God comforteth his Church, promising euer to protect the same: 11. blameth the Iewes, expostulating their ingratitude.
1And now thus saith the Lord that created thee, O Jacob, and formed thee, O Israel: Fear not, for I have redeemed thee, and called thee by thy name: thou art mine.Ora dice il Signore, che te creò, o Giacobbe, e te formò, o Israele: non temere; perocché io ti ho redento, e ti ho chiamato pel tuo nome: tu se mio.AND now thus sayth our Lord that created thee ô Iacob, & formed thee ô Israel: Feare not, because I haue redemed thee, and called thee by thy name: thou art mine.Et nunc hæc dicit Dominus / creans te, Jacob, / et formans te, Israël: / Noli timere, quia redemi te, / et vocavi te nomine tuo: meus es tu. 2When thou shalt pass through the waters, I will be with thee, and the rivers shall not cover thee: when thou shalt walk in the fire, thou shalt not be burnt, and the flames shall not burn in thee:Quando tu passerai per mezzo alle acque, io sarò teco, e non ti cuoprirà la corrente: quando passerai per mezzo al fuoco, non sarai abbruciato, e la fiamma non avrà ardore per te.When thou shalt passe through the waters, I wil be with thee, and the floudes shal not couer thee: when thou shalt walke in fyre, thou shalt not be burnt, and the flame shal not burne in thee:Cum transieris per aquas, tecum ero, / et flumina non operient te; / cum ambulaveris in igne, non combureris, et flamma non ardebit in te. 3For I am the Lord thy God, the Holy One of Israel, thy Saviour: I have given Egypt for thy atonement, Ethiopia and Saba for thee.Perchè io sono il Signore Dio tuo, il Santo d'Israele tuo in Salvatore, prezzo di tua liberazione ho dato l'Egitto, l'Etiopia, e SabaBecause I am the Lord thy God the holie one of Israel thy sauiour, I haue geuen Aegypt thy propitiation, Aethiopia and Sale for thee.Quia ego Dominus Deus tuus, / Sanctus Israël, salvator tuus, / dedi propitiationem tuam Ægyptum, / Æthopiam, et Saba, pro te. 4Since thou becamest honourable in my eyes, thou art glorious: I have loved thee, and I will give men for thee, and people for thy life.Dopo che tu diventasti orrevole, e glorioso negli occhi miei, io ti ho amato, e per te darò degli uomini, e de' popoli per tua salvezza.Since thou becamest honorable in mine eies, and glorious: I haue loued thee, & I wil geue men for thee, and peoples for thy soule.Ex quo honorabilis factus es in oculis meis, / et gloriosus, ego dilexi te, / et dabo homines pro te, / et populos pro anima tua. 5Fear not, for I am with thee: I will bring thy seed from the east, and gather thee from the west.Non temere; perocché io son teco dall'Oriente condurrò i tuoi figliuoli, e dall'Occidente vi riunirò.Feare not, because I am with thee: from the East wil I bring thy seede, and from the West I wil gather thee.Noli timere, quia ego tecum sum; / ab oriente adducam semen tuum, / et ab occidente congregabo te.
6I will say to the north: Give up: and to the south: Keep not back: bring my sons from afar, and my daughters from the ends of the earth.Al Settentrione dirò: Dammeli: e al Mezzogiorno: Non ritenerli: conducetemi i miei figliuoli da' rimoti paesi, e le mie figlie dalle estremità della terra;I wil say to the North: Geue: and to the South, Hinder not: bring my sonnes from a farre, and my daughters from the endes of the earth.Dicam aquiloni: Da; / et austro: Noli prohibere: / affer filios meos de longinquo, / et filias meas ab extremis terræ. 7And every one that calleth upon my name, I have created him for my glory. I have formed him, and made him.Perocché tutti quelli, che invocano il nome mio, per gloria mia gli ho creati, gli ho formati, e gli ho fatti.And cuerie one that inuocateth my name, for my glorie haue I created him, formed him, and made him.Et omnem qui invocat nomen meum, / in gloriam meam creavi eum, formavi eum, et feci eum. 8Bring forth the people that are blind, and have eyes: that are deaf, and have ears.Manda fuora quel popolo, che è cieco, benché abbia occhi; ed è sordo, benché abbia orecchie.Bring forth the blind people, and hauing eyes: the deafe, and he hath eares.Educ foras populum cæcum, et oculos habentem; / surdum, et aures ei sunt. 9All the nations are assembled together, and the tribes are gathered: who among you can declare this, and shall make us hear the former things? let them bring forth their witnesses, let them be justified, and hear, and say: It is truth.Si radunino insieme tutte le genti, e si uniscano le tribù: chi di voi annunzierà simil cosa, e farà a noi ascoltare quello, che dee prima accadere? Producano i lor testimoni, si giustifichino, e que' che ascoltano, dicano: È vero.Al the nations are assembled together, and the tribes are gathered: which of you can shew this, and shal make vs heare the former thinges? Let them geue their witnesses, and be iustified, and heare, and say: In verie deede.Omnes gentes congregatæ sunt simul, / et collectæ sunt tribus. / Quis in vobis annuntiet istud, / et quæ prima sunt audire nos faciet ? / Dent testes eorum, justificentur, / et audiant, et dicant: Vere. 10You are my witnesses, saith the Lord, and my servant whom I have chosen: that you may know, and believe me, and understand that I myself am. Before me there was no God formed, and after me there shall be none.Testimoni miei, dice il Signore, e siete voi, e il mio servo; affinchè conosciate, e crediate, e intendiate, ch'io son quell'io. Formato non fu alcun Dio avanti di me né saravvi dopo di me.You are my witnesses, sayth our Lord, and my seruants whom I haue chosen: that you may know, and beleue me, and vnderstand that I myself am. Before me there hath no god bene formed, & after me there shal not be.Vos testes mei, dicit Dominus, / et servus meus quem elegi: / ut sciatis, et credatis mihi, / et intelligatis quia ego ipse sum; / ante me non est formatus Deus, / et post me non erit.
11I am, I am the Lord: and there is no saviour besides me.Io sono, io sono il Signore, e non è Salvatore fuori di me.I am, I am the Lord, and there is no sauiour beside me.Ego sum, ego sum Dominus, / et non est absque me salvator. 12I have declared, and have saved. I have made it heard, and there was no strange one among you. You are my witnesses, saith the Lord, and I am God.Io predissi, io salvai; e vel feci sapere, e nissun Dio straniero fu tra di voi: voi miei testimoni, dice il Signore, ed io son Dio.I haue shewed, and haue saued: I haue made it heard, and there hath bene no strange one among you. You are my witnesses, sayth our Lord, and I God.Ego annuntiavi, et salvavi; auditum feci, / et non fuit in vobis alienus: / vos testes mei, dicit Dominus, / et ego Deus. 13And from the beginning I am the same, and there is none that can deliver out of my hand: I will work, and who shall turn it away?E io stesso sono fin da principio, e non è chi dalla mano mia si sottragga: io farò, e chi disfarà?And from the beginning I my self, and there is not that can deliuer out of my hand: I wil worke, and who shal turne it away?Et ab initio ego ipse, / et non est qui de manu mea eruat. / Operabor, et quis avertet illud ? 14Thus saith the Lord your redeemer, the Holy One of Israel: For your sake I sent to Babylon, and have brought down all their bars, and the Chaldeans glorying in their ships.Queste cose dice il Signore Redentor vostro, il Santo d'Israele: Per amor di voi ho mandato gente a Babilonia, e ne gettai a terra tutte le difese, e i Caldei, che si gloriavano delle loro navi.Thus sayth the Lord your redemer, the holie one of Israel: For your sake haue I sent forth into Babylon, and haue plucked downe al the barres, and Chaldees glorying in their shippes.Hæc dicit Dominus, redemptor vester, / Sanctus Israël: / Propter vos misi in Babylonem, / et detraxi vectes universos, / et Chaldæos in navibus suis gloriantes. 15I am the Lord your Holy One, the Creator of Israel, your King.Io il Signore, il Santo vostro, Creator d'Israele, Re vostro.I the Lord your holie one, that created Israel your king.Ego Dominus, Sanctus vester, / creans Israël, rex vester. 16Thus saith the Lord, who made a way in the sea, and a path in the mighty waters.Queste cose dice il Signore, che aperse una strada nel mare, e un sentiero nelle acque precipitose.Thus sayth our Lord, that gaue a way in the sea, and a path in the vehement waters.Hæc dicit Dominus, / qui dedit in mari viam, / et in aquis torrentibus semitam; 17Who brought forth the chariot and the horse, the army and the strong: they lay down to sleep together, and they shall not rise again: they are broken as flax, and are extinct.Egli è, che fece uscir in campo cocchi, e i cavalli, le schiere, e i capitani, e si addormentarono insieme, né si sveglieranno: furono spenti come lino fumante, e perirono.Which brought forth the chariote and the house: the arme and the strong: they slept together, neither shal they rise agayne: they are broken as flaxe, and are extinct,qui eduxit quadrigam et equum, / agmen et robustum: / simul obdormierunt, nec resurgent; / contriti sunt quasi linum, et extincti sunt.
18Remember not former things, and look not on things of old.Scordatevi delle cose passate, e non badate alle antiche.Remember not former thinges, and looke not on thinges of old.Ne memineritis priorum, / et antiqua ne intueamini. 19Behold I do new things, and now they shall spring forth, verily you shall know them: I will make a way in the wilderness, and rivers in the desert.Ecco, che cose nuove io fo, e or ora verranno in luce, certamente voi lo saprete: aprirò una strada nel deserto, e sorgive di acqua nel paese disabitato.Behold I make new thinges, and now they shal spring forth, verely you shal know them: I wil make a way in the desert, and riuers in the place not haunted.Ecce ego facio nova, / et nunc orientur, utique cognoscetis ea: / ponam in deserto viam, / et in invio flumina. 20The beast of the field shall glorify me, the dragons and the ostriches: because I have given waters in the wilderness, rivers in the desert, to give drink to my people, to my chosen.Daran gloria a me le bestie salvatiche, i dragoni; e gli struzzoli; perchè ho fatto scaturire acque nel deserto, e fiumi nella terra disabitata per dar da bere al mio popolo, al mio eletto.The beast of the fielde shal glorifie me, the dragons & the ostreches: because I haue geuen waters in the desert: riuers in the place not haunted, that I might geue drinke to my people, to mine elect.Glorificabit me bestia agri, / dracones, et struthiones: / quia dedi in deserto aquas, / flumina in invio, / ut darem potum populo meo, electo meo. 21This people have I formed for myself, they shall shew forth my praise.Questo popolo l'ho io formato per me: egli annunzierà le mie laudi.This people haue I formed for myself, they shal tel my prayse.Populum istum formavi mihi: / laudem meam narrabit. 22But thou hast not called upon me, O Jacob, neither hast thou laboured about me, O Israel.Tu non mi hai invocato, o Giacobbe, tu non ti se' preso cura di me, o Israele.Thou hast not inuocated me ô Iacob, neither hast thou labored in men ô Israel.Non me invocasti, Jacob, / nec laborasti in me, Israël. 23Thou hast not offered me the ram of thy holocaust, nor hast thou glorified me with thy victims: I have not caused thee to serve with oblations, nor wearied thee with incense.Tu non hai offerto a me il tuo capro in olocausto, e non mi hai onorato colle vittime: non son io quegli, cui tu hai servito colle obblazioni, ne io ti ho data la fatica di bruciare l'incenso.Thou hast not offered me the ramme of thyne holocaust, and with thy victimes thou hast not glorified me: I haue not made thee to serue in oblation, nor put thee to payne in frankincense.Non obtulisti mihi arietem holocausti tui, / et victimis tuis non glorificasti me; / non te servire feci in oblatione, / nec laborem tibi præbui in thure.
24Thou hast bought me no sweet cane with money, neither hast thou filled me with the fat of thy victims. But thou hast made me to serve with thy sins, thou hast wearied me with thy iniquities.Non hai comprato per me col denaro la canna odorosa, e non mi hai rallegrato col grasso delle tue vittime. Piuttosto me hai tu fatto servire ne' tuoi peccati: a me hai recato pena colle tue iniquità.Thou hast not bought me sweete cane for siluer, and with the fatte of thy victimes thou hast not inebriated me. But thou hast made me to serue with thy sinnes, thou hast put me to payne with thine iniquities.Non emisti mihi argento calamum, / et adipe victimarum tuarum non inebriasti me: / verumtamen servire me fecisti in peccatis tuis; / præbuisti mihi laborem in iniquitatibus tuis. 25I am, I am he that blot out thy iniquities for my own sake, and I will not remember thy sins.Io sono, son io stesso, che cancello le tue iniquità per me medesimo, e de' peccati tuoi non avrò più memoria.I am, I am he that take cleane away thine iniquities for mine owne sake, and I wil not remember thy sinnes.Ego sum, ego sum ipse qui deleo iniquitates tuas propter me, / et peccatorum tuorum non recordabor. 26Put me in remembrance, and let us plead together: tell if thou hast any thing to justify thyself.Ricorda tu a me, e facciasi insieme giudizio di noi, racconta se hai qualche cosa per essere giustificato.Bring me into remembrance, and let vs be iudged together: tel if thou haue any thing that thou mayst be iustified.Reduc me in memoriam, et judicemur simul: / narra si quid habes ut justificeris. 27Thy first father sinned, and thy teachers have transgressed against me.Il padre tuo egli il primo peccò, e i tuoi internunzi prevaricarono contro di me.Thy first father sinned, and thy interpreters haue transgressed against me.Pater tuus primus peccavit, / et interpretes tui prævaricati sunt in me: 28And I have profaned the holy princes, I have given Jacob to slaughter, and Israel to reproach.Per questo dichiarai immondi i principi sacrati, e Giacobbe diedi allo sterminio, e Israele all'obbrobrio.And I haue profaned the holie princes, I haue geuen Iacob to destruction, & Israel to reproch.et contaminavi principes sanctos; / dedi ad internecionem Jacob, / et Israël in blasphemiam.
43:1
Calmet
And. Notwithstanding the sins of his people, God will deliver them, that they may be his witnesses, ver. 10. (Calmet)
Calmet
Name. As an intimate friend, (Haydock) or slave, Isaias 49:1. (Calmet)
Worthington
God grants grace without any preceding merit. (Worthington)
43:2
Haydock
Waters. In every emergency, God will protect thee, (Calmet) as he did the three children. [Daniel iii.] (Haydock)
Worthington
He will suffer none to perish, without their own fault. Hence the Church still continues pure. (Worthington)
43:3
43:4
Eyes, by a gratuitous choice.
Men. Chaldeans, etc.
43:5
East. Babylon.
West. The islands beyond the Mediterranean.
43:6
North. Assyria.
Calmet
South. Egypt. The captives returned from these countries under Cyrus, Alexander the Great, etc., so that before the coming of Christ, Judea was as well peopled as ever. (Calmet)
43:7
Haydock
Calleth. Hebrew, "is called by my name." (Protestants) (Haydock)
My people's chastisements and liberation prove my divine perfections.
43:8
Haydock
Ears. Yet will not hear, (Calmet) or who are miraculously healed. (Haydock)
Houbigant
It seems rather to mean idolatrous nations, (ver. 9.; Calmet) or rebellious Jews. (Forerius) (Houbigant)
43:9
Haydock
Former. The pagans were little acquainted with antiquity. Such researches lead to the knowledge of the true religion. (Haydock)
Truth, if they can produce any true prophecy.
43:10
Calmet
Witnesses. The history of the Israelites was sufficient to shew who was God. (Calmet)
St. Augustine
Thus the establishment of Christianity manifests its truth. (St. Augustine, City of God 22:6.)
Haydock
Septuagint add, "and I am witness." (Haydock)
43:12
One idol, to announce what would happen.
43:14
Bars. Septuagint, "fugitives." Theodotion, "strong ones."
Calmet
Glorying. Septuagint, "shall be bound in ships," to be sent beyond the Caspian Sea. (Calmet)
Worthington
Cyrus was victorious for the sake of God's people; for he will not neglect his Church. (Worthington)
43:16
43:19
New. I shall work the like miracles as were seen in the wilderness.
43:20
Chosen. We know not that rivers were found in Arabia. But the people were equally favoured. Christ facilitates the road to heaven by his example and graces, while the most savage tempers are changed in baptism.
43:23
Calmet
Incense. My kindness is gratuitous. In a strange land, thou couldst not offer sacrifice. See Isaias 48:9., and 49:1. (Calmet)
43:24
Haydock
Iniquities. Thou hast shewn the greatest ingratitude. (Haydock)
Yet I will save thee.
43:26
Thyself. God condescends to act thus with men, Isaias 41:20., and Osee 4:1.
43:27
Tirinus
First father. Adam, (Lyranus) or rather Abraham sinned, by diffidence, (Genesis 15:8.; St. Jerome) or was formerly an idolater, Josue 24:2. (Genebrard, the year of the world 2049) (St. Augustine, City of God 16:12.) (Calmet) (Tirinus)
Worthington
All the patriarchs and teachers sinned, till Christ, the immaculate lamb, appeared. Adam engaged all in guilt. (Worthington)
43:28
Menochius
Profaned, or declared such, (Haydock) Nadab, etc., (Leviticus 10:1.; Calmet) or Moses and Aaron. (Menochius)
Haydock
Septuagint, "and the princes defiled my holy things." (Haydock)
Calmet
Slaughter. Hebrew, "anathema." Yet I will re-establish all. (Calmet)
43:1
Christ calleth, and ind•eth sinners with grace, without anie precedent good worke or desire in them, euen as he createth of nothing.
43:2
In al tribulations and persecutions Christ protecteth his seruantes, not suffering them to be tempted further then they may resist •f they wil. VVherby the Church stil remaneth incontaminate, and shal neuer be destroyed.
43:14
God made Cytus conquerour of Babylon not for his owne sake, but for Israel, that h• might release their captiuitie. For God perpetually disposeth of kingdomes for the good of his Church.
43:19
Concordanza 2 Cor 5
Concordanza Apo. 21.
43:27
The sinne of Adam contaminating al mankind was not purged by anie:
Al Patriarches Priestes Prophetes & al others sinning; til Christ the innocent lambe came to take away the sinne of the world.
