Cyrus, by Gods prouidence ouercoming Babylon, wil deliuer the Iewes from captiuitie. 4. Yet is reprehended because he acknowledgeth not God. 8. Vpon which occasion the prophet foresheweth the coming of Christ; 14. in figure of whom he addeth more of Cyrus: 18. and auoucheth that there is but one true God.
1Thus saith the Lord to my anointed Cyrus, whose right hand I have taken hold of, to subdue nations before his face, and to turn the backs of kings, and to open the doors before him, and the gates shall not be shut.Queste cose dice il Signore a Ciro mio unto, cui io ho preso per mano, per soggettare a lui le nazioni, e porre in fuga i re, e aprire davanti a lui le porte, e le porte non saran chiuse.THVS sayth the Lord to my christ Cyrus, whose right hand I haue taken, to subdew the Gentiles before his face, and to turne the backes of kinges, & to open the doores before him, and the gates shal not be shut.Hæc dicit Dominus christo meo Cyro, / cujus apprehendi dexteram, / ut subjiciam ante faciem ejus gentes, / et dorsa regum vertam, / et aperiam coram eo januas, / et portæ non claudentur: 2I will go before thee, and will humble the great ones of the earth: I will break in pieces the gates of brass, and will burst the bars of iron.Io anderò innanzi a te, ed umilierò i grandi della terra: spezzerò le porte di bronzo, e romperò i catenacci di ferro.I wil goe before thee, and wil humble the glorious of the earth: I wil breake the brasen gates, and wil burst the iron barres.Ego ante te ibo, et gloriosos terræ humiliabo; / portas æreas conteram, / et vectes ferreos confringam: 3And I will give thee hidden treasures, and the concealed riches of secret places: that thou mayest know that I am the Lord who call thee by thy name, the God of Israel.E darò a te i tesori nascosti, e le ricchezze sepolte; affinchè tu sappi, che son io il Signore, che ti chiamo per nome, il Dio d'Israele.And I wil geue thee hidden treasures, & mysteries of secretes: that thou mayst know that I am the Lord, which cal thy name, the God of Israel.et dabo tibi thesauros absconditos, / et arcana secretorum, / ut scias quia ego Dominus, / qui voco nomen tuum, Deus Israël, 4For the sake of my servant Jacob, and Israel my elect, I have even called thee by thy name: I have made a likeness of thee, and thou hast not known me.Per amor del mio servo Giacobbe, e d'Israele eletto mio, ti ho chiamato pel tuo nome, ti ho dato un cognome, e tu non mi hai conosciuto.For my seruant Iacob, and Israel myne elect, and I haue called thee by thy name: I haue resembled thee, and thou hast not knowen me.propter servum meum Jacob, / et Israël, electum meum; / et vocavi te nomine tuo: / assimilavi te, et non cognovisti me.
5I am the Lord, and there is none else: there is no God besides me: I girded thee, and thou hast not known me:Io il Signore, e altri non v'ha; non è Dio fuori di me: io ti ho cinta la spada al fianco, e tu non mi hai conosciuto:I the Lord, & there is none els: beside me there is no God: I girded thee, and thou hast not knowen me:Ego Dominus, et non est amplius; / extra me non est deus; / accinxi te, et non cognovisti me: 6That they may know who are from the rising of the sun, and they who are from the west, that there is none besides me. I am the Lord, and there is none else:Affinchè sappian tutti dove il sol nasce, e dov' egli tramonta, che nissuno è fuori di me. Io il Signore, e non havvene un altro.that they which are from the rising of the sunne, and which are from the west may know, that there is none beside me. I the Lord, and there is none oher,ut sciant hi qui ab ortu solis et qui ab occidente, / quoniam absque me non est: / ego Dominus, et non est alter: 7I form the light, and create darkness, I make peace, and create evil: I the Lord that do all these things.Io, che formo la luce, e creo le tenebre, io che io la pace, e creo le sciagure. Io il Signore, che fo tutte queste cose.that forme light, and create darknesse, make peace, and create euil: I the Lord that doe al these thinges.formans lucem et creans tenebras, / faciens pacem et creans malum: / ego Dominus faciens omnia hæc. 8Drop down dew, ye heavens, from above, and let the clouds rain the just: let the earth be opened, and bud forth a saviour: and let justice spring up together: I the Lord have created him.Mandate o cieli di sopra la vostra rugiada, e le nubi piovano il giusto: si apra la terra, e germini il Salvatore, e nasca insieme la giustizia. Io il Signore lo ho creato.Droppe dew ye heauens from aboue, and let the cloudes rayne the iust: be the earth opened, and bud forth a sauiour: and let iustice spring vp withal: I the Lord haue created him.Rorate, cæli, desuper, / et nubes pluant justum; / aperiatur terra, et germinet Salvatorem, / et justitia oriatur simul: / ego Dominus creavi eum. 9Woe to him that gainsayeth his maker, a sherd of the earthen pots: shall the clay say to him that fashioneth it: What art thou making, and thy work is without hands?Guai a colui, che contraddice a lui, che lo formò, vaso di terra di Samos. La pasta di terra dice ella forse al vasaio; Che fai tu? Il tuo lavoro non è opra di mano.Woe to him that gainesayeth his maker, a sheard of the earthen pottes: shal the clay say to him that fashioneth it: What makest thou, & thy worke is without handes?Væ qui contradicit fictori suo, / testa de samiis terræ ! / Numquid dicet lutum figulo suo: Quid facis, / et opus tuum absque manibus est ?
10Woe to him that saith to his father: Why begettest thou? and to the woman: Why dost thou bring forth?Guai a colui, che dice al padre: Perchè mi generavi tu? E alla madre: Perchè mi concepivi tu?Woe to him that sayth to his father: Why doest thou beget? and to the woman: Why doest thou trauel?Væ qui dicit patri: Quid generas ? / et mulieri: Quid parturis ? 11Thus saith the Lord the Holy One of Israel, his maker: Ask me of things to come, concerning my children, and concerning the work of my hands give ye charge to me.Queste cose dice il Signore, il Santo d'Israele, cui egli formo: Interrogatemi sopra le cose future? sopra i miei figliuoli, e sopra le opere delle mie mani datemi i vostri ordini.Thus sayth our Lord the holy one of Israel the maker therof: Aske me thinges to come: concerning my children and the worke of my handes command you me.Hæc dicit Dominus, / Sanctus Israël, plastes ejus: / Ventura interrogate me; / super filios meos et super opus manuum mearum mandate mihi. 12I made the earth: and I created man upon it: my hand stretched forth the heavens, and I have commanded all their host.Io feci la terra; e in essa creai l'uomo: le mani mie disteser i cieli, e alla loro milizia io feci comandamento.I made the earth: & man vpon the same I haue created: my handes stretched forth the heauens, and I haue commanded al their host.Ego feci terram, / et hominem super eam creavi ego: / manus meæ tetenderunt cælos, / et omni militiæ eorum mandavi. 13I have raised him up to justice, and I will direct all his ways: he shall build my city, and let go my captives, not for ransom, nor for presents, saith the Lord the God of hosts.Io lo ho suscitato per la giustizia, e reggerò tutti i suoi passi: egli edificherà la mia città, e a' miei schiavi darà libertà, non a prezzo, né per donativi, dice il Signore Dio degli eserciti.I haue raysed him vp to iustice, & wil direct al his wayes: he shal build my citie, & dismisse my captiuitie: not for price, nor for giftes, sayth our Lord the God of hostes.Ego suscitavi eum ad justitiam, / et omnes vias ejus dirigam; / ipse ædificabit civitatem meam, / et captivitatem meam dimittet, / non in pretio neque in muneribus, / dicit Dominus Deus exercituum. 14Thus saith the Lord: The labour of Egypt, and the merchandise of Ethiopia, and of Sabaim, men of stature shall come over to thee, and shall be thine: they shall walk after thee, they shall go bound with manacles: and they shall worship thee, and shall make supplication to thee: only in thee is God, and there is no God besides thee.Queste cose dice il Signore: Le fatiche dell'Egitto, e il mercimonio dell'Etiopia, e i Sabei uomini di grande statura passeranno dalla tua parte, e saran tuoi: cammineran dietro a te colle mani legate; e te adoreranno, e a te porgeranno preghiere. Teco solamente e Dio, fuori del quale altro Dio non è.Thus sayth our Lord: The labour of Aegypt, and the merchandise of Aethiopia, and of Sabaim the high men shal passe to thee, & shal be thine: they shal walke after thee, they shal goe bound with manicles: and they shal adore thee, and shal beseche thee: Onlie in thee is God, and there is no God beside thee.Hæc dicit Dominus: / Labor Ægypti, et negotiatio Æthiopiæ, / et Sabaim viri sublimes / ad te transibunt, et tui erunt; / post te ambulabunt, / vincti manicis pergent, et te adorabunt, / teque deprecabuntur. / Tantum in te est Deus, / et non est absque te deus.
15Verily thou art a hidden God, the God of Israel the saviour.Veramente un Dio ascoso se' tu, Dio d'Israele Salvatore.Verely thou art God hidden, the God of Israel a sauiour.Vere tu es Deus absconditus, / Deus Israël, salvator. 16They are all confounded and ashamed: the forgers of errors are gone together into confusion.Son confusi, e svergognati tutti: sono caduti insieme nell'obbrobrio i fabbricatori degli errori.They are al confounded, and ashamed: the forgers of errours are gone together into confusion.Confusi sunt, et erubuerunt omnes: / simul abierunt in confusionem fabricatores errorum. 17Israel is saved in the Lord with an eternal salvation: you shall not be confounded, and you shall not be ashamed for ever and ever.Israele dal Signore è stato salvato con salute eterna: non sarete confusi, né arrossirete per tutti i secoli.Israel is saued in our Lord with eternal saluation: you shal not be confounded, and you shal not be ashamed for euer and euer.Israël salvatus est in Domino salute æterna; / non confundemini, et non erubescetis usque in sæculum sæculi. 18For thus saith the Lord that created the heavens, God himself that formed the earth, and made it, the very maker thereof: he did not create it in vain: he formed it to be inhabited. I am the Lord, and there is no other.Perocché queste cose dice il Signore, che crea i cieli; lo stesso Dio, che forma, e produce la terra; egli è il suo faccitore: non invano la ha creata: la formò, perchè fosse abitata: Io il Signore, ed altro non v'ha.Because thus sayth our Lord that created the heauens, the verie God that formed the earth, and made it, the verie maker therof: he did not create it in vaine: to be inhabited he formed it. I the Lord, and there is none other.Quia hæc dicit Dominus / creans cælos, / ipse Deus formans terram / et faciens eam, ipse plastes ejus; / non in vanum creavit eam: / ut habitaretur formavit eam: / Ego Dominus, et non est alius. 19I have not spoken in secret, in a dark place of the earth: I have not said to the seed of Jacob: Seek me in vain. I am the Lord that speak justice, that declare right things.Non di nascosto ho parlato, in qualche tenebroso luogo della terra: non ho detto alla stirpe di Giacobbe: Cercatemi inutilmente. Io Signore, che insegno la giustizia, e predico la rettitudine.I haue not spoken in secrete, in a darke place of the earth: I haue not sayd to the seede of Iacob: Seeke me in vayne. I the Lord that speake iustice, that declare right thinges.Non in abscondito locutus sum, / in loco terræ tenebroso; / non dixi semini Jacob frustra: / Quærite me: / ego Dominus loquens justitiam, / annuntians recta.
20Assemble yourselves, and come, and draw near together, ye that are saved of the Gentiles: they have no knowledge that set up the wood of their graven work, and pray to a god that cannot save.Raunatevi, e venite, e appressatevi voi tutti, che siete usciti salvi di mezzo alle nazioni: sono senza intelletto coloro, che alzano statua di legno scolpita da loro, e fan preghiere a un dio, che non salva.Gather ye together, and come, and approch together ye that are saued of the Gentiles: they haue bene ignorant that lift vp the wood of their grauen worke, and aske of a God that saueth not.Congregamini, et venite, et accedite simul / qui salvati estis ex gentibus: / nescierunt qui levant lignum sculpturæ suæ, / et rogant deum non salvantem. 21Tell ye, and come, and consult together: who hath declared this from the beginning, who hath foretold this from that time? Have not I the Lord, and there is no God else besides me? A just God and a saviour, there is none besides me.Parlate, e venite, e fate consiglio insieme: chi fu, che fin da principio annunziò cosa tale, chi fin d'allora la predisse? Non son io quello, io il Signore, e altro Dio non è fuori di me? Dio giusto, e che salvi, non è altri che io.Declare ye, and come, and consult together: who hath made this to be heard from the begynning, from that time foretold this? Haue not I the Lord, and there is no God besides but I? A iust God, and that saueth there is none beside me.Annuntiate, et venite, / et consiliamini simul. / Quis auditum fecit hoc ab initio, / ex tunc prædixit illud ? / numquid non ego Dominus, / et non est ultra deus absque me ? / Deus justus, et salvans non est præter me. 22Be converted to me, and you shall be saved, all ye ends of the earth: for I am God, and there is no other.Convertitevi a me da tutte le estremità della terra, e avrete salute; perocché io son Dio, e altri non v'ha.Be conuerted to me, and you shal be saued al ye endes of the earth: because I am God, and there is none other.Convertimini ad me, et salvi eritis, / omnes fines terræ, / quia ego Deus, et non est alius. 23I have sworn by myself, the word of justice shall go out of my mouth, and shall not return:Per me stesso ho giurato; parola di giustizia è uscita dalla mia bocca, e non sarà rivocata: A me piegherassi ogni ginocchio, e per me farà giuramento ogni lingua.I haue sworne by myself, the word of iustice shal procede out of my mouth, and shal not returne,In memetipso juravi; / egredietur de ore meo justitiæ verbum, / et non revertetur: / quia mihi curvabitur omne genu, / et jurabit omnis lingua. 24For every knee shall be bowed to me, and every tongue shall swear.Diranno adunque nel Signore, che a me appartiene la giustizia, e l'impero: a lui verranno, e saranno confusi tutti quelli, che se gli oppongono.because euerie knee shal be bowed to me, and euerie tongue shal sweare.Ergo in Domino, dicet, / meæ sunt justitiæ et imperium; / ad eum venient, et confundentur / omnes qui repugnant ei.
25Therefore shall he say: In the Lord are my justices and empire: they shall come to him, and all that resist him shall be confounded.Dal Signore sarà giustificata, e glorificata tutta la posterità d'Israele.Therfore in our Lord, shal he say, are my iustices and empire: they shal come to him, and al that resist him, shal be confounded.In Domino justificabitur, et laudabitur / omne semen Israël. 26In the Lord shall all the seed of Israel be justified and praised.In our Lord shal al the seede of Israel be iustified and praysed.
45:1
Anointed, often implies one chosen for some great work. Cyrus was to ruin the empire of Babylon, and to set the nations at liberty. He was a proof of the Deity by executing his decrees.
St. Jerome
Cyrus. Some copies of the Septuagint seem to have read kurio, "to the Lord," incorrectly. (St. Jerome)
Worthington
Though Cyrus was not anointed, he is styled thus, in allusion to the custom of the Jewish kings. (Worthington)
45:2
Brass. Babylon had 100 such gates. (Herodotus 1:179.)
45:3
Treasures. See Pliny, [Natural History?] 33:3. He overcame the rich king of Lydia, etc.
45:4
Likeness of Christ.
Calmet
Known me. Before the Jews had shewn Cyrus the prophecies, he did not attribute his success to the Lord, and even afterwards he seems not to have left the superstitions of his country, as his sacrifices to idols are described. He resembled Nabuchodonosor and the philosophers, who did not glorify God according to their knowledge, Daniel 2:47., and Romans 1:21. Cyrus even revoked the decree for building the temple, 1 Esdras 4:5. (Calmet)
Worthington
He believed there was one God; (1 Esdras i.) yet he did not embrace the truth entirely. (Worthington)
45:7
Challoner
Create evil, etc. The evils of afflictions and punishments, but not the evil of sin. (Challoner)
I afflict and comfort my people.
45:8
Saviour. Thus the ancient saints thirsted for the coming of Christ. His figure is styled the just, Isaias 41:2, 25.
Calmet
Him. Christ, born of the virgin, in time, and of God from all eternity. I have appointed Cyrus to be his precursor, to set the captives free. (Calmet)
Worthington
He has been spoken of before. But now the prophet turns to Christ alone, who built his Church on a rock. (Worthington)
St. Jerome
Cyrus had not a right faith in God, and Zorobabel was himself set free, and was not king. (St. Jerome)
45:9
Haydock
Earthen. Literally, "Samian." (Haydock)
Calmet
Samos was famous for its pottery. (Pliny, [Natural History?] 35:12.) Hebrew, "Clay, disputest thou against the potters of the earth?" He shews the folly of idols, after having proved his own divinity. (Calmet)
Haydock
Protestants, "Let the potsherds strive with the potsherds of the earth." (Haydock)
45:10
Menochius
Forth. As such language would be improper to parents, so it is wrong to complain that God places us in any situation. (Menochius)
45:11
To me. Ask what will come to pass, or direct me how to act.
45:13
Calmet
Justice. Cyrus shall punish the Chaldeans and restore the Jews. (Calmet)
Houbigant
The prophet returns to him after having mentioned a greater Saviour, ver. 8. (Houbigant)
45:14
Calmet
Cyrus possessed all these countries. He sent the Egyptians home in the third year of his reign, at Babylon, the year of the world 3470, Ezechiel 29:11. They never became subject to the Jews; but embraced the religion of Christ, acknowledging him for God, ver. 15. (Calmet)
Haydock
Besides thee. Protestants, "Surely God is in thee, and there is none else, there is no God." Those whom we have hitherto adored, deserve not the name. Vulgate and Septuagint make the people address Christ, the God-man. (Haydock)
45:15
Saviour. We confess that thou hast delivered the Jews; or rather, we acknowledge that thou, O Christ, art true God under the veils of thy human nature, and Saviour of all. Cyrus was only a feeble representation of thee.
45:16
Confusion. Idolaters shall be confounded, when they shall behold the glory of the elect.
45:18
In vain. Hebrew, "to be a chaos," Genesis 8:2.
45:19
Earth. The pagan oracles were given chiefly in mountains, where the impostures of the priests might escape detection. They were also generally ambiguous, or mere guesses. The declarations of the true prophets were quite the reverse.
Calmet
In vain; without reward. (Calmet)
45:20
Gentiles: converts, (Haydock) or Jews, returning from Babylon.
45:21
Me. He transports his auditors to the times succeeding the captivity, when the completion of the prophecies will be evident.
45:23
Myself, having none greater, Hebrews 6:13.
Justice: sure.
To me. All that are born belong to me. The Jewish women had seldom recourse to midwives, (Exodus 1:19., and 1 Kings 4:19.; Calmet) no more than the Ethiopians. (Ludolf. 1:14.)
Haydock
Swear, by the true God. (Haydock)
Oaths on proper occasions, honour him, Deuteronomy 6:13. Nothing could be spoken more plainly of the Gentiles' conversion.
45:25
Empire. Cyrus shall make this confession, (1 Esdras 1:2.) and all who embrace the religion of Christ, shall attribute all their virtue to him.
45:7
Create evil, etc.... The evils of afflictions and punishments, but not the evil of sin.
45:1
Because al kinges that reigned amōg the Iewes vvere annointed vvith oyle, Cyrus is called christ though he was not ordayned with this ceremony of annointing.
45:4
S. Ierom noteth here out of Iosephus (l. 11. Antiq) that Cyrus finding his name long before prophe cied by Isaias, became very beneuolous to the Ievves, louing them as the familiar seruants of God.
Concordanza 2. Par. ••.
But though he knew and professed one God, & no other (1. Esd. 1.) yet he was not conuerted in al pointes of religion, neither serued God according to that general knowlege he had, and so knew not God rightly.
45:8
The prophet in the former prophecie contemplating Christ as in a figure novv eleuated more in spirite, prophecieth of Christ only, vvho built his Church vpon a sure rock. Not of Cyrus, who being aduanced by God yet perfectly knevv not God v. 4. nor of Zorobabel vvho did not release the people from captiuitie, but together with others, vvas released, neither had the title of a king, but liued in subiection to other kinges. S. Ierom. in hunc locum.
45:9
Concordanza Rom. 9. Iere. 18.
45:24
Concordanza Rom. •4. Phil. 2.
45:1
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 12
… and I will break in pieces the strength of kings.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 7
… For that Christ was to come we know that even the Jews do not attempt to disprove, inasmuch as it is to His advent that they are directing their hope. Nor need we inquire at more length concerning that matter, since in days bygone all the prophets have prophesied of it; as Isaiah: “Thus saith the Lord God to my Christ (the) Lord,
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 11
… Observe also the Spirit speaking of the Father and the Son, in the character of a third Person: “The Lord said unto my Lord, Sit Thou on my right hand, until I make Thine enemies Thy footstool.” Likewise in the words of Isaiah: “Thus saith the Lord to the Lord mine Anointed.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 28
… And if, to quote another passage, “Thus saith the Lord to my Lord Christ,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.22
… ye who dwell in the region of the shadow of death, the light shall shine upon you.” Also in the same: “Thus saith the Lord God to Christ my Lord, whose right hand I hold, that the nations may hear Him; and I will break asunder the strength of kings, I will open before Him gates; and cities shall not be shut.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 26
… “The Lord said unto my Lord, Sit Thou on my right hand, until I shall make Thine enemies the stool of Thy feet?” Or when, unfolding the prophecies of Isaiah, he finds it written thus: “Thus saith the Lord to Christ my Lord?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 9
… The strange children have waxed aged, and have halted from their paths.” ( Ps. xviii. 43–45 , LXX.) And again, “They to whom it had not been told concerning Him, shall see, and they which had not heard, shall understand.” And, “I was found of them that sought Me not” ( Isa. lii. 15 ); “I was made manifest unto them that asked not after me.” (
45:2
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 11
… For ye shall be as the fledglings of a bird, which fly away when the nest is removed.” And again saith the prophet, “I will go before thee and make level the mountains, and will break the brazen gates, and bruise in pieces the iron bars; and I will give thee the secret, hidden, invisible treasures, that they may know that I am the Lord God.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 5.2
… But we trust that we shall be able in some measure to explain them, if by your prayers that word of the Lord, which was announced by Isaiah, may apply to us also—“I will go before thee, and bring low the mighty ones of the land, I will break the gates of brass, and cut asunder the iron bars, and I will open to thee concealed treasures and hidden secrets”
45:3
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… “I will destroy the wisdom of the wise, and the understanding of the prudent will I hide.” So in another passage He intimates both that He has concealed, and that He will also reveal: “I will give unto them treasures that have been hidden, and secret ones will I discover to them.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.6
… once also was latent under figures, allegories, and enigmatical types; but it was afterwards to be revealed in Christ, who was set “as a light to the Gentiles,” by the Creator who promised through the mouth of Isaiah that He would discover “the hidden treasures, which eye had not seen.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.14
… for it was into the world of another God that he descended. The truth is, the Creator’s resources and riches, which once had been hidden, were now disclosed. For so had He promised: “I will give to them treasures which have been hidden, and which men have not seen will I open to them.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1-2.23
… that field.” Let us notice, then, whether the apparent and superficial and obvious meaning of Scripture does not resemble a field filled with plants of every kind, while the things lying in it, and not visible to all, but buried, as it were, under the plants that are seen, are the hidden treasures of wisdom and knowledge; which the Spirit through Isaiah
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.96
… who has not, by a triple inscription of them upon the breadth of his heart, attained the mind of Christ; nor been admitted to the treasures which to most men remain hidden, secret, and dark, to gaze upon the riches therein?
45:5
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.5.4
… but the existence of all the other animal substances they ascribe to fear, such as the souls of irrational animals, and of wild beasts, and men. And on this account, he (the Demiurge), being incapable of recognising any spiritual essences, imagined himself to be God alone, and declared through the prophets, “I am God, and besides me there is none else.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.29.4
… When these were generated, the mother Sophia deeply grieved, fled away, departed into the upper regions, and became the last of the Ogdoad, reckoning it downwards. On her thus departing, he imagined he was the only being in existence; and on this account declared, “I am a jealous God, and besides me there is no one.”
Tertulliano † 220 d.C. Against the Valentinians 21
… Besides, the Demiurge had so little mastery over things, on the score, you must know, of his inability to approach spiritual essences, (constituted as he was) of animal elements, that, imagining himself to be the only being, he uttered this soliloquy: “I am God, and beside me there is none else.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 24
… Having thus Marcion in his prophetic view, he says, “I am God, and there is none else; there is no God beside me.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 18
… because it is the Father who is acknowledged in the first place, and after the Father the Son is named. Therefore “there is one God,” the Father, “and without Him there is none else.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 20
… For as in the Old Testament Scriptures they lay hold of nothing else than, “I am God, and beside me there is no God;”
45:6
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.4.1
… I am the God of Abraham, and the God of Isaac, and the God of Jacob; He is not a God of the dead, but of the living,” most clearly teach us, that He called the God of the patriarchs (because they were holy, and were alive) the God of the living, the same, viz., who had said in the prophets, “I am God, and besides Me there is no God.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.5
Germanus : We often read in holy Scripture that God has created evil or brought it upon men, as is this passage: “There is none beside Me. I am the Lord, and there is none else: I form the light and create darkness, I make peace, and create evil.”
