In a vision of a candlestike and candles, 3. and of two oliue trees is prophecied the vocation of the Gentils, 11. and lastly of the Iewes.
1And the angel that spoke in me came again: and he waked me, as a man that is wakened out of his sleep.E tornò l'Angelo, che parlava in me, e mi svegliò come un uomo, che è svegliato dal sonno,AND the Angel returned that spake in me: and he raysed me vp, as a man that is raysed out of his sleepe.Et reversus est angelus qui loquebatur in me, et suscitavit me quasi virum qui suscitatur de somno suo. 2And he said to me: What seest thou? And I said: I have looked, and behold a candlestick all of gold, and its lamp upon the top of it: and the seven lights thereof upon it: and seven funnels for the lights that were upon the top thereof.E dissentii: Che è quel, che tu vedi? Ed io dissi: Io veggo apparirmi un candelabro tutto d'oro, che ha una lampana in cima, e ha sopra di se sette lucerne, e sette canaletti per le lucerne, che erano sul candeliere.And he sayd to me: What seest thou? And I sayd: I saw, and loe a candlesticke al of gold, and the lampe therof vpon the head of it: and the seuen lights therof vpon it: and seuen funnels for the lights, that were vpon the head therof.Et dixit ad me: Quid tu vides ? Et dixi: Vidi, et ecce candelabrum aureum totum, et lampas ejus super caput ipsius, et septem lucernæ ejus super illud, et septem infusoria lucernis quæ erant super caput ejus. 3And two olive trees over it: one upon the right side of the lamp, and the other upon the left side thereof.E sopra di esso due ulivi, uno a destra, l'altro a sinistra della lampana.And tow oliue trees vpon it: one on the right hand of the lampe, and one on the left hand therof.Et duæ olivæ super illud: una a dextris lampadis, et una a sinistris ejus. 4And I answered, and said to the angel that spoke in me, saying: What are these things, my lord?E dissi all'Angelo, che parlava in me: Signor mio, che è questo?And I answered, and I sayd to the Angel that spake in me, saying: What are these thinges, my Lord?Et respondi, et aio ad angelum qui loquebatur in me, dicens: Quid sunt hæc, domine mi ? 5And the angel that spoke in me answered, and said to me: Knowest thou not what these things are? And I said: No, my lord.E l'Angelo, che parlava in me, rispose, e dissemi: Non sai tu quel, che siano queste cose? Ed io dissi: Signor mio, no.And the Angel that spake in me answered, and sayd to me: Why, knowest thou not what these thinges are? And I sayd: No, my Lord.Et respondit angelus qui loquebatur in me, et dixit ad me: Numquid nescis quid sunt hæc ? Et dixi: Non, domine mi.
6And he answered, and spoke to me, saying: This is the word of the Lord to Zorobabel, saying: Not with an army, nor by might, but by my spirit, saith the Lord of hosts.Ed egli rispose, e disse a me: Questa è la parola del Signore, che dice a Zorobabel: Non per mezzo di un esercito, né colla forza, ma per virtù del mio spirito, dice il Signore degli eserciti.And he answered, and sayd to me, saying: This is the word of our Lord to Zorobabel, saying: Not in an host, nor in strength: but in my spirit, sayth the Lord of hosts.Et respondit, et ait ad me, dicens: Hoc est verbum Domini ad Zorobabel, dicens: Non in exercitu, nec in robore, sed in spiritu meo, dicit Dominus exercituum. 7Who art thou, O great mountain, before Zorobabel? thou shalt become a plain: and he shall bring out the chief stone, and shall give equal grace to the grace thereof.Che se' tu, o gran monte, dinanzi a Zorobabel l'una pianura: egli imporrà la pietra primaria, e agguaglierà questa a quella grazia.Who art thou ô great mountayne before Zorobabel? into a plaine: and he wil bring forth the principal stone, and wil make grace equal to the grace therof.Quis tu, mons magne, coram Zorobabel ? In planum: et educet lapidem primarium, et exæquabit gratiam gratiæ ejus. 8And the word of the Lord came to me, saying:E il Signore parlò a me, e disse:And the word of our Lord was made to me, saying:Et factum est verbum Domini ad me, dicens: 9The hands of Zorobabel have laid the foundations of this house, and his hands shall finish it: and you shall know that the Lord of hosts hath sent me to you.Le mani di Zorobabel han gettati i fondamenti di questa casa, e le mani di lui la ridurranno a perfezione; e voi conoscerete, che il Signore degli eserciti mi ha mandato a voi;The handes of Zorobabel haue founded this house, and his handes shal perfite it: and you shal know that the Lord of hosts hath sent me to you.Manus Zorobabel fundaverunt domum istam, et manus ejus perficient eam: et scietis quia Dominus exercituum misit me ad vos. 10For who hath despised little days? and they shall rejoice, and shall see the tin plummet in the hand of Zorobabel. These are the seven eyes of the Lord, that run to and fro through the whole earth.Imperocché chi è quegli, che disprezzò i piccoli giorni? Ei si rallegreranno, e vedranno la pietra di piombo in mano di Zorobabel. Questi sono i sette occhi del Signore, che scorrono tutta quanta la terra.For who hath despised litle dayes? and they shal reioyce, and shal see the stone of tinne in the hand of Zorobabel. These are the seuen eyes of our Lord, that runne through out the whole earth.Quis enim despexit dies parvos ? Et lætabuntur, et videbunt lapidem stantem in manu Zorobabel. Septem isti oculi sunt Domini, qui discurrunt in universam terram.
11And I answered, and said to him: What are these two olive trees upon the right side of the candlestick, and upon the left side thereof?Ed io soggiunsi, e dissi a lui: Che son eglino questi due ulivi a destra, e a sinistra del candeliere?And I answered, and sayd to him: What are these two oliuetrees on the right hand of the candlestike, and on the left hand therof?Et respondi, et dixi ad eum: Quid sunt duæ olivæ istæ, ad dexteram candelabri, et ad sinistram ejus ? 12And I answered again, and said to him: What are the two olive branches, that are by the two golden beaks, in which are the funnels of gold?E replicai ancora in secondo luogo, e gli dissi: Che son eglino que' due rami degli ulivi, che sono presso ai due beccucci di oro, dove sono i canaletti di oro?And I answered the second time, and sayd to him: What are the two branches of oliuetrees, that are beside the two beaks of gold, in which are the funnels of gold?Et respondi secundo, et dixi ad eum: Quid sunt duæ spicæ olivarum quæ sunt juxta duo rostra aurea in quibus sunt suffusoria ex auro ? 13And he spoke to me, saying: Knowest thou not what these are? And I said: No, my lord.Ed egli disse a me: Non sai tu quel, che siano queste cose? Ed io dissi: Signor mio, no.And he sayd to me, saying: Why, knowest thou not what these are? And I sayd: No, my Lord.Et ait ad me, dicens: Numquid nescis quid sunt hæc ? Et dixi: Non, domine mi. 14And he said: These are two sons of oil who stand before the Lord of the whole earth.Ed egli disse: Questi sono i due unti, i quali stan dinanzi al Dominatore di tutta la terra.And he sayd: These are two sonnes of oyle which assist the dominatour of the whole earth.Et dixit: Isti sunt duo filii olei, qui assistunt Dominatori universæ terræ.
4:1
Calmet
Again. He had been with Jesus, Zacharias 3:(Calmet)
4:2
Challoner
A candlestick, etc. The temple of God that was then in building; and in a more sublime sense, the Church of Christ. (Challoner)
Worthington
Some, with the Jews, apply this to the synagogue: but most explain it of the Church, the lamp denoting Christ, and the seven lights all his pastors; the two olives, Enoch and Elias, Apocalypse xi. (Worthington)
Calmet
The angel explains the latter of Jesus and Zorobabel, ver. 14. The lights are the same with the angels, (ver. 10) and eyes, (chap. 3:9.) subservient to these great men. Perhaps no candlestick of this description ever existed, though it alludes to that of Moses in some respects, Exodus xxxvii. (Calmet)
Menochius
Lamp. Hebrew gullah, (Haydock) a round vessel for oil. (Menochius)
Haydock
It was filled from the two olive-trees, and supplied the seven lights by tubes. (Haydock)
4:5
Menochius
Are? Thou art a prophet, and art thou ignorant? (Menochius)
4:6
Challoner
To Zorobabel. This vision was in favour of Zorobabel, to assure him of success in the building of the temple, which he had begun, signified by the candlestick; the lamp of which, without any other industry, was supplied with oil dropping from the two olive-trees, and distributed by the seven funnels or pipes, to maintain the seven lights. (Challoner)
Worthington
Zorobabel might thus be comforted with the assurance that God would protect his Church. (Worthington)
4:7
Challoner
Great mountain. So he calls the opposition made by the enemies of God's people; which, nevertheless, without any army or might on their side, was quashed by divine Providence. (Challoner)
It may also mean Sion covered with ruins.
Calmet
Chief; either the first or the last stone. (Calmet)
Challoner
Equal grace. Shall add grace to grace, or beauty to beauty. (Challoner)
Calmet
He shall greatly adorn it. Hebrew, "when they shall lift it (the stone) up, they will exclaim: Let it be agreeable and loved." (Calmet)
Haydock
Protestants, "He shall bring forth the head-stone thereof with shoutings, crying: Grace, grace unto it." The people filled the air with their cries, when the temple was founded fourteen years before. (Haydock)
Calmet
This second attempt shall be more successful. The temple was finished in four years, 1 Esdras 5:16., and 6:16. (Calmet)
4:10
Challoner
Little days. That is, these small and feeble beginnings of the temple of God. (Challoner)
Calmet
Ye of little faith shall rejoice when you shall behold Zorobabel surmounting all difficulties. (Calmet)
Challoner
Plummet. Literally, "the stone of tin." He means the builder's plummet, which Zorobabel shall hold in his hand for the finishing the building. (Challoner)
Calmet
The Hebrew style all weights stones, Deuteronomy 25:13. (Calmet)
Calmet
Eyes. The providence of God, that oversees and orders all things; (Challoner) or the assistance of the seven chief angels, Tobias 12:15., and Apocalypse 1:4. (Calmet)
4:12
Worthington
Branches: the divine and human nature in Christ. (Worthington)
Calmet
They are the same with the two trees, ver. 11. (Calmet)
4:14
Challoner
Two sons of oil. That is, the two anointed ones of the Lord; viz., Jesus, the high priest, and Zorobabel, the prince. (Challoner)
Haydock
The Hebrews have hot many adjectives. Thus they say, the son of perdition, for a lost son. Septuagint, "sons of fatness." Aquila and Theodotion, "of splendour;" two illustrious personages. (Haydock)
Calmet
One was head in religious, the other in civil matters. (Calmet)
Haydock
Both were appointed by God, and co-operated for the welfare of the people, as the church and state ought to act for the common good, and assist each other. (Haydock)
Calmet
Jesus and Zorobabel were to repair the damages done by the Chaldeans. They were assisted by the seven administering spirits, Hebrews 1:14. (Calmet)
4:2
A candlestick, etc.... The temple of God that was then in building; and in a more sublime sense, the church of Christ.
4:6
To Zorobabel.... This vision was in favour of Zorobabel: to assure him of success in the building of the temple, which he had begun, signified by the candlestick; the lamp of which, without any other industry, was supplied with oil, dropping from the two olive trees, and distributed by the seven funnels or pipes, to maintain the seven lights.
4:7
Great mountain.... So he calls the opposition made by the enemies of God’s people; which nevertheless, without an army or might on their side, was quashed by divine providence.—Ibid. Shall give equal grace, etc.... Shall add grace to grace, or beauty to beauty.
4:10
Little days.... That is, these small and feeble beginnings of the temple of God.—Ibid. The tin plummet.... Literally, the stone of tin. He means the builder’s plummet, which Zorobabel shall hold in his hand for the finishing the building.—Ibid. The seven eyes.... The providence of God, that oversees and orders all things.
4:14
Two sons of oil.... That is, the two anointed ones of the Lord; viz., Jesus the high priest, and Zorobabel the prince.
4:2
Most Hebrevv Doctors & some Christian expound this vision of the temple, & the old synagog, but most others vnderstand it literally of Christ & his Church.
The candlesticke Metaphorically signifieth Christs Church.
The lampe or light Christ.
seuen lightes al the pastores of the Church.
4:3
Tvvo oliues Enoch and Elias. Apoc. 11.
4:6
VVhich vision vvas to be declared to Zorobabel, for his consolation that he might knovv, that God vvould protest his Church.
4:12
Tvvo branches the diuine and humane natures of Christ.
4:1
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 10.6
… “And the angel that talked with me came again and waked me, as a man that is wakened out of his sleep, and said unto me, What seest thou? And I said, I have looked, and behold a candlestick all of gold, with a bowl upon the top of it.…And two olive-trees by it, one upon the right side of the bowl, and the other upon the left side thereof.”
4:2
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 53.8
… and I will shake all nations and he who is desired of all nations shall come.” Zechariah, he that is mindful of his Lord, gives us many prophecies. He sees Jesus, “clothed with filthy garments,” a stone with seven eyes, a candle-stick all of gold with lamps as many as the eyes, and two olive trees on the right side of the bowl
4:3
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.22
… “I considered thy works, and was astonished.” When could this have better happened than when Peter, on seeing His glory, knew not what he was saying? “In the midst of the two Thou shalt be known”—even Moses and Elias. These likewise did Zechariah see under the figure of the two olive trees and olive branches.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
… Or rather, if we hear him here, we shall certainly see him hereafter, if not as standing near him, yet see him we certainly shall, glistening near the Throne of the king. Where the Cherubim sing the glory, where the Seraphim are flying, there shall we see Paul, with Peter, and as a chief
4:7
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.7
… “a worm and not a man, a reproach of men, and despised of the people.” Now these signs of degradation quite suit His first coming, just as the tokens of His majesty do His second advent, when He shall no longer remain “a stone of stumbling and a rock of offence,” but after His rejection become “the chief corner-stone,” accepted and elevated to the top place
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 39.5
… and you must exalt the adversary above the Majesty of Jesus, because he is called a great Mountain,
4:10
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.9
… These were the seven eyes that were opened upon the Stone, and these are the seven eyes of the Lord which look upon all the earth .