43:1
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Exhortation to Martyrdom, Addressed to Fortunatus 10
… “Fear not; for I have redeemed thee, and called thee by thy name: thou art mine. And if thou passest through the water, I am with thee, and the rivers shall not overflow thee. And if thou passest through the fire, thou shalt not be burned, and the flame shall not burn thee; for I, the Lord thy God, the Holy One of Israel, am He who maketh thee safe.”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
But the names which the Lord gives to such stars we may plainly learn from the prophecy of Esaias, which says, “I have called thee by thy name; thou art Mine
43:2
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.2
… Against thy words will I also speak unto thee. For I said the Prophet said unto Israel, as from the mouth of God:— If thou shalt pass through the sea, I will be with thee, and the rivers shall not overflow thee; and if thou shalt walk upon fire, thou shalt not be burned, and the flame shall not search thee; because the Lord thy God is with thee .
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.14
… Let us not then suffer this fire to approach the bosom of our minds and the depths of our hearts, lest we burn up the covering of our inmost hearts, and lest the devouring fire of lust consume this outward garment of the soul and its fleshy veil, but let us pass through the fire.
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 7.4
… For it is written, But the children of Israel walked upon dry land in the midst of the sea ( Exod. xiv. 29 ). And through the prophet the Lord promises saying, When thou passest through the waters, I will be with thee, and the rivers shall not overflow thee (
43:3
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.28
… And in Isaiah it is said to Israel, “I gave Ethiopia in exchange for thee, and Egypt and Syene for thee; from what time thou hast become honourable before Me thou wast glorified.”
43:5
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.14.1
… of whom Esaias also says, “I will bring thy seed from the east, and will gather thee from the west; and I will say to the north, Give up; and to the south, Keep not back: bring My sons from far, and My daughters from the ends of the earth; all, as many as have been called in My name: for in My glory I have prepared, and formed, and made him.”
43:8
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.12
… Who is deaf but My servant? and blind, but he to whom I have sent My messengers?” And that no one might ascribe this blindness of theirs to nature instead of to their own will, elsewhere He says: “Bring forth the people that are blind and have eyes: that are deaf and have ears;” and again: “having eyes, but ye see not; and ears, but ye hear not.”
43:10
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 122
… Therefore what was written by the prophets was spoken not of those persons, but of us, concerning whom the Scripture speaks: ‘I will lead the blind by a way which they knew not; and they shall walk in paths which they have not known. And I am witness, saith the Lord God, and my servant whom I have chosen.’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.6.2
… Therefore God has been declared through the Son, who is in the Father, and has the Father in Himself —He who is, the Father bearing witness to the Son, and the Son announcing the Father.—As also Esaias says, “I too am witness,” he declares, “saith the Lord God, and the Son whom I have chosen, that ye may know, and believe, and understand that I am.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.5.1
… Now He is the Creator, and He it is who is God over all, as Esaias says, “I am witness, saith the Lord God, and my servant whom I have chosen, that ye may know, and believe, and understand that I am . Before me there was no other God, neither shall be after me. I am God, and besides me there is no Saviour. I have proclaimed, and I have saved.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.28
… Their religion was sanctified and made acceptable to God by their knowledge and faith and expectation of Christ. For we have observed that God declares Himself to be a witness and exhorts them all to declare the same about Christ, and to be imitators of Him, bearing witness of Him to all who require it. For he says,
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… With longing I expect Thee who, with Thy word, embracest all things. I wait for Thee, the Lord of life and death. For Thee I look, the Giver of the law, and the Successor of the law. I hunger for Thee, who quickenest the dead; I thirst for Thee, who refreshest the weary; I desire Thee, the Creator and Redeemer of the world.
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.35
… And His own words bear witness that there is no God anterior to God the Un-originate; Be ye My witnesses, and I am witness, saith the Lord God, and My Servant Whom I have chosen, that ye may know and believe and understand that I am, and before Me there is no other God, nor shall be after Me
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 32
… Is it not evident that they are due to passages which imply them, though the words do not actually occur? What are these passages?—I am the first, and I am the last, and before Me there was no God, neither shall there be after Me.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.8
55. Let us take them, then, in their order. In the Old Testament—to cite one out of a multitude of testimonies—it is written: “Before Me hath there been no other God, and after Me shall there be none.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 4
… “For the thoughts of mortal men are miserable, and our devices are but uncertain.” ( Wisd. ix. 14 .) Still I should like to ask our objectors, what means that which is said by the Prophet, “Before Me there was no God formed, nor is there any after Me”? (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 15
[3.] “He hath declared Him,” saith John. What hath he declared? That “no man hath seen God at any time”? That “God is one”? But this all the other prophets testify, and Moses continually exclaims, “The Lord thy God is one Lord” ( Deut. vi. 4 ); and Esaias, “Before Me there was no God formed, neither shall there be after me.” (
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 1.5
… Thou shalt have no other Gods before Me . And again He says, Hear, O Israel, the Lord our God is one Lord . And in Isaiah the prophet we read, For I am the first God and I am the last, and beside Me there is no God. Before Me there was not any God, nor after Me will there be any God, and beside Me there is no God
43:11
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 30
… For we both know, and read, and believe, and maintain that God is one, who made the heaven as well as the earth, since we neither know any other, nor shall we at any time know such, seeing that there is none. “I,” says He, “am God, and there is none beside me, righteous and a Saviour.”
43:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 19
… iv. 18 .) So also His Father makes great account of prophecy, when He sets Himself against the honor paid to idols: “Let them declare to you,” saith He, “what shall come upon you” ( Isa. xlvii. 13 ); and again, “I have declared, and have saved, and there was no foreign God amongst you” (
43:15
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 135
“And when Scripture says, ‘I am the Lord God, the Holy One of Israel, who have made known Israel your King,’
43:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.1
… But why enlarge, when the Creator by the same prophet foretells the renovation more manifestly and clearly than the light itself? “Remember not the former things, neither consider the things of old” (the old things have passed away, and new things are arising). “Behold, I will do new things, which shall now spring forth.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.2
… For the abolition of the ancient law we fully admit, and hold that it actually proceeds from the dispensation of the Creator,—a point which we have already often treated in the course of our discussion, when we showed that the innovation was foretold by the prophets of our God. Now, if the Creator indeed promised that “the ancient things should pass away,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.19
… All the rest of his precepts, as we have shown sufficiently, when treating of them as they occurred in another epistle, emanated from the Creator, who, while predicting that “old things were to pass away,” and that He would “make all things new,”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 6
Plainly, if you show by what patronages of heavenly precedents and precepts it is that you open to adultery alone—and therein to fornication also—the gate of repentance, at this very line our hostile encounter will forthwith cross swords. Yet I must necessarily prescribe you a law, not to stretch out your hand after the old things,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 62.8
… “Remember not,” says he, “the former things, and consider not the things of old. Behold, I will do a new thing, which shall now spring forth; and ye shall know it. I will even make a way in the wilderness, and rivers in the dry place, to give drink to my elected people, my people whom I have purchased, that they might show forth my praise.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.13
In Isaiah: “Therefore remember ye not the former things, neither reconsider the ancient things. Behold, I make new the things which shall now arise, and ye shall know it; and I will make in the desert a way, and rivers in a dry place, to give drink to my chosen race, my people whom I acquired, that they should show forth my praises.”
43:19
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.14
… and again, “And remember ye not the things of old: behold, I make new things which shall now arise, and ye shall know it; and I will make a way in the desert, and rivers in a dry land, to give drink to my chosen people, my people whom I have acquired, that they may show forth my praise,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 1.20
… Thus He says by Isaiah: Old things have passed away. “Behold, I will do a new thing.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.11
… I should like to know in what respect the Creator is inconsistent with Himself. When by Jeremiah He gave this precept, “Break up for yourselves new pastures,” does He not turn away from the old state of things? And when by Isaiah He proclaims how “old things were passed away; and, behold, all things, which I am making, are new,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.12
… God would be unjust, if any one were not punished or else rewarded in that very condition, wherein the merit was itself achieved. “If therefore any man be in Christ, he is a new creature; old things are passed away; behold, all things are become new;” and so is accomplished the prophecy of Isaiah.
43:20
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.13
… Now, the same number of apostles was thus portended, as if they were to be fountains and rivers which should water the Gentile world, which was formerly dry and destitute of knowledge (as He says by Isaiah: “I will put streams in the unwatered ground”
43:23
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.17.3
… thou hast not served Me in sacrifices, nor in [the matter of] frankincense hast thou done anything laboriously; neither hast thou bought for Me incense with money, nor have I desired the fat of thy sacrifices; but thou hast stood before Me in thy sins and in thine iniquities.”
43:25
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.10
61. You have blotted it out, indeed, in your breasts and minds, but the Word of God is not blotted out, the Holy Spirit is not blotted out, but turns away from impious minds; not grace but iniquity is blotted out; for it is written: “I am He, I am He that blot out thine iniquities.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.4
28. But if they be not converted, do you at least repent, who by many a slip have fallen from the lofty pinnacle of innocence and faith. We have a good Lord, Whose will it is to forgive all, Who called you by the prophet, and said: “I, even I, am He that blotteth out transgressions, and I will not remember, but do thou remember, and let us plead together.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 20.6
… “Every night will I wash my bed: I will water my couch with tears;” if we expel from our hearts all recollection of our faults, though on the contrary we are bidden carefully to preserve the remembrance of them, as the Lord says: “And thine iniquities I will not remember: but do thou recollect them?”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 20.8
… “I even I am He that blotteth out thine iniquities for Mine own sake, and I will remember thy sins no more.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.29
Hence David, when he prayed, saying, Turn away thine eyes from my sins ( Ps. l. 11 ), had said also a little before, My fault is ever before me ( v. 5 ); as if to say, I beseech thee not to regard my sin, since I myself cease not to regard it. Whence also the Lord says through the prophet, And I will not be mindful of thy sins, but be thou mindful of them (
Anonymous A Treatise Against the Heretic Novatian by an Anonymous Bishop 18
… and make to yourselves a new heart and a new spirit. And why do ye deliver yourselves over to death, O house of Israel? For I do not desire the death of the sinner.” “I am He, I am He who blot out thy crimes, and I will not remember them. But do thou have in mind, and let us judge; tell thou thy wickednesses first, that thou mayest be justified.”
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in the same place: “I am He, I am He that blotteth out thy iniquities, and will not remember them; but do thou remember them, and let us be judged together; do thou first tell thine unrighteousnesses.”
43:26
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Magnesians: Shorter and Longer Versions 12
… I know that ye are not puffed up, for ye have Jesus in yourselves. And all the more when I commend you, I know that ye cherish modesty of spirit; as it is written, “The righteous man is his own accuser;” and again, “Declare thou first thine iniquities, that thou mayest be justified;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… Hear at least what He says by the mouth of the prophet: “Declare thou first thy iniquities that thou mayest be justified.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Three Homilies Concerning the Power of Demons 2.6
6. Do you wish that I shall speak of the ways of repentance? They are many, and various, and different, and all lead to heaven. The first way of repentance is condemnation of sins. “Declare thou first thy sins that thou mayest be justified.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 41
… If any man hath been in a state of contrition, he knows that the soul is punished by this more than anything. If any hath been living in remembrance of sins, he knows the anguish thence arising. Therefore doth God appoint righteousness as a reward for such repentance, saying, “Be thou first to tell thy sins, that thou mayest be justified.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 25
… vi. 14 ), He says. What hardship is there in this? “If ye judge the cause of the fatherless, and see that the widow have right, come and let us converse together,” He saith, “and if your sins be as purple, I will make them white as snow.” ( Is. i. 17, 18 .) What labor is there here? “Tell thy sins, that thou mayest be justified.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 11
… xii. 21 .) For he who after sinning hath practised repentance, is a worthy object not of grief but of gratulations, having passed over into the choir of the righteous. For, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 4
… lvii. 17, 18 . LXX.) and in Ahab’s case, this appeased the wrath of God: ( 1 Kings xxi. 29 .) concerning the latter, “Remit, and it shall be remitted unto you.” There is also again another way which bringeth us this medicine; condemning what we have done amiss; for, “Declare thou first thy transgressions, that thou mayest be justified.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 5
… For he too, had he not outstepped nature, would not have slain his child. And let nothing disturb thee then, but be lift up above the very heavens. Groan bitterly, sacrifice confession, (for, saith he, “Declare thou first thy transgressions that thou mayest be justified,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 10
Behold ye a virtuous spirit? I was not ashamed, he saith, to own before the whole multitude my involuntary sins: And if he was not ashamed to confess, much more were it our duty to do so. For saith the prophet, “Set thou forth thy cause, that thou mayest be justified.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 7
Now to this end God hath opened to us many ways. For, “Tell thou first,” saith He, “thy sins, that thou mayest be justified” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 9
… First, of the condemnation of our own sins; “For” (it is said) “mine iniquity have I not hid” ( Ps. xxxii. 5 ); and again, “I will confess against myself my lawlessness unto the Lord, and Thou forgavest the iniquity of my heart.” And “Declare thou at the first thy sins, that thou mayest be justified.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 14
[9.] Let us then also “hearken and forget” our own evils. I do not say our sins, for (He says) “Remember thou first, and I will not remember.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.13
… confess our sins, he is faithful and just to forgive us our sins, and to cleanse us from all unrighteousness.” We are then righteous when we confess that we are sinners, and our righteousness depends not upon our own merits, but on the mercy of God, as the Holy Scripture says, “The righteous man accuseth himself when he beginneth to speak,” and elsewhere,
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 108
… because we cannot place limits to God’s mercy nor fix times for Him with whom true conversion suffers no delay of forgiveness, as says God’s Spirit by the prophet, “when thou hast turned and lamented, then shalt thou be saved ;” and elsewhere, “Declare thou thy iniquities beforehand, that thou may’st be justified
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 11.30
… xii. 6 ). Wherefore under the very stripes of God let us recall to mind both His gifts and the losses of our guilt. Let us consider what good things He has showered upon our ill-doing, and what ill things we have committed under His goodness. Let us fulfil what the Lord says through the prophet, Put me in remembrance, that we may plead together (
43:1
1. ET NUNC HÆC DICIT DOMINUS CREANS TE. — Ne Israel ab hostibus afflictus desperet, deque se actum putet, erigit eum in spem, dicens, quod Deus eum sibi in populum crearit et formarit. Utque eum magis in spe confirmet, quatuor genera beneficiorum ei collatorum commemorat. Primum, creationis, dicens, «creans.» Deus enim omnes homines creavit, sed peculiariter Hebræos, quia miraculose Abraham ex Sara anu et sterili genuit Isaac, et Isaac ex Rebecca Jacobum, ex quibus prognati sunt Hebræi. Secundum, formationis, cum ait «formans,» q. d. Sicut figulus format et fingit sibi vas in honorem, illudque distinguit ab aliis vasis vilibus et sordidis: ita ego te, o Israel! in rempublicam fidelem, piam et sanctam formavi, dando tibi legem sanctasque cæremonias, et ritus sacrificiorum. Tertium, redemptionis ex servitute, cum ait: «Redemi te.» Quartum, electionis in populum selectum et peculiarem, ut vocareris populus Dei, cum ait: «Meus es tu.» Moraliter, in adversis et minis Dei, ne animum despondeamus, nos recordatione beneficiorum Dei animare debemus; Deoque dicere: «Ne tradas, Domine bestiis animas confitentium tibi, et opera manuum tuarum ne despicias.» Ita Forerius. REDEMI TE — ex captivitate tum Ægypti per Mosen, tum Babylonis per Cyrum, tum maxime diaboli per Christum. To enim redemi etiam per futurum redimam exponi potest, juxta Canon. XIII. VOCAVI TE NOMINE TUO. — Alludit ad morem herorum benignorum, qui servos quos amant nomine proprio evocant et accersunt, dicendo, non, Serve, adesdum, sed, Petre, vel Paule, veni; audi, Pamphile. Sic Deus ait, «Israel, veni»: hoc enim benevolentiæ est signum. Ita Vatablus. Secundo et melius, Leo Castrius, «vocavi te nomine tuo,» id est, ut ex Hebræo vertas, vocavi nomen tuum, id quod sequitur: «Meus es tu.» Israeli ergo indit nomen novum, scilicet hoc: «Meus es tu.» Simili modo, Osee cap. 1, a Deo jubetur vocare filium suum primogenitum «Jezrahel,» id est semen Dei: tertium vero: «Non populus meus.» Ingens enim est dignitas æque ac utilitas quod, ut ait Apostolus, «filii Dei nominemur et simus.» Nam, ut ait Plato in Cratylo: «Dei appellatio est, cum Deus facit inesse rei nominatæ, id quod nomen significat.» Ergo cum Israeli spiritali, id est Ecclesiæ, et fidelibus Christianis, dat hoc nomen; «Meus es tu,» facit reipsa ut ipsi sint populus, peculium et possessio Dei. Hoc est quod ex Mose, Exodi xix, 5, ait S. Petrus, epist. I, cap. II, 9: «Vos genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis,» id est, ut Moses habet, hebraice סגולה segulla, id est peculium et cimelium Dei. Vide ibi dicta.