45:7
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.40.1
… and who has the eternal fire for the ringleader of the apostasy, the devil, and those who revolted with him, into which [fire] the Lord has declared those men shall be sent who have been set apart by themselves on His left hand. And this is what has been spoken by the prophet, “I am a jealous God, making peace, and creating evil things;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 1.2
… Now (like many other persons now-a-days, especially those who have an heretical proclivity), while morbidly brooding over the question of the origin of evil, his perception became blunted by the very irregularity of his researches; and when he found the Creator declaring, “I am He that createth evil,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 1.16
… who also strikes and heals. Why do they take Him to be uniform in one class of things alone, as the Creator of visible things, and only them; whereas He ought to be believed to have created both the visible and the invisible, in just the same way as life and death, or as evil things and peace?
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.14
On all occasions does God meet you: it is He who smites, but also heals; who kills, but also makes alive; who humbles, and yet exalts; who “creates evil,” but also “makes peace;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.24
… There is. We say, in short, that evil in the present case means, not what may be attributed to the Creator’s nature as an evil being, but what may be attributed to His power as a judge. In accordance with which He declared, “I create evil,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.1
… Why do you wrest to the Creator’s prejudice those examples from which you draw your antitheses, when you may recognise them all in His sensations and affections? “I will wound,” He says, “and I will heal;” “I will kill,” He says again, “and I will make alive” —even the same “who createth evil and maketh peace;”
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 32
… Of darkness, indeed, the Lord Himself by Isaiah says, “I formed the light, and I created darkness.”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 2
… Because, albeit God is by nature good, still He is “just” too. For, from the nature of the case, just as He knows how to “heal,” so does He withal know how to “smite;” “making peace,” but withal “creating evils;”
Tertulliano † 220 d.C. De Fuga in Persecutione 3
3. Seeing therefore, too, these cases occur in persecutions more than at other times, as there is then among us more of proving or rejecting, more of abusing or punishing, it must be that their general occurrence is permitted or commanded by Him at whose will they happen even partially; by Him, I mean, who says, “I am He who make peace and create evil,”
sant'Ippolito † 235 d.C. On the Psalms 6
… just as the day of judgment is called the evil day, as being laden with miseries and pains for sinners. To the same effect is the word of Isaiah, “I, the Lord, make peace, and create evil;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1.8
… Thereupon the heretics, reading that it is written in the law, “A fire has been kindled in Mine anger;” and that “I the Lord am a jealous (God), visiting the sins of the fathers upon the children unto the third and fourth generation;” and that “it repenteth Me that I anointed Saul to be king;” and, “I am the Lord , who make peace and create evil;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1-2.8
… And those belonging to heretical sects reading this (statement), “A fire has been kindled in Mine anger;” and this, “I am a jealous God, visiting the iniquities of the fathers upon the children unto the third and fourth generation;” and this, “I repent of having anointed Saul to be king;” and this, “I am a God that maketh peace, and createth evil;”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.55
… “If we have received good at the hand of the Lord, shall we not also receive evil!” Since, then, there is found in the sacred Scriptures, in a certain passage, this statement put into the mouth of God, “I make peace, and create evil;”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.56
… nor would one visit “with a rod the transgressions of those who forsake the law of the Lord, and their iniquities with stripes;” nor could it be said, “Thou hast coals of fire to set upon them; they shall be to thee a help.” In the same way also we explain the expressions, “I, who make peace, and create evil;”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 3
… Who, similarly wishing still more to come into our knowledge, and, by way of stirring up our minds to His worship, said, “I am the Lord, who made the light and created the darkness;”
Archelao † fl. 278 d.C. A Fragment of the Same Disputation 1
… And if again, you find fault with the one because He has prepared a fire, why do you not find fault with the other, who says, “Depart from me into everlasting fire?” If you find fault with Him who says, “I, God, make peace, and create evil,”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 6.27
… If again thou findest fault, because He prepared fire, wherefore dost thou not find fault with Him who saith, Depart from Me into everlasting fire ? If thou findest fault with Him who saith, I am God that make peace, and create evil
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 9.7
7. But let no one tolerate any who say that one is the Creator of the light, and another of darkness : for let him remember how Isaiah says, I am the God who made the light, and created darkness
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Three Homilies Concerning the Power of Demons 1
… so he has called the matter, according to the estimate of mankind. This then is that which the prophet saith “There is no evil in the city which the Lord hath not done.” This too by means of Isaiah God has made clear saying “I am God who maketh peace and createth evil,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 22
By “evil” here He means, not wickedness, far from it, but affliction, and trouble, and calamities; much as in another place also He saith, “Is there evil in a city, which the Lord hath not done?” nor any thing like these, but the scourges which are borne from above. And again, “I,” saith He, “make peace, and create evils:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Manichæans 7
… So they suffer misery by the divine judgment, while they are ranked suitably to their deserts. Hence we see the excellence of that saying which you are always inveighing against so strongly, "I make good things, and create evil things."
45:8
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Therefore rejoice with me this day, ye heavens, for the Lord hath showed mercy to His people. Yea, let the clouds drop the dew of righteousness upon the world; let the foundations of the earth sound a trumpet-blast to those in Hades, for the resurrection of them that sleep is come.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 50
… you are guiltless. Do not want to be more merciful than God ( b ), or rather, if you wish it, you will not be able, not even in the least degree. How should you? “As far as the heaven is from the earth,” Scripture says, “so far are My counsels from your counsels” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.17
… because the former things have passed away. And He that sat upon the throne said, Behold, I make all things new.” This city is said to come down out of heaven, because the grace with which God formed it is of heaven. Wherefore He says to it by Isaiah, “I am the Lord that formed thee.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… In this nativity of Christ, according to the prophecy of David, “truth sprang out of the earth, and righteousness looked down from heaven .” In this nativity also, Isaiah’s saying is fulfilled, “let the earth produce and bring forth salvation, and let righteousness spring up together
45:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 3
… for doth it ever avail while he that made it liveth?” ( Heb. ix. 17 .) One may find him dwelling with pleasure on such arguments. In the Old Testament God does the same thing in many instances, as, “Can a woman forget her sucking child?” ( Isa. xlix. 15 .) and again, “Shall the clay say to him that fashioneth it, What makest thou?” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
xlv. 9 . Woe unto him who striveth with his Maker.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 7.2
… and even water, which has been flowing from the beginning of things, and which all living creatures use, could, if God gave the word, be made a body in the womb, and have birth given to it. For who can set a limit to divine works, or circumscribe Divine Providence? or who (to use the words of Scripture) can say to Him “What doest thou?”
45:11
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 4
… and they shall come after thee bound with manacles, and they shall fall down unto thee; and they shall make supplication unto thee, because God is in thee; and there is no God beside thee. For Thou art God, and we knew not; the God of Israel, the Saviour.”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.38
… For Thou art God, and we knew it not, O God of Israel, the Saviour. All that resist Him shall be ashamed and confounded, and shall walk in confusion
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 12.39
… For everything, which there is in created things, was always with God: for although these things in respect of their creation have a beginning, nevertheless they have no beginning in respect of the knowledge and power of God. And here the prophet is our witness, saying, O God, Who hast made all things which shall be
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.15
… “They parted My garments among them.” This the Evangelist showeth to have been spoken prophetically of the time of the Passion, for to God the things that are to come are present, and for Him Who foreknoweth all things, they are as though they were past and over; as it is written, “Who hath made the things that are to be.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.16
197. But thou sayest that He knows the present and does not know the future. Though this is a foolish suggestion, yet that I may satisfy thee on Scriptural grounds, learn that He made not only what is past, but also what is future, as it is written: “Who made things to come.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 23
… For this reason, also, the prophet Isaiah says concerning Him, “Who has made the things that shall be.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 45
It is not, then, to be doubted that men’s wills cannot, so as to prevent His doing what he wills, withstand the will of God, “who hath done all things whatsoever He pleased in heaven and in earth,” and who also “has done those things that are to come;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.19
… but what follows—“which God hath prepared that we should walk in them”—is predestination, which cannot exist without foreknowledge, although foreknowledge may exist without predestination; because God foreknew by predestination those things which He was about to do, whence it was said, “He made those things that shall be.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 68.1
… How are we to think of this, but in the same way as the prophet, who also declares of God, that He has [already] made that which is yet to be. For he says not, Who will make what is yet to be, but, “Who has made what is yet to be.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 86.1
… How, then, are we to understand that He made known unto the disciples all that He had heard of the Father, when there are many things that He saith not, just because He knows that they cannot bear them now? Doubtless what He is yet to do He says that He has done as the same Being who hath made those things which are yet to be.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 96.1
… my Father I have made known unto you,” and yet says here, “I have yet many things to say unto you, but ye cannot bear them now.” But how it was that He spake of what He had not yet done as if it were done, just as the prophet testifies that God has made those things which are still to come, when He says, “Who hath made those things which are still to come,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 105.4
… as it was also declared of Him by the prophet, “Who hath made the things that are to be.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 105.10
… mentioning by name, as speaking; speaking, as commanding? Nor doth the Apostle say, “He calleth those things which be not, that they may be;” but, “as though they were.” For with God that hath already happened which, according to His disposition, is fixed for the future: for of Him it is elsewhere said, “He who made things to come.”
45:12
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 1.7.3
We think, then, that they may be designated as living beings, for this reason, that they are said to receive commandments from God, which is ordinarily the case only with rational beings. “I have given a commandment to all the stars,”
45:14
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 13
… Accordingly, Isaiah also says to the Person of Christ: “The Sabæans, men of stature, shall pass over to Thee; and they shall follow after Thee, bound in fetters; and they shall worship Thee, because God is in Thee: for Thou art our God, yet we knew it not; Thou art the God of Israel.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 2
… and they shall come after thee bound with manacles, and they shall fall down unto thee, because God is in thee; and they shall make supplication unto thee: and there is no God beside thee. For Thou art God, and we knew not; God of Israel, the Saviour.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.7
… and shall walk after Thee bound with chains; and shall worship Thee, and shall pray to Thee, because God is in Thee, and there is no other God beside Thee. For Thou art God, and we knew it not, O God of Israel, our Saviour. They shall all be confounded and fear who oppose Thee, and shall fall into confusion.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.16
… God worship Him ;’ and by all the Gentiles, as Isaiah says, ‘The labour of Egypt and merchandize of Ethiopia and of the Sabeans, men of stature, shall come over unto thee, and they shall be thy servants;’ and then, ‘they shall fall down unto thee, and shall make supplication unto thee, saying, Surely God is in thee, and there is none else, there is no God
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 11.16
16. Wouldest thou receive yet a third testimony to Christ’s Godhead? Hear Esaias saying, Egypt hath laboured, and the merchandise of Ethiopia: and soon after, In Thee shall they make supplication, because God is in Thee, and there is no God save Thee. For Thou art God, and we knew it not, the God of Israel, the Saviour
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 11.2
… “The Sabeans, men of stature, shall come over unto thee, and shall be servants unto thee: they shall come after thee bound in fetters, and in thee shall they make supplication, because God is in thee, and there is no God beside thee; for thou art God
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.8
… Is it that you are afraid of seeming to join the Spirit with the Father and the Son? But hear what is written of the Spirit: “For the law of the Spirit is life in Christ Jesus.” And in another place God the Father says: “They shall worship Thee, and in Thee they shall make supplication.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.3
… mighty men shall come over to thee, and shall be thy servants, and in thy train shall they follow, bound in fetters, and they shall fall down before thee, and to thee shall they make supplication: for God is in thee, and there is no God beside thee. For thou art God, and we knew it not, O God of Israel.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.5
He it is then of whom the Prophet says: “For in Thee is God, and there is no God beside Thee. For Thou art our God and we knew Thee not, O God of Israel the Saviour.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… They shall make supplication unto thee saying, surely God is in thee and there is none else, there is no God. Verily thou art a God that hidest thyself, O God of Israel, the Saviour.”
45:15
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 10.15
… and Son, in that He was made to him of the seed of David according to the flesh. For He doth not say, Christ is not David’s Son, but if ye already hold that He is his Son, learn how He is his Lord: and do not hold in respect of Christ that He is the Son of Man, for so is He David’s Son; and leave out that He is the Son of God, for so is He David’s Lord.
45:18
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 29
… The earth itself He did not endow with its varied fruitfulness all at once; but at first He bestowed upon it being, and then He filled it, that it might not be made in vain. For thus says Isaiah: “He created it not in vain; He formed it to be inhabited.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. From the Discourse on the Resurrection, Part I 1
… Isaiah says, too, “For as the new heaven and the new earth which I make, remaineth before me, saith the Lord, so shall your seed and your name be;” and again, “Thus saith the Lord that created the heaven, it is He who prepared the earth and created it, He determined it; He created it not in vain, but formed it to be inhabited.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.3
23. There is, therefore, God in God, but not two Gods; for it is written that there is one God,
45:21
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 2
… Because, albeit God is by nature good, still He is “just”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 122.2
… “Return,” he cries, “O children of Israel, ye who think deep counsel and wicked. Return thou unto me and I will redeem thee. I am God, and there is no God else beside me; a just God and a Saviour; there is none beside me. Look unto me, and be ye saved, all the ends of the earth.
45:22
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 3
… and lest its greatness, lying unequally, should easily fall into ruins if it were not balanced with equal weights, He has poised this burden of the earthly mass with equity. Who says by the prophet, “I am God, and there is none beside me.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 6
… xi. 28 .) And again through the Prophet He calls, saying, “Will a woman forget to have compassion on the offspring of her womb? But even if a woman should forget, yet will I not forget thee, saith the Lord.” ( Isa. xlix. 15 , Sept.) Of how great a love are these words? And again, “Turn unto Me” (
45:23
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 6
… He is God, to be sure. God shall also attest the same; but He has also sworn sometimes by Himself, that there is no other God like Him.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 25
… For he intimates some such thing, as if he had said, How does it affect you? Are you to be punished for him? But this he does not say, but hints at it by putting it in a milder form, and saying, “For we shall all stand before the judgment-seat of Christ:” and, “So then every one of us shall give account of himself to God.” And he introduces the prophet
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Manichæans 14
… But why dost thou judge thy brother? or why dost thou set at nought thy brother? for we shall all stand before the judgment-seat of God. For it is written, As I live, saith the Lord, every knee shall bow to me, and every tongue shall confess to God.
45:24
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 52
… And that these things also have been foretold as yet to be, we will prove. By Ezekiel the prophet it was said: “Joint shall be joined to joint, and bone to bone, and flesh shall grow again; and every knee shall bow to the Lord, and every tongue shall confess Him.”
45:25
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.31
Forasmuch then as our turning away from God is our own act, and this is evil will; but our turning to God is not possible, except He rouses and helps us, and this is good will,—what have we that we have not received? But if we received, why do we glory as if we had not received? Therefore, as “he that glorieth must glory in the Lord,”
45:1
1. HÆC DICIT DOMINUS CHRISTO MEO CYRO. — Nota cum S. Hieronymo, Theodoreto, Cyrillo, Procopio, Eusebio, lib. VI Demonstr. cap. IX, et aliis, ad litteram Deum hic loqui de Cyro futuro rege Persarum, eique hic victoriam contra Chaldæos ac monarchiam promittere. Cyro enim, non Christo Domino, competit illud vers. 4 et 5: « Et non cognovisti me. » Cyrum enim elegit Deus, ut esset eversor monarchiæ Chaldæorum, eamque ad se transferret, hoc fine ut Judæorum esset vindex, eosque e Babylone in Judæam liberos dimitteret. Edita est hæc prophetia ab Isaia de Cyro, ducentis et decem annis ante Cyri ætatem, ait Josephus. Porro Cyrum legisse hanc de se prophetiam, eaque animatum, audaciam invadendi Babyloniam sumpsisse, ac Judæis captivis libertatem promisisse, colligitur primo, ex Josepho, lib. XI Antiq. cap. I, ubi narrat Judæos hoc Isaiæ oraculum Cyro ostendisse; indeque Cyrum, Deum verum Hebræorum agnovisse, et publice professum esse, et regnum suum acceptum tulisse, et Judæos e captivitate Babylonica cum donis ad templum in patriam remisisse; secundo, idem patet ex litteris, et edicto ipsius Cyri laxantis Judæos, apud I Esdr. cap. I, 2: « Omnia, ait, regna terræ dedit mihi Dominus Deus cœli, et ipse præcepit mihi (ubi? nisi hic per Isaiam?) ut ædificarem ei domum in Jerusalem. » Cyrus ergo poterat legitime, scilicet ex voluntate Dei, et jure ab eo accepto, evertere Babylonem, ejusque imperium ad se transferre; media itaque non esse tyrannus, sed legitimus rex et monarcha, saltem postquam audivit a Judæis hoc Isaiæ de se oraculum. Potuit, dico: nam de facto videtur, non tam Deo, quam suæ ambitioni hac in re servivisse. Hoc enim est quod ait, vers. 4: « Et non cognovisti me. » Vide Canon. XXXVI et Can. XXXVII. Porro voluit Deus hæc de Cyro prædici ab Isaia, hoc fine ut Judæis, ex hac Cyri liberatione futura, æque atque ex aliis antiquis Dei beneficiis eis collatis, per experientiam fidem faceret suis per Isaiam oraculis, de remissione peccatorum, gratiisque per Christum afferendis, quorum illa erant typus. Rursum ad hoc, ne Judæi hanc suam per Cyrum liberationem alteri, vel homini, vel idolo, v. g. Persarum aut Chaldæorum, adscriberent; sed soli Deo suo, utpote qui solus id tot annis ante promiserat et prædixerat. Allegorice loquitur Isaias de Christo. Illius enim typus fuit Cyrus, qui Judæos omnesque homines e captivitate peccati, mortis et diaboli liberavit, quique vectes inferni confregit, atque ex eo sanctos Patriarchas eduxit, ait S. Chrysostomus, Demonstr. quod Christus sit Deus, tom. V. Imo veteres multi, ut S. Augustinus, lib. De Quinque hæres. cap. VII, tom. V; Tertullianus, Nyssenus, et Cyprianus in libris et testimoniis Contra Judæos; Lactantius, Chrysostomus, et alii quos citat Leo Castrius, R. Abraham, R. Salomon aliique Rabbini apud Galatinum, lib. IV, cap. XII, hæc ad litteram accipiunt de Messia, sive Christo. Unde Patres jam citati ex Septuaginta, pro Κύρῳ, id est Cyro, legunt Κυρίῳ, id est Domino, sicque vertunt: Hæc dicit Dominus Christo meo Domino. Sed in Septuaginta irrepsit error; corrigendum enim est Κύρῳ: sic enim habent Hebræa, Chaldæa et Latina Biblia. Ita S. Hieronymus. Quod enim Leo Castrius putat Septuaginta, hebraice לכורש lecores, id est Cyro, divisim legisse hoc modo לכו leco, id est ei, et רש ras, id est pauper, q. d. Ei Christo, qui sicut pauper ingressus est Jerusalem insidens asino in die Palmarum, quasi ibi inaugurandus rex, et Messias; hoc, inquam, detortum est, nec verum. Nam Hebraice non לכו leco, sed לו lo, significat et. Addit Castrius: Aut certe putarunt Septuaginta, Cores æque ac Emmanuel, esse cognomen Christi. Verum cum habeamus in hac voce clarum nomen Cyri, cur fingamus hæc diverticula fundamento carentia? Ubi nota Massoretas historiarum et nominum Gentilium regum imperitos, male hic puncta substituere: pro כורש cores enim, ut ipsi punctant, punctandum est כורט curos, id est Cyrus. Sic enim punctatum legerunt Septuaginta, Noster et alii. Pari modo pro Darius, male punctant ipsi דריום Dariaves, I Esdr. cap. VI, 1. CHRISTO MEO CYRO. — Cyrus vocatur hebraice Messias, id est Christus, sive unctus; tum allusione ad reges Hebræorum, hi enim unctione consecrabantur; unde hi soli in Scriptura vocantur Christi Domini, ait S. Augustinus in Psal. XLIV, vers. 8. Cyrus autem fuit rex a Deo electus, ad Hebræorum liberationem: unde Deus eum hic vocat suum; ait enim: « Christo meo. » Tum quia Cyrus fuit typus et imago Christi: imago autem sortitur nomen sui antitypi, sive exemplaris. Sic enim visa imagine S. Petri, vel S. Pauli, dicimus: Hic est S. Petrus, hic est S. Paulus. Unde Cyrus lingua Persica significat solem, ait Plutarchus in Vita Artaxerxis Mnemonis. Pro Cyrus Persæ, uti et Rabbini, aliis punctis dicunt Cores, quod affine est Hebræo Chares, id est sol. Ipse enim quasi novus sol affulsit mundo et Hebræis, perinde ac Christus sol justitiæ visitavit nos oriens ex alto. Sic Samson hebraice idem est quod parvus sol. Talis enim fuit ipse Hebræis sedentibus in tenebris afflictionis et captivitatis sub jugo Philistinorum, quod ipse, si non omnino excussit, certe ad tempus discussit; unde et ipse typus fuit Christi. Hinc ferunt Cyrum in somnis vidisse solem ad pedes suos adstantem, cumque eum Cyrus vellet apprehendere, solem aufugisse, idque tertio: rogati divini quidnam hoc portenderet, responderunt portendi Cyrum triginta annos regnaturum. Cyrus ergo inter reges Gentium, interque Persas effulsit quasi sol, tum sapientia, tum justitia, tum temperantia, tum magnanimitate, tum liberalitate, adeoque omnium regiarum virtutum fuit exemplum, inquit Xenophon, qui, lib. VIII Cyri Pædiæ: « Non est, ait, mos Cyri ut pecunias congreget, qui dando magis, quam quærendo possidendoque delectatur; » uti facit sol, qui omnibus dat lucem et vitam, ac nihil a quoquam accipit. Maxime vero emicuit quasi sol, religione inter suos: nam et imperium a re divina et sacrificio orsus est, ait Xenophon lib. I, et credidit animæ immortalitatem. Ejus enim vox est apud Ciceronem in Catone Majore: « Mihi persuaderi nunquam potuit, animos dum in mortalibus essent corporibus, vivere; cum exissent ex his, emori: nec vero tunc animum esse insipientem, cum ex insipienti corpore evasisset, sed cum admixtione corporis liberatus purus et integer esse cœpisset, tunc esse sapientem. » Quocirca ejus mortem ita describit Xenophon lib. VIII. Videbatur accedere ad ipsum quidam specie humana augustior, et dicere: « Vasa colligito, o Cyre! jam enim ad deos abiturus es. » Statim ergo, captis hostiis, rem divinam fecit Jovi patrio, et soli, dicens: Jupiter patrie, et sol, etc., magnas ago vobis gratias, quod vestram de me curam intellexi, quodque nunquam rebus secundis supra conditionem humanam animus elatus est. Ita Æsopus (ut habet ejus Vita), prisca sapientia inclytus, exceptus magnifice a Nectenabo Ægyptio rege (erat enim rex regali paludamento amictus, et gerens capite gemmatam cidarim, atque primorum flore circumseptus, sedensque solio sublimi), rogatus a rege: « Cui me, eosque qui circa me sunt assimilas? » respondit: « Te soli verno, hos autem spicis pretiosis. » Quo dicto rex adeo fuit delectatus, ut hominem admiratione donisque prosecutus sit. Rex ergo et princeps in terra est quod sol in cœlo. Nam primo, sicut sol solus est in mundo, ita rex solus in regno. Secundo, sol in motu naturam sequitur: ita rex rationem sequatur, nec ad consortium regni admittat animi libidines et cupiditates; sol enim est in mundo, quod ratio est in homine, ait Philo. Tertio, sol est purissimus et lucidissimus: ita rex suis præluceat. Quarto, sol vocatur Apollo, ὡς ἀπολύων ἡμᾶς τῶν νόσων, ut qui morbis nos liberet: regis pariter est, omnem pestem et calamitatem a subditis avertere. Quocirca Plutarchus, lib. De Doctrina principum: « Princeps, inquit, simulacrum est Dei administrantis universa, nihil egens Phydiæ statuario, sed ipse seipsum per virtutem Deo similem reddit, ac fabricatur statuam omnium visui jucundissimam et magnificentissimam. Sicut enim Deus in cœlo pulcherrimum sui ipsius simulacrum constituit solem et lunam, talis est in republica imago ac lumen princeps, qui Dei reverens, justitiam tuetur, hoc est Dei rationem gestat, nempe intellectum, non sceptrum, aut fulmen, aut tridentem, qua specie seipsos nonnulli fingunt ac pingunt, stultitiam suam, quod videantur inaccessi, reddentes invidiosam. » Quinto, sol omnia penetrans et calefaciens, id est in mundo, quod cor in animali, ait Plato: sic et regis est omnia regere et quasi vivificare. Sexto, præcipua solis dos est bonitas; radiis enim suis emicantibus, omnibus benefacit, ideoque plenus est hilaritatis: sic et rex, qui diadema radiatum gestat, curet ut e capite ejus emicent prudentia, constantia, justitia, ac præsertim beneficentia, qua omnibus, quasi sol quidam salutaris, irradiet et recreet. Septimo, Orphæus hoc dedit encomium soli: ἥλιε παντοκράτορ, κόσμου πνεῦμα, κόσμου δύναμις, κόσμου φῶς: Sol omnipotens, spiritus mundi, mundi vis, mundi lumen. Quid in universo regno rege potentius? An non et ipse spiritus est regni? an non ejus vis et lumen? Octavo, sol humores noxios et superfluos, ne aerem inficiant, absumit: rex maleficos tollit, ne rempublicam perturbent. Nono, sol est lumen omnituens: et βασιλεύς est πασιλεύς, rex est omnia videns, omnia resciens. Ita Demosthenes, teste Plutarcho, cum super adventu Philoxeni, unius e præfectis classis Alexandri, populus Atheniensis percelleretur (tunc enim agebatur de auxiliis contra Alexandrum mittendis): « Quid facient, inquit Demosthenes, si viderint solem, qui non queunt contra lucernam oculos tollere? » Nempe regem Alexandrum vocavit solem, Philoxenum præfectum, lucernam. Ita Virgilius Latino regi tribuit caput radiatum, aitque eum nepotem esse Solis. Ita Joseph parentem Jacob, qui erat Hebræorum princeps, in somnis vidit per solem repræsentari, Genes. XXXVII, 9. Apharantes, gens Libyca, soli orienti maledicebant, eo quod revelaret multa mala: et scelerati regem oderunt. Decimo, uti sol omnia videt, ita et ab omnibus videtur: ita rex omnium oculis, omnium judiciis, omnium sermonibus expositus est. Putet ergo sibi illud dici: in sole illico haslaver; zai destiveic: in sphæra solis lates et dormis. Undecimo, sol omnis labis est intolerans: et rex omnis sceleris et impuritatis. Duodecimo, solem Dores vocabant ἁλίζ, κατὰ τὸ ἁλίζειν εἰς ταυτὸ τοὺς ἀνθρώπους, quod homines in unum eumdemque locum congreget: et rex homines lingua, moribus, institutis, religione dissitos in unum corpus et rempublicam cogit. Decimo tertio, sol deficiens, subfuscus, subluridus hominibus portendit omne malum: et rex vitiis deformatus reipublicæ vitia et clades omnes inducit. Decimo quarto, sol circumfusus est astris, et esto solus luceat, astris tamen suum lumen communicat: itidem ex præsentia regis, omnia dignitatum culmina assurgunt. Sole abeunte perit sideribus decor: ita sine rege, omnis perit proceribus et magistratibus auctoritas. Decimo quinto, sol est irrequietus, imo ἀδαμάνατος, id est indefessus, atque sui semper similis, nunquam solito incitatior aut remissior: et rex semper agit et cuncta regit, sed animo sedato, vitatque omne consilium præceps. Decimo sexto, uti sub sole, ita sub rege bono, omnia non solum sunt sana, sed etiam pulchrescunt, aurescunt, valescunt. Decimo septimo, sol oritur piis ac impiis, adeo æquus est et communis: rex omnium saluti est intentus, probis quidem tuendis, improbis autem ad frugem revocandis. Hinc uti sol, veluti curru inter planetas vehitur medius: ita rex in medio, et quasi in centro regni resideat, ut omnibus circumcirca æque se præsentem sistat. Decimo octavo, sol semper est juvenis (unde Persæ eum vocabant κοῦρος, id est adolescentulum), semper vegetus. Habet tamen tres quasi ætates. Nam primo aspectu, ait Martianus Capella, lib. I: « Est sicut puer renidens et renitens; incessu medio, est juvenis anhelus; in fine, senex apparet occiduus. » Et rex in ipso aditu comitatem præ se ferat, ne adeuntes majestate deterreat; at in tractatione rerum juvenile robur promat; denique in consiliis, quid facto opus, senilem ostendat prudentiam. Ita Carolus Paschalins, lib. IX De Coronis, cap. XV. Hinc et S. Augustinus, docet regem similem esse soli, populum lunæ. Audi eum, lib. I De Genes. contra Manich. cap. XXIII: « Quid, inquit, evidentius splendorem regni significat, quam solis excellentia? et plebem obtemperantem regno splendor lunæ ostendit, » etc. CUJUS APPREHENDI DEXTERAM. — Primo, quia ejus dextera usus sum ad feriendum et puniendum Chaldæos. Secundo, quia eum, quasi pædagogus dextera apprehensum deduxi per tot hostes et obices, roborans eum, dirigens, protegens, dans victorias, omniaque prospera efficiens usque ad Babylonis excidium. Unde Arabica versio habet: Apprehendi eum dextera sua inter manus ejus, ibo ante eum. ET DORSA REGUM VERTAM. — Hebraice est, aperiam vel dissolvam lumbos, id est reges clumbes, imbelles et infirmos ad resistendum Cyro efficiam. Rursum, exarmabo illos, et discingam gladio, quo ad lumbos accincti sunt. Sic enim Job XII, dicitur: « Balteum regum dissolvit. » Sic ex adverso stringere et accingere lumbos, significat roborare, agilem et expeditum facere. Unde clare hic vertunt Septuaginta, fortitudinem regum dirumpam. Prædicit ergo Isaias Deum Cyro tantas vires daturum, ut nemo ei resistere valeat, ut reges potentissimos et urbes munitissimas expugnet, ut opes, victorias et gloriam ad stuporem admirabilem obtineat, idque propter servum suum Jacob, ut scilicet Jacobæis faveat, eosque e Babylone liberet: quæ omnia ita, ut prædixit Isaias, impleta esse, et reipsa accidisse Cyro, docunt Herodotus et Xenophon in octo libris, quibus Cyri hujus Majoris historiam conscripsit, ait S. Hieronymus. Audi Xenophontem, initio lib. I: « Cyrus, ait, subjugavit Syros, Assyrios, Arabas, Cappadocas, Phrygas, utrosque Lydos, Caras, Phœnicas, Babylonios. Potitus est etiam Bactrianis et Indis, ac Cilicibus, et itidem Sacis, et Paphlagonibus, et Maryandinis, atque aliis quamplurimis gentibus, quarum ne nomina quidem quis dixerit. Insuper dominatus est Asiaticis, Græcis, Cypriis et Ægyptiis, » etc. Audi et Herodotum, lib. I, ubi Cyri felicitatem commendans sic ait: « Quamcumque gentem Cyrus invaserat, ea gens nullo pacto potuerat evadere. » Ego ante te ibo, — quasi antesignanus quem sequaris, vel ut præfectus castrametationis, et ut præcursor, qui an tutus sit progressus considerat, et si quid sit periculi explorat et antevertit, ut nihil sit quod timeas, dum me præcedentem sequeris. Sic Angelus in columna præivit castra Hebræorum in deserto, Exodi XIII, 21.