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 6.8
… For whereas God’s protecting power was conceived as wings, they failing to understand this sank down to the level of things human, and supposed that the Unsearchable exists in the likeness of man. Some again dared to say that He has seven eyes, because it is written, seven eyes of the Lord looking upon the whole earth
4:14
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 10.6
… the top of it.…And two olive-trees by it, one upon the right side of the bowl, and the other upon the left side thereof.” And after a few words, the prophet, asking what are the olives on the right and left of the candlestick, and what the two olive-boughs in the hands of the two pipes, the angel answered and said: “These are the two sons of fruitfulness
4:1
Vers. 1. ET REVERSUS EST ANGELUS, puta Michael, ut dixi cap. III, 3, qui post visionem cap. III mihi ostensam a me recesserat, rediens in coelum ad Deum, ut ei de more quasi princeps militiae coelestis assisteret. Nam ibi accepta nova a Deo visione et revelatione mihi communicanda, reversus est ad me, qui visionem quam videram cap. praecedenti ruminans et admirans, haerebam quasi stupefactus et attonitus. Unde Michael ab hoc stupore quasi a somno me excitavit, ut evigilarem et attenderem ad novam hanc candelabri visionem, quam mihi exhibebat. Ita Lyranus, Vatablus et alii. Aliter S. Hieronymus, Theodoretus et Remigius; censent enim angelum post visionem cap. III, non recessisse a Zacharia; dici tamen reversum, quia novam visionem ei obtulit, ad eamque videndam eum excitavit. Sed prior expositio est planior et germanior: si enim reversus est Michael; ergo egressus fuerat. SUSCITAVIT ME, tum a stupore visionis cap. III, uti jam dixi; tum ab hebetudine mentis humanae: hujus enim vis corpori illigata et ad illud depressa hebetatur et quasi soporatur, ut ad spiritualia et divina minus sit acris et vigil. Excitat ergo depressam et torpentem mentem Zachariae angelus, ut eam ad divina elevet et attentam reddat; eo quod haec prophetia sit aenigmatica, obscura et difficilis, q. d. Michael, excitando me, mentem meam exacuit, et attentiorem reddidit ad hieroglyphica et symbola coelestia, quae mihi monstraturus erat.
4:2
Vers. 2. CANDELABRUM AUREUM. Alludit ad candelabrum quod jussu Dei fabricavit Moses, Exod. xxv, 31. Unde illud, aeque ut hoc Zachariae, habebat septem calamos et lucernas; non tamen per omnia fuit idem cum eo, ut vult Lyranus. Nam Mosaicum non habebat septem infusoria, duo rostra et totidem olivas, quae habuit hoc Zachariae. Candelabrum per synecdochen significat et repraesentat templum instaurandum a Zorobabele. Ipsum enim erat unum e tribus praecipuis vasis templi, quod totum tabernaculum sua luce illustrabat. Rursum candelabrum in templum inferri non solet, nisi eo perfecto. Fabrica ergo haec candelabri significat et praesupponit fabricam templi perficiendam, ait Lyranus. Hinc mystice candelabrum, aeque ac templum, repraesentat Ecclesiam, quae aurea est charitate et doctrina coelesti. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Remigius, Rupertus et alii. Unde S. Joannes Apoc. I, 13, vidit "in medio septem candelabrorum similem Filio hominis," id est Christum. Et vers. 20, explicationem eorum audit ab angelo dicente: "Candelabra septem, septem Ecclesiae sunt" Asiae, puta Ephesina, Smyrnensis, Pergamensis, Thyatirensis, Sardensis, Philadelphiensis, Laodicena, ut patet ibidem, cap. II et III. Vide ibi dicta. Plane enim S. Joannes eo loco alludit ad hoc candelabrum Zachariae. Verum de significatione candelabri plura dicam vers. 6. cat vas rotundum et convolvile instar globi, aut ovale instar lenticulae. Noster vocat lampadem, quia multis in locis lampades habent formam lenticulae, suntque rotundae, puta sphaericae, vel ovales. Lampas ergo haec fuit sphaera cava et tumida, quales in templis ante venerabile Sacramentum sursum eminere videmus. Porro haec in capite, id est in summo stipite, seu hastili candelabri eminebat quasi concha, ad capiendum oleum distribuendum in septem lucernas, illud utrinque ambientes. Erat ergo lampas haec concha olei, sive vas olearium sphaericum; unde et visae sunt utrinque duae olivae, quasi symbola et indices olei, quo plena erat lampas. Addunt aliqui, ut Fernandius visione XXXII, sect. 1, Ribera, Sanchez et alii, fuisse veram lampadem ardentem et lucentem, sed majorem, quae septem lucernis pariter ardentibus cingebatur: quod valde est probabile, hoc enim concinnius est; et sic videmus in basilicis Romanis S. Petri, S. Pauli, S. Caeciliae, et aliis lampadem ingentem argenteam, quae multis aliis minoribus circumdatur, ante sepulcra sanctorum appendi, iisque honoris causa praelucere. Videtur ergo haec lampas similis fuisse illis, puta ingens, rotunda, vel ovalis, superne patens, cui injectus erat canaliculus ferreus, vel aeneus suberi innexus, ut eo elevatus oleo innataret, per quem insertum ellychnium sugebat oleum e lampade, ut jugiter arderet. Minus ergo verisimile est quod censent nonnulli, lampadem hanc fuisse quasi pelvim quamdam amplam, impositam hastili candelabri, nisi per pelvim accipias concham nascentem ex ipso hastili. Ex dictis sequitur candelabrum hoc universim fuisse non septiceps, sed octiceps; erat enim octocalamum, et consequenter octolustre; nam medium hastile septem calamis cingebatur, tamque hastili, quam calamis septem, lucerna ardens insistebat: erant ergo octo. SEPTEM INFUSORIA. Ita Noster, S. Hieronymus in Comment., et Septuaginta. Dices: Hebraeus, Chaldaeus, Pagninus, Vatablus et alii recentiores legunt, septem et septem; ergo quatuordecim fuerunt infusoria. Respondent aliqui textum Hebraeum esse corruptum, et pro septem et septem, legendum esse semel tantum septem. Ita enim legerunt Septuaginta et S. Hieronymus. Secundo, aliter respondet Sanchez, nimirum esse anadiplosim, q. d. Septem, septem, inquam, erant infusoria ipsis lucernis. Quae expositio plausibilis est, omnesque antilogias extricat. Tertio, Christophorus a Castro respondet fuisse septem, si originem et orificia spectes; fuisse vero quatuordecim, si ipsos canaliculos numeres. Infusoria enim vocantur hic parvi canales, sive fistulae et meatus, per quos ex lampade oleum defluebat in lucernas, inquiunt Clarius et Vatablus. Jam fistulae hae erant quatuordecim, quae ex lampade per septem ora prodibant. Lampas ergo septem tantum habebat ora, sed singula ora habebant duas fistulas, quarum una tendebat in unam lucernam, altera in aliam illi vicinam; quodlibet ergo os subministrabat oleum duabus lucernis per duas fistulas ex se prodeuntes; et quia ora erant septem, hinc Noster et Septuaginta numerant infusoria septem; quia vero fistulae erant quatuordecim, hinc Hebraeus, Chaldaeus et recentiores numerant quatuordecim infusoria. Verum haec inconcinne et gratis asseruntur, praesertim quia infusoria proprie vocantur ipsi canales, non vero ipsae lampades, aperturae et orificia. Quare secunda solutio verior videtur, quam confirmat versio Septuaginta et Nostra. Porro infusoria haec erant calami, arcuatim ex fundo lampadis prodeuntes, ac in vertice quodlibet eorum sustinebat suam lucernam, erantque concavi, ut essent fistulae, per quas e lampade oleum derivaretur ad lucernas, uti recte ostendit et in schemate candelabri depingit Sanchez. Hoc enim longe concinnius est eo quod alii afferunt, qui septem calamos ponunt duntaxat ad sustinendum lucernas, deinde septem infusoria a calamis distincta pingunt quasi septem canales, per quos flueret oleum ex lampade in lucernas. Quorsum enim haec tam inconcinna instrumentorum multiplicatio, cum concinnius utrumque per calamos concavos fieri posset? Hinc rursum liquet infusoria haec non fuisse vasa a lucernis et candelabro separata, quae infundibula vocamus, qualia Romae multi habent in cubiculis, ad capiendum oleum, quod ex eo lampadi identidem infundant. Sic enim unum magnum infusorium pro candelabro et septem ejus lucernis suffecisset, frustraque fuissent septem infusoria. Adde, sic haec infusoria a candelabro fuissent separata vase, aeque ac loco: jam autem illi conjuncta fuisse liquet. Unum enim fuit totum hoc candelabri vas, sed septifidum, quia distinctum in septem lucernas, ac consequenter in septem infusoria, id est calamos sive fistulas, quae in lucernas inferrent oleum. Minus recte R. Salomon et Arias septem et septem sic exponunt, q. d. Quaelibet lucerna habebat septem infusoria; sic enim universim infusoria fuissent numero quadraginta novem. Tot sane non erant opus, imo nec locus in tam paucis et exiguis lucernis.
4:3
Haec ergo totius hujus spectri fuit idea. Primo, Michael ostendit Zachariae candelabrum aureum ingens, in cujus vertice insistebat vas sphaericum instar lampadis magnae, ad capiendum oleum, et simul ad lucendum quam maxime. Secundo, lampas haec circumdata erat septem aliis minoribus lampadibus, sive lucernis, quae per calamos totidem, arcuatim ex ipso fundo lampadis circumcirca prodibant. Tertio, calami hi concavi erant instar canalium, vel fistularum; nam per eos oleum ex lampade derivabatur ad lucernas calamis insisten-
4:5
Vers. 5. NUMQUID NESCIS? Michael simulat se admirari quod haec symbola non capiat Zacharias, utpote Propheta, q. d. Tune es propheta, et haec ignoras? praesertim cum haec spectent tuae prophetiae argumentum. Repraesentant enim templi fabricam, de qua tu jugiter prophetas. Sic Christus ait Nicodemo: "Tu es magister in Israel, et haec ignoras?" Joan. III, 10. Qua phrasi et gestu non tam ignorantiam ejus carpit, quam studium discendi acuit, et ad attentionem suae doctrinae de baptismo et regeneratione spirituali excitat.