43:2
2. CUM TRANSIERIS PER AQUAS, TECUM ERO, etc.; CUM AMBULAVERIS IN IGNE, NON COMBURERIS. — Aliqui vertunt per præteritum: Cum transires per aquas, ego tecum fui, scilicet in transitu maris Rubri et Jordanis; cum ambulares in igne, non es combustus, scilicet cum Abraham de Ur, id est de igne, Chaldæorum eduxi. Vide dicta Genes. xi, 31, q. d. Pari modo nunc, et deinceps traducam te illæsum per ignem et aquam, id est per quævis etiam gravissima vitæ pericula, tum in Babylone, tum potius in persecutione Imperatorum et tyrannorum Christi Ecclesiam et Christianos flamma et ferro persequentium, adeoque in quavis tentatione et adversitate te liberabo, vel ita confortabo, ut pro nomine meo malis esse in igne quam in refrigerio, imo gaudeas et ambias pro Deo Deique fide aquis mergi, igne cremari, dicasque cum S. Laurentio: «Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas.» Sicut enim Christus mortem moriendo vicit, ita S. Laurentius et Martyres igne cremati, igne et tyrannis superiores, sua magnanimitate et constantia, exstiterunt, imo ignem quasi ad duellum provocarunt. Uti fecit S. Ignatius scribens ad Romanos: «Ignis, ait, crux, bestiæ, etc., omnia tormenta diaboli in me veniant, tantum ut Christo fruar.» Unde Clemens Alexandrinus, lib. I Pædag. cap. ix: «Si transieris, ait, per ignem, non combureris, quia non cades in corruptionem, sed transibis ad immortalitatem;» dicesque cum Psalte: «Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium.» Apposite S. Athanasius, lib. De Incarnat. Verbi, et ex eo Leo Castrius: «Sicut, ait, ex amianto lapide (teste Dioscoride, lib. V, cap. cxiii, et Plinio, lib. XXXVI, cap. xix), utpote ductili et flexili, textores fila deducunt, ex eisque telas et vela contexunt quæ si in ignem injiciantur, ardent quidem, sed flammis invicta splendidiora exeunt: ita beata Virgo agnum peperit, e cujus glorioso vellere facta est nobis vestis immortalitatis: qua tecti, nec igne comburi possumus, nec aquis concludi, aut re ulla, quin per omnia cruciamenta transcamus illæsi, et ad cælum evolemus.» Anima enim mox evolat, corpus in resurrectione evolabit. Imo sic ad litteram in fornace Babylonia Angelus sua quasi veste tres pueros ob meritum castitatis, innocentiæ, religionis et constantiæ ab igne tutatus est, Angelus, inquam, similis Filio Dei, Christique typus, Daniel. III, 92. Sic S. Joannes e dolio ferventis olei hic Romæ ante Portam Latinam (locum sæpe magno pietatis sensu visi, et vidi) illæsus exivit. Ita de S. Polycarpo in rogo ardenti constituto scribunt Smyrnenses apud Eusebium, lib. IV Histor. cap. xv: «Ignis facta cameræ specie, ad morem veli nautici vento repleti, corpus Martyris veluti muro quodam circumcinxit; eratque illud in medio non tanquam caro ardens, sed tanquam aurum et argentum in camino ignitum. Etenim tantam boni odoris fragrantiam sensimus, quasi vel thus vel aliud quoddam pretiosum aroma spiraret. Tandem igitur iniqui, cum corpus illius ab igne non posse consumi cernerent, confectorem accedere, et ferro illud transfodere jubent. Quo facto, copiosus sanguis effuxit, ita ut ignis exstingueretur, ac tota turba miraretur.» Sic S. Vincentius sub Daciano, S. Cæcilia, S. Lucia, S. Agnes, aliæque plurimæ virgines, in flammis, Christo protegente, manserunt illæsæ: atque non minore miraculo, cum undique tentarentur libidinis igne, eo non arserunt, sed illibatæ perstiterunt: imo a sponso Christo angelum virginitatis suæ custodem et vindicem perpetuum adeptæ sunt. Sic et S. Dominicus, non Ordinis Prædicatorum fundator, sed alius ejusdem Ordinis et nominis, tentatus a muliere forinsecus, a dæmone intrinsecus igne libidinis, cum fortiter Mirum hac de re refert exemplum S. Paulinus, epistola ad Macarium, de sene quodam catechumeno, qui in baptismo vocatus est Victor. Hic enim in navi solus, vi tempestatis abreptus, sine temone, sine cibo, sine ulla hominum ope plures septimanas in mari jactatus, a Deo et Angelis protectus, pastus et deductus est: «Ipse enim Christus, ait Paulinus, nunc suo vultu coruscus, nunc S. Felicis ore venerabilis sedebat in puppi, senemque allectabat, qui inter ejus genua caput reclinabat; vidit et sæpius Angelos excubare navigio, et cuncta nautici muneris administrare: nec sane navim illam nisi Angeli nautæ ducebant; cui gubernaculum erat mundi gubernator. Viginti tres dies homo non modo a terris, sed ab hominibus exclusus omnium ventorum ludibrium, omnis terræ exsul, diversi maris hospes, et exsors generis humani inter fluctus et belluas maris, in vago erraticæ navis hospitio, jejuniis, senio, timore confectus, quæso te, numquid natura sua perduravit? Cui ergo obscurum sit Deum in illo fuisse. Navis primo ad Urbem acta, Romani portus pharum vidit: deinde Campaniam longis tractibus legit, mutatisque turbinibus in Africæ littora transvolavit; atque ab ipsis rursus abrepta, Siciliam transcurrit; ita freta sulcans, ut quasi divina navis, et immisso divinitus spiritu sapiens, sua sponte cavenda vitaret, sequenda peteret. Tandem finem errorum atque discriminum in Lucanis posuit littoribus.» Ibi enim piscatorum opem inclamans senex, ab iis navi in littus protracta, portum vidit. Quocirca Deo gratias agens, baptismo suscepto, vitam Christianam et sanctam instituit. Fuse hæc et eleganter narrat Paulinus. Ita fideles suos regit Deus, qui deducit velut ovem Joseph. Mystice S. Gregorius, lib. VI, epist. 169 ad Cyriacum: «Cum transieris, ait, per aquas, tecum ero, et flumina non operient te. Illos enim flumina operiunt, quos actiones hujus sæculi mentis perturbatione confundunt. Nam qui Sancti Spiritus gratiam tenet in mente, transit aquas, et tamen fluminibus non operitur; quia etiam inter medias populorum turmas sic peragit gressus sui itineris, ut non submittat actionibus sæculi caput mentis.» omnia tentamenta superasset, audivit inclamantes dæmones: «Vicisti, quia in igne fuisti, et non arsisti.» Narrat Bartholomæus Pisanus in Gestis S. Francisci, quod Fredericus II Imperator S. Franciscum a concione, quam habuerat contra vitium libidinis, invitarit ad cœnam, lauteque habitum solum in cubiculum introduxerit, ubi paratum erat scortum, quod eum ad turpitudinem illectabat. Mox Sanctus in focum in cubiculo accensum se projecit, in eoque quasi lecto decumbens, ad eumdem meretricem invitavit: illa et ignis incendio, et viri sanctitate perculsa, illico in fugam se dedit. Imperator, cum omnia per rimulas observasset, videns beatum virum integro et illæso ab igne corpore, quem illudere statuerat, maxime admirari cœpit et venerari. Tales etiamnum sunt multi Religiosi, et virgines, qui in carne vivunt angelice, qui quasi salamandræ in hoc igne, per gratiam Christi degunt integri et illæsi. Vide dicta Daniel. cap. III, vers. 4. Ex hoc Isaiæ loco S. Cyprianus, tract. De Exhortat. Martyrum, docet non esse fideli timendas injurias, nec persecutiones: «Quia, inquit, major est Dominus ad protegendum, quam diabolus ad impugnandum. Quare in persecutionibus nemo cogitet quod periculum diabolus importet, sed imo consideret quod auxilium Deus præstet: nec mentem labefactet humana infestatio, sed corroboret fidem Dominica protectio, quando unusquisque secundum Dominica promissa, et fidei suæ merita tantum accipiat de ope Dei, quantum se credat accipere; nec sit quod Omnipotens præstare non possit, nisi accipientis fides caduca defecerit.» Idem, tract. De Orat. Domin.: «Cum Dei, ait, sint omnia, habenti Deum nihil deerit, si Deo ipse non desit.»
43:3
3. DEDI PROPITIATIONEM TUAM ÆGYPTUM, ÆTHIOPIAM ET SABA PRO TE. — S. Hieronymus «propitiationem» accipit active, q. d. Dedi tibi, o Israel, o Ecclesia! Ægyptios, Æthiopes et Sabæos, ut eos prædicato Christi Evangelio converteres, Deo propitiares et reconciliares. «Et dabo homines pro te,» q. d. Cunctorum hominum quibus prædicabis, quosque convertes, salus tibi imputabitur. Verum sic 70 pro te improprie admodum sumitur. Quare melius «propitiationem» passive capias pro hostia pro peccato, vel victima piaculari, sed humana (quæ veteres vocabant καθάρματα) qualis fuit M. Curtius, qui in ingentem terræ hiatum Romæ eques insiliit ad placandum sua morte toti populo numen. Talis et symbolice fuit hircus ille apopompæus sive emissarius, cui Pontifex, in die expiationis, peccata totius populi imprecabatur, sicque eum emittebat in desertum, a feris devorandum, ut ex Origene et Cyrillo dixi Levit. cap. xvi, 21 et sequent. Sensus ergo est, q. d. Cum Sennacherib Israeli, id est Judææ et Hierosolymæ, immineret, jareque illa ab eo esset vastanda, et quasi devoranda, ego effeci, ut pro Judæa Sennacherib objiceretur Æthiopia, Ægyptus et Saba, quasi victima piacularis, loco Judææ, ab eo mactanda. Unde Septuaginta vertunt, feci commutationem tuam Egyptum et Ethiopiam et Saba pro te. Hoc est quod dicitur Prov. xi, 8: «Justus de angustia liberatus est: et tradetur impius pro eo.» Historiam vide supra, cap. xxxvii, ubi narratur, quod Sennacherib, relicta Jerusalem, perrexerit contra Tharaca regem Æthiopiæ, adversum se arma moventem, et cap. xx, ubi Ægyptus conspirans cum Æthiopia, vastanda prædicitur a Sennacheribo. Porro Saba hic est pars Æthiopiæ, in qua regnavit regina Saba, scilicet Abyssia, ubi regnat nunc Preto-Joannes, unde venit Eunuchus Candacis reginæ Æthiopum in Jerusalem, conversus et baptizatus a Philippo, Actor. viii, 27. Sub hoc vero typo altius quid de Ecclesia Christiana intelligit, q. d. Pro te, o Israel! id est o fidelium Ecclesia! perdam Æthiopes, Ægyptios et Sabæos, id est omnes gentes et hostes tibi adversantes, faciamque ut sint quasi hostia pro te, per quam mea justitia, justaque vindicta, expleatur et quasi pascatur, eoque magis tibi concilietur. Ita Cyrillus. Aliter Procopius, S. Hieronymus et Forerius, q. d. Dedi «propitiationem,» vel, ut Septuaginta, commutationem, hoc est pro commutatione et pretio sanguinis tui et Martyrum tuorum, o Israel, serve mi! id est, o Christe! tradidi et subjeci Ecclesiæ tuæ Ægyptum, Æthiopiam et omnes orbis partes. Hic sensus concurrit cum primo. Nam juxta regulam Ticonii, quæ de corpore, id est Ecclesia, dicuntur, competunt et capiti, id est Christo: et vice versa. Sic ergo Christus repræsentat Ecclesiam, sicut rex regnum. Christo favet id quod subdit: «Dabo populos pro anima tua.» Ubi nota, Gentes hostiles Ecclesiæ factas fuisse victimas, vel quia manentes in infidelitate mactatæ et excisæ sunt a Deo, vel potius quia Deus eas subegit Christo, et ex infidelibus fideles, Christoque subditas effecit. Sic enim fuerunt victimæ Deo gratissimæ, cum morientes peccato, et veteri vitæ, cœperunt vivere Deo: has enim offerens Paulus ait, Rom. xv, 16: «Ut sim minister Christi Jesu in Gentibus: sanctificans (græce ἱερουργοῦντα, id est sacrificans) Evangelium Dei, ut fiat oblatio (victima) Gentium accepta, et sanctificata in Spiritu Sancto.» Atque huic victimæ suum sanguinem quasi libamen libens offert, Philip. ii, 17, dicens: «Sed et si immolor supra sacrificium et obsequium fidei vestræ, gaudeo, et congratulor omnibus vobis.» Et de hac ait, Rom. xii, 1: «Obsecro vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum.»
43:4
4. ET DABO HOMINES PRO TE. — Sicut Æthiopes dedi pro te, sic dabo et Babylonios; hos enim Cyrus delevit, ut Judæos liberaret: multo magis homines et populos omnes pro Christo et Ecclesia dabo, id est evertam, vel convertam, uti jam dixi.
43:5
5. AB ORIENTE ADDUCAM, — q. d. In captivitate Babylonica dispergemini in quatuor orbis plagas, ut dicitur Zachar. ii, 6; sed ex omnibus reducam vos in Judæam. Multo magis hæc competunt Gentibus ex omnibus plagis mundi adductis, et venientibus ad Ecclesiam Christi. Sic ex Occidente ad eam venerunt et veniunt Europæi; ex Oriente Indi; ex Aquilone Gothi, Livones, Moschi, Poloni; ex Meridie Ægyptii et Afri. Unde sequitur:
43:7
7. ET OMNEM, QUI INVOCAT NOMEN MEUM. — To et causale est, significans quia, q. d. Adducam eos, quia creavi, formavi et feci eos fideles Christianos, ad hoc, ut nomen meum invocarent et celebrarent, meque Majestati et gloriæ servirent in sanctitate et justitia, omnibus diebus vitæ, imo æternitatis suæ.
43:8
8. EDUC FORAS POPULUM CÆCUM. — Calvinus sic vertit et explicat: Educam cæcos, ut visum ipsis restituam; surdos ita liberabo, ut aures recuperent, q. d. In captivitate aperientur eorum oculi ut videant, et aures ut audiant, quibus jam suapte malitia destituuntur, dum eas obturant. Verum obstant Hebræa, quæ ad verbum habent: Educ vel ejice populum cæcum, cui oculi; et surdos, quibus aures. Aliqui hæc de Gentibus idololatris accipiunt; verum dico Prophetam loqui de Judæis; hos enim, cap. præced. vers. 19, vocavit cæcos et surdos: tales enim facti sunt, cum Gentes a Christo illuminatæ sunt, q. d. Ejice, o Christe! per te tuosque Apostolos, a te tuaque Ecclesia Judæos, qui oculos habent, quibus videant tua miracula; et aures habent, quibus audiant tuam doctrinam; sed lumen veritatis quod vident et audiunt, recipere et in animum admittere nolunt. Cæcos ergo hos et surdos reproba, magisque excæca, ac tandem projice in tenebras æternas, atque effice, ut Judæorum loco, omnes gentium tribus tibi et Ecclesiæ jungantur. Ita S. Hieronymus, Procopius et Theodoretus. Vide Prosperum, lib. I De Vocat. Gentium, cap. vi. Hoc est quod ait Christus Matth. viii, 12: «Filii regni ejicientur in tenebras exteriores,» id est extremas, vel quæ occupant omnia ea quæ extra regnum Dei sunt. Nam in regno Dei lux est; extra autem quidquid est, tenebricosum est, imo meræ tenebræ.
43:9
9. OMNES GENTES CONGREGATÆ SUNT. — Redit more suo Propheta ad Gentes, earumque idola, cum quibus cœpit disceptare, cap. xli, vers. 22. Jam subaudi voculam si, q. d. «Si omnes gentes congregatæ sint,» vel finge animo congregari, aut, ut Vatablus vertit, congregentur omnes gentes cum suis diis, faciant et prædicant ea, quæ ego hic facio et prædico, testes si quos habent proferant. Ego a cap. xxx hucusque demonstravi me Jehova esse Deum, qui præterita fecerim, sicut prædixeram, quique nova facturus sim, scilicet et ex stirpe Abrahæ veniat Messias, qui illuminabit totum orbem, eumque redimet a potestate diaboli; in cujus adventu Judæi a fide patrum degenerabunt, fientque cæci, ac interibunt: quare loco eorum vocabo et surrogabo Gentes, ac in semen Abrahæ cooptabo. Hoc mysterium quis Gentium, quis deorum agnovit? quis prædixit? «dent testes,» si habent, oraculorum, et «justificentur,» id est causam suam justificent, scilicet probent se esse deos ex præsagio futurorum, ut audientes populi dicant: «Vere,» scilicet, hi sunt dii, et præsagi futurorum. Ita S. Cyrillus, Forerius et alii.
43:10
10. VOS TESTES MEI, DICIT DOMINUS, ET SERVUS MEUS, QUEM ELEGI. — Gentes et idola nullos habent testes suorum oraculorum et miraculorum: at ego plurimos profero. Vos, o Israelitæ! testes estis eorum, quæ dico: jam enim recenter vidistis me vos a Sennacherib liberasse, ejusque castra per Angelum cecidisse, uti promiseram. Item vidistis miraculum solis et umbræ reductæ in horologio Achaz, vitamque regi vestro Ezechiæ jam deposito, a me redditam. Vos quoque, o Prophetæ! oraculorum vestrorum, id est meorum, testes estis. Vos denique, o Apostoli, o fideles, o Martyres! tempore Christi, testes eritis, cum videbitis hæc mea oracula et promissa reipsa compleri. Hoc est quod ait Christus, Actor. cap. I, 8: «Eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judæa, et Samaria, et usque ad ultimum terræ.» ET SERVUS MEUS, — id est Cyrus, ait Hugo: hic enim liberans Judæos Babylone, promissionis divinæ de eadem liberatione, quasi testis fuit. Secundo, Forerius accipit Isaiam. Tertio et optime, passim alii accipiunt Christum; hic enim, cap. xlii, 1, vocatus fuit «servus» Dei, hicque suis dictis, factis, miraculis, suaque passione et redemptione adimplendo hæc Dei oracula, erit testis, id est, reipsa testabitur et demonstrabit ea esse vera, ac consequenter tam se quam Patrem, a quo missus est, esse verum Deum. Unde de eodem ait, cap. lv, vers. 4: «Ecce testem populis dedi eum, ducem ac præceptorem Gentibus;» sic Apoc. I, 5, dicitur: «A Jesu Christo, qui est testis fidelis;» et cap. III, vers. 14: «Hæc dicit: Amen, testis fidelis et verus.»
43:12
12. EGO ANNUNTIAVI, ET SALVAVI: AUDITUM FECI, ET NON FUIT IN VOBIS ALIENUS, — hoc est alius, scilicet Deus, qui ista faceret, q. d. Abraham, Isaac, Jacob, Moses, Josue, etc., et nuper Ezechias, quibus prænuntiavi et contuli salutem, vel ab hostibus, vel a morbo, quosque ita protexi et magnificavi, hi, inquam, non coluerunt deos alios, sed me solum. Imo, ope mea Chananæos aliasque gentes deos alios colentes, sua terra exturbarunt: ergo non virtute deorum, sed mea solius id præstiterunt.
43:13
13. Non est qui de manu mea eruat, — q. d. Habeo claves vitæ et mortis, animam et flatum cujusque hominis manu mea contineo, ego vivifico et mortifico, solus sum Deus omnipotens et omniscius. A me idola, principes, et mortalia omnia morte damnata sunt, ut ait Seneca. Utinam hoc sæpe cogitemus, illique soli studere satagamus, illumque revereri et timere, «qui potest et animam et corpus perdere in gehennam!»