45:3
3. DABO TIBI THESAUROS ABSCONDITOS, ET ARCANA SECRETORUM. Hebraice, dabo tibi thesauros caliginis, et thesauros absconsionum, id est thesauros defossos in terra, ibique in tenebris latentes, et in occulto abstrusos, et, ut vertunt Septuaginta, σκοτεινούς, ἀποκρύφους, ἀοράτους, id est tenebrosos, absconditos, invisibiles, q. d. Faciam ut urbium, quas tibi subjiciam, thesauris potiaris, etiam abditissimis. Solent enim urbium incolæ thesauros suos, præsertim hoste adventante, defodere, vel abscondere. Ita Mexicani suos defoderunt, et victi ab Hispanis eos illis nullo metu, nullis pœnis propositis prodere voluerunt. Solus Atabaliba rex ab eis captus, ut se redimeret, cubiculum quo detinebatur, auro se impleturum promisit, et pene præstitit; nec tamen mortem evasit. Ita Cyrus maximas Crœsi opes, eo victo, occupavit. Crœsi enim opes in proverbium abierunt, ut dicamus: « Crœso ditior, Iro pauperior. » Rursum opes Babylonis, quas Nabuchodonosor e tot regnis collegerat, statuamque ejus auream et vastissimam, Daniel. III, 1, victor Cyrus possedit. Si summam thesaurorum, quos ex Asia subacta extulisse Cyrum scribit Plinius, lib. XXXIII, cap. III, ad nostram monetam subducas, invenies eum extulisse trecentos milliones. Codices Chaldaici, qui teste Sanchez Compluti manuscripti exstant, initio libri Esther ita habent: Cyrus quando vastavit Babyloniam, fodit in latere Euphratis, et invenit ibi sexcentas et octoginta hydrias æneas plenas auro optimo, et lapidibus pretiosis et margaritis et gemmis. Alludit Propheta ad nomen Cyri juxta etymon Hebraicum. Cyrus enim hebraice hæredem et possessorem significat; a radice ירש iaras, id est hæreditavit, possedit. Vide hic opum fugacitatem. « Cyrus » enim, post tres annos monarchiæ suæ, factus est « Irus, » cum a Thomyri regina Scythiæ, vita, regno bonisque omnibus spoliatus est: quinimo Thomyris, caput Cyri in culeum sanguine plenum conjiciens, insultavit ei dicens: « Satia te, o Cyre! sanguine quem tantopere sitivisti. » Symbolice notat Forerius Hebræum matmon sive mammon, et Chaldæum mammona, id est opes et thesauros, vocari tenebrarum seu obscuritatis (matmon enim deducitur a טמן taman, id est abscondit, in tenebris abdidit), non sine sale, quod illis Pluto tenebrarum deus præsideat, et quod e tenebris eruantur, et in tenebras reponantur. Neque enim horum amici sunt, nisi qui et tenebras amant.
45:4
4. PROPTER SERVUM MEUM JACOB. — Hic est finis et scopus Dei, ob quem Cyrum ita evexit: unde liquet Deum pariter voluisse ut hæc Isaiæ de se prophetia innotesceret Cyro, ut per eam Judæi ejus gratiam inirent, cum ipse videret eorum Prophetam tam faustum de se vaticinium edidisse, uti dixi initio capitis. Vocavi te nomine tuo, — vocando te, vers. 1, Christum meum Cyrum. Aliter Joannes Alba, Electorum IX: « Vocavi te nomine tuo, » hoc est, inquit, elegi te, o Cyre! ad potentiam et regnum. Nomen enim interdum ponitur pro potentia, opibus et regno. Sic Exodi XXXIII, 17, ait Deus Mosi: « Teipsum novi ex nomine, » hoc est, elegi te ad hoc munus, ut sis dux et princeps populi mei. Nomen enim ponitur pro munere et dignitate: quia hæc secum affert cognomentum et titulos, paritque nomen et gloriam. Hic sensus symbolicus videtur potius quam litteralis. Assimilavi te. — Hebraice כנה iecannecha, id est cognominavi te, vocando te Christum meum: feci enim te similem Christo regi et pastori meo, ejusque typum. Sicut enim tu Judæos Babylone, ita Christus homines inferno liberabit. Ita S. Hieronymus, Forerius, Vatablus et alii. Vide dicta vers. 4. Secundo, Sanchez: « Assimilavi te, » id est te tuis notis et characteribus descripsi, vocando te nomine tuo, quod geres, scilicet Cyrum, item ascensorem asini et cameli, cap. XXI, vers. 7, id est mulum, vel semiasinum, quia patre Persa, matre Meda es generandus. Rursum, prædicendo tuas opes, victorias et eversiones Babylonis; ex hisce enim quasi ex tui imagine et similitudine cum nasceris, cognosceris, scilicet quod hæc de te sint prædicta, quodque hic tui effigiem tibi simillimam descripserim. Et non cognovisti me. — Scilicet hoc tempore quo hic te describo et assimilo, quia nondum es natus. Ita Lyranus et Forerius. Unde Vatablus vertit: Cognominavi te cum nondum haberes mei notitiam. Secundo, etiam natus et rex existens, « non cognovisti me, » nisi postquam per Judæos te illuminavi, hancque meam de te prophetiam ostendi. Tertio et genuine, « non cognovisti me, » scilicet in eo quod te assimilaverim Christo meo, q. d. Nescis te a me eligi et dirigi ad eversionem Babylonis, hoc consilio, ut Judæos inde liberes, utque formam et typum geras Christi mei. Nec enim Christum meum cognoscis, multo minus cognoscis te eum adumbrare; quare nec me, nec meam providentiam, quæ ad hoc te tuasque victorias destinat, satis agnoscis, imo eas non mihi, sed tibi, tuisque armis et fortunæ tuæ adscribis. Perinde enim accidit Cyro, atque si quis pingendi inexpertus, imaginem regis quem nunquam vidisset, perfectissime et ad vivum expingeret. Omnes enim dicerent hic altiorem et divinam intervenisse manum, quæ dexteram pingentis direxerit. Ita Dei manus Cyrum finxit et pinxit, ut ad vivum repræsentaret suum exemplar, id est Christum. Ita Sanchez. Quarto, quia, licet Cyrus agnoverit Deum Hebræorum, eumque publicis litteris confessus sit, tamen a sua idololatria non recessit (ut videtur), sed idola sua pristina, non Deum Hebræorum coluit; unde et misere periit in tyrannica invasione Scytharum. Ita S. Hieronymus.
45:5
5. Accinxi te, — gladio accingam te, armabo, vires et animos dabo ad ardua audendum; expeditum faciam, quasi strenuum militem; ad prælia te agiliter mittam, et meis auspiciis manus conseres ac vinces, esto me non cognoscas. Ita Forerius. Septuaginta vertunt, confortavi te.
45:6
6. UT SCIANT. — Vere et pie Forerius: Cum vera, ait, Dei cognitio sit omnino nostræ saluti necessaria, et tam longe quis a salute absit, quantum a cognitione hac distat, hinc nostræ salutis amantissimus Deus eam miris modis nostris sensibus ingerit. Passim ergo in Scriptura invenies diluvium, tempestates, submersiones, conflagrationes, calamitates, castigationes; et ex adverso liberationes, victorias inexspectatas, etc., quæ homines non possint non animadvertere in hunc finem a Domino fieri, ut nemo tam hebes sit, qui divinæ cognitionis non fiat particeps, ac præsertim non agnoscat esse numen, quod orbi, regnis et hominibus præsideat, eaque disponat, quodque æque criminum sit vindex et ultor, ac virtutum remunerator.
45:7
7. FORMANS LUCEM, ET CREANS TENEBRAS, — q. d. Ego initio mundi creavi cœlos et terram, fecique ut tenebris lux, et luci tenebræ succederent. Est synecdoche: ex creatione enim lucis et tenebrarum, totius mundi creationem, dispositionem et gubernationem intelligit. Neque enim fieri potest ut unus Deus mundum condiderit, alter conditum gubernet, præsertim, quia rerum creatarum conservatio est continuatio creationis, et quasi continua quædam creatio. Meminit potius lucis et tenebrarum, quam aliorum a Deo creatorum, quia lux symbolum est lætitiæ, libertatis et prosperitatis, quam Deus per Cyrum adduxit Judæis: tenebræ vero symbolum sunt tristitiæ, carceris et ærumnarum. Rursum, in voce lucis, alludit ad nomen Cyri, quod persice solem, qui lucidissimus est, significat. Deus enim Judæis in tenebris captivitatis, Cyrum quasi solem oriri fecit, diri vers. 1. FACIENS PACEM, ET CREANS MALUM. — Pax Hebræis est quies, opulentia, libertas, felicitas, et bonorum omnium affluentia: ergo huic oppositum « malum » est rerum turbatio, inopia, pestis, fames, bellum, servitus, captivitas, et quidquid hominem affligit, et miserum facit. Deus ergo hoc malum pœnæ creat, non autem malum culpæ. Ita S. Hieronymus, Augustinus, Irenæus, Chrysostomus, et ex iis Leo Castrius. Vide S. Basilium, hom. Quod Deus non est causa malorum, q. d. Quod, o Israel! aliquando in pace vixeris, hoc meum erat beneficium. Rursum, quod nunc detinearis captivus, et hoc meum est opus. Ita S. Hieronymus. Ad hæc ego tibi creavi hoc malum captivitatis Babylonicæ, ego rursum per Cyrum faciam pacem, teque in libertatem asseram. Deus ergo est, qui omnia a se creata, sua potentia et sapientia gubernat: qui prius Judæis induxit tenebras et malum, Chaldæis vero lucem et pacem; deinde vice versa, per Cyrum Judæis creavit lucem et pacem, Chaldæis tenebras et malum. Idem aliis sæculis fecit, in singulis regnis, alternando vices, nuncque dando lucem, nunc tenebras. Idem facit hodie in Belgio aliisque provinciis. Quocirca recte S. Hieronymus, ex hac Isaiæ sententia: « Confundatur, inquit, Marcion, duos inducens deos, unum bonum, alterum malum; unum visibilium, alterum invisibilium conditorem; unum pacis, alterum mali auctorem; cum utrumque pro diversitate meritorum unus idemque Deus condiderit. » Et symbolice S. Gregorius, III Moral. VII: « Creare, ait, se mala Dominus indicat, cum res bene conditas, et per naturam bonas, nobis male agentibus in flagellum format. Unde et venenum mors quidem est homini, sed vita serpenti. Unde et bene dicitur: Formans lucem, et creans tenebras: quia cum per flagella exterius doloris tenebræ creantur, intus per eruditionem lux mentis accenditur. Faciens pacem, et creans mala, quia tunc nobis pax cum Deo redditur, cum hæc quæ bene sunt condita, sed male concupita, in ea quæ nobis mala sunt, flagella vertuntur. »
45:8
8. RORATE (Forerius, defluite), CŒLI, DESUPER. — Syrus vertit: Jucundamini, cæli, desuper, et nubes rorent justitiam: aperiatur terra, et multiplicetur salus; Arabicus Antiochenus: Gratiam præsta, o cælum! desursum, et tu, o nubes, quæ spargis justitiam! gaudeat terra, et multiplicetur veritas; Arabicus Alexandrinus: Gratiam præsta, o cælum! desuper, et nubes spargat justitiam: aperiatur terra, et multiplicetur salus. S. Thomas, Lyranus, Forerius, hæc ad litteram accipiunt de Cyro, allegorice de Christo. Ad Cyrum enim quasi ad rorem cœlestem anhelabant Judæi in Babylone captivi. Rursum Cyrus, ait Lyranus, comparatur hic pluviæ cœlesti, et germinanti terræ, quia Astyages, teste Herodoto, lib. I, avus Cyri, vidit in somnis ex corpore filiæ suæ, quæ fuit mater Cyri, prodire vitem, cujus palmites totam obumbrabant Asiam: quod divini interpretati sunt, ex ea nasciturum filium, qui toti Asiæ dominaretur. Verum augustiora hic dicuntur quam ut Cyro conveniant. Dico ergo Prophetam de more cum in Cyro videret imaginem Christi, mox ad eum assiliare: Christus enim ejus erat amor, scopus, desiderium. Unde hic in ardens ejus votum erumpit. Sic cap. XVI, vers. 1, subito avolavit ad eum dicens: « Emitte agnum, Domine, dominatorem terræ. » Vide Canon. V. Quare hæc de Christo ad litteram accipienda sunt, et claudenda parenthesi, quæ totum hunc versum a præcedentibus et sequentibus, ubi continua est prophetia de Cyro, separet. Ita communiter Patres. Unde S. Augustinus, lib. De Quinque hæres. cap. IV, censet hæc tam plane et aperte dicta esse de incarnatione Christi, ut interpretatione non egeant. Notat Concilium Hispalense, Canon. XIII, hisce Isaiæ verbis significari utramque in Christo naturam, scilicet divinam, cum ait: « Rorate, cœli, desuper; » humanam, cum ait: « Aperiatur terra, et germinet Salvatorem. » Sicut enim Spiritus Sanctus vocatur pluvia et ros, sic et Filius. Ut Psalm. LXXI, 6: « Descendet sicut pluvia in vellus. » Cujus symbolum fuit ros descendens in vellus Gedeonis, Judic. VI, 37. Ita Sanchez. Secundo, rectius et germanius, utrumque hoc hemistichium accipias de humana Christi generatione et natura: de hac enim omnis hic Prophetæ est sermo. Christus enim, qua homo, fuit germen cœli, quia ex rore cœlesti, id est ex Spiritu Sancto, conceptus fuit; et germen terræ, quia ex beata Virgine formatus et natus. Unde Vatablus sic exponit: « Rorate, cœli, desuper, » id est descendat Spiritus Sanctus in Virginem, eamque irroret et fecundet, ut pariat Justum et Salvatorem. Rursum in Christi nativitate et adventu, ait Forerius: « Misericordia et veritas obviaverunt sibi: justitia et pax osculatæ » se mutuo « sunt: veritas de terra orta est, et justitia de cœlo prospexit: » quia dona cœlestia in terris germinarunt. Et cum per totum orbem melliflui facti sunt cœli, tota terra repleta est misericordia Domini. Itaque divitiæ cœlestes effectæ sunt et terrestres, terraque et cœlum, in unum quasi agrum et germen redacta sunt. Denique nota rorate. Apte enim ortus Christi comparatur rori. Primo, quia roris ortus latens est et occultus: ita arcana fuit generatio Christi. Secundo, ros qui non est aliud quam purus et subtilis vapor, resolutus in aquam, symbolum est virginitatis et virginei partus. Tertio, ros noctu oritur: ita Christus noctu natus est. « Cum enim quietum silentium contineret omnia, et nox in suo cursu medium iter haberet, omnipotens sermo tuus de cœlo a regalibus sedibus, etc., in terram prosilivit, » Sap. cap. XVIII, 14. Quarto, ros suavem auram et halitum vitalem aspirat animantibus, omnibusque viventibus, iisque mitigat æstum: ita Christus halitum vitæ nobis afflat, eoque ardorem concupiscentiæ temperat. Quinto, ros est aereæ et cœlestis naturæ, adeoque si ovum vacuum, puta corticem ovi exsucci, rore impleas, et baculo apponas, apteque accommodes, sole incalescente, ascendet ad baculi culmen. Ros enim sursum fertur, præsertim si calore excitetur, et ex parte in vaporem vertatur. Ita Christus cœlestis est naturæ, æque ac vitæ, suosque asseclas facit cœlestes. « Primus homo, ait Apostolus I Cor. XV, 47, de terra, terrenus: secundus homo de cœlo, cœlestis. Qualis terrenus, tales et terreni; et qualis cœlestis, tales et cœlestes. Igitur, sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem cœlestis. » Sexto, ros pinguis est, pinguemque et quasi oleatum succum germinibus, seminibus et plantis instillat, itaque eas impinguat, incrassat et fecundat: ita Christus rore gratiæ irrorans mundum, eum fecundavit, ut proferret virtutes, æque ac Sanctos in omni virtutis et sanctitatis genere, puta, illustres Martyres, Confessores, Episcopos, Religiosos, virgines, viduas, conjugatos, eosque cujuslibet status, sortis et generis. Septimo, ros condensatus fit manna, quod suave est ad cibum, et efficax ad medicinam: ita Christus in Eucharistia se dedit nobis in cibum, estque ipse manna, hoc est, « panis de cœlo descendens, » cujus virtute non tantum vivimus, et tentationibus resistimus, sed et resurgemus in vitam æternam, Joan. VI, 55. Vide dicta de manna, Exodi XVI. Octavo, ros in concham apertam illapsus, cum vi cœlesti, præsertim fulminis, afflatur et constringitur, fit unio sive margarita, teste Plinio, lib. IX, XXXIII et aliis: ita Christi deitas in concham uteri virginalis illapsa, ex eoque sibi corpus humanum efformans, illudque vi divina per inoperantem Spiritum Sanctum sibi uniens, efformavit pulcherrimam margaritam, et pretiosissimam unionem, puta Christum hominem et Deum. Denique, ros est melleus, adeoque mel non est aliud quam roris medulla, ejusque succus prædulcis et subtilis, qui herbis, flosculis et terræ solo excipitur, atque ab apibus colligitur. Ita Aristoteles, lib. V Histor. Animal. cap. XXII, docet apes favos construere e floribus, ceram ex arborum lacryma effingere, mella ex rore aeris colligere. Quod enim apes non faciant mel, uti putat Seneca, sed confectum in aere asportent, probant Aristoteles, Plinius et nostri Conimbricenses, tract. 7 in Meteora, cap. IX, tum ex eo quod uno aut altero die cellas apum melle repletas inveniunt apiarii: tam brevi enim tempore tantum mellis conficere non possunt apes; tum ex eo quod in autumno apes mel sibi detractum, non reparant, cum tamen illo etiam tempore flores suppetant. Secus est de bombycibus, quas videmus byssum conficere, sed lente post diutinam foliorum mori comestionem, concoctionem et alterationem, ut tertio colorem mutent, tandemque flavescant: tunc enim flavæ byssi fila e visceribus nendo (miro naturæ, imo Dei opere) sensim educunt. Hoc in apibus non videmus: colligunt ergo illæ mel, id est roris medullam, non conficiunt. Pari modo, quid est Jesus, nisi roris cœli medulla, hoc est: « Mel in ore, melos in aure, jubilus in corde? » ait S. Bernardus. ET NUBES PLUANT JUSTUM. — Hebraice justitiam, id est justum, puta Christum, qui justissimus est, ipsaque quasi justitia, quam proinde secum mundo afferet. Unde sequitur: « Ego Dominus creavi eum. » Significat Propheta incarnationem Christi non aliud fore, quam nubium et cœlorum, imo universi orbis lætitiam et jubilum. APERIATUR TERRA, ET GERMINET SALVATOREM, — q. d. Utinam terra producat, et in lucem proferat Salvatorem! Nam et terra in hoc opere nativitatis Christi tam mirabili præbitura erat suam operam: Christus enim nasciturus quidem erat cœlitus, sed in terris. Ita Adamus. Hic sensus est genuinus: sic enim terra hic simpliciter et generice sumitur. Terra enim præbuit materiam corpori, ut Christus nasceretur. Secundo, terra hæc est B. Virgo, quæ rorem Spiritus Sancti excipiens, concepit et germinavit Salvatorem. Nulla enim alia terra id præstitit, aut præstare potuit. Ita communiter Patres. Primus ergo Adam ex virgine terra, id est vili limo, formatus est; secundus vero Adam ex purissimo sanctissimæ Virginis sanguine corpus sibi aptavit. Dices: Quomodo B. Virgo, quæ semper mansit virgo, id est clauso utero, dici potest aperta? Respondeo, esse metalepsin: « Aperiatur, » id est instar aperientis proferat et producat. Terra enim naturaliter germinare, et germen producere nequit, nisi vi seminis erumpentis et germinantis findatur et aperiatur, itaque germini emergenti cedat et det locum. Simili metalepsi dicitur cap. LXIV, 1: « Utinam dirumperes cœlos, et descenderes! » Corpus enim si cœlo naturaliter descenderet, deberet rumpere cœlos; sed Deus qui spiritus est, in suo descensu non eget cœlorum diruptione. Secundo, respondet Sanchez τό aperiatur significare hic tempus vernum, hoc enim apertum vocamus: quia tunc ea quæ in hieme frigoribus fuerunt contracta, laxantur, intepescunt et solvuntur. De quo Ovidius: Aprilem memorant ab aperto tempore dictum. q. d. Adam et Eva suo peccato, hiemem et rigorem virtutum ac lætitiæ induxerunt mundo. Duravit hæc hiems et frigus usque ad B. Virginem, quæ ver spiritale et virgineum mundo induxit, cum ipsa quasi lilium convallium, non ex humano semine, sed ex irroratione Spiritus Sancti germinavit Salvatorem. Hoc est quod dicitur Cant. II, 12: « Vox turturis audita est in terra nostra: ficus protulit grossos suos, vineæ florentes dederunt odorem suum. » Tertio, Origenes, Tertullianus, S. Hieronymus, Epiphanius, Nyssenus et Ambrosius dicunt solum Christum aperuisse uterum matris, id est ex eo clauso natum esse ac prodiisse, perinde ac si fuisset apertus: ipsi enim fuit pervius et penetrabilis, sicut nobis pervia sunt, quæ aperta sunt. Itaque censent solum Christum designari ista lege, Exodi cap. XIII, 12: « Separabis omne quod aperit vulvam Domino. » Vide ibi dicta. Est catachresis. Similis est, cum dicimus Christum sua morte aperuisse nobis cœlum antea clausum, quia fecit illud nobis pervium et penetrabile. Sic Hispani et Lusitani dicuntur nobis aperuisse Indias et insulas novi orbis, quia primi navibus suis eo penetrarunt, et ostenderunt iter pervium. Ex Hebræo potest aliter verti. Primo sic: Aperiatur terra, et fructificent, seu germinent, salus et justitia. Secundo sic: Aperiatur terra, et germinent (scilicet cœli et terra) salutem, et justitia succrescat simul. Ita Forerius. ET JUSTITIA ORIATUR SIMUL. — Alludit, imo pene ad verbum citat illud Davidis, Psalm. LXXI, 6: « Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. Orietur in diebus ejus justitia, » q. d. Ab Adamo usque ad Christum, terra germinavit spinas et tribulos peccatorum; veniat ergo Christus justificator, ut cum eo germinet justitia ac justi, Apostoli, Martyres, Confessores, Virgines, etc. Potest, secundo, sic verti: Aperiatur terra, et fructum edant (cœli et terra) salutarem et justitiam, quas progerminare simul faciet, id est quas Virgo est simul productura cum Christo, inquit Vatablus. Quod nota contra hæreticos qui nos subsannant cum dicimus B. Virginem contrivisse caput serpentis, salutem peperisse, cum eam salutamus: « Salve, Regina, Mater misericordiæ, vita, dulcedo, et spes nostra, salve. » EGO DOMINUS CREAVI EUM. — « Creavi, » id est creabo. Est vox Dei, Isaiæ votis respondentis, q. d. Quod tu adeo optas, o Isaia! æque ac terra arida et sitiens optat e cœlo pluviam, hoc ego suo tempore præstabo et creabo, id est producam hunc justum: meum enim donum ac beneficium est, ejus adventus et nativitas, q. d. Si ego sum qui Christum promitto, formo et creo, ut vos a peccato et diabolo liberet, uti tu ipse, me obsecrando pro ejus adventu, fateris; mihi ergo totum hoc ejus negotium committendum est, ad me spectat designare tempus, quo nasci et prodire debeat. Unde sequitur: « Væ qui contradicit fictori suo. » Secundo, aptius Sanchez et alii hæc referunt ad Cyrum, quasi ad eum, post suum suspirium parenthesi interceptum, redeat hic Propheta. Sic enim hæc cum præcedentibus apte et plane connexa, optime cohærent, æque ac cum sequentibus. Nam explicans τό ego creavi eum, subdit vers. 13: « Ego suscitavi eum: ipse ædificabit civitatem meam (Jerusalem), et captivitatem meam dimittet. » Quæ verba proprie soli Cyro conveniunt, sed ita ut Cyrus esset typus Christi.