4:6
Vers. 6. HOC EST VERBUM DOMINI AD ZOROBABEL. Sicut cap. praeced. Jesum pontificem excitavit ad fabricam templi, ita ad eamdem hic excitat et animat Zorobabel principem, promittens ei quod Dei ope feliciter eam perficiet. Sicut enim Jesus erat princeps Ecclesiae et rerum sacrarum, ita Zorobabel princeps erat reipublicae politiae et rerum civilium. Ab utroque enim hoc capite et principe pendebat fabrica templi corporalis, sicut ab utroque multo magis pendet fabrica spiritualis, puta vera fides, religio, justitia, sanctitas, ordo et decor totius reipublicae. NON IN EXERCITU, NEC IN ROBORE, SED IN SPIRITU MEO, DICIT DOMINUS. Hic symbolum candelabri explicat Michael, sed tam concise et obscure, ut Oedipo sit opus. Primo, Remigius, Albertus et Haymo putant fabrica candelabri repraesentari solutionem captivitatis Babylonicae, q. d. Haec solutio non fiet vi armorum et militum, sed per meum spiritum, per meam providentiam, per meum consilium et per meam virtutem. Verum jam pridem soluta erat a Cyro captivitas Babylonica, jamque Judaei redierant Hierosolymam, et in fabrica templi versabantur; Propheta autem non prophetat de praeteritis, sed de futuris. Secundo, Hebraei putant per fabricam candelabri significari restaurationem reipublicae per Zorobabelem, qui in ea legem Mosaicam restituturus erat. In republica enim Hebraeorum candelabrum erat lex data per Mosen. Verum hoc candelabrum est mysticum, non litterale. Tertio, Lyranus et Hugo sic exponunt, q. d. Candelabrum, id est templum hoc restaurabis, o Zorobabel, non tua fortitudine et robore, sed per Spiritum Dei, qui hoc suggeret, inspirabit, et persuadebit Dario Hystaspis regi Persarum, ut idipsum restaurari permittat, imo curet. Ita enim reipsa factum esse patet I Esdrae, VI. Hic sensus appositus est, sed partialis, non adaequatus. Quarto, Clarius, et ex eo a Castro censent candelabrum significare prophetiam, puta Spiritum Dei, qui offertur per verbum, sive oraculum et locutionem Dei in mente Prophetae; oleum esse gratiam Spiritus Sancti, canales esse Prophetas doctos a Deo, per quos verbum Dei in alios derivatur; lampades septem esse varia dona Spiritus Sancti. Porro candelabrum fabricatum erat, ardebat et oleum suscipiebat ex olivis sine humano ministerio, ut significaretur prophetiam esse opus Dei, non hominis. Verum haec expositio remota et minus adaequata videtur. Quinto ergo et genuine, candelabrum hoc repraesentat Deum, ait Mariana, Deique providentiam, quam exercet per septem lucernas quasi oculos, id est per septem angelos primarios, uti audiemus vers. 10, praesertim circa fabricam templi restaurandi a Zorobabele. Candelabrum ergo est Dei providentia, quatenus se ad lucernas, id est angelos, resque omnes creatas extendit; lampas est ipsa in se divinitas, puta Dei mens et oculus lucidissimus; infusoria sunt variae rationes, modi et differentiae divinae providentiae, quibus per angelos hanc creaturam hoc modo, illam illo, aliam alio sibi congruo regit et gubernat. Rursum sunt variae gratiae, dona et talenta, quas Deus variis pro libito dispertit et impertit. Candelabrum enim quia lucis est ferculum, typum gerit sapientiae, vigilantiae et providentiae, uti dixi Exod. cap. xxv, 31. Addit Pierius, hierogl. XLVI, illud esse symbolum vitae divinae, generationis, animi puritatis, amoris, famae et gloriae, denique ipsius divinitatis; quia praefert ignem, qui Dei est hieroglyphicum. Duae olivae sunt Jesus et Zorobabel, sive sacerdotium et regnum, de quo mox plura. Porro candelabri lampas ex se plena erat oleo jugiter durante, et semper ardente, quasi expressum fuisset ex asbesto lapide, qui igne non consumitur. Erat ergo hic asbestum lumen, inextinguibile lumen, significans indeficientem, aeternam et jugiter vigilantem Dei sapientiam et providentiam. Hinc secundo, candelabrum hoc repraesentat templum ipsum restaurandum, quasi pars totum, per synecdochen. Id ita esse clare docet Michael vers. 9, dicens: "Manus Zorobabel fundaverunt domum (Dei, puta templum), et manus ejus perficient eam." Consequenter candelabrum repraesentat, cum templo et per templum restituendam esse totam Ecclesiam et rempublicam Judaeorum in pristinum splendorem, juxta illud quod promisit cap. II, 5: "In gloria ero in medio ejus." Nam in ejus excidio et captivitate Jeremias luxerat, moestusque cecinerat illud Thren. IV, 1: "Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, dispersi sunt lapides sanctuarii?" Jam vero candelabrum hoc per Zorobabel restauratum, aut potius restaurandum Zacharias vidit aureum, et octo luminibus resplendens. Quocirca Titus, vastans Jerusalem, ut gloriam omnem Judaeis se ademisse significaret, ademit illis candelabrum, illudque Romam vexit in triumphum: unde etiamnum in arcu triumphali Titi, Romae graphice illud ipsum exsculptum videmus. Hinc et Judaei moderni lucernis sua sabbata et festa celebrant, uti in synagogis eorum vidi, quem morem antiquum esse docet Persius satyra V: Herodis venere dies, unctaque fenestra Dispositae pinguem nebulam vomuere lucernae, Portantes violas. Idem patet ex Canone LXX Apostolorum, qui sic habet: "Si quis christianus oleum tulerit ad sacra Gentilium, vel Synagogam Judaeorum festis ipsorum diebus, aut lucernas accenderit, de societate pellatur." Hinc quoque Christus coelestis Jerusalem templique festa et nuptias describit per lucernas et lampades, Matth. xxv, 1. Porro septem lucernae sunt, quia totidem erant in candelabro Mosis, ad quod hic alluditur, quodque hic repraesentatur, et quia septenarius, qui est numerus multitudinis et plenitudinis, significat templi et reipublicae celebritatem et decus post captivitatem fore magnum et eximium. Lampas in medio ejus est Deus, qui omnibus lucernis, id est partibus templi oleum, id est vigorem et splendorem, suggerit: aut magis apposite ad secundam hanc expositionem, lampas est Sanctum sanctorum: sicut enim in candelabro eminebat fulgor lampadis, et fulgorem septem lucernarum se circumdantium, oleum eis suggerendo, alebat; ita in templo eminebant majestas et fulgor Sancti sanctorum, quod Sancto, et atrio, caeterisque templi partibus sui venerationem et sanctitatem communicabat. Duae oleae sunt Jesus pontifex, et Zorobabel princeps. Hi enim adstantes candelabro primario, id est dominatori Deo, uti dicitur versu ultimo, ejus nutu et ductu candelabrum materiale et secundarium, id est templum, aedificarunt et consummarunt, eique decus et gloriam conciliarunt, idque praestiterunt non suis opibus, robore aut viribus, utpote Samaritis aliisque hostibus fabricam potenter impedientibus, sed Dei virtute et spiritu. Et hoc est quod significat Michael, dicens: "Non in exercitu, nec in robore, sed in spiritu meo," supple, perficietur hoc opus, et fabrica templi tam magna et magnifica, uti explicat vers. 9. Spiritus enim hic, uti Prophetas, puta me Zachariam et Aggaeum excitat ad urgendam hanc fabricam; ita pariter ad eam concurret, eamque sua sapientia, ope et protectione ita diriget, adjuvabit et promovebit, ut nec Sanaballat, nec alius hostis eam impedire possit, quin brevi absolvatur et ad fastigium perducatur. Animabit enim Zorobabelem et populum ad strenue fabricandum, omniaque eorum consilia et opera reget et prosperabit. Ecclesiam, lucernae in Gentibus ardent, Judaei manent in tenebris, sed in fine mundi illuminabuntur per duas olivas, id est Eliam et Henoch. Allegorice et potius, candelabrum hoc repraesentat primo Christum, qui illuminat et mittit septem angelos, ut per eos regat Ecclesiam. Hinc de eo dicitur Cant. I: "Oleum effusum nomen tuum." Hinc secundo, candelabrum repraesentat Christi Ecclesiam; lampas Pontificem et Ecclesiam Romanam, quae est quasi Sanctum sanctorum; unde ipsa velut matrix septem lucernis, id est caeteris omnibus Ecclesiis toto orbe dispersis, oleum, id est potestatem, vigorem, ac doctrinam et gratiam, instillat per septem infusoria, id est septem sacramenta, ac per septem ordines. Omnis enim ordinis ac jurisdictionis potestas (ac consequenter omnia sacramenta) derivatur a Pontifice Ecclesiae Romanae, quasi a lampade, in universos orbis episcopos, sacerdotes et Ecclesias. Duae olivae sunt S. Petrus et S. Paulus, qui lampadem, id est Ecclesiam Romanam, aedificarunt et fundarunt; in eamque omnem doctrinam et gratiam cum sanguine suo distillarunt, et etiamnum e coelo per preces et suffragia distillant. Idipsum vero faciunt non vi sua, sed in spiritu Christi, a quo omne suum robur, vim et vigorem obtinent. Christus enim est primaria lampas ex se oleo gratiae plena, ait S. Hieronymus, Vatablus, Fernandius et alii. Nam Christus est lux mundi, Joan. VIII, 12, et quasi sol illuminans orbem, Joan. I, 9; ideoque in septem lucernas, id est in omnes Ecclesias, oleum, id est gratiam, influit. De ejus enim plenitudine omnes accipimus. Consequenter per lampadem apposite accipias balneum passionis Christi, quod Ecclesia continet et possidet, cujus oleum est ejus sanguis et merita, quae per septem infusoria, id est sacramenta, derivantur in septem lucernas, id est Ecclesias omnes particulares: duo rostra duas Christi naturas significant: duae oleae repraesentant Jesum Pontificem et Zorobabel, quorum uterque fuit typus Christi, duplicemque ejus potestatem, scilicet pontificatum et principatum adumbravit. Jesus ergo est Christus Pontifex: Zorobabel est idem Christus qua legislator et princeps. Quia enim Christus est Pontifex et princeps Ecclesiae, hinc in eam jugiter influit oleum, id est vim merendi et satisfaciendi. Quod enim sanguis Christi habuerit et habeat utramque hanc vim, id provenit ex unione hypostatica cum Verbo, quae Christum fecit Pontificem et principem. Porro analogias candelabri et Ecclesiae recensui Apoc. I, 20. Huc pertinet expositio Ruperti: Zorobabel, inquit, est Christus prognatus ex Zorobabel, qui induit humanitatem, quae est aurum, conceptus non ex semine viri, sed virtute Spiritus Sancti, et e virgine natus; sicut hoc candelabrum non ab homine, sed a solo Deo fabricatum erat. Christus ergo est candelabrum illuminans Ecclesiae templum. Hoc totum est aureum, quia post resurrectionem Christus totus factus est gloriosus, cum ante eam solo capite, id est divinitate esset gloriosus: in eo fuit lampas septiceps, id est septiformis gratia, puta septem dona Spiritus Sancti, quorum vi et spiritu contra spirituales hostes depugnavit et vicit. Tropologice, candelabri, id est Ecclesiae, lampas est B. Virgo, inquit Anastasius Nicenus, Quaest. LIII in Script., quia ipsa materiae expertem lucem gestavit Deum incarnatum; et quia ipsa septem lucernis, id est apostolis caeterisque sanctis, per Christum oleum doctrinae et gratiae suggerit et instillat: lucernas enim esse sanctos illustres, patet ex illo Christi de Joanne Baptista, Joan. V, 33: "Ille erat lucerna ardens et lucens." Vide dicta, Exod. xxv, 31. Ita S. Cyrillus et S. Epiphanius, hom. De laud. B. Mariae. Sed de tota hac visione audi Anastasium Nicaenum episcopum, Quaest. LIII in S. Script.: "Quod, ait, est candelabrum? Sancta Maria. Cur autem candelabrum? Quia materiae expertem lucem gestavit, Deum incarnatum. Cur autem totum aureum? Quia post partum mansit virgo. Quaenam sunt septem lucernae? Septem leges: lex enim est lux, Proverb. VI, 23. Prima est lux naturae. Secunda, lex per visum. Quem enim Deum lex praedicat, eum visus probat per res creatas. Nam ex rerum creatarum magnitudine et pulchritudine earum creator cernitur. Tertia, lex paradisi," vetans lignum scientiae boni et mali. "Quarta, quae tempore Noe fuit in nube. Quinta, quae tempore Abrahae fuit per circumcisionem. Sexta, lex litterae," puta lex Mosis scripta a Deo in tabulis lapideis. "Septima, lex gratiae. Quaenam sunt septem infusoria? Septem dona Spiritus Sancti, quae recenset Isaias cap. XI. Quaenam sunt duae olivae? Duo Testamenta. Sicut enim olea habet folium semper virens, ita etiam duo testamenta habent perpetua, et nunquam cessantia de Christo testimonia." Haec Anastasius. Porro sancti omnes suum lumen habent non a se, sed a Christo per B. Virginem. Haec enim illum peperit, nobisque dedit et dat. Unde S. Augustinus explicans illud Christi Joan. XII, 36: "Credite in lucem, ut filii lucis sitis," sic ait: "Sint igitur sub lampade lucernae, si illuminari volunt, quandoquidem a seipsis non habent lumen, sed ab eo qui a seipso lumen est, et non ab alio. Sic enim securum habent lumen suum adhaerendo illi, quod deficere non potest, et aliis semper sufficit." Idem, tractatu 54 in Joannem: "Omnes sancti, inquit, lumina sunt; sed credendo ab eo illuminantur, a quo si quis recesserit tenebrabitur. Lumen autem illud quo illuminantur, a se recedere non potest, quia incommutabile omnino est, et ideo tenebrae in eo non sunt ullae, nec esse possunt." Ita noster Emmanuel: Candelabrum, inquit, est Ecclesia, lampas Christus, lucernae justi omnes, septem infusoria sunt septem sacramenta, quibus oleum gratiae affunditur justis, ut luceant. Moraliter, nota hoc axioma Dei quod per Zachariam hic sancit in templo materiali, nimirum: "Non in exercitu, nec in robore, sed in Spiritu meo, dicit Dominus exercituum," supple, perficietur tanta templi fabrica, idipsum multo magis in fabrica spirituali tum Ecclesiae, tum animae cujuslibet sanctae valere. Quod enim Apostoli Ecclesias ubique terrarum erexerint, omnesque gentes ad eas aggregaverint, fuit opus non roboris humani, sed Spiritus divini. Similiter quod hodie Ecclesiae aedificentur apud Japones, Sinas, Brasilios, Mexicanos, etc., quodque eaedem apud haereticos in Bohemia, Moravia, Hungaria, Germania restaurentur, non tam fuit exercitu, quam vi Spiritus Dei. Pari modo quod S. Paulus, S. Magdalena, S. Maria Aegyptiaca, S. Pelagia, quae erant lustra et speluncae daemonis, transformentur in templa Dei, virtus est non hominis, sed Spiritus Sancti, qui corda penetrat et mentes immutat. Eadem est quae hodie peccatores convertit, et justos ad eximiam sanctitatem provehit et accendit. Porro haec facit Spiritus Sanctus, non in robore violentiae, sed sensim et suaviter, instar lenis spiritus animae illabendo per coelestes illustrationes immissas intellectui, et similes affectiones impulsusque inditas voluntati. Dei enim providentia per hunc spiritum ita orbem gubernat, ut attingat a fine usque ad finem fortiter, et disponat omnia suaviter. Hujus rei symbolo Deus apparuit Eliae, sibi ut videbatur zelozo, optantique ut igne et fulmine perderetur impia Jezabel et Baalitae, apparuit, inquam, non in igne, vento, tonitru, sed in spiritu et sibilo aurae lenis. Audi Scripturam, lib. III Reg. XIX, 11: "Egredere (o Elia) et sta in monte coram Domino: et ecce Dominus transit, et spiritus (ventus) grandis et fortis subvertens montes, et conterens petras ante Dominum: non in spiritu Dominus. Et post spiritum, commotio: non in commotione Dominus. Et post commotionem ignis; non in igne Dominus: et post ignem sibilus aurae tenuis; et ibi Dominus." Talis fuit, estque Spiritus Christi, qui proinde cum S. Joannes et S. Jacobus poscerent fulmina de coelo jaculari in Samaritas, eo quod Christum inhonorassent, illos corripuit, docuitque Spiritum mansuetudinis, dicens: "Nescitis cujus spiritus estis. Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare," Lucae IX, 55. Quicumque ergo se, vel alios a peccato convertere, aut ad eximiam perfectionem traducere conatur, sciat se id suis viribus non posse, sed Dei. Sibi ergo diffidens fidensque Spiritui Sancto, eum humiliter et ardenter invocet, crebroque inclamet: "Veni, Sancte Spiritus, reple tuorum corda fidelium, et tui amoris in eis ignem accende. Riga quod est aridum, Sana quod est saucium, Flecte quod est rigidum, Fove quod est frigidum. Rege quod est devium. Da tuis fidelibus, In te confidentibus, Sacrum septenarium," scilicet numerum donorum Spiritus Sancti: "Da virtutis meritum, Da salutis exitum, Da perenne gaudium. Amen."