43:14
14. PROPTER VOS MISI (mittam Cyrum) IN BABYLONEM, ET (per eum) DETRAXI (id est detraham) VECTES UNIVERSOS, — q. d. Vectes portarum, omniaque robora et munitiones Babylonis frangam, ut vos ex ea liberem: pari modo per Christum, cujus typus erat Cyrus, ex Babylonis, id est mundi, et Chaldæorum, id est dæmonum, potestate vos liberabo. Ita S. Hieronymus, Procopius et Cyrillus. Per «vectes» rursum Hieronymus accipit principes, quia validi sunt ac potentes. Secundo, Sanchez per «vectes» accipit impedimenta et remoras, quæ erant quasi carceres et repagula, quibus Deus gestientes ad bellum et imperium Persas et Medos hucusque continuerat, et quasi concluserat, jam vero iis diffractis liberos fecit, ut præcipites in Babylonem irruerent. Hos vectes Zacharias, cap. vi, 1, vocat «montes æreos.» Tertio et optime, «vectes» sunt muri, turres, portæ, earumque vectes et claustra, omniaque munimenta Babylonis. Septuaginta pro vectes vertunt, fugientes. Hebræum enim בריח bariach utrumque significat: radix enim ברח barach, significat fugit, indeque vectis dicitur bariach, quod transcurrat, et quasi fugiat ab uno extremo ad aliud. Porro per fugientes Cyrillus accipit Persas, q. d. Persas, qui antea fugerant Chaldæos, jam a Deo animati eos invadent. Procopius vero accipit Chaldæos, quos fugientes insecuti Persæ, necarunt vel captivarent. ET CHALDÆOS IN NAVIBUS SUIS GLORIANTES. — Babylon alluitur a Tigri et Euphrate: hi enim fluvii quasi vectes cingunt et sepiunt urbem, atque per aquæductus multis in locis restagnantes (uti fit Venetiis) miram ei utilitatem æque ac delicias præbent: sed hæc sustulit et evertit Cyrus, cum Euphrate in alios pluresque alveos per milites deducto, sicco pede urbem invasit et occupavit, uti ostendam Jerem. L, 36.
43:16
16. Qui dedit in mari (Rubro) viam, et in aquis torrentibus semitam. — Commemorat pristina beneficia et miracula Israeli præstita, in transitu maris Rubri, Exod. cap. xiv. Per aquas torrentis intelligit vel aquas Jordanis, quas Hebræi, duce Josue, sicco alveo transierunt, cum is tempore messis intumuisset, ideoque ferretur præceps magno cum impetu instar torrentis, Josue iii; vel potius aquas maris Rubri, ut posteriori versu, more rhythmi Hebraici, eleganter idem dicat quod priori. Unde Septuaginta vertunt, aquam vehementem, quomodo de transitu maris Rubri dicitur Exod. xv, 10: «Submersi sunt quasi plumbum in aquis vehementibus.» Aquæ enim maris Rubri a Deo utrinque instar montium suspensæ, ut mediam darent semitam transitui Hebræorum, quasi vim passæ, et frementes, iis transgressis, mox magno fragore convolutæ, instar torrentium, imo montium, insequentes Ægyptios obruerunt. Ita S. Hieronymus, Procopius, Sanchez, Forerius et alii. Hoc est quod sequitur:
43:17
17. QUI EDUXIT QUADRIGAM, — q. d. Deus illexit, et quasi induxit Pharaonem cum suis quadrigis et copiis in mare Rubrum, ut persequeretur Hebræos, ibique eum mersit. Unde ibi Ægyptii in morte perpetua obdormierunt. CONTRITI SUNT QUASI LINUM, ET EXSTINCTI SUNT, — ea scilicet facilitate qua linum, vel stupa accensa vel fumigans mersa in aquas validas, vel flumen ingens, mox conteritur et exstinguitur. Rursum, quia anima est velut igniculus quidam in nobis, hinc exstinctos Ægyptios, quasi linum fumigans dixit. Tertio, in lino fumigante notat iram et ardorem persequendi Hebræos in Ægyptiis, qui instar flammæ aquis exstinctus est. Ita Forerius.
43:18
18. Ne memineritis priorum, — q. d. Magna videnur hæc miracula quæ pro vobis feci in mari Rubro; sed parva, vel nulla sunt, si comparentur cum iis quæ vobis facturus sum in Ecclesia Christi. Illa enim sua magnitudine et gloria, ista vetera obruent. Ita S. Hieronymus, Procopius, Sanchez, Forerius et alii. Notent hic Christiani, quot quantisque beneficiis a Deo cumulati sint præ Judæis, omnibusque sæculorum omnium nationibus, Deoque gratos se exhibeant.
43:19
19. PONAM IN DESERTO VIAM. — Aliqui hæc ad litteram accipiunt de reditu e Babylone: tunc enim vel ad litteram, ut sonant, hæc Hebræis a Deo data esse, uti eisdem data sunt, cum duce Mose per desertum profecti sunt in Chanaan: vel hisce quasi proverbiis tantum significari, quod Judæi, Babylone redeuntes, maxima a Deo acceperint beneficia. Verum hæc veterum fuerunt, eaque exilia; hic autem nova Deus novæ Ecclesiæ, eaque magnifica promittit. Loquitur ergo de gratia per Christum in Gentes effusa, «ut ubi superabundavit iniquitas, ibi superabundaret et gratia.» Alludit tamen ad typum Hebræorum, duce Mose desertum transeuntium. Tunc enim Deus iis viam quasi præivit, in columna ignis et nubis; tunc etiam ex petra a Mose percussa dedit copiosas aquas, et quasi flumina, quæ tantis castris sufficerent, eaque perdurantia, et deinceps perennantia: ita ut post discessum Hebræorum feræ, dracones et struthiones arentes siti inde eam exstinguerent; ideoque muta voce Deum glorificarent, eique gratias agerent. Unde Abulensis in Num. xx, Quæst. II et III, cum Hebræis censet has aquas non tantum decurrisse per desertum, et secutas fuisse Hebræos, uti innuit Apostolus I Cor. x, 4; sed etiam ex illo tempore Arabiam propter aquas a Mose elicitas et perdurantes, factam fuisse habitabilem, cum antea ob ariditatem, æstum et sitim esset inhabitabilis; quod alibi discutiendum est. Sensus ergo est, q. d. Aperui olim Hebræis viam in mari Rubro, et in deserto invio: at nunc totius mundi quasi maris magni viam omnibus nationibus aperiam, viam, inquam, ad Christum, Ecclesiam, salutem et cœlum, atque dabo in invia Gentium solitudine non corpori, sed animæ de «fontibus Salvatoris» non flumen, sed flumina gratiarum, ut laudent et glorificent me gentes barbarie et feritate draconibus, struthiis aliisque bestiis similes, imo concorporatæ ipsi Leviathan, ut dixi cap. xxvii, vers. 1. Ita S. Hieronymus. Hinc Plato, lib. III De Republica, docet, in homine, velut in equo Trojano, esse omnia animalia: in doloso enim est vulpes, in crudeli leo, in libidinoso amica luto sus, in torpido asinus, in suspicaci odora canum vis, in guloso lupus, in compto et compta pavo, in garrulo pica, etc. Et hoc voluisse Pythagoram, cum dixit improborum animas degenerare et migrare in corpora belluina, seque induere in leones, lupos, canes, etc., censent nonnulli. Vide Canon. XIX. Simili modo S. Gregorius, lib. XXXI Moral., cap. v, vers. 6, per «dracones,» accipit homines humi reptantes, carnales, et manifeste improbos, per «struthiones» vero hypocritas. Struthio enim habet pennas quasi volaturus, nec tamen volat. Utrique hi conversi a Christo et Apostolis, sincere et serio Deum glorificabunt. Septuaginta pro dracones vertunt, Sirenes, quales scilicet socios Ulyssis suo cantu fascinarunt, et in porcos, asinos aliasque feras converterunt. Tales sunt amasiæ et lenæ, quæ juvenes sua forma, voce et gestibus dementant: has Christus et Apostoli convertent, docebuntque canere Deo alleluia.
43:21
21. POPULUM ISTUM FORMAVI MIHI, LAUDEM MEAM NARRABIT. — Hinc patet per «dracones, struthiones,» etc., non bestias, sed homines et populum intelligi. Occurrit tertiæ objectioni Judæorum dicentium: Quomodo, Domine, nobis relictis, qui homines sumus fideles, et populus a te olim electus, qui te colimus victimis et thymiamale, transfers te ad Gentes, qui non ut homines, sed ut dracones et feræ vivant? quomodo eos tibi adsciscis et eligis? Respondet Deus: Ego populum istum formavi, ego ex lapidibus, imo ex feris, filios Abrahæ suscitavi, ut ipse magnificentiam in se beneficentiam, potentiam et gloriam jugiter repræsentet, æque ac celebret. Unde sequitur:
43:22
22. NON ME INVOCASTI, JACOB, NEC LABORASTI IN ME, ISRAEL. — «In me,» id est in meo cultu. Est nova occupatio. Occurrit enim alteri Judæorum objectioni et instantiæ. Dicet enim Israel: Si Gentes vocasti, ut te laudent, ego quid aliud ago? nonne tibi psalmos et hymnos decanto? nonne tibi offero thura et victimas? Respondet Dominus: «Non me invocasti;» tuæ invocationes, laudes et psalmi, non laudes meæ, sed vituperia sunt; ac proinde ea mihi non obtulisti, nec iis me glorificasti, sed dedecorasti; consequenter ego hanc servitutem oblationum, et laborem thurificandi a te non requisivi, non volui, non cupivi, quia illa mihi non voluptatem, sed molestiam pariunt; tum quia sceleribus pollutus me laudas, mihi sacrificas; tum quia externis hisce laudibus et victimis me putas reconciliari et oblectari. Falleris: ego enim victimis boum et arietum non placor, non vescor, non inebrior, calamum aromaticum, et suffitum thymiamatis non odoror, nullo odore pascor et delector: sed corde contrito et puro, puta mentis victimis, et thymiamale virtutum, quas tu negligis: et tu ad eas offerendas te inducerem, sacrificia ista externa, quasi excitamenta tantum institui. Ita S. Hieronymus, Procopius et alii. Hoc est quod dixit cap. I: «Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum?» etc. Vide ibi dicta. Aliter vertunt Syrus et Arabicus, nimirum: Non me vocasti, o Jacob! et (vel quia) ecce appellavi te, Israel.
43:24
CALAMUM — aromaticum. Forerius accipit cannellam, quæ vulgo dicitur, quam ipse distinguit a cinnamomo. Vide dicta Exodi xxx, 24, et Jerem. cap. vi, 20. Servire me fecisti, — q. d. Non ego te mihi in victimis servire feci: sed tu me tibi servire fecisti, hoc est, peccatis tuis tu me gravasti, molestia affecisti, et, quasi servus tuus essem aut mancipium, onerasti. Est catachresis. Hoc est quod dixit cap. I, vers. 14: «Laboravi sustinens.» Unde Septuaginta vertunt, in peccatis tuis et iniquitatibus ante me stetisti (sic enim legit editio Romana, Irenæus et Procopius, licet alii legant aliter, uti mox dicam) tanquam effrons et impudens, non tam victimas quam peccata oculis meis ingerens, ostentans, et quasi offerens, ideoque irritans, et quasi irridens, imo pugnans contra me. Stat enim ante Deum peccator cum peccatis suis, quasi pugnaturus contra illum. Peccata enim tela quædam sunt, quæ intentat peccator et vibrat contra Deum, ait Sanchez. Hic sensus est genuinus. Moraliter, advertant Christiani se, dum peccant, facere Deum sibi suisque peccatis quasi servum. Nam ejus concursu, natura et donis ab eo acceptis, ad scelera abutuntur, ad eaque Deum Deique dona, quasi invitum trahunt. Secundo, Forerius explicat, q. d. Non tam mihi servivistis vestris sacrificiis, quam ego servivi vestro ex iis quæstui, honori, epulis ac voluptatibus, o sacerdotes et Judæi! cum vos iis permitterem expiari, et haberi in populo pro expiatis, cum revera ista non haberent vim expiandi, sed vos peccatores æque ut ante relinquerent. Tertio, ex Lactantio, lib. IV, cap. xix, Leo Castrius, q. d. Tuis peccatis «servire,» id est servi carnem induere, servi pœnas, scilicet crucem, suscipere, «me» Christum «fecisti:» imo tam tu, o Israel! quam Pilatus et Romani in morte me tractastis, non tam ut mancipium, quam ut pecus vel belluam. Unde juxta S. Hieronymum Septuaginta ita vertunt: ἐν ταῖς ἁμαρτίαις σου ὑπερήσπισά σε; in peccatis tuis defendi te, et quasi hyperaspistes scutum me pro te iræ Dei opposui. Ita et ex Septuaginta legunt Cyrillus, Theodoretus et Eusebius, lib. X Demonstr. Aliter S. Hieronymus explicat Septuaginta: Quasi, ait, labor sit Dei, et lassitudo defendere peccatores. Perinde ac si Deus clemens et parcens pugnet contra se, suamque justitiam, flagitantem ut justa vindicta peccata et peccatores plectat.
43:25
25. Ego sum, ego sum ipse, qui deleo iniquitates tuas (q. d. Non tuæ victimæ, quæ plus habent sceleris quam pietatis, non opera legis a te facta, ut tu putas: sed ego per Christum, Christique merita, deleo iniquitates tuas) propter me (id est propter immensam meam misericordiam, merumque amorem, non propter merita patrum tuorum): ET PECCATORUM TUORUM NON RECORDABOR, — ut ea tibi ad culpam et pœnam imputem, ut ea ulciscar: alioquin enim manet in Deo peccatorum æque ut præteritorum omnium memoria cognitrix, sed non ultrix. Notat S. Hieronymus to deleo alludere ad chirographum, quod homo dum peccat, quasi manu sua scribit, suoque nomine subscribit, quo se peccato et diabolo quasi mancipium vendit, mancipat et addicit. Hoc delet et abolet Deus, dum peccati reatum et obligationem delet. De quo vide Origenem, homil. 13 in Genes. Secundo, to ego ego repetitum habet epitasin, estque asseverantis, stoique complacentis et gloriantis. Quomodo ergo in amorem tam indulgentis patris, qui in se merus amor noster est, non rapimur? Prudenter S. Ambrosius, lib. II De Pœnit., cap. vi: «Ego, inquit Deus, deleo iniquitates tuas, et memor non ero; tu autem memor esto propter correctionem: memor esto, ut scias donatum esse peccatum, ne glorieris quasi innocens.»
43:26
26. REDUC ME IN MEMORIAM, ET JUDICEMUR SIMUL: NARRA SI QUID HABES UT JUSTIFICERIS. — Nota hic humanitatem Dei, qui ad nostra judicia descendit, et hominum arbitrio quasi se submittit, q. d. O Israel! qui putas te ex operibus legis justificari, merita si quæ habes, ob quæ putas me debere tibi ignoscere, et delere iniquitates tuas, in medium profer, fac ut ea mihi in mentem redeant: ego enim nil tale memini. Est tacita irrisio. Quis enim Deum doceat, aut ei aliquid in memoriam reducat? Ita Forerius. JUDICEMUR SIMUL, — ut videamus, an ex operibus et meritis tuis, an vero mera mea misericordia remissio peccatorum tibi obtingere debeat, ut «justificeris,» ut in hac causa et lite superior evadas, ostendasque jus a te stare, itaque pro te sententia feratur, hæc scilicet, quod remissio peccatorum meritis tuis, non gratiæ Dei sit ascribenda. Ita Forerius. Hic sensus est genuinus. Aliter hæc explicat S. Gregorius, lib. XXVI Moral., cap. vi, scilicet de examine conscientiæ, præsertim quod confessionem peccatorum præcedit, ut eam deinde facientes, atque absolutionem recipientes, justificemur. Hoc enim examen est instar judicii privati et domestici, in quo personas requisitas, scilicet, accusatorem, judicem, satellitem et carnificem ita describit: «Conscientia, ait, accusat, ratio judicat, timor ligat, dolor excruciat.» Denique Septuaginta vertunt, die tu iniquitates tuas primus ut justificeris, quod S. Cyrillus, Ambrosius, Augustinus, Leo, Chrysostomus, et ex eis Leo Castrius, accipiunt de confessione Sacramentali, quam ex hoc loco probant esse medium necessarium ad justificationem. Imo hoc sensu versionem nostram Vulgatam accipit et interpretatur Castrius.
43:27
27. PATER TUUS PRIMUS PECCAVIT, — q. d. Ne dicas te ob merita patrum justificari: nam et ipsi peccarunt. Quis autem dicat ejus merito nos a peccato liberari, qui aliquando peccato subjacuit? «Pater» ergo vel est Adam: hic enim primus peccavit, et peccatum in omnes posteros transfudit. Vel potius Abraham: hic enim proprie Judæorum erat pater, id est patriarcha, et ob ejus merita justitiam omniaque sibi deberi putabant Judæi. Unde illud perpetuo jactabant: «Patrem habemus Abraham, et semen Abrahæ sumus.» Porro Abraham peccavit, quia antequam vocaretur a Deo, coluit idola gentis suæ, scilicet Chaldæorum, ut patet Josue, cap. xxiv, 2. Vide dicta Genes. cap. xi, 31, et cap. xii, 1. ET INTERPRETES TUI, — scilicet Moses et Aaron, qui fuerunt sequestri et internuntii inter Deum et populum. Hi quoque prævaricati sunt, scilicet ad aquas contradictionis, ideoque ingressu terræ promissæ a Deo exclusi sunt. Unde et hosca
43:28
28. CONTAMINAVI PRINCIPES SANCTOS, — id est peccato contaminatos ostendi (vide Can. XXIX), ac indignos qui terram sanctam ingrederentur: quocirca eos quasi peccati reos ad mortem damnavi, morique in deserto coegi. DEDI AD INTERNECIONEM JACOB (quando omnes Jacobæos, id est Hebræos, ob murmur pariter damnavi ad mortem obeundam in deserto, Numer. xiv, 29. Itaque dedi) ISRAEL IN BLASPHEMIAM, — id est, ut Chaldæus et Septuaginta, in opprobrium hostium. Hostes enim irridebant eos et subsannabant, quod ob scelera sua a Deo suo, qui eos eduxerat ex Ægypto, omnes occiderentur in deserto. Quo pacto ergo patrum tuorum justitia te justificet, qui ob crimina sua morte damnati sunt? Non est ergo quod de eorum meritis glorieris, o Israel! «Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei,» Rom. cap. iii, 23. Itaque non Aaron per sua merita aut sacrificia expiat te; sed Dei misericordia, qua gratis justificaris per Christum. Quocirca non mirum si populum novum credentium ex Gentibus creare voluerim, qui hoc ipsum agnoscit, ut ipse misericordiam meam celebret, cum videat se ex se nihil habuisse, nisi peccata ob quæ erubescat, ac mera mea gratia justificatum esse. Ita S. Hieronymus, Forerius et alii.
43:3
qui praenuntiat de futuris suppliciis. Oseae ult.: «Quis sapieus, et intelliget ista; intelligens, et sciet hoc?» Secundo determinat veritatem quantum ad poenae auctorem: Quis dedit in direptionem Jacob? 1 Regum 2: «Dominus mortificat et vivificat, deducit ad inferos et reducit.» Secundo quantum ad culpam: Nonne Dominus ipse cui peccavimus? Baruch 14. «Justitias ipsius nescierunt, neque ambulaverunt per viam mandatorum Dei.» Et quantum ad poenam, Et effudit. Ps. 68: «Effunde super eos iram tuam, et furor irae tuae comprehendat eos.» Effusio abundantiam significat. Tertio excludit veritatis cognitionem: Et combustit, scilicet materiali igne per hostium vastationem; non cognovit, se adeo pro peccatis suis punitum. Psalm. 81: «Nescierunt neque intellexerunt, in tenebris ambulant.»
Hic ostendit eis divinam dilectionem per remedia quae eis inter angustias concessit. Et dividitur in partes tres. In prima promittit futura remedia, ad ostendendam dilectionem; in secunda commemorat praeterita beneficia, ad confirmandum promissionem; ibi, Haec dicit Dominus; in tertia excludit merita, ad tollendam praesumptionem; ibi, Non me invocasti, Jacob, nec laborasti in me Israel. Circa primum tria facit. Primo ostendit in eos divinae dilectionis privilegium; secundo ex promissis remediiis excludit divinae protestatis consorium. ibi, Omnes gentes congregatae sunt simul; in tertia ponit dilectionis significationem. ibi, Haec dicit Dominus redemptor vester. Circa primum promittit eis tria remedia. Primo in poenis sustentationem, excludens timorem ex divina praesentia: Creans te, quantum ad substantiae principium: Deut. 52: «Ipse est pater tuus, qui possedit et fecit et creavit te:» faciens, quantum ad formam quam dedit. Gen. 2: «Formavit Deus hominem de limo terrae.» Redemi te, a malis. Oseae 13: «De manu mortis liberabo eos, et de morte redimam eos.» Et vocavi, ad gratiam. Oseae 2: «Voca bo non plebem meam plebem meam.» Ponit promotionem: Cum transiveris per aquas, Aegyptias, flumina Chaldaeai; igne, Graeci; flumina Romani. Non enim ex toto sunt consumpti. Ps. 65: «Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in « refrigerium. » Et assignat hujus rationem: Quia ego Dominus. Supra 12: « Vere ipse Deus salvator noster. » Secundo promittit poenarum commutationem ut scilicet alios loco ipsius puniat. Et ponit commutationem. Dedi propitiationem, idest ut propitiator, quasi poenis eos affligens qui te ad peccandum sui auxilii spe provocabant. Saba, civitas Æthiopiæ. Prov. 11: « Justus de angustia liberatus est, et tradetur impius pro eo. » Et assignat rationem, scilicet ipsam dilectionem: Ex quo honorabile, idest feci et reputavi te honorabilem. Pro te, pro liberatione tua. Jer. 51: « Si filius mihi honorabilis Ephraim, si puer delictus. » Tertio promittit eis a tribulationibus omnimodam liberationem: et circa hoc tria facit.
43:5
Primo promittit liberationis beneficium, Noli timere ab oriente: quia undique dispersi erant.
43:7
Supra 11: « Congregabit profugos Israel. » Secundo adducit liberationis meritum: Et omnem qui invocat nomen meum, adducam, in gloriam meam, ut glorificet me, et ut ipse gloriosus appaream. Joel. 2: « Omnis quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit. » Tertio promulgat liberationis præceptum. Educ, o Cyre, foras, extra terram captivitatis, populum, scilicet Judæorum. Jer. 5: « Audi popule stulte, qui non habes cor, qui habentes oculos non videtis, et aures, et non auditis. » Omnes gentes congregatæ sunt simul. Hic excludit divinitatis consortium. Et primo ostendit aliorum deorum falsitatem per modum judicii, ponens gentium ad idola consensum: Congregatæ sunt, in unum errorem. Ps. 13: « Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: petens divinitatis signum. Qu s ex vobis; idest, quis deorum vestrorum. Vel loquitur ad idola, et petit testimonium.
43:9
Dent testes, et justificentur: juste dicantur dii; et testes audiánt, ab eis futura, et dicant, pro vobis testimonium. Supra 41: « Non est annuntians neque prædicens, neque audiens sermones vestros. » Secundo prædicat suæ divinitatis veritatem: et primo quantum ad scientiam; secundo quantum ad potentiam; ibi, Vos testes mei. Circa primum duo facit. Primo dat testimonium: Vere vos testes mi, et servus meus, populus Jacob, vel Christus. Act. 1: « Eritis mihi testes in omni Judæa et Jerusalem. » Ponens cognoscendi modum, Ut sciat is, quantum ad ea quæ per naturales rationes de Deo sciri possunt, et credatis, quantum ad ea quæ supra rationem sunt: et sic intelligatis: quia « nisi credideritis, non intelligetis, » sup. 7, secundum aliam litteram. Ponens etiam testimonium dictum, quod ipse sit solus Deus: Quia ego solus, sum, Deus.
43:10
Ante me non est formatus Deus Deut. 32: « Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus præter me. » Et quod sit solus Dominus, Ego sum, singulariter, ego sum, et excellentior. Act. 4: « Salus non est in aliquo alio. » Secundo dat divinitas est signum. Ego annuntiavi . . . et non fuit, a quo scire possetis. Ps. 80: « Israel, si me audieris. non erit in te deus recens, nec adorabis deum alienum. »
Nota super illo verbo, Cum ambulareris in igne, non combureris, quia Deus liberat sanctos suos ab igne multiplici. Primo carnalis tentationis. Job 50:
« Ignis est usque ad consummationem devorans. » Secundo temporalis tribulationis. Ps. 16: « Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas. » Tertio æternæ damnationis. Matth. 25: « Ite maledicti in ignem æternum. » Quarto divinæ indignationis. Deu. 52. « Ignis succensus est in furore meo. » Primo igne utuntur læsivientes. 1 Cor. 7: « Melius est nubere quam uri. » Secundo impatientes. Supra 13: « Facies combusta vultus eorum. » Tertio impoenitentes. Ps. 103: « Flamma combussit peccatores. » Quarto superbientes. Ps. 17: « Montium fundamenta combure. »
Item super illo, Cum transieris per aquas, tecum ero, quia Deus liberat ab aquis primo voluntatis. Prov. 10: « Aquæ furtivæ dulciores sunt; in quibus suffocantur per luxuriam. Secundo cupiditatis. Exod. 13: « Submersi sunt quasi plumbum in aquis vehementibus; » in quibus suffocantur per avaritiam. Tertio adversitatis. Psal. 68: « In travерunt aquæ usque ad animam meam; » in quibus suffocantur per impatientiam. Quarto mundanæ potestatis. Apoc. 17: « Aquæ super quas sedebat; » in quibus suffocantur per superbiam.
43:12
Vos testes mei, dicit Dominus, et ego Deus. Hic ostendit veritatem divinitatis quantum ad potentiam: et primo dat testimonium, Vos testes.
43:13
Joan. 8: « Ego principium, qui et loquor vobis. » Secundo dat potentiae signum in puniendo: Et non est qui de manu mea eruat. » Et in operando, Operatur.
43:14
Supra 14: « Dominus exercitum dicit; et quis poterit infirmare? » Haec dicit Dominus redemptor vester, Sanctus Israel. Hic ponit dilectionis signum: quia pro eis Babylones in navibus gloriante, propter multitudinem aquarum, destruxit. Emisi, iram scilicet.
43:16
Haec dicit Dominus qui dedit in mari viam, et in aquis torrentibus semitam. Hic commemorat beneficia præterita, quando egressi sunt de Aegypto, in eorum gubernatione. In mari, rubro, Exod. 14: In aquis torrentibus, Maron, Numer. 21: In Jordane, Josue 3.
43:17
Et quantum ad hostium destructionem, Qui eduxit quadrigam, currus Pharaonis. Exod. 15: « Electi principes ejus subversi sunt in mari rubro. » Quasi limm, in momento succensum. Secundo promittit multo majora: et circa hoc tria facit.
43:18
Primo ostendit futurorum beneficiorum magnitudinem ex priorum comparatione: Ne memineritis; quasi dicit: Non sunt digna ut in memoriam habeantur in comparatione futurorum.
43:19
Ea quæ retro sunt obliviscantur ex horum novitate: Ecce ego facio nova, inaudita. Apoc. 21: « Ecce nova facio omnia. » Ex eorum deterioratione: Ponam in deserto, idest in terra Judæorum, quæ fuit prius deserta, viam, euntium ad festivitates: flumina, consolationis. Psalm. 106: « Posuit desertum in stagna aquarum, et terram sine aqua in exitus aquarum. » Et si exponuntur hæc ad litteram de liberatione de captivitate Babiloniæ, dicuntur majora quam liberare de Aegypto; non propter majora miracula; sed quia reges de quorum potestate liberavit eos, potentiores Pharaone fuerunt; vel quia de loco magis distanti venerunt Si autem referatur ad liberationem faciam per Christum, constat quod nihil ita admirabile præcesserat in sæculis præteritis.
43:20
Secundo ostendit beneficiorum utilitatem in gentibus: Et glorificabit me bestia agri, idest gentilis bestialiter vivens conversus ad Christum, vel videns quomodo Judæos liberat. Psal. 148: « Bestiae et universa pecora, serpentes et volucres pennatae. » Et in Judaeis, Ut darem potum, doctrinae et consolationis.
43:21
Tertio assignat rationem, Populum formari mihi, scilicet in laudem meam.
43:22
Prover. 16: « Universa propter semetipsun operatus est Dominus. » Non me invocasti, Jacob. Hic excludit merita Judaeorum ad consequenda tanta beneficia: et circa hoc tria facit. Primo excludit meritum; secundo dat responsionis locum, ibi Reduc me in memoriam; tertio removet quemdam respondendi modum, ibi, Pater tuus primus peccavit. Circa primum tria facit. Primo excludit meritum, Non me invocasti, ut haec omnia darem; vel quia non toto corde Deo offerebant, sed partim Deo, partim idolis; vel quia Deo non offerebant; vel quia spe temporalis retributionis faciebant, vel quia post adventum Christi accepta non fuerunt. Malach. 3: « Quis est in vobis qui claudat ostia, et incendat altare meum gratuito? » Psal. 49: « Numquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo? » Secundo ostendit ipsorum reatum, Vcruntamen servire; quasi dicat: Servilem me ostendistis, cum me offendentes non puniebam. Supra 1: « Facta sunt mihi molestae; laboravi sustinens. » Loquitur more humano. Tertio ostendit datum gratis beneficium, Ego sum. Psalm. 24: « Propter nomen tuum propitiaberis peccato meo. » Reduc me in memoriam. Hic responsioni dat locum.
43:26
Reduc; quasi dicat: Recogita quae tibi fecerim; narra si quid habes, ad te excusandum, vel me accusandum, ut justificeris, idest ut videaris justus.
43:27
Pater tuus primus peccavit. Hic removet quamdam viam respondendi. Posset enim allegare patrum innocentiam; sed contra hoc dicit. Pater, Abraham petens signum de promissione Dei, quasi dubitans, Genes. 13: Interpretes, Moyses et Aaron ad aquas contradictionis, Num. 27: Contaminavi, idest contaminari permisi, ad internectionem: quia omnes in deserto mortui sunt, excepto Caleb et Josue. Psal. 105: « Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus. »
Nota super illo verbo, Reduc in memoriam, quia reducere debemus Deum in memoriam primo quantum ad mirabilia quae fecit, ad venerandum. Psal. 104: « Mementote mirabilium ejus quae fecit. » Secundo quantum ad beneficia quae dedit, ad gratiandum. Eccli. ult.: « Memoratus sum misericordiae tuae et operationis tuae quae a saeculo sunt, quoniam eruis sustinentes te, et liberas eos de manu angustiae, Domine Deus noster. » Tertio quantum ad tormenta quae sustinuit, ad compatiendum. Thren. 3: « Recordare paupertatis meae, absynthii et fellis. » Quarto quantum ad praecepta quae dedit, ad observandum. Psal. 102: « Memores sunt mandatorum ipsius ad faciendum ea. »
43:1
v. 4 « Et nunc haec dicit Dominus creans te lacob et formans te Israel : noli limere, quia redemi te et vocavi te nomine tuo; meus es tu» ! —1am in eo quod populum hunc peculiari modo sibi efformavit pignus adest salutis, neque enim Deus frustra opus tale effecisse censeri potest; creans sensu speciali, quia ex Abraham et Sara sterilibus peculiari interventu filium promissionis et in eo integrum eduxit populum (cf. 54, 1); formans variis scil. modis populum adolescentem erudiens, ducens, donec tandem ad aetatem virilem et ad formam reipublicae theocraticae perveniret. Haec Dei cura diuturna, multiplex et ordinem naturae saepe praetergressa effectu nequit carere. In ipsis nominibus Iacob, Israel merita Deus agnoscit patriarcharum, promissa lis data rata habet et ea in hoc populo quem eis compellat quasi reponi et collocari asserit. Quare si talis Deus loquitur, verba eius multiplici modo commendantur : monet, ne quid timeant ; possunt esse securi, quia eos liberavit ex Aegypto, Deus autem opus inceptum non abrumpit, eos nomine vocavit i. e. volui ut nomen tuum esset : meus es tu (Men. For.); in peculium eos sibi elegit et gentem sanctam (Ex. 19, 5. 6); illam peculiarem electionem in memoriam revocat, quando inito foedere cum toto populo promisit se fore ipsorum Deum (For.); dein familiaritatis: ac benevolentiae signum est vocare aliquem nomine suo (Sanct.); ceterum vide 4, 1. — Deus opera praeterita et beneficia praestita ob oculos ponit; hie modus loquendi efficax est et psychologicus; quare nulla ratio adest, perfecta ila redemi etc. de tempore futuro explicare (cum Sanct. Sasb. Mald. Mar. Kn. Naeg.); futurum tempus clare demum designatur in consequentibus; unde iuremerito plerique interpretes v. 4 de tempore transacto accipiunt (cf. For. Osor. Malv. Lap. Men. Tir. Calm. Schegg, Rohl. Troch. Hahn, Del.). Uti beneficia iam praestita pignora sunt salutis dandae, ita quoque ab iisdem desumuntur exempla bonorum quae Deus paratus sit dare cum opus fuerit; neque enim permittet liberationem secundam cedere priori; unde
Sed Deus populum suum non abiicit. Consolari populum iusserat prophetas (40, 1); tamquam bellator fortis pro suis surgere vult Dominus (42, 13), ergo suis insignem praestabit salutem. Hanc iam adumbrare incipit vates, ut postquam modo calamitatem extremam proposuit (42, 22. 24) animosque terruit, descriptione salutis eos emolliat et alliciat, ut ad talem Deum totis mentibus sese convertant. Pios autem Deoque dediios hac praeclara salutis exhibitione confortat et erigit, ut ad quid tandem per varias calamitates perveniendum sit constanter ob oculos habeant neve unquam miseriarum publicarum pondere animos despondeant. Quare e calamitate descripta subito fit transitus ad laetiora *
43:2
v. 2 « cum transieris per aquas, tecum ero et flumina non operient te; cum ambulaveris in igne, non combureris et flamma non ardebit in te » ; — cf. Ex. 14, 22 seq. beneficium promittit aequale; immo maius, ut illaesi per flammas incedant. Tam firmo consilio vult ergo Deus eos liberare, ut se paratum declaret ad maxima miracula patranda. Si ergo inimici eos quasi fluminibus includerent ne abire possent vel incendiis eos delere vellent, Deus tutos eos et securos educeret. Ceterum in aquis et igne maxima quaeque pericula exhibentur contra quae ut sese tueantur homines plane impotes sunt. lam si in summis illis discriminibus adeo mire servantur, quid de minoribus erit timendum? Tam mira autem protectione Deus populum suum cinget, quia ipse est Ja/ve, Deus foederis, qui foedus revera exsequitur Deus fidelissimus, immutatus (« ego Iahve, non mutor » Mal.
43:3
3, 6) et Sanctus Israel, qui conditionem sui populi talem necessario expetit, qualis sanctitatem suam decet, ut. scil. sit gens sancta et gloriam Dei manifestet. Quare v. 3 « quia ego Dominus Deus tuus, Sanctus Israel salvator tuus, dedi propitiationem tuam. Aegyptum, Aethiopiam et Saba pro te » ;— de Jahve cf. Os. 2, 20; Sanctus Israel cf. 6, 3; dedi pretium redemptionis tuae Aegyptum ; etiam hic quaedam videtur esse allusio ad liberationem ex Aegypto; uti scil. olim Aegyptii suo ipsorum interitu Israelitas in libertatem vindicabant quasi pretium solventes libertatis sua morte (cf. For.), ita in altera quoque liberatione ex Babylonia Deus pretium solvet liberatori ei donans pro beneficio Iudaeis praestito Aegyptum, Aethiopiam et Saba. Similiter Deus dicitur dedisse Nabuchodonosori Aegyptum pro servitio in expugnatione Tyri Domino praestito (Ez. 29, 18). Aegyptus, Cusch, Saba, regiones ad Nilum inferiorem et superiorem, ad regnum babylonicum non pertinebant, sed sub Caumbyse regno medo - persico sunt subiectae. Pro gratia igitur et liberatione Iudaeis concessa regnum persicum has dicitur provincias in augmentum gloriae accepisse. Qua in re nihil interest, utrum Cyrus ipse an Cambyses demum Aegyptum expugnaverit; teste Herodoto (1, 153) Cyrus ézziyc ctpanAaxésty Emi sous Alvuzslouc ; teste Xenophonte dicitur Cyrus expeditionem in Aegyptum suscepisse et Aegyptum expugnasse (Cyrop. 8, 6, 20 coll. 14, 1, 4). Valet ergo, ut h. 1l. S. Thom. Sanct. Mald. Tir. adnotant, ium in populorum sortibus illud : iustus de angustia liberabitur et tradetur impius pro eo (Prov. 11, 8; 21, 48). Saba a plerisque intelligitur Meroe, uti iam Iosephus explicat (Antiq. 2, 40, 9), insula scil. illa ampla et fertilis, quam Nilus, Astaboras (hodie Atbara et Tacazze ei.est nomen) et Astapus (Bahr el Azrak, vulgo Nilus caeruleus) fluvii eingunt (cf. Winer s. v. Seba; Schenkel Bibellex. V p. 263; Knobel, Voelkertafel p. 258). Verba recentiores accipiunt de expugnatione Aegypti per Persas facta. Idque recle. Veteres interpretes vel explicarunt in universum, alios populos esse oppressos ae vexatos a Deo, quia iniuriam intulissent ludaeis; complurium sententiam ita proponit Osor. : « pro te Aegyptios oppressi, omnes denique orbis, terrarum nationes quae te persequuntur ad tuae gloriae materiam toleravi easque tandem exitio dedi atque perfeci, ut non modo tibi nihil hostes nocere possent, sed ex omnibus eorum perditis conatibus magnus tibi decoris et gloriae cumulus accederet ». Plerique ad rem particularem referunt ex bello assyriaco : effeci ut Sennacherib Iudae et Ierusalem iam imminens ad vastandam Aegyptum etc. verteretur, atque ita regnis illis ei obiectis quasi in tui pretium te liberavi (c£. Sanct. Mald. Lap. Men. Tir.). Quae tamen explicatio cum rebus gestis non congruit. Alia vide apud For. Malv. Alii volunt sensum solum esse, populum iudaicum Domino multo cariorem esse aliis populis potentibus licet et opulentis, quales sint Aegyptii, Cuschaei, Sabaei (cf. tos.) ; verum haec explicatio a proprietate verborum longius aequo recedit; aliis demum placet gentes has solum exempli causa nominari et sensum esse, fore ut Deus populum suum ex potestate gentium quibus eum tradiderit iterum liberet, dum a gentibus illis tamquam expiationem et piaculum pro oppressione ludaeis illata vitam in iudicio repetat easque perdat (cf. Hahn) ; cf. 45, 14. Sed non cernitur, quomodo in hae expositione sensus retineatur vocis *23 Aórpov, pretium redemptionis. Prima e contra explicatio et vocibus maxime est apta et aliis comprobatur exemplis neque à rerum gestarum historia recedit. In hae quoque re insigne cernitur documentum, quanto amore Deus populum suum prosequatur
43:4
v. 4 « ex quo honorabilis factus es in oculis meis et gloriosus, ego dilexi te et dabo homines pro te et populos pro anima tua » ; — gradatione quadam dicitur quia pretiosus es in oculis meis et honoratus et ego diligo te, darem ! (si opus esset) Aomines pro te et populos pro vita tua (hebr.). Populus electus cum gentibus comparatus numero sane parvus et exiguus haberi poterat ; propterea declarat Deus se non secundum multitudinem et magnitudinem iudicium ferre, verum apud se populum electum in eo honoris loco ac pretii censu haberi, ut si optio necesse esset potius alios homines et nationes alias neci traderet et interitui quam suum abiiceret populum, vel ad unum hunc redimendum alias nationes tamquam Aózeoy libenter proderet. Hac sollemni asseveratione magna affertur consolatio afflictis, discunt enim se in providentia Dei supernaturali praecipuum occupare locum et Deum id acturum ut populum suum ex vilitate et abiectione liberet et in capite gentium collocet. Utique id praestitit Deus educendo ex hoc populo Messiam et in hunc populum quasi in olivam inserendo oleastrum, populum gentilem (Rom. 11, 17), sunt enim « secundum electionem carissimi propter patres » (Rom. 11, 28). Simul eadem asseveratione illud continetur omnia demum in nationum sortibus a Deo dirigi ad suum regnum propagandum et stabiliendum. . Post talia promissa et divini amoris aestimationisque documenta adhortatio et confortatio ab initio data (v. 1) magna cum emphasi redit; nam quam solidis et inconcussis innitatur fundamentis ostensum est;
43:5
v. 8 « noli timere quia ego tecum sum ; ab oriente adducam semen tuum et ab occidente congregabo te ;
43:6
v. 6 dicam aquiloni da, et austro : noli prohibere; affer filios meos de longinquo et filias meas ab extremis terrae »! — cf. 41, 11; non solum ex Assyria et Babylonia, verum ex omnibus terris et si usque ad extrema terrae essent dispersi, Deus eos reducet; Deus ergo quantum in se est nullum ex populo electo deserit et abiicit, omnes salutis participes reddere vult; cf. Am. 9, 9 in cribratione illa qua triticum a palea Separat ne unum quidem granum peribit et similiter infra 65, 8. Captivos ex Iudaeis iam eo tempore in varias et longinquas regiones fuisse abductos vide ad Ioel 3, 2. 6. Promissio haec quemadmodum universalis est et ex generali Dei de populo electo consilio ortum ducit, ita praeter liberationem ex exsilio tempus quoque messianicum spectat et populi ad Messiam collectionem includit; cuius rei indicium eo habetur quia post exsilium ea promissio denuo proponitur; vide ad Zach. 10, 9-12. Hac ratione quoque amor Dei v. 3. 4 insignius demonstratur. Atque collato 49, 99 apparet beneficium praestari prorsus gratuitum ex sola benignitate et potentia Dei profectum, quod viribus humanis neutiquam efficeretur. Eam populi in omnes terrae plagas dispersi congregationem iam olim Deus promiserat Deut. 30, 3. 4. In modo loquendi explicite asseritur Deum Is. 43, 1-8. 129. obstacula esse remoturum et reliquas nationes iuberi populo Dei opem ferre et auxilium quo melius ad Dei regnum aggregetur. Confirmatur promissio data, dum eius declaratur amplitudo et in ea summi Dei gloriam agi et contineri affirmatur
43:7
v. 1 « et omnem qui invocat nomen meum in gloriam meam creavi eum, formavi eum et feci eum »; — hebr. omnem vocatum in nomine meo i. e. qui vocatur de nomine meo, qui meus est ideoque hanc appellationem servi Dei etc. sibi iure vindicat, sicuti v. g. idololatra filia dei alieni vocatur (Mal. 2, t1) ; unde ex hebr. etiam verus Dei cultor indicatur, sicut in vulg. qui invocat nomen mewm is directe et immediate designatur. Textus hebr. ita cum antecedentibus coniungi potest, ut dicatur ex v. 6 affer... omnem nomine meo vocatum et quem creavi etc. Sensus non mutatur; solum ratio confirmationis fortius effertur in vulg. Simul innuitur conditio quae requiritur, ut singulos Deus ad suum regnum congreget; debent scil. etsi dispersi inter gentes sese cultu et religione veros praebere Dei adoratores et servos, ex hisce neminem iri exclusum Deus spondet et hi demum soli oblatam omnibus salutem amplectentur; indicat ergo propheta carnalem ex Abraham generationem minime sufficere, illos e Iudaeis qui mores gentilium imitati sint vel a sincero cultu Dei defecerint, qui igitur iam non nomine Iahve ut servi eius et cultores appellari possint, tanta promissionis amplitudine minime concludi. Cultor autem Dei omnis illa fruetur promissione tam certo quam certum 'est Deum qui gloriam suam alteri non det (42, 8) suae gloriae stabiliendae curam gerere; unde in gloriam meam i. e. talem scil. Deus singulari quadam actione creat, exsistentia vitaque donat, format, vita donatum ulterius efformat et erudit et demum perficit, ad debitum perfectionis culmen adducit ; ei per omnia vitae quasi stadia et spatia assistit, ut exsistat, debito modo in Dei cultu érescat et ad praestitutum finem perveniat. Hisce ergo liberatio sensu amplissimo accepta et descripta est et suis rationibus probata et stabilita. Iam oraculum hoc omnibus proponitur tamquam documentum quo Deus suam ostendit divinitatem eodem modo quo 41, 29 et 42, 9. Ut eius argumentationis vis percipiatur, primo quid Deus praedicat se facturum denuo clare proponitur
43:8
v. 8 « educ foras populum caecum et oculos habentem, surdum el aures ei sunt » ! — is sane compellatur qui in antecedentibus tamquam liberator descriptus est. Populus depingitur idem qui 42, 49 caecus et surdus est appellatus et de quo tamen v. 20 dicebatur : qui vides multa nonne custodies, qui apertas habes aures ? Eum iri liberatum quamvis Dei mandatis toties non obedierit, praedicitur ; ferant; vult enim in populo caeco et inobedienti, quamvis testis esset tot Dei magnalium, documentum :quoque edere et misericordiae suae fidelissimae et potentiae. Hane sententiam Iaeg. ad antecedentia arcte adnectit et vertit : educit itaque foras populum.... ut sit conclusio oraculi-antecedentis. Verum plerique ad subsequentia referunt. Idque melius. Nam disceptatio quae iam instituitur aliqua ratione vestiatur vel introdueatur necesse est. Idque apte fit ea sententia tamquam qua rei summa de qua agitur in medium affertur. Alii ita versum concipiunt, ut populus iubeatur educi non ex exsilio, sed in locum disceptationis, ut eo praesente res publice agatur; qua in explicatione aliqui gentes intelligunt (Sanct. Troch.), alii Israel. At neutrum dici potest. Non prius ; nam de congregatione gentium fit sermo v. 9; non alterum (cum Ges. Kn. Del.), quia Israel . non in locum illum disceptationis est educendus, sed de Israel disceptatio est instituenda, utrum scil. de eo vàticinium sit editum et impletum. Ergo multo aptius res de qua agitur censenda est in omnium conspectu proponi. Ad liberationem a Cyro faciendam verba refert S. Thom. : educ, o Cyre, populum extra terram captivitatis. — A serie rerum recedunt qui explicant de populo caeco e regno Dei expellendo (For. Men. Calm.). — LXX vertunt xoi £fyorov. Ad disceptationem (cf. 41, 4) convocantur nationes
43:9
v. 9 « omnes gentes congregatae sunt simul et collectae sunt tribus; quis in vobis annuntiet istud et quae prima sunt audire nos faciet? dent testes eorum, iustificentur, et audiant et. dicant : vere »! — nationibus congregatis (quae causam idolorum tuendam suscipiunt) quaestio ponitur, quis in eis tale quid annuntiet; iubetur scil. surgere propheta deorum vel qui probare possit simile oraculum editum esse vel qui nunc edat vel qui prima proferat i. e. oracula antea fusa et eventu probata ostendat. Si itaque tale quid habent, adducant testes, per quos veritati rei testimonium reddatur, ut si isti rem ritetestati fuerint, in iudicio causam vincant, iustificentur, superiores evadant in disceptatione et deorum causam ad victoriam perducant. Quod si factum est, omnes nationes congregatae audiant testimonia allata, audiant sententiam prolatam, eamque palam suo applausu approbent dicentes vere, ita est. Supple ergo ad audiant et dicent nationes congregatas quae quasi arbitrae adsunt vol quae deorum causam tuentur et quae auditis testimoniis testium, quibus res probetur, sententiam plausu excipiant. Perperam aliqui volunt supplere testes: testes audiant; at postquam prolatis testibus dictum est, ?ustificentur, absolvantur in iudicio, iam non apparet, quid testes audiant et quid sua assertione corroborent. Quare pronuntiata in iudicio sententia, quae verbo éustificentur indicatur, ut ab omnibus percipiatur et palam suscipiatur, ultimo membro indicatur. Ita igitur disceptationis conditiones, modus iudicii ferendi, et sententiae promulgatio sunt proposita. Verum gentes nihil habent quod proponant. Unde Deus conditiones implet et quid ipse praestiterit edicit
43:10
V. 10 « vos testes mei, dicit Dominus, et servus meus quem elegi, ut sciatis et credalis mihi et intelligatis quia ego ipse sum; ante me non est formatus Deus et post me non erit »; — Deus populum suum tamquam testem citare potest editorum vaticiniorum ; ea enim in Israel nota erant, ea exstitisse ante eventum omnes testari possunt. Unde revera testes sunt Dei apud nationes. Eodem modo servus quem elegit, qui eo ipso quod veniet et munus sibi oraculo assignatum obibit insigne edet testimonium omniscientiae Dei. Dum autem populus ea Deo suo testatur et proinde Deum omnium rerum gubernatorem profitetur, maxima exhibetur ipsi admonitio ut tali Deo se totum dedat, ut verbis et operibus unum Deum summum confiteatur, ei plenissima fide et fiducia se committat et iustam de divina eius maiestate notionem alte animis insculpat. Israel Dei causam apud gentes agere perhibetur iisque ea promere documenta et testimonia quibus numen divinum probetur. Sublime hoc munus per prophetam ei assignatum iam Isaiae tempore aptissimum erat, quo animi, piorum confortentur, erigantur, edoceantur quoque de salute quae ex Iudaea in omnes sit propaganda. Vaticiniis Deum vivum se inter eos praestare discunt, unde idololatrae quoque admonentur, ut tandem mente percipiant non exsistere ullum numen quod cum Domino comparari possit, ipsum esse unum et unicum, aeternum ; alia numina non esse nisi ficticia, quae demum penitus e memoria hominum delebuniur. — S. Thom. vel populum vel Christum intelligi ait). Iam uter proprie et proxime erit intelligendus ? Instituta disceptatio nationibus convocatis nos omnino remittere videtur ad. scenam 41, 4 descriptam et 41, 21 seq. contentam, ita ut Cyrum intelligamus ; sed eum Cyrus non explicite vocatus sit servus Domini, et eum 49, 9 etiam de oraeulis messianicis simile quoddam argumentum pro divinitate peti videatur, potius Messias intelligi debere videtur. Fortasse optimun erit indole huius orationis considerata generali, qua liberatio utraque saepe quasi unum opus Dei exhibetur, etiam servum ita umwm explicare, qui tamen, uti liberatio est duplex, ità quoque in rerum natura non erit unus, verum duo, de quibus tamen hoc loco quia de utroque eadem valet argumentatio quasi de uno aliquo sermo instituatur. Sunt enim oraeula Dei de Cyro et. Messia praedicta, impleta : ergo eius rei in utroque casu estis vos et. servus nieus testes. — Singularis est sententia a. Vef. proposita, qui servum meum simul cum Deo dicentem exhibet : effatum Iahve et servi mei, unde simul consequi ait servum illum esse Deum propter sermoues v. 10-13 utrique adscriptos. — Chald. addit : et servus meus NrnnZ2 ; in versione syriaca exhibetur pluralis : servi mei. — Etiam vos aliter aliqui explicant; volunt enim gentes compellari et ipsas et populum Israel advocari tamquam testes. Sed quia modo gentes iussae erant testes dare idolorum (v. 9), vix statim eaedem gentes a Domino tamquam sibi testimonium reddeutes advocabuntur. Utique dici potest vero aliquo sensu gentes quoque esse testes oraculorum Dei eorumque impletionis ; verum non id solum hoc loco expendendum est, sed primarie, ad quos fiat sermo; iam à v. 10 [sraelitas compellari patet ex v. 12 : « uon fuit in vobis deus alienus, v0s lestes mei » quae verba omne dubium removent. Numen divinum soli lahve competere: probatum est; sed rei cardo denuo cum emphasi repetitur
43:11
v. 11 « ego sum, ego sum Dominus et non est absque me salvator;
43:12
v. 12 ego «nnuntiavi et salvavi, auditum feci et non fuit in vobis alienus; vos testes mei dicit Dominus et ego Deus »! — ut lahve, Deum vivum et operantem se praedictione et impletione exhibuit; et ut talem sese ostendit in variis populi sortibus rebusque gestis; semper enim per prophetas ad populum locutus est et quae annuntiavit, complevit, ita ut in populo non deus alienus aliquid tale unquam attentaverit, neque unquam potentiae ediderit documentum; etiam eius rei testes eos appellat,qui id ita se habere gentibus testentur; alienus scil. deus cf. Deut. 32, 16. Is. 17, 40. Ier. 9, 25; 9, 13. Ps. 43, 21; 80, 10. Cum igitur iam tot ediderit potentiae documenta, etiam quae nunc praedicit ad exitum perducet
43:13
v. 13 « et ab initio ego ipse et non est qui de manu mea eruat; operabor et quis avertet illud »? — est Deus aeternus, semper perdurans; homines autem sicut fenum quod exsiccatur, ut flos statim decidens (40, 6-8); quis ergo eos e Dei potentia posset eripere quos ipse apprehendit ut puniat? Alluditur ad 41, 2 seq. 42, 13 seq. et tota haec pars concluditur asseveratione omnia haec Deum velle in opus deducere neque quemquam posse impedire. Ipso loquendi modo ostendit propheta Deum triumphatorem, sed etiam declarat revera edi vaticinia de re quae nondum exsistat ; si enim versus exsilii finem, cum Cyrus iam plurimas victorias reportasset, has victorias eo modo praediceret quo fit 41, 2 seq., tali interrogatione : ego operabor, quis avertet illud? se et Deum suum risui exposuisset. Hebr. proprie etiam a die ego sum, Qm explieant ab inilio, ab aeterno LXX S. Hier. Syrus (a primo die), Chald. et e recentioribus Rohl. Hits. Sein. Stier aliique contradicentibus aliis (kn. Hahn, Del. Naeg. Or.), qui vertunt etiam ab hoc die i. e. sicut antea, ilà quoque in. posterum se vivum Deum praestabit, vcl quod Naej. vult post hoc i. e. post liberationem quoque se populo exhibebit Deum praesentem. Praeterea parlüeulam etiam ad contextum illamque notionem haud aptam esse contendunt. Sed haee ralio cerle non valet. Nam si propheta Deum aelernum, ab initio esse dicit, id quod nomine [ahve implicite latet effert, et hac Dei aeternitate commemorata et antecedenti versui el subsequenti assertioni pondus accedit ; unde apte senlentia inducitur : eliam ab initio ego sum. Adde quod versiones veteres singulari consensu de aeternitate, initio explicaverint. Neque inauditum est poni D**2 eo sensu quo plenius exspeetares B3* rmv; nam 4 Sam. 15, 23 legis 7»eo eodem sensu quo v. 26 seribitur 705 nma. Quare h. 1. standum erit explicationi veterum.
43:14
v. 14 « Haec dicit Dominus redemptor vester, Sanctus Israel : propter vos misi in Babyloniam et detrazi vectes universos et Chaldaeos in navibus suis gloriantes » ; — haec verba praeludium quoddam sunt ad 45, 4 seq. ; ita oraculum inceptum 41, 2 per hos veluti gradus magis magisque explicatur et declaratur. Intra huius vero orationis limites si consistimus, id quod 42, 13 de Deo bellatore dictum erat, iam partim illustratur : mittit enim Deus in Babyloniam sanctificatos suos (cf. 13, 3) vel quod idem est h. l. eum de quo 41, 2. 3 erat sermo, propter vos, ut vos e captivitate liberet; nam id fore in eorum commodum iam antecedentibus satis est declaratum ; cf. 41, 10 seq. 42, 16; 43, 1 seq. Coram legato suo Deus omnia deiicit impedimenta et Chaldaeos fractis viribus in fugam coniiciet; vectes i.e repagula vel generatim munimenta dicuntur, eodem modo expliea quo 49, 9 : portas aereas conteram et vectes ferreos confringam. In textu mas. cui LXX et Syrus adstipulantur, de fugitivis est sermo : descendere facio (ut) fugitivos omnes et Chaldaeos 1n naves iubilationis suae i. e. quibus scil. gloriabantur ; fuga ergo omnes esse proiiciendos terra cula evadant. Chaldaei enim et in Euphrate et in sinu persico navigationem exercebant navibusque a Phoenicibus exstructis ad bella gerenda utebantur (cf. tewlinson l. c. I p. 128; I1 p. 448). Hac fuga praecipite omnium ruina regni bab;lonici clare designatur simili modo quo 13, 14. S. Hier.legit m^n2 vectes; eodem modo legunt aliqui rabbini et Seb. Schmidt, Umbreit aliique (ef. Naeg.), quae lectio etiam de liberatione e carcere reiectis repagulis intelligi potest; ceterum cf. 15, 5. Ut /S. Hier. refert, Theod. vertit fortes. Recentiores cum textu mas. LXX et Syro legunt on fugitivi; de qua voce cf. Is. 27, 1. Iob 26, 13. — Sed qui sunt isli fugitivi ? Del. intelligit vulgus promiscuum, de quo Is. 13, 14; 47, 15; itaque alienigenas qui Babylonem confluere solebant. Sed Cur isti omnes vocantur sine ulla ulteriore determinatione? Unde melius erit id intelligere quod maxime obvium est : omnes scil. habitatores. Babel, quibus dein emphasis gratia adduntur Chaldaei ; nomen hoc prius designabat Babyloniam mediam, sed mox extendebatur ad Babyloniam universam ; unde incolis urbis adduntur omnes qui ad Babyloniam perlinent, quorum fuga regnum esse dissolutum declaratur. De significaüone nominis vide Delitzsch, Wo lag das Paradies ? p. 200. Novam eius loci interpretationem proposuit Naeg. ultimum membrum vertens : in Chaldaeorum terram navibus (vebamur), clamor eorum. In parte meridionali Babyloniae usque ad sinum persicum proprie fuisse sedem Chaldaeorum ; regionem eam paludibus et latebris fuisse celebrem, itlà ut v. g. Merodach Baladan quotiescumque a regibus assyriacis in angusüas esset redactus, sese illuc reciperet et in arce sua Bit Iakin paludibus bene proteeta sese feliciter defenderet. Unde satis patere, ait. Naeg., Chaldaeos bello pressos in suam priorem dilionem fugere et ibi sese abscondere solitos esse; immo cum Merodach Baladan e latebris suis esset exturbatus, eum fugisse in insulam sinus persiei. Similem ergo hoc loco fugam innui a propheta et ad eam Chaldaeos inter se hortari. Explicatio haec certe non careret probabilitate neque displiceret, si vox nm ei posset adaptari. At vox haec plerumque de clamore laetitiae et exsultationis dicitur, quae nolio in illam explicationem cerle non convenit ; aliquoties adhibetur de deprecalione, vagitu; cf. Ps. 17, 1; 61, 25 88, 3; 106, 41. Ier. 14, 12. quibus locis vertiiur in vulg. deprecatio, oratio, preces ; verum haec quoque significatio non potest illi expositioni adaplari. Hanc autem ruinam regni babylonici Israelitis cessuram esse in utilitatem clare edicitur
Quaenam sint illa quae Dominus sit operaturus, iam distincte proponuntur ita quidem ut oracula quoque prius edita (41, 2. 3. 25) illustrentur magisque determinentur ;
43:15
v. 15 « ego Dominus, Sanctus vester, creans Israel, rez vester » ; — cum enim Deus opere illo v. 14 commemorato tam Israelitarum declaratur, necessario censendus est opus illud efficere ut est Deus foederis (Iahve), qui sacra quadam aemulatione suam in populo relucere vult sanctitatem, qui cum Israel singulari ratione procreaverit et suum in eo constituerit regnum, certe ferre non potest ut talis populus misera servitute tabescat, verum qui antiqua miracula pro suo populo instaurabit. Atque revera tituli isti tam ampli sunt et priscis magnalibus Dei innituntur, ita ut Deus hisce nominibus se designans iam grande beneficium populo polliceri videatur. Neque quae sequuntur hanc spem fallunt, Nam primo hos titulos rebus olim gestis quam merito sibi conveniant ostendit (v. 16. 17), dein eosdem promissis magnificis pro tempore futuro iure se retinere declarat (v. 18 seq.). i: Praeclare olim hos titulos in se expressit magnis miraculis in commodum populi patratis
43:16
v. 16 « Aaec dicit Dominus qui dedit in mari viam et in aquis torrentibus semitam, v. A1 qui eduxit quadrigam et equum, agmen et robustum ; simul obdormierunt nec resurgent; contriti sunt. quasi linum et exstincti sunt »; — en, magnalia ista simul pignora sunt et documenta certissima, posse Deum ea efficere quae v. 14 dicta sunt. Nam quae olim impedimenta aderant velex mari in exitu ex Aegypto velex aquis torrentibus, dum Iordanis fluvius esset transeundus, vel ex hominum malitia et potentia, dum Aegyptii manu forti Israelitas persequerentur, haec omnia Deus plane vicit atque contrivit. Interitus Aegyptiorum quattuor membris explicatius ob oculos ponitur : quam subito omnes morte intercepti a proposito destiterint neque periculum adesse ironice additur eos ad opus reversuros et persecutionem instauraturos; penitus interierunt et quam facile Deus talem , effecit stragem ? quasi lucernae ellychnium (hebr. cf. 42, 3) quis exstinguat, vel illud aquis immersum facillime exstinguatur. Quae potestas Dei quo clarius eluceat, pompam et apparatum exercitus Aegyptiorum enumerat; dicitur Deus illum exercitum equestrem et pedestrem et robustum (heroem, regem ; vel agmen potentissimum) eduxisse, quia hanc persecutionem et iram inimicorum permisit. Quam maxime enim spectat ad Dei potentiam declarandam, ut hostes ne machinari quidem posse quidquam contra populum Dei dicantur, nisi permiserit Deus. — Ceterum non multum interest, utrum in v. 16 duo agnoscas illa in mari rubro et Iordane (cum S. Hier. Cyr. Sa, Malv.) vel unum illud miraculum in mari rubro (cum S. Ephr. Osor. Sasb. Mald. Mar. Men); nam membrum alterum potest esse mera epexegesis ad prius et ut Sanct. advertit etiam aquae maris rubri vehementes dicuntur (Ex. 15, 10) ; sed cum impedimenta ex rerum natura et ab hominibus profecta divisim recenseantur, ex v. 177 non potest certo argui non esse sermonem in v. 16 de transitu Iordanis. Illa magnalia Dei certe mirabilia erant. et Dei amorem in populum demonstrant; illis optime quoque illustratur quod dictum erat 43, 3. Sed utut illa grandia sunt, multo maiora promittuntur, quibus illorum memoria quasi obscuretur
d) Bonorum divinorum communicatio 25, 6-12. €) lustorum iubilus de exaltatione 26, 1-11. f) lustorum iubilus de ope et spe praeclara 26, 19-49... g) Qua via ad salutem perveniatur 26, 20-21, 6. h) Benevolum Dei de populo consilium 27, 7-13. Trimum vae Cap. 98 . (a Ruina Samariae praedicitur 28, 1r . b) Invehitur in contemptores 28, 1-13. c) In Sion lapis angularis pretiosus 28, 14-92. . Isans I. — 40. à) Non Aegyptus, sed Dominus opem feret 31, 1-9 b) Laoti rerum. conditio. promittitur 32, 1-8.
43:18
v. 48 « ne memineritis priorum et antiqua ne intueamini ;
43:19
v. 19 ecce ego facio mova et munc orientur, utique cognoscelis ea »! — « ut enim umbra corpori concedit, ut lucernae lumen in splendorem solis incurrens evanescit, sic intelligite memoriam antiqui beneficii amplitudine et magnificentia, veritate et constantia futuri doni esse obscurandam et deponendam » (Osor.). Adeo ergo cari et pretiosi sunt coram Deo (43, 4); ea adhortatione illis modum quasi e& mensuram exhibet, unde de futuro. munere iudicium | ferant. Beneficia illa vocat moo« ; haec mova sunt quae 42, 13; 43, 3. 6 ete. proponuntur : collectio populi ex omnibus terrae plagis ad novam condendam theocratiam eamque illustriorem, dum prior illa liberatio populum ex una natione eduxit. Uti ergo in hac Deus suum pro populo zelum et amorem praeclare ostendit (cf. v. 411), ita in maiore altera illustriora quoque edet documenta zeli et amoris (cf. 42, 13). Iam nova illa dicuntur germinare (hebr.), quia in Dei consilio non solum adsunt, sed iam annuntiantur et quia in certa ruina theocratiae propter Dei consilia iam illud ipsum quasi germen adest ex quo instauratio sequetur, sicut in semine in terram lacto et abscondito iam novae plantae germen continetur. Nova nunc germinant, quia coram oculis prophetae iam adstant duo illi, qui novam rerum conditionem et inaugurare et perficere debebunt ; vel forte commodius explicabis hebr. quia in voce nn7 passim temporis notio interit (ut. Ges. loquitur, Thes. p. 994) et saepe est particula excitantis et asscverantis (cf. Is. 36, 5. 10) : et ego faciens novum, iam vero germinabit, nonne id cognoscetis ? i. e. certissime experimento rem cognoscetis illam novam ; populus ille cui fiunt promissa illa impletione facta cognoscet; populus enim theocraticus quasi una persona moralis consideratur, quae educta est ex Aegypto, ducta per desertum, introducta in Palaestinam, apostasia facta in exsilium pulsa, inde reducta etc. (cf. Ier. 2, 2. Ez. 16, 3 etc.). Quid novi Deus facturus sit, ad similitudinem priscorum beneficiorum olim in deserto populo praestitorum ita declaratur, ut simul appareat quanto maiora Deus donare paratus sit : « ponam in. deserto viam et in invio flumina ;
43:20
v. 20 glorificabit me bestia agri, dracones et struthiones, quia dedi in deserto aquas, flumina in invio, ut darem potum populo meo, electo meo » ; — desertum mutabit, ut in eo adsint viae planae et commodae et copia aquarum ; proin reditus populi quam facillimus et gratissimus efficietur, obstacula removebuntur, suppeditabuntur commoda quam largissime. Hanc largitatem ita depingit, ut bestiae desertae olim regionis iam sistantur laetae et exsultabundae de tanta aquarum et fertilitatis copia quam Deus super desertum effuderit. Sicut hae laudes bestiarum, quibus Deum honorare dicuntur, abundantiam bonorum eam significat, quae a populo bonis iam repleto redundet in animalia, ita beneficia haec ipsis animalibus praestita denuo nos docent, quam intimus adsit nexus inter hominem et creaturam ; haec enim uti cum peccante affligitur, similiter cum reconciliato et glorificato beneficii redemptionis suo modo erit particeps (cf. 41, 6. Rom. 8, 19-93), sicut sane in deserto, cum Deus populo potum praestitit aquam e petra educens, hoc beneficio greges quoque Israelitarum recreati sunt. Maec ergo quae olim fiebant symbola fiunt futurorum, dum simul argumento sunt et pignori, Deum et posse et velle suis promissis stare. — JDracones, à":n, LXX seigzisz, explicant canes feros, silvestres, aureos; cf. Is. 13, 92 et quae notavi ad Mich. 1, 8. Iob 30, 99. Cur Deus tanta usurus sit potentia et liberalitate, declaratur
43:21
v. 9l « populum istum formavi mihi, laudem meam narrabit » ; — duae assignantur rationes aeque graves atque efficaces : Dei scil. opus quo providentia sua eaque praeternaturali populum hunc sibi creaverit et educaverit, et gloria quam per eum inter reliquas gentes notam fieri ac praedicari vult. Dei autem opera cassa esse nequeunt neque unquam Deus fine suo se frustrari permittet ; unde habent documenta certissima fore ut fiat instauratio. In qua rerum innovatione magnifica eo praeclarius cernitur liberalitas et benignitas Dei qui talia promittit et praestat iis qui per se nihil eiusmodi meriti sint, verum potius saepenumero offenso Deo indignos praebuerint se benevolentia divina. Quemadmodum supra 42, 22-25 exsilium poenam esse pro peccatis declaravit, ita nunc explicite probat, beneficium liberationis gratuito a Deo donari neque ullis hominum operibus vel cultu exhibito illud posse acquiri vel digne rependi : haec enim duo alte insculpta esse debent animis omnium, ut recte iudicent et de fatis populi israelitici et de divina providentia ; hisce animus ille pharisaicus ac superbus retunditur et plane exstinguitur. Quare jam per singula argumentatio instituitur
43:22
v. 22 « mon me invocasti Iacob, nec laborasti in me Israel »! — prius generatim cultas commemoratur adorationis; non supplicatione vel efflagitatione assidua illam sibi promeruit populus salutem ; forte adhibetur nomen /acob, Israel tacita reprehensione, quia patris Iacob exemplum minime sunt imitati qui cum angelo luctatus invaluit, flevit et rogavit benedictionem et nomen Israel sortitus est, quoniam contra Deum fortüis fuit (Gen. 32, 24 seq. Os. 12, 4). Multum aliter populus eiusdem nominis : non clamat ad Deum nec multum laboris et curae de Deo sibi facessit; id non sine ironia quadam dicitur. Hebr. explica : non me invocasti, «£ mei gratia laboris aut molestiae aliquid insumeres (cf. Malv. I. Kn. Del. Or.). enim melius vel unice verbo Y3* convenit laborare cum virium contenüone et ad defatigationem usque, praesertim cum 2 dieatur de re in qua laboratur et desudatur, cui opera impenditur ; cf. Is. 62, 8. Ios. 24, 13 (Ges. Thes. p. 564). Dein ea explicatio magis consona est cum sequentibus, in quibus quomodo non laborem impenderint in cultu divino aecuratius delineatur. Neque variis sacrificiorum generibus eam sibi promeruerunt gratiam ;
43:23
v. 98 « non obtulisti mihi arietem holocausti tui et victimis tuis non glorificasti me; non te seroire feci in oblatione, nec laborem tibi praebui in thure; v. 23; et tu non laborasti in me v. 22, tu vero me servire fecisti, mihi laborem et defatigationem (cf. 73") attulisti. Peccata ut pondus, iugum, ut fasti-- dium, molestia considerantur, quibus Deus rex populi ab eo sit affectus; quibus verbis quam efficacissime declaratur quantopere peccatum Deo displiceat, sed una exprimitur, quanta longanimitate et patientia usus sit erga populum ; « tu autem me servire et laborare fecisti in peccatis tuis, ut cogerer dicere : laboravi sustinens » (Is. 4, 14. S. Hier.). Et apposite ad totam arguendi seriem notat S. Cyr. « non quando sacrificas, non cum boves offers et pecora mactas, vocavi te, ne forte putes te liberationem habuisse velut quoddam oblationis praemium, sed cum in peccatis versareris et inqüinamentis esses implicitus, tum misericordia te etamore dignatus sum ». Unde apparet Deum ex mera gratia liberare et salutem concedere. Peccata populi eiusque indignitas eo illustriorem reddunt fidelitatem et misericordiam Dei; contingit id quod simili causa apostolus dixit : iniquitas nostra iustitiam Dei commendat (Rom. 3, 5). Quare magna cum emphasi omnem gratiam in se solo constitui et a se solo liberrime concedi asserit
43:24
v. 94 non emisti mihi argento calamwn et adipe victimarum tuarum non inebriasti me » ; — per singula fit enumeratio, quo clarius et nervosius efferatur beneficium revera donari gratuito. Sed quo modo dicuntur non sacrificasse, quamvis cultum illum externum saepe observatum fuisse certum sit, immo aliis reprehensionibus (uti v. g. 1, 11) cultum talem exerceri prorsus supponatur ? Censent prophetam de exsilii tempore loqui, quo sacrificia nulla fiebant (cf. Calm. RoAl. Del.) ; unde liberationem non esse iis oblationibus obtentam satis clare patet. Alii opinantur, non negari cultum esse exercitum, sed id Deum . asserere sibi illa sacrificia non fuisse grata neque accepta, quia non offerebantur cum debita devotione, ita ut vere essent pietatis et cultus divini signa et symbola externa (cf. Sasb. Pint. Lap. Men.), vel ut dicantur non Deo obtulisse eodem sensu quo apud Zachariam dicitur : numquid ieiunium ieiunastis mihi ? quia scil. in eo religioso munere aliquid praeter Deum intuebantur (Sanct. sim. S. Thom.), vel quia hostias easdem etiam idolis offerebant (S. Hier.), vel demum ut negligentia. accusetur, qua saepe non obtulerint prout debuerint ; nam is quoque qui non debite et diligenter facit vel non semper facit quod debet, omnino non fecisse argui potest (cf. Se, Gord. Naeg.). Si ad membrum seeundum attendimus : non glorificasti me, id praeprimis inculcari videtur, sacrificia dici non esse oblata quia non ita fiebant, ut vere in Dei honorem cederent; quare non ea erant quae Deus praescripsit. Dein id quoque monet Deus se non postulasse a populo difficilia, ita ut populus propter labores praestitos et maximos sumptus impensos dona illa praeclariora quasi iure quodam exigere posset, neque populum ullo modo eam in cultu diligentiam exhibuisse, qua sibi saltem aequitate quadam se meruisse bona illa persuadere ullo pacto commode posset. Itaque, omni ex parte beneficia ad meram Dei grotiam esse referenda docetur. Propterea singula percurrit ; sacrificia quotidiana, quae mane et vespere erant offerenda (cf. n? — et Ex. 29, 38-42. Num. 98, 3-8), alia sacrificia cruenta, quae vario tempore fieri poterant, sacrificia incruenta vel ferta, quae partim cum illis iungebantur, partim ut sacrificia propria dicabantur, sacrificia thuris et aromatum quae in altari thymiamatum cremabantur, sacrum unguentum, cui calamus inserviebat (Ex. 30, 23). De sacrificiis cf. Is. 1, 41. Calamus nap erit idem cum nmi-np Ex. 30, 23 z&apos &pepuxzzós, calamus odoratus, qui ad unguentum sacrum praeparandum requirebatur; praecipue calamus indicus et arabieus maximi aestimabatur ; cf. Winer, Realwoerterb. I p. 645 ; vel generatim simul cum thure de aromatis dicitur, ex quibus - oblatio sacri incensi vel thymiamatis confieiebatur ; cf. Ex. 30, 34. Saltem ex rabbinorum sententia calamus ad sacrum thymiama requirebatur, sed Ex. l. c. non enumeratur. Thus addebatur fertis et panibus propositionis et necessarium erat ad oblalionem quolidianam thymiamatis (cf. Ex. 30, 7. Lev. 2, 1). Demum ultimo loco omnia complectens Deus dicit : non me satiasti, non me recreasti adipe victimarum — adipes enim in igne sacrificii cremabantur — i. e. nihil quod Deo ex integro placeret praestiterunt, verum ei nauseam et fastidium crearunt peccatis suis, id quod emphatica oppositione ad antecedentia in medium profertur : « verumtamen servire me fecisti in peccatis Luis, praebuisti mihi laborem 4n iniquitatibus luis »; — attende antitheta : ego te non servire feci
43:25
v. 28 « ego sum, ego sum ipse qui deleo iniquitates tuas propler me et peccatorum tuorum mon recordabor » ! — ergo Deus solus delet, et delet propter se, propter gloriam suam, propter opus et foedus olim initum ; « propter me et non propter poenitentiam quae non est inventa inte » S. Ephr. ; propter me includit rationes eas omnes quae alibi in Dei nominibus, Sancti Israel, creatoris, Iahve, regis exprimuntur; aufert iugum a populo, ne quando dicant gentes : ubi est deus eorum ? Opprobrium enim populi etiam deo tutelari est dedecori (cf. 48, 9. 11. Ez. 36, 22. Ps. 113, 14). Hoc vero loco maxima consideratione dignum est mentionem fieri ablationis iniquiiatum. Postquam enim optima quaeque promissa sunt symbolis maximam quandam prosperitatem porteudentibus (cf. v. 19. 20) et beneficia haec praestari prorsus gratuito multipliciter est assertum, iam magna emphasi tamquam opus a solo Deo efficiendum, quo antecedentia promissa contineantur et compleantur, inculcatur deletio peccatorum, venia concessa. Unde populus edocetur, innovationem et instaurationem eo potissimum constitui, ut ablata iniquitate vera efflorescat pietas. Quemadmodum igitur propter peccata eos servitutem et opprobria ineurrisse propheta monuit (cf. 42, 19 seq.), ita in peccatorum deletione magnum illud beneficium liberationis consistere et in amicitia Dei recuperata qua promittit se oblivioni dare offensas, summa illa bona includi et exhiberi hoc loco docet. Indicat itaque indolem instaurationis spiritualem, ab exspectatione beneficiorum terrenorum animos popularium evehit ad beneficium ordinis altioris, quo maxime indigent, in peccatis demum veram consistere servitutem et iniquitate illud populo Dei esse vulnus inflictum quo misere prostratus iaceat, peccatis igitur ablatis veram concedi liberationem hisce propheta satis clare proponit; id quod in priore quoque parte haud semel inculcavit; cf. 1, 26 ; 4, 4; 11,9etec. Quo melius populus suas agnoscat culpas et ex iis beneficium gratuito concedi accuratius perspiciat, admonetur ut perscrutetur si quid meriti se habere putet idque Domino pandat
43:26
v. 96 « reduc me in memoriam et iudicemur simul! narra si quid habes, ut iustificeris »! — hebr. fae me recordari; si quid habere te opinaris meriti, reduc mihi et revoca in memoriam; adhortatio est ironica, dicit Deus sibi nihil meriti quod habeat populus notum esse, ergo iuvent ipsius memoriam et suggerant quid habeant ; tum ait disceptationem forensem se velle cum eis inire : contendamus in iudicio et disceptemus, « ut si iuris aequitati niteris litem obtineas » (Osor.); iustificari i. e. causam evincere, pro tribunali iustam iudicari cf. 41, 26; 43, 9. Verum populus nihil potest proferre; Deus autem quo magis benignitas et gratia eluceat, et populus suam clarius perspiciat indignitatem ultimo demum loco ostendit peccata longa generationum serie in populo altas egisse radices et adeo in universum serpsisse, ut demum populum hostibus vexandum tradere cogeretur. Ergo neque ex tempore praeterito neque ex praesenti aliud quidquam afferri posse manifestum facit nisi populi peccata et indignitatem. Quare cum tali populo nihilominus insignia illa et grandia promittantur quibus priora benefieia obscurentur (v. 48), quid magis aptum in medium adduci posset, quo liberalitas Dei et gratia commendetur ? Propterea Deus peccatum ab initio in ipso electo populo nimium invaluisse iis in memoriam revocat, cum ipsi nihil boni habeant quod Deo in memoriam revocent
43:27
v. 9 « paler tuus primus peccavit. el interpretes tui praevaricati sunt in me,
43:28
v. 98 et contaminavi principes sanctos; dedi ad internecionem. Iacob et Israel in blasphemiam »; — ecce, hoc promeriti sunt : patres eorum et interpretes i. e. doctores, quilegem tueri eiusque observantiam urgere debebant, ergo ii a quibus et vitam trahebant et institutionem, omnes peccato erant infecti; demum iniquitas ita praevaluit, ut Deus ipsos principes theocraticos, sacra digniiate praeditos, cum essent nobiles inter gentem Deo sacram, cum in regno sacerdotali (Ez. 17, 6) locum occuparent praecipuum, contaminare, profanare (hebr.), sacra dignitate exuere et hostibus puniendos iradere cogeretur; simul cum principibus totus populus exitio et opprobriis est obrutus. Haec est ergo conditio illa, in quam populus suis meritis est prolapsus : principes sacri iam profanatione abiecti, Jacob anathemate et maledictione percussus et internecioni devotus, Jsrael contumeliis obrutus ; en sacra illa nomina ab iis tanta affecta sunt ignominia, in tantam malorum voraginem immersa; itaque « narra si quid habes, ut iustificeris »! Ecce quanta vi et eloquentia Isaias propositum suum demonstrat et mediis in peccatorum tenebris gratiae lumen splendescere ostendit! Iam quaeri debet, quis sit primüs pater, qui interpretes? Interpretationem unice aptam indicant LXX dum vocem quoque primam collective explicantes vertunt cí zazígsz 0p.» «góc ; intelligendi sunt ii quos Deus ex Aegypto eduxit, ita ut a tempore illo usque ad diem praesentem continua quaedam series peccatorum adfuisse in populo Dei asseratur. Vocem autem de generatione illa ex Aegypto liberata explicandam esse suadetur, quia illa generatio revera saepe nomine patrum. designatur et quia saepe apud prophetas si de peccatis populi sermo est, iam illius in deserto transgressionis tamquam mali pro tempore futuro augurii et exempli pessimi quod posteri imitati sint mentio fit, ita ut revera peccata patrum illorum ut initium ac fons calamitatum exhibeantur; demum ea explicatio suadetur exclusione aliarum, quarum nulla apta est. Haec jam paucis declaranda sunt. Primam illam generationem nomine patrium designari, satis frequens est et saepe statim adiungitur accusatio de peccatis eorum ; ita v. g. Ier.2, 8 : quid invenerunt patres vestri in me iniquitatis, quia elongaverunt a me et ambulaverunt post vanitatem ? vel 1, 23 : facti sunt retrorsum a die qua egressi sunt patres eorum de terra Aegypti usque ad diem hane; vel 11, 1 : contestans contestatus sum patres vestros in die qua eduxi eos de terra Aegypti usque ad diem hanc... et non audierunt; vel 11, 10 : reversi sunt ad iniquitatem patrum suorum priorum qui noluerunt audire verba mea; quo in loco verba eadem in numero plurali occurrunt (E*28N98 an*2N) ; cf. praeterea Ier. 11, 4; 31, 39; 34, 13. Baruch 1, 19. Ez. 20, 4 seq. 18. 27. 36 : sicut iudicio contendi adversum patres vestros in deserto terrae Aegypti, sic iudicabo vos; similiter legitur Os. 9, 10 : quasi prima poma ficulneae, vidi patres eorum; illi autem intraverunt ad Beelphegor ; idem loquendi modus invenitur in psalmis; v. g. Ps. 11, 8 : ne sint sicut patres eorum, generatio prava et exasperans ; vel 71, 51 : quemadmodum patres eorum, conversi sint in arcum pravum; sim. Ps. 94, 9; 105, 7 : patres nostri in Aegypto non intellexerunt mirabilia tua etc. De aliis interpretationibus vide infra. Interpretes intellige cum S. Cyr. et Theod. de iis qui vi muneris et officii custodes atque interpretes legis esse debebant, de sacerdotibus, principibus, iudicibus, eo scil. modo quo Michaeas dicit : audite principes Iacob et duces domus Israel : numquid non vestrum est scire iudicium (Mich. 3, 1)? Audi S. Cyr. : « nam qui ad ministerium electi erant et sapientes et legisperiti et populum sibi commissum erudire solebant, eorum qui iugo suberant et patres et principes et duces appellari poterant. Itaque cum haec absurda et indecora non a gregaria turba, sed ab his fiant quorum erat aliorum scelera corrigere, molestum est et poena inevitabilis et debita his qui fecerunt impie ». Hisce adde pseudoprophetas quoque, qui de corde suo prophetabant, populo blandiebantur, pacem promittebant, ubi non erat pax et ita ruinam populi promovebant et peccatis addebant peccata; cf. Ier. 5, 31 : « prophetae. prophetabant mendacium et sacerdotes applaudebant manibus suis et populus meus dilexit talia; quid igitur fiet in novissimis eius »? Pseudoprophetis autem semper turbam plebis adhaesisse et ex iis falsam sibi securitatem et impunitatem peccandi promisisse, minis et. querelis prophetarum manifestum est (cf. Mich. 3, 5; 2, 41 hebr. Ez. 13, 4 etc.). Interpretationem patris primi de prima illa generatione ex Aegypto educta aliarum exclusione suaderi et commendari dixi. Explicant enim patrem primum vel Adam, vel Abraham, vel Thare, vel lacob. Sed quaevis explicatio suis premitur difficultatibus. Nam Adam intelligi (cum Osor. Pint. Mald. Sa, Mar. Tir. Net. Piscatore, Ges. Hitz. Umbreit, Kn. aliisque) nequit ; nullibi enim pater populi electi dicitur neque ut Auius populi theocratici peccata aecusentur et ratio reddatur, car hunc populum Deus puniverit eique gratuito gratiam praestet, peccatum. Adami omnibus hominibus commune conferre vel declarare quidquam videtur; neque placet cum Adamo enumerari interpretes populi ; nam dicatur populi omnibus sceleribus foedati et foedifragi vel ut ipse primam iam apposuisse censeatur manum ad ruinam populi efficiendam. : Alii, uti For. de Thare cogiant; sed cum ipse nullibi, pater populi Israel appelletur, nemini eius nominis poterat in mentem venire; si hunc propheta designare voluit, clarius sane loquendum erat. Neque Jacob (ut Ewald, Sein. Cheyne, Or. volunt) intelligi potest ; nullibi enim tamquain peccator traducitur, e contra Osee cius fidei, obedientiae, patientiae exemplum illustre praedicat et posteris imitandum proponit eos vituperans quod a tàm praeclaro patré degeneres facti sint (cf. ad Os. 19, 3 seq.). Sed talis certe non erit in agmine peccatorum tamquam dux peccati eolloeandus. Si de solo regno israelitico sermo esset, coniectura a Darh. proposita, leroboam qui vitulum fecerit esse intelligendum, non esset spernenda, quia cultus ille per emphasim peccatum dicitur et via leroboam et peccatum leroboam constanter ut causa fertilis scelerum in regno [Ísrael effertur, quia separavit Israel a Domino (cf. 4 Reg. 17, 21. 3 Reg. 16, 2. 19. 26. 31. 4 Reg. 3, 3; 10, 29 ; 13, 2. 6. 11; 14, 24 etoe.). At non est usitatum regem appellare patrem. — Quare etiam explicatio a S. Ephr. proposita de Saule qui non una vice sed pluribus peccaverit admilti nequit. — Ergo nil aliud restat, quam ut nomen accipiatur collective ; id etiam iam concedit S. Hier. (ieri posse, cum primo loco explicet : « pater tuus primus peccavit in solitudine : omnis videlicet populus Israel » ; sim. Haimo ; eius expositionis mentionem faciunt eamque approbant Malv. Mald. Schegg, Loch (qui tamen speciali modo refert ad Gen. 49, 3-1). Etiam de interpretibus non consentiant interpretes. Multi ibi sermonem fieri volunt de Moyse et Aaron qui ad aquam contradictionis peccaverint (Ex. 17); ita S. Hier. Haim. S. Thom. Pint. Sasb. Sanct. Mald. Sa, Vat. Malv. Lap. Men. Tir. For. Calm.; verum praevaricati sunt *ry2 culpam dicit multo maiorem (cf. Is. 1, 2; 46, 8) defectionem scil. a Deo et turpem foederis violationem. Quare explicatio quoque de prophetis (Schegg, Loch, Hahn, Del.) aDeo missis stare nequit, neque enim prophetae ruinam populi suis peccatis promovebant, eos autem illa labe et inürmitate laborasse quam in sanctis quoque hominibus humanae naturae fragililas secum fert, nihil ad rem est hoc loco cum de iis agatur delictis quibus demum respublica concidit. Quare de iis est sermo qui uti sacerdotes (Lev. 10, 11. Mich. 3, 11) custodes legis ciusque interpretes esse debebant, de quibus Isaias alibi conqueritur : speculatores eius caeci omnes, neseierunt universi, canes muti non valentes latrare, videntes vana, .dormientes et amantes somnia et canes impudentissimi nescierunt saturitatem ; ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam ete. (Is. 56, 10. 11). Huc quoque refer reprehensiones quae apud prophetas de sacerdotibus et pseudoprophetis, de iudicibus et magistratibus crebro fiunt; isti enim omnes vel vere vel ficte tamquam interpretes legis Dei ct duces populi constituebantur et ad horum ordinum peccata ruina regni tamquam ad suam originem et causam refertur (cf. Is. 5, 13. 24. 25 propter hoc, ideo iratus est furor Domini in populum ; Ier. 23, 1 seq. Ez. 8, 11; 13, 4; 34, 1 seq. Mich. 3, 12 propter hoe causa vestri Sion quasi ager arabitur etc. etc.). Demum adverte apud LXX legi in v. 97 oi &pjovrec, non interpreles; etiam Syrus exhibet principes, Chald. doctores. Aliter quoque legitur in v. 98 apud LXX et Syrum : principes tui polluerunt sancta mea; id quod S. Ephr. de Manasse intelligit qui sanctuarium introducto idolo quadrifacie polluerit; principes in v. 2/7 explicat de domo Ieroboam et Achaz eorumque asseclis. Commemoravit quam indignum beneficiis sese populus praestiterit, miseriam declaravit, in quam sua culpa prolapsi sunt (43, 21. 28). Ipsi: se erigere minime valent. Quare si ea in rerum conditione magnifica fiunt instaurationis promissa, iis quam splendidissime liberalitas Dei et gratia gratuito praestita declaratur. Postquam itaque-populus enumeratione iniquitatum humiliatus est et ad suae nequitiae et indignitatis culpam agnoscendam perductus, illa adest animorum dispositio qua consolationes Dei et rite aestimantur et omnem suam efficaciam sortiri possunt. Unde acri reprehensioni subiungitur
43:1
… questi reietti rifugio e sostegno (Ps. 9, 13-19; 33, 7; 34, 10; Is. 57, 15) e il Messia li libererà (Ps. 71, 2-4, 12 sg.) dalla prepotenza dei magnati, rappresentanti e arbitri della legalità, che li conculcano: sarà il loro redentore e vindice (gō'ēl: Is. 43, 1; 44, 22, ecc.; Ps. 71, 14). Gesù introduce nel Regno di felicità la larga massa dei miseri, sfruttati e illusi dalle minoranze scaltre e avide dei potenti (Is. 29, 20 sg.). …
43:6
Nella Scrittura abbondano i testi, in cui, pur magnificandosi l'inesauribile virtù espansiva del Bene Infinito, si avverte in pari tempo che Dio tutto ha creato per la sua gloria (Is. 43, 6-7; Ps. 115, 2-3; I Thess. 4, 3). « Così, dunque, Dio vuole se stesso e le altre cose. …
43:10
Per il concetto, l'Apoc. sembra direttamente collegarsi a Is. 41, 4; 44, 6; 48, 12, ove Dio promette la redenzione definendosi: « Io sono il primo e l'ultimo » (parole con cui l'Apoc. spiega la formola « A-Ω » in 21, 8 e 22, 13), come garanzia dell'avveramento (cf. Is. 43, 10-12). L'Apoc. quindi vuol insinuare nel proemio (1, 8) e nella conclusione (21, 6 e 22, 13) che il consiglio salvifico di Dio si compirà fino alla fine, quando l'Onnipotente (1, 8) debellera …
43:15
… Il primo di questi nomi è applicato rare volte al vero Dio (cf. Ind. 6, 25), ma compare in molti nomi propri teoforici, come 'Elba'al, Be'eljādhā' Be'aljāh ecc.; il secondo si legge in Deut. 35, 5; Is. 6, 5; 33, 22; 43, 15; Jer. 48, 15; Ps. 5, 3, ecc.; talvolta è specificato con riferimento al popolo eletto («re di Giacobbe», «re di Israele»), oppure con aggettivi, che determinano la maestà («re grande», …
43:25
… 3, q. 87, a. 4); d) colui che è in Grazia di Dio può essere assolto da alcuni peccati veniali senza la remissione degli altri peccati veniali; e) i peccati cancellati nel Sacramento della P. non rivivono a causa di susseguente peccato (cf. Is. 1, 18; 43, 25; Ez. 33, 12-16; Conc. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.