45:9
9. VÆ QUI CONTRADICIT FICTORI SUO, TESTA DE SAMIIS TERRÆ, — q. d. Væ testæ contendenti cum suo figulo, ac dicenti: Cur me sic, et non sic formasti? illam enim mox confringeret et contereret figulus. Pari modo homo plasmatus a Deo et quasi testa Dei, contendens cum eo, mereretur ab eo conteri et annihilari. Hæc spectant ad τό Ego Dominus, faciens pacem, et creans malum. Increpat enim murmuratores dicentes: Cur, Domine, patribus nostris pacem dedisti, æque ac aliis gentibus, nobis autem sæculum miserum et malum captivitatis in Babylone creasti? Rursum, cur Cyrum hominem infidelem et impium ita prosperas, constituisque nostrum liberatorem et ducem? Cur non mittis nobis alterum Mosen, Josue, Gedeonem, etc., uti misisti patribus ex ipso eorum semine et stirpe? De Cyro enim hucusque fuit sermo. Unde et de Cyro respondet Deus, vers. 13: « Ego suscitavi eum, etc., ipse ædificabit civitatem, » etc. Hos retundit Deus, q. d. Quis tu es, qui mihi obstrepas? tu, inquam, qui es in manu mea, qua te instar figuli formavi, quasi testa e samiis terræ, id est ex vasis luteis, ex terra effictis? Samia enim vasa vocantur testea, a Samo insula, in qua hæc fiebant pulcherrima, ob argillam, quæ ibi est præstantissima, firmissima et durissima, adeo ut ex ea acuti fiant cultri, teste Plinio lib. XXXV, cap. XII. Unde et Agathocles, rex Siciliæ, cœnabat in vasis Samiis, ut meminisset semper se esse figuli filium. Simili luti et argillæ similitudine utitur Apostolus, Rom. IX, 20, retunditque eos qui Deo, ob sortem status et gratiæ sibi datæ, obmurmurant. Idem facit Deus per Jeremiam, cap. XVIII, 6. Vide ibi dicta. Hebraice est, testa de testis terræ, q. d. Testa lutea et terrea, non ærea, testa una ex grege testarum, testa vilissima. Potest, secundo, ex Hebræo cum Forerio et Vatablo verti: Væ litiganti cum plaste suo, testæ cum fictoribus, vel figulis terræ; ut idem dicat posteriori hemistichio, quod dixit priori. Tertio, Septuaginta et Theodotion pro testa de samiis terræ, vertunt, qui arant arantes terram. Hebræum enim חרש charas, si punctetur ש in dextero cornu, significat arare; sin in sinistro, aliisque punctis legas חרש cheres, significat testam. Hoc Procopius ita exponit per modum unius, q. d. Deus: Ego populum in aliam formam refinxi, qui terræ incolas instar agrorum exerceo, aro et subigo. Videte ergo ne dispositioni providentiæ meæ reluctemini, non magis quam lutum figulo. Leo Castrius vero vertit, aratrum arantibus, ut sit alia similitudo, sed idem significans quod prior, testa figulo, q. d. Numquid contendet aratrum cum aratore, eique dicet: Cur me, postquam arasti et seminasti, seponis et abjicis? cur non semper me uteris, et aras? Ita ex S. Ambrosio Castrius. Unde Septuaginta vertunt: Numquid arans tota die arabit? NUMQUID DICET LUTUM FIGULO SUO: QUID FACIS, ET OPUS TUUM ABSQUE MANIBUS EST? — id est opus tuum caret ansis suis. Ansæ enim vasi sunt, quod manus homini. Secundo, q. d. Opus tuum impolitum est et informe, ac si pedibus, non manibus esset elaboratum. Et sic major est blasphemia.
45:10
10. Væ qui dicit patri: Quid generas? — Alia similitudine murmuratores coarguit, q. d. Stultus et contumeliosus foret filius, dignusque perire et perdi, qui diceret patri suo: Cur me deformem, cæcum, claudum, stupidum, id est ignobilem, pauperem, infortunatum, et non pulchrum, integrum, ingeniosum, nobilem, divitem et fortunatum genuisti? Et ut Forerius: Cur me fecundum, multaque prole, quam alere non valeo, onustum effecisti? aut si in ipsa generatione modum ei præscriberet: Volo ut me talem et talem, non autem talem generes. Multo magis talis est, qui Deo Patri cœlesti de sua sorte sibi ab eo data, obstrepit et obmurmurat, aut modum præscribit, ut in futurum talem et talem sibi sortem, non aliam concedat. Simili enim modo queritur Jeremias, cap. XV, vers. 10: « Væ mihi, mater mea! quare genuisti me, virum rixæ, virum discordiæ? » Symbolice S. Hieronymus de Christo hæc explicat, q. d. Væ qui dicis Patri omnipotenti: Quare tu generas Filium? quique dicis B. Virgini: Quid parturis? An Deum? at Deus æternus est, non gignitur in tempore. An hominem? ut quid ergo Θεοτόκος, id est Dei mater, appellaris? uti blasphemabat Nestorius, quasi ejus et similium hæc sint verba. Unde allegorice S. Cyrillus hæc refert ad Nicodemum, et similes, qui audientes a Christo, oportere quemque per baptismum renasci, dicebant: « Quomodo potest homo nasci, cum sit senex? numquid potest in ventrem matris suæ iterato introire, et renasci? » Joan. III, 4.
45:11
11. HÆC DICIT DOMINUS SANCTUS ISRAEL, PLASTES EJUS, — scilicet Israelis. Hic dat apodosin, id est redditionem similitudinis, applicando eam Deo, q. d. Israel lutum vel argilla est, Deus plastes sive figulus: Israel filius est, Deus Pater: non est ergo quod Israelitæ obstrepant et litigent cum Deo, ac quasi ei non sint curæ, conquerantur. Taceant ut argilla: subditi sint velut morigeri et prudentes filii, hæc est eorum sors: meum est illis providere, resque eorum tristes, æque ac lætas disponere. Attamen ut immensam meam in vos, o Israelitæ! benignitatem ostendam, concedo vobis id, quod non auderet testa in figulum, filius in patrem. Quocirca « ventura interrogate me, super filios meos, » quid videlicet de vobis, qui estis filii mei, deque vestra captivitate proroganda, vel solvenda, decreverim, quidque vobis eventurum sit: « Et super opus manuum mearum, » quod estis vos, « mandate mihi, » id est ab Isaia, meisque Prophetis sciscitamini et postulate, ut vobis dicant quæ futura sint et facienda a me; quod idola nequaquam possunt. Identidem enim redit ad divinationem futurorum, ex eaque cum idolis de divinitate disceptans vincit et triumphat. Ita Sanchez. Rursum « opus » hoc Dei sunt, cœli, stellæ, terra, homines. Unde sequitur: « Ego feci terram. » Aliter S. Hieronymus et Forerius qui putant hæc per ironiam irrisorie dici, q. d. ait S. Hieronymus: Interroget me testa, et futurorum secreta inquirat, et præcipiat mihi, quomodo adoptivos filios, qui in meum Filium credituri sunt, regere debeam, q. d. Estne vestrum mihi mandare, quid facere, quomodo filios meos regere debeam? q. d. Minime.
45:12
12. Ego feci terram. — Hic opus suum, cujus est plastes, explicat Deus, ejusque quasi rationem murmurantibus assignat. ET OMNI MILITIÆ EORUM MANDAVI, — q. d. Astra, quæ Gentiles colunt ut deos, mihi subsunt, ego eis mando, id est ea dispono et ordino.
45:13
13. Ego suscitavi eum ad justitiam. — Per eum S. Hieronymus, Procopius, Eusebius, lib. V Demonstr. cap. IV, Epiphanius, Hilarius, Origenes, Haymo, et ex eis Leo Castrius intelligunt Christum: S. Thomas vero, Hugo, Forerius et Sanchez Cyrum. Utrumque verum est: miscet enim hic typum cum antitypo, agitque de Cyro, quasi de typo Christi. Unde quædam dicit quæ magis Cyro, quædam quæ magis Christo competunt. « Ad justitiam, » ut scilicet Cyrus juste puniret tyrannos Chaldæos, et fideles Hebræos ab eorum tyrannide liberaret. Ex Hebræo verti potest, in justitia, id est ex mera mea bonitate, nullis provocatus meritis vestris, sed tantum quia ego justus sum et sanctus, dabo vobis Cyrum liberatorem. Secundo, Forerius: Justitia, ait, hic accipi potest pro ipsa ratione divinorum consiliorum, quæ æquitatis est plenissima, estque ipsa amussis et regula omnium quæ juste fiunt, q. d. Excitavi Cyrum summa cum justitia et æquitate, pensatis omnibus, quæ in tam ardua re erant pensanda, habitaque ratione et causarum, et effectuum, et temporis, et loci. Non est ergo quod quis hic murmuret dicendo: Quare Cyrum Gentilem, non Hebræum, vel fidelem aliquem misisti, qui nos Babylone liberaret? aut, quare tam tarde eum misisti, aut isto tempore potius quam illo? Sed agnoscant omnes et laudent meam sapientiam, æquitatem et clementiam. Jam sub Cyro respicit Christum, quem a Deo excitatum esse ad justitiam toto orbe propagandam, clarum est. IPSE ÆDIFICABIT CIVITATEM MEAM (Jerusalem) ET CAPTIVITATEM MEAM (id est captivum populum meum, scilicet Judæos) DIMITTET, — gratis et sine lytro. Id fecisse Cyrum per suum mandatum et edictum patet I Esdræ I, 3. Unde patet hunc locum ad litteram intelligendum esse de Cyro, ita tamen ut in Cyro altius quid spectarit Propheta, scilicet Christum, qui civitatem, id est Ecclesiam, ædificavit, et solvit captivitatem generis humani, non pretio, sed gratis, imo solvendo et dependendo per se lytrum nostrum, puta sanguinem suum. Ita Patres paulo ante citati.
45:14
14. LABOR ÆGYPTI, ET NEGOTIATIO ÆTHIOPIÆ, ET SABAIM VIRI SUBLIMES AD TE TRANSIBUNT, ET TUI ERUNT. — Hugo et Vatablus hæc ad Israel, sive ad Judæam referunt, q. d. Ægyptii, Æthiopes et Sabæi videntes, o Israel! te prosperari et benedici a Deo, tecum fœdus inibunt, imo multi ex eis tuam religionem capessent. Aut, ut Vatablus, sensus est, q. d. Israelitæ potientur opibus Ægyptiorum, Æthiopum et Sabæorum, cum videlicet Deus ad mœnia Jerusalem cædet per Angelum castra Sennacherib et Assyriorum: hæc enim constabant supradictis, utpote jam subactis, hæcque jam habebant spolia Ægypti, Æthiopiæ et Sabæææ, quæ ibidem rapuerant, quæ jam ab iisdem capient Judæi. Verum hic sensus, uti frigidus, et incertus est ac dubius, ita textui non cohæret. Non enim de Israel, sed de Cyro hactenus egit Propheta. Dico ergo, ad litteram sermo est de Cyro cujus victorias obiter perstringit; sed sub eo intelligit Christum Christique victorias, q. d. Cyrus debellabit Ægyptum, Æthiopiam ejusque primariam provinciam, puta Sabæam, sive Abyssiniam; hæque provinciæ Cyro Babylonis et monarchiæ Chaldæorum eversori se dedent. Ita enim factum esse docet Xenophon, lib. VII Cyripædiæ, et lib. VIII, ubi Cyri regnum terminat ab Oriente mari Rubro, ab Occidente Ægypto, a Meridie Æthiopia, ab Aquilone Ponte Euxino. Porro de Cyro dicitur: « Tantum in te est Deus. » Sicut dicitur cap. X, vers. 5, indignatio Dei fuisse in manu et virga Assur, cum per eum percussit et punivit Judæos aliasque gentes. Pari enim modo Deus agebat Cyrum ad excidium Babylonis, et ad Judæorum liberationem; unde subdit:
45:15
15. Vere tu es Deus absconditus, — qui nimirum abscondis te in Cyro homine impio, idololatra et tyranno, quique sic occulte per eum operaris, et bellas, ut non tu, sed ipse tantum bellare videatur. Unde Xenophon aliique historici, Cyri victorias ejus virtuti tribuunt; hoc est quod Isaias dixit vers. 5: « Accinxi te, et non cognovisti me. » Ita Didacus Alvarez, Pintus et Sanchez, qui moraliter apte hinc colligit, Deo tribuenda esse, quæ bene a prælato, vel magistratu, etiam infideli et impio (qualis fuit Cyrus) gesta sunt. Rursum Deum uti subinde instrumentis indignis, qualis fuit Cyrus, propter, et ad bonum suorum fidelium. Sic, ut ait S. Chrysostomus, hom. 3 in epist. ad Coloss.: « Deus ad Cain loqui dignatus est, propter Abel; diabolo, propter Job; Pharaoni, propter Joseph; Nabuchodonosori, propter Danielem; Baltassari, propter eumdem. Et Magi quoque revelationem consecuti sunt; et Caiphas cum esset occisor Christi et indignus, prophetavit, propter sacerdotii dignitatem. » Denique hinc colligit Sanchez subditos etiam impiis prælatis obedire debere, ac cogitare, quod in iis loquatur, imperet et gubernet Deus. Imo addit S. Gregorius, lib. II Moral. cap. VI, diaboli potestatem nunquam esse injustam, licet voluntas semper iniqua sit: « Quia a semetipso, ait, voluntatem habet, sed a Domino potestatem. » Verum potius hæc accipienda sunt de Christo, quem sub Cyro intelligit, et quasi in imagine repræsentat. Illi enim, non Cyro, competit proprie et plene id quod sequitur: « Tantum in te est Deus, et non est absque te Deus. Vere tu es Deus absconditus. » Ita S. Hieronymus, Procopius, Theodoretus, Cyrillus, Eusebius, lib. V Demonstr. cap. IV; Hilarius, lib. IV De Trinit., et alii passim. Sensus ergo est: « Labor Ægypti, » etc., hoc est, opes partæ labore Ægyptiorum, Æthiopum et Sabæorum, id est quorumvis Gentilium, etiam remotissimorum, tibi, o Christe! servient, totus orbis tibi se subdet, quasi bello victus, et vinctus spiritu gratiæ et charitatis. Gentes enim a Christo et Apostolis conversæ, omnia sua cum fide Christo Domino obtulerunt, ut veluti captivi Apostolorum viderentur. Nam seipsos tradebant primi illi Christiani, et corpora, et animas, et omnia, adeoque oculos, si fieri potuisset, eruissent, ait S. Paulus, Galat. IV, 15, ad promovendam Christi et Apostolorum ejus gratiam et gloriam. Potest, secundo, metor emice sic explicari: « Labor Ægypti, » id est laboriosi Ægyptii, et negotiosi Æthiopes, puta divites ex labore et agricultura, æque ac ex mercimoniis et industria: hi, inquam, cum suis opibus et mercibus « ad te, o Christe! transibunt, » deserentes suam religionem suosque deos, tibique credent, te colent et adorabunt, « vincti manicis, » quasi bello subacti, victique et in triumphum ducti. Significat hæc phrasis omnimodam, sed spontaneam subjectionem: quod indicant verba sequentia, incurvationis, supplicationis, sive interpellationis, item libera confessio et gratulatio eorum, dicentium Christo: « Tantum in te est Deus. » Manicæ ergo hæ fuit potens et efficax gratia, et impulsus Spiritus Sancti, « cujus vincula adamante sunt fortiora, » ait S. Ambrosius in Psalm. XXXVII, post principium. Ita et S. Hieronymus, aliique Patres jam citati, inter quos S. Hilarius: « Talis, inquit, erat Paulus vinctus propter Christum, qui proinde, Ephes. III, 1; Philip. I, 13, et alibi, in vinculis hisce suis gloriatur. » TANTUM IN TE EST DEUS. — Vatablus vertit: Revera in te est Deus, præter quem nullus est alius. Hoc est, certe in te, o Cyre! est Deus, qui pugnat et vincit, extra quem non est alius Deus, q. d. Non est Cyrus qui Babylonem evertit, qui salvat Israel; sed est Deus, qui dexteram dirigit ad feriendum Chaldæos et liberandum Hebræos. Unde hoc opere Dei peracto infelix fuit, tertioque post anno a femina Thomyri, cum toto exercitu cæsus est; æque ac Sennacherib peracta vindicta Dei, cæsus est ab Angelo; Vespasianus ac Titus, peracto Judææ excidio, ad quod a Deo dirigebantur, paulo post infeliciter uterque periit. Ita Sanchez, Alvarez, Pintus et Vatablus. Verum proprie hæc soli Christo competunt. Primo enim in Christo, qua Deus est, est tota divinitas æque ac SS. Trinitas. Pater enim (uti et Spiritus Sanctus) est in Filio per circuminsessionem illam divinam SS. Trinitatis, ut Theologi vocant; hanc enim significat Christus, cum ait Joan. XIV, 9: « Philippe, qui videt me, videt et Patrem. Non creditis, quia ego in Patre, et Pater in me est? » q. d. ait Cyrillus, Doctrina et opera mea habeo a Patre, et cum Patre communia: ergo et naturam ac divinitatem. Significatur ergo his Christi verbis intima et perfecta inhabitatio unius personæ SS. Trinitatis in alia, et e converso, quam Damascenus, lib. I De Fide, cap. XI, vocat περιχώρησιν, et ex illo Scholastici, circuminsessionem. De quo mysterio disputat S. Augustinus, lib. VI De Trinit. cap. ultim., Hilarius, lib. IV De Trinit., Ambrosius, in cap. XIII epist. ad Corinth.: « Singula, ait Augustinus, sunt in singulis (personis), et omnia in singulis, et singula in omnibus, et omnia in omnibus, et unum omnia. » Quocirca ex hoc loco et similibus Scholastici, et nominatim Franciscus Suarez, lib. IV De Trinitate, in fine, docte contra Durandum et Henricum docet, hanc circuminsessionem esse in SS. Trinitate non tantum quoad essentiam divinam, sed etiam quoad personas ipsas, idque magis proprie: esto ejus fundamentum sit ipsa essentia, quæ in tribus personis est una et eadem. Itaque in essentia proprie est unitas et identitas, non circuminsessio sive περιχώρησις. Quare non recte Budæus, et ex eo Henricus Stephanus, in Lexico περιχώρησιν, apud Damascenum loco citato interpretantur ἑνότητα, id est unitatem. Aliud est enim περιχώρησις, id est circuminsessio, aliud unitas, ut patet ex terminis. Hæc ergo circuminsessio non est aliud, quam intima præsentia unius personæ ad aliam, cujus radix et quasi causa est ipsa earumdem immensitas. Cum enim ipsæ in se sint immensæ, inde necessario sequitur, ut sint intime in se invicem non tantum secundum essentiam, sed etiam secundum proprias relationes. Unde sicut habent immensam rationem essentiæ quam includunt, ita ex eadem radice habent, ut sint intime in se invicem, etiam secundum proprias relationes. Quamobrem circuminsessio hæc est mutua præsentia, et quasi penetratio, hoc est, inexistentia et inhabitatio unius personæ in alia. Hoc est quod ait S. Athanasius in Expositione fidei: « Spiritus Sanctus semper est in manibus Patris et Filii. » Et Damascenus, lib. I De Fide, cap. X, hac de causa Spiritum Sanctum vocat « inseparabilem et indigressibilem a Patre et Filio. » Et cap. IX, processionem unius personæ comparat luci mananti ab igne: « Quia, inquit, lux ab igne gignitur, et ab igne non separatur, sed semper in eo est. » Et Fulgentius, lib. De Fide ad Petr. cap. I: « Per hanc unitatem essentiæ, inquit, totus Pater in Filio et Spiritu Sancto est, totus Filius in Patre et Spiritu Sancto est, et totus Spiritus Sanctus in Patre et Filio. Nullus horum extra quemlibet ipsorum est. » Idipsum canimus in hymno ad Laudes feriæ secundæ: « In Patre totus Filius, et totus in Verbo Pater. » Causa est, personarum divinarum tum immensitas, ut dixi, tum summa connexio, et intima conjunctio, quæ oritur ex una eademque numero essentia. Ex ea enim fit ut Personæ divinæ ad invicem sint inseparabiles; conjunctissimæ et intimæ: inde fit ut sibi invicem inexistant. Ita de Christo qua Deus est, hunc Isaiæ locum explicant S. Hieronymus, S. Ambrosius, lib. I De Fide, cap. II, et Athanasius, lib. De Assumptione hominis. Dices: Falsum est, quod tantum in Filio sit Deus: nam est etiam in Patre et Spiritu Sancto. Respondeo, vox tantum solum excludit idola, Angelos aliaque entia. Nam regula Theologorum est: Cum voces exclusivæ adduntur Personis divinis, in attributis essentialibus, sive communibus tribus personis, eæ tantum excludunt res alias, quæ aliam a Deo habent naturam et essentiam; non autem alias personas divinas: hæ enim cum eamdem habeant essentiam, eadem quoque habent attributa essentialia. Sensus ergo est: Tantum in te, o Christe! est Deus, q. d. Non est alia in mundo divinitas, quam illa quæ est in te, quæ tamen quoque est in Patre et Spiritu Sancto. Vide D. Thomam et Scholasticos, I part., Quæst. XXXI, art. 3 et 4. Secundo, hæc verba competunt Christo, qua homo est, quia in humanitate Christi, quasi in templo, corporaliter inhabitat divinitas, imo divinitatis plenitudo, ut ait Apostolus Coloss. II, 9. Vide ibi dicta. Ita S. Hieronymus, Procopius, Theodoretus et Cyrillus, lib. I in Joan. cap. XV, Epiphanius, lib. II in hæres. Noëtianorum. Sensus ergo est, q. d. Gentes videntes Christi, Apostolorum, et primorum Christianorum gratiam, virtutes, mores angelicos, sanctamque et divinam conversationem, imo videntes in se ipsis per baptismum et Christianismum tantam fieri morum mutationem, ut ex barbaris, superbis, blasphemis, maledicis, homicidis, rapacibus, gulonibus, libidinosis, etc., per Christi fidem et gratiam fiant humani, humiles, Deum timentes, amabiles, justi, sobrii, casti, etc., obstupescent, dicentque Christo: Vere « tantum in te est Deus. » Felices nos, qui te, imo Deum habemus, non corpora, sed animas transmutantem, et ex bestiis homines, imo Angelos facientem. Hoc ad litteram hodie contingit in Japone, China, Brasilia aliisque Indiæ partibus, uti Nostrorum inde litteræ fidem faciunt. Notent hoc Christiani Europæi, præsertim Pastores et Ecclesiastici. Si enim hæretici, Judæi aliique infideles viderent in eis eam sanctitatem, mores angelicos, sine avaritia, ambitione, turpitudine, qui fuerunt in Apostolis, suntque hodie in India, sane multi ex eis, quasi manicis vincti, eos sequerentur, exclamarentque: « Vere in vobis est Deus. » Vere in vobis non aliud relucet nisi Deus. « Vos estis semen cui benedixit Dominus. » E contrario scimus, uti Lutheranismo occasionem dedit inscitia et mala vita nonnullorum sacerdotum, ita et hodie ipsos blasphemare, et Ecclesiæ insultare, cum eorum impuram vitam audiunt aut vident, magisque se in sua hæresi et sacerdotum odio obfirmare. ET NON EST ABSQUE TE DEUS. — Quis enim totum mundum Christo crucifixo ejusque Evangelio tam paradoxo de contemptu honoris, opum, voluptatum, subjicere potuisset, nisi solus Deus! Quis, nisi Deus, animum hominis sic immutare potens est? Quibus viribus sic homo semetipsum, sic effrenes suas passiones domare valeret? Quis sic posset innatam cuique concupiscentiam superare et supprimere? Quis tot simul homines, Angelos, imo Deos quosdam efficere sufficeret nisi Deus? non vobis, o Christe, et Christiani! arma, non exercitus, non eloquentia hanc dignitatem, hanc efficaciam pepererunt. Solus in vobis, in vestro hoc opere, conspicitur Deus vestræ efficaciæ et libertatis auctor. Nulli hæc gloria debetur, nisi Deo. Ita Paulus prædicabat « Christum crucifixum, non in persuasibilibus humanæ sapientiæ verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut sublimitas, ait, sit virtutis Dei, et non ex nobis. » Ita Forerius. Hinc Mahomet in Alcorano sumpsit illam suæ fidei, imo perfidiæ professionem, quam Mahometani ad ravim usque inclamant in suis Moskeis sive fanis: « Non est Deus nisi Deus, et Mahomet consiliarius ejus. » VERE TU ES DEUS ABSCONDITUS. — Hebraice אתה אל מסתתר mistatter, id est abscondens se. Sic primo, vocatur Deus, quia natura sua invisibilis est, fugitque aciem Angelorum æque ac hominum, « et lucem habitat inaccessibilem. » Unde Mosi, Salomoni et aliis passim apparuit tectus nube et caligine. Rursum, « absconditus, » quia non omnibus, sed tantum electis suis Israelitis se patefecit. « Notus in Judæa Deus: in Israel magnum nomen ejus. » Ita Vatablus. Hinc in templis Ægyptiorum inscriptum visebatur hoc Dei emblema: « Ego sum quod fuit, quod est, quodque futurum est; velum meum nemo unquam revelavit. » Secundo et genuine, « Deus absconditus » appellatur Salvator (ut sequitur), id est Jesus, propter assumpti corporis arcanum sacramentum, ait S. Hieronymus, quo deitas ejus carnis tegumento celatur. Unde Septuaginta vertunt, tu es Deus, et nesciebamus. Ita Hilarius, lib. IV De Trinit., Ambrosius in cap. II ad Roman., Eusebius, lib. V Demonstr. IV; Cyrillus (vel potius Clictovæus Boeterius Parisiensis; ille enim quatuor medios Cyrilli in Joannem libros, qui interciderunt, reparavit), lib. V in Joan. cap. II, in illa verba: « Hunc nescimus unde sit. » Ubi docet Judæos ex hoc loco Isaiæ sumpsisse occasionem dicendi: « Christus cum venerit, nemo scit unde sit. » De Christo enim homine, Cyri antitypo, toto hoc capite agit Propheta. Sensus ergo est, q. d. Sicut in Cyro occulte salutem Judæorum operatus est Deus, et quasi abscondit se: ita multo magis in Christo homine paupere et abjecto, abscondet se deitas, nec oculis videri poterit: sed in operibus emicabit, et ostendet se. Agnoscent enim homines eum esse Deum ex miraculis et salute, quam afferet: erit enim salvator totius orbis. Ex hoc loco clare patet contra Arianos, Christum vere et proprie esse Deum. Unde S. Ambrosius loco jam citato: « Quia, inquit, Filius Dei semper quidem apparuit, latebat autem quis esset; cum post resurrectionem cognoscitur, dicitur ei in confessione: Tu es Deus, et nesciebamus. Et qui putabatur in lege tantum Angelus, et dux exercitus Domini, cum intelligitur Filius esse Dei, dicitur ei cum gratiarum actione: Tu enim es Deus, et nesciebamus. » Mystice, hæc verba apte conveniunt Eucharistiæ: ibi non tantum deitas, sed et humanitas Christi absconditur sub specie panis et vini: ibi omnes sensus falluntur, excepto auditu: visus videt colorem panis, gustus gustat saporem panis, odor odoratur odorem panis, tactus tangit figuram orbicularem et levitatem panis: solus auditus verum audit, scilicet: « Hoc est corpus meum. » Hic ergo mystice impletur illud Isaaci de Jacobo se pellibus hispidis Esau tegente: « Vox quidem, vox Jacob est; sed manus, manus sunt Esau, » Genes. XXVII, 22. Sic enim hic manus tangit accidentia panis, sed vox est vox Christi, qui falli, aut fallere nequit, aitque: « Hoc est corpus meum. » De Eucharistia ergo vere dicitur: « Tantum in te est Deus, » puta Christus, non panis, non alia substantia. « Vere tu (o Christe in Eucharistia) es Deus absconditus, Deus Israel salvator. » Lates ibi realiter in corpore, anima et deitate: sed agnosceris in virtute et salute, quam Israelitis, id est fidelibus, digne manducantibus affers, dum cor eorum immutas, vitia sanas, passiones sopis, mentem cœlestem facis, eamque divinis subinde consolationibus ita mulces, ut jubilet, dicatque cum S. Monica in S. Communione: « Cor meum, et caro mea exsultaverunt in Deum vivum. »
45:16
16. CONFUSI SUNT. — Identidem reflectit se Deus, et insurgit contra idololatriam tunc grassantem, q. d. Cum viderint Babylonii, aliæque gentes, quod Baal, sive Bel eorum deus non possit eos tueri, quin a Deo vero per Cyrum devastentur; tunc ipsi cum diis suis, eorumque fabricatoribus, pudefient. Rursum, cum Gentes videbunt Christum absconditam in se deitatem, per miracula, per sanctitatem et charismata Spiritus Sancti prodentem, tunc omnes, qui idola coluerunt et fabricarunt, pudefient; imo ea contemnent, et comburent, atque ad Christi cultum se transferent. Nota: Idola vocantur errores, quia summus error est, quod saxa et ligna præ se ferant se esse deos. Hebraice est צרים tsarim, id est angustiæ. Idola enim, aut potius dæmones, per idola cultorum suorum mentes in mille angustias redigunt, ac in primis perpetuo remorsu conscientiæ, quod Deum creatorem cœli negligant, et pro eo lapides colant, eos lancinant. Ita Forerius, Sanchez, Vatablus et alii. Aliter Adamus, q. d. Scribæ et Pharisæi simul abierunt in confusionem suorum errorum et mendaciorum, quæ spargebant toto orbe, scilicet, Christum non resurrexisse, sed ab Apostolis furto esse sublatum. Contrarium enim patuit, et credidit totus orbis. Verum hic sensus arctior est.
45:17
17. ISRAEL SALVATUS EST IN DOMINO SALUTE ÆTERNA, — q. d. Babyloniis et Gentibus idololatris obvenient pudor et ignominia, tum temporalis per Cyrum, tum æterna per Satanam in gehenna, cujus illa temporalis fuit umbra et praeludium: at veri Israelitæ, id est fideles Christiani, a Christo donabuntur salute et gloria æterna: hinc patet hæc ad Christum, non ad Cyrum pertinere. Salit enim Propheta a typo ad antitypum, et mox ad typum, sive historiam resilit; nam constat salutem quam Judæis attulit Cyrus, non fuisse æternam: imo, paulo post eam, gravissime ab Antiochis aliisque Asiæ regibus, per ducentos annos tempore Machabæorum, afflicti fuerunt; ac non multo post sceptrum perdiderunt, sub Herode et Romanis, atque a Tito tandem excisi sunt.
45:18
18. HÆC DICIT DOMINUS CREANS CŒLOS. — Addit τό creans cœlos, ut innuat cœlos ad hoc creatos esse a Deo, ut in eos ingrediantur, eosque possideant veri Israelitæ; ibique æternam salutem (quam eis hic promisit) consequantur. NON IN VANUM CREAVIT EAM (terram): UT HABITARETUR, FORMAVIT EAM, — q. d. Sicut Deus cœlum creavit fidelibus in præmium, ita terram creavit in stadium, ut scilicet eam incolant homines ad tempus, ibique ita pie et sancte vivant, fortiter dimicando contra peccata; omnesque carnis et diaboli insultus, ut victores in cœlis coronari mereantur. Hoc est quod ait Paulus: « Spectaculum (græce θέατρον, theatrum) facti sumus mundo, et Angelis, et hominibus, » I Cor. IV, 9. Porro, oculum conjicit Deus ad terram Judæam, reditque ad Cyrum, q. d. Reducam vos per Cyrum in Judæam: non enim frustra creavi eam, ut esset et maneret deserta, uti jam vobis in Babylone captivis, deserta est; sed ut vos in eam reducerem, sicut primum olim induxi, expulsis Chananæis per Josue.
45:19
19. NON IN ABSCONDITO LOCUTUS SUM IN LOCO TERRÆ TENEBROSO, — q. d. Sibyllæ oracula dabant ex antro, incantatores et magi ex locis subterraneis, ubi consulebant dæmonem, qui male sibi conscius lucifuga est, et princeps tenebrarum, ideoque quærit latibula: at ego non in abscondito, sed in Sina, in montis excelsi vertice, coram omnibus Hebræis, cum fulguribus et tonitruis, clara voce, media luce cum eis fœdus inii, promisique me daturum eis terram Chanaan, si legi meæ obedirent, atque uti promisi, ita et præstiti. Ego ergo sum, qui in Chananæam vos induxi, ego pariter, qui ex Babylone vos eodem reduco. Huc allusit Christus dicens, Joan. XVIII, 20: « Ego palam locutus sum mundo: et in occulto locutus sum nihil. » Impostores enim et hæresiarchæ, qui docent mendacium, latebras quærunt, ibique sua agunt conventicula, uti recte notavit Vincentius Lirinensis in aureo suo libello Contra hæreses. NON DIXI SEMINI JACOB: FRUSTRA QUÆRITE ME. — Dat hic Deus triplex discrimen inter se et idola. Primum, quod ipse in publico, idola in abscondito respondeant. Secundum, quod frustra colantur: suis enim cultoribus nihil dant præmii; Deus suis cultoribus ampla dat præmia, uti Judæos duxit et reduxit in Chananæam. Tertium, idola et dæmones a suis impura et scelesta exigunt obsequia et cultus; Deus non nisi pura et sancta deposeit, ut sequitur.
45:20
20. Congregamini, — q. d. Vos igitur omnes qui e Babylone nunc effugitis, et e captivitate evaditis: vos etiam qui a Gentilismo ad Christum convertimini, convenite, et afferte si quid habetis, quod iis, quæ dixi, opponatis pro causa idolorum: si quid in Babylone, aut Gentilismo vidistis vel audistis, quod ea esse deos ostenderet, si quid opis aut numinis ab iis experti estis, promite. Sed frustra hæc propono: scio enim omnes vos mecum dicturos: NESCIERUNT (id est, cæci et stolidi sunt omnes idololatræ) QUI LEVANT LIGNUM (ita legendum cum Romanis et Hebræis non signum) SCULPTURÆ SUÆ (id est qui erigunt idolum ligneum a se sculptum, illudque colunt), ET ROGANT (et invocant) DEUM NON SALVANTEM. — Quomodo enim alios salvet et erigat, qui seipsum erigere et salvare nequit? Ita S. Hieronymus, Cyrillus, S. Thomas, Adamus, Forerius et alii.
45:21
21. ANNUNTIATE, ET VENITE, ET CONSILIAMINI SIMUL, — q. d. Jungite colloquia, cœtus et consilia, ut quod uni non occurrit, alter suggerat pro deitate idolorum, ac in primis hoc inter vos agitate: quis prædixit Judæos Babylone per Cyrum liberandos, idque reipsa præstitit? atque homines e captivitate diaboli per Christum liberandos, idque pari fidelitate suo tempore præstabit? Quis, inquam, nisi ego, quem colit Israel? Clarum ergo est, quod non sit alius Deus sanctus et salvator, quam ego. Quocirca:
45:22
22. CONVERTIMINI AD ME, ET SALVI ERITIS, OMNES FINES TERRÆ. — Promittit hic Deus fidelibus se colentibus et invocantibus, omnem salutem temporalem et spiritalem, sed maxime spiritalem et æternam per Christum.
45:23
23. IN MEMETIPSO JURAVI. — Hic Deus promissa sua sancit et confirmat juramento, q. d. Per memetipsum juravi, id est juro (vide Canon. XIII), quod sententia et verbum, juste et in æquitate ore meo prolatum, nequaquam irritum erit, sed reipsa complebitur. Porro verbum illud est, quod sequitur: « Quia (quod) mihi curvabitur omne genu, et jurabit omnis lingua, » hoc est, non tantum gens Judaica, sed omnes omnino gentes me agnoscent, timebunt et colent: ideoque per me jurabunt, non per idola. Colent, inquam, inchoate in hac vita, cum ad me convertentur, aiunt S. Hieronymus, S. Cyrillus, S. Thomas et alii: sed perfecte et integre colent in futura, et in die judicii: ita ut hostes quoque mei vi coacti, tanquam scabellum subjiciantur pedibus meis, meque suum Deum ac Dominum esse confiteantur. Ad diem enim judicii hæc quoque pertinere, patet ex Rom. cap. XIV, 10, ubi cum dixisset Apostolus: « Omnes enim stabimus ante tribunal Christi, » subdit probationem ex hoc loco, dicens: « Scriptum est enim: Vivo ego (id est juro per vitam meam), dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu: et omnis lingua confitebitur Deo. » Ita Adamus et Sanchez. JUSTITIÆ VERBUM. — Forerius et Vatablus vertunt, justitiam verbum, hoc est verbum, quod est vera et mera justitia: nam justitia, ait Forerius, primo accipi potest, beneficentia. Jurat enim hic Deus, se toti mundo daturum beneficium maximum, et summe optabile, scilicet, veram sui cognitionem, obedientiam et religionem, in qua sola consistit nostra salus. Secundo, « justitia » proprie accipi potest, q. d. Juro me mundo daturum justitiam, quæ est ipsum meum verbum: Christus enim Dei Filius est « justitia » et « Verbum » Patris, quod non rediit vacuum, sed efficax fuit, terramque inebriavit, fecundavit et justificavit. Ita Haymo et Forerius. Tertio et planissime, egreditur hic ex ore judicis Dei « justitia » vel « justitiæ verbum, » id est verbum justissimum et æquissimum. Justissimum enim est, ut omnis creatura rationalis, etiam dæmones subdant se Deo suo plastæ et creatori, eumque colant et glorificent. Justitia ergo, id est justa, Deoque debita observantia et submissio significatur per τό mihi curvabitur omne genu: observantia per τό et jurabit omnis lingua. Huc allusit Apostolus, Philip. II, 10: « In nomine Jesu omne genu flectatur cœlestium, terrestrium et infernorum; et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. » Quod consecutum ait esse Christum per humilitatem, qua formam servi accepit, factus homo. Ergo dum jurat facturum se, ut sibi curvetur omne genu, implicite jurat se formam servi accepturum: quod verbum et juramentum, est justitia, misericordia et sanctificatio mundi. Notat S. Hieronymus in τό curvabitur omne genu, perspicue significari populum Christianum. « Moris enim, ait, Ecclesiastici est Christo genu flectere: quod Judæi mentis superbiam demonstrantes, omnino non faciunt. » Judæi enim stantes et erecti orant.
45:24
24. JURABIT OMNIS LINGUA. — « Jurabit, » id est celebrabit, colet, adorabit. Est synecdoche. Juramentum enim ponitur pro quovis Dei cultu, uti superius dixi. Unde S. Paulus pro jurabit vertit, confitebitur, id est laudabit et glorificabit, Roman. cap. XIV, 11. Homines enim per eum jurare solent, quem credunt esse Deum, et summum Numen, quod perjurii sit vindex.
45:25
25. Ergo in Domino dicet (omnis lingua, ut præcessit): MEÆ SUNT JUSTITIÆ ET IMPERIUM. — Primo, Forerius putat esse verborum trajectionem, et sententiam ita esse ordinandam: Omnis lingua dicet: Meæ justitiæ sunt in Domino, quasi in fonte et datore, q. d. A Deo manant omnes meæ justitiæ, illi adscribendæ sunt meæ virtutes et opera sancta, non mihi; ille glorificandus est, non ego. Perperam ergo hæretici hoc loco abutuntur pro justitia sua imputativa, qua ipsi dicunt se esse justos, non per justitiam formalem et inhærentem, sed extrinsecam sive imputatam a Deo. Secundo, alia dispunctione sic legit et intelligit idem Forerius: Omnis lingua jurabit, dicetque in Domino, id est per Deum, per Christum, ut per τό in Domino describatur formula juramenti, qua usuri sunt fideles. Deinde « dicet » etiam « omnis lingua, quod meæ sint justitiæ et imperium, » hoc est, Dei est justitia, seu laus justitiæ, et Dei est imperium. Dicit « meæ, » quia hæc sunt verba Dei loquentis: est ergo hic explicatio ejus quod præcessit, « mihi curvabitur omne genu: » sicut prior pars, τό in Domino, est explicatio τό jurabit omnis lingua, q. d. Omnis lingua clamabit me esse justum et imperatorem: sive mihi inesse tam justitiam, quam potentiam, robur, imperium. Hæc enim omnia significat Hebræum עזה, et hæc omnia in principe vero, qualis est Christus, requiruntur, scilicet justitia, ut juste regat; et potentia, ut possit justitiam suam exsequi. Unde hæc duo Scriptura sæpe in Deo commendat, Psal. LXX, 19: « Potentiam tuam, et justitiam tuam, Deus. » Et Psal. VII, 12: « Deus judex justus, fortis. » Unde Septuaginta hic vertunt: Jurabit omnis lingua Deum, dicens: Justitia et gloria ad eum veniet. Ita Sanchez. Tertio, idem Forerius sic vertit: Profecto Jehova dixit: Per Jehova mihi sunt justitiæ et imperium, hoc est, Jehova Christus dixit: A Jehova, id est a Deo Patre, habeo justitiam, quod sim justus, et justificans: habeo et imperium Ecclesiæ, et totius orbis: ut nemo sit fidelis Ecclesiæ civis, nemo justus, nisi quem ego justificavero; et quemcumque ego convertero et justificavero, ille sit fidelis et justus, atque a me in jus civicum Ecclesiæ cooptatus. Hoc est quod ait Christus: « Data est mihi omnis potestas in cœlo et in terra, » Matth. XXVIII, 18; et ad Apostolos: « Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis: et quorum retinueritis, retenta sunt, » Joan. XX, 23. Quarto, alii putant hæc spectare ad fideles et Ecclesiam, q. d. Omnis fidelis sua lingua dicens « in Domino, » id est Dominum confitens et laudans, dicet: « Meæ sunt justitiæ » Evangelii, meum est « imperium » et regnum Christi, mea est ejus Ecclesia, non Judæorum. Ita S. Hieronymus. Secundus sensus optime cohæret cum præcedentibus, et videtur maxime genuinus ex phrasi Hebræa. Τό enim באדני badonai, id est « in Domino, » est formula jurandi usitata Hebræis. Deinde primus, qui facilis est et appositus. AD EUM (Christum Deum) VENIENT (ut curvent ei genu), ET CONFUNDENTUR OMNES (infideles et rebelles) QUI REPUGNANT EI. — Hoc fiet in die judicii. Hæc sunt verba Prophetæ probantis sententiam Dei: præcedentia enim sunt verba et sententia Dei.
45:26
26. IN DOMINO JUSTIFICABITUR, ET LAUDABITUR OMNE SEMEN ISRAEL. — Rebelles confundentur, ibuntque in ignem æternum: at Israelitæ, id est fideles, « in Domino, » id est apud Dominum, a Domino, coram Domino, « justificabuntur » per fidem Christi: aut potius justificabuntur, id est, justi publice declarabuntur, et coram toto mundo pronuntiabuntur, ut nemo condemnare audeat, quos Deus justificat et absolvit, ut ait S. Paulus. Hinc ab omnibus « laudabitur omne semen Israel, » ut etiam reprobi qui eos in hac vita despexerant, cogantur eos laudare, et dicere: « Ecce quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est! » Hæc est enim salus et laus æterna, quam veris Israelitis, id est fidelibus, per Christum dandam promisit, vers. 17. « Semen Israel » vocat Israelis filios, non carnales, sed spiritales, puta fideles et sanctos. Vis illustria, laudabilis hujus seminis, non tantum genu, sed et cor et corpus et animam Deo curvantis, in eoque lingua sua jurantis, atque ejus justitiam, robur et imperium glorioso agone et victoria confitentis et decorantis, exempla? Accipe. In Typanensi Mauritaniæ civitate, Hunericus rex Cyrillam Arianum Episcopum constituit. Cives cum et Arianismum exsecrati, Christumque Deum confitentes, publice divina mysteria in domo una congregati, celebrare cœperunt. Cyrilla id significavit Hunerico, qui jussit in medio foro congregata omni provincia, linguas eis et manus dexteras radicitus abscindi. Quod cum factum fuisset, Spiritu Sancto præstante, ita locuti sunt, et loquuntur, quomodo antea loquebantur, ait Victor Uticensis, lib. III Wandal. Ibidem narrat Episcopum nomine Habet Deum, cum ab Antonio Ariano pedibus manibusque ligatis, oreque obturato ne lingua clamaret, per vim rebaptizaretur; deinde solutis vinculis ab eo audiret: « Ecce jam, frater Habet Deum, noster Christianus effectus es. Quid ultra facere poteris, nisi ut voluntati consentias regis? » Cui Habet Deum: « Illa est, impie Antoni, mortis damnatio, ubi voluntatis tenetur assensio. Ego fidei meæ tenax vocibus confitens crebris, quod credo et credidi, clamando, defendi. Sed et posteaquam catenis vinxisti, et oris januam oppilasti, in prætorio cordis, violentiæ meæ, scribentibus Angelis, gesta confeci, et lectitanda Imperatori meo transmisi. » Idem postea apud Hunericum de persecutione expostulans: « Quid, ait, jam cum projectis habetis? quid cum eis quos exsilio relegastis, quotidie dimicatis? abstulistis substantiam Ecclesiis, patria domibusque privatis: sola anima remanit, quam captivitate contunditis. O tempora, o mores! universus hæc mundus intelligit, et ipse qui persequitur videt. Si fides dicitur, quam tenetis, quid veræ fidei membra tantis persecutionibus agitatis? Quid vobis cum exsilio nostro? Quid vobis cum egenis in sæculo, quorum est vita semper in Christo? Liceat saltem gaudere consortio bestiarum eis quos abjecistis a facie omnium populorum. » Victorianus Proconsul Carthaginis, et familiaris regis Hunerici, cum a rege per internuntios sollicitaretur ad Arianismum, libera voce respondit: « Securus de Deo et Christo Domino meo, dico quæ regi dicatis, subigat ignibus, adigat bestiis, excruciet generibus omnium tormentorum; si consensero, frustra sum in Ecclesia baptizatus. Nam si hæc præsens vita sola fuisset, et aliam, quæ vere est, non speraremus æternam, nec ita fecissem ad modicum usque temporaliter gloriari, et ingratus existere, qui suam fidem mihi contulit creditori. » Ad quod tyrannus excitatus, inexplicabilibus eum tormentis cruciavit: qui tripudians in Domino, feliciterque consummans, martyrii coronam accepit. Ibidem narrat S. Victoriam, ab eodem rege suspensam, cum abjecto igne cremaretur coram filiis et marito, ab eo hisce verbis fuisse tentatam: « Quid pateris, conjunx? si me despicis, vel horum quos genuisti miserere impia parvulorum. Quare oblivisceris uteri tui, et pro nihilo ducis, quos cum gemitu peperisti? ubi sunt fœdera conjugalis amoris? Respice, quæso, filios et maritum, regi obedi, ut imminentia adhuc tormenta lucreris, simul et mihi doneris et liberis. » Sed illa, nec filiorum fletus, nec serpentis audiens blandimenta, affectum multo altius elevans a terra, mundum cum suis desideriis contemnebat. Quam cum continuatione suspendii, vulsis humeris, qui cruciabant conspicerent mortuam, deposuerunt prorsus omni parte exanimem: quæ postea retulit, quamdam sibi virginem astitisse, atque tetigisse membra singula, et illico fuisse sanatam. O gloriosa Victoriæ victoria! Ibidem refert duos fratres invicem juravisse in fide constantiam, et rogasse tortores, ut eodem supplicio torquerentur, et dum primo suspendio molibus lapidum pedibus alligatis, tota die penderent, unus illorum petivit se deponi, et sibi inducias dari. Cui frater alius, metuens ne fidem negaret, e suspendio clamabat: « Noli, noli, frater; non ita juravimus Christo. Accusabo te, cum ante thronum ejus terribilem venerimus, quia super corpus ejus et sanguinem juravimus, ut pro eo invicem patiamur. » Ista dicens fratrem confortavit, qui clamans ingenti voce dicebat: « Adigite suppliciis quibus vultis, et pœnis Christianos arctate crudelibus. Quod frater meus facturus est, hoc etiam ego. » Itaque laminis igneis adusti, ungulis exarati, aliisque gravissimis pœnis affecti, constantes steterunt, ita ut tortores et a facie sua projicerent, dicentes: Istos imitati universus populus, ut nullus ad religionem nostram convertatur, et præcipue, quia nulli livores; nulla pœnarum vestigia, in eis penitus videbantur. Hoc est quod dicit et prædicit hic Propheta: « In Domino justificabitur et laudabitur omne semen Israel. » Vere dixit S. Hieronymus: « Vita Sanctorum interpretatio est Scripturarum. »
45:1
Postquam confortavit eos ad summam expectationem promissorum divinorum, in parte ista incipit prosequi divinas promissiones, ad eorum consolationem: et dividitur in duas. In prima promittit liberationem a malis; in secunda promittit salvationem in bonis. Haec dicit Dominus sanctus Israel, plastes ejus. Prima in duas. In prima promittit eis liberationis beneficium; in secunda excludit ome liberationis impedimentum, cap. 50: Haec dicit Dominus: Quis est etc. Prima in tres. In prima praesignat eis liberatorem; in secunda praedicat captivitatem et detinentium destructionem, cap. 46, Contractus est Bel; in tertia promittit etiam Judaeorum liberationem, cap. 48: Audite haec domus Jacob. Prima in duas. In prima praenuntiat liberatorem; in secunda ostendit consequentem utilitatem, ibi, Haec dicit Dominus sanctus Israel, plastes ejus. Prima in tres. In prima praedict libera toris potestate; in secunda describit ipsius nativitatem, ibi, Rorate caeli desuper, et nubes pluant justum; in tertia refellit incredulorum contradictionem, ibi, Vae qui contradicit fictori suo. Circa primum duo. Primo ponit fastigium ad quod exaltatus fuit, contra tria quae solent evadere manus regis: vel propter multitudinem; et quantum ad hoc dicit, Christo, idest regi, non propterunctionem, sed propter regimen dignitatem: quia apud eos reges ungebantur. Apprehendi dexteram, quasi auxiliator operum ipsius, gentes, diversas.
45:2
Deuter. 28: « Dabit Dominus inimicos vestros in manus vestras. » Vel propter fortitudinem; et quantum ad hoc dicit: Ante ibo, parans victoriae tuae locum, imminentendo terrorem tuum adversariis: gloriosos, potentes supra alios, sicut Babylonios: portas aereas, potentissimas civitates.
45:3
Psal. 106: « Con- trivit portas aereas, et vectes ferreos confregit. » Vel propter absensionem; et quantum ad hoc dicit: Et dabo tibi thesauros, diversorum regnorum, quorum civitates cepit. Job 12: « Revelat profunda de tenebris, et abscondita producit in lucem. » Secundo ponit beneficium fructum: et primo in ipso; secundo in aliis, ibi, Sciant hi qui ab oriente et qui ab occidente. Circa primum duo. Primo ponit potestatis fructum a Deo requisitum in Cyro, scilicet suae cognitionis: Ut seias quia ego. Rom. 4: « Vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt: » et populi liberationis, Propter servum meum, ut scilicet liberes eum de captivitate. Secundo ostendit illud beneficium ex parte ipsius Cyri, ex parte frustratum: Et vocavi, praedicendo nomen tuum: assimilavi, hoc in aliis sanctis meis, quorum nomina prius a Domino praedicta sunt: non cognovisti me, esse tantum Deum verum, permanens in idolis. Accinri, foritudine. Prov. 1: Vocavi et rec- « nuistis, » accipere disciplinam.
45:6
Ut sciant hi qui ab oriente et qui ab occidente, quoniam absque me non est Deus. Hic ostendit fructum in aliis: et primo ostendit quod in aliis quaerit suae cognitionis fructum. Qui ab oriente, idest habitantes per totum mundum. Quod completum fuit in hoc quod Cyrus epistolam suis laudem Dei scripsit ubique; vel quia omnes Deum collaudaverunt videntes Judaeorum liberationem. Psal. 82: « Sciant quia nomen » tibi Dominus; tu solus Altissimus super omnem « terram. » Secundo proponit suae divinitatis argumentum, quod cognosci potest in hoc quod potest affligere et liberare, Ego Dominus. Lucem, diem in consolatione: malum, poenae. Amos 5: « Non est malum in civitate quod Dominus non » fecerit. » Eccli. 42: « Omnia fecit Dominus du- » plicia, unum contra unum. » Rorate caeli desuper et nubes pluant justum. Hic describit nativitatem Cyri sub metaphora fructus arboris, ad cujus generationem requiritur humor terrae et pluvia et ros de caelo; ita in nativitate Cyri concurrexit divina misericordia, intendens populum suum per eum liberare: et inferior natura, quae significatur in terra. Unde tria faciunt. Describet enim ortum, Rorate: nativitatis fructum, Et justitia oriatur: et primum nativitatis principium, Ego Dominus.
45:8
Pluant justum, neutraliter vel masculine: vel per caelum et nubes, prophetae et alii justi qui ipsum prae-
nuntiando, et lacrymis a Deo poscendo, quodam modo ipsum pluerunt. I sal. 74: « Descendet sicut pluvia in vellus. »
Nota super illo verbo, Israel electum meum, quia sancti sunt electi primo per praedestinationem. Eph. 1: « Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. » Secundo sunt formati per gratiae infusionem. Gen. 2: « Formavit Dominus hominem, » et inspiravit in eo spiraculum vitae. » Tertio recti per dilectionem. Cant. 1: « Recti diligunt te. » Quarto servi per debitum operationis. Lucae 17: « Servi inutiles sumus. »
45:9
Vae qui contradicit fictori suo. Hic excludit infidelium contradictionem: et primo sub metaphora artificis lutum fingentis: quia sicut lutum non contradicit figulo, ita nec Judaei debenter Deo contradicere, non credentes posse consurgere qui Babylonios superarent. De Samiis, vas is ficilibus, quia hujus ars in Samos civitate inventa est, Absque manibus est? quasi absque recta operatione manus, vel sicut la-genae manus habent.
45:10
Rom. 9: « Numquid dicet » figmentum ei qui fecit illud: Quid me fecisti sic? » Sub metaphora patris generantis, Vae qui dicit patri: quia ego sum pater creans Cyrum, et sicut mater concipiens ipsum in proposito; et ideo non debetis in hoc mihi contradicere, sicut nec matri generanti. Infra 66: « Numquid ego qui alios parere facio, » ipse non pariam? dicit Dominus. Si ego qui generationem ceteris tribuo, sterilis ero? » Vel loquitur contra illos divinos qui ex ortu Cyri multa praenuntiabant mala futura, dicentes melius esse si non nasceretur. Vel contra illos de Judaeis qui dicebant: Ad quid generamus filios, ut in captivitate nascantur?
45:11
Haec dicit Dominus sanctus Israel, plastes ejus. Hic ponit liberatoris utilitatem: et primo quantum ad liberationem Judaeorum; secundo quantum ad conversionem gentium, ibi, Quia haec dicit Dominus creans caelos. Circa primum tria. Primo ostendit suam ad praedicendum futura autoritatem: Ego, scilicet Cyro, plastes, factor, filios meos, Judaeos, liberatos, vel alios quoscumque volo nascituros; et non idola. Secundo praedicit liberationem, ostendens suam potestatem, qui promittit, Ego feci. Militiae eorum, scilicet eactorum, mandavi, praesignando suum officium et naturam. Su-pra 40: « Qui educit in numero militiam eorum. » Et exequentis directionem: Ego suscitavi, ad dignitatem, eum, Cyrum (praeteritum pro futuro) ad justitiam, faciendam de Chaldaeis. Prober. 5: « In » omnibus viis tuis cogita illum, et ipse diriget « gressus tuos. » Et promittit liberationem: Ipse, scilicet Cyrus, aedificabit, promittens, et dans expensas ad aedificium. Infra 52: « Grates venundati » estis, et sine argento redimemini. » Haec dicit Dominus; Labor Aegypti. Hic terto pro mittit liberatorum exaltationem quantum ad tria. Primo quantum ad alienorum adhaesionem, Labor Aegypti, divitiae ipsorum, et ipsi quantum ad multos qui eos secuti fuerunt. Vel loquitur de his qui adhaeserunt, Labor, in idolis cessabit. Negotiatio, terrena.
45:14
Et adhaerentium subjectionem: Post te ambulabunt, tibi subjecti, Junctis manibus, idest vinculis manuum, quasi ita humiliati coram te sicut hi qui taliter ete.: vel vinculis praeceptorum Christi. Ponens etiam veritatis confessionem, Tantum in te, scilicet haec dicentes. Absconditus, non visibilis sicut dii vestri; salvator, non imbecillis. Psalm. 17: « Posuit tenebras latibulum suum. » Secundo o- stendit eorum exaltationem quantum ad hostium confusionem, Confusi sunt.
45:17
Michaeae ultim.: « Vi- debunt gentes, et confundentur super omni forti- « tudine sua. » Tertio quantum ad Judaeorum perpetuam salutem: Israel salvatus est usque in saeculum. Ubi sic canitur vel de spirituali Israeli.
45:18
Soph. 5: « Rex Israel Dominus in medio tui; non « timebis malum ultra. » Quia haec dicit Domi- nus creans caelos. Hic ponit aliam utilitatem quan- tum ad conversionem gentium: et circa hoc tria facit. Primo inducit quinque rationes inducentes ad conversionem; quarum prima sumitur ex rerum creatione, Ipse Deus: Psalm. 143: « Qui fecit cae- « lum et terram, mare et omnia quae in eis « sunt. » Secundo ex hominum dilectione, quia dedit eis terram in habitaculum (Psalm. 103): « Caelum caeli Domino, terram autem dedit filiis « hominum. » Non in vanum. Tertio ex veritatis praedicatae manifestatione, Non in abscondito, quasi ea quae ratio naturalis dictat facienda, vel de prae- dicatione fidei Christianae. Joan. 18: « Ego palam « locutus sum mundo. » Quarto ex praeceptorum utilitate, Non dixi: Psalm. 118: « In custodiendis « illis retributio multa. » Quinto ex praeceptorum aequitate, Ego Dominus.
45:20
Infra 65: « Ego qui loquor « justitiam, et propugnator sum ad salvandum. » Congregamini, et venite. Hic secundo injungit Ju- daeis gentium vocationem, commemorans eorum salutem: Congregamini, quasi ad audiendum prae- ceptum meum, qui salvati, liberati a captivitate gentium. Infra ult.: « Mittam ex eis qui salvati « fuerint ad gentes in mare, in Africam et Ly- « diam. » Ponens etiam vocandorum errorem, sci- licet gentium, Nescierunt. Baruch ultim.: « Videbi- « tis in Babylonia deos aureos et argenteos et « lapideos et ligneos in humeris portari, ostentan- « tes metum gentibus. » Injungens suae laudis annuntiationem, Annuntiate; in qua injungit offi- cium, Consiliamini, qualiter debeatis alios conver- tere. Psalm. 95: « Annuntiate inter gentes gloriam « ejus. » Quis auditum fecit hoc ab initio? Hic ostendit in quo docet eos suae divinitatis argu- mentum, ad alios convertendum, scilicet ex prae- cognitione futurorum: et ponit rationem, et con- clusionem, Numquid? Eccl. 42: « Annuntians quae « praeterierunt. » Tertio invitat gentes ad conver- sionem: et primo ponitur invitatio, Convertimini: Zach. 1: « Convertimini ad me, ait Dominus exer- « cituum, et ego convertar ad vos. » Secundo praedicit conversionem eorum, ponens signum ado- rationis, In meipso: quia non habeo majorem per quem jurem. Non revertetur, sine effectu.
45:23
Infra 55: « Sic erit verbum meum quod egredietur de « ore meo; non revertetur ad me vacuum. » Cur- rabitur, a Christianis, qui est modus adorandi Re- demptorem, secundum dictum Phil. 2: « In nomi- « ne Jesu omne genu flectatur caelestium, ter- « restrium et infernorum. » Ponens etiam signum jurationis, Jurabit: quia unusquisque jurat in Deo
suo.
45:24
Psalm. 62: « Laudabuntur omnes qui jurant « in eo. » Ponens etiam signum verae confessio- nis: Ergo in Domino dicet, idest in persona Do- mini, meae, scilicet Ecclesiae Dei: vel meae, scili- cet Dei: Apoc. 1: « Ipsi gloria in saecula. » Justitiae, non legis Judaeorum figurae. Tertio praedicit in- credulorum confusionem: Ad eum venient, quasi judicandi.
45:25
Quarto credentium salutem: In Domino justificabitur omne semen, non solum secundum carnem, sed secundum fidem. Ps. 108: « Qui in- « surgunt in me confundantur. » Mystice, Forate caeli, de Christi nativitate. In quo tria facit; scili- cet nativitatis principium, nascentis ortum, et nati- vitatis fructum. Principium est triplex. Primum caelum rorans, quasi principium effectivum, scilicet quia trium personarum, propter quod pluraliter di- citur, Caeli. Pater Filium mittendo. Gal. 4: « At « ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium « suum. » Filius carnem assumendo. Phil. 2: « Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad « mortem. » Spiritus sanctus conceptionem facien- do. Math. 1: « Quod enim in ea natum est, de « Spiritu sancto est. » Secundum principium est nubes pluens, quod est principium praeparati- vum; in quo accipitur annuntiantis Angeli officium. Job 37: « Nubes spargunt lumen suum; quae « lustrant cuncta. » Prophetarum vaticinium. Ps. 17: « Tenebrosa aqua in nubibus aeris. » Rom. 1: « Quod ante promiserat per prophetas suos in « Scripturis sanctis de Filio suo. » Justorum de- siderium. Psalm. 105: « Ponis nubem ascensum « tuum. » Malach. 5: « Statim veniet ad templum « sanctum dominator quem vos quaeritis, et An- « gelus testamenti quem vos vultis. » Tertium principium est terra germinans, quod est princi- pium conceptivum, Beata Virgo; de qua in Psal. 84: « Terra nostra dabit fructum suum. » Cujus aperiatur affectus ad inveniendum gratiae privile- gium. Luc. 1: « Ne timeas Maria. » Prov. ult.: « Mul- « tae filiae congregaverunt divitias: tu supergressa « es universas. » Intellectus, ad credendum Angeli verbum. Luc. 1: « Beata quae credidisti, quoniam « perficientur in te quae dicta sunt tibi. » Uterus, ad concipiendum Dei filium. Luc. 1: « Ecce con- « cipies in utero, et paries filium. » Sed ortus comparatur rori, pluviae, et germini. Quia Chri- stus est ros ad refrigerandum. Supra 18: « Sicut « nubes roris in die messis. » Pluvia ad fecon- dandum. Psalm. 71: « Descendet sicut pluvia in « vellus. » Germen ad fructificandum. Jer. 25: « Suscitabo David germen justum. » Fructus est justitia, quae cum illo oritur tripliciter: quam opere implevit: Matth. 5: « Sic decet nos implere omnem « justitiam: » quam sermone docuit: infra 65: « Ego qui loquor justitiam, et propugnator sum « ad salvandum. » Quam pro munere dedit. ! Cor. 1: « Factus est nobis sapientia et sanctifica- « tio et justitia. »
45:1
v. 4. « IJaec dicit Dominus christo meo Cyro, cuius apprehendi dexteram, ut subiiciam ante faciem eius gentes et dorsa regum vertam et aperiam coram eo ianuas et portae non claudentur » ; — hebr. uncto suo Cyro, uti Syrus quoque et Chald. habent. Cyrus insignitur titulo regis theocratici : unctus vel christus Domini, similiter ut 44, 98 pastor meus erat appellatus. Dei enim voluntatem de populo theocratico exsequitur, peculiari modo a Deo vocatur, eligitur, iuvatur, bellica fortitudine instruitur, per eum gloria Domini innotescere debet gentibus; ergo iure eo titulo salutatur (ef. S. Cyr. Theod. Procop. Mald.). Ille enim quem Deus eligit et sua virtute induit, «unctus dicitur. Adde quod liberatio ex Babylone praeludium quoddam erat et typus liberationis messianicae ; quare uti alter liberator Unctus, Christus xax' &&ey3» dicitur, ita consentaneum quoque est, ut prior liberator ipso nomine typicam illam rationem exprimat; imago enim sortitur nomen eius cuius est imago, ait Men. et sim. S. Hier. Mald. For. Sanct. Lap. Dextera aliquem prehendere (41,13; 42, 6)esteum juvare, corroborare, secure ducere, ut operi iniuncto plene satisfaciat ; hic ergo ad prosternendum coram eo gentes (hebr.). Reges quoque coram eo a Domino virtate et roborespoliantur : lumbos regum aperiam (hebr.) vel dissolvam scil. prae metu, ita ut omni robore careant; in lumbis enim robur declaratur, unde lumbos aperire vel cingulum solvere est eos reddere inermes, elumbes, infirmos, uti bene exprimunt LXX icy»v (xcukioY jixppüto ; significat itaque. discingere, contrarium «à lumbos accingere vel robur et agilitatem dare (cf. For.). Reges autem devictos ei dat Deus ad aperiendas coram eo fores (hebr.), ut eorum palatia et arces occupet; neque urbes munitae poterunt ei resistere, quas Dominus aperuerit coram eo portas nemo iam poterit claudere , nemo poterit eas ei eripere vel eum ab expugnatione arcere (cf. de modo loquendi quo assertio gravis exprimitur Is. 22, 92. Iob 12, 14. Apoc. 3, '1i). Eodem modo legimus 41, 2 : dabit in conspectu eius gentes et reges obtinebit etc. ; unde de quo 41, 9 sermo sit, .hoc loco clare ostenditur. Quam facile sit victurus et quam secure (« transibit in pace » 41, 3) Deo quasi duce et imperatore coram eo ingrediente declaratur
45:2
v. 2 « ego ante te ibo et gloriosos terrae hwmiliabo; portas aereas conteram et vectes ferreos confringam » ; — i. e. « ante te ibo quasi dux et antesignanus, ut praeivi olim castra Hebraeorum in deserto » (Tir.) ; verba hebr. eodem fere modo leguntur Deut. 31, 8 (hebr.) et similiter Iud. 4, 14. Deus igitur ei parat viam; sequitur enim post te anteibo : et tumida complanabo vel tortuosa, inflexa, anfractuosa faciam recta et plana (hebr.), uti hebr. iam explicant Mald. Mar. Molv. et recentiores. Impedimenta igitur quae a regione, montibus, collibus, anfractibus et asperitatibus viarum (Osor.) obiiciuntur, Deus removebit, « velut praeeursor qui an tutus sit progressus considerat et si quid sit periculi antevertit » (For.); cf. 42, 16. Praeter haec obstacula ea quoque Deus amovet quae industria hominum opponuntur, etsi sint fortissima ; erit scil. Deus effractor vel perruptor, uti de Israelitarum reditu Michaeas loquitur (2, 13); portae aereae et vectes ferrei optime dicuntur, cum Babylonem centum portis aereis munitam esse narret Herodotus : zjAa 8& éyeoxüat mípis v0 velyeog Exavóv, yAkwsat mücat, xoi cvaDpuol c6 xo Oxip- 9upga ócaótoc (1, 179). Ergo hic quoque, uti 44, 21, verba ita sunt conformata ut et omnium impedimentorum amotionem dicant et simul peculiari modo ad victoriam de Babylone reportatam conveniant. Ceterum verum est quod Sanct. dicit, in portis ferreis et vectibus omnia impedimenta significari quae retardare potuerint Cyri victorias, et S. Hier. monet : « legamus Xenophontis octo. librorum Cyri maioris. historiam et prophetiam Isaiae cernemus expletam ; quae enim civitas illi non patuit? quae non regum terga subiecit? qui muri prius inexpugnabiles non illius obsidione subversi sunt »? Hisce autem expeditionibus Cyrus etiam ditabitur ;' Deus enim thesauros ei dabit quos frustra solertia et prudentia hominum abscondere conabatur v.-3 «et dabo tibi thesauros. absconditos et arcana. secreto- Tum, ut'scias quia ego Dominus qui voco nomen tuum, Deus Israel » ; — hebr. thesauros caliginis et recondita latebrarum (cf. Mald. Vat. Malv.) i. e. thesauros in latibulis et locis absconditis asservatos. Plenae sunt veterum historiae narrationes de immensis thesauris ! a Cyro acquisitis Asia devicta. Magnos sane thesauros invenisse censendus est Babylone (cf. Ier. 50, 31; 51, 13) et Sardibus Croeso devicto, cum Sardes urbs censeretur opulentissima secunda a Babylone (cf. Cyropaed. 7, 9, 11. Del. Rohl.). Tales autem fore ait vates rerum earum cursus, itaque a Deo iri dispositum, ut cognoscat peculiarem Dei interventum et Dominum ipsum nomine vocasse et sibi auxilium praestitisse tamquam Deum Israel qui haec omnia ita ordinavit ut demum consilium suum de Israel exsequeretur. Haec quoque ad amussim conveniunt cum iis quae Cyrus in decreto dicit : omnia regna terrae dedit mihi Iahve Deus coeli (2 Par. 36, 93. Esdr. 4, 9). Nomine vocare eo aptius dicitur propter 44, 98 et 45, 1 et nisi nomen esset revera praedictum, vix apte posset dici, id quod inter recentiores praesertim /Vaeg. pluribus prosequitur ; inter veteres explicat S. Hier. : « ut beneficiis unum sentires Deum, praesertim cum scias, multo antequam nascereris tuum nomen esse praedictum » ; sim. Euseb. : « reconditos thesauros aperiam tibi, ut ipsis operibus ediscas, quis ego sim, qui ante tot annos ipsissimum nomen tuum propheticis Scripturis meis quasi cippis aeternis insculpsi ». Iam alius finis cur Deus eas victorias Cyro concedat exprimitur et simul declaratur cur Deus modo se Deum Israel nominaverit
45:4
v. 4 « propter servum meum lacob ei Israel electum meum et vocavi te nomine tuo; assimilavi te et non. cognovisti me »; — cur propter servum meum Iacob habemus explicatum 44, 28, unde simul elucet versum istum necessario requiri. Inde simule docemur quomodo Deus rerum humanaprovidentiae suae ordinem et rationem dirigat atque disponat. Primum enim locum ac praecipuum in Dei dispositione obtinet theocratia; id hoc loco clare enuntiatur ; quare dicitur Cyrus a Deo nomine vocatus (cf. v. 3) et cognominàtus propter populum electum; hebr..cognominavi te (cf. Mald. Vat. Malv. Mar. For.) i. e. de te locutus sum per prophetas meos nomen tuum et munus tuum annuntians, te pastorem etc. nominando et unctum meum et quae peracturus esses praedicens; simili modo etiam assimilavi te explicari potest : quia longe antequam nasceretur, iis a Deo descriptus est coloribus, his notatus est characteribus et signis, ut facile a quolibet cognosci potuerit (Sanct.) vel ut alii exponunt, in typum et imaginem Messiae, veri illius Christi praecessit, cum 'liberatoris munus gereret et uncti nomine insignitus esset (cf. S. Hier. Est. Lap. Men. Tir.). Cyrus autem iis a Deo praeventus est beneficiis, cum verum Deum non cognosceret. Vere dicit S. Hier. : « tu autem non cognovisü me, id est, simulacra coluisti, non Deum ». Id quam vere dictum est, monumenta recenti tempore inventa satis superque produnt. Cyrus enim, uti ex inscriptionibus eius nomine factis aperte colligitur, eodem modo quo fahve mentionem fecit in edicto ab Esdra relato, etiam veneratur Bel, Nebo, Marduk deum magnum, dominum iisque templa vel erigit vel instaurat (cf. Vigourouz l. c. IV p. 510 seq. Civiltà cattolica, serie 12, 3 p. 526 ; 5 p. 165; 8 p. 405). Cyrus in suis inscriptionibus se deorum babylonicorum cultorem eximium profitetur et templa eorum sedulo instaurat. Unde facile conciliantur duo illa effata : v. 3 uL scias.... et
45:5
v. 4 mon cognovisti me; agnovit Deum Israel, uti ex decreto eius elucet; at cum similem honorem etiam diis conferret, iüremerito dieitur non cognovisse Deum, quem si vere cognovisset, iam nulla ratione loqui potuit, uti locutus esse aperte perhibetur in monumentis. Quare reipsa ostenditur non esse cum Del. ad illam explicationem confugiendum : non cognovisti me i. e. antequam nascereris; nam id per se apertissime patet neque tali indiget asseveratione. Deus opus illud constituit propter Cyrum, propter populum Israel qu» v. 3. 4) et demum etiam propter gentes; in ea autem rerum dispositione suum manifestat numen divinum ; quare
45:6
v. 9 « ego Domimus et non est amplius ; extra me mon est. Deus; accinzi te et non cognovisti me; v. 6 ut sciant hi qui ab ortu solis et qui ab occidente, quoniam absque me non est ; ego Dominus et non est alter » ; — « quia.. enim volui, inquit, meos eripi, etiam per eos qui gloriam meam non norunt hanc rem conficiam, ut manifeste videant qui in universa terra sunt Deum praeter me non esse » (S. Cyr.) Atque peculiarem quandam opem divinam reluxisse in Cyro etiam ex iis colligi potest quae Herodotus tradit; ei enim illo referente hoc ponitur quasi futuri temporis augurium : o fili Cambysis, te enim dii respiciunt (1, 124); et alio in loco causas exponens cur Cyrus bellum susceperit adversus Massagetas has. affert rationes : primum quidem natales eius quod videretur quid maius esse homine, secundo fortuna qua usus fuerat in bello; quocumque enim belli expeditionem susciperet, fieri non potuisse ut ea gens evaderet (1, 204). Ex quibus satis elucet ipsas gentes divinum quid in Cyro agnovisse; id autem a multis Deo Israel esse attributum iam eo patet quia hunc Deum ipse Cyrus in suo decreto confitetur quod traduxit in omni regno suo (Esdr. 1, 1). Immo si Iosepho fides est adhibenda, palam professus est se illum esse credere Deum quem Israelitarum adoret populus (Antiq. 11, 1). Attende quomodo hic iam id praeparetur, quod in regno messianico sollemne est, simul eum populi Dei liberatione gentium quoque ad Dei cognitionem adductionem indicari. Quare v. 6 liberatione Israelitarum effectum iri dicitur, ut ab ortu solis ad occasum usque i. e. in universo orbe quem sol.perlustrat cognitioni Dei via pandatur (cf. S. Hier. Cyr. Euseb.). Deum agnoscendum esse unum rerum omnium moderatorem, a quo et bona cuncta proveniunt et mala quoque permittuntur, vates praeprimis urget contra varia gentilium opinamenta, et quam apte id moneatur contra opinionem Persarum duo esse suprema rerum principia, bonum unum alterum malum, per se intelligitur ; unde quantum differat Iahve ab Ahura-mazda et aliis gentilium figmentis declaratur ulterius v. ' formans lucem et creans tenebras, faciens pacem et creans malum, ego Dominus faciens omnia haec » ; — omuia igitur et prospera et adversa ab uno eius pendere nutu asseritur; lux metaphora est satis frequens pro rebus secundis, tenebrae pro adversis ; idem cernis in pace, rerum omnium prosperarum cumulo cum abundantia, et in malo, rerum omnium calamitosarum compendio quodam proponi; « ego Dominus ad cuius voluntatem haec omnia administrantur, ut vel beneficiis mortales alliciam vel propositis minis absterream, vel pios homines praemiis amplissimis ornem vel impios extremo exitio atque clade conficiam » (Osor.). Itaque opus Cyri et Israelitis commodum afferet (v. 4) et ad id quoque ordinatur, ut Dei cognitio per orbem diffundatur (v. 6). Cernit igitur vates opus Cyri tamquam illud ex quo salus pro Iudaeis et illuminatio quoque gentium quasi ex suo germine vel fonte initium capit. Unde pro eo quo flagrat desiderio, ut salus promissa et magnificis oraculis eousque descripta et populo suo et orbi universo demum exoriatur, preces effundit inflammato studio et ardenti cupiditate pandit quibusnam suspiriis pectus propheticum incaluerit, dum Deus talia de rebus futuris servo suo revelare dignatus est ;
45:8
v. 8 « rorate coeli desuper et nubes pluant iustum ; aperiatur terra et germinet salvatorem et iustitia oriatur simul » ! — hebr. rorate coeli desuper et nubes pluant iustitiam, aperiat se terra et proferant salutem et germinare iubeat iustitiam simul ; similiter LXX quorum verba ita reddit S. Hier. : laetetur coelum desuper et nubes spargant iustitiam ; germinet terra et oriatur misericordia et iustitiam ' (vel iustitia) germinet simul. Efflagitat igitur propheta et suo exemplo suisque suspiriis edocet populum, quali desiderio continuo debeant a Domino efflagitare salutem promissam. Quam ardens sit desiderium, efficaciter exprimitur in compellatione coelorum nubiumque, ut sicut rorem pluviamque salutarem terris demittere solent, iam quasi rorem spiritualem et iustitiae imbrem effundant; ut terra quae tot beneficia hominibus sinu suo fecundissimo offert, iam praeclariorem edat fructum. Cum igitur pluviae fecundantes coelitus descendant et aperto quasi terrae sinu recipiantur, et ea ratione et homini innumera beneficia ad vitam necessaria multaque iucunda obveniant et ipsi terrae suus detur ornatus et maxima concilietur amoenitas, . facile intelligitur quomodo ad maximum rerum sublimium desiderium exprimendum vates eo usus sit symbolo et ea compellatione. Quae loquendi figura etiam eo apte adhiberi censenda est, quia bona illa salutis et iustitiae cum a terra exsulent, revera coelitus descendere ac donari debeant et tum demum terra sacrum illud germen divinitus receptum fovere atque incolentibus communicare debeat. Quod a vate tantis votis expetitur est iustitia, salus, i. e. conditio illa quam Deus adesse vult sanctitatis et summae pro hominibus felicitatis ; ita enim omnia promissa divinitus data summatim comprehenduntur ; . dustitia nominat novam illam conditionem respectu habito ad Deum, ad eius sanctitatem et gloriam, quae in iustitia ubique terrarum regnante relucet ; salus homines respicit qui opere illo divino et vera illa iustitia ad beatitatem adduci debent. Unde simul elucet vatem hisce suspiriis toto animo expetere opus messianicum ; nam quaecumque demum apud ipsum et apud alios prophetas de Messia eiusque opere legimus, ?ustitia et salu'e quasi tessera quadam continentur (cf. 4, 3-6; 9, 7; 11, 1 seq. 16, 5; 19, 923. Ier. 3, 17; 23, 5; 33, 18 etc. Os. 2, 48 etc.). Ad tale autem desiderium excitatur proxime quidem vaticinio de Cyro facto ; attamen non solo hoc oraculo, sed potius fine illo ostenso quem ex opere Cyri et pro Israel et pro gentibus Deus obtinere vult. Qui finis (v. 4. 6) eum iam operis Cyri per se spectati limites excedat et ad altius quiddam et sublimius feratur, necessario inferre debebimus prophetam cum iustitiam et salutem tanto ardore et iis dicendi luminibus exposcat, non debile quoddam iustitiae et salutis initium, non ambratilem salutem, sed iustitiae et salutis perfectionem et veram exhibitionem et perpetuam eius durationem efflagitare; aliis verbis, eum a desiderio liberationis prioris ascendere ad desiderium liberationis et salutis messianicae. Quae cum ita sint, ex hac petitione salutis messianieae quae opus a Cyro praestandum subsequitur iuremerito alia consideratione adhibita colliges statui inter Cyrum eiusque opus et Messiam opusque eius nexum quendam symbolicum et typicum, ut id quod in priore debili quodam et infirmo fiat initio, id in altero perficiatur multo sublimius, perfectius in ordine multo altiore magisque universale ; eundem nexum iam innui iure existimaveris nomine uwncti vel christi Cyro indito. Ex qua explicatione id quoque colligitur verbis vulg. sensum textus originalis reddi, sed ita ut quod hebr. de opere messianico, de iustitia et salute messianica explicite et unice dicitur, hie de ipso Messia salutis et iustitiae auctore, effectore, largitore enuntietur. Si verba vatis spectaveris, interpretem S. Hier. excessisse dices limites versionis; at si consideraveris apud Isaiam ipsum Messiam saepe ut auctorem illorum bonorum exhiberi et opus messianicum per unum aliquem salvatorem praestandum describi, interpres S. Hier. minime contra mentem prophetae aliis ex locis sibi notam hane versionem instituit. Unde simul patet iuremerito pulcherrimam hane precationem sacro Adventus tempore ab Ecclesia usurpari, ut exprimatur quanto cum desiderio adventus Messiae sit olim exspectatus et etiamnum a singulis debeat exoptari maior eius iustitiae ac salutis participatio. Cum in vulg. 41, 2 Cyrus vocetur iustus neque obscure tamquam liberator ac salvator populi describatur (cf. 44, 96-98; 49, 4), omnino possumus verba vulg. uti textum hebr. ita explanare, ut a Cyri persona et opere gressus fiat ad expetendum illum qui zaz' 22cyz» iustus est et salvator. ruptione. Certe maior adesset concinnitas, si uti in priore versus parte coeli et nubes, ita in allera terra compellaretur ad fructum illum praeclarum producendum; primo quidem ut sese aperiat ad coelestem imbrem suscipiendum, dein ut salutem proferat cocl:sti rore gravidata et iustitiam faciat germinare. Quare valde probabile videtur Petitioni prophetae et ardenti desiderio quod ad exemplum quoque ct eruditionem populi expressit, statim Deus approbans illud et quam sibi gratum sit ostendens respondet : « ego Dominus creavi eum » ; — hebr. verte creavi illud vel creo illud (cf. Malv. et recentiores). Ita Deus annuit petitioni, promissionem confirmat, consolationem dat afflictis; verum hac fide et fiducia contenti sint ; quando creaturus sit, ne inquirant; sufficiat ad solamen certa promissio. Haec vero promissio confirmatur eo quod si quis auderet Deo eiusque voluntati et operi sese opponere, id res esse declaratur summae stultitiae quae in maximum eius detrimentum non posset non converti. Quare eum in modum Deus responsum confirmat quo supra dixerat : operabor et quis avertet illud (43, 13)? et sim.
45:9
40, 6—8. 12; v. 9 « vae qui contradicit fictori suo, testa de samiis terrae; numquid. dicet. lutum figulo suo : quid. facis, et opus tuum : absque manibus est »? — duo excluduntur : ne quis Deo-operanti se opponat;-ne modum et rationem, conditionem vel tempus quando et quomodo Domino placuerit promissa in opus deducere quis audeat ad crisin revocare. Prius excluditur minaci illo vae, excluditur ostensa hominis fragilitate et vilitate (cf. 40, 6. 15. 22) ; nam quis est? est testa una ex innumeris ac vilibus testis terrae; quasi testa contenderet.conira figulum! « quasi lutum et testa de testis contradicat figulo suo » (S. Hier.); de samiis « samia vasa fictilia apud veteres auctores celebrata sunt; posuit interpres nomen proprium pro communi » (Mald. cf. Plinius 33, 12. 16. Sanct. Malv.). Alterum ne quis Deum inertiae aut imprudentiae arguat vel de inodo exsequendi promissa sibi arroget iudicium, excluditur ostensa summa eius accusationis stupiditate, quasi lutum figuli artem. reprehenderet vel opus twuwm diceret : non sunt ei manus (hebr.), opus iudicium ferret de artifice eumque argueret quod agendo et laborando impar sit nec manus habeat ad aliquid perficiendum. Ita homo se gerit, qui providentiam et consilia Dei suo iudicio subiicit vel de Dei potentia dubitat. Comparationibus res illustratur simili modo quo 10, 15; 29, 16. Illa comparatio eo magis est ad rem quia homo de limo formatus est a Domino (Gen. 2, 7), quia est ergo testa de testis terrae, ex terrena materia concretus. Dicitur opus tuum, ut argumentum ad hominem efficacius efferatur : quid homo diceret si ei ab opere quod fabricavit ignorantia, inscitia, impoteatia obiiceretur vel exprobrareiur ? Pariter ad impietatem et proiectam audaciam et impudentiam esset referendum, si qui in opere salutis et iustitiae Deo limites praescribere eiusque liberalitatem ita vellent restringere, ut eam ad omnes gentes extendi minime optarent, vel si aegre ferrent, quod gentes demum eodem in censu apud Deum haberentur atque iisdem fruerentur beneficiis. Eam mentem qua Iudaei se solos esse populum Dei electum opinari poterant, vates excludit minaci annuntiatione
45:10
v. 10 « vae qui dicit patri : quid generas? et mulieri : quid parturis »? — quae verba id dicere videntur : « quidnam tibi est quod rursum generas? quasi doleat filius ob frairum multitudinem, nimirum propter hereditatem aut aliquam aliam causam » (For.). Impium esset atque impudens et diris suppliciis dignum, si filius iura parentum infringere et cohibere vellet; aeque si populus Israel, filius primogenitus Dei (Ex. 4, 22. Ier. 31, 9) non aequo animo ferret gentes quoque in adoptionem filiorum assumptum iri iisdemque secum donis ac gratiis insigniri (sim. Theod. heracl.). Monentur ergo Iudaei ne superba quadam aestimatione nimium sibi arrogent et Deo, ut sibi ipsis cuncta beneficia aliis exclusis obveniant, quasi interdicant gentes quoque in filiorum censum referre. Cum enim v. 6 opus Dei in id tendere dicatur, ut sciant gentes Dominum et proinde opus Dei in beneficium gentium fieri asseratur, invidia quadam animi Iudaeorum occupari poterant. Quam opportuna, immo necessaria eiusmodi fuerit admonitio, ex superba Iudaeorum de origine abrahamitica elatione et ex odio colligitur quo postmodum regnum messianieum propterea prosesecuti sunt, quia gentes eodem censu et eadem cum Iudaeis dignitate in illud admitterentur (cf. Act. 13, 45 : videntes autem turbas Iudaei repleti sunt, zelo et contradicebant his quae a Paulo dicebantur blasphemantes; Act. 92, 91 audiunt Paulum disserentem donec dicit se missum ad gentibus praedicandum; quo audito statim vociferantur : tolle de terra huiusmodi, non enim fas est eum vivere). tus prodiret, idem faceret ac si infans nondum conceptus et natus negaret fieri posse, ut pater gigneret (Hahn) ; at quis non videt satis absurda hic supponi? nam ille qui nondum exsistit fingitur quaerere ex parentibus et suam ipsius futuram exsistentiam in dubium vocare ! Mira sane fictio, qua ostendatur Deum posse consilia sua exsequi! Melius alii : ut indignum est queri de parentibus quod genuerint, ita de Deo quod fecerit aut tali loco, tempore (Men.) ; sed uti in comparatione priore habitudo illa inter figulum et lutum non nude ponitur sed quae inter Deum et hominem ratio intercedat pariter illustrat, ita in hoe quoque membro comparatio ad id speciatim tendere debet, ut Dei patris et populi sui tamquam filii primogeniti conditio et habitudo spectetur, et ea quidem quae ad generationem referatur. Neque enim exemplum sumitura filio qui generatim in parentes invehitur, sed qui parentes de generatione reprehendit. Huic ut satisfaciant, alii fingunt informem filium invehi in parentes, quia setalem et non pulchriorem genuerint (ef. Sanct. For. Lap.) ; sed de informi filio qui ita expostulet, nihil legitur. Neque sufficit dicere cum Del. talem expostulationem cum Deo a populo fieri, si de secretis providentiae consiliis cam Deo querulus contendat; neque cum ftohl. populum de divina ope desperantem eandem admittere proiectam impudentiam ac si quis diceret parentibus : qualem fetum omnibus bonis nobilem vos poteritis edere? Nam de fetu fali edendo aeque parum in textu legitur, quam de fetu informi. Itaque nihil aliud restat, quam ut verba accipiantur eo modo quo proferuntur : filius reprehendit parentes, eo quod generent; ergo alios filios in Iucem edi iam non vult; haec ergo habitudo transferenda est ad populum et ad similem eum Deo expostulationem, ita ut ratio patris ac filii servetur, uti in membro antecedente servatur analogice inter figulum et lutum, inter Deum et populum. Quod si expenderis, non invenies aptam interpretationem aliam nisi quam supra dedi : vae si [srael aegre tulerit alios quoque populos ad adoptionem filiorum Dei admitti ! Id utique aversati sunt Iudaei ; sed vae illud eis evenit; longe maxima pars non accessit ad regnum messianicum. Alios autem populos in eodem cum Israel habitum iri censu et ordine cf. Is. 19, 94; 66, 94. Operi Dei non est obsistendum ; verum Domino summo ac Parenti summa fiducia est adhaerendum. Quod ut populus in omni rerum difficultate faciat, denuo monet Deus, ut oraculis datis fidem adhibeant et Deo curam esse de populo suo confidant
45:11
v. 11 « Haec dicit Dominus Sanctus Israel, plastes eius : ventura. interrogate me, super filios meos et super opus manuum mearum mandate mihi »! — tituli quibus Deus et Se et populum nominat iam continent certissimi auxilii documentum, idque confirmatur quia si ulteriora volunt documenta, ea se non negaturum esse spopondit : ventura... si qua trepidatio et anxietas animos occupaverit tempore calamitatis, si in rerum perturbatione et communi gentium terrore (cf. 41, 8; 43, 1. 2. 1) ipse populus iamiam timere vel dubitare incipiat de rerum eventu, paratum se esse declarat ad lumen et solatium subministrandum. Adest scil. in theocratia munus propheticum ; adeant ergo prophetas legitimos neque Deus responsa et consolationem denegabit; quis enim filiorum-curam abiiciet vel opus manuum suarum petulanter destruet? Habent ergo inipsa theocratia a Deo instituta et conservata et variis subsidiis! instructa, quibus Deus se rerum administratorem et moderatorem probat, pignus certissimum auxilii divini simul cum variis modis sese certiores reddendi de consiliis Deiet rerum eventus rite aestimandi. Deum autem potentia excellere qua valeat eadem prae - stare, ex opere divino in mundi hominumque creatione et conservatione satis conspicuo firmiter sibi persuadeant
45:12
v. 19 « ego feci terram et hominem super eam creavi ego; manus meae tetenderunt coelos et omni militiae eorum mandavi » ; — agminibus stellarum ipse imperat ; terra igitur eiusque incolae, coeli eorumque agmina potentiae Dei et imperio testimonium dicunt ; tali Deo ergo tuto curam unius populi committere possunt; non eum deficiet potentia; cf. 40, 15. 26; 42, 5; A4, 24. Atque statim subdit insigne illius curae documentum qua opus manuum suarum, populum suum, complectatur, quo exemplo simul declarat se revera ventura annuntiasse (v. 11) ; quare ad antecedentium confirmationem repetit
45:13
v. 13 « ego suscitavi eum ad. iustitiam et. omnes vias eius dirigam ; ipse aedificabit. civitatem meam et. captivitatem meam. dimittet, non in pretio neque. in. muneribus, dicit. Dominus Deus exercituum » ; — iustitia est status ille rectus quem Deus vult, qui secundum Dei promissa, sanctitatem, divinam providentiam adesse vel effici debet; dicitur de tota ea conditione vel etiam de uno opere Dei efficiendo. Bene Mald.: « Cyrum faciam in hac re ministrum iustitiae meae, ut populum in libertatem dimittat » ; cf. 41, 9 ; 44, 28; 45, 1. Est a Deo suscitatus, ut opus divinitus iniunctum perficiat; ad id Deus eum diriget et ducet ; quomodo, iam 43, 1-3 dictum est. Insuper novum additur oraculum, Cyrum gratuito, non accepto pretio neque favore largis muneribus conciliato, populo daturum esse redeundi veniam (cf. Esdr. 1, 7); pretium datur venditori rei aequivalens ; munus datur ad favorem conciliandum gratiamque habendam; ergo non opus erit Aózpov solvere, nec gratiam Cyri operose sibi acquirere, nec pro beneficio praestito pretiosa munera dare; Cyrus e contra reducibus necessaria subministranda curavit (Esdr. 4, 4. 7 seq). Tali autem favore praestito omnino credibile est aliorum admirationem esse excitatam eosque Dei Israelis potentiam numenque agnovisse qui eam mentem Cyro indiderit et tam insignem triumphum reditumque adeo honorificum populo suo procurarit, id quod ideo facilius et vehementius mentes aliorum perculisse censendum est, quia Cyrus in decreto suo palam se a Domino ita agere iussum esse profitetar. Quo sensu Cyrus urbem aedificare dici possit, vide ad 44, 26. 28. Ex quibus locis et ex 41, 2. 24 patet de'Cyro esse sermonem ; aliqui tamen immediate de Christo explicant (cf. S. Hier. Cyr. Osor. Sasb.) ; urgent enim quidam Cyrum non aedificasse Ierusalem ; ergo ad eum non spectare. Sed ne Christus quidem aedificavit lerusalem ; ceterum iam bene responsum est ab Euseb. : « hic quadam ratione civitatem Hierosolymam aedificavit quia volentem quemque permisit Babylone proficisci et locum restaurare ». S. Ephr. de Cyro explicat. . Liberatio ex captivitate, instauratio urbis initium est theocratiae innovatae. Huic autem omnes gentes subdentur. Unde hoc quoque loco propheta a prima instaurationis inchoatione statim transit ad eius culmen et fastigium, quod in gentium ad Deum conversione ternitur. Ostendit enim Deus, ut Malv. dicit, consilium suum se non alium ad finem ista effecturum esse quam ut promoveat hoc pacto et instauret regnum suum tempore suo per Christum qui fundamentum est et finis omnium prophetiarum. lerusalem instaurata iam describitur ut centrum illud ad quod gentes properabunt (cf. 2, 3). Occasio autem ex eo depromitur, . quia uti iam 43, 3 dictum est, Aegyptus, Aethiopia et Saba dabitur propitiatio pro Israel ; regno persico regiones illae adiungentur quasi in pretium pro redemptione Israel; unde
45:14
v. 14 « haec dicit Dominus : labor Aegypti et negotiatio Aethiopiae et Sabaim viri. sublimes ad te transibunt et. tui erunt; post te ambulabunt, vincti manicis pergent et te adorabunt teque deprecabuntur : tantum. in te est Deus et non.est absque te. Deus » ; — Deus alloquitur Israel, populum e captivitate reducem ; uti olim Israel spoliis Aegyptiorum ditatus est, ita theocratiam instauratam illustrem fore opibus quas Aegyptii labore pepererunt et opibus partis commercio Aethiopum dicitur et etiam, ut hebr. iungi potest, commercio Sabaim, Sabaeorum, qui sunt viri mensurae (hebr.) i. e. staturae procerae (uti eam phrasin vertit S. Hier. Num 13, 32; cf. Ier. 22, 14). De regione Saba cf. 43, 3. Opes et divitias gentium instauratae theocratiae obventuras esse, etiam 93, 48; 60, 6. Agg. 2, 8 (hebr.) dieitur. Quanto autem studio populo Dei adiungant sese et adhaereant, sequentibus declaratur : sese totos mancipatos vinctosque tradere gestiunt, se prosternunt, magna devotione orant et profitentur, in Israel, in ea familia Deum adesse, ibi se manifestasse neque alibi inveniri posse neque alium exsistere Deum. Uti ergo in Cyro eiusque opere divina elucet providentia (48, 6), ita multo magis in plena instauratione; agnoscent gentes bona Dei reponi in theocratia, in regno Dei (cf. 2, 3; 19, 23: 44, 5). Sermonem fieri ad captivitatem (v. 13), ad Israel certum est ; id enim elucet ex suffixo femin. quod Syrus quoque constanter expressit ; id ex eo quod in te est Deus dicitur et statim v. 15 Deus Israel dicitur. Iam S. Thom. ab hoc versu liberatorum exaltationem describi recte vidit; at eum ex interpretibus latinis pauei secuti sunt ; nam solum Maid. et Calm. de lerusalem explicant, sicut recentiores quoque ; plerique Cyrum (Osor. Sanct. Lap. Men. Tir. Gord.) vel Christum (S. Cyr. Hier. Pint. Sasb. Sa) appellari censent. S. Hier. propter v. 19 de solo Christo posse intelligi censet ; quae ratio tamen rem non evincit. 'Nam ab allocutione ad lerusalem facta post nomen Dei introductum facilis est transitus ad ipsius Dei compellationem, cuius mirabiliter gesta in Israel admirantur. Ab agnitione qua confitentur in Israel sese Deum gloriose manifestare .ad huius Dei compellationem admirabundi progrediuntur, brevi formula quasi tessera enuntiantes quid ex theocratia coram proposita didicerint ;
45:15
v. 48 « vere tu es Deus absconditus, Deus Israel, salvator » | — Deus qui modo hominibus ignoto et abscondito agit, qui diu ignotus et absconditus erat gentibus et tandem ut Deus in familia Israel se omnibus revelat et salutis largitorem se omnibus praestat. Admirantur ergo miram divini consilii providentiam, quae ratione ab hominum sapientia occulta. singulorum sortes gubernat; antea enim quasi latere videbatur Deus : Israel et tamen in abscondito ille omnium regnorum sortibus praesidebat et regnum suum a parvis initiis ad perfectionem adducebat, ita ut ad hoc regnum iam magno desiderio accedant. Unde hac tessera etiam ratio redditur, cur v. 14 tanta cum subiectione et devotione gentes sese adiungere gestiant ad populum Dei, atque id quod v. 6 de scientia Dei diffundenda dictum est hae tessera optime exprimitur. Quare haec verba neque ab Isaia dici neque a populo Dei quasi responsionis loco enuntiari censenda sunt (ut volunt Kn. Sein. Del. Or. Rohl.). Optime enim ea formula utuntur gentes qua declarent, cur Deo Israel nomen dandum sit; etin tali gentium cognitione et laude Dei optime id exhibetur, ad quod efficiendum Cyri opere quasi primus "factus est gressus (v. 6). Verum vae illis qui Deum absconditum agnoscere et venerari nolunt
45:16
v. 16 « confusi sunt et erubuerunt omnes ; simul abierunt in. confusionem fabricalores errorum » ; — hebr. fabricatores simulacrorum (Mald. Mar. Malv. Osor.) ; cf. 41, 24 etc. Regnum enim Dei ideo fundatur, ut idola corruant. Quare hoc versu et sequenti norma illa universalis proponitur qua reram humanarum administratio a Deo regitur : confusio et ignominia impiis, piis vero salus et beatitas ;
45:17
v. 11 « Zsrael salvatus est in Domino salute aeterna; non confundemini et non erubescetis usque in saeculum saeculi » ; — instauratio praedicatur talis quae nullo unquam tempore deficiet, quae igitur instauratio est sanctitatis stabilis. Quoties enim eousque Israel cladibus et subiectione et vastatione terrae est ignominia affectus ab hostibus et ludibrio habitus ? Confusionem autem portavit propter peccata, sicut leremias eos facit confitentes : dormiemus in confusione nostra et operies nosignominia nostra, quoniam Domino Deo nostro peccavimus nos (Ier. 3, 25). Ita quidem in vetere theocratia. At instauratio prorsus alia erit; ut non adsit opprobrium et confusio, abesse debet iniquitas, florere debet pietas et morum integritas. Hanc consequetur Israel per Dominum et in hac simul felicitate fruetur. Proinde qui ad populum Dei accedunt stabili salute potientur. — Haec autem instaurationis conditio salute aeterna et perpetua sanclitate conspicua quam hoe loco vates effert nobis denuo, ostendit opus Cyri (v. 13) non considerari a propheta solum ut in se est, sed prout est, prolusio et inchoatio et quasi primus gradus instaurationis sublimioris atque spiritualis. Ad oppositionem v. 16 et v. 17 confer cap. 34 et 954, 48, 91. 92; M1, 19. 90: 66, 92. 94. Talem salutem aeternam iri concessum probatur primo ratione generali €x Dei creatoris voluntate deprompta, dein ex vaticiniis et. promissis divinis publice datis. Atque in priore quidem argumentatione spectatur salutis inchoatio quae in reditu populi consistit, in altera ab hoc initio gradus fit ad salutem in universum. Cernitur itaque hoc quoque loco progressus a re particulari ad annuntiationem universalem, cernitur nexus ille arctus qui in visione prophetica adest inter theocratiae instaurationem primam imperfectamque et eius innovationis perfectionem. Deus ergo populo suo auxiliator assistet et deserta regionis palaestinensis eriget (44, 96), quia qui res creavit etiam res illas ad suum perduci finem perfectionemque vult
45:18
v. 18 « Quia haec dicit Dominus creans. coelos, ipse Deus formans terram et faciens eam, ipse plastes eius : non in vanum creavit eam ; ut habitaretur. formavit eam; ego Dominus et non est alius »; — quem laborem et quam sedulitate posuerit Deus formans ien. eam perficiens et ad suum finem aptans vel disponens (hebr.), explicite enarratur, ut in aptatione adeo sedulo facta finis Dei quem frustrari nolit agnoscatur. Sententia haec de terra palaestinensi dicitur, quam Deus singulas ratione ubcrem reddidit atque amoenam et theocratiae veteri aptam et consentaneam ipso suo situ et conformatione. Hanc ergo regionem iacere desertam, derelictam ab illis quibus praeparata fuerit, et iam non consilio divino inservire Deus certe non vult; aliam enim voluntatem in opere illo formationis ac dispositionis declaravit. Talem autem voluntatem neque retractavit neque ab alio quodam eludi aut frustrari permittet ; id quod sollemni illa declaratione : ego Iahve et non est amplius, so solum esse Deum absolute perfectum, unum et unicum, corroborat. Debebit ergo terra palaestinensis iterum inservire illi consilio Dei ad quod fuerat selecta, i. e. theocratiae formandae et populo Dei educando; unde hisce verbis promissio continetur in Dei voluntate et opere clare manifestata, « redituros esse in illam ex eorum genere qui abdueti fuerant, qui illam postliminio incolerent » (Sanct. sim. Lap.) Atque ad rem advertit Sanct. esse in Scriptura frequens, ut eum sermo significare videatur universam terram ad illam tamen provinciam coarctetur, de qua accommodate naturae rerum de quibus agitur actum oportuit. Voluntatem hane in rebus a Deo paratis ac gestis declaratam amplius et illustrius manifestavit et explicavit publicis suis ad populum annuntiationibus et propositis atque datis praemiis;
45:19
v. 19 « nom in abscondito locutus swm, in loco terrae tenebroso; non dixi semini Iacob : frustra quaerite me ; ego Dominus loquens iustitiam, annuntians recta »! — non secrete, modo paucissimis noto, non in loco terrae caliginoso, in antris, speluncis, cavernis, uti apud gentiles oracula dari et mysteria celebrari solebant coram paucis initiatis, Iahve sua dedit oracula ; neque postulavit a posteris Iacob, ut se frustra, inaniter, sine praemio proposito colerent, sed cultui suo largissima annexuit praemia eaque cultoribus fideliter ac liberaliter distribuit. Haec in eum finem dici, ut idololatria et superstitio traducatur et reprehendatur, in aperto est positum ; modum plane diversum ab idolis quo Deus utatar et ea ipsa quae in rebus gestis et sortibus Israelitarum coram omnibus in luce apertissima collocata cernuntur, propheta affert sui temporis necessitatibus consulens, ut contribules ab idolis et vana observantia ad Dei cultum traducat. Quem in finem ut totam populi electi historiam ab initio perlustrent, monet; invenient ubique Deum qui se vivum praestitit, continuo per suos prophetas palam et publice ad totum populum loquens et qui in terrae ubertate concessa, in cladibus hostibus inflictis, in regni splendore piis regibus dato perpetuo demonstravit se posse et velle suis cultoribus praemia largissima donare. Clarissime igitar in omnibus rebus israeliticis eminet et agnoscendus est lahve tamquam loquens iustitiam, annuntians recta, qui scil, optimum ac felieissimum rerum statum qui divinae sanctitati plane respondeat in terris efficere vult eumque in finem illam Zustitiam per legem, prophetas loquitur et ideo ea praedicanda et perpetuo inculeanda curat quae recta sunt, quae illi iustitiae ad amussim consentanea et ab hominibus opere sunt exprimenda, ergo id quod ius fasque est (cf. aw" Prov. 4, 3; 8, 6; 23, 46. Is. 33, 195). Cum Deus talem se praestiterit palam et diu, simili ratione, uti supra 41, 1, gentes convocat, ut iudicio illo per Cyrum facto testimonium dicant, cuiusnam vis et potentia ibi facta sit conspicua
45:20
v. 20 « congrcgamini et venite et accedite simul qui salvati estis er gentibus : nescierunt qui levant lignum. sculpturae suae et rogant deum non salvanlem »; — salvati i. e. qui evaserunt ex gentibus, qui reliqui a communi calamitate facti sunt; Deus enim « dabit in conspectu eius gentes » (41, 2) et cum Cyrus descriptus sit conculcans magistratus ut lutum (41, 25), gentes subiiciens, reges reddens elumbes, iure ii qui post tale iudicium divinitus exercitum (cf. 13, 3) residui sunt appellantur : qui evaserunt ; hi non intelliguntur Iudaei ex captivitate babylonica liberati (For. Mar. Tir. Naeg. ), nam ii non sunt gentes neque tales qui quasi profugi evaserint periculum, cum Iudaeis Cyrus nihil periculi. afferre dicatur (41, 14; 45, 4), sed intelliguntur gentes ex iudicio illo residuae, quae, ut bene notat Men., si idolorum causam defendere volunt, afferantsi quid habeant pro causa eorum. Verum fateri debebunt, carere intelligentia et nihil sapere eos qui lignea simulacra portant (46, 1) et plane stupidos esse qui tali deo supplicent qui non possit opem ferre. Id didicerunt, id elucet ex victoriis quibus Cyrus gentes et earum idola prostravit (41, 6 seq. 45, 6. 16; 49, 17). Ita ergo ex rerum eventu de idolis iudicandum erit et de cultoribus idolorum. — Cum emphasi dieitur lignwm, id scil. et non numen quoddam inhabitans sollemni pompa et supplicatione venerantes portant, sane ridendi et ridiculi qui graviter et sollemniter truncum gestant et honorant (cf. Baruch 6, 3). Verum aliter de Deo iudicium ferent, qui res et praedixit et in opus deduxit. Cum enim diu ante impletionem oracula dederit certissima, clara, nota, iuremerito omnes testes potest provocare, ut consultatione inter se habita edicant et palam annuntient quis talia praedixerit ;
45:21
v. 21 « annuntiate et venite et consiliamini simul, quis auditum fecit hoc ab initio, ez tunc praedixit illud? numquid non ego Dominus et non est ultra Deus absque me? Deus iustus et salvans non est praeter me »; — uti supra41, 93. 26; 42, 9 ; 43,9. 10; 44, 1, ita denuo Deus provocat triumphantis in modum ad oracula data : quis audire fecit hoc ab olim vel a priore tempore; ez tunci. e. antiquitus, a longo inde tempore praedixit (cf. 44, 8; 48, 3. 5. 1)? Cum igitur denuo gentes convocatae admoneantur, ut si quid habeant pro idolis proferant, ut in medium afferant (hebr.) scil. sua argumenta (cf. de locutione 41, 91. 29), ut consultent simul (hebr.), sapientissimos quosque consulant et collatis inter se consiliis mature dispiciant, ergo rem exactissime examinent et al irutinam revocent, sane proiectissimae audaciae, impudentiae, immo et stulütiae esset, si oracula in fine exsilii vel Cyri tempore conficta ita proponerentur : quis hoc auditum fecit 2TP'? ab olim, antiquo iam tempore? nonne ego Dominus? et. si tale oraculum afferretur uti hoc loco revera affertur, ut invicte ostenderetur Iahve esse Deum et praeter eum (hebr.) non esse Deum, fraus illa a blasphemiae crimine nullatenus excusaretur. Oraculum illud ostendens et ad rerum gestarum testimonium provocans Iahve se esse unicum Deum gentibus probat, se solum esse Deum iustum,sanctum et sanctitatem efficientem et salutem praebentem. Quis tam sollemnem provocationem et attestationem fraudi et mendacio superstructam esse ab eo asserere ausus fuerit, qui tanta cum indignatione in fraudes et mendacia incantatorum invehitur? Et si solum Cyri tempore oraculum in medium proferretur, quam facile potuit et debuit fraus detegi; ergo simul stultissime egisset pseudovates talia fingens. Praeterea adverte, quam serio in-subsequentibus admoneantur omnes, ut ad talem Deum qui se probavit Deum totis animis convertantur. Sed si ipsa illa probatio ex oraculis proposita mendacio innititur, nonne Deo ludibria offeruntur ? Cum ergo Iahve suam divinitatem oraculis olim editis manifestaverit clare et invicte, cum ipse solus sit Deus salutem praebens, restat ut id. fiat ad quod efficiendum oracula illa et opus Cyro divinitus datum tendunt; quare sequitur v.22 « convertimini ad me et salvi eritis omnes fines terrae, quia ego Deus et non est alius » ; — Deus qui est unicus salvator, vult revera omnibus esse salvator; inde disceptationem illam forensem instituit (41, 1) et hoc loco omnes invitat, ut ex opere Dei in rerum gubernatione conspicuo ipsum agnoscant. En, iste demum est finis e& terminus totius providentiae divinae, ad quem omnia in generis humani rebus et sortibus tendunt. Hoc autem Dei consilium frustrari nequit. Quia ipse solus. est Deus etiam necessario postulare debet, ut omnes ipsum agnoscant et relictis idolis colant adoratione perfecta. Quare
45:23
v. 23 « in memetipso iuravi, egredietur de ore meo iustitiae verbum et non rcvertetur :
45:24
v. 24 quia mihi curvabitur omne genu et iurabit omnis lingua »! — gravissima subditur ratio, cur omnes ad Deum convertantur; Dei scil. iusiurandum i. e. voluntas eius quam maxime determinata, sollemnis, et maximo cum pondere manifestata, qua edicit fore id certissimum quod iuramento stabilitur. Est enim iste modus asseverandi quam maxime certus et omnis controversiae finis apud homines; Deus iurat per semetipsum, quia altiorem se non habet, « ut per duas res immobiles quibus impossibile est mentiri Deum » (Hebr. 6, 18) certissimum habeamus rei documentum ; additur asseveratio duplex : egressum est ex ore meo in iustitia verbum et non revertetur (hebr.) i. e. est irrevocabile, non vacuum et inane reddeíur, sed fiet certissime (cf. 55, 11). Verbum hoc egreditur ex ore Dei i. e. Deus id vult et mandat Zn iustitia, iustissime ; debet id mandare et imperare visuae sanctitatis et infinitae perfectionis qua ut ab omnibus sibi honor et gloria reddatur summa necessitate exigere debet ; quare istud Dei mandatum quam maxime datur $uste i. e. recto ordini quam maxime est conforme et consentaneum ; « vere dignum et iustum est, aequum et salutare »! Talis Dei voluntas non poterit frustrari; mandatum Dei non carebit successu. Quae sit tam determinata voluntas, explicatur v. 24 quia mihi curvabitur... signum effertur externum adorationis, cui iungitur confessio linguae, index animi; iurare actus est cultus divini (cf. 19, 18; 44, 5), quia in iuramento per Deum facto Deus publice ac sollemniter agnoscitur tamquam numen omniscium, vindex mali, veritatis amans, potentissimum, curam habens rerum humanarum, iustitiae tenax etc. Una itaque cultus divini species synecdochice ponitur pro quovis Dei cultu (ef. Sasb. Sanct. Lap. Men.). Ergo dicit Deus fore ut omnes se ipsum colant et maiestati divinae debitum subiectionis tributum solvant. Atque revera omnes etsi hisce in terris eius misericordiam adorare et honorare noluerint, in aeternitate iustitiam divinam honorare cogentur. Quali autem cognitione Dei imbuti adorationis cultum ei sint exhibituri declaratur v. 28 « ergo in Domino, dicet, meae sunt iustitiae et imperium, ad. eum venient ; et confundentur omnes qui repugnant ei » ; — hebr. solum in lIahve, de me dicent, iustitiae sunt et robur; agnoscitur Dominus tamquam unicus fons iustitiarum i. e. plenitudinis iustitiae et sanctitatis, ex quo recta vitae totius ratio singulis debeat provenire; apud ipsum est imperium i. e. fortitudo, potentia, robur (Sanct. Mald. Mar. Malv.), quo adiuti et confortati singuli et iustitiam virtutemque con- Stanter sequantur et omni infestatione hostili evadant superiores. Aliis verbis : apud Dominum invenient veram doctrinam qua ratione tota vita sit ordinanda, et reperient robur animique vires ab eo haurient, ut quae cognoverint vita exprimant ab hostium insidiis tuti. Sed qui se separant ab hoc fonte vitae et salutis, qui suecens? sunt contra eum (hebr.), ei se opponunt, confusione et ignominia obruti interibunt. S. Hier. vertens meae iustitiae » quod in textu hebr. arete adnectitur ad "2N ab hac voce separavit et ad sequentem traxit. Plerumque vertunt : mihi dicet scil. unusquisque de me, quoad me dicet (cf. Malv.: HI. Net. Rohl. Ges. Sein. Kn. Del. Naeg. Or.). LXX *5 omittunt et verba aliter iungunt : « iurabit (et. confitebitur) omnis lingua Deo dicens : iustitia et gloria ad eum veniet » (ita vertit S. Hier.). Aliter quoque Syrus : et dicent : in Domino est iustiia et potentes ad eum venient ; Chald. : in Verbo (Memra) Domini ad me dixit, ut adduceret iustitiam et fortitudinem, in. Verbo eius confitebuntur. — Ceterum etiam textum hebr. aliqui aliter iungunt : in. Domino ut iurandi formulam capiunt : per Dominum iuro, mihi promisit salutem et forütudinem ; vel iungunt per Dominum, uti LXX cum superioribus : omnis lingua iurabit solum per Dominum ; mihi, inquit (Dominus), sunt salus et fortitudo (cf. For. Sanct. 105.). Sed modus supra propositus est magis obvius et ad contextum magis aptus, quo explicetur, qua animi habitudine Deum adorent et qua cognitione imbuti ad Deum veniant. Demum per modum epiphonematis concluditur
45:25
v. 26 « in. Domino iustificabitur et laudabitur omne semen Israel » ; — hebr. et gloriabi- (ur omne semen Israel (cf. Sa, Mar. Malv.); ed id enim ut populus Dei ad veram iustitiae normam evehatur et in illo statu reperiatur qui populum Dei electum ex voluntate Dei deceat, omnia quae Deus per Cyrum est operaturus tendunt. In hac autem iustitia simul continetur gloria Israel; ut Israel id agnoscat, ut omnes sibi persuadeant in Domino solo omnem salutem et gloriam concludi, ad id oratio quoque prophetae tendit; quare ad quid demum ex inchoata illa per Cyrum liberatione perveniendum sit, brevi hac formula complectitur, uti. sequenti quoque oratione : dabo in Sion salutem et in Israel gloriam meam (46, 13). Anc. — Idola Chaldaeorum cum ignominia et damno cultorum superata sunt et deiecta. Deus autem uti populo nascenti adiutor adstitit, ita nunquam teneram eius curam dimittet (46, 1-4.) Cum tantum igitur adsit inter Deum et idola discrimen, res est indignissima Deo relicto idolis adhaerere. Haec recordentur et pudefiant ; reducant in memoriam quae pro ipsis olim gesserit Deus, quae pro futuro tempore in ipsorum salutem gerenda annuntiet ; adducet enim virum voluntatis suae et iustitiam et salutem in Israel constituet (46, 5-13). Quae in antecedentibus de confusione idololatrarum exposita sunt, exemplo illustrantur; sculptile ad nihil utile (44, 10) esse Chaldaei experientur devicti a Cyro, a quo illa cultores suos servare nequaquam poterant. Contra idolorum impotentiam effertur Dei de populo suo cura quam olim praestitit et in futurum praestabit, quam vaticinio edito de Cyro iam demonstravit; quare firma fiducia opem divinam et salutem exspectare possunt. Denuo ergo et quidem clarius ruina regni babylonici praedicitur, cum idola praecipua Chaldaeorum penitus devictum et contritum iri annuntietur. Ex quo vaticinio statim pro aequalibus doctrina colligitur de idolorum vanitate et de Deo qui sui populi servatorem se eousque praestitit et opis ulterioris ferendae iam dedit pignus et documentum. Quare aequum est, ut huic Deo adhaereant idolis repudiatis et laetam spem pro futuro concipiant. Hac igitur ratione vates et suis aequalibus consulit et pro tempore oppressionis solamen exhibet. Vates statim nos rapit in medias res ostendens idola turpiter victa et deiecta. Est autem Babyloniorum clades etiam clades idolorum quia deus patrius sui populi curam gerere ita censebatur, ut populi gloria esset ipsius dei gloria, in populo autem devicto dei quoque potentia dei.ceretur (cf. Ex. 12, 12. Ier. 46, 25; 48, 1; 49, 3; 50, 1. Am. 1, 13. Nah. 1, 14. Hab. 1, 16. Zach. 2, 8). Quare si casus deorum Babel annuntiatur opprobriis plenus, eo ipso excidium regni declaratur et ita vaticinia antecedentia magis magisque explicantur ;
45:1
… genitivo di Jahweh (o di un pronome equivalente): «l'unto di Jahweh» (ὁ χριστὸς Κυρίου); 15 volte in I-II Sam.; Ps. (cbr.) 2, 2; 18, 51; 20, 7; 28, 8; 84, 10; 89, 39, 52; 132, 10, 17 (il plurale, in Ps. 105, 15 e I Par. 16, 22, è un caso unico); Is. 45, 1; Hab. 3, 13. Questo nome regale māfiah χριστός è usato 2 volte per Saul, 1 volta per Salomone (II Par. 6, 42), 1 volta per Sedecia (Lam. 4, 20), 1 volta (analogicamente) per …
… L'espressione è considerata una glossa da van Hoonacker, Nowack e Mitchell; e tale soluzione non è da trascurare; sebbene non sia necessaria, per chi riconosce la soprannaturalità dell'ispirazione profetica (cf. Is. 45, 1). L'argomento principale, come ben sintetizza A. Clamer, starebbe nella differenza delle «concezioni escatologiche» tra la prima e la seconda parte; in quest'ultima si ha l'attacco …
45:12
È il plurale di ṣābhā', che vuol dire « esercito », ma in stato costruito con ḥaṭ-ōmājim può significare anche « astri » (cf. Is. 34, 4; 40, 26; 45, 12 ecc.) oppure « angeli » (cf. I Reg. 22, 19; II Par. 18, 18). Al plurale mantiene spesso il suo significato ordinario. …
45:21
… La rispondenza mirabile tra le predizioni dei profeti e la realizzazione è, infine, l'ultimo suggello dell'ispirazione divina (Is. 41, 22 sg.; 44, 7 sg.; 44, 26; 45, 21; 46, 10 sg.).
45:28
… obsequium» (Rom. 12, 1), cioè un culto «spirituale», intelligente e libero (cf. Sum. Theol., 1ᵃ-2ᵃᵒ, q. 113, a. 3; De Veritate, q. 28, a. 3-4). La Scrittura è esplicita: Dio invita l'uomo a svegliarsi, a rialzarsi (Eph. 5, 14), a pentirsi, a convertirsi (Is. 45, 28), a credere (Mc. 1, 15), senza di che non c'è g. ma morte (Lc. 13, 3-5; Io. 8, 24; 20, 31). È il peccatore stesso che deve compiere questi atti, sollecitato e aiutato dalla Grazia …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.