4:7
7. QUIS TU, MONS MAGNE, CORAM ZOROBABEL? Quaeres, quis hic mons? Respondeo, omnes magni aemuli et potentes adversarii Judaeorum, qui volebant, aut certe facile poterant impedire fabricam templi. Unde primo, Hebraei, et ex iis S. Hieronymus, Remigius, Lyranus atque Emmanuel accipiunt diabolum, qui erat Satan, id est adversarius Jesu et Zorobabelis in fabrica templi, et restituenda republica Hebraeorum, ut patet cap. III, 1. Secundo, Mariana accipit Sanaballat et Samaritas, qui se opponebant Zorobabeli in restauranda urbe et templo. Tertio, Chaldaeus, Theodoretus et Clarius accipiunt reges et monarchas Persidis, praesertim Cambysem et magos, qui hucusque fere impedierant templi restaurationem, et deinceps impedire poterant, praesertim persuasi a pravis consiliariis, quos Samaritae aliique hostes Judaeorum donis corrumpebant. Unde Chaldaeus vertit: Quid tu reputaris regnum stolidum coram Zorobabele? nonne quasi vallis? q. d. Quid sunt monarchae Persidis, qui videntur esse montes excelsi, ut se tibi, o Zorobabel, opponant in fabrica templi? Ecce ego eos in planitiem deducam, id est humiliabo coram te: illos ergo quasi in vallem deducam coram te, tum quia faciam ut tu eis in hoc opere emineas, et superes quasi mons excelsus; tum quia cor eorum flectam et mitigabo, ut ipsi velut valles facilem tibi aditum et transitum praebeant, tuis votis annuant, tibi quasi se subjiciant, permittantque templum instaurari: "Cor enim regis in manu Domini: quocumque voluerit, inclinabit illud," Prov. XXI, 1. Montis similitudinem usurpat, quia montes impedire solent fabricam templi (de qua hic agitur) et domorum: unde ne eam impediant, vel ne ejus aspectum et opticam intercipiant, solent complanari. Allegorice, montes magni fuerunt tum daemones, tum principes Judaeorum, tum imperatores et reges ethnici, qui se vero Zorobabeli, id est Christo, et christianismo in fabrica templi, id est Ecclesiae opposuerunt; sed Christus eos stravit, sibique subjecit, corda eorum potenti sua gratia mirabiliter immutans, juxta id quod de eo cecinit Isaias cap. XL, 4: "Omnis vallis exaltabitur, et omnis mons et collis humiliabitur, et erunt prava in directa, et aspera in vias planas. Et revelabitur gloria Domini," puta gloriosa potentia, quae montes vallibus, potentes plebeiis, superbos humilibus aequat. Tropologice, ita Deus piis regibus et quibusvis fidelibus complanat difficultates, quae maxime reipsa erant, vel pusillanimis esse videbantur, ad exstirpandam haeresim, aut vitia inolita, adeo ut ipsi mirentur subito illas quasi in planum deduci, colliquescere et evanescere. Spes ergo in Deum montes omnes complanat, ut sperans canat cum Habacuc cap. III, 19: "Deus Dominus, fortitudo mea: et ponet pedes meos quasi cervorum. Et super excelsa mea deducet me victor in psalmis canentem." Ita de sponso, puta Christo, cui in incarnatione et mundi conversione tot montes difficultatum objiciebantur, dicitur Cantic. II, 8: "Ecce iste venit saliens in montibus, transiliens colles," id est obices et difficultates omnes superans. Unde Symmachus vertit: Ascendens contra montes, prosiliens contra colles. Sic David virtute Dei prostravit montem, et turrim illam carneam, inquit S. Chrysostomus, puta Goliath gigantem. IN PLANUM, scilicet deducam te, o mons magne, vel in planum descende et complanare, juxta sensum jam assignatum. ET EDUCET LAPIDEM PRIMARIUM: Hebraice, lapidem capitis, id est fundamentalem et primum imumque in fundamento. Verum quia hic jam jactus erat in fabrica templi, utpote inchoata, hinc melius Noster vertit, "lapidem primarium," qualis est qui perfecta fabrica in culmine eminet et prominet, ut extra ordinem aliorum exstet. Unde hunc lapidem explicans subdit: "Manus ejus (Zorobabel) perficient eam," puta domum Dei. Lapis ergo hic culminis significabat Zorobabelem, qui templum uti inchoarat, ita illud ad culmen erat perducturus. Ita Lyranus, Clarius, Dionysius et alii. Lapidem enim hunc opponit monti magno, de quo dixit vers. 7, q. d. Zorobabel evadet lapis primarius et celsus, qui in montem attolletur, dum templo imponet culmen, in eoque lapidem primarium et summum. Unde Theodoretus sic explicat, q. d. "Et si millies cum summa rabie Zorobabel impedire conemini, vestras spes vanas ostendam: eum enim omni gratia complevi, et redundantibus bonis cumulavi, et firmum tanquam lapidem constitui: vobis autem perniciem comparabo, ut id quod abest viribus humanis, sarciatur et compensetur a superna benignitate." Allegorice et potius, lapis primarius Ecclesiae est Christus, qui in montem excrevit, Daniel. II, 35, quando fabricam Ecclesiae quam inchoavit, per Apostolos ad culmen perduxit. Unde Chaldaeus vertit: Emerget Messias, cujus ab aeterno nomen dictum, qui potietur imperio regnorum omnium. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo, Rupertus, Hugo et Vatablus. Sicut ergo Zacharias cap. III, 9, Jesu pontifici lapidem hunc, puta Christum, promisit; ita eumdem promittit hic Zorobabeli principi: sed ibi ita ornatum, ut non nisi Christo conveniat; hic vero nude et simpliciter eum proponit, ut ad litteram designare possit Zorobabel, allegorice vero et potissime Christum: Prophetae enim saliunt et resiliunt a typo ad antitypum, puta a Jesu et Zorobabele ad Christum. Hosce enim raptus subitosque reditus, saltus et resultus patitur, imo poscit amplitudo, celsitudo et velocitas luminis prophetici. ET EXAEQUABIT GRATIAM GRATIAE EJUS. "Ejus," scilicet lapidis: hebraice enim est la, id est ejus, vel ei feminine. Unde respondet eben, id est lapidi: eben enim Hebraeis est femininum. Pro exaequabit hebraice est tesquot, quod Rabbini, et ex iis recentiores, ut Pagninus, Vatablus, Arias, Tigurina vertunt, acclamationes, a radice tsabak, id est vociferari, acclamare. Unde vertunt: Et educet lapidem primarium cum clamoribus (acclamantes: Gratia, gratia illi, ita Pagninus); vel, plausus et gratulationes erunt ei. Ita Tigurina, q. d. Consummato templo, positoque in culmine ultimo ejus lapide fastigiali, acclamabit populus: Gratia, gratia sit illi lapidi totique templo, hoc est, omnia fausta et felicia sint huic fabricae; Deus suam gratiam, favorem, celebritatem et gloriam in hic sua domo ostendat et conservet. Hoc ad litteram dicitur de templo Zorobabelis, allegorice et potius de Ecclesia erecta a Christo. Unde Vatablus et alii hoc impletum censent in dominica Palmarum, quando Christo quasi Messiae acclamarunt turbae: "Benedictus qui venit in nomine Domini: Hosanna in excelsis;" perinde ac in ejus nativitate acclamaverunt angeli: "Gloria in excelsis Deo." Hic sensus congruus est, eique valde favet textus hebraeus. Melius Septuaginta et Noster tescuot deducunt a scava, id est aequare: licet enim in tesquot sit littera aleph, in scava vero sit he, tamen hae duae litterae cum sint primae gutturales, saepe inter se commutantur. Jam sensus est primo, q. d. Gratia Darii Hystaspis exaequabit gratiam Cyri: uterque enim dedit facultatem reaedificandi templum; sed Darius insuper dedit sumptus ad illud necessarios. Ita Lyranus. Secundo, q. d. Templum hoc Zorobabelis suo splendore et gloria aequabit templum Salomonis, imo superabit, non auro et magnificentia, sed potentia Messiae qui in eo conversabitur, uti praedixit Aggaeus cap. II, 8; utrumque enim templum fuit gratia et donum Dei. Ita Sanchez. Tertio et aptissime, q. d. Gratia perfecti templi aequabit gratiam ejusdem inchoati, imo superabit. Majus enim donum est rem perficere quam inchoare, juxta illud: "Melior est finis orationis, quam principium," Eccles. VII, 9. Hunc esse sensum patet, quia ita explicat angelus dum subdit: "Manus Zorobabel fundaverunt domum istam, et manus ejus perficient eam." Porro verba ita recte adaptes: "Et exaequabit gratiam gratiae ejus," vel, ut hebraice est, ei, scilicet lapidi primario, v. g. culminis ei, id est in eo, q. d. In lapide culminis Deus exaequabit gratiam consummationis templi gratiae inchoationis ejusdem, sive faciet ut lapis summus apte respondeat imo, puta culmen fundamento: quia efficiet ut tantus sit decor, concinnitas, firmitas et gratia culminis, quanta est fundamenti. Porro hic lapis uterque positus fuit a Zorobabele: unde eum repraesentat, quasi dicat: Zorobabel tanta gratia ponet lapidem culminis in templo, quanta gratia posuit lapidem primum in fundamento, hoc est, tanta gratia perficiet templum, quanta illud inchoavit. Addunt quarto S. Hieronymus, Haymo et Rupertus, q. d. Gratia et beneficia quae Deus praestabit Zorobabeli et Judaeis Babylone redeuntibus, aequabit gratiam et beneficia quae Deus praestitit olim patribus eorum tempore Davidis, Salomonis, etc. Denique plenus erit sensus, si hebraeum tesquot in utraque significatione accipias, et primam expositionem jungas secundae, q. d. Posito ultimo lapide in culmine templi, eoque perfecto gratulabuntur omnes, ac cum plausu et jubilo acclamabunt dicentes: Gratia et felicitas perfecti templi ex aequo respondet gratiae et felicitati qua coeptum est. Ita a Castro. Allegorice, Deus aequavit gratiam Christi gratiae Mosis, imo illa hanc longe transcendit: Christus enim implevit omnes legis figuras, omnesque Prophetarum prophetias. Nam "lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est," ait S. Joannes cap. I, 17. Unde immediate ante ad haec verba Zachariae alludens, praemisit: "De plenitudine ejus (Christi) nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia." Quod varie varii exponunt, et congrue omnes. Primo, q. d. Legem Evangelicam Christi accepimus pro lege veteri Mosis: utraque enim fuit gratia, quia gratis data. Ita S. Cyrillus, Chrysostomus, Leontius, Theophylactus, Euthymius, Jansenius, Ribera in cap. I S. Joannis. Secundo, q. d. Gratiam vitae aeternae, id est gloriam accepimus pro gratia vitae. Ita S. Augustinus ibidem. Tertio, q. d. Pro gratia Christi nos vicariam et similem gratiam accepimus, sive, in Christi gratia quasi in capite, nos omnes quasi membra sumus gratiam consecuti, et per eum grati effecti Deo. Ita S. Chrysostomus, Cyrillus, Theophylactus, Zacharias Chrysopolitanus et Toletus ibidem. Aut nervosius Graecum anti, id est pro, exponendo per propter, uti saepe exponitur, q. d. Propter gratiam Christi quasi fontem et originem (utpote causam meritoriam) nos omnes gratiam accepimus, puta gratiam propriam per et propter gratiam Christi. Hic sensus videtur genuinus, explicat enim id
4:9
Vers. 9. MANUS ZOROBABEL. Hinc patet ad litteram loqui Prophetam non de fabrica Ecclesiae quam aedificabit Christus, sed de fabrica templi. Sensus enim planus quem verba poscunt, est hic: Sicut Zorobabel prima templi fundamenta jecit sub Cyro, I Esdrae III, 8, aut certe eadem restauravit et perfecit anno secundo Darii Hystaspis, uti dixit Aggaeus cap. I, 12, et Esdras lib. I, cap. IX; ita ipse fabricam complebit, et templum ad culmen conducet, tumque scietis, o Judaei, me Zachariam, qui haec praedico, verum fuisse prophetam a Deo missum, quia tunc videbitis reipsa mea haec oracula et promissa adimpleri. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius, Rupertus, Lyranus, Arias, Vatablus et alii passim. Allegorice, q. d. Uti Zorobabel per se Dei domum coepit et perfecit, ita ipse per Christum ex se nasciturum aedificabit Ecclesiam, eamque per Apostolos aliosque sequaces, ac praesertim per Eliam et Henoch in fine mundi omnino perficiet et consummabit.
4:10
Vers. 10. QUIS ENIM DESPEXIT DIES PARVOS? Nulli dies naturales sunt parvi: omnes enim sunt aeque magni, puta 24 horarum. Dicuntur tamen alii magni, alii parvi metonymice: magni, in quibus magna geruntur vel contingunt; parvi, in quibus parva. Sic Osee cap. I, 11, "magnum diem Jezrahel" vocat diem incarnationis et redemptionis Christi, quo ipse collecturus erat Jezrahel, id est semen Dei, puta populum fidelem tam ex gentibus, quam ex Judaeis in suam Ecclesiam. Vide ibi dicta. Ex adverso dies quibus coeperant jaci templi fundamenta, hoc loco vocantur parvi, ob exilia templi initia, quae tam tenuia erant, ut qui viderant magnificentiam templi Salomonici, flerent, quasi desperantes templum illud posse restaurari, et ad culmen pristinamque magnificentiam perduci. Id patet ex Aggaeo, qui coaevus et adjutor fuit Zachariae in urgenda templi fabrica, ac proinde ejusdem est interpres, et, ut ita dicam, paraphrastes. Aggaeus enim capite II, 4: "Quis, inquit, in vobis est derelictus, qui vidit domum istam in gloria sua prima? et quid vos videtis hanc nunc? numquid non ita est, quasi non sit in oculis vestris?" Quocirca eos consolans et animans promittit vers. 10, dicens: "Magna erit gloria domus istius novissimae plus quam primae." Id secundo patet ex textu hebraeo, qui ad verbum habet: Quis sprevit diem ketannot, id est parvarum, hoc est parvorum, scilicet initiorum et fundamentorum templi. Secundo, dies parvi accipi possunt pauci: nam pauco tempore perfectum est hoc posterius templum. Coepit enim fabricari anno secundo Darii, et perfectum est anno sexto ejusdem. Unde Rupertus sic explicat: Quis despiciat parvum hoc tempus? imo vero quis tantam velocitatem tam exigui temporis, quo consummatum est templum, non accipiat pro argumento et experimento quod Dominus miserit me ad vos, quodque ipse hujus velocitatis aeque ac fabricae sit auctor et consummator? Sic Jacob, interrogatus a Pharaone quot esset annorum, respondit: "Dies peregrinationis meae centum triginta annorum, parvi et mali," id est pauci et miseri, Genes. XLVII, 9. Tertio, Theodoretus sic explicat, quasi dicat: Ego despexi Jerusalem in multos dies, et ad 70 annos vastitatis et captivitatis eam condemnavi; pari modo mihi nunc perfacile est paucis diebus eam restaurare, et ad pristinam gloriam reducere. Quarto, Ribera per dies parvos accipit regnum Antichristi: ille enim regnabit et opprimet Ecclesiam per dies paucos, puta per tres annos cum dimidio, ut sensus sit, q. d. Tempore Antichristi fideles videntes eum pessumdare Ecclesiam, ac Judaeos illum recipere pro Messia, putabunt esse actum de eorum salute. Videbunt enim Deum qui magna pro iis quondam operatus est, jam parva pro iis operari, eosque quasi negligere et despicere. Verum hic sensus non est litteralis, sed mysticus. Allegorice, dies parvi vocantur dies pauci et humiles Christi, inquit Emmanuel. Sicut enim Zorobabel a parvis fundamentis inchoavit fabricam templi, ita et Christus fabricam Ecclesiae. Natus est enim parvulus in stabulo ex paupere matre. Quis eum videns non despexit? Quis credidit quod parvulus ille cresceret in tantam Ecclesiam, quae totum complecteretur orbem? Rursum parvus fuit, id est abjectus, quia fabrilem exercuit, latuitque usque ad annum trigesimum: tunc vero per paucos dies, puta per tres annos, praedicavit, et paucos eosque rudes habuit discipulos et apostolos. Unde despiciebant eum Judaei et scribae, dicentes, Marc. VI, 3: "Nonne hic est faber, filius Mariae, frater Jacobi," etc.? Hinc Isaias de eo dicit cap. LIII, 2: "Ascendet sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti." Porro hosce dies parvos, eorumque magna incrementa ostendet rursum in fine mundi, quando per Eliam et Henoch, qui diebus 1260 duntaxat, ut patet Apoc. XI, 3, hoc est, tres annos cum dimidio praedicabunt, Judaeos convertet, et debellabit Antichristum cum suis asseclis, ultimamque Ecclesiae suae manum et culmen imponet. Moraliter, disce hic a Zorobabele, et magis a Christo, res magnas a parvis initiis exordium capere, Deumque magna a parvis ordiri, ut ostendat suam potentiam et magnificentiam, juxta illud Job VIII, 6: "Si mundus et rectus incesseris, statim evigilabit ad te, et pacatum reddet habitaculum justitiae tuae: in tantum, ut, si priora tua fuerint parva, et novissima tua multiplicentur nimis." Ita "Dominus benedixit novissimis Job magis quam principio ejus. Et facta sunt ei quatuordecim millia ovium, et sex millia camelorum, et mille juga boum, et mille asinae," Job XLII, 12. Vidit id per umbram Plinius, lib. XV, cap. XIV, dum ait: "Nihil tam parvum est, quod non gloriam et utilitatem parere possit." Et Poeta: Vilior haud pars est alci, nec dignior ungue: Ergo etiam parvis gratia magna datur. Pittacus, unus e septem sapientibus, cum ei Mitylenaei multa millia jugerum agri muneri darent: "Nolite (rogo vos), ait, mihi dare quod multi invideant, plures etiam concupiscant. Quare ex istis nolo amplius quam centum jugera, quae et meam animi aequitatem, et vestram voluntatem indicent. Nam parva munera, divina: locupletia, non propria esse consueverunt." Ita Aemilius Probus lib. De Viris illustr., in Thrasybulo. Scripsit De Triplici minimo opusculum Jordanes Brunus, ubi lib. I, cap. II, mathematice demonstrat minimum esse tum numerorum, tum magnitudinum, tum elementorum corporumque omnium basin et substantiam; atque haec de minimo dat paradoxa, imo axiomata: "Minimum substantia rerum est; quia maxima quaeque ex minimo, in minimo, ad minimum sunt, per minimumque. Maximum non est aliud quam minimum iteratum et multiplicatum," uti numerus non est aliud quam unitas multiplicata. "Tolle ergo undique minimum, ubique nihil erit. Ex monade incipit omnis numerus crescitque, et in monadem desinit. Aufer undique monadem, nusquam erit numerus, nihil numerabile, nullus numerator. Sic ergo monas est essentia numeri, punctum lineae, momentum temporis, atomus corporis et compositi. Nativitas est expansio monadis, et centri vita est consistentia sphaerae; mors est contractio in centrum. Ex minimo incipit et crescit omnis magnitudo, eademque rursum in minimum extenuatur et desinit." Qui ergo ad magna contendit, a parvis incipiat. Praeclare S. Augustinus, serm. 10 De Verb. Dom.: "Magnus, ait, esse vis? a minimo incipe. Cogitas magnam fabricam construere celsitudinis? de fundamento prius cogita humilitatis. Et quantam quisque vult et disponit superimponere molem aedificii, quanto erit majus aedificium, tanto altius fodit fundamentum?" Huc facit insigne documentum P. Cornelii Vishavaei viri religiosi, quod ex diario P. Ledesmae recenset noster P. Sachinus tom. II Hist. Societ. lib. III, anno Domini 1539, num. 56: "Ad sanctae humilitatis commendationem, inquit, dicebat gaudere Deum res ex nihilo facere, quod is modus infinite ejus virtutis proprius sit, et clarius eam prodat. Ut igitur hanc rerum universitatem et pulcherrimam speciem ex nihilo procreavit, ita in animis hominum mundum ornatumque virtutum ex nihilo, id est ex humilitate, qua suum quisque nihilum profiteatur, efficere; superbos infinitis tentationibus subjacere, quod id Deus permittat, ut diffidere sibi discant. Perinde enim Deum facere, atque magnanimus rex, qui quamdiu fidentem sibi hostem videt, oppugnare non cessat; prostrato vero cadentique ac manus danti clementer ignoscit." Vis ergo esse magnus? parvus esto. Postulas aliquid a Deo? coram eo te annihila. Ita B. Teresia: Receptura, inquit, a Deo gratiam aliquam singularem, soleo prius annihilari, puta in meum nihilum deduci, ut videar mihi nihil esse, nihil posse, ut refert P. Franciscus Ribera in ejus Vita. Hujus rei illustre exemplum et speculum dedit S. Franciscus, qui abjectus et humilis tantum fecit, imo tot tantosque fundavit Ordines virorum et feminarum, ut omnes alios numero longe superent. Unde ipsius haec erat supplex oratio: "Domine, custodi tuum donum in me, quia ego ejus sum latro, dum tibi ejus gloriam suffuror, eamque mihi adscribo." Ita S. Bonaventura in ejus Vita. Sic Deus Josephum e carcere evexit ad principatum Aegypti; Gedeonem ex area evocavit ad ducatum Israelis; Davidem ab ovibus, Saulem ab asinis elevavit ad regnum. Sic a piscatione et retibus S. Petrum, Jacobum, Joannem, etc., vocavit ad apostolatum. Plura exempla eorum qui ab imo ad summum imperii culmen provecti sunt, recensui Gen. XXXVIII, in fine capitis. Qui ergo doctrinae, concionum, laborum suorum exilia videt principia, paucos auditores, tenuem fructum, ne cadat animo. Nam Debile principium melior fortuna sequetur. Imo ex hoc conjiciat magnam quandoque se collecturum messem, si in opere constet et perseveret. Hic enim est mos Dei, ut per humilia nos ducat ad excelsa. Id quisque in se experitur. Narrant Annales Hispaniae, et ex iis Ambrosius Moral. lib. IX, cap. VII, et noster Ribadeneira, in Vita S. Jacobi, eum in Hispania novem tantum incolas convertisse ad Christum: qua de causa cum doleret, seque orationi daret Caesaraugustae, apparuit ei B. Virgo columnae insistens (quae adhuc vivebat, sed in Oriente) choro angelorum suavissime canentium stipata, consolans eum dicensque: "Hoc in loco aedificabis ecclesiam, eamque meo nomine insignies; quia haec Hispaniae pars mihi erit devotissima, et ex nunc eam in meam protectionem recipio." Paruit Apostolus, et aedificavit sacellum, quod etiamnum S. Mariae in columna nuncupatur: atque exinde per novem hosce ejus discipulos secuta est totius Hispaniae conversio, illeque religionis flos, decor et robur, ut jure reges Hispaniae Catholici cognominentur. Denique hac de causa Deus eximios viros quos ad magna destinabat, corpore parvos formavit, ut ea parvitate eos semper humilitatis admoneret. S. Chrysostomus fuit corporis specie et statura parva, caput grande humeri sustentabant, tenuissimus ipse ac macie summa confectus, pallidissima facie, cavis luminibus atque introrsum recedentibus: caeteris corporis et oris lineamentis mestum quid praeferebat, cum extenuata, sed lata et magna esset fronte, rugis undique sulcata, magnis auribus, mento pusillo. Vixit annos 63, in episcopatu sex." Ita ex Menaeis Graecorum noster Raderus in Viridario Sanctorum, die 30 januarii. Ibidem ex iisdem de S. Nazianzeno sic scribit: "Gregorius ille Theologus statura mediocri erat, grataque magis brevitate, subpallidus, naso simo, rectis superciliis, vultu placido et modesto, oculorum altero, dextro, inquam, tristiori, quem et cicatrix in hirquo contrahebat, decenti capitis calvitie. De quo hoc jure dici potest: Si statua figura humana efformanda esset ex omnibus ac singulis virtutibus conflata, talem in hoc eximio Gregorio effulsisse, qui vitae splendore laudatissimum quemque superaret. Vixit ultra annum octogesimum, in episcopatu duodenos." S. Paulus uti nomine, ita re fuit parvus: "Tricubitalis est, inquit S. Chrysostomus, et coelos transcendit." S. Hieronymum parvo fuisse corpore scribit noster Ribadeneira in ejus Vita: atque hinc forte illi tanta mentis acredo! S. Constantius Mansionarius ex parvitate corporis documentum sumpsit humilitatis, et virtutis adeo illustris, ut et miracula patraret, atque aqua quasi oleo ardentem in Ecclesia lucernam aleret, uti narrat S. Gregorius lib. I Dialog. cap. V. S. Antoninus archiepiscopus Florentinus adeo pusillus fuit, ut cum ei nomen esset Antonius, diminutive vocatum sit Antoninus; is tamen monstrum fuit memoriae, aeque ac doctrinae et sanctitatis. Cum enim tredecim tantum esset annorum, totum jus Canonicum memoriter calluit. S. Caecilia et S. Agnes parvae exstiterunt, ut ex reliquiis et ossibus earum parvis nuper repertis, liquido se cognovisse mihi asseruerunt viri graves, iique testes oculati. At quantus in illis fuit animus, quanta virtus! Symbolice S. Hieronymus, quem sequuntur Remigius, Haymo et Dionysius, sic exponit: "Quis, inquit, idem est quod rarus, q. d. Rarus est qui dies parvos hujus saeculi despiciat, et regiam potestatem putat esse nihili. Quando viderimus potentes saeculi fulgere auro, purpura gemmisque rutilare, circumdari exercitu, dicamus in nobis: Quis, putas, despicit dies parvos? Qui ergo despexerint dies parvos, ex eo quod despiciunt regale fastigium, laetabuntur et videbunt auxilium Salvatoris, qui de Zorobabel stirpe promittitur, et propter fortitudinem lapis appellatur. Hoc autem refert ad regiam potestatem, ut commoneat Zorobabel, et Jesum, et populum Dei, nequaquam adversarios timere prohibentes, sed audire Dominum cohortantem," q. d. Ne timeas, o Zorobabel, Samaritas, Sanaballat, ipsosque monarchas Persarum, qui fabricam templi prohibere possunt, vel etiam volunt. Nam omnes parvi sunt et infirmi, ac parvo tempore regnant, si cum Deo omnipotente et aeterno comparentur. Sic ait Psaltes Psalm. XLVIII, 17: "Ne timueris cum dives factus fuerit homo: et cum multiplicata fuerit gloria domus ejus. Quoniam cum in- terierit, non sumet omnia: neque descendet cum eo gloria ejus." Et Psalm. XXXVI, 33: "Vidi impium superexaltatum, et elevatum sicut cedros Libani. Et transivi, et ecce non erat: et quaesivi eum, et non est inventus locus ejus." Et Job XXIV, 24: "Elevati sunt ad modicum, et non subsistent, etc., et sicut summitates spicarum conterentur." ET LAETABUNTUR, q. d. Nolite, o Judaei, despicere dies parvos, quibus parva jaciuntur templi fundamenta: mox enim laetabimini, cum videbitis lapidem stanneum in manu Zorobabel, quo ad perpendiculum iis inaedificabit parietes, eaque in magnam fabricam extendet, cui tandem culmen imponet. Ita Chaldaeus et alii. LAPIDEM STANNEUM. Chaldaeus, lapidem perpendiculi; solet enim lapis e stanno, vel plumbo, ob pondus et gravitatem alligari perpendiculo, ut ejus funiculum recte distendat ad mensurandas areas aedificii, ut uterque ejus paries utrinque aeque distet a centro terrae, ne si unus magis ad illud inclinet, eo ruat, alterumque secum in ruinam trahat, uti dixi cap. I, 16. Sensus ergo est, q. d. Magna erit laetitia, cum Zorobabel ad perpendiculum aedificabit et consummabit templum, juxta illud quod dixit cap. I, 16: "Et perpendiculum extendetur super Jerusalem." Hoc autem propediem fiet, quia perpendiculum in manu habet Zorobabel, quasi jam parans progredi in fabrica, eamque dimetiri, ut juxta dimensum illico parietes erigat. Pro stanneum hebraice est bedil, id est separationis, per quem Arias accipit lapidem separatum et eximium, qui poni solet in culmine. Verum Septuaginta, Chaldaeus, Noster, Vatablus, Pagninus et alii vertunt, lapidem stanneum, vel lapidem perpendiculi: stannum enim dicitur hebraice bedil, eo quod in fornace vi ignis separetur, et primo fluat de argento, uti mox dicam ex Plinio. Allegorice, lapis stanneus est Christus, inquit S. Hieronymus, qui est in manu, id est potestate, Zorobabel, quia ejus filius et ex eo prognatus, idque primo, "eo quod sit murus, inquit S. Hieronymus, et fortitudo roburque credentium. Sicut enim stannum ab igne alia metalla defendit, et cum sit natura aes ferrumque durissimum, si absque stanno fuerit, uritur et crematur: sic omnis angelorum et hominum fortitudo, si non habuerit auxilium Salvatoris, imbecilla probatur et fragilis." Secundo, "lapis iste habbedil scribitur, id est stanneus, id est separans et secernens (radix enim badal significat separare et secernere), ut quomodo stannum mixta et adulterata inter se per ignem metalla dissociat; ita Dominus verus probator, ab auro et argento bonorum operum aes vitiorum plumbumque secernat, ut purum aurum remaneat et argentum. Aliis verbis iste separator in Evangelio scribitur: Cujus ventilabrum in manu ejus, et ipse purgabit aream, et separabit paleas a tritico," Luc. III. Hucusque S. Hieronymus. Ita separabit Christus justos et electos a reprobis, quasi oves ab haedis in die judicii, Matth. XXV. Ita tropologice, Deus suis fidelibus in igne tribulationis quasi stannum se admiscet, ne ab igne exurantur, sed tantum purgentur, dicantque cum S. Job, cap. XXIII, 10: "Probavit me quasi aurum, quod per ignem transit." Et cum Psalte: "Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium." Tertio, Arias et Ribera: Christus, inquiunt, est lapis stanneus, quia rejectus et reprobatus a Judaeis, uti stannum secernitur ab argento; sed a Deo factus est in caput anguli. Verum lapis hic stanneus non est fundamentalis, nec pars fabricae, sed ejus perpendiculum et norma. Quarto ergo aptius, lapis hic in manu Zorobabelis, id est Christi, est ejus lex, Evangelium et doctrina, quam verbo, et magis vita expressit. Haec enim est perpendiculum, regula et norma omnis virtutis et perfectionis; unde juxta eam fabricam sanctitatis in anima exaedificare debemus, et quo magis ad eam accedimus, eo fabrica erit perfectior; quantum vero ab ea recedimus, tantum a sanctitate elongamur. Quinto, tres stanni analogias affert Nicetas in orat. 44 Nazianzeni. Prima est: "Dicunt, inquit, stannum ex aere et plumbo commixtum ac temperatum esse: qua de causa nec duritiei omnino est expers, nec rursus mollitiem omnem respuit. Simili modo Emmanuel ex firmissima et infrangibili divinitate, atque ex molli, et, ut ita dicam, affectibus obnoxia humanitate compositus est." Secunda: "Stannum sive plumbum ad purgationem alterius materiae, quae igne indiget, necessario assumitur, ac praesertim ab iis qui ex argento opus aliquod efficient. Stanno itaque sive plumbo assimilatur Christus, utpote sordes spiritales colliquefaciens ac purgans." Hoc de plumbo verum esse, non de stanno, plures praestantes aurifices Romae a me hac de re consulti asseverarent; plumbo enim expurgari aurum et argentum, non stanno, imo, si quid adsit stanni, perdifficlem esse expurgationem. Tertia: "Stannum res inter se distractas connectit, utpote quod glutinandi vim habet. Tale autem quiddam in nobis Christus praestitit: siquidem illud verbum est, quod in unum hominem duos populos creat, et quasi conflat. Duas hasce priores analogias pene ad verbum habet hic Cyrillus, ex quo eas sumpsit Nicetas. Addit Cyrillus: Adamantem, inquit, quem nulla materia potest vincere, frangit plumbum; sic Christus summe potens et bonus Satanam tanquam adamantem frangit, de quo scriptum est: "Cujus cor induratum instar lapidis." Ita ipse. Verum aurifices et conflatores constanter negant plumbo frangi adamantem. Ubi adverte Cyrillum et Nicetam stannum et plumbum pro ejusdem naturae et conditionis metallo sumere; stannum enim videtur esse plumbum nobilius, plumbum vero videtur esse stannum deterius: unde etiamnum qui vendunt lances stanneas, subinde eas plumbo adulterant, et plumbeas vendunt pro stanneis. Porro ex hisce stanni conditionibus discant Zorobabeles, id est principes, judices, syndici et visitatores, quales esse debeant. Quibus adde quod scribit Plinius lib. XXXIV, cap. XVII: "Stannum, inquit, illitum aeneis vasis saporem gratiorem facit, et compescit aeruginis virus, mirumque pondus non auget;" atque hasce ob causas plerique gentes prandent et coenant in lancibus et vasis stanneis. Ita princeps suis sit stanneus, id est sapidus et gratus, ut virus scelerum amoveat, et onera tributorum non augeat, nec fiscum ex damnatorum opibus locupletare satagat. Symbolice, Q. Julius Hilarion in Chronologia, quae exstat tom. III Biblioth. SS. Patrum, docet globum illum, qui in manu imperatorum pingitur cum cruce eidem infixa, quo significatur orbis dominium, adumbratum fuisse hoc "stanneo lapide, quem Zorobabel dux populi Israel manu circumferebat," hoc est, inquit Hilarion, "populum," quasi globus hic populum orbis conglobatam sub uno imperatore repraesentet. Verum hic lapis stanneus non tam fuit globus, quam perpendiculum, uti jam dixi. Anagogice Rupertus: Lapis stanneus, inquit, est humanitas Christi, qui ante passionem a Judaeis instar stanni despecta fuit et abjecta, sed post eam per resurrectionem facta est argentea, imo aurea, hoc est augusta et gloriosa. Huic significationi favet quod scribit Plinius lib. XXXIV, cap. XVI, saepe ex eadem vena prodire, primo stannum, deinde argentum, tertio plumbum: "Ejus, inquit, qui primus fluit in fornacibus liquor, stannum appellatur: qui secundus, argentum, quod remansit in fornacibus, galena, quae portio est tertia addita venae. Haec rursum conflata dat nigrum plumbum, deductis partibus duabus." SEPTEM ISTI OCULI. Quaeres PRIMO, quinam et ubi sunt hi oculi? Ribera et alii nonnulli censent eos fuisse in lapide stanneo, de quo immediate praecessit. Similiter enim cap. III, 9 Propheta vidit oculos in lapide coram Jesu, uti hic eos vidit in lapide, quem manu tenebat Zorobabel. Unde quis suspicari posset lapidem stanneum non fuisse plumbetum, vel stannetum perpendiculi ad dimetiendam fabricam: nec enim in eo utpote exiguo collocari poterant septem oculi, sed fuisse lapidem illustrem et fulgidum, cui inscriberetur titulus, auctor, annus, dies et mensis consummatae fabricae (uti in nonnullis palatiis laminis plumbeis vel stanneis ea et similia incisa videmus), ideoque hebraice vocari bedil, id est, separatum a reliquis, quasi eximium, uti censuit Arias. Aut certe dicere quis possit, oculos hos fuisse in lapide non stanneo, sed primario, de quo vers. 7; quia ipsi discurrunt undique, ut curent Ecclesiam in hoc lapide solidari et crescere. Attamen verius videtur hos oculos fuisse in candelabro, nimirum fuisse septem calamorum candelabri orificia, in culmine eorum exstantia, quae oculorum speciem habebant, quaeque per septem lucernas lucentes sibi insistentes et velut inoculatas, quasi oculi videre, resque vicinas illuminare et visibiles facere videbantur. Probatur id primo, quia visio tota hujus capitis est de candelabro, ejusque partibus; ergo oculi hi sunt candelabri, non lapidis, praesertim quia lapidem nullum hic vidit Zacharias, sed tantum promitti eum audivit, quod nimirum futurus esset in manu Zorobabel, quando ipse fabricam templi erat instauraturus. Secundo, quia lucernas et infusoria, imo et candelabrum hactenus non explicavit angelus. Hic ergo ea explicat, dicens ea esse septem oculos, "qui discurrant" per "universam terram," ac consequenter hoc ipso simul explicat ipsum candelabrum, nimirum ipsum repraesentare Deum et Christum, puta providentiam divinam omnia circumlustrantem, dirigentem et gubernantem, quae provisura erat et curatura fabricam templi, per septem hasce lucernas lucidas ut oculos, id est angelos. Unde Syrus et Arabicus vertunt: Isti sunt septem oculi Domini, qui intuentur universam terram. Tertio, quia Zacharias quasi jam intelligens mysterium candelabri et lucernarum, subjungit petitque de olivis, quae solae in eo explicandae supererant, dicens: "Quid sunt duae olivae ad dexteram candelabri, et ad sinistram ejus?" q. d. Jam ex te audivi quid significent lucernae, et consequenter ipsum candelabrum; restat ut explices quid portendant binae olivae, utrinque ad candelabrum positae. Quinto, quia huc alludens S. Joannes, vidit septem angelos primarios repraesentari, primo, per septem lampades, Apoc. IV, 5: "Septem lampades, inquit, ardentes ante thronum, qui sunt septem spiritus Dei;" deinde per septem Agni oculos, "qui sunt septem spiritus Dei, missi in omnem terram," Apoc. V, 6. Utrumque enim hoc symbolum videtur S. Joannes accepisse a Zacharia hoc loco, et cap. III, 9. Nec enim alius Propheta horum meminit. Rursum Apoc. I, 16, dicitur quod Christus "in dextera sua habebat stellas septem," quas explicans vers. 20: "Septem stellae, ait, angeli sunt septem Ecclesiarum." Sicut ergo angeli ibidem stellis, ita hic lucernis, quasi oculis comparantur: stellae enim sunt quasi lucernae et oculi coeli. Quid septem oculi, id est lucernae, significent? Respondeo: significant septem angelos primarios, qui sunt administri et exsecutores divinae providentiae, cujus symbolum est candelabrum, quod circumstant et jugiter intuentur. Hinc vocantur oculi utpote pervigiles, ut dixi cap. III, 9, et lucernae, sive lampades; tum quia lumen, id est scientiam suam, vigilantiam et perspicaciam a lampade, id est a Deo et Christo hauriunt; tum quia Ecclesiam et fideles lumine divinae cognitionis illuminant, et amore coelesti inflammant: hac de causa "discurrent in universam terram," hi septem oculi, id est hi septem angeli per septem oculos significati. Vide dicta Apoc. IV, 5. "Oculus enim justitiae est servator, et custos corporis," ait Diodorus lib. III Histor. Unde leo qui est rex animalium oculis semper excubat. Unde cum dormit, eos non claudit, sed apertos tenet. Hinc S. Epiphanius in Physiol. agens de catulo leonis: "Cum dormit, inquit, evigilant ejus oculi, ita ut venatorem a septem stadiis praesentiat." Ex significatione horum septem oculorum, id est lucernarum, discimus quid significet ipsum candelabrum, nimirum Deum, Deique omniscientiam et providentiam. Ab ea enim sola lumen suum hauriunt septem lucernae, id est angeli. Cum ergo ex Zacharia constet lucernas esse angelos, consequenter constat lampadem esse Deum, Deique providentiam: illius enim administri sunt angeli, qui proinde ab eo missi discurrunt in universam terram, ut ait Zacharias. Quocirca S. Bernardus, in Lament. B. Virginis Mariae, loquens de Deo Deique Filio: "O, inquit, immarcescibilis decor Dei excelsi, et purissima claritas lucis aeternae; vitae omnem vitam vivificans; lux omne lumen illuminans, et conservans in aeterno splendore. Mille millena lumina fulgurantia ante thronum divinitatis tuae a primo diluculo." Quia enim "Deus noster ignis consumens est," uti ex Mose ait Apostolus, Hebr. XII, 29; ipse enim est ignea et ardentissima charitas, de qua Cant. VIII, 6: "Fortis est sicut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio: lampades ejus, lampades ignis atque flammarum;" hinc jure ei praeferuntur lampades, ignis, fulgura et stellae, quae angelorum Deo astantium et ministrantium sunt symbola, juxta illud Psalm. CII, 4, et Hebr. I, 7: "Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis." Haec enim omnia ignis increati et immensi, puta divinitatis, sunt scintillae et indices. Quocirca sacrosanctae Eucharistiae, quasi Deo, faces et taedae praeferuntur, atque ante hierothecas ejus jugiter ardent lampades. Damnavit et risit olim Vigilantius haeresiarcha lampades per diem in ecclesia accendi solitas; in quem jure S. Hieronymus lib. Contra Vigilantium: "Tu, inquit, vigilans dormis, et dormiens scribis, et proponis mihi librum apocryphum, qui sub nomine Esdrae a similibus tui legitur, ubi scriptum est, quod post mortem nullus pro aliis audeat deprecari: quem ego librum nunquam legi. Quid enim necesse est in manus sumere quod Ecclesia non recipit?" Hinc rursum de stellis (quos ignes animatos esse anima intelligentiarum, sive angelorum olim censuerunt philosophi) quasi Deo summo praelucentiubs, ita canit Poeta: Vos aeterni ignes, et non violabile numen Testor. Et de fulguribus quasi Dei praenuntiis ita scribit Job XXXVI, 35: "Numquid mittes fulgura, et ibunt et revertentia dicent tibi: Adsumus?" Denique de quatuor Cherubinis stipatoribus currus divini ait Ezechiel cap. I, 14: "Ibant, et revertebantur in similitudinem fulguris coruscantis." Hac de causa olim regibus, qui sunt dii quidam terrestres, praesertim apud Persas, Aethiopes, Chaldaeos et Assyrios, lampades vel faces praelucebant, ut ostendi Jerem. I, 13. Sic de Julio Caesare Suetonius in ejus Vita, cap. XXXVII, ait: "Ascenditque Capitolium ad lumina, quadraginta elephantis dextra atque sinistra lychnos gestantibus." Et Herodianus lib. I De Martia: "Praeter ignem, ait, omnes honores velut Augustae ei tribuerentur." Et de Heliogabalo: "Discurrente etiam cum facibus utrinque populo." Et de Gordiano: "Ignis de more praeferebatur." Et de Constantino Magno, Romae Christi fidem et legem publico edicto sanciente ex Actis S. Sylvestri, sic scribit Baronius anno Christi 324: "Revertente Augusto ad palatium tota civitas cereis lampadibusque repleta, coronata (vel, ut alii legunt, comitata) est." Sic et caeteris imperatoribus Romanis et Constantinopolitanis olim praelatus est ignis. Quin et patriarchas praeibat lampadarius, qui in liturgiis et processionibus lampadem ante ipsos Ecclesiae principes gestabat. Notat Balsamon praelatas imperatori faces corona aurata gemina fuisse insignitas, cum imperatricis et patriarchae lampades una tantum essent redimitae. Hic ritus demonstrabat reges fulgore dignitatis, sapientiae et providentiae conspicuos esse, eosque instar ignis omnia permeare, et vitalem spiritum suis popularibus impertiri. Ita Nicolaus Causinus lib. I Parallel. histor. cap. XXI. Ignis enim est sapientia, in quo est splendor et calor: hoc accendit, illo illuminat. Providentiae ergo symbolum est lampas et flamma. Unde Poeta: Ne forte in tenebris offendas, sit tibi summi Flamma iter ostendens, provida cura Dei. Hinc et vigilantia in emblematibus pingitur quasi matrona, dextra tenens librum, sinistra virgam cum lucerna accensa: astat ei grus, altero pede elevato sustinens lapidem.
4:11
Vers. 11. ET RESPONDI, q. d. Dictis angeli quibus candelabrum ejusque oculos, id est lucernas, explicavit versibus praecedentibus, subjeci aliam, non responsionem (nihil enim ex me quaesivit angelus), sed interrogationem, quid sibi vellent duae olivae utrinque candelabrum stipantes; hoc enim solum ex candelabro exponendum restabat. Sic respondere saepe alibi sumitur pro incipere loqui, et inchoare sermonem, ut Matth. XI, 25: "In illo tempore respondens Jesus dixit: Confiteor tibi, Pater Domine coeli et terrae." Porro "duae olivae" sunt "duae spicae olivarum," de quibus vers. 12.
4:12
Vers. 12. ET RESPONDI (id est interrogavi) SECUNDO. Cum angelus taceret, et tardaret respondere ad quaestionem Zachariae interrogantis: "Quid sunt duae olivae istae ad dexteram candelabri, et ad sinistram ejus?" idque ad hoc, ut in ipso acueret desiderium interrogandi, et cognoscendi haec symbola, Zacharias ea pernoscendi ex angeli silentio avidior effectus, interrogationem iterat, sed aliis verbis, aliaque periphrasi, quae plenius rem interrogatam circumscribit et exprimit: "Quid, inquit, sunt duae spicae olivarum, quae sunt juxta duo rostra aurea?" quae scilicet sunt ad dextram candelabri et ad sinistram ejus, uti in priore interrogatione dixit. QUAE SUNT JUXTA DUO ROSTRA. Ita et Syrus et Arabicus. Quaeres, quaenam haec rostra? Primo, Ribera censet duo rostra fuisse duos uncos, ex quibus suspenderentur infusoria, id est vasa quibus oleum infunderetur in lucernas, et significare duas naturas Christi, divinam et humanam, quae virtute sua sustinent septem infusoria gratiae, id est septem sacramenta, quibus omne suum oleum, id est omnem justificandi vim et vigorem tribuunt. Verum hoc mysticum est, non litterale. Adde infusoria haec non fuisse infundibula a candelabro separata, sed fuisse ipsos septem calamos candelabri concavos, quibus insistebant totidem lucernae, uti dixi vers. 2. Secundo, a Castro et alii censent haec rostra fuisse fistulas aduncas, in quas ex olivis superne imminentibus distillaret oleum, ut per eas influeret in lampadem, et ex ea in lucernas, ad fovendum perenne earum lumen. Probant id primo, ex textu hebraeo, qui ad verbum sic habet: Quid sunt duae spicae olivarum, quae sunt in manu duarum fistularum aurearum, evacuantium ex eis (olivis) aurum, id est oleum flavum ut aurum? Ita R. Abraham, R. David, Pagninus, Vatablus et Arias. Pro rostra hebraice est santerot, quod Arias latina voce hebraeae affini vertit, cantharos; Vatablus, ampullas; Chaldaeus, lecythos: in his enim solet excipi oleum. Sic enim habet Chaldaeus: Quid sunt duae spicae olivarum, quae sunt juxta duos lecythos aureos, ex quibus effunditur oleum in lucernas aureas? Et Septuaginta: Quid sunt duo rami olivarum, qui in manibus duarum narium aurearum, quae infundunt et retrahunt suffusoria aurea? Secundo, quia hebraeum merikim, id est evacuantes aurum, id est oleum, cum sit masculinum, referendum est ad scibbale, id est spicas, non ad femininum santerot, id est rostra. Ex spicis ergo olivarum defluebat oleum in rostra, et ex iis evacuabatur in lampadem. Verum obstat primo, quod oleum ex olivis non distillat, nisi illae tundantur, vel premantur in praelo: deinde oleum contusum vel pressum solet ex praelo in vasa transferri, ut in eis subsidente amurca purificetur, et sic tandem purificatum per infundibula in lampades infunditur. Hic autem nec praeli, nec vasorum aliorum ulla fit mentio. Secundo, lampas haec ex se plena erat oleo: non ergo accipiebat oleum ex olivis. Repraesentat enim Deum, qui ex se omni scientia et gratia est plenus, quam non haurit ab angelis et hominibus, sed ipse omnibus eamdem impertit. Dico ergo haec duo rostra fuisse duas summitates duorum calamorum candelabri, quibus duae insistebant lucernae, quarum una erat ad dexteram, altera ad sinistram candelabri. Unde Marinus et alii hebraeum santerot, id est rostra, vertunt canales, vel fistulas, uti sunt calami. Hi calami vocantur rostra, quia erant adunci uti sunt rostra avium. Septuaginta vertunt mykteres, id est nares: quia erant instar naris sublimatorii sursum elatae. Pyramis enim sublimatoria in qua distillatur aqua, v. g. rosacea, oleum, vinum, etc., quae vulgo lambico, vel capello vocatur, suam habet narem, id est canaliculum aduncum, per quam aqua distillata defluit in vas subjectum. Id ita esse patet ex eo quod Zacharias hic idem dicit, quod paulo ante, sed aliis verbis, et alia periphrasi: loquitur enim de iisdem olivis duabus. Per duo ergo rostra significat duo latera, sive dextram et sinistram candelabri, uti paulo ante dixi: ibi enim consistebant haec rostra et calami. Ex septem ergo calamis et rostris, duo tantum nominat sita ad dextram et sinistram candelabri, ut utramque per ea indicet, et per hoc significat situm duarum spicarum, sive olearum, nimirum earum unam fuisse positam a dextris candelabri, juxta calamum ejus dextrum, alteram a sinistris, juxta calamum ejus sinistrum.
4:13
Vers. 13. NUMQUID NESCIS? Exigit angelus a Zacharia humilem confessionem ignorantiae, ut ea mereatur et disponat se ad excipiendam Dei revelationem, et mysterii interpretationem. Humilitas enim, humilisque confessio et interrogatio est congrua via ad scientiam, praesertim divinam.
4:14
Vers. 14. ISTI SUNT DUO FILII OLEI. Addunt aliqui splendoris, id est splendidi; sed splendoris deest Biblia Romana. Jam "filii olei," id est uncti oleo, sive Christi Domini, significat Jesum filium Josedec, qui unctus, id est consecratus erat pontifex; et Zorobabel, qui unctus, id est constitutus erat princeps populi, q. d. Istae duae arbores, vel rami pleni olivis ad exprimendum oleum, significant duos summos magistratus, puta principem et pontificem, hi enim solent ungi oleo sancto (et si forte de facto hi duo non fuerint uncti, utpote creati in Babylone et exsilio), nimirum Jesum et Zorobabel, qui quasi ministri assistunt Deo dominatori universae terrae, quem repraesentat hoc candelabrum, ut ejus decreta exsequantur, eique candelabrum antitypum, id est templum, aedificent, ac populum in rebus tam divinis, quam politicis gubernent, juxta illud, Psalm. CXXVIII, 3: "Filii tui sicut novellae olivarum in circuitu mensae tuae." Pari enim modo hic Jesus et Zorobabel quasi novellae olivae assistunt Deo, quasi parenti suo repraesentato per candelabrum, tum ut eum honorent, eique ministrent; tum ut vicissim ab eo illuminentur et dirigantur: quo significatur quod Deus et Christus peculiari providentia regant duos hos magistratus, puta pontifices et reges sive principes. Ita Hebraei, Theodoretus, Lyranus, Vatablus, Clarius, Mariana et alii. Unde Chaldaeus vertit: Isti sunt duo filii principum, ideoque principes. Jesus enim erat filius Josedec summi pontificis: Zorobabel erat filius Salathiel, filii Jechoniae regis Juda. Secundo, Aquila et Theodotion vertunt: Isti sunt duo filii splendoris, vel claritatis, id est splendidi, clari et illustres tum genere, tum principatu, tum moribus et gestis. Sic etiam potest accipi versio nostra. Nam filius olei accipi potest lux, quae ex oleo, quasi filius nascitur, lactatur et nutritur. Filii ergo olei, idem est quod lucidi, splendidi, celebres. Tertio, Septuaginta, Syrus et Arabicus Antiochenus vertunt: Isti sunt duo filii pinguedinis. In oleo enim est primo, nitor; secundo, lucis et ignis fomentum; tertio, pinguedo, q. d. Isti duo pingues et fertiles futuri sunt, ac multum fructum allaturi tum Ecclesiae, tum reipublicae, praesertim per fabricam templi, qua et Ecclesiae religionem, et reipublicae majestatem, aeque ac justum piumque regimen, tam sacrum quam civile et politicum conciliabunt. Alludit Zacharias ad duos Cherubinos, quos ex ligno olivarum, quasi filios oleae et olei fabricavit Salomon, III Reg. VI, 31. Sicut enim illi propitiatorium et arcam, ita Jesus et Zorobabel, id est pontifex et princeps, Ecclesiam et rempublicam sustentant. Unde Arabicus Alexandrinus vertit: Isti sunt filii misericordiae; haec enim est virtus principum, ejusque symbolum est oleum. Huc alludit Ecclesiasticus cap. XLIV, 10: "Illi viri misericordiae sunt, quorum pietates non defuerunt." Moraliter, discant hic reges et principes se, aeque ac pontifices, tanquam ministros assistere Deo dominatori terrae, ut ejus templum, cultum, justitiam omnemque virtutem in populo instaurent et promoveant. Quocirca Constantinus Magnus dictitare solebat "reges extra fores Ecclesiae, episcopos esse." Eniti enim debent, ut subditi pie Deum colant, quasi eorum episcopi essent. Pontifices enim et reges sunt quasi duo Cherubini, pleni oleo, qui assistunt Deo super arcam Ecclesiae residenti, ut ejus gloriam propagent. Sint ergo assistentes Dei, quasi filii olei. Oleum pascit, lucet, lenit, cibus est, lux et medicina. Haec tria praestent subditis, ac praesertim viscera misericordiae, quam repraesentat oleum. Rursum oliva innuit quod principis sit per clementiam, mansuetudinem et pacem, cujus symbolum est oliva, procurare rerum copiam; hanc enim gignit pax; cum bellum res opesque consumat, juxta illud Psalmi CXXI, 7: "Fiat pax in virtute tua, et abundantia in turribus tuis." Quocirca in nummis Augusti Caesaris, pax pingitur quasi matrona sinistra tenens cornucopiam, plenam fructibus, floribus et frondibus, cum ramo olivae; dextra vero facem, qua accendit et comburit montem armorum. Eadem apud Pausaniam pingitur quasi virgo pulchra, in capite gestans coronam ex olivis, dextra gestans imaginem Pluti (qui erat apud Gentiles divitiarum praeses et deus), sinistra fasciculum spicarum granis frumenti refertarum. Simile est in nummis Trajani; pingitur enim pax quasi virgo, dextra tenens ramum olivae, sinistra cornu divitiarum. Nervose Poeta triplicem insignis viri ducisque virtutem triplici corona exprimit: E lauro, quercu atque olea duce digna corona, Prudentem, fortem, pacificumque decet. Laurus enim Apollini dicata notat prudentiam; quercus Jovi, fortitudinem et constantiam animi; olea Palladi, pacis studium. quibus ipse ministrat oleum gratiae candelabro, id est Ecclesiae, facitque eam pariter regnum sacerdotale et sacerdotium regale, ut in ea sit gens sancta digna Deo; ac proinde dicitur Christus, id est unctus oleo gratiae, tum unionis hypostaticae, tum charismatum omnium, quae quasi caput distillat in fideles quoslibet. Verum haec minus congrue respondent tum ideae et significationi litterali, tum allegoriae candelabri et olivarum superius traditae.
4:2
v. 14 « Et dizit ad. me angelus qui loquebatur in me : clama dicens : haec dicit Dominus exercituum : zelatus sum lerusalem et Sion zelo magno» ; — zelus est vehemens quidam amor cum indignatione contra obstacula . coniunctus; cf. Ioel 2, 8. Iam in solutione exsilii Deus amorem revera exhibere incepit; nunc vero maximum spondet se habere studium pro lerusalem i. e. pro populo et urbe et pro Sion i. e. pro templo. Proinde vetera vaticinia de salute et gloria theocratiae omnino valere asserit et se magno fervore et potentia invicta illa in opus deducturum. Quando Deus zelo suo aliquid se peracturum vovet, promissionem ait iri impletum absolute i. e. non habita ratione conditionum, quas quandoque ut minae et promissiones compleantur tacite intelligi et supponi vult (cf. Ier. 18, 1-10). Ut olim de regno pacis sempiterno in domo David confirmando ac corroborando dixit ; « zelus Domini exercituum faciet hoc » (Is. 9, '1), ita nunc suum zelum quasi pignus exhibens theocratiae instaurationem certissimo argumento comprobat. Zelus pro populo necessario dicit magnam indignationem adversus eos qui dilecto obsistunt ; quare sua quasi sponte fluit v. 145 « et ira magna ego $rascor super gentes opulentas, quia ego iratus sum parum, ipsi vero adiuverunt in malum » ; — super gentes securas hebr. i. e. quae opibus suis innixae suarum virium fiducia superbe efferuntur et se posse deiici a nullo confidunt, quae superba securitas optime illustratur verbis illis Babylonis : « ego sum et non est praeter me amplius » (Is. 41, 8. 40). Ea elatione superba etiam factum est, ut in oppressione populi iudaici iustos excederent limites; id quod Deus iam Assyriis exprobravit : « ipse autem non sic arbitrabitur et cor eius non ita existimat, sed ad conterendum erit cor eius et ad internecionem gentium non paucarum » (Is. 10, 1), et Babyloniis : « dedi eos in manu tua; non posuisti eis misericordias; super senem aggravasti iugum tuum valde » (Is. 47, 6 ; cf. 52, 4, 5). Bene rem proponit S. Hier. : « ipse tradidit eos (Iudaeos) ad corripiendum, illae vero saevierunt in traditos; hic ut filium a paedagogo voluit emendari, illae ut hostem interficere et punire conatae sunt ». Deus igitur fidelis et misericors pro suo zelo auferet opprobrium et miseriam populi sui ; v. 16 « propterea haec dicit Dominus : revertar ad lerusalem in misericordiis et domus mea aedificabitur in ea, ait Dominus exercituum, et perpendiculum extendetur super lerusalem » ; — mplebit quod supra promisit : convertar ad vos (v. 3) ; benignum suum amorem et viscera amoris (cf. hebr.) exhibebit suis. Prima favoris divini pignora erunt templi restitutio urbisque aedificatio ; in templo enim et. urbe vertitur theocratiae veteris cardo, iis alligata inveniuntur pleraque vaticinia, ergo illorum instauratio signum erat et praeambulum instaurationis theocratiae. Aedificatio extensione perpendiculi designatur i. e. funiculi secundum mensuras et ordines singulorum in ea tendendi (S. Hier.). Haec quidem beneficia promittit pro proximo tempore. Ea excipientur aliis maioribus ; quare v. 47 « adhuc clama dicens : haec dicit Dominus exercituum : adhuc affluent civitates meae bonis et consolabitur adhuc Dominus Sion et eliget adhuc lerusalem » ; — ab urbe principali benedictio diffundetur in regionem universam, quam tenero affectu suam vocat; amorem quoque spirat promissio consolationis Sion, qua antiquas calamitates liberaliter compensat; electio olim facta, qua cor et oculos suos posuit in lerusalem, firma manet et stabilis. Etsi igitur tempus gloriosae instaurationis universaeque salutis secundum arcanum divinae providentiae consilium nondum proxime instet, iam magno solatio piis . et fidelibus esse debet, quod antiquae promissiones renovantur, quod ' Deus patrum iniquitatibus populique socordia ac tepiditate offensus nihilominus benignus stat ac misericors promissis olim datis. Aequalibus autem vatis idem proponitur quod sanctis quoque patriarchis : « iuxta fidem defuncti sunt omnes non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes et salutantes et confitentes, quia peregrini et hospites sunt super terram » (Hebr. 41, 13). Atque verba bona et consolatoria statim etiam visione comprobantur, ut vates « non solum verbo quae futura sunt doceatur, sed cum eventura etiam viderit, subtiliter et perfecte quae significantur intelligat » (Cyr.). Duo enim ex verbis innotuerant : iudaici populi offensores puniendos esse et urbem iri restitutum ; « iam ad utriusque rei confirmationem duas alias posthinc exponit revelationes, quas cum ipse vidisset, firmam circa res dictas fidem retinebat et populo universo ut idem existimaret suadebat. Priorem quidem de adversariorum punitione recitat, quam etiam in superiore revelatione primam posuerat » ; ita bene nexum proponit Theod. M. ; ex duobus enim, quae zelus Domini complectitur, prius (cf. v. 15) declaratur ; v. 18 « Et levavi oculos meos et vidi, et ecce quattuor cornua ;
4:5
v. 19 et dizi ad. angelum qui loquebatur in me: quid sunt haec? et dixit ad. me : haec sunt cornua quae ventilaverunt Iudam et Israel et lerusalem » ; — cornu designari potentiam, fortitudinem, frequens est in s. Scriptura (cf. Ps. 43, 6 ; "14, 8. 6. 115; 88, 18. Am. 6, 14 etc.) atque etiam actionibus symbolicis cornua aptantur, uti v. g. 3 Reg. 22, 41 : « fecit sibi Sedecias cornua ferrea et ait : haec dicit Bominus : his ventilabis Syriam, donec deleas eam » cf. Ez. 32, 2; 34, 941. Sollemne est symbolum istud apud Danielem (1, "1-24 ; 8, 3-21), quo reges inimici designantur. Hebr. quae disperserunt Iudam... Cum de quattuor sit sermo cornibus, sponte sua ea tangi videntur, quae Daniel de quattuor bestiis (cp. '1) habet et de ariete et hirco qui cornibus ventilabant gentes (cp. 8), nec non quae de quattuor regnis ' effert, quae re- .gnum messianicum comminuet atque consumet (cp. 2). Posteriores enim prophetas saepe vestigiis priorum insistere, adverti potest frequenter. 1. Chaid. statim effert quattuor regua esse vati ostensa, cornu igitur regnum interpretans, Quare a vero vi aberrabimus, si cum S. Hier. dicemus : « quattuor cornua quae ventilaverunt et disperserunt [udam et Israel et lerusalem, quattuor gentes esse, Babylonios, Medos et Persas, Macedonas et Romanos et nunc Dominus a propheta interrogatus exponit et. Daniel plenissime explicat ». Ea vero est ratio visionis, ut quae tempore disiuncta sint simul exhibeantur ; quare non mirum est hostes theocratiae proponi uno schemate, quamvis alii iam exsistere desierint, alii nondum adsint. Unde pro indole visionis fortasse non de certis ac definitis populis erit cogitandum — nam praeter eos quos S. Hier. recenset, etiam Aegyptii, Assyrii, Phoenices, Syri, Philistiim, Idumaei etc. hostes exstiterunt theocratiae Iudaeosque disperserunt (cf. Ioel 3, 6. Am. 4, 6. 9) — sed generatim regna erunt intelligenda, quae a quattuor mundi plagis variis temporibus afflixerunt populum Dei; atque haec est explicatio a longe maiore parte interpretum proposita (cf. Theod. Theod. M. Rib. Sanct. Lap. Mar. Men. Tir. Gord. Trochon). Enumeratione « Iudam et Israel et lerusalem » omnes omnino hostes designari videntur, qui unquam vel unam alteramve partem populi vel regni sedem et regiam familiam aggressi sunt (cf. Alb.). Si visionis ratio universalis spectatur, fortasse interpretatio secundo loco proposita erit praeferenda. Eam, ut dixi, plerique tuentur, qui simul contra explanationem a S. Hier. datam monere solent : visionem spectare tempus praeteritum, non futurum; Persas fuisse Iudaeis benevolos, Israelem non potuisse affligi a Persis, Graecis et Romanis, utpote iam ab Assyriis abductum ; fabros venire, ne ultra isti populi affligant Iudaeos et ut Iudaeis sit consolatio, ergo non posse intelligi hostes qui exstaturi sint in posterum (cf. Rib. Sanct. Lap.). At ista rem tamen non evincunt. Nam non opus est, visionem tam arctis includere limitibus, ut solum tempus Zachariae spectet, sed magis ad visiones propheticas accommodatum et consentaneum videtur, ut veritas quaedam universalis symbolo repraesentur, scil. theocratiam impugnari a regnis sentium ; hanc esse sortem eius; at Deum demum omnes inimicos prostraturum. li vero qui quam maxime hanc pugnam susceperunt, sunt sit in visione ea simul videre coniuncta quae et tempore et loco dissita sunt, disce ex ipso nostro vate (6, 2) qui cernit quattuor quadrigas sim] egredientes, disce ex modo loquendi apud Danielem : « in diebus 3aten) regnorum illorum suscitabit Deus coeli regnum, quod in aeteruu non dissipabitur » (Dan. 2, 44), disce ex una illa :tatua qua quattuor regna inter se succedentia repraesentantur ita, ut tamen quasi simulexsistentia et corruentia exhibeantur (Dan. 2, 31-43). , Ceterum neque ii qui certa ac definita regna agnoscunt, inter se consentiunt. Explanationem a S. Hier. propositam sequuntur /faimo et Rup. ; quattuor reges : Phul, Salmanassar, Sennacherib, Nabuchodonosor agnoscit S. Cyr. ; eosdem interpretatur Barh. solum pro Phul nominans Theglathphalasar ; Assyrios, Chaldaeos, Medos, Persas Aib. proponit, at Calm. Assyrios, Chaldaeos, Persas, Aegyptios. Verum — et haec est solida consolatio piis data — quotquot hostes exsurgunt, omnes demum divina potentia conterentur; nam suus cuique a Deo providetur victor et expugnator ; deeare per symbolum conveniensedocetur vates : v. 20 « et ostendit mihi Dominus quattuor fabros ; v. 91 et dizi : quid isti veniunt facere? qui ait dicens : haec sunt cornua quae ventilaverunt Iudam per singulos viros et nemo eorum levavit caput suum , et venerunt isti deterrere ea, ut. deiiciant. cornua gentium, quae levaverunt cornu super terram luda, ut dispergerent eam » ; — hebr. quae disperserunt Iudam ita (secundum mensuram), ut nemo levaret caput i. e. Iudam afflixerunt eum in modum, ut prae gravitate malorum et pondere penitus prosterneretur. Sed ad quattuor cornua confringenda Deus excitat totidem fabros, qui ferrea cornua conterant; cf. Is. 84, 15. 16: «ego creavi fabrum... et ego creavi interfectorem ad disperdendum ; omne vas quod fictum est contra te, non dirigetur ». Fabri isti, Domini instrumenta, potestatem hostilem primo terrore coercebunt, dein plane deiicient et superabunt. Cum emphasi repetitur in fine causa interitus, quia potentia sua hostes abusi sunt et theocratiae sacrilegas manus intulerunt, ut eam dissiparent et destruerent, ideo funditus eradicabuntur et quo magis sesesuperbe extulerunt, eo magis cum ignominia humiliabuntur. Ad symboli rationem fabri apparent, per quos ii. designantur, quibus tamquam instrumentis Deus utitur ad potestatem mundanam deiiciendam ; vel veritas illa : non praevalebunt, modo visioni apto exprimitur. Non liquet, utrum in iis cum plerisque angeli sint agnoscendi (cf. Hier. Theod. Theod. M. Barh. Sanct. Lap. Tir. Mar.), necne; homines quos Deus ad talem vindictam capiendam elegerit, uti Cyrum, Machabaeos aliosque Aib. interpretatur !. Unum certum est idque rei caput et summam continet ; theocratiam invictam omnium hostium interitui fore superstitem (cf. Trochon). | LXX formam hiph. verbi "T! acuere legisse et TYY1* ut pluralem & '? manus * 1. Alii alia proponunt : Calm. intelligit Nabopalassarum qui regnum Assyriorum evertit, Cyrum qui chaldaicum, Alexandrum qui persicum, Ptolemaeum qui Aegyptum usurpaverit. Varias sententias relatas invenies apud Calm. 1rochon. $. Quae pluralis numeri forma de manibus artefactis et de rebus adhibetur, quae manuum explicasse censendi sunt; vertunt euin 103 ófüvat aX i; ysTpag «UtGv i. e. uti graeci explicant : acuuntur quidem cornua, non tamen contra Israel, sed contra semetipsa, ut poenas inter se mutuo darent eorum quibus Israel oflendissent ; ita S. Cyr. et Theod. ; at Theod. M. verbum ótvvzr explicat per &xAextüvat aUvà xai rávta XÀv €vxov &osAetv i. e. vires attenuare prorsus et auferre. Haec visio de quattuor cornibus fabrisque intime cohaeret cum visione equitum, qui nuntium afferunt terram habitari et quiescere. Nam ostendit, hostes etsi nunc secure degant, tamen certissime iri deiectum ; er- £go quod in priore parte visionis aderat triste, id altera hac parte victoria demonstrata et laeta spe exhibita quam maxime emollitur. Praeterea intime refertur ad v. 15 ; quare divisio capitum, uti est in LXX et vulg. hoc loco prorsus est ad rem. Capite secundo iam parti, ut ita dicam, negativae additur positiva de instauratione Ierusalem et theocratiae gloriosa.
4:2
… Sui sette bracci erano collocate sette lampade (Ex. 25, 31-39; 37, 17-24), che secondo Zach. 4, 2.10 significano « sette occhi del Signore che scorrono sopra la terra ».
4:9
… direttive nel rimpatrio degli esuli (Eid. 1, 8-11 e 2, 2; 3, 2; 4, 2); S. mette le fondamenta del Tempio di Gerusalemme (ibid. 5, 16), ed anche Zorobabel ne intraprende la ricostruzione una prima ed una seconda volta (ibid. 3, 8 sgg.; 5, 2 sgg.; Agg. 1, 14; Zach. 4, 9). Contro l'identificazione vi sono tuttavia difficoltà: anzitutto nