Christ foundeth and establisheth his Church: 6. Inueigheth against idolaters: 26. and promiseth deliuerance from the captiuitie of Babylon.
1And now hear, O Jacob, my servant, and Israel whom I have chosen.Adesso ascolta, o Giacobbe mio servo, e tu, o Israele eletto mio:AND now heare ô Iacob my seruant, and Israel whom I haue chosen.Et nunc audi, Jacob, serve meus, / et Israël, quem elegi. 2Thus saith the Lord that made and formed thee, thy helper from the womb: Fear not, O my servant Jacob, and thou most righteous whom I have chosen.Queste cose, dice il Signore, che ti ha fatto, e ti ha formato, tuo aiutatore dal seno della madre: non temere, Giacobbe mio servo, e tu, o rettissimo, cui io elessi;Thus sayth the Lord that made and formed thee, thy helper from the wombe: feare not ô my seruant Iacob, and thou most righteous whom I haue chosen.Hæc dicit Dominus faciens et formans te, / ab utero auxiliator tuus: / Noli timere, serve meus Jacob, / et rectissime, quem elegi. 3For I will pour out waters upon the thirsty ground, and streams upon the dry land: I will pour out my spirit upon thy seed, and my blessing upon thy stock.Perocché io spanderò acque sopra la terra sitibonda, e fiumane sopra la terra arida: spanderò lo spirito mio sopra la tua discendenza, e la benedizione mia sopra la tua stirpe.For I wil powre out waters vpon the thirstie ground, and streames vpon the drie land: I wil powre out my spirit vpon thy seede, and my blessing vpon thy stocke.Effundam enim aquas super sitientem, / et fluenta super aridam; / effundam spiritum meum super semen tuum, / et benedictionem meam super stirpem tuam: 4And they shall spring up among the herbs, as willows beside the running waters.E germineranno come i salci presso le acque correnti tralle erbette.And they shal spring the herbes as willowes beside the waters running by.et germinabunt inter herbas, / quasi salices juxta præterfluentes aquas. 5One shall say: I am the Lord’s, and another shall call himself by the name of Jacob, and another shall subscribe with his hand, To the Lord, and surname himself by the name of Israel.Questi dirà: Del Signore son io: e quegli si darà il nome di Giacobbe; e l'altro scriverà sulla sua mano: Sono del Signore: e avrà nome simile a Israele.This man shal say: I am our Lords: and an other man shal cal in the name of Iacob, and this wil write with his hand, To the Lord: and in the name of Israel he shal be resembled.Iste dicet: Domini ego sum; / et ille vocabit in nomine Jacob; / et hic scribet manu sua: Domino, / et in nomine Israël assimilabitur. 6Thus saith the Lord the king of Israel, and his redeemer the Lord of hosts: I am the first, and I am the last, and besides me there is no God.Queste cose dice il Signore Re d'Israele, e il suo Redentore il Signor degli eserciti: Io il primo, ed io l'ultimo, e non è Dio fuori di me.Thus sayth our Lord the king of Israel; and the redemer therof the Lord of hostes: I am the first, and I the last, and beside me there is no God.Hæc dicit Dominus, rex Israël, / et redemptor ejus, Dominus exercituum: / Ego primus, et ego novissimus, / et absque me non est deus.
7Who is like to me? let him call and declare: and let him set before me the order, since I appointed the ancient people: and the things to come, and that shall be hereafter, let them shew unto them.Chi è simile a me? Si dichiari, e si spieghi, ed esponga a me l'ordine delle cose dal tempo, in cui fondai l'antica gente: e le cose imminenti, e le e future annunzino ad essi.Who is like to me? let him cal and declare: and let him expound me the order, since I appoynted the ancient people: the thinges to come, and that shal be hereafter let them shew vnto them.Quis similis mei ? vocet, / et annuntiet: et ordinem exponat mihi, / ex quo constitui populum antiquum; / ventura et quæ futura sunt annuntient eis. 8Fear ye not, neither be ye troubled from that time I have made thee to hear, and have declared: you are my witnesses. Is there a God besides me, a maker, whom I have not known?Non temete, non vi turbate: ab antico io le feci sapere a te, e le predissi: voi siete a me testimoni; v'ha egli Dio fuori di me, e faccitore, che siami ignoto?Feare ye not, neither be ye trubled, from that time I haue made thee to heare, and haue declared: you are my witnesses. Is there a God beside me, and a maker, whom I haue not knowen?Nolite timere, neque conturbemini: / ex tunc audire te feci, / et annuntiavi; vos estis testes mei. / Numquid est Deus absque me, / et formator quem ego non noverim ? 9The makers of idols are all of them nothing, and their best beloved things shall not profit them. They are their witnesses, that they do not see, nor understand, that they may be ashamed.I fabbricatori degl'idoli son tutti un niente, e queste cose, che più amano, non saran loro di alcun giovamento. Eglino per lor confusione son testimonj, come per lor vergogna quegli né veggono, né intendono.Al the makers of an idol are nothing, and their best beloued thinges shal not profite them. Them selues are their witnesses, that they doe not see, nor vnderstand, that they may be confounded.Plastæ idoli omnes nihil sunt, / et amantissima eorum non proderunt eis. / Ipsi sunt testes eorum, quia non vident, / neque intelligunt, ut confundantur. 10Who hath formed a god, and made a graven thing that is profitable for nothing?Chi ardi di formare un Dio, e gettò una statua buona a nulla?Who hath formed a god, and molten a sculptil profitable to nothing?Quis formavit deum, / et sculptile conflavit ad nihil utile ? 11Behold, all the partakers thereof shall be confounded: for the makers are men: they shall all assemble together, they shall stand and fear, and shall be confounded together.Ecco, che tutti coloro, che a ciò hanno parte, saranno confusi: perocché questi sono artigiani uomini: si adunino tutti quanti, e si presentino, e tremeranno, e saran tutti svergognati.Behold, al the partakers therof shal be confounded: for the makers are of men: they shal al assemble, they shal stand and feare, and shal be confounded together.Ecce omnes participes ejus confundentur, / fabri enim sunt ex hominibus; / convenient omnes, stabunt / et pavebunt, et confundentur simul.
12The smith hath wrought with his file, with coals, and with hammers he hath formed it, and hath wrought with the strength of his arm: he shall hunger and faint, he shall drink no water, and shall be weary.Il fabbro opera colla lima; col fuoco, e col martello forma l'idolo, lavorando a gran forza di braccia; e patirà la fame, e verrà meno, e spossato non anelerà a ber acqua.The yron smith hath wrought with the file, with coales, and with hammers he hath formed it, and hath wrought in the arme of his strength: he shal hunger and faynt, he shal not drinke water, and shal become wearie.Faber ferrarius lima operatus est, / in prunis et in malleis formavit illud, / et operatus est in brachio fortitudinis suæ; / esuriet et deficiet, / non bibet aquam et lassescet. 13The carpenter hath stretched out his rule, he hath formed it with a plane: he hath made it with corners, and hath fashioned it round with the compass: and he hath made the image of a man as it were a beautiful man dwelling in a house.Lo scultore in legno stende la sua regola, formai l'idolo collo scalpello, lo dirizza a squadra, gli dà il suo contorno, e fa l'immagine di un uomo, com' uomo di bell'aspetto, che risegga in un tempio.The carpenter hath stretched out a rule, he hath formed it with a plaine: he hath made it with corners, and hath fashioned it round with the compasse: and he hath made the image of a man as it were a beautiful man dwelling in a house.Artifex lignarius extendit normam, / formavit illud in runcina, / fecit illud in angularibus, / et in circino tornavit illud, / et fecit imaginem viri / quasi speciosum hominem / habitantem in domo; 14He hath cut down cedars, taken the holm, and the oak that stood among the trees of the forest: he hath planted the pine tree, which the rain hath nourished.Tronca i cedri, porta via il leccio, e la quercia invecchiata tralle piante della foresta; e pianta un pino, che si fa rigoglioso mediante la pioggia.He hath cut downe cedars, taken the helme tree, & the oke that stood among the trees of the forest: he hath planted the pine tree, which the rayne nourished.succidit cedros, / tulit ilicem, et quercum, / quæ steterat inter ligna saltus; / plantavit pinum, quam pluvia nutrivit: 15And it hath served men for fuel: he took thereof, and warmed himself: and he kindled it, and baked bread: but of the rest he made a god, and adored it: he made a graven thing, and bowed down before it.E gli uomini se ne servono per bruciare: egli ne prende, e si scalda; e col fuoco che ne fa, cuoce il pane: di quello poi, che rimane compone un Dio, e l'adora: ne fa un simolacro, e dinanzi a lui s'inginocchia.And it was made a fyre for men: he tooke of them, and was warmed: and kindled them, and baked bread: but of the rest he wrought a god, and adored: he made a sculptil, and bowed downe before it.et facta est hominibus in focum; / sumpsit ex eis, et calefactus est; / et succendit et coxit panes; / de reliquo autem operatus est deum et adoravit; / fecit sculptile, et curvatus est ante illud.
16Part of it he burnt with fire, and with part of it he dressed his meat: he boiled pottage, and was filled, and was warmed, and said: Aha, I am warm, I have seen the fire.E una metà la consumò a far fuoco, e coll'altra metà fe' cuocere la carne per mangiare; e si saziò, e si riscaldò, e disse: bene sta, mi son riscaldato, ho visto il fuoco.Halfe he burnt with fyre, and of the halfe broyled he flesh & eate it: he sod pottage, and was filled, and was warmed, and sayd: Aha, I am warme, I haue sene the fyre.Medium ejus combussit igni, / et de medio ejus carnes comedit; / coxit pulmentum, et saturatus est, / et calefactus est, et dixit: Vah ! / calefactus sum, vidi focum; 17But the residue thereof he made a god, and a graven thing for himself: he boweth down before it, and adoreth it, and prayeth unto it, saying: Deliver me, for thou art my God.Di quello poi, che avanzò se ne fece egli un Dio, e una statua: si incurva dinanzi ad essa, e l'adora, e la prega, dicendo: Salvami, tu se' il mio Dio.But the rest therof he made a god, and a sculptil to him self: he boweth before it, and besecheth, saying: Deliuer me, because thou art my God.reliquum autem ejus deum fecit et sculptile sibi; / curvatur ante illud, et adorat illud, / et obsecrat, dicens: / Libera me, quia deus meus es tu ! 18They have not known, nor understood: for their eyes are covered that they may not see, and that they may not understand with their heart.Sono ignoranti, sono senza intelletto: sono inverniciati gli occhi loro, affinchè non veggano, e col loro cuor non intendano.They haue not knowen, nor vnderstood: for they haue forgotten, that their eies could not see, and that they could not vnderstand with their hart.Nescierunt, neque intellexerunt; / obliti enim sunt ne videant oculi eorum, / et ne intelligant corde suo. 19They do not consider in their mind, nor know, nor have the thought to say: I have burnt part of it in the fire, and I have baked bread upon the coals thereof: I have broiled flesh and have eaten, and of the residue thereof shall I make an idol? shall I fall down before the stock of a tree?Non ripensano colla loro mente, né comprendono, né hanno senso per dire: Della metà ne feci fuoco, e su' suoi carboni cossi il pane; cossi le carni, e mangiai, e di quel, che resta ne farò un idolo? Mi prostrerò davanti ad un pezzo di legno?They doe not recount in their minde, nor know, nor feele, that they should say: Halfe therof I haue burnt with fyre, and I haue baked bread vpon the coales therof: I haue broyled flesh, & haue eaten, and of the rest therof shal I make an idol? shal I fal downe before the stocke of a tree?Non recogitant in mente sua, / neque cognoscunt, neque sentiunt, ut dicant: / Medietatem ejus combussi igni, / et coxi super carbones ejus panes; / coxi carnes et comedi, / et de reliquo ejus idolum faciam ? / ante truncum ligni procidam ?
20Part thereof is ashes: his foolish heart adoreth it, and he will not save his soul, nor say: Perhaps there is a lie in my right hand.Una parte di esso è cenere; un cuore stolto lo adora, e non illumina se stesso con dire: Forse l'opera della mia destra è menzogna.Part therof is ashes; an vnwise hart adored it, & he wil not saue his soule, nor say: Perhaps there is a lie in my right hand.Pars ejus cinis est; / cor insipiens adoravit illud, / et non liberabit animam suam: / neque dicet: Forte mendacium est in dextera mea. 21Remember these things, O Jacob, and Israel, for thou art my servant. I have formed thee, thou art my servant, O Israel, forget me not.Ricorditi di tali cose, o Giacobbe, e tu Israele: perocché tu se' mio servo. Io ti formai: servo mio tu se', o Israele, non iscordarti di me.Remember these thinges ô Iacob, and Israel, because thou art my seruant. I haue formed thee, thou art my seruant ô Israel foget me not.Memento horum Jacob, / et Israël, quoniam servus meus es tu. / Formavi te; servus meus es tu, / Israël, ne obliviscaris mei. 22I have blotted out thy iniquities as a cloud, and thy sins as a mist: return to me, for I have redeemed thee.Ho sciolte qual nuvola le tue iniquità, e qual nebbia i tuoi peccati; ritorna a me, perch'io t'ho redento.I haue cleane taken away thine iniquities as a cloude, & thy sinnes as a mist: returne to me because I haue redemed thee.Delevi ut nubem iniquitates tuas, / et quasi nebulam peccata tua: / revertere ad me, quoniam redemi te. 23Give praise, O ye heavens, for the Lord hath shewn mercy: shout with joy, ye ends of the earth: ye mountains, resound with praise, thou, O forest, and every tree therein: for the Lord hath redeemed Jacob, and Israel shall be glorified.Cantate laude, o cieli; perocché il Signore ha fatto misericordia: giubilate, estreme parti della terra, monti, selve, e piante tutte risuonate di canzoni di laude: perchè il Signore ha riscattato Giacobbe, e sarà esaltato in Israele.Prayse ye ô heauens, because the Lord hath done mercie: make iubilation ye endes of the earth: ye mountaynes sound prayse, thou forest and euerie tree therof: because the Lord hath redemed Iacob, and Israel shal be glorified.Laudate, cæli, quoniam misericordiam fecit Dominus; / jubilate, extrema terræ; / resonate, montes, laudationem, / saltus et omne lignum ejus, / quoniam redemit Dominus Jacob, / et Israël gloriabitur. 24Thus saith the Lord thy redeemer, and thy maker, from the womb: I am the Lord, that make all things, that alone stretch out the heavens, that establish the earth, and there is none with me.Queste cose dice il Signore redentor tuo, che ti formò nel sen della madre: Io sono il Signore, che fo tutte le cose; che solo distendo i cieli, e fondo la terra, e nissuno è con me.Thus sayth our Lord thy redemer, and thy maker, from the wombe: I am the Lord, that make al thinges, that alone stretch out the heauens, that establish the earth, and none with me.Hæc dicit Dominus, redemptor tuus, / et formator tuus ex utero: / Ego sum Dominus, faciens omnia, / extendens cælos solus, / stabiliens terram, et nullus mecum;
25That make void the tokens of diviners, and make the soothsayers mad. That turn the wise backward, and that make their knowledge foolish.Io, che vani rendo i presagi degl'indovini, e tolgo il senno agli astrologi: e fo cadere all'indietro i sapienti, e la loro scienza fo divenire stoltezza.That make the signes of diuiners voide, and turne the southsayers into furie. That turne the wise backward, and that make their knowlege foolish.irrita faciens signa divinorum, / et ariolos in furorem vertens; / convertens sapientes retrorsum, / et scientiam eorum stultam faciens; 26That raise up the word of my servant and perform the counsel of my messengers, who say to Jerusalem: Thou shalt be inhabited: and to the cities of Juda: You shall be built, and I will raise up the wastes thereof.Io son colui, che riduce ad effetto la parola del suo servo, e adempie gli oracoli de' suoi nunzj. Io, che dico a Gerusalemme: Tu sarai abitata; e alle città di Giuda: Voi sarete ristorate, e renderò vita a' vostri deserti.That rayseth vp the word of his seruant, and accomplisheth the counsel of his messengers, which say to Ierusalem: Thou shalt be inhabited; & to the cities of Iuda: You shal be built, and I wil rayse vp the desertes therof.suscitans verbum servi sui, / et consilium nuntiorum suorum complens; / qui dico Jerusalem: Habitaberis, / et civitatibus Juda: Ædificabimini, / et deserta ejus suscitabo; 27Who say to the deep: Be thou desolate, and I will dry up thy rivers.Io, che dico all'abisso: Asciugati, e io farò seccare le tue correnti.Which say to the depth: Be thou desolate, and thy riuers I wil drie vp.qui dico profundo: Desolare, / et flumina tua arefaciam; 28Who say to Cyrus: Thou art my shepherd, and thou shalt perform all my pleasure. Who say to Jerusalem: Thou shalt be built: and to the temple: Thy foundations shall be laid.Io, che dico a Ciro: Tu se' il mio pastore, tu adempirai tutti i miei voleri. Io, che dico a Gerusalemme: Tu sarai riedificata: e al tempio: Tu sarai rifabbricato.Who say to Cyrus: Thou art my pastour, and thou shalt accomplish al my wil. Who say to Ierusalem: Thou shalt be built; and to the temple: Thou shalt be formed.qui dico Cyro: Pastor meus es, / et omnem voluntatem meam complebis; / qui dico Jerusalem: Ædificaberis, / et templo: Fundaberis.
44:3
Stock. I will give fresh life to my people, as to the figure of Christ's Church.
44:5
Israel. They shall no longer be ashamed of being called Israelites or Christians.
44:8
Witnesses. The history of the true religion is its best proof, Isaias 43:9, 10.
Calmet
Known. Ruled, consequently no other can be truly God. (Calmet)
Worthington
Idolaters are foolish, trusting in those who cannot announce future events. (Worthington)
44:9
Calmet
Ashamed of the origin and imbecility of their idols. (Calmet)
Worthington
All this may be turned against heretics, who worship their own fictions; which the Church never does. (St. Jerome) (Worthington)
44:12
File. Hebrew mahatsad, (Haydock; Jeremias 10:3.) "to make an ax, with," etc. This is the remote cause of the idol.
44:13
Calmet
Man. To be styled afterwards a god. (Calmet)
Maluit esse deum. (Horace 1:ser. 8.)
44:18
Haydock
Covered. Septuagint, "darkened." Are Catholics in the same predicament? (Chap. 40:18.) (Haydock)
44:20
Lie. Can I assert in conscience that it is a god?
44:22
Haydock
Return from captivity, (Calmet) and from your former errors, Matthew 11:26. (Haydock)
44:25
Mad. That people may be no longer deluded.
44:26
Calmet
Servant. The prophets and Jesus Christ, whose works never fail, Matthew 24:35. (Calmet)
Worthington
In all this prediction of the Church, Isaias alludes to Jerusalem destroyed, and afterwards rebuilt. (Worthington)
44:27
Calmet
Deep. Babylon, situated amid waters, Isaias 21:1. (Calmet)
Rivers, as Cyrus did. (Herodotus 1:191.)
44:28
Cyrus. This was spoken 110 years before his birth, which shews the prescience and power of God, so as not to injure free-will. The parents of Cyrus could not give him this name to fulfill the prediction, as they knew nothing of it. Amon was apprised that a person called Josias would overturn idolatry; but he had no reason to suppose that it would be his son, 1 Kings 13:2.
Josephus
My shepherd. Chaldean, "that he shall reign." This was shewn by the Jews to Cyrus, on which account, (Calmet) he gave them leave to return, etc. (Josephus, [Jewish Antiquities?] 11:1.)
The title of shepherd is given to Agamemnon by Homer, and it denotes a good prince, such as historians represent Cyrus to have been. He observed that kings and shepherds had the like duties to perform; (Xenophon viii.) and after his death he was bewailed as a "father." (Herodotus 3:89.)
Plut.[Plutarch?]
At first he did not bear the name of Cyrus, (Herodotus 1:113.) which in the Persian language means "the sun." (Ctesias.) (Plut.[Plutarch?])
44:1
Concordanza Iere 30. & 48.
44:2
Gods election preuenteth. mans good endeuoure for without grace none could returne to God.
44:6
Idolaters are foolish in leauing God, who is eternal and to trust in idoles that neither can shew vvhat was from the beginning, nor prophecie thinges to come.
Concordanza Apoc 1. & 2•.
44:9
Al that is here sayd of the vanitie of idoles & foolish impietie of idolaters, may be referred (saith S. Ierom in this place) vnto heresie, and heretikes, who artificially deuise the fictions of their owne doctrines and lying: and adore the thinges which they knovv were feaned by themselues neitheir are so content, but draw the simple to embrace and adore the same inuentions. A litle after he sheweth, that the Catholique Church of Christ shal be euer free from such idolatrie: quite cōtrarie to Protestantes assertion that the Church should haue fallen & bene in idolatrie manie hundred yeares together.
44:13
Sup. ••.
44:26
In al this prophecie of the Church of Christ the prophet alludeth to the historie of Ierusalem to ben destroyed by the Chal dees and reedified by permission of Cyrus, & Darius in the times of Aggeus, & Zacharias.
44:1
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.30
… and the Spirit of the fear of God shall fill Him ; signifying that the Spirit is one and undivided, but His operations various. So again, Jacob My servant ,….. I have put My Spirit upon Him
44:2
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
III. Next is the fact of His being called Servant
44:3
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.30
… and the Spirit of the fear of God shall fill Him ; signifying that the Spirit is one and undivided, but His operations various. So again, Jacob My servant ,….. I have put My Spirit upon Him . And again, I will pour My Spirit upon thy seed
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.7
89. What, then, is more divine than the working of the Holy Spirit, since God Himself testifies that the Holy Spirit presides over His blessings, saying: “I will put My Spirit upon thy seed and My blessings upon thy children.”
44:4
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 4.3
… And in Isaiah the righteous are said to “spring up as willows by the water courses.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 9.4
After this, what else does He will that we should take? Willow branches; by that figure indicating righteousness, because “the just,” according to the prophet, shall spring up “as grass in the midst of the waters, as willows by the watercourses,”
44:5
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.39
… and promised “a mouth” to Moses, when he pleaded in excuse the slowness of his speech, and that wisdom which, by Isaiah, He showed to be irresistible: “One shall say, I am the Lord’s, and shall call himself by the name of Jacob, and another shall subscribe himself by the name of Israel.”
Tertulliano † 220 d.C. Scorpiace 7
… Wisdom behaves with firmness in the streets, for with good results does she murder her own sons. Nay, on the top of the walls she speaks with assurance, when indeed, according to Esaias, this one calls out, “I am God’s;” and this one shouts, “In the name of Jacob;” and another writes, “In the name of Israel.”
44:6
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Antiochians 3
The prophets also, when they speak as in the person of God, [saying,] “I am God, the first [of beings], and I am also the last, and besides Me there is no God,”
Teodoto † fl. 160 d.C. Excerpts of Theodotus 1
XXXVIII. Against Tatian, who says that the words, “Let there be light,” are supplicatory. If, then, He is supplicating the supreme God, how does He say, “I am God, and beside me there is none else?”
san Giustino † 165 d.C. Hortatory Address to the Greeks 21
… but neither did any one exist before God who could give Him a name, nor did He Himself think it right to name Himself, seeing that He is one and unique, as He Himself also by His own prophets testifies, when He says, “I God am the first,” and after this, “And beside me there is no other God.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 2
2. Now they seek to exhibit the foundation for their dogma by citing the word in the law, “I am the God of your fathers: ye shall have no other gods beside me;” and again in another passage, “I am the first,” He saith, “and the last; and beside me there is none other.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 30
… “I,” says He, “am God, and there is none beside me, righteous and a Saviour.” And in another place: “I am the first and the last, and beside me there is no God who is as I.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 17.7
… From age unto age Thou art the Lord. That no one should suppose that there is another God, either before or afterwards, he said:— From age and unto age, just as Isaiah said:— I am the first and I am the last .
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Synodis or On the Councils 1
XXIII. “If any man after the example of the Jews understands as said for the destruction of the Eternal Only-begotten God the words, I am the first God, and I am the last God, and beside Me there is no God
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.23.6
… and therefore one the honour and one the worship which is paid to the Father in and through the Son. And he who thus worships, worships one God; for there is one God and none other than He. Accordingly when the Father is called the only God, and we read that there is one God , and ‘I am,’ and ‘beside Me there is no God,’ and ‘I the first and I the last
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of Arian Opinions 1
(11.) Whosoever shall explain ‘I God the First and I the Last, and besides Me there is no God,’ (
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 18
45. For we do not count by way of addition, gradually making increase from unity to multitude, and saying one, two, and three,—nor yet first, second, and third. For “I,” God, “am the first, and I am the last.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.9
… God forbid, I say, God forbid. Faith knows nothing of such order as this; it knows nothing of a divided honour of the Father and the Son. I have not read of, nor heard of, nor found any varying degree in God. Never have I read of a second, never of a third God. I have read of a first God,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 4
… these are words of the Greeks. Tell me this too: Would you not say, that the Creator beyond all comparison excels His works? Yet since that which is from things that were not is similar to them, where is the superiority not admitting of comparison? And what mean the expressions, “I am the first and I am the last” (
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 2.18
… If any one declares that the Son that was born of Mary was man only, let him be anathema. If any man affirming him that was born of Mary to be God and man, shall imply the unbegotten God himself, let him be anathema. If any one shall understand the text, “I am the first, and I am the last, and besides me there is no God,”
44:8
Tertulliano † 220 d.C. On Idolatry 4
… And again: “I swear to you, sinners, that against the day of perdition of blood repentance is being prepared. Ye who serve stones, and ye who make images of gold, and silver, and wood, and stones and clay, and serve phantoms, and demons, and spirits in fanes, and all errors not according to knowledge, shall find no help from them.” But Isaiah
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.26
But God also swears. Well, is it, I wonder, by the God of Marcion? No, no, he says; a much vainer oath—by Himself! What was He to do, when He knew
44:9
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 9
… since we see that these are soulless and dead, and have not the form of God (for we do not consider that God has such a form as some say that they imitate to His honour), but have the names and forms of those wicked demons which have appeared. For why need we tell you who already know, into what forms the craftsmen,
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.6.3
… But as to what they are in their own person, he speaks concerning them; “for they are,” he says, “the idols of demons.” And Esaias: “Let them be confounded, all who blaspheme God, and carve useless things; even I am witness, saith God.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Heathen (Contra Gentes) 14
… ears have they and will not hear; noses have they and will not smell; hands have they and will not handle; feet have they and will not walk; they will not speak through their throat. Like unto them be they that make them.” Nor have they escaped prophetic censure; for there also is their refutation, where the Spirit says
44:16
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… earth even they shall perish from the earth and from under these heavens;” and again “They made to themselves gods of silver and gods of gold;” and the prophet Isaiah when he had mocked the making of the idols, and said “He burneth part thereof in the fire with part thereof he eateth flesh he warmeth himself and saith Aha I am warm I have seen the fire,”
44:17
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 6.10
10. God then being thus great, and yet greater, (for even were I to change my whole substance into tongue, I could not speak His excellence: nay more, not even if all Angels should assemble, could they ever speak His worth), God being therefore so great in goodness and majesty, man hath yet dared to say to a stone that he hath graven, Thou art my God
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… of silver and gods of gold;” and the prophet Isaiah when he had mocked the making of the idols, and said “He burneth part thereof in the fire with part thereof he eateth flesh he warmeth himself and saith Aha I am warm I have seen the fire,” went on “and the residue thereof he maketh a god and falleth down unto it and saith ‘Deliver me for thou art my god’”
44:20
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 3
… “God sees,” (say they); and, “I commend you to God.” But when they say, “What has undergone death is dead,” and, “Enjoy life whilst you live,” and, “After death all things come to an end, even death itself;” then I must remember both that “the heart of man is ashes,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… of the idols, and said “He burneth part thereof in the fire with part thereof he eateth flesh he warmeth himself and saith Aha I am warm I have seen the fire,” went on “and the residue thereof he maketh a god and falleth down unto it and saith ‘Deliver me for thou art my god’” and so the prophet laments over them and says “Know that their heart is ashes.”
44:21
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
III. Next is the fact of His being called Servant
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in the same: “Remember these things, O Jacob and Israel, because thou art my servant. I have called thee my servant; and thou, Israel, forget me not. Lo, I have washed away thy unrighteousness as,…and thy sins as a raincloud. Be converted to me, and I will redeem thee.”
44:22
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.35
35. And may these words be spoken now again over you also, Sing, O heavens, and be joyful, O earth ; and then; for the Lord hath had mercy on His people, and comforted the lowly of His people . And this shall come to pass through the loving-kindness of God, who says to you, Behold, I will blot out as a cloud thy transgressions, and as a thick cloud thy sins
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 6
… But even if a woman should forget, yet will I not forget thee, saith the Lord.” ( Isa. xlix. 15 , Sept.) Of how great a love are these words? And again, “Turn unto Me” ( Isa. xlv. 22 .); and again elsewhere, “Turn unto Me, and thou shalt be saved.” (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 20.7
… for there is a reward for thy labour, saith the Lord;” and these words also may be uttered of him by the voice of the Lord: “I have blotted out as a cloud thine iniquities, and as a mist thy sins:” and again: “I even I am He that blotteth out thine iniquities for mine own sake, and thine offences I will no longer remember;”
44:23
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… Shout, ye foundations of the earth. Cry out with joy, ye mountains, ye high places, and all the trees which are in them, for the Lord hath redeemed Jacob, and Israel hath been glorified
44:24
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 6
… For Matter will be such a God as He—being unmade, unborn, without beginning, and without end. God will say, “I am the first!” Yet how is He the first, when Matter is co-eternal with Him? Between co-eternals and contemporaries there is no sequence of rank. Is then, Matter also the first? “I,” says the Lord, “have stretched out the heavens alone.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 18
… When, therefore, He attested His own unity, the Father took care of the Son’s interests, that Christ should not be sup posed to have come from another God, but from Him who had already said, “I am God and there is none other beside me,” who shows us that He is the only God, but in company with His Son, with whom “He stretcheth out the heavens alone.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 19
… hear ye Him.” By thus attaching the Son to Himself, He becomes His own interpreter in what sense He stretched out the heavens alone, meaning alone with His Son , even as He is one with His Son. The utterance, therefore, will be in like manner the Son’s, “I have stretched out the heavens alone,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… ‘Before I formed thee in the womb, I knew thee ;’ and so He says of all, ‘All those things hath My hand made ;’ and again by Isaiah, ‘Thus saith the Lord, thy redeemer, and He that formed thee from the womb, I am the Lord that maketh all things; that stretcheth forth the heavens alone; that spreadeth abroad the earth by Myself
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.24
… and He has given us to know that of the True Father He is True Offspring. And John too, as he had learned , so he teaches this, writing in his Epistle, ‘And we are in the True, even in His Son Jesus Christ; This is the True God and eternal life .’ And when the Prophet says concerning the creation, ‘That stretcheth forth the heavens alone
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.2
29. But that they may know, when they see the word “alone,” that the Son is in no wise to be separated from the Father, let them remember it was said by God in the Prophets: “I stretched forth the heavens alone.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 4
… And the Prophets are continually busy on this kind of demonstration, not only of itself, but when they contend against the honor shown to idols; “Let the gods perish,” says one “who have not made heaven and earth” ( Jer. x. 11 ): and again, “I have stretched out the heaven with My hand” (
44:25
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… “I will give unto them treasures that have been hidden, and secret ones will I discover to them.” And again: “Who else shall scatter the tokens of ventriloquists, and the devices of those who divine out of their own heart; turning wise men backward, and making their counsels foolish?”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 19
… Accordingly He says, concerning the Son, immediately afterwards: “Who else is it that frustrateth the tokens of the liars, and maketh diviners mad, turning wise men backward, and making their knowledge foolish, and confirming the words
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.12
… “Being,” he says, “the Brightness of His glory, and the express Image of His person .” What, after these have thus spoken, are the words of our ventriloquist
44:26
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.22
… “unto Him shall ye hearken, as unto me.” “Every one who will not hearken unto Him, his soul shall be cut off from amongst his people.” So also Isaiah: “Who is there among you that feareth God? Let him hear the voice of His Son.” This voice the Father was going Himself to recommend. For, says he,
44:27
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 3.6
However, a time will come, when all shall be consumed by fire; as Isaiah says of the God of the universe in these words, “That saith to the deep, Be dry, and I will dry up thy rivers.”
44:1
1. ET NUNC AUDI, JACOB SERVE MEUS. — Per Jacob vel Israel spiritalem accipe, id est populum fidelem et Christianum, cum allusione tamen ad Israel carnalem, ejusque liberationem e captivitate Babylonica. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Haymo, Forerius, Adamus, et alii passim. Populo ergo fideli, partim ex Israele, partim et magis ex Gentibus colligendo, id est Ecclesiæ, pergit Deus promittere suam opem, tutelam, gratiam omneque bonum per Christum.
44:2
2. Ab utero auxiliator tuus. — «Ab utero,» id est a principio, ab incunabulis, q. d. Ego te adjuvi, o Israel! a tui ortu, puta, primum tuum parentem Abrahamum liberavi et eduxi de Ur Chaldæorum. Deinde proximum tuum parentem, unde nomen sortiris, puta Jacobum, sive Israelem, in utero adjuvi, dum ibidem luctando cum fratre Esau, illi prævaluit, et nascendo tenuit plantam ejus, quasi qui eum esset supplantaturus. Unde et mater Rebecca audivit a Deo, Genes. xxv, 23: «Major serviet minori,» puta Esau Jacob: ita pariter, et multo magis adjuvi verum Israel, id est Christianos, in sui exordio, cum eos a Judæis et tyrannis, præsertim Imperatoribus Romanis, tutatus sum, adeo ut, cum ipsi per trecentos annos, in eos sæviendo, omni vi contenderint delere ipsos et Ecclesiam, ego contra effecerim, ut per persecutiones et martyria, magis semper illi creverint. Ita S. Hieronymus et alii jam citati. NOLI TIMERE, etc., RECTISSIME QUEM ELEGI. — Pro rectissime hebraice est ישרון iescurun, quod Septuaginta et Chaldæus vertunt, dilectus Israel. Unde et iescurun pene omnes easdem habet litteras quas Israel, uti notat S. Hieronymus, dicitur «Israel rectissimus,» quia rectissimam Dei legem, cultum et religionem a Deo accepit. Nota: Hebræum iescurun varie verti potest: primo, cum Aria, directus, destinatus, missus, scilicet a Deo ad Christi Evangelium, vel recipiendum, quasi fidelis; vel annuntiandum, quasi Apostolus. Unde omnes Apostoli ex Israel orti sunt. Secundo, dilectus, ut vertunt Septuaginta, hic, et Noster, Deuter. cap. xxxii, 15, vel potius, dilectulus. Est enim ieseurun diminutivum; unde significat tenerum amorem, qualis est parentum erga parvulos, uti Jacobi erga Benjamin. Tertio, videns, vel canens, uti vertit Leo Castrius. Utrumque enim significat Hebraica radix שור schur, et utrumque Ecclesiæ et Apostolis competit. Hi enim fuerunt videntes, id est Prophetæ, et quasi oculi Dei, eique canentes, id est laudes ejus celebrantes. Quarto, iescurun deduci potest a שור schor, id est tauro, qui robore et magnitudine eminens armenta et gregem boum et vaccarum ducit: sic enim Israel inter greges populorum eminuit, fuitque Deo quasi primogenitus, et dux gregis; perinde ut in familia regis, primogenitus fratrum, est princeps et dux. Ita Forerius. Et huc alludit Moses, Deut. xxxiii, 17, ubi Joseph vocans Nazaræum inter fratres suos, subdit de eodem: «Quasi primogeniti tauri pulchritudo ejus, cornua rhinocerotis cornua illius: in ipsis ventilabit Gentes usque ad terminos terræ.» Tales fuerunt iescurun, id est duces gregis Christiani.
44:3
3. EFFUNDAM ENIM AQUAS SUPER SITIENTEM. — «Sitientem» et «aridam,» scilicet terram, vocat Gentilitatem. Gentiles enim ante Christum instar terræ aridæ erant, squalidi, miseri, infrugiferi et steriles bonorum operum: sed cum Deus per Christum effudit in eos aquas, id est charismata Spiritus Sancti, fecit eos instar agri succulenti fertiles virtutum. Unde idem, alia metaphora explicans, subdit: EFFUNDAM SPIRITUM MEUM SUPER SEMEN TUUM. — «Spiritum» vocat halitum, sive calorem vitalem, qui semina in hieme quasi emortua, in vere quasi ad vitam resuscitat, et germinare facit. Jam semen sive posteros Israelis spiritales accipit, non carnales, q. d. Super Gentes Christo credentes, ideoque spiritales Abrahæ et Jacobi filios, effundam spiritum meum vitalem gratiarum; ut fruges virtutum proferant, utque iis semper vireant et vigeant. Ita Cyrillus, Procopius et S. Gregorius, lib. XXXIII Moral. cap. v.
44:4
4. ET GERMINABUNT INTER HERBAS QUASI SALICES. — Est hic tertia metaphora idem significans, q. d. Tam florebit felix illud Ecclesiæ tempus, tam florebunt fideles, quam florere solent et germinare herbæ in loco humecto, et salices juxta aquas. Salices enim amant rivos, ibique luxuriant, teste Virgilio, II Georgic.: Fluminibus salices, crassique paludibus alni Nascuntur. Ita S. Hieronymus. Secundo, sicut salices a qua deficiente, quasi emortuæ, ea redeunte quasi respirant et reviviscunt: ita et Deus per Christi gratiam reviviscere faciet Gentes peccato et vitiis emortuas. Tertio et maxime genuine, comparat et præfert salices alte germinantes herbis humilibus, q. d. Quantum inter herbas humi repentes sese efferunt altæ salices juxta aquas plantatæ, ab eisque jugiter irrigatæ: tantum sese extollet aureum illud Christi et Evangelii sæculum inter priora sæcula, quæ in terra repere, et vix de Deo et cœlo cogitare videbantur. Ita Forerius, Sanchez et alii. Moraliter, notat S. Gregorius, lib. XXXI Moral. cap. v, apte justos comparari salicibus, quæ semper virent, ut arescere nequeant, et recisæ usque ad truncum, uberius resurgunt, altiusque excrescunt: ita enim et justi semper animi virorem virtutemque retinent, atque vexati, afflicti et oppressi, magis animos viresque exerunt et attollunt.
44:5
5. ISTE DICET: DOMINI EGO SUM. — Est mimesis: imitatur enim voces Gentium, sibi de conversione gratulantium, seque quasi servos Deo et Christo mancipantium. Unus enim dicet: Domini ego sum servus, illi vivere, illi mori cupio. Et ille vocabit in nomine Jacob, — q. d. Alter invocabit nomen Dei Jacob. Vide Canon. XXX. Vel prædicabit nomen Dei Jacob. Forerius pro יקרא iikra, id est vocabit, aliis punctis legit יקרא iickare, id est vocabitur, q. d. Ille vocabitur Jacobæus, Israelita, Abrahæ et Jacobi filius, puta fidelis et Christianus. ET HIC SCRIBET MANU SUA: DOMINO, — id est «Domini ego sum.» Ita Septuaginta; unde Arabicus vertit, hic scribet se e proprietate Domini, puta se esse e familia Domini, se esse ex iis qui ad Dominum, vel Domini famulitium et servitutem pertinent. Sicut enim sagæ, aliique cum se dæmoni devovent, dant ei syngrapham, qua se ejus esse servos profitentur: ita et fideles olim scribebant se esse Christianos, servos Jesu Christi; uti scribit Apostolus: «Paulus servus Jesu Christi.» Hinc baptizati dicuntur nomen dare Christo, nomenque suum, vel ipsi, vel Pastor eorum, catalogo fidelium inscribit, quasi qui transeant in militiam Christi. Sic in nonnullis Religionibus professi, dum faciunt vota Deo, ea manu sua scribunt, scriptaque tradunt Superiori Ordinis. Simili modo Martyres vel voce, vel scripto testabantur se esse Dei cultores et Christianos. Sic Athenagoras, Justinus, Arnobius, Tertullianus, Minutius Felix, et alii, qui ad Imperatores Christianos persequentes, pro iis Apologias scripserunt, scribebant se Dei et Christi cultores esse. Sic Imperatores, Reges et Principes scribunt: Ferdinandus Dei gratia Romanus Imperator, Philippus Dei gratia Hispaniarum Rex. Secundo, aliqui ex Septuaginta vertunt, inscribet manui suæ: Dei ego sum. Olim enim milites stigma inustum vel impressum in manu ferebant, quo se milites hujus, vel illius ducis esse profitebantur, uti docet Lipsius, lib. I De Militia Rom., cap. ix. Imo idipsum testatur S. Gregorius, lib. II, epistol. 100 et 103. Sic ait Paulus: «Ego stigmata Domini Jesu in corpore meo porto.» Sic et Antichristus faciet asseclas suos suum characterem gestare in dextera, Apocal. xiii, 16. Et sic fideles etiamnum in annulis et armillis manuum gestant cruces, aut iconculas Christi, quibus se Christi servos esse fatentur. Imo primis Ecclesiæ temporibus multi Christiani, non in annulis, sed in carne, candentibus notis nomen Jesu, aut signum crucis curabant sibi inuri, ait Procopius, vetus Auctor hic. Tertio, alii ex Hebræo vertunt, inscribet manum suam Domino. Inscribet, id est consignabit, consecrabit. Sic manus suas consecrant Domino, qui eis assidue operantur bona opera ad Dei honorem et gloriam. Item qui templis, altaribus, domibus, libris, aliisque operibus inscribunt to Deo optimo maximo, vel, Deo sit laus et gloria. ET IN NOMINE ISRAEL ASSIMILABITUR, — id est simili nomine vocabitur, puta cognominabitur Israelita, id est Christianus, similis Israeli patriarchæ fideli et sancto; quia ejus fidem et religionem amplectetur, ait S. Hieronymus; Hebræum enim כנה kinna, significat cognominari, vel cognominare se a persona aliqua illustri, vel re quapiam insigniter gesta. Ita Syrus, Arabicus, Forerius, Vatablus et alii, q. d. Græcus non vocabit se Græcum, Belga non vocabit se Belgam, sed Christianum. Hic sensus ex Hebræo est genuinus. Hinc Tertullianus, lib. IV Contra Marcion., cap. xxxix, ait hæc esse verba Martyrum, in confessione fidei pro Deo, et cum Deo invalescentium. Hoc enim significat, inquit, Hebræum Israel, scilicet, invalescens, vel prævalens Deo. Hinc secundo, Leo Castrius sic explicat, q. d. Fidelis et Christianus, non in Israelis, id est ipsi Israeli vero, puta Christo, assimilabitur tollendo post eum crucem suam: «Omnis enim Christi actio est nostra instructio, cui nos conformare debemus.» Primo, Sanchez: «Assimilabitur,» ait, hoc est, similitudine aliqua aut effigie aut charactere Israelis, id est Christi, consignabitur, signo aliquo ostendet se Christi legem et religionem sequi. v. g. gestando ex collo crucem, agnum Dei, rosarium, medallium, Christi, B. Virginis, aut Sancti alicujus imagine insignitum, uti faciunt Japones, Helvetii aliique ferventes Catholici, qui inter hæreticos, vel infideles degentes libere et constanter suam fidem publice profiteri volunt. Hoc est quod postulabat sponsus, Cant. viii, 6: «Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum,» q. d. Tu, o sponsa! mei sponsi tui imaginem gesta in medallio ad cor, vel ad armillas brachiorum appenso. Sic enim ex adverso idololatræ idoli sui effigiem in annulo, tabula vel armilla ex collo, digitis aut brachiis gestabant, uti ostendit Sanchez.
44:6
REDEMPTOR EJUS, — scilicet Israelis, et populi fidelis. «Redemptor,» id est qui tanquam frater aut propinquus, alienatos nos a Deo redimet, sibique vindicabit, et in libertatem Israelem suum reducet; ille ipse judex, redemptor et assertor libertatis vestræ, cognatus, o Israelitæ! vester, Deus homo ex semine David. Is, inquam, hujusmodi consolationem et felicitatem divinam, in tanta hac rerum vestrarum deploratione, non aliam vobis promittit, inquit Forerius. Alludit ad ritum veterem, quo bona a quopiam vendita, a fratre, vel cognato ejus, reddito emptori pretio, redimi et recipi poterant: is enim dicebatur גואל, id est redemptor, Levit. xxv, 25.
44:7
7. Quis similis mei? — Qui similiter ut ego redimat Israel, qui ejus peccata dimittat, qui spiritum suum in eum effundat, ut dixi cap. præced., vers. 3 et 25. Sic infra, vers. 22, cum remissionem peccatorum promisisset, mox, vers. sequenti, cœlos ad Deum laudandum invitat. Hinc patet quantum opus sit a Deo peccata hominibus remitti, et quam Deo dignum, ut vel ex hoc Divinitas possit agnosci. Justificatio enim impii, majus difficilius et divinius est opus, quam sit creatio Universi, uti docet S. Augustinus, tract. 72 in Joannem, et ex eo D. Thomas, I II, Quæst. CXIII, art. 9. VOCER, — prædicet, clara voce pronuntiet. ORDINEM EXPONAT MIHI (narret mihi ordinem et seriem generationum et seculorum, qui fluxit ab eo tempore) EX QUO CONSTITUI POPULUM ANTIQUUM, — ex quo scilicet Adam primosque homines creavi et collocavi in terra. 7. Quis similis mei? — Qui similiter ut ego redimat Israel, qui ejus peccata dimittat, qui spiritum suum in eum effundat, ut dixi cap. præced., vers. 3 et 25. Sic infra, vers. 22, cum remissionem peccatorum promisisset, mox, vers. sequenti, cœlos ad Deum laudandum invitat. Hinc patet quantum opus sit a Deo peccata hominibus remitti, et quam Deo dignum, ut vel ex hoc Divinitas possit agnosci. Justificatio enim impii, majus difficilius et divinius est opus, quam sit creatio Universi, uti docet S. Augustinus, tract. 72 in Joannem, et ex eo D. Thomas, I II, Quæst. CXIII, art. 9. Verbum ערך Hebræis idem valet quod Græcis παρατάττειν, rem certo ordine, serie, successione disponere et ordinare. Pertinet proprie ad militiam, ubi exercitus in ordinem componitur, et copia in aciem instruitur; vide Jud. xx, 22; Jerem. vi, 23; l, 42. Eadem ratio est firmandorum decretorum. Qui id agit, typum rei gerendæ sibi proponit, ut in exsecutione nihil ante non cogitatum turbet. (Rosenmuller.) venient coram tribunali Christi, et pavebunt et confundentur.
44:8
8. Ex tunc, — q. d. A priscis temporibus, ab initio mundi, docui veritatem, et futura prædixi. Ego, inquam, non idola; ergo ego solus sum Deus, non idola. Ita Cyrillus et Procopius. FORMATOR, — creator Deus, qui hunc mundum creavit, et quasi plastes formavit, variisque formis essentialibus et accidentalibus decoravit: sicut figulus variis vasis varias dat formas. Hebræum enim יוצר iotser significat figulum sive plastem, qui ex luto vasa fingit et format. Deus ergo est quasi plastes et figulus Universi, sicut artifex est plastes sui idoli. Deum ergo mundi opificem opponit idolis, quorum figuli et plastæ sunt fabri, homines viles et abjecti. Hebræi pro iotser jam legunt צור tsur, id est petra, fortis, refugium. Talis enim est Deus in se sperantibus, seque invocantibus. Ita Forerius.
44:9
9. PLASTÆ IDOLI OMNES NIHIL SUNT. — Ostendit idolorum vanitates, ex ipsa eorum fabrica et fabris. Pro plastæ hebraice est יוצר iotser, quod proprie figulum significat; inde tamen transfertur, ut significet quemvis fabrum et opificem, ut hic significat aurifices, qui ex auro, argento, etc., fabricabant idola. Pro nihil hebraice est תהו tohu, id est inanes, informes, vani et quasi nihil sunt. Est elegans antithesis, q. d. Plastæ idolis figuram et formam dare conantur; at ipsimet informes sunt, forma et figura carent, suntque ipsa prorsus inanitas. Nullius enim rei nomine digni sunt, dignique qui vocentur «a nihil.» Illi enim sic desipuerunt, ut manibus suis se formare deos arbitrentur, cum sint ipsimet plasmati a Deo. Ita Forerius. Rursum sunt «nihil,» quia esuriunt, sitiunt, lassescunt, deficiunt, et ad suum «nihil,» unde a Deo educti sunt, tendunt et redeunt, ut sequitur. AMANTISSIMA EORUM (idola quæ amant, et in pretio habent) NON PRODERUNT EIS. Ipsi (plastæ idoli) sunt testes horum (quæ jam dixi, quod idola «non proderunt eis,» etc.); si enim verum fateri velint, cogentur dicere de idolis, quia (id est quod) non vident, neque intelligunt (sed saxa sunt et trunci, visus et mentis expertes) ut confundantur, — q. d. Ut merito confundi debeant, qui idola fingunt, colunt, adorant, quasi deos. Allegorice idolum est hæresis, quod plastæ, id est hæresiarchæ, ex suo cerebro confingunt, ait S. Hieronymus. Tropologice, idolum avari est pecunia, ut ait S. Paulus, idolum gulosi est venter, idolum superbi est honor. Quam demens ergo est Paganus colens idolum Jovis, tam demens, imo dementior, est Christianus colens idolum suæ veneris, auri, gulæ! etc.
44:10
10. Quis formavit Deum? — q. d. Quis ergo fuit tam demens ut idolum formarit? quæ fuit ista hominum vesania? qui furor? Vatablus vertit: Quis ergo sit tam demens ut formet idolum? «Quid magis ridiculum, quam cum homo est opifex Dei?» ait S. Basilius in cap. III Isaiæ, et Sedulius: Quis furor est, quæ tanta animas dementia ludit, Ut volucrem, turpemque bovem, torvumque draconem, Seminominemque canem supplex homo pronus adoret? Quin et gentilis Lucretius contra eosdem exclamat apud Lactantium, lib. I Divin. Institut. cap. xxi: O stultas hominum mentes! o pectora cæca! Qualibus in tenebris vitæ! quantisque periclis Degitur hoc ævi quodcumque est! Subdit deinde Lactantius: «Quis ludibria non derideat, qui habeat aliquid sanitatis? cum videat homines velut mente captos ea serio facere, quæ si quis faciat in lusu, nimis lascivus et ineptus esse videatur?» Porro, primum idolorum plastem apud Romanos fuisse Numam Pompilium, idem docet, cap. xxii: «Harum, ait, vanitatum apud Romanos auctor et constitutor Sabinus ille rex, qui maxime animos hominum rudes atque imperitos novis superstitionibus implicavit, quod ut faceret aliqua cum auctoritate, simulavit cum dea Egeria nocturnos se habere congressus.» Numa enim secundus a Romulo rex ex Sabinis oriundus, in deorum timorem (quo ad mitiora truces per continua sub Romulo bella, Romanorum animos flecteret), sacra instituit, sacerdotes creavit, virgines Vestales sacravit, pontificem maximum primus declaravit, dies fastos nefastosque condidit, annum in duodecim menses divisit, cumque quadraginta annis in pace cum reverentia suorum et finitimorum regnasset, diem suum obiit.
44:11
11. OMNES PARTICIPES EJUS (qui in idolo fabricando, poliendo, ornando collaborant) CONFUNDENTUR (rationem subdit), FABRI ENIM SUNT EX HOMINIBUS, — q. d. Quomodo ergo non pudefiant, qui cum sint homines, et Adæ filii, Deum tamen fabricare volunt?
44:12
12. Convenient omnes, etc. — q. d. Tam miseri sunt, ut unus non sufficiat ad opus, sed plures conveniant: e quibus hic cudit idoli aurem, alter oculos, alter brachium, alter pedes, etc. Itaque simul stant, instantque operi, et si quid frangatur, aut minus succedat opus, pavent, confunduntur et tristantur, q. d. Quam miseri ergo sunt dii, qui a tam miseris fabricantur? Alii hoc referunt ad tempora Christi, vel ad diem judicii; tunc enim omnes idoloplastæ convenient coram tribunali Christi, et pavebunt et confundentur. IN PRUNIS ET IN MALLEIS (q. d. Faber igne et malleis tundit et cudit miserum illum deum, perinde ac ligonem vel vomerem suum, idque) IN BRACHIO FORTITUDINIS, — id est summo brachiorum nisu et percussione. ESURIET ET DEFICIET, — q. d. Faber hic dum cudit idolum, fame laborat, esurit et languescit, et nisi aquam biberit, lassescit, et siti deficit. Ex fame et siti artificis, colligit operis, id est idoli et dei hujus, vanitatem. Ita S. Hieronymus.
44:13
13. ARTIFEX LIGNARIUS, — qui ex ligno fabricat idolum, sicut faber ferrarius suum cudit ex ferro, ære, metallo: hic suum idolum, perinde ut scamnum, norma sive regula dimetitur, formatque runcina sua. Runcina enim instrumentum est, quo fabri lignarii scalpendo tabulas lævigant, quod et planula dicitur, eo quod trabes et tabulas, inæqualia et aspera, abradendo, complanet. Ita Plinius, lib. XVI, cap. xxiv. FECIT ILLUD IN ANGULARIBUS, — angulari mensura ad rectum perpendiculi angulum illud dimetiendo. Vatablus vertit, fecit illud in dolabris; Forerius, fecit illud in angulis domorum, et locis secretis. ET FECIT IMAGINEM VIRI QUASI SPECIOSUM HOMINEM HABITANTEM IN DOMO, — q. d. Itaque sua runcina et circino fabricat hominis effigiem, quasi ille homo sit animatus et speciosus, qui domum sacram inhabitet, illique quasi numen præsit. Ita Horatius, lib. I, satyra 8, Priapum de se loquentem inducit: Olim truncus eram ficulnus, inutile lignum; Cum faber, incertus, scamnum faceretne Priapum, Maluit esse deum. Deus inde ego, furum aviumque Maxima formido.
44:14
14. PLANTAVIT PINUM, — q. d. Dum succidit arborem, v. g. cedrum, pinum, ilicem, quercum, ut ex ea idolum faciat, aliam mox arborem plantat, quam pluvia riget, et crescere faciat, ne desit unquam materia ad fabricandum idola: «O sanctas gentes, quibus hæc nascuntur, imo plantantur, in hortis Numina!» Cætera sunt clara. Operose enim Propheta tam Judæis quam Gentibus ostendit idololatriæ, quæ toto tunc orbe dominabatur, inanitatem, ex idolorum vili fabrica, materia, opifice. Unde patet omnino putasse rudes hosce Gentiles, idolum vere deum esse, aut certe aliquid numinis ei inesse. Secus sentiunt et faciunt Christiani, cum venerantur imagines Christi et Sanctorum. Quare perperam hæc contra illas torquent Œcolampadius et Pellicanus, aliique Novantes. Citat Pellicanus pro se Comment. Ambrosii in cap. I ad Rom., sed perfide. Loquitur enim ibi Ambrosius de imaginibus Ethnicorum, quas pro diis colebant, ut patet locum intuenti.
44:16
mare et assimilare debemus. Sic Plato, lib. VII De Legibus, ait: «Homo est Dei paignion, id est ludicium, quia in eo sita hominis felicitas, ut Deum imitetur, illique quoad potest mores suos assimilet.» Hinc illud celebre inter septem sapientum dicta: «Sequere Deum,» ait S. Ambrosius, lib. I De Abraham, cap. 11. Tertio, Sanchez: «Assimilabitur,» ait, hoc est, similitudine aliqua aut effigie aut charactere Israelis, id est Christi, consignabitur, signo aliquo ostendet se Christi legem et religionem sequi. v. g. gestando ex collo crucem, agnum Dei, rosarium, medallium, Christi, B. Virginis, aut Sancti alicujus imagine insignitum, uti faciunt Japones, Helvetii aliique ferventes Catholici, qui inter hæreticos, vel infideles degentes libere et constanter suam fidem publice profiteri volunt. Hoc est quod postulabat sponsus, Cant. viii, 6: «Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum,» q. d. Tu, o sponsa! mei sponsi tui imaginem gesta in medallio ad cor, vel ad armillas brachiorum appenso. Sic enim ex adverso idololatræ idoli sui effigiem in annulo, tabula vel armilla ex collo, digitis aut brachiis gestabant, uti ostendit Sanchez. REDEMPTOR EJUS, — scilicet Israelis, et populi fidelis. «Redemptor,» id est qui tanquam frater aut propinquus, alienatos nos a Deo redimet, sibique vindicabit, et in libertatem Israelem suum reducet; ille ipse judex, redemptor et assertor libertatis vestræ, cognatus, o Israelitæ! vester, Deus homo ex semine David. Is, inquam, hujusmodi consolationem et felicitatem divinam, in tanta hac rerum vestrarum deploratione, non aliam vobis promittit, inquit Forerius. Alludit ad ritum veterem, quo bona a quopiam vendita, a fratre, vel cognato ejus, reddito emptori pretio, redimi et recipi poterant: is enim dicebatur גואל, id est redemptor, Levit. xxv, 25. 16. DE MEDIO EJUS CARNES COMEDIT. — «Comedit,» id est coxit et comedit, uti legunt aliqui codices, hoc est igni coctas comedit. VAH, — euge; hebraice enim est האח heach. Septuaginta, dulce est mihi, scilicet gaudere tam luculento lignorum igne, ut frigore algentia membra calefaciam.
44:18
18. NESCIERUNT, NEQUE INTELLEXERUNT. — Scilicet plastæ idolorum, quod idola sint saxa, et lapides politi et ornati (nam pigmentis obliti sunt), non autem dii. Unde clare vertit Vatablus: Non sentiunt, neque intelligunt (cæci isti figuli), quia tectorium est super oculos eorum, quominus intelligant. Hoc est, quod vertit Noster, «obliti sunt,» id est calce, stibio aut fuco incrustati sunt (70 enim obliti præteritum est ab oblino, non ab obliviscor, ut patet ex Hebræo טח tach) oculi eorum, q. d. Idola oculos et corda habent non animata, sed lignea, et calce aliove ornatu obducta; ergo videre et intelligere nequeunt: at cæci fabri hoc non considerant, non recogitant. Nota to obliti sunt, tam ad deos Gentium, quam ad ipsos eorum fabros et opifices (hi enim errore communi oblitos et obductos habent oculos) referas. Hebræa magis referunt ad deos, noster Interpres magis ad opifices. Vide hic in quam cæcitatem arripiat homines consuetudo, et aliorum exempla, dum unus alium quasi ovis ovem sequitur, nec rem considerat, vel examinat. Qui ergo sapit, non sequatur insitas vulgi opiniones; sed actiones suas examinet et consideret, priusquam quid aggrediatur, an id rationabile sit, honestum, Deo gratum, ejusque legi conforme. NEQUE DICET: FORTE MENDACIUM EST IN DEXTERA MEA, — q. d. Non recogitat artifex, ut dicat: Forte dextera mea operatus sum rem mendacem, nugacem et vanam. Talis enim est idolum. Simile est quod canit Psaltes, Psal. cxiii: «Simulacra Gentium argentum et aurum, opera manuum hominum. Oculos habent, et non videbunt: aures habent, et non audient, etc. Similes illis fiant, qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis.»
44:20
20. PARS EJUS CINIS. — Hebraice, socius cineris est, scilicet idolum, quia, videlicet altera pars trunci, ex quo formatum est, combusta est, et versa in cinerem. Ita Forerius. Jam Vatablus et Judæi vertunt: Pascit cinerem (id est frustra, et in ventum laborat) cor insipiens, quod facit et adorat idolum. Illi enim legunt in Hebræo רעה אפר roe epher, id est pascit cinerem. Sed Noster aliter dispunxit; nam litteram he non accepit ut finalem roe, sed ut initialem epher, legitque רע האפר rea haepher, id est socius cineris. Socius, id est pars, uti vertit Noster, Gen. xv, 10. Septuaginta aliter legerunt, videlicet ראה ree, id est vide. Vertunt enim: Scito quia cinis cor eorum. Non ergo pro pars vertunt cor, uti aliqui putaverunt, sed to cor ex sequentibus acceperunt, aliter dispungentes. Sequitur enim, «cor insipiens adorabit illud,» pro quo Septuaginta vertunt duntaxat, et errant; quia cor præcedentibus junxerunt. Jam S. Cyrillus, Germanus et Leo Castrius (qui perperam contendit Septuaginta pro rea, id est socius, hoc est pars, legisse דעא dea, id est sapientia), per cor intelligunt sapientiam, huncque dant sensum: «cor,» id est sapientia eorum arefacta emortuaque est, et facta instar cineris. Posset quoque per «cor» accipi idolum, quod amant et depereunt, vocantque suum corculum. Sic Plautus dixit «cinerem quærere,» hoc est ambire abjecta et vilia; et P. Sabinus: Jam cinis, et tantum flebile Troja solum. Et Seneca in Hercul. furente: Cadmæa proles, atque Ophionius cinis, Quo recidistis?
44:21
21. MEMENTO HORUM, JACOB ET ISRAEL. — Vide, o popule fidelis! idolorum et idololatrarum cæcitatem, ne eos sequaris; sed me solum verum Deum colas, qui te creavi, quique deleo peccata tua, tam facile et liquide, quam nubes et nebulæ vel a solis calore, vel a venti impulsu et impetu dissolvuntur et dissipantur, aerque serenatur. Apte peccata comparantur nubi, uti ostendam Thren. III, 44, et Spiritus Sanctus delens peccata, vento; unde in Pentecoste in Apostolos descendit in specie spiritus vehementis, Actor. ii. Minus recte aliqui sic exponunt, q. d. Uti nubes, id est pluvia e nube resoluta, abluit terræ sordes, ita ego animæ tuæ sordes ablui.
44:23
23. LAUDATE, CŒLI. — Quia meminit Propheta remissionis peccatorum et redemptionis Christi; hinc de more ad tantum beneficium exsultans, jubilat, et in vocem laudis erumpit, cœlosque et terram, montes et saltus ad Dei laudem invitat. Extrema (Septuaginta, fundamenta) terræ, — id est centrum terræ. Ibi enim erant animæ sanctorum clausæ in limbo, hanc Christi redemptionem avide exspectantes, quas proinde, ea parta, ad congratulationem et hymnos invitat.
44:25
25. IRRITA FACIENS SIGNA DIVINORUM. — Divini et augures divinabant ex astris, ex extis animalium, ex garritu avium, ex somniis, ex fulminibus, quasi signis et ominibus futurorum; sed Deus hæc eorum signa sæpe facit irrita et mendacia, facitque divinationes eorum esse falsas. ET ARIOLOS IN FUROREM VERTENS, — tum quia videntes se suaque oracula falsa esse, et ut falsa a populo irrideri, in furorem aguntur; tum quia ex hac falsitate, populus videt eos, non a Deo, sed furore quodam lymphatico ac diabolico agi, dum hæc oracula promunt, ut vertens sit idem quod versos ostendens, juxta Canon. XXXI. Convertens sapientes retrorsum, — ut cadant, falsaque sint eorum oracula et consilia: hinc et ipsi cadant a sua fama et gloria, qua credebantur esse divini. Unde explicans, addit: Et scientiam eorum (artem augurandi et divinandi) stultam faciens, — ideoque inconstantem: non enim constans sibi, repugnante Deo: et dum se falsos vident, contraria consilia ineunt, ut suam falsitatem tegant. E contrario Deus suscitat, et reipsa confirmat oracula sua, suorumque Prophetarum. Unde subdit:
44:26
26. Suscitans verbum servi sui, — q. d. Ego sum qui reipsa complebo omnia quæ de servo meo Cyro, de restauranda Jerusalem, ut sequitur, quæque allegorice de Christo per nuntios meos, id est per Prophetas, prædixi et promisi, vel, q. d. Ego sum, qui verbum et consilium meum de Christo, deque ejus nuntiis, id est Apostolis, eorumque Evangelio, toto orbe propagando, adimplebo. QUI DICO JERUSALEM: HABITABERIS, — q. d. Ego te, o Jerusalem! a Chaldæis eversam, per Cyrum ædificabo et restaurabo. Rursum et potius, Jerusalem spiritalem, id est Ecclesiam Christianam, per Christum ædificabo et instituam.
44:27
27. QUI DICO PROFUNDO: DESOLARE, ET FLUMINA TUA AREFACIAM. — Nota ex Chaldæo, Theodotione, S. Hieronymo et aliis passim, profundum vocari Babylonem. Sic eamdem vocavit «mare,» cap. xxi, vers. 1, idque, tum quia per illam fluebant flumina Tigris et Euphrates, quorum rivos et cursum in alios alveos avertit et deduxit Cyrus dum eam cepit; tum quia Babylon erat velut mare et abyssus potentiæ, opum, æque ac vanitatis, fastus et luxus.
44:28
28. QUI DICO CYRO: PASTOR MEUS ES, — q. d. Tu, o Cyre! populum meum in Babylonem dispersum, reduces in Judæam, sicut pastor oves dispersas colligit et reducit ad caulam. De quo plura cap. sequenti. Secundo, «pastor,» id est rex; quod enim pastor est gregi, hoc rex sit regno oportet. Septuaginta pro littera resch, legentes affinem dalet, scilicet דעי (ut hoc femininum per enallagen ponatur pro masculino דעי pro דעי), vertunt: Qui dico Cyro ut sapiat, id est qui sapientiam do Cyro, ut sapienter bellum gerat, quique artes et stratagema hoc de Euphrate avertendo ei suggero, ut Babylonem capiat. Sensus est, q. d. Ego sum potentissimus et sapientissimus Creator et Redemptor tuus, o Israel! qui ea quæ promisi de Jerusalem restauranda per Cyrum, certissime complebo, ut non possis non exspectare illam alteram augustiorem promissionem de Christo, qui cœlum et terram lætificabit, fore complendam, quam volo te magni facere, et cætera omnia ad hanc referre, tanquam umbras ad veritatem. Ita Forerius.
44:5
Hic tertio confutat eos ex idolorum vilitate, ne forte credereunt quod per ea possent divinas promissiones impedire. Et dividitur in duas. In prima excludit timorem; in secunda ostendit idolorum vilitatem, ibi, Haec dicit Dominus rex Israel. Circa primum tria. Primo excitat attentionem: Audi Jacob quem elegi, reprobato Esau. Mal. 1: «Jacob «dilexi, Esau autem odio habui.» Secundo excludit timorem: Haec dicit Dominus formans te. Infra 49: «Haec dicit Dominus, formans me ex «utero servum sibi.» Rectissime, quod sonat hoc nomen Israel, quantum ad nominis significationem; sed quasi per etimologiam dicitur vir videns Deum. Is vir, Ra videns, Et Deum. Tertio ponit promissionem, Effundam. Et primo promittit divinum beneficium quantum ad temporalia: Effundam aquas, idest consolationes. Ezech. 56: «Effundam super «vos aquam mundam.» Quantum ad spiritualia, Effundam spiritum . . . benedictionem, quantum ad bonorum multiplicationem. Joel. 2: «Effundam «de spiritu meo super omnem carnem.» Secundo ponit beneficii fructum quantum ad bona temporalia, Et germinabunt, idest multiplicabuntur ex abundantia prosperitatis, sicut arbor ad multitudinem aquae. Supra 35: «Germinans germinabit, «exulabit lactabunda et laudans.» Ponit etiam effectum bonorum spiritualium. Iste dicit, Domini ego sum: quia quilibet se Deo subiectum confitebitur: Scribet, cantica, Domino, idest ad honorem Domini. Vel Domini ego sum portans Scripturam, quod pertinet ad cultum Dei. Assimilabitur, alienigena in colendo Deum; vel erit strenuus sicut Jacob. Jer. 3: «Patrem vocabis me, et post «me ingredi non cessabis.» Haec dicit Dominus rex Israel. Hic ostendit idolorum vilitatem: et circa hoc tria facit. Primo ostendit idolorum defectum; secundo ex hoc revocat eos ad suum cultum, ibi, Mementote horum, Jacob et Israel; tertio promittit colentibus se liberationis beneficium, ibi, Haec dicit Dominus redemptor tuus. Circa primum duo facit. Primo arguit contra idola ex divina operatione; secundo ex idolorum formatione, ibi, Quis formavit Deum? Circa primum duo facit. Primo proponit suae deitatis singularitatem, Ego sum. Apoc. 1: «Ego sum alpha et omega, principium «et finis.» Secundo adhibet probationem, Quis similis? Et circa hoc tria. Primo ponit divinum actum in annuntiando futura, et ordinem praeteritorum: Non noverim, praedestinando. Eccl. 25: «Domino Deo nostro omnia sunt agnita, antequam «fiant.» Secundo assignat suae deitatis signum testibus confirmatum, Noli timere; quasi dicat: Ne solicitemini pro me, quasi deficiam probatione meae divinitatis. Tertio concludit idolorum defectum, Numquid est? Et primo ponit questionem, Absque me?
44:9
Deuter. 52: «Videte quod ego sim solus, et «non sit alius deus praeter me.» Secundo ostendit testimonium inidonietatem: Plastae idoli, idest factores eorum, nihil sunt, nullius potentiae vel quia intentionem suam non consequuntur, volentes suis manibus deum fingere; vel etiam quia idolum nihil est. Amantissima, idola, quae sunt vel magna et veneranda, vel ex pretiosiori materia. Tertio ostendit testimoni falsitatem: Ipsi teses, idolorum, quia non vident, et tamen dicunt ea esse
deos.
44:10
Quis formavit deum? Hic ostendit quod non sunt dii ex eorum formatione: et circa hoc duo facit. Primo proponit formationem ad excludendum divinitatem; secundo formationis modum ad ostendendam vilitatem, Faber ferrarius. Circa primum duo facit. Primo proponit formationem, intendens hanc rationem. Quod factum est ab homine, non est Deus, etc. Quis? quasi dicat, nullus; ad nihil, aliud, utile. Baruch ult.: «Ipsi qui ea faciunt non «sunt multi temporis.» Secundo praedict operantium confusionem: Ecce omnes principes ejus, idolorum cultores, cum venerint ad judicium, s’abunt, quasi judicandi. Ex hominibus, idest de numero hominum. Psal. 96: «Confundantur omnes «qui adorant sculptilia.» Faber ferrarius lima operatus est in prunis. Hic ostendit eorum vilitatem, ut non solum non sint dii, sed etiam quaedam vilia: et primo proponit modum quantum ad idola quae fiebant de metallis, In brachio suo, idest fortes ictus percutiens. Exuriet et deficiet; quasi diceret: Deus quem facit non potest sibi succurrere, qui tamen factori suo maxime tenetur.
44:12
Supra 41: «Confortabit faber ferrarius percutiens malleo.» Secundo quantum ad ea quae fiebant ex ligno.
44:13
Artifex lignarius. Et primo ponit idoli vilitatem, ponens causam efficientem cum instrumentis suis: Normam, regulam ad rectificandum ligna, in runcina, instrumentum recurvum ex latere ad curvandum ligna in angularibus, idest in figura quadrangulata: vel est instrumentum ad hujusmodi figuras faciendas: circino, idest turno.
44:14
Quantum ad causam formalem, Et fecit imaginem: quantum ad materialem, Succidit cedros, quibus etiam ad viles usus utuntur. Jerem. 10: «Lignum de «saltu praecidit, opus manuum artificis.» Secundo ostendit artificis caecitatem, Noscierunt. Pars ejus, ligni de quo factum est idolum, cinis, quia combustum.
44:20
Forte mendacium est in dextera mea, idest in operatione. Sap. 15: «Non erubescet lo- «qui cum illo qui sine anima est.»
Nota super illo verbo, Effundam spiritum meum, quia datur spiritus incipientibus primo in principium vivificationis. Ezech. 57: «Ingressus est in ea spiritus, «et revixerunt.» secundo in lavacrum renovationis. Tit. 5: «Per lavacrum regenerationis et «renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos «abunde.» Tertio in privilegium adoptionis. Rom. 8: «Non accepistis spiritum servitutis in timore; «sed accepistis spiritum adoptionis filiorum Dei.» Secundo datur proficientibus primo ad instruendum intellectum. Joan. 14: «Paracletus autem Spiritus «sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille «vos docebit omnia.» Secundo ad reficiendum affectum. Eccl. 24: «Spiritus meus super mel dul- «cis.» Tertio ad adjuvandum actum. Rom. 8: «Spiritus adjuvat infirmitatem.» Tertio datur perfectis primo in beneficium libertatis. 2 Cor. 5: «Ubi spiritus Domini, ibi libertas.» Secundo in vinculum unitatis. Eph. 4: «Solliciti servare uni- «tatem spiritus in vinculo pacis.» Tertio in pignus hereditatis. Eph. 1: «Signati estis spiritu «promotionis sancto, qui est pignus hereditatis «nostrae.»
44:21
Memento horum, Jacob et Israel. Hic revocat eos ad suum cultum: et primo assignat rationem, proponens servitutis debitum: Memento, ilesd reco-gita vilitatem idolorum, servus.
44:22
Jer. 51: « Non » sicut haec, pars Jacob: quia qui fecit omnia ipse » est, et Israel sceptrum hereditatis ejus: Dominus » exercituum nomen illi. » Et quantum ad prae-scitum beneficium, vel promissum: Delevi ut nubem, et ut nebulam, ilesd facile. Sap. 2: « Tran-» sieb vita vestra tamquam vestigium nubis, et sicut » nebula dissolvetur. » Secundo ponit revocationem, Revertere.
44:23
Jer. 5: « Revertcre adversatrix Israel » ad me, ait Dominus; et non avertam faciam » meam a vobis. » Tertio pro reversione invitat totam creaturam ad gratiarum actionem: Jubilate extrema terrae.
44:24
Psal. 68: « Laudent illum caeli » et terra, mare et omnia quae in eis sunt. » Haec dicit Dominus redemptor tuus. Hic revertentibus ad se, promittit liberationis beneficium: et circa hoc duo facit. Primo ostendit liberationis benefi-cium, quod eis contulit: Redemptor, a malis, et formator, in bonis. Infra 49: « Haec dicit Dominus » formans me ex utero servum sibi. » Quantum
ad creaturas, quas fecit, Ego sum Dominus. Jerem. 10: « Fecit terram in fortitudine. » Quantum ad sapientes, quos infatuavit; quorum quidam profite-bantur se scire divina, Irrita fac’ens. Jer. 50: « Gla-dius ad divinos ejus, qui stulti sunt: » quidam de rebus mundanis, Convertens sapientes. 1 Cor. 1: « Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus » mundi? » Etiam quantum ad promissorum im-pletionem. Suscitans, implens: servi, prophetae vel Moysis vel Christi.
44:26
Secundo promittit liberationem populi: et primo quantum ad urbium reaedificationem: Qui dico Jerusalem, Aedificaberis. Psal. 68: « Aedificabuntur civitates Juda. » Secundo quantum ad hostium destructionem: Qui dico profundo, id-est mari, scilicet Babylonii.
44:28
Unde supra 21: « Onus » deserti maris. » Tertio quantum ad liberatione exaltationem: Qui dico Cyro: Pastor meus es, pascens oves meas. Ezech. 34: « Et pascet eas ventus urcns. » Quarto quantum ad templi reintegrationem: Qui dico Jerusalem, Funda’eris: quia ejus tempore sola fundamenta jacta sunt. Daniel. 9: « Aedificabitur » iterum Jerusalem. »
44:1
v. 4 « Ef nunc audi Jacob serve meus et Israel quem elegi :
44:2
v. 2 haec dicit Dominus faciens et formans te, ab utero auziliator tuus : noli. timere serve meus lacob et: rectissime quem elegi » ; — et nunc i. e. postquam 43, 28 ruina populi et abiectio et ignominia adeo nervose est proposita, promittitur ex summa miseria salus, cuius fiducia quo certius excitetur, tituli illi proferuntur et continuo apud Deum valere dicuntur, quibus praecellentia summa populi electi continetur (cf. 42, 19; 43, 1); describitur Dei cura et labor assiduus quem a prima populi nativitate ei impendit eflicaciter, ut in his documenta exhibeantur et pignora certissima auxilii promissi. Nomina igitur quibus Deus et se et populum compellat uti promissionem firmant, ita amorem et favorem Dei populo peccatis obruto impendi prorsus gratuito efficaciter declarant. Neque sensus mutatur, sive coniungis cum S. Jlier. ut Deus dicatur ab utero auciliator, sive cum LXX et Syro et textus mas. accentibus formans te ab utero (cf. v. 24; 49, 5); Deus enim populum a primis suis initiis assidua cura erudivit, educavit, edocuit (formavit) et semper ei auxiliator, custos et vindex adstitit; « ponitur enim uterus pro principio vitae quia ibi animati sumus et inde in hanc communem lucem evocati vitae nostrae curriculum ingredimur: » (Sanct.); vel « ab utero passim usurpant Hebraei ut Latini ab incunabulis » (For.). Illa autem initia repetenda sunt a prima populi formatione et ortu, ab Abraham et Sara, a conceptu Sarae praeternaturali; solet enim Isaias saepius usque ad primam illam originem ascendere (cf. 41, 8; 51, 2; 63, 16) et re quidem vera in providentia illa de Abraham et Sara etc. ostensa iam populi electi continetur formatio, iam ei exhibetur auxilium, Isaias II — 10. Prima populi exordia, uterum matris intelligunt S. Hier. Cyr. Thom. Pint. For. Lap. Rohl. neque tamen eodem modo ; aliqui enim (S. Hier. Pint.) ad Iacob id referunt, qui adhuc in utero matris plantam fratris arripuerit, qua in re etiam Osee praecellentiam quandam lacob exprimi innuere videtur (cf. ad Os. 12, 3), vel quia antequam nasceretur, iam matri dictum fuerit : maior serviet minori (Gen. 25, 23. Rom. 9, 10. Pint.); alii generatim de protectioue Abraham patri impensa loquuntur : « uterus hie sumi posse videtur pro prima quasi aetate populi israelitici, quae fuit in Abraham, et tunc sententia facilis est, nimirum in ipso exordio designati populi Deum illius suscepisse curam et in maximo rerum discrimine fuisse auxiliatum » (Sanct.), sim. Lap. For.: « quando enim non expertus est [srael bonitatem Dei erga se ab eo tempore quo coepit peregrinari in terra Chanaan et in Aegypto »? Alii uferim ad exitum ex Aegypto referunt quo scil. tempore, populus qua populus Dei natus sit (Schegg, Kn.); sed qui afferuntur loci (v. 24; 46, 3; 49, 1; Os. 2, 17) id nequaquam ostendunt; praeterea tempus illud dicitur tempus iuventutis popali vel desponsationis populi (cf. Os. 2, 17 hebr. ler. 2, 2. Ez. 16, 6) appellatur; adde quod monui Isaiam ad primum populi ortum in Abraham saepius ascendere. — Coniungunt formans ab utero S. Thom. Pint. Net. Rohl. Hahn, Sein. Del. Naeg. Or. ; alii (Ges. Hitz. Kn.) iungunt ab utero auziliator tuus. Appellatur h. 1. populus nomine lIeschurun, uti Deut. 32, 15; 33, 3. 26. De quo nomine ita scribit S. Hier. « alio nomine Israelem vocat ; Isurun (mv?) pretati sunt ; soli LXX ailectissimum ». [pse quoque Deut. 32, 15 vertit. dilectam. Plerique vocem explicant ex ?C? rectus, probus, ut forma deminutiva sit blandientis compellatio : gens rectula ; ita Ges. Hitx. Umbreit, Kn. Naeg.; alii interpretantur vocem eadem plane notione qua ^v^? (ef. Del.) vel ut epitheton ornans : populus recte directus a Deo (ItoAl.) vel populus salute et prosperitate donatus, ita ut ^v? sit idem ac "x (Hengstenberg, Sein. Hahn); quae ultima explicatio arbitraria est. Aliter F'ürsí. C. vocem concipi posse opinatur : « forlasse vertendum est : gens a rectis oriunda ». Chald. vocem constanter exprirait per Israel. Neque deerant qui eam ortam putabant ex [sraelun forma pleniore, ita ut sit in compendium redacta more blandientium ; unde versio graeca veneta reddit "IcgesXexos, quasi parvulus Israel blando nomine. Verum hanc explicationem hodie iuremerito repudiant. Probabilissimum videtur adhiberi nomen blandum forma deminutiva expressum ; blanda enim compellatio quae amorem spirat tenerum, hoc loeo bene usurpatur et in tribus aliis quoque omnino requiritur nomen quo Dei in populuni amor large effusus declaretur (cf. Deut. 32, 15 ; 33, 5. 26). Eo vero modo nomina deminutiva apud Hebraeos formari Naeg. pluribus prosequitur ; comprobatur explicatio veterum versionibus, quas S. Hier. recitat. Appellatio blanda rectissime quod nomen secundum hebr. formam habet deminutivam et benevolentiae amorisque compellatio est, quasi latine diceres dilectule. (Sanct.) vel populus meus rectulus, prorsus apta est qua post reprehensionem factam transitus fiat ad fausta promissa et qua omnis timor et angustia animis eximatur. Hoc etiam blandimento, quo dicendi genere teneros filios parentes appellare et allicere solent (Sanct. Deus praeclare se consolatorem (40, 1) agere manifestat. Atque iuremerito nomen adhiberi blandum, quo Dei amor insignis declaretur, sequentibus probatur, quibus prooemium hoc sollemnius (v. 1. 2) illustratur; v. 3«« effundam enim aquas super sitientem et fluenta super aridam; effundam spiritum meum super semen tuum, et benedictionem meam super sLirpem (uam » ; — per gradus quosdam oratio ascendit ; cf. 41, 11 et seq.; status enim in exsilio, ut bene notat Sanct., durus ille status agro comparatur sterili atque arenti; felicitas quae succedet agro omnium rerum copia et amoenitate vestito; haec autem benedictionis et fertilitatis in naturam effusio, qua forte ad beneficia olim in deserto praestita alluditur, prooemium quoddam est ac symbolum communicatüionis bonorum divinorum, quae effusione spiritus Dei continentur. Largam fore effusionem symbolo iam declaratur. Spiritu autem Dei effuso et animis infuso designatur novae ac sublimioris vitae radix et fons uberrimus quo animi hominum spiritu Dei imbuti, perfasi, impulsi summam quandam cum Deo induant similitudinem et proinde in ratione sentiendi cogitandique spiritu Dei quoque agitentur et moveantur. Remedium igitur illud hoc loco indicatur quo Deus miserae populi conditioni mederi vult; quod supra dixerat : ego deleo iniquitates (43, 23) iam magis declaratur, quo scil. ablatio iniquitatum et novae vitae recte agendae virtus ac potestas hominibus sit conferenda : nimirum eo quod Deus suum spiritum animis infundat; qua re regeneratio quaedam et innovatio spiritualis habebitur. En, quam apte nativitas ex Deo, ex spirita Dei adumbretur et praeparetur! Praeterea vide Ez. 36, 93-271. Ioel 2, 98. Cur aqua apte in symbolum adhibeatur, bene explicat S. Cyr. : « vivifica enim res est aqua et plantas ac gramina facit augescere et quodammodo imitatur sancti Spiritus energiam per quem omniaconstiterunt et benesunt et firmantur et intelligibilis creatura omnium bonorum accessione locupletatur ». Sicut in rerum natura, «auferes spiritum tuum et deficient et in pulverem suum revertentur, emittes spiritum tuum et creabuntur et renovabis faciem terrae » (Ps. 103, 29. 30), ita in vera ac spirituali hominum vita contingit : spiritu Dei effuso omnia laete florescent (cf. Sanct.).In animis autem spiritu Deiad similitudinem et cognationem Dei evectis et transformatis quasi in sua imagine summopere sibi complacet Deus; unde in perpetui amoris ac benevolentiae signum effusionem spiritus, subsequitur benedictio qua Deus imbutos spiritu suo continuis donis et gratiis benevolentissime et abundantissime exornat et ditat. Divinae gratiae fluentis potati vitam vivent ubertate virtutum et flore insignem
44:4
v. 4 « et germinabunt inter herbas quasi salices iuxta praeterfluentes aquas »; — « sic efflorescent et germinabunt, ut inter arbores alias sic emineant, sicut inter humiles et serpentes herbas attollunt se salices ad fluenta plantatae » (Sanct.); cf. Ier. 11, 8. Ps. 1, 3. Salices maximam quandam ubertatem eamque fere indelebilem significant; « nam, ut inquit S. Gregorius, tantae viriditatis sunt, ut arescere vel abscissae radicitus et proiectae vix possint; immo arefactae si aquis abluuntur, reviviscunt et quo saepius putantur, eo maiores afferunt usus agricolarum ministeriis » (Sanct.), quibus omnibus virorum spiritu Dei animatorum mores et ingenia exprimuntur. Dum populus antea peccatis et misera servitute ita esset obrutus, ut anathemate esset feriendus (43, 98 hebr.) risusque et probri argumentum inter omnes nationes praeberet, jam instauratione per spiritum Dei facta fertilitate spirituali et ubertate eminebit; ecce nova facio omnia! Neque ibi sistetur; nam « in te benedicentur omnes tribus terrae » et instauraüione facta omnis caro videbit quod os Domini locutum est (40, 3) et. servus Domini erit in lucem gentium (42, 6); unde sicut propheta in prima parte gentes iri adiunctum ad regnum Dei saepius declaravit (2, 3; 11, 10; 14, 1; 19, 24), ita hoc loco
44:5
v. 5 « iste dicet : Domini ego sum, et ille vocabit in nomine Iacob, et hic scribet manu sua : Domino et in nomine Israel assimilabitur » ; — opprobrium ablatum est a populo Dei; gentes certatim magno studio ei se adiungere gestiunt : dum enim Domino nomen dant eique adhaerere se velle declarant, simul ad lacob et Israel se accedere eique adiungi profitentur; et recte quidem ; nam Dominus in familia Iacob se manifestavit et in populo Israel promissa sua reposuit, ergo quicumque horum partieeps fieri voluerit, in illam quasi familiam ingredi eique debet associari. Habes ídem quod supra 2, 3: ascendamus ad domum Dei lacob et quod Ps. 86 amplissime exprimitur, quicumque in numerum et censum servorum Dei recenseantur, in lerusalem nasci eos oportere. Quattuor formis illa ad Dei regnum accessio describitur, qua re « eleganti mimesi explicatur multitudo et. studium, quo gentes ad fidem convenient » (Sanct.) ; vocare in nomine i. e. nomen sollemniter invocare ; alius sola quasi oris professione non contenius manu sua scripto testimonio se Domino consecrabit et. gloriabitur in nomine Israel, nomen hoc cum honore et reverentia usurpabit (hebr.). Vario igitur modo : simplici declaratione, sollemni ct publica invocatione, protestatione et attestatione literis consignata, pro sua quisque indole et devotione sese Domino conseerabunt; adsunt enim in regno Dei gradus varii et varia est mensura gratiae qua quisque vocatur; uni enim quinque traduntur talenta, alii duo et varia quoque adsunt officia et ministeria. Ex nexu inter v. 4 et 5 colligitur id quod S. Paulus innuit (Rom. 11, 19) populi Dei sanctitatem maximae fore gentibus utilitati. Hac ergo via populus erit, ut Miehaeas loquitur, in medio populorum quasi ros a Domino et quasi stillae super herbam (Mich. 5, 7) et benedictio pro omnibus. Atque ad talem dignitatem et. ad tale opus Deus se populum evecturum esse spondet eum qui tunc misere prostratus iacet (cf. 42, 99 seq. 43, 98). Hoc est novum illud quod annuntiat et tali vaticinio edito quod suo tempore implebitur gloriam divinitatis suae declarat. Quare promissionis datae documentum ipsam ponit maiestatem suam
44:6
v. 6 « haec dicit. Dominus rex Israel et redemptor eius Dominus exercituum : ego primus et ego novissimus et absque me non est Deus » ; — lIahve, Deus foederis, qui ut talis rex est populi theocraticl et eius vindex ac redemptor, qualis fuit olim et erit in posterum, Dominus exercituum, cui praesto sunt agmina omnia coelestia et terrestria (cf. ad Os. 12, 5. Mich. 4, 4), cui itaque adest potentia exsequendi promissa : ipse est ab aeterno primus et usque in aeternum u//imus ita quidem, ut sua potentia omne quod exsistit complectatur neque quidquam sine eo exsistere vel permanere possit; sic revera est primus ! et ultimus in. ordine exsistentium, uti omnia complectens ita omnia excedens, uti omnia ambiens et circumdans ità super omnia et extra omnia infinite se protendens. Tamquam talis simul est unicus ; unde praeter me mon est Deus (hebr.), eodem sensu absque me, uti S. llier. ipse explicat: « nec dicit se esse solum, sed praeter virtutem suam atque sapientiam nullum esse externum deum deorumque multorum opinionem et simulacra condemnans »; atque ea significatione absque revera usurpatur saepius in vulg. (Gen. 28, 9; 31, 50) et apud Gellium (cf. Kaulen, Handbuch z. Vulg. p. 202). Designatur ergo Deus alpha et omega, principium et finis (Apoc. 4, 8); cf. 41, 4; 48, 12; 43, 11; 44, 8; A49, 6. 91. Tali prooemio se professus aeternum et omnia complectentem iam sicut supra 41, 26 et 42, 9 et 43, 8-13 annuntiatione facta disceptationem. subiungit, qua ex vaticinio numen divinum colligatur. Unde v..'i «quis similis mei? vocet et annuntiet et. ordinem exponat mihi ex quo constitui populum antiquum ;. ventura et quae futura sunt annuntient eis » ! — hebr. et quis sicut ego praedicat ? — et indicet et exponat. inihi — ex quo constitui populum saeculi ; Deus 1. Bene dicit S. Cyr. : «Deus enim est principium (xgzi) universorum, ipse sine principio (&vxo70; Qv a$xó;) et omnia ab ipso ortum hab»nt, ortus autem ipse est a nemiue, sed cst - SANT Tra: : 3 : OV *Xi £o0pzyo;; hoe enim est nomen ei et monumontum aeternum iu aevum sempiternum ». se tamquam Deum vivum qui prophetica annuntiatione et. praedicatione docuit suos semper praebuit ex quo populum antiquum constituit, quamdiu exsistit genus humanum, populus scil. antiquissimus cow Ov; ita iam LXX &o ' ob éxsinsx du0poxow, et S. Hier. : « quis similis mei? vocet ea quae non sunt quasi sint et exponat ordinem creaturae meae, qui cuncta ratione libraverim, ex quo feci hominem super terram »; sim. Sasb. Pint. Mald. Mar. For. Men. Tir.; atque revera Deus iam ab initio vaticinia dedit (cf. Gen. 3, 6. 9) et hoc loco, cum disceptatio sit cum gentibus, populus ille aeternus (hebr.) vel prisci temporis, a cuius formatione et deinceps Deus se annuntiationibus vaticiniisque vivum Deum et rerum omnium administratorem probavit, optime genus humanum priscum illud intelligitur; ea enim ratione demonstratio est amplior ac magnificentior atque revera Deus per singula temporum spatia eas dedit suiipsius manifestationes quae longe lateque innotescerent (cf. de diluvio, de gentium dispersione, de Abraham in Aegypto et in Geraris, de subversione pentapoleos eto.). Verba quoque ad eam notionem apta sunt; DY cf. Is. 40, 1; 49,5; ny Iob 22, 45 dicitur de tempore ante diluvium ; si vero Isaias populum Israel designare vult, semper alia ratione loquitur vel de Iacob, de Israel, vel de populo meo, electo etc. Admonentur, ut si quid simile iis praesto sit de tempore transacto et de gubernatione idolorum, id in medium proferant; idque eo magis necesse est fiat, si quem deum tutelarem cum Iahve comparare velint ; secundo admonentur, ut quidquam de rebus futuris annuntient et ea quidem ! quae revera eventura sint; ita scil. explica duo illa verba : futura. et quae venient (hebr.). Fortasse continetur ironia et allusio ad vanas divinatorum praedictiones (cf. 41, 8. 11-13). Itaque Dominus ostendens se ab initio generis humani edidisse oracula et etiamtum de futuris vaticinari revera se primum et novissimum, omnia praecedentem et excedentem omnia, demoustrat. Talis cum sit Deus, populus Israel secura fiducia et laeta spe tempora prospicere potest futura et si omnia perturbabuntur et gentes trepidae timebunt (cf. 41, 5), non est cur Israel metuat
44:7
SECIIO ALTERA : DIVZRSA LM2IORUM PIORU. QUE SORS Cap. 31-85 . 4) Iudicium in gentes ct orbem 34, 1-4 b) Forma iudicii exhibetur in Edom 34, 5-17 . €) Salus piorum 33, 1-10 SECIIO TERTIA : NARRATIO DE CALAMITATE. ASSYIUACA Cap. 36-31 4) Oratio Rabsacis ad legatos Ezechiae 30, 1-10. b) Oratio Rabsacis ad populum 30, 11-90. €) Legatio ad lsaiam 30, 91-31, 7. d) Altera Sennacherib legatio ad Ezechiam 317, 8-90. [e) Respondet nomine Dei Isaias 37, 91-35. f) Clades Assyriorum 37, 36-38. luPniaERIE DE L'INSTITUTION. SAINT-MEDARD. — Soissoxs
44:8
v. 8 « nolite timere neque conturbemini ; ez tunc audire te feci et annuntiavi ; vos estis testes mei; numquid est Deus absque me et formator quem. ego non noverim »? — hebr. mumquid est Deus praeter me? et non est petra (firmum refugium), non novi (talem qui sit praeter me Deus ac protector). Cur populus animo non concidat in magna illa gentium perturbatione (41, 2. 14) neque miseram suam et abiectam conditionem ad interitum vergere existimet (42, 92; 43, 28), ratio affertur quia Deus iam dudum annuntiavit quod futurum sit scil. heroem illum venturum, ceteras gentes victurum esse, verum Israel libertati redditurum etc.; atque haec vaticinia esse iam dudum data ipsi testes sunt, testificari possunt et debent. Unde denuo asseritur ea vaticinia iam diu ante impletionem exstitisse et ita nota fuisse, ut fidenter ad. totius populi testimonium provocari possit; ez tunc *W'2 tempus indicat longe praeteritum (cf. 45, 21; 16, 13), « maxime nde a longo tempore significat, Prov. 8, 22. Ps. 141, 2; hinc olim, antea » (ita Ges. Thes. p. 59; sim. Ros. JYaeg.). Quare ut victoria Dei in disceptatione 18ta invicte coram omnibus pateat, quaestione concluditur : mum est Deus praeter me? et assertione : non. est petra, '*S saxum ? saepius vocatur Deus qui est firmissimum sui populi fulcrum, cui immotus inhaerere possit quia ipse est petra inconcussa, refugium tutissimum ; huic fundamento immobili theocratia innititur; quare ipsa erit inconcussa; cf. Deut. 32, 4. 15. 391. 2 Sam. 22, 1'1. Ps. 31, 3; 13, 26 ; 94, 99 et saepius et supra Is. 417, 10; 30, 29. Quae affirmatio in textu hebr. ironice absolvitur : equidem talem non novi. In vulg. sententia concluditur eo modo quo supra : operabor et quis avertet illud? vel « an forsitan creator est alius quem ego non noverim » (S. Hier.)? qui me scil. impedire posset vel opera mea maioribus suis destruere? « aut praeter hunc alter est mundus qui ignoti dei monstret potentiam » (S. Hier.)?
44:9
v. 9 « Plastae idoli omnes nihil sunt et amantistima eorum non proderunt eis ; ipsi sunt testes eorum quia non. vident neque intelligunt, ut confundantur » , — nihil hebr. 3n inane, vanum, maxima quaedam vastitas et desolatio; animo igitur et intelligentia plane sunt vacui et totus eorum labor ad inane redigetur iisque summam afferet perniciem et desolationem. llla autem quae tanto studio tamquam carissima et pretiosissima prosecuti sunt nihil utilitatis eis dabunt; hebr. et testes eorum. ipsi non vident ; fabricatores idolorum simul sunt testes eorum, idolis dant testimonium ; sed quales testes ? qui scil. ipsi nihil plane intelligunt (id quod in subsequentibus probatur) et animorum stupiditate ct tenebris id solum sibi ipsi procurant, ut confundantur, ut demum ignominia obruü misere pereant. Iahve sibi formavit populum qui est testis ipsius ; isti. sibi formant idola et quae formaverunt ipsi cultu donant iis vim et operationem attribuentes et potentiam adscribentes; eo modo testes sunt pro idolis ; at testificatio haec est summe stupida, et sua ipsorum stultitia interitu! involventur. Dum Deus eiusque populus gloria et beatitate felices sunt, idololatrae confusione peribunt. Nervose dicitur ut confundantur ; cum enim eorum caecitas culpa minime careat, interitum qui ex ea necessario consequitur, iuremerito voluisse et intendisse dicuntur. In vulg. id potius efferri videtur : fabricatores idolorum si vera testari velint fateri debere idolis n;hil sensus aut mentis inesse (cf. Osor.). Alii testes referunt ad ipsa idola quae contra se ipsa testentur : ipsi dii testantur se non esse deos quia non vident et non cognoscunt quidquam ; ita Mar. Male. 1. Troch. qui ultimum quoque membrum de idolis aecipit. Verum plerique verba de fabricatoribus idolorum exponunt, uti iam LXX et vulg. ; et profecto in priore explicatioue festes contra se magis dcbuit efferri, cum amy hane notionem habere nequeat ; attamen Dm77 posset intelligi idola ipsa tesles esse pro iis scil. cultoribus, suam ipsorum illis testifieari inanitatem ; qui sensus vi et efficacia non caret. Sed eum v. 8 dictum sit vos estis festes mei et in v. 9 antithetica quaedam ratio ad antecedentia latere videatur, praeplacet plurimorum interpretationi acquiescere. Idola nihil esse et fabricatores eorum summa laborare stupiditate ex ipso modo quo idola fiunt demonstratur. Interrogatio ponitur, ut ad recogitandum excitentur idololatrae
Cum igitur gloria Dei eiusque administratio rerum humanarum probata sit et magnalia illa ostensa quae Deus pro suis est facturus, apte sequitur, uti 40, 18 et 41, 24. 29, reprehensio idololatrarum qui Deo vivo relicto vana idola de salute et prosperitate rogant. Confusionem et ignominiam eorum iam 42, 1'] breviter tetigerat vates; eam gloria Dei declarata et salute magnificentissime descripta quo clarius et efficacius exhibeat, denuo pluribus prosequitur. Atque cum adeo fuse contra cultores idolorum agat, multos eiusmodi adesse in ipso populo theocratico omnino supponi videtur; vates ergo sui temporis necessitatibus consultum esse vult (cf. 2, 8. 9. 20), late autem idololatriam serpsisse tempore Achaz et eam ab Ezechia oppressam denuo maiore vi invaluisse sub Manasse, s. literis satis proditur (4 Reg. 21, 2 seq. 2 Par. 33, 2 seq.). Luetuosa autem illa et repentina sub Manasse ad malum conversione ostenditur tempore quoque Ezechiae fatalem idololatriam animis multorum inhaesisse et in occulto omnino perdurasse (cf. 29, 15) quamvis publicus cultus a rege pio esset impeditus; immo quandoque iterum in publieum prorupisse videtur (cf. 31, 7), dum cultus Dei languebat et solum externo quodam modo perageretur; cf. 29, 13. Quare quocumque demum tempore Isaias haec oracula fudit, utrum sub Ezechia an sub Manasse, disceptatio contra idololatras ex conditione temporis utilis, immo necessaria erat. Hac admonitione oracula de rebus futuris proficua reddit suis aequalibus ostendens hoc quoque modo se munere suo fungi pro aequalibus neque unquam sui temporis oblivisci. Deo uni asseruit maiestatem divinam et ei soli potentiam iuvandi et salvandi homines v. 8 (hebr.); iam antithesi efficaci et oratoria idola docet prorsus inania esse, nullamque utilitatem, sed confusionem cultoribus afferre ; idque prius sententia enuntiatur generali (v. 9) dein per singula latius probatur et explicatur. Prius igitur in universum argumentum proponitur
44:10
v. 10. « quis. formavit Deum et sculptile conflavit ad nihil utile » ? — efficacius verti potest hebr. ut nihil prosit (cf. Kn. Del. Net. Rohl.), utstatim stultitia fabricatoris notetur, qui nihil prodesse posse idolum intelligere debeat et facile possit. Et quantopere nihil prosit statim subditur
44:11
v. 11 « ecce omnes participes eius confundentur ; fabri enim sunt ex. hominibus ; convenient omnes, stabunt et pavebunt et. confundentur. simul » ! — participes i. e. cultores idoli vel socii qui foedere quodam coniuncti sunt cum idolis (cf. Sanct. Mar. Rohl. Kn. Del. Hahn), non socii artificum, de quibus nihil h. I. neque interest, utrum artifices simul cum sociis labo- Tent necne, neque solum qui admovent manum ad idolum fabricandum (Mald. Men. Malv. Ges.) intelliguntur. Cur pudefiant, ratio redditur, quia fabri idolorum homines sunt qui ipsi valde debiles et. infirmi esse noscuntur (cf. 40, 11; 41, 24). Ergo nihil posse idolum prodesse debebant colligere; quod cum culpa sua non viderent, omnes demum ad debitas poenas Juendas congregabuntur, se sistent terrore perculsi ct ignominia offundentur. Alii ità quoque sententias iungunt : etsi (omnes, ut confusionem illam avertant) conveniant, tamen pavebunt et confundentur (.Vaeg.) vel verba per modum optantis efferunt (Del.), sed certa praedietio magis est ad rem: etsi omnes idololatrae conveniant — ingens sane turba, exercitus innumerabilis — et simul adstent, tamen pavore contremiscent et cum. summis opprobriis ruent in interitum (S. Cyr.). Ut vates probet quae dixit de culpa idololatrarum et poena inde debita, iam « per hypotyposin rem prout gerebatur exponit » (For.); nam « describit idoloplastarum studium atque consilium in dolandis, cudendis atque conflandis idolis adhibita mimesi adeo vivida atque acri, ut nihil excogitari possit aut illustrius aut significantius » (Sanct.). In officinam enim idolorum nos introducit
44:12
v. 12 « faber ferrarius lima operalus est; in prunis et in. malleis formavit illud. et operatus est in brachio fortitudinis suae; esurietet deficiet, non bibet aquam et lassesceL» ; —en, quanti sudoris opus est idolum 2nutile ! lima et malleis et igne et fortissimo opus est brachio, ita quidem ut artifex esuriat et vires eum deficiant; ergo labor isque diuturnus et cum damno virium et opum coniunctus; ad vires exhaustas enim reficiendas lautioribus indigebit cibis — et tam parum idolum sui ipsius efformationem iuvat, ut faber si non se cibo potuque reficiat tempore opportuno viribus destitutus lassetur ; «fame et siti artificis artis vilitas demonstratur » (S. Ilier.). dolabram, securim, foreipem (Mald.) instrumentum (Naeg.); securim commendant LXX oxinápyo et Chald. uti videtur, cum eo in loco praebeat NI'ST i. e. à&iv; (ef. Levy, Chald. Woerterb. I p. 277). Sed sensus certe non est planus. Ad quid enim faber ferrarius acuit securim ? In subsequenti opere quid securi opus sit plane non cernitur. An forte pro artifice lignario v. 13 eam acuit, ut ille possit arborem caedere? Sed de hac re nihil est in textu. Chald. sententiam hanc praebet : ex ferro bipennim facit sufflator; sed quid haec sententia sibi velit hoc loco cum de idolis fabricandis agi debeat, non intelligitur. Recentiores textum mas. varie vertunt : faber ferrarius fabrieatur securim (Ges.), ita ut verbum fabricari wYr| ex substantivo vw suppleri debeat; vel supplendo 35 : faber habet dolabram, qua scil. partem ferri ad idolum faciendum in incude a maiore ferri massa separet (cf. Del.); vel omittendo * ante pi vel id negligendo et verba tria ad subsequentia trahendo : faber securim in igne carbonum (in idolum) transformat (Hitz.) vel faber (qui in ferro securis operatur) — laborat (Hahn) i. e. qui in ferro operatur, quod securi vel ascia ex fodinis secatur(?) — ete. Vides quantopere pauca haec verba torserint ingenia multorum. Quid demum erit statuendum ? Ex Ier. 10, 3 mihi sequi videtur "XY*2 non esse securim vel asciam, sed instrumentum quo ex ligno sceulpitur idolum ; nam eo in loco vox non refertur ad lignum in saltu caedendum, verum ad artifieis laborem qui ex illo ligno efformat idolum. Tale igitur instrumentum acuit (quod verbum ex LXX et Syro erit supplendum) faber ferrarius, quo scil. vel partem ferri qua uti velit secet a ferri massa, vel quo postmodum utatur ad ferrum poliendum vel ad ferrum igne subactum in eam quam vult formam et imaginem redigendum et expoliendum. Unde si genus limae cum S. Hier. intellexeris, forte,a vero non multum erraveris. Hoc instrumentum parare oportet antea, ut ferro igne subacto statim ad manum sit, quo explicatur, eur id primo loco ponatur. Explicatio eadem erit, etsi fabrum ferrarium non idolum fabricari dixeris, sed solum aliqua praeparare ad idolum vel laminis vestiendum vel catenis firmandum et statuendum. Nam ad haec quoque opus erit instrumento quodam acuto vel specie quadam limae, qua omnia laevia et complanata el polita reddantur. — Syrus versum hunc in modum reddit : et acuit ferrum faber et dolabra complanat illud et scalpro sculpit illud et operatur illud in fortitudine brachii sui; eliam fame et siti laborat, et non bibit aquam et lassatur. Iam ad aliam fabricam deorum nos invitat propheta
44:13
v. 43 « artifex lignarius extendit. normam, formavit illud in runcina, fecit illud in angularibus et in circino tornavit illud et fecit imaginem viri quasi speciosum hominem habitantem in domo » ; — verba vulg. bene explanat Sanct. : « qui autem ex ligno simulacrum formare studet, norma prius et regula qualis futura sit imago describit ; deinde runcina et scalpro quod in ligno descriptum est informat et polit ; perficit illud angulari mensura et circino prius delineatum rotundat et tornat et. tandem exprimit hominis imaginem ». Hebr. ita: faber lignarius. extendit normam vel lineam, funem scil. mensorium vel filum, regulam qua in ligni trunco metiatur longitudinem et ambitum imaginis quam exsculpere intendit, delineat illud rubrica vel minio (ita Osor. Mald. Mar. Malv. Roll. Sein. Naeg.) : alii: delineat illud stilo (£» xagaxtouo&t Aq. ; ita Ges. Kn. Hahn. Del. Or.) vel ut fortasse optime cum Malv. utrum- .que coniungamus, designari scil. voce 7*P instrumentum quo fabri lignarii utuntur rubrica infectum quod supra ligna ducunt ad formae vel imaginis lineamenta describenda ; postquam id factum est, efformat illud runcinis ; nominatur enim instrumentum, quo aliquid defricatur aut abraditur seu dedolatur vel decorticatar (Malv. Rohl. Sein. Del. Naeg. Or.) vel efformat illud scalpro (Osor. Ges.) ; dein et circino. delineat illud vel pressius definit circinum circumducens (Osor.) et efformat vel perficit illud sicut viri effigiem, sicut pulchritudinem hominis i.e. sicut pulcherrimum hominem ad sedendum domi ; ut domi collocetur: fortasse cum ironia id additur, valere scil. effigiem ad nihil aliud nisi ut domi locum occupet quasi in carcere inclusa (cf. S. Hier.) vel in aedibus et in fano includatur. Regreditur vates ad primam dei originem, ad causam materialem (S. Thom.); statuitur enim in domo vel in templo lignum quod de silva excidit (S. Cyr.), quod longo tempore crevit in salübus et pro varietate arborum cedrus etilex et quercus vel pinus fuit (S. Hier.), ita ut non solum opus quo deus e ligno fingitur sit humano artificio factum, verum etiam ipsa materia humana industria comparata et rerum naturalium viribus effecta (cf. Osor.). Unde
44:14
v. 14 « succidit cedros, tulit ilicem et quercum quae steterat inter. ligna. saltus; plantavit pinum quam. pluvia nutrivit
44:15
v. 19 et facta est hominibus in focum ; sumpsit ex eis et calefactus est, et succendit et coxit panes ; .de reliquo autem operatus est deum et adoravit, fecit sculptile et curvatus est ante illud » ;— homo pro arbitrio prorsus agit et rerum opportunitate : cedrum, ilicem, quercum caedit et deligit inter ligna saltus (hebr. cf. Mald. Mar. Del. Naeg. Or.) vel pinum adhibet quam ipse plantavit et pluvia nutrivit. Ipsa igitur materia deorum hominis debetur industriae et pluviae copiae et beneficio. Eadem autem materia porro homo pro lubitu utitur; inservit ei ad comburendum, ad cibos coquendos, ad furnum succendendum ; etiam de residuo deum fabricatur quem supplex adorat, Lignum ergo quod ipse plantavit, pro lubitu seligit, caedit, ad usus domesticos adhibet, idem lignum ad numinis dignitatem ipse quoque quando lubet elevat idque supplex veneratur. Quanta vero cum stupiditate haec fiant, magis etiam ad oculum proponit
44:16
v. 16 « medium eius combussit igni et de medio eius carnes comedit ; coxit pulmentum et saturatus est et. calefactus: est et dizit : vah, calefactus sum, vidi focum ! v. A'1 reliquum autem eius deum fecit el sculptile sibi, curvatur ante illud et adorat illud et obsecrat dicens : libera me, quia deus meus es tu »! — idem quod ad suum servitium pro lubitu et ad suos usus adhibet, humi prostratus adorat, ab eodem opem et salutem efflagitat, eandem rem vilem pro summo. numine et omnipotente rerum omnium gubernatore ac domino compellat! « pars altera formatur in deum, ut opere completo adoret illam factor suus et operis sui imprecetur auxilium » (S. Hier.). Hisce ostendit, ut S. Cyr. advertit, illos materiam ex qua fierent dei minime ignorasse, ne scil. possent aliqui dicere iuxta graecae nationis opinionem, quae in adytis erant reposita ac dedicata, a Iove delapsa vel coelitus demissa aut sua sponte nata et ex se genita fuisse ; eo ergo insipientiae reciderunt, ut sui usus reliquias adorarent. Videre focum, ignem (hebr.), calorem i. e. sentire, percipere, uti similiter Hebraei dicunt videre mortem, vitam, somnum, famem etc. (cf. Ps. 89, 49. Eccl; 9, 9; 8, 16. Iér. S, 12 e$c.), ergo experiri, ita ut. unius sensus perceptio ad omnem corporis animique sensum transferatur. Cum v. 46 dicatur medium esse combustum et altera media parte carnes esse coctas, id quod v. 1'| reliquum dicitur, vilissimam partem et minimam quoque sufficere dicit ad deum fabricandum, neque requiri partes arboris principales verum plane sufficere ramenta. Eo autem agendi modo satis patet, quantopere ignorantiae tenebris involvantur idololatrae
44:18
v. 18 « meseierunt neque intellexerunt, obliti enim sunt ne videant oculi eorum et ne intelligant corde suo » ; — i. e.oculi eorum obducti et obstructi sunt, ita ut res quae coram adsunt non videant; media in luce caecutiunt. Verum quomodo ad talem mentis conditionem pervenerint, propheta statim declarat: noluerunt enim sana sua uti ratione et id quod facile cognoscere potuerunt, tamen repudiarunt ; quare illis accidit idem quod S. Paulus de gentibus affirmat : evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum (Rom. 1, 21). Via autem ad summam illam stupiditatem erathaec: v.19 « mon recogilanl in, mente sua neque cognoscunt neque sentiunt. ut. dicant: medietatem. eius combussi igni et comi super carbones eius panes, coxi carnes et comedi et de reliquo. eius idolum. faciam ? ante truncum ligni procidam » ? — sana igitur ratione uti debebant et eo ratiocinio quod vates affert. Hebr. et reliquum eius in abominalionem faciam; abominandum, detestabile, stipites vocabantur idola (cf. Deut. 91, 13. 4 Reg. 23, 13); et ante proventum ligni procidam 1. e. coram eo quod arbore productum est (^3 cf. Iob 40, 90). Bene ait S. Hier.: «nec intelligit vel recogitat, immo nec carnis nec mentis aspicit oculis, quod non possit esse Deus, cuius pars igne combusta est nec hominis manu fieri divina maiestas ; pleniusque super irrisione idolorum propheticus sermo contexitur ». Concludit propheta irrisionem hanc et reprehensionem per modum epiphonematis
44:20
v. 20 « pars eius cinis est; cor insipiens adoravit illud et non liberabit animam suam neque. dicet : forte mendacium est. in dextera mea » ; — hebr. cinerem prosequitur !, cor delusum est, eum seduxit et non. eripiet animam suam et non dicit : nonne mendacium est in dextera mea ? rem igitur maxime inanem et vanam appetit, ea se animumque suum nuírit ; corde suo stulto seductus est i. e. menteculpa sua obcaecata; ergo quantopere sint inexcusabiles, propheta urget, uti similiter Sap. 13, 1 et Rom. 1, 20; unde simul docet recto usu rationis hominem posse ad veri Dei notionem pervenire. — Eodem modo explica pars eius cinis est i. e. talis pro sua parte ac hereditatis sorte cinerem sibi elegit; videtur S. Hier. legisse n7? socius est cinis; LXX : Scito cor eius esse cinerem et errant. Chald. prius membrum ad idolum retulit et ita multi verba quoque vulg. intelligunt : annon pars altera trunci ex quo simulacrum istud dolatum est in favillam et cinerem extabuit (Sanct.) ? pars ligni vel idoli in cinerem conversa est per ignem et tamen cum videat unam partem in cinerem redactam, alteram insipiens adorat (Mald.). Dicitur idolum mendacium quia id non est. quod idololatrae opinantur et quia cultores idoli quam maxime falluntur, decipiuntur, spe excidunt quam miserrime; « omnia quippe in idolis sunt falsa et nomina et gloria » (S. Cyr.) ; ?n dextera est idolum, quia tamquam fulcrum et baculus, cui quis innititur et quo se sustentat consideratur. Aliqui referunt ad dexteram qua idolum fecit (Mald. Men. Tir.) vel quoniam in adoratione manum ad os admovemus (Iob 31, 21. Mar). Idololatriam in ipso populo Dei increbruisse non solum ea quae antecedit irrisione eius patefit, verum etiam adhortatione quam vates subiungit; proinde denuo patet oracula haec edita fuisse eo tempore quo iniquitas haec in regno Iuda longe lateque invaluit; id quod ad Isaiae tempus, non vero ad exsilii finem pertinet;
44:21
v. 21 « memento horum Iacob et Israel quoniam servus meus es tw; formavi te, servus meus es tu Israel, ne obliviscaris mei » ! — memento idolum esse mendacium ; similiter Ieremias resipiscentes facit orantes : vere mendaces erant colles e; multitudo montium (fer. 3, 23), ubi scil. cultum idolorum celebraverant; brevi omnes tituli colliguntur quibus populus Deo est obstrictus a tempore patriarcharum, a speciali electione a Deo facta, a cura sibi constanter a Deo impensa ; sim. 4, 2 : filios enutrivi et exaltavi ; cf. 43, 1; 44, 9; et demum a fidelitate et caritate et misericordia Dei, qua firmo consilio apud se statuit : non traderis a me oblivioni; ita ultimum membrum ex hebr. (cf. Vat. Mald. Malv. Osor. et plerique recentiorum) dum LXX, Syrus, Chald. sicut vulg. et ex recentioribus £itz. Or. admonitionem exhibent ne Israel Dei obliviscatur ; sed cum in hebr. legatur N5 et non 5x et cum efficax habeatur oppositio ad initium « memento » et versus quoque subsequens optime adiungatur exhibens documentum amoris et misericordiae Dei, prior versio videtur praeferenda (de suffixo mihi cf. 65, 5. Ez. 29, 3. Iob 31, 18). Veteres legerunt et explicarunt Yin N5; textus mas. fert niphal id quod plerique voce passiva exprimunt ; pauci tamen eliam niphal esse vertendum censent me obliviscaris mei, uti revera aramaicumi wZ3nw eliam sensum activum habet; comparant isti niphal verbi cum £xizv0xvec0x: et deponenti latinorum (cf. Ros. Hitz.); at tunc polius bx exspectares ; suffixum pro *5 positum est, uti quandoque occurrit (ef. Ges. Umbreit, Ewald, Kn. Slier, Del. Naeg.). Atque Deum non oblivioni traditurum essc praeclare ex deletione delictorum ostenditur, in qua remissione quam maxime amor Dei elucet, cui proprium est misereri semper et parcere; qui enim inimicos in gratiam recipit venia concessa, quomodo amicos derelinqueret vel oblivisceretur? Unde promissionem 43, 93 datam iterat
44:22
v. 29 « delevi ut nubem iniquitates tuas et quasi nebulam peccata tua ; revertere ad me, quoniam redemi te » ! — denuo tamquam beneficium praecipuum quo instauratio consistat et inauguretur deletio declaratur peccatorum ; ergo effertur indoles spiritualis; delere penitus auferre, non solum tegere se dicit peccata « velut caligine quadam et nube depulsa » (S. Cyr.); « Sicut. nubes et caligo et nebula vel solis calore dissolvitur vel vento raptante tenuatur, ita iniquitates tuas dissolvi faciam » (S. Hier.). Verum populus quoque huic gratiae oblatae cooperari debet sincero ad Deum reditu, cuius ratio affertur magnum illud redemptionis beneficium ; hebr. bua i. e. Deus quasi propinquus et vindex populi iura populi tuetur et vindicat, eius causam suscipit et ad victoriam perducit, uti fecit in liberatione ex Aegypto, uti promisit se facturum in liberatione ex exsilio unde redemi te omnia beneficia praestita complectitur et simul novam de promissis iam datis sponsionem continet et Deum unicum salutis largitorem declarat. Voce illa « redemi te » cuncta quae hucusque promissa sunt summatim colliguntur; quare recensitis Dei nragnalibus et caritate eius ac misericordia in populum demonstrata vates earum rerum excellentiam optime perspiciens et laudes hominum iis celebrandis prorsus esse impares intelligens iam coelos et terram omnesque creaturas invitat, ut Deo maxima cum iubilatione laudis encomia concinant
44:23
v. 23 « laudate coeli, quoniam misericordiam fecit Dominus, iubilate extrema terrae, resonate montes laudationem, saltus et omne lignum eius, quoniam redemit Dominus lacob et Israel gloriabitur »! — hebr. et in Israel gloriosum se exhibet ; cf. 43, "1 in gloriam meam creavi eum. Simile canticum laudis subiunxit vates servo Domini et opere eius declarato 42, 10 seq., uti in parte priorecap. 12. 25. 26. 35; quo cantico illud a seraphim annuntiatum « plena est omnis terra gloria eius » in opus deducitur. Compellatio coeli et terrae rerumque inanimatarum et ingentem affectum vatis declarat et maximum desiderium ad vivum exhibet quo infinitas Deo laudes ab omnibus reddi exoptat ita, ut universa creatura toto conatu unice se in Dei praeconia impendat. Neque talis invitatio solum figura quadam poetica consistit. Nam Dei redemptio etiam in ipsius creaturae glorificationem redundabit (cf. 114, 6; 30, 23; 35, 1; 41, 18; 43, 20); ergo revera in ea gloria Dei et laus resplendebit. Ea dein loquendi forma, ut. Sanct. adnotat, optima continetur captandae et acuendae attentionis ratio, est rei amplificandae modus prophetis familiaris, ut si quando res commiserationem quasi non satis sit rationalis natura ad exsolvendas laudes aut ad deplorandum infortunium aut ad amplificandum scelus, creaturae quoque quae sensu et vita carent ad laudem sive ad luctum et querelam advocentur. Exempla habemus in Scriptura obvia in hoc propheta 1, 4 et Deut. 32, 1 et in psalmis quamplurima et illustre illud trium puerorum apud Danielem cap. 3. Ita ille. Harum vero laudum et argumentum et ratio constituitur in Dei misericordia, in redemptione ab ipso facta et in gloria illa qua in Israel, in medio populo suo se reddit conspicuum, ex qua gloria splendor quidam et beatitas in ipsum populum redundet necesse est; quare quod LXX et vulg. habeni : Israel glorificabitur consequitur ex textu hebr. quem Syrus, Cha!d. e& secundum Procop. reliqui quoque interpretes exprimunt : 2n Israel glorificabitur. In hebr. pulchre coelis opponuntur Znfima terrae, profunda terrae, nimnn quae vox cum saepius de orco vel de scheol (limbo) adhibeatur (cf. Ez. 26, 20; 32, 18. 94. Ps. 63, 10 hebr.), etiam optime hoc loco ita intelligitur usurpata (cum Sanct. Lap. Kn. Hahn). lta enim oppositio adest ad coelos, ut laus Dei revera dicatur penetrare summos coelos et ad ima quoque loca, in quibus animae patrum congregatae sunt pervadat; ita quod praecipuum est, redemptionem illam et salutem quam Deus promittit, etiam pertinere ad pios iam vita functos declaratur iisque vita nova et in Dei laudibus beata indicitur ; uti supra 24, 23 et 26, 19 Dei lucem ad mortuos usque penetraturam eosque nova vita illustraturam dixit, ità hoc loco qui iam versantur in scheol opus Dei celebraturos esse innuit. Unde elucet perperam obiicere Sein. alias orcum describi locum tristem (Ps. 6, 6). Cum Isaias saepe oracula cantico quodam laudis et gratiarum actionis soncludere soleat (cf. cap. 12. 35) et cum 42, 10-12 similis legatur ad iaüudem Dei adhortatio et quae dicuntur v. 23 optime beneficia eousque recensita concludant, hoc loco finem sermonis esse ponendum censeo. Ita sermo iste optime conformatur ad priorem 42, 1-12 et simili clauditur cantico. Aliqui tamen v. 91 et seq. ad sequentia trahunt. At ab ista gratiarum actione sermonem inchoari vix credibile videtur; adde quod « memento horum » vix aptum sit sermonis initium, adde quod v. 23 laudate coeli quia fecit Iahve (hebr.) absolute dicitur, id quod in fine sermonis maximis beneficiis recensitis apte, immo cum emphasi dicitur, num eodem modo in initio? Canticum demum gaudii, exsultationis, iubilationig tale adeoque amplum, ut coeli et abyssus et . quae in terra sunt, montes, silvae, arbores ad Deo laudes summa laetitia concinendas invitentur, optime fluit postquam beneficia insignia sunt explicata, uti fit a 42, 13 seq., sed nonne potius mirandum esset ab eo carmine sumi initium? In nostra autem divisione consideratio haec liberationis utriusque qua Deus eius auctor primarius celebratur optime absolvitur carmine laudis, quod ipsum propterea decantari dicitur, quia Dominus redemit Iacob et quia in Israel glorificabitur. In priore quidem liberatione Deus glorificatus est in Israel per Cyrum, qui traduxit vocem in omni regno etiam per scripturam dicens : omnia regna terrae dedit mihi Dominus Deus coeli et ipse praecepit mihi, ut aedificarem ei domum in Ierusalem etc. (Esdr. 1, 1. 2); et de liberatione messianica ipse annuntiat Messias : Pater, ego te clarificavi super terram (Ioan. 17, 3). Uti Isaias h. 1. ita similiter quoque alii auctores sacri de idololatrarum stupiditate loquuntur ; cf. Ier. 10, 3. Ps. 95, 5 ; 113, 3; 134, 15. Baruch 6, 3. Sap. 13, 10. Erantne igitur gentes revera adeo stupidae, ut aurum, argentum, saxum, lignum adorarent? Certum est accusationem illam veritate nixam fuisse ; alias enim prophetis facile responderi potuit rem se aliter habere, et tota illorum disceptatio potius in contemptum prophetarum versa esset. Deinde bene dignum est quod notetur, apologetas primorum saeculorum qui contra gentiles scripserint, eodem modo loqui neque minus eandem gentibus stultitiam exprobrare. Ita v. g. legitur in epistola ad Diognetum, quam saeculo p. Ch. secundo plerique attribuunt (ef. Funk, Opera patrum apost. I p. CI) : « age, non solum oculis sed et mente conspicias, cuius substantiae aut cuius formae sint, quos vocatis et existimatis deos. Nonne alius lapis est ei similis qui calcatur ;alius est aes, non melius quam quae in usum nostrum fabricata sunt vasa ; alius lignum, iam etiam putridum ; alius argentum, cui opus est homine custodiente, ne furto auferatur; alius ferrum rubigine corruptum ; alius testa nihil praestantior ea quae ad abiectissimum ministerium facta est? Nonne ex materia corruptibili sunt haec omnia ? Nonne ferri et ignis ope fabricata? Nonne eorum aliud sculptor lapidum, aliud faber aerarius, aliud argentarius faber, aliud figulus finxit? Nonne, priusquam artibus horum in formas istorum effecta sunt, unumquodque eorum ab unoquoque, idque etiam nunc, transformabatur ? Nonne quae nunc ex eadem materia sunt vasa, si eosdem artifices nanciscerentur, similia talibus reddi possent? Nonne haec rursus quae nune a vobis adorantur, possent ab hominibus vasa fieri reliquis similia ? Nonne surda sunt omnia ? nonne caeca?... Haec deos vocatis, his servitis, haec adoratis; idcirco odistis christianos qui hos esse deos non arbitrantur » (cap. 9; Funk. c. p. 312. 313). Similia prosequitur Tertullianus (Apologet. 12 ; M. 1, 339 seq.), Theophilus (ad Autol. 9, 9); plura de ea re vide collecta ex apologetis in dissertationibus scriptis a Nourry ad Apologetieum Tertulliani (M. 1, 1128 seq.) et de Minucii Octavio (M. 3, 626), vel vide von Haneberg (Religioese Alterthümer der Bibel p. 76 seq.), Brück (Lehrbuch der Kirchengeschiehte, 3 ed. p. 133). Verum quidem est huiusmodi accusationibus etiam a gentibus oppositum esse illud : deos per simulacra veneramur (cf. Arnobius, adversus gentes 6, 9 ;. M. 5, 1180) ; idem opposuit Iulianus (cf. ep. fragm. apud Spanh. I, 293 seq.). Sed nihilominus ex iis quae Arnobius de sua sentiendi ratione nos docet, discimus quomodo iure merito illa gentibus sint obiecta : « venerabar, o caecitas, nuper simulacra modo ex fornacibus prompta, in incudibus deos et ex malleis fabricatos, elephantorum ossa, picturas, veternosis in arboribus taenias; si quando conspexeram lubrieatum lapidem et ex olivi unguine sordidatum, tamquam inesset vis praesens, adulabar, affabar et beneficia poscebam nihil senliente de trunco, et eos ipsos divos quos esse mihi persuaseram afficiebam contumeliis gravibus, cum eos esse credebam ligna, lapides atque ossa aut in huiusmodi rerum habitare materia » (1, 39; M. 9, 761). Censebantur ergo dii habitare in simulacris et simulacris ipsis consecratione facta quando in templo vel in aedibus collocabantur vis quaedam divina vel numen inesse credebatur (cf. Tertull. 1. c ; ep. ad Diognet. 1l. c.). De quare nos ii quoque docent qui apud Ciceronem de Verre talia queruntur : seseiam ne deos quidem in suis urbibus ad quos confugerent habere, quod eorum simulacra sanctissima C. Verres ex delubris sustulisset (orat. 4 in Verr.) ; similiaapud senatum romanum querelarum in loco dicta fuisse Livius refert (38, 43) : templa spoliata, simulacra deorum, deos immo ipsos convulsos ex sedibus suis ; quos adorarent, ad quos precentur et supplicent, Ambraciensibus non superesse (cf. Nourry, de Minucii Octavio dissert. cap. 94; M. 5, 695 seq.). Idem nolis testimonio Minucii proditur, qui in Octavio cap. 93 (M. 5, 311) ita loquitur : « deus ligneus, rogi fortasse vel infelicis stipitis portio suspenditur, caeditur, dolatur, runcinalur, et deus aureus 'vel argenteus de immundo vasculo saepius.... conflatur, tunditur malleis et incudibus figuratur et lapideus caeditur, scalpitur et ab impurato homine laevigatur; nec sentit suae nativitatis iniuriam, ita ut nee postea de vestra veneratione culturam, nisi forte nondum deus sasum est vel lignum vel argentum. Quando igitur hic nascitur ? ecce funditur, fabricatur, seulpitur ; nondum deus est ; ecce plumbatur, construitur, erigitur ; nec adhuc deus est ; eece ornatur, consecratur, oratur; tunc postremo deus est, eum homo illum voluit et dedicavit ». Anc. — Deus maiestatem suam ac potentiam professus confutatis divinationibus se vaticinia data de instauratione urbis et oppidorum Iuda et templi edicit esse impleturum, ad quod opus elegit Cyrum (44, 94-98). Huic autem subiicit regna et gentes praeclaris victoriis propter populum suum electum et ut gloria Dei omnibus innotescat. Hoc opus Dei maximis desideriis exspectatur a piis ; vae illis qui iliud impedire vel ei obsistere audent (45, 1-10). Deo potentissimo ita disponente 'Cyrus permittet, ut populus redeat ad sedes patrias; qua in re consilium Dei in id tendit, ut omnes gentes gloriam Dei et bona regni Dei agnoscentes et salutem praeclaram desiderantes abiecta idololatria cultum Dei profiteantur (45, 11-1). Tale vero consilium Deus iam olim et palam annuntiavit; quare aequum est, ut omnes divinam eius venerentur maiestatem eique plane adhaereant, a quo solo salus et beatitas est exspectanda, qui cultum adorationis exigit, inimicos delebit, suos glorificabit (43, 18-26). Postquam vates cap. 41, 1-49, 12 duos descripsit quos Deus ad opus suum peragendum elegit et 42, 13-44, 23 hocopus Dei in se et in suis effectibus consideravit, iam in hac oratione ad priorem illum redit heroem, de quo 41, 2 sermonem instituit et quae ibi lineamentis generalibus adumbrata sunt, iam accuratius et per singula prosequitur. Quare in libro prophetico optimus cernitur nexus et progressus in rerum singularum explicatione. Iam enim nobis describitur ille liberator magisque determinatur, immo nomine designatur ; quale opus sit perfecturus ope Dei adiutus discimus et ad quem demum finem haec omnia benignissimo Dei consilio sint dirigenda edocemur; Deum cernimus rerum omnium moderatorem supremum qui populo suo liberationem ex exsilio molitur, eam vero initium esse vult et praeparationem quandam ad regnum Dei universale constituendum et ad gloriam suam et salutem omnibus manifestandam. Uti in priore parte (34, 16) et in hac altera frequentius, iterum vates admonet oracula data esse diu ante impletionem et inde praeclare illustrari maiestatem divinam.
44:24
v. 24 « Ilaec dicit Dominus redemptor tuus et formator tuus ez utero : ego sum Dominus faciens omnia, extendens coelos solus, stabiliens terram et nullus mecum »! — hebr. goel 1. e. qui tamquam cognatus et propinquus vindex est iurium tuorum et redemptor tuus iam olim erat ex Aegypto ; cf. 44, 14; 43, 1. 14; A44, 6. 22. 923; qui a primo initio hune sibi populum peculiari suo interventu - creavit et per varios rerum eventus eum formavit, duxit, educavit ; cf. 43, 1. 91; 44, 9. 91 ; ab utero vide 44, 2. Hisce ergo titulis Jahve, Deus foederis, quam maxime profitetur ex rerum gestarum serie quantae sibi curae sit populus. Dein ostendit se summa praeditum esse potentia ad consilia sua exsequenda ; primo summatim cuncta complectens sese vocat perficientem et operantem omnia ; dein haec per singula declarans rerum illarum effectionem commemorat quae maxime potentiam sensibus exhibent, coelorum expansionem et terrae firmam stabilitatem; ex summis et infimis par eius elucet potentia ; eaque solus effecit; hebr. (kethib) quis mecum ? quam lectionem iure merito complures praeferunt (cf. Malv. IV. Rohl. Kn. Hahn, Naeg.) prae alia ex me i. e. mea virtute et fortitudine, uti Chald. explicat, vel solus ea praestitit, uti habent LXX et Syrus ; ceterum cf. 40, 13. 14. 22. Uti in effectione mundi adspectabilis se potentissimum declarat, ita quoque sapientia et potentia omnes vincit et longissime superat, quicumque demum inter homines suam iactant sapientiam
Annuntiationem de opere liberationis futuro propheta ita praeparat et introducit, ut prius ex altissimis rationibus progressus describat, qualis sit Deus quoad populum suum et qualis eius maiestas ac potentia in omnium rerum ordine ;
44:25
v. 95 « irrita faciens signa. divinorum et ariolos in furorem vertens ; convertens sapientes retrorsum et. scientiam eorum. stultam faciens » ; — primo commemoratur sapientia magicis artibus debita, quae utpote humanam longe excedens et a diis profecta maiori est admirationi et timori apud gentes; deinde aliam quamcumque confusum iri et superatum indicatur. Proinde iam opus indicatur, quod incantatores quibus Chaldaei abundabant (cf. 41, 9) nec suspicari nec avertere poterunt, ita ut omnia eorum signa, indicia, ex quibus augurari solent et quibus sibi fidem et auctoritatem conciliant, penitus evanida ostendantur ; unde cum res aliter plane cesserit, arioli tamquam stulti et mente capti et insania abrepti ab omnibus habebuntur. Signa illa et auguria in hebr. dicuntur signa 2'72 i. e. auguria mendacia vel auguria homirum mendacium !. Reliquam quoque prudentiam confundit; ergo a nullo opus eius impediri posse praeclare ostendit. 3 Incantatoribus gentilium et sapientibus pudefactis Deus quae praedixerat opere complebit
44:26
v. 26 « suscitans verbum servi sui et consilium nuntiorum suorum .complens ; qui dico lerusalem : habitaberis, et civitatibus Iudae : aedificamini, et deserta eius suscitabo » ! — dum reliqua, idola scil. cum suis divinationibus et humanae prudentiae subsidia pudefiunt, Deus suum statuit verbum quod servo suo Israeli miserat et quod per suos nuntios annurtiaverat consilium perficit et opere exsequitur. Hoc, autem verbum et consilium iam determinatur, cum Deus dicat ad Ierusalem : Aabitetur (hebr.) et ad urbes Iuda : aedificentur (hebr.) et Deus ruinas se erecturum esse promittit. Iam determinata prorsus vaticinia proponuntur. Hisce declaratur instaurationem hanc veluti primum esse gradum ad ea perficienda quae a cap. 42 dicta sunt. Forma loquendi brevi suo et conciso modo divinam victoriam optime describit; « dixit et facta sunt ; mandavit et creata sunt » ; uti olim dixit « fiat lux et facta est lux », ita in nova rerum instauratione verbum suum non minus efficax fore ostendit. , Quis h. l. nominetur servus, non apud. omnes et inter omnes constat. Cum Israel iam saepius servus Domini vocatus sit et cum 42, [9 eodem modo et servi et nuntiorum mentio. fiat, probabilissimum videtur intelligi populum, ad quem verbum illud mittitur. Praeterea non consultum videtur nomine hoc quod in hisce orationibus toties occurrit et quod certissime iam duplici significatione usurpatum est (de servo Domini 42, 1 et de populo) iam tertiam quandam notionem exprimi. Uti ergo consilium Dei per prophetas annuntiatum dicitur consilium nuntiorum, eodem modo verbum ad Israel factum et pro Israel. promulgatum dicitur verbum servi i. e. quod est servi, ad eum quam maxime spectat et pertinet. Quare loquendi modus huie acceptioni minime obstat. Eam tamena paucis video proponi (RoAl. Del. Or.). Plerique ipsum intelligunt Isaiam ( Theod. For. Mar. Men. Tir. Osor. Calm. Hahn, Naeg.), qui utique 90, 3 servus dicitur, attamen nomine apposito et qui hoc loco clarius debuit designari, quia in istis orationibus populus eo nomine appellatur. Alii generatim prophetas dici "volunt (Pint. Mald. Troch. Sein.), sed tune molesta creatur tautologia ; alii Messiam vocari censent (S. Cyr. Euseb. Sasb. Sanct. Net. — S. Thom. Moysen vel Christum —), qui quamvis 42, 4 servus vocetur, tamen hoc loco cum verbum | vix aliter quam de opere a Cyro complendo intelligi debeat, non videtur ita posse nominari ; nam de expugnatione Babylonis sermonem institui, etiam divinorum et ariolorum mentione facta suadetur (cf. 47, 12). Demum Lap. Cyrum ita appellari opinatur ; Moysen S. Ephr. Darh., cum praedixerit illos usqué ad. fines terrae iri dispersum. Sed ut Ierusalem habitetur et civitates Iudae aedificentur et deserta erigantur, opus est ut impedimenta removeantur; unde
44:27
v. 27 « qui. dico profundo : desolare ; et. flumina. tua arefaciam »! — proxime . divina designatur potentia ad impedimenta liberationis removenda, uti 11, 15; 31, 25, cum allusione ad priorem liberationem ex Aegypto et ad maris transitum sicco vestigio factum (cf. 51, 10; 43, 16). Unde Mald. : « solo iussu profundissimas aquas arefacio i. e. qui facio quaecumque videntur fieri non posse » et Osor. : « qui profundo mari ut exarescat praecipio ; qui fluminum alveos ut exsiccentur et meis tutum transitum praebeant imperio cogo » neque abludit S. Hier. : « arefaciam omnem regum potentiam ». Atque ipse propheta iam saepius declaravit profunda aquarum non fore impedimento ; cf. 42, 15 ; 43, 2. 16, ubi transitum per mare rubrum respicit 43, 17. Sed cum reditum e Babylone ob oculos habeat, praeter generalem illam explicationem facile deprehenditur aquas et flumina etiam propterea rite poni quia, ut Malv. bene notat, Babylonem palustrem in qua Iudaei demersi quodammodo et sepulti erant futuri, ita comparabit, ut commode ex ea liberentur Iudaei. Immo cum teste Herodoto (1, 189. 191) Cyrus Euphratem fluvium magnam partem in lacum ad Sepharvaim deduceret et ita alveo fere exsiccato milites in urbem subintrarent !, plerique interpretes verba illa de hoe quoque eventu dici censent. Id sane certum est verba ita seligi, ut haec quoque expugnationis ratio in tanta verborum amplitudine videatur apte comprehendi (cf. For. Lap. Sanct. Men. Tir. Calm. Troch. Roh. Del. Naeg. Or.). Alii tamen solum vastationem urbis clademque declarari volunt, ita « ut Babylon non ultra consistat sed neque flumina eius vi multitudinis multum valentia » (Kuseb. sim Mar.) vel ut Theod. et S. Cyr. explicant : « abyssum hoc loco dicit Babylonem (id quoque S. Hier. —), flumina eius habitatorum frequentiam » (Theod.); S. Ephr : « elevabit manum suam super Euphratem ». Denique opere determinato (v. 26) et assignato modo quo erit exsequendum (v. 27) iam ipse ille nominatur qui futurus sit instrumentum Dei (Malv.)
44:28
v. 28 « qui dico Cyro : pastor meus es et omnem voluntatem meam complebis; qui dico lerusalem : aedificaberis, et templo : fundaberis »! — cum populus Dei saepe gregis nomine et symbolo appelletur et cum iam 40, 11 reditus populi tamquam reductio gregis descriptus sit et Dominus ipse tamquam pastor, is quoque quo Deus usurus est ad priorem liberationem efficiendam apte compellatur pastor, « quia populum iudaicum ita suscipiet deducetque in patrias sedes et antiqua septa sicut pastor in pascua nota et magis opportuna gregem reducet » (Sanct.). Quare hac appellatione ipsa Cyrus declaratur instrumentum et minister eius qui « sicut pastor gregem suum pascit, in brachio suo congregabit agnos « (40, 11); praeterea iudices et reges theocratici dicebantur et iubebantur populum pascere (cf. 14 Par. 17, 6; 41, 2. 2 Reg. 5, 1; '1, 1 etc.); pastores populi populum afflixerunt, disperserunt, occiderunt (cf. ler. 10, 11; 12, 40; 23, 1. Ez. 34, 2. Zach. 11, 5 etc.) et periodus instaurationis per unum efficietur pastorem et tum Deus dabit gregi suo pastores iuxta cor suum (cf. Ier. 3, 45 ;.23, 4. Ez. 34, 23; 31, 24. Mich. 5, 5).Quare Cyrus qui tamquam prior liberator redemptori messianico comparatur apte quoque ut eius quasi prodromus et typus pastor appellatur; qui tamquam talis, ut advertit S. Ephr., magno cum honore Iudaeos redire facit iisque magna adimplet bona, cuius cum Messia similitudo in eo quoque cernitur, quia Cyrus pastor templum aedificare iubetur, sicut. de pastore messianico dicitur : « et ipse exstruet templum Domino » (cf. ad Zach. 6, 13) qui ut alter Salomon rex pacificus templum Domini fundavit i. e. Ecclesiam. Hac igitur appellatione Cyro munus quoddam assignatur theocraticum, id quod statim accuratius determinatur : et. omnem voluntatem. meam 1. De qua re vide quae late exponuntur in Civiltà cattolica, 1883, XII, 4 p. 668 seq. complebit (hebr.) i. e. quiconsilium Deide populo exsequitur; qua inre statim additur in hebr. : et quidem dum dicit Cyrus vel pastor ad ferusalem : aedificabitur.et ad. templum : fundaberis. ta hebr. rite intelligitur (cf. infra) et ita verba quam optime ipsi eventui respondent. Cum allocutio fiat ad templum hoc opus tamquam primarium declaratur et revera directe et per se in Cyri decreto solum mentio fit templi : « et ipse praecepit mihi, ut aedificarem ei domum in Ierusalem quae est in Iudaea » (Esdr. 4, 2); in hac autem permissione etiam urbis aedificandae veniam contineri et res ipsa suadet et addito illo in Jerusalem satis indicatur. Etiamsi haec omnia Cyri tempore minime sunt ad exitum perducta, tamen Cyri decretum instaurationis efficax dedit initium. Oraculum hoc quam maxime insigne est eo quod ipsum Cyri nomen effertur. Non desunt tamen et pauci quidam etiam e catholicis qui nomen hoc additum esse contendant tempore posteriore tamquam glossema. Verum haec sententia omnino est repudianda; rationes autem qui- . bus nomen hoc huic oraculo esse genuinum ostendi potest potissimum hae sunt : in ipso oraculo 45, 3. 4 bis cum emphasi effertur : qui voco nomen tuum, vocavi te nomine tuo 1. e. nominatim te vocavi, vel appello te nomine tuo, qui te nominatim designo (cf. Ros. Ges. Thes. p. 1231. Naeg.). Ipsa sententia uti est h. l. conformata nomen exigit; omitte enim nomen et statim mancam esse enuntiationem et hiulcam senties ; nam : qui dieit : pastor meus et omnem voluntatem meam implebit, sed statim lacuna deprehenditur; nam cui dicit? quis demum est pastor meus? nemo in antecedentibus ita erat designatus; modus loquendi qui dicit in v. 26. 21. 28 occurrit saepius et semper additur cui dicatur : qui dico Ierusalem, civitatibus Iuda, profundo, Ierusalem (templo) ; ergo etiam nostro loco eo ipso iam exspectatur, ut is cui dicatur pastor meus etiam designetur. Neque legere poteris : qui dico pastori meo; nam quaestio recurrit : quis est pastor? dein sententia non cohaeret : qui dico pastori meo e/ omnem voluntatem complebit; illud et ostendit antea quid dicatur fuisse revera expressum, ut sententiae prorsus parallelae in hoc eodem loco manifestum reddunt; compara enim : qui dico civitatibus Iudae : aedificabuntur e/ deserta eius... qui dico profundo : exsiccare e£ flumina tua arefaciam. Neque omittendum est quod Iosephus narrat (Antiq. 11, 4, 2) et ipso decreto Cyri, uti apud Esdram legitur valide confirmatar, Cyro hune prophetiae locum fuisse ostensum et nomen eius ab Isaia praedictum, qua re motus fuerit, ut faceret imperata : «aóz' o9» &vorqvóvsa xa Oxopácavza ^0. Octov épy/f, vta ÉAa(e xoi qUiocupa morioat cà veypappéva; et si in eius decreto legitur praecepit mihi (Esdr. 1, 2), id facillime explicatur, si revera nomen erat appositum. Iam si Cyro nomen est ostensum, Cyrus sane non est censendus potuisse decipi recentissima nominis in textum insertione, cum facillima esset inquisitio et maxime obvia, utrum hoc oraculum tali forma enuntiatum iam antea fuerit notum necne. Demum adde tale glossema hoc loco additum non futurum fuisse explicationem alicuius rei, verum fraudem manifestam et mendacium turpe; nam tali glossemate necessario ingesta fuisset legentibus sententia ipsum nomen fuisse a propheta praedictum ; proinde Deum ipsum hoc nomen voluisse manifestare per prophetam quo eius praescientia e& numen divinum illustrius appareret. Iam vero cum in hisce orationibus toties ad vaticinia vera provocetur ut maiestas divina probetur contra idola, quis censendus est ausus fuisse (alsum confingere oraculum et ita Domini maiestati hanc inferre iniuriam et blasphemiam, ut videatur verus Deus oraculis post eventum fictis suam probare divinitatem? Nonne talis « glossator » maiestatem Domini in eodem eum idolis et sacrificulorum gentilium fraudibus ordine et censu collocasset? An credi potest talem unius glossatoris fraudem ita invaluisse, ut omnia prophetiae exemplaria occuparet indeque in omnes veterum versiones irreperet ? Neque verum est quod aliqui urgent, nomen particulare praedici adeo esse singulare, ut iam ea de causa suspicio interpolationis oriatur. Nam non est adeo singulare; iam Barh. Malv. aliique monent 3 Reg. 13, 9 narrari praedictum esse nomen losiae; praedicta sunt, nomina loannis, Iesu, dum mandatum datur, ut ea nomina imponantur; sed etsi esset plane singulare, quid inde? Etiam reditus ex Babylone rege favente eventus est sat singularis, neque cernitur quare Deus ut se manifestaret Cyro et gentibus non uti potuerit tali vaticinio vel etiam velle, ut hoc vaticinio Cyrus moveretur ad reditum concedendum. $i aliqui censent versum hunc 28 iam non pertinere ad contextum et nihil aliud esse quam repetitionem ex v. 26 petitam cui res illa particularis de Cyro ex eventu addita sit, faleum asserunt; nam opere Dei annuntiato v. 96 subditur in v. ?? remotio impedimentorum vel si malueris modus quo opus illud inaugurandum et in v. 28 designatur ille quo Deus usurus est; ergo nexus adest et optimus quoque orationis progressus et. simul apta prolusio ad subsequentia, in quibus Cyrus eiusque victoriae secundum lineamenta 41, 2 data describuntur. Immo si subsequentia attente consideraveris, versum nostrum v. 28 plane dixeris necessarium; etenim quid unctus ille quem Dominus apprehendit ete. pro Israel facturus sit, in subsequentibus non dicitur ; ergo 45, 4. 6, quid sibi velit propter servum mewn, etiam quid sibi velit u£ sciant hi... et cur 45, 8 tanto desiderio iste victor qui omnia conculcat expetatur, non commode explicare poteris si v. 28 a textu abesse tibi finxeris. Denique nomen Cyri esse genuinum et pertinere ad versum etiam ex eo confirmatur, quia, Is. 44, 98 111 uti Gietmann demonstravit (de re metrica Hebr. p. 60. 61), altera haec Isaiae pars versibus constat heptasyllabis; iam vero ut id habeatur etiam pro v. 28 necessario Koresch requiritur; ergo immerito suspicio movetur de glossemate. Haec ratio, uti nullius erit momenti pro illis qui omne metrum Hebraeis negant, ita aliis qui metricam rationem eandem quae apud Syros etiam Hebraeis usui fuisse censent haud spernenda esse videbitur. Nomen Koresch, Küpoc in inscriptionibus persicis legitur Kurusch, in medicis Kuras, in assyriacis Kura (cf. Vigourouxl. c. IV p. 509). Ktesias nomen notione solis explicat, quae tamen explicatio a recentioribus viris doctis, uti Westergaard, Lassen, Spiegel, repudiata hodie communiter tamquam falsa et ficta relinquitur. Ultimum versus membrum aliqui cum Sym. vertunt : et templum fundabitur (Rohl. Sein. Del. Or.). At iure merito alii (cf. Net. Ges. Hahn, Kn. Naeg.). retinent alterum et ad. templum : fundaberis (Net : et tu templum fundaberis) ; nam cum 52 ubique masc. geu. esse appareat D? debet explieari per secundam pers. et prorsus arbitrarium est pro hoc uno loco statuere vocem esse iunctam eum gen. fem. ; ex membro antecedente facile repetitur b ad. LXX exprimunt in verbo primam personam : et domum meam sanetam OsusAcoco ; Syrus, Chald. et teste Procopio Sym. quoque exprimunt tertiam pers. : templum fundabitur. LXX Cyrum non vocant pastorem, sed praebent à A£yev Küópo gpovelv, « ut sapiat ; cuius differentiae causa manifesta est. Verbum 'enim hebr. roi si per res literam legamus intelligitur pastor meus, si per daleth sciens vel intel- 'ligens meus, quarum similitudo parvo apice distinguitur ae per hoc saepe con-. funditur » (S. Hier.) ; teste Procopio Sym. vertit zowv xov. Idem habet Syrus; Chald. vero sensum et vocem circumloquitur : dico de Cyro ei dandum esse regnum. : Postquam 44, 28 Cyrus brevi modo ut Dei instrumentum designatus est ad opus Dei exsequendum, iam accuratius describitur quomodo ]liberationem per Cyrum efficiendam Deus sit curaturus : Deus enim Cyrum egregiis victoriis et thesauris regem reddet potentissimum. Verba ita conformantur, ut facile appareat ea quae 41, 2 seq. dicta sunt iam ad Cyrum applicari magisque determinari;
44:6
Per il concetto, l'Apoc. sembra direttamente collegarsi a Is. 41, 4; 44, 6; 48, 12, ove Dio promette la redenzione definendosi: « Io sono il primo e l'ultimo » (parole con cui l'Apoc. spiega la formola « A-Ω » in 21, 8 e 22, 13), come garanzia dell'avveramento …
… patito ed è morto (C. Noet., 1-2). Accusava i cattolici di ditetismo ed interpretava allegoricamente il prologo del Vangelo di Giovanni (C. Noet., 11; 14; 15), mentre si appellava ai passi della Scrittura che inculcano l'unicità di Dio (ad es., Ex. 3, 6; Is. 44, 6) e l'unione del Figlio con il Padre (ad es., Is. 10, 13; 14, 8 sg.; Philos., IX, 10; X, 27). Noeto fu esaminato e poi condannato dai «presbiteri» di Smirne (ca. 200), che gli opposero …
44:7
… La rispondenza mirabile tra le predizioni dei profeti e la realizzazione è, infine, l'ultimo suggello dell'ispirazione divina (Is. 41, 22 sg.; 44, 7 sg.; 44, 26; 45, 21; 46, 10 sg.).
… 23,23; cf. Am. 2,10 sg.; Ex. 7,25; Zach. 7,12; Neh. 9,30), dando loro quale segno inconfondibile di riconoscimento, oltre al valore morale, la fedeltà a Jahweh, ai suoi precetti, il carisma di predire il futuro (Deut. 18, 22; Is. 41, 22 sg.; 44,7 sg.; 46,10 sg.) e talvolta di operare altri miracoli. …
44:8
Il Vecchio Testamento ha un concetto molto elevato di Dio. Ciò appare già nei vari nomi, fra cui i principali sono: 'El, 'Elōhim, Jahweh; abbastanza frequente è anche la forma 'Elōah (cf. Is. 44, 8; Ps. 17, 32; Dan. 11, 17 ecc.), che designa la divinità in genere oppure è nome proprio del vero Dio (cf. Deut. 32, 15; Heb. 3, 3 e spesso in Job). …
44:14
… Il legno prezioso del c. fu largamente adibito da Salomone nelle sue molteplici sontuose costruzioni (I Rez. 5, 6; 7, 2, ecc.) e così pure dai ricchi Ebrei nei loro palazzi (Is. 9, 10). Si usava anche per costruire navi (Ez. 27, 5) od idoli (Is. 44, 14). Considerato come simbolo di vita e di purità legale per la sua incorruttibilità, era anche usato nelle cerimonie liturgiche (Lev. 14, 4-49; Num. 19, 6).
44:22
… reietti rifugio e sostegno (Ps. 9, 13-19; 33, 7; 34, 10; Is. 57, 15) e il Messia li libererà (Ps. 71, 2-4, 12 sg.) dalla prepotenza dei magnati, rappresentanti e arbitri della legalità, che li conculcano: sarà il loro redentore e vindice (gō'ēl: Is. 43, 1; 44, 22, ecc.; Ps. 71, 14). Gesù introduce nel Regno di felicità la larga massa dei miseri, sfruttati e illusi dalle minoranze scaltre e avide dei potenti (Is. 29, 20 sg.). …
… Questi termini sono usati dalla S. Scrittura già nel Vecchio Testamento (p. es., Ps. 50, 3-4; 102, 12; Is. 44, 22; Ez. 36, 25) ma più ancora nel Nuovo Testamento, dove lo stato di peccato è concepito come un inquinamento, come una malattia dell'anima, simboleggiata da tutte le infermità corporali, …
44:26
… La rispondenza mirabile tra le predizioni dei profeti e la realizzazione è, infine, l'ultimo suggello dell'ispirazione divina (Is. 41, 22 sg.; 44, 7 sg.; 44, 26; 45, 21; 46, 10 sg.).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.