiciat nuditatem eius » ; — i. e. qui fraudulenter odio pessimo impulsus potu inebriante amicum sensibus ac ratione spoliat, ut maximo eius dedecore insanam capiat laetitiam eumque summa obruat ignominia et opprobrio eo, quod morte ipsa homini cordato sit gravius. Metaphora denudationis designari solet vilis et abiecta conditio, extremum dedecus alteri illatum, summa despectio, vilipensio ei impacta, qua omnium risui et sannis exponatur (cf. Is. 20, 4; 4'1, 2. Ez. 16, 31. Nah. 3, 5). Et quo potus magis sit inebrians et quo citius amicum prosternat et ad turpem et insanum agendi modum compellat, ei admiscetur fel, vel venenum, i. e. condimentum aliquod, quo vinum funestius magisque pestiferum redditur vel dolorifcrum. Vertit S. Hier. verbum hebr. 2n fel ; uti Deut. 32, 33 : fel draconum vinum eorum ; cf. Ps. 439, 4: venenum aspidum sub labiis eorum ; praeterea frequenter significatione furoris, indignationis occurrit. | Ea metaphora delineatur, quomodo reliquas gentes Chaldaei tractaverint. Fraudibus scil. eas circeumvenerunt, sicut qui potum veneno mixtum alii porrigit, eas spoliarunt, summa ignominia affecerunt, ad turpem vilemque conditionem abiecerunt abiectisque abusi sunt ad irrisionem et contemptum. Quam foede omnia iura humana proculcaverint hominesque ipsos in censu animalium brutorum habuerintomni dignitate humana in aliis conculcata, hac metaphora abunde demonstratur. inebrians. Hac solum versione aptus elicitur sensus et apta etiam gradatio : porrigere potum, sed veneno mistuimn, ad plenam usque ebrietatcm Excogitarunt ad h. !. [udaei fabulam, quam iam ridet S. lier. ; fuisse scil. Sedeciam a Nabuchodonosore eo modo inebriatum et coram convivis turpiter nudatum et illusum ; id quod alii ludaeorum primoribus quoque accidisse volunt (cf. Cyr. Theoph. Dbarh. Sanet. Lap.). Pro tam vili erimine iustae instant talionis poenae
2:16
v. 16 « repletus es ignominic pro gloria ; bibe tu quoque el consopire ! Circumdabit te calix dexterae Domini et vomitus ignominiae super gloriam tuam » ; — i. e. voluptate adeo crudeli et turpi, qua subiectos vilipendisti, non gloriam, sed summum tibi ipsi opprobrium attulisti et si vile illud spectaculum tibi gloriae fore putasti, vehementer errasti. Sensus est idem qui v. 10 exprimitur. Ignominia eadem statim ei denuntiatur et in hebr. quidem forma ad talionem prorsus facta : bibe tu quoque et cernere praepuliatus vel nudator ! i. e. « vehementer et ad stuporem usque punieris, ita ut omnes tuae foeditates denudentur omnibusque ridendae ostendantur » (Lap.). lam enim calix furoris Domini est in dextera Domini eumque ebibere cogetur Chaldaeus usque ad faecem et adeo large et copiose bibere debebit furorem, ut sequatur, quod ebrietatem consequi solet, « vomitus ignominiosus et effluat super gloriam tuam, ut scil. vestes tuas gloriosas omneque tuum decus vomendo conspurces » (Lap.). Solet enim poena magna, qua homo perculsus quasi stupefiat et terrore tamquam vertigine et insania corripiatur, ebrietatis vel calicis vini furoris similitudine describi (cf. Is. 19, 14 ; 51, 177. 22. Ier. 25, 15 seq. 49, 12; $1, "I. Ez. 93, 22). Quare calix est poena decreta (Theod. M.) vel, ut habet S. Hier. : « circumdaberis suppliciis dexterae Domini et cum ignominia vomitus tui omnia quae absorbueras, egeres et de sublimi gloria ad ultima deduceris mala ». Hebr verte : vertet se ad te calix ? i. e. « quod aeque atque cyathus in symposio ad omnes compotores per circuitum transit, sic divina sese ultio gerat» (Theoph.); alluditur « ad veterem conviviorum morem, ubi calix per convivarum manus porrigebatur » (Calm. sim Sanct.) ; sed potius respice quod ler. 25, 26 proponitur, fore scil ut postquam omnes de calice furoris Domini biberint, etiam rex Babylonis bibere cogatur. : 2. Ita Syrus, Chald. De hac notione verbi 2230 plura vide exempla Ges. Thes. p. 933. Cur extremae ignominiae poena iure infligatur Chaldaeo, ulterius ex ec. declaratur, quia summa protervia in homines et res inanimatas grassatus omnia vastitate et caedibus et impietate opplevit : v. 1] squia in:- quitas Libani operiet te et vastitas animalium deterrcbit eos de scznzxinibus hominum et iniquitate terrae et civitatis et omntum habitzntien in ea.» ; — facilior est versio, quam S. Ificr. in ccrmentario affert : et vastitas animalium opprimet te, vel quam ex LXX praobet ; miseria bestiarum terrebit te. Proinde sensus est : iniquitas, quae contra Liba-- num patrata est, vel violentia (hebr.), qua Libanum Chaldaeus vastavit et exscidit, obruet et perdet eum ; item vastatio et strages, quam in animalia edidit, in ipsum recidet eumque poenae obnoxium reddet. . Atque istae iniuriae eo magis repetendae sunt et vindicandae in eo, quia hcrinum caedibus et terrae sanctae et civitatis Ierusalem conculcatione et depopulatione priores iniquitates et approbavit et auxit ; illud propter sanguines hominum (ita eandem phrasim hebr. S. Ilier. v. 8 vertit, eodemque modo reddidit textum graecum 8i atyaza) etc. aliam reddit rationem, cur Chaldaeus poenas luere debeat. Ceterum de violentia in Libanum commissa cf. Is. 14, 8; Chaldaeus ad aedificia indigebat lignis, cedros Libani sane magni aestimabat ; unde montem Libani satis fuisse arboribus spoliatum, facile intelligitur. Ea occasione etiam animalia Libani venationibus et crebris caedibus fuisse vexata vel etiam silvis excisis fere - destructa pariter liquet. Cum mentio facta sit Libani, terra et civitas non in universum, sed de Palaestina erit intelligenda; vide v. 8. lta Hier. Theod. M. Rib. Men. | In interpretatione vulg. deterrebit eo$ molesta adest personae mutatio, quam versiones aliae veteres non habent, sed retinent fe LXX, Syrus, Chald. Textus mas. Xv! eum suff. fem. x ', quod S. Hier. sicut masc. B. vertit. Probabilissime pro v erit cum veteribus modo nominatis legendum 3. Recentiores aliqui hanc lectionem adoptant, uti Hitz. ; alii explicant : ef vastitas animalium, quae ea terruit (Keil) vel qua territa sunt (Schegg). At sententiam relativam supplere durum est; nec id admittit membrorum parallelismus hoc loco adeo perfecte expressus ; insuper quam languidum est ad insolentiam chaldaicam describendam dicere : animalia territa esse vel totam vastitatem vel vastationem eo contineri, ut territa sint ? Explicatio non placet utpote fere ridicula. Quare non dubitamus asserere, in textu hebr. esse rescribendum j]jDnm (hiphil anomalum verbi DW pro nm). Multi interpretes Libanum non proprie intelligunt, sed vel de templo in Terusalem, quippe quod ligno cedrino sit exornatum (S. Hier. Rup. Alb. Haimo, Rib. Sa, Men.), vel urbem lerusalem, in qua fuerit domus saltus Libani 9 Reg. 14. Forma haec usurpatur pro *rvy ; ef. Olshausen, Lehrb. d. hebr. Spr. p. 469. 1, 25 40, 47. 21. 2 Par 9, 20 (Theod. Theoph. Calm.), vel utrumque (Sanct.), vel terram Palaestinam, utpote ad Libanum sitam (Mar. Tir ), ve! haee tria simul (Cyr.). Et consequenter etiam animalia aliter accipiuntar. Qui de templo Libanum interpretantur, ad victimas et sacrificia transferunt animalia vel p.puli multitudinem occisam intelligunt (cf. S. Hier.) vel sacerdotes et levitas (Rib.) ; alii Persas Medosque cernunt (Cyr. Theoph. Lap. Tir.); alii Chaldacos ipsos (Sanct.) vel generatim feros hostes (Theod. Theod. M.). At nulla est ratio recedendi a sensu obvio, facili, proprio et ad inauditas confugiendi metaphoras (cf. Reinke, Trochon). : Ultima et simul intima ratio, eur Chaldaeus cum imperio suo interire debeat, est eius idololatria. Idolis enim suam acceptam refert magnitudinem, idolorum cultum sustinet, propagat, celebrat ; quare veri Dei honor praeprimis requirit, ut talis deorum cultor deiiciatur, neque aliter regnum Dei stabiliri potest. Horum conscius propheta victoris in morem interitum idololatrae annuntiat, primo loco stupiditatem idololatriae cum irrisione perstringens
2:18
v. 18 « quid. prodest sculptile, quia sculpsit illud. fictor suus, conflatile et imaginem falsam? quia speravit in figmento fictor eius, ut faceret simulacra muta » ? — interrogatio ironica est; quia fictor idoli tanta sollertia idolum efformat, debet ei tamen afferre utilitatem ; quae est ergo ea utilitas? Eodem modo potest ex hebr. alterum efferri membrum : conflatile et doctor mendacii (quid prodest?) , quia speravit... Idolum doctor mendacii ! aptissime vocatur, cum idololatria stupido errori innitatur et turpissimos errores fraudesque ubique spargat. Ipso nomine innuitur, quid intersit inter Deum, qui est ipsa veritas, et idolum docens mendacium ; cur idololatria corruere debeat, optime exprimitur hac appellatione docens mendacium. Ridet vates stultitiam, qua fictor suo figmento maiorem quam sibi ipsi potentiam adscribit, ridet sedulitatem, laborem, quo incumbit, ut efformet mwula idola, simulacra mortua. Adest, uti Lap. adnotat elegans in hebr. paronomasia : D'O5N cow (cf. 4 Cor. 19, 2 e'?eAx «X ágw»a). Verba explanat S. Hier. : « sculpturam possumus in lapidibus et in marmoribus accipere; conflatura vero in his metallis intelligitur, quae solvi possunt atque conflari, verbi gratia auro, argento, aere, plumbo stannoque ». Iam respondet, quid prosit idolum, et incredibilem stupiditatem ulterius carpit ;
2:19
v. 19 « vae qui dicit ligno : expergiscere! surge, lapidi tracenti. Numquid ipse docere poterit? Ecce; iste coopertus est auro et argento et omnis spiritus non est 1n. visceribus eius » ; — i. e. nullus spiritus, vita nulla est in idolo ; totum numen in eo consistit, ut sit lil]. S. Hier. videtur legisse non ;1*3v3 doctor, sed AN"Q visio, species, forma znum auro vel argento coopertum. Quare qui a tali numine auxilium opemque efflagitat, suo se errore inexcusabili damnat ; unde vae ; cf. Is. 44, 9-20. Ier. 10, 3. Baruch 6, 3. Ps. 95, 5 ; 113, 3; 134, 15. Sap. 13, 10 ; 14, 1; quo sensu accusatio vera sit : qui dicit ligno, vide quae ad Is. 44, 23 annotavi (Erklaerung des Proph. Is. p. 523). Hisce idolis mutis et idololatris opponit vates maiestatem Domini qui in coelis vivit, coram quo orbis universus prae reverentia silet :
2:20
v. 90 « Dominus autem in templo sancto suo ; sileat a facie etus omnis ter- *G »; — post muta idola, coram quibus stupidi procidunt, magnifice ac sublimi modo vates Dominum, Iahve, Deum qui est exhibet in. templo sancto suo i. e. in sanctuario coelesti (cf. Ier. Cyr. Haimo, Rib. Sanct. Lap. Sa, Men. Calm. Schegg, Reinke). E sede gloriae suae, cuius vestigium fert coeli stelliferi splendor ac pulchritudo, talem Dominum ostendit, qui maiestatem suam ita pandit eximiam, ut eam profundo silentio potius, quam cxili praeconio veneretur orbis (Lap.) ; « prae stupore enim, timore ac reverentia solemus tacere et tacendo nostram testari insufficientiam, impotentiam et indignitatem, maxime respectu immensae maiestatis, sapientiae, sanctitatis et potentiae divinae, in cuius conspectu tremunt cardines coeli et totum hoc universum si cum ipso conferatur, ncc guttula quidem est cum vasto oceano collata » (Tir.). Atque, ut Calm. advertit, « silentium obsequii indicium est, subiectionis, servitutis; in orientalium regum aedibus altum silentium, modestiam, gravitatem, immobilitatem servant milites et praefecti, ut imaginem aliquam silentii, de quo Habacuc, videas ». Cum dicat vates sileat... iam maiestatis divinae gloriosam ac stupendam annuntiat manifestationem, qua Deus muta idola, fastum humanum cst deiecturus et gloriae suae triumphum acturus. Unde hisce apte praeparatur prophetiae pars altera ita, ut simul quadam iam adumbratione . praeoccupetur. Id Chald. quoque indicat hac paraphrasi : « Dominus voluit gloriam suam collocare in templo sanctitatis suae et consumentur à conspectu eius omnia idola terrae ». : Vocem D53* alii volunt interiectionem esse onomatopocticam (cef. Olshausen, Lehrb. d. hebr. Spr. 2. 93), qua silere iubetur, uti apud Plautum St et apud nostrates st, pst ;ex qua interiecüone demum verbum derivatum sit 1271, cf. Num. 13, 30. Neh. 8, 11 (cf. Ges. Thes. p. 387. Fürst L. hcil, Reinke, Schegg), unde induratis literis ortum sit allerum verbum nvn. Alii e contra explicant pr imperativum piel apocopatum pro no a verbo 0n et Dj imperativum esse volunt in pausa Iud. 3, 19. Am. 6, 10,8, 3 (cf. Ros. Fürst C.). Invenitur D'3 praeter nostrum locum ctiam. Soph. 1, 7. Zach. 2, 13 ; similiter interiectionis vel exclamationis loco adhibetur an. LXX red- Anc. — In prooemio cantici tria vates enuntiat : se ad Domini verba quae audierit expavisse profitetur; instanter rogat, ut Dominus opus suum mox adimpleat ; eum obsecratur, ut in iudicio exercendo misericordiae sit memor (v. 2). Iam in ipso cantico Deum describit opus illud exsequentem et iudicium in adversarios exercentem, quo piis ac fidelibus post calamitates salus oboriatur. Unde duo illa cernuntur expressa, quae in prooemio indicavit : Dei opus iudiciumque et miscricordiae exhibitio. Ea autem hunc in modum proponuntur : magnifica theophania Deus ex Theman et de monte Pharan splendore immenso circumdatus, quo statim coelum et terra illustrantur, apparet cum suis iudicii administris, qui ante eum partim incedunt, partim eum sequuntur (3, 3-5). Ad talem iudicis Dei conspectum et gentes terrore percelluntur et montes collesque discinduntur (3, 6. ']). Hanc iudicis maiestatem fluvii et mare perhorresceunt — sit terrore plena hostibus, piis autem promissionum effectrix! — coram illa terra diffluit, montes contremiscunt, undarum fluctibus in immensum succrescentibus omnia implentur ; sol et luna tenebris obvolvuntur; solum Domini tela, quibus hostes prosternit, fulgore suo chaos illud et caliginem collustrant, dum terra conculcatur et gentes in ira Dei conteruntur (3, 8-12). Dominus enim in salutem sui populi egressus est; quare adversarios penitus destruxit, eorum potentiam delevit et insolentiam, qua populum Dei disperserant et oppresserant, simili modo, ut olim Aegyptiorum fastum in mari rubro exstinxit (3, 13-15). Hoc autem iudicium Dei propheta cum magno animi timore et audit et exspectat, cum sciat, ante illud varias populo suo instare calamitates et afflictiones per hostium incursum afferendas (3, 46. 17); at fiducia et spe in Dominum fretus nihilominus exsultat et laetatur certo sciens populum a Deo iri salvatum et in terrae possessione fore beatum (3, 18. 19). sione, montiam tremore, fluctuum inundatione, tenebris, fulminibus telorum Domini (v. 8-14) ; 2) magis proprie, ad quod transitus fit v. 19; caput impii dicitur conteri, eius fundamentum subverti, sceptra eius diris devoveri, insolentiam egregie retundi (v.13-18). Notatu dignum est in utraque parte mentionem fieri salutis populo Dei praestandae v. 9. 13. Ita scil. media in iudicii exhibitione propheta memor est eius, quod efflagitavit : cum iratus fueris, misericordiae recordaberis. Denique d) docetur qua animi dispositione populus tale Dei opus exspcctare debeat : timore, quia etiam populo Dei castigatio et calamitas instat (v. 16. 1'1); laetissima salutis spe per Deum futurae (v. 48. 19). Unde canticum hoc quam maxime ad 2, 4 referri et sensum eius versus explicare perspicuo patet. Carmen hoc quod in multis psalmorum similitudinem sequitur et exprimit, etiam in ipsa inscriptione ad psalmorum ordinem quam proxime accedit : « Oratio Habacuc prophetae pro ignorantiis » ; — eandem orationis inscriptionem gerunt psalmi quinque : 16. 83. 89. 101. 141, quibus ferventes deprecationes precesque ad Deum fusae continentur. Neque hae ab hoc carmine alienae sunt, quod quamvis maximam partem exhibeat descriptionem divini iudicii, tamen, ut Sanct. notat, orando orditur et orando terminat propheta cantilenam ; insuper ipsa iudicii descriptio petitio est obiectiva, qua propheta divini iudicii exsecutionem exoptat et urget. Ceterum oratio n»en ampliore quoque notione adhiberi, vel inde concluseris quod in fine psalmi "2 (hebr.) omnes psalmi a primo usque ad illum communi appellatione orationes David (hebr.) nominantur. Et revera, cum oratio ex communi definitione sit elevatio mentis ad. Deum, omnem divinorum operum considerationem, delineationem, laudem recte vocari orationem in aperto est positum. Quare tam insignis Dei iudicis apparitio et exhibitio, qualis in hoc carmine proponitur, iure suo orationis nomine appellari posset, etsi precationibus non vestiretur. Difficilius explicaveris pro ignoranttis, vel ut S. Hier. vertit pro ignorationibus. Sunt, qui prophetam pro suis ignorantiae peccatis orationem fundere censeant : «nunc agit poenitentiam et plangit, quod temeresit locutus (scil. 14, 2. 13), petitque veniam, ut misericordiam consequatur, quia ignorans fecit » (S. IIier. sim. Sanct.). Alii tamen hanc explicationem vituperant, cum propheta iis in verbis non erraverit, et orationem fieri docent, ut Deus impleat quod promisit neque propter ludaeorum peccata bonum promissum differri sinat (Rib. Lap. Sa, Gord. lans.). llebr. i233 *Y S. Hier. expiicavit a nA erravit oberravil Versionis rationem reddit S. Hier. : « Aquila et Symmachus et quinta editio. 3icut nos pro iqnorationibus (£t X1vonpázov) transtulerunt ; solus Theodotio ozip 19v £xouctxsuóv ; id est pro volunlariis' el pro his qui sponte delinquunt. Hoc propterea, ut intelligamus (exceptis Septuaginta) nullum orationem cum cantico transtulisse » ; habent enim LXX «oo:- £J475. .. p&v. e07«. At quid hobr. sibi velit, valde est dubium. Nam ui non Occurrit nisi in inscriptione Ps. 7, ubi LXX habent d4zXpoc. Recentiores quoque in yarias abeunt sententias, uti fiLinre, quae explorari nequeat. Alii enim etymon retinentes cantionem explicant erraticam vel dithyrambum ; ulii vocem comparantes cum Na (cf. Iob 36, 24) et cognata voce syriaca hymnum vcl oden explicant vel carmen lugubre ; alii, cum dicatur 5y, de instrumentis musicis cogitant, vel de certa quadam melodia, secundum quam carmen sit canendum (cf. Ges. Thes. p. 1362 cum nota, quam adiecit Roediger, Addenda et em. p. 113. Reinke, Mess. Weiss. III. p 395, et Hab. p. 126; Delitzsch, Commentar über die Psalmen ; ad Ps. 7. Hup/eld-lticlun, die Psalmen, ad Ps. 7). Variarum quoque sententiarum iam mentionem faciunt [iib. Lap. Sanct. Mar., afferentes explicationem vel de instrumentis musicis, vel de cantilena, ad cuius modos cani debeat, vel de carmine pleno deliciarum etc. Primum quod vates consilio divino per revelationem sibi patefacto obviam fert, est prout decet naturam fragilem et humilem, quae divino alloquio indignam se agnoscens maiestatem Dei eiusque consilii sublimitatem et terrorem veneratur, timor quidam et obstupefactio reverentiae commixta. Cum enim ii, ad quos Dei sermo vel apparitio fit, sacro quodam timore percelli soleant (cf. Is. 6, 5 hebr. Ez. 2, 1. Dan. "1, 153. Luc. 4, 29), iste timor ex audito nuntio de divino iudicio non modice augeri censendus est ; quare vates noster :
2:2
… di Spirito Santo (Os. 9, 7; Mich. 3, 8; Ez. 2, 2; 3, 12; 8, 13; 11, 5, 24; Zach. 7, 12; II Sam. 23, 2; Eccl. 39, 8; 48, 27; II Esdr. 14, 21, 25, 40-44); il quale gli ordina di parlare o di scrivere (Ex. 17, 14; 34, 27; Deut. 31, 19; Is. 8, 1; 30, 8; Hab. 2, 2; Dan. 8, 26; 12, 4; Ez. 24, 2; in modo speciale Ier. 36) e di esporre solo quello che Dio vuole (Deut. 18, 15-22; Ier. 23, 16; 20, 7-9, 15, 19; 14, 14; Ez. 13, 3-17; Mich. 3, 5-8; …
2:5
… nell'abisso, il fedele « dal profondo grida » a Dio per essere liberato (Ps. 129, 1; Eccli. 51, 9). La f. personificata come la morte (Job 28, 22; Is. 5, 14; Eccli. 14, 12-19), poeticamente è raffigurata come mostro insaziabile dalle fauci enormi (Is. 5, 14; Hab. 2, 5; Ps. 141, 7; Prov. 1, 12; 27, 20; 30, 16), dal ventre immane (Ios. 2, 3; Eccli. 51, 5). Frutto della potenza della f.-morte è la distruzione (Os. 13, 14 = I Cor. 15, 54): v. ABADDON. …
2:6
… propriamente detta (Ez. 17, 2; 24, 3), la similitudine e l'esempio, il detto di uso popolare (più precisamente proverbio: I Reg. 5, 12; Job 13, 12; Prov. 1, 1.6; 10, 1; 25, 1; 26, 7.9), il motto spiritoso e sarcastico (Ez. 12, 22 sg; 18, 2 sg.; Mi. 2, 4; Hab. 2, 6), le parole di motteggio
2:9
… Si può tradurre con « ricchezza » o « guadagno ingiusto ». Il Targum rende con māmōn reśa' l'espressione bēṣa'ra' di Hab. 2, 9.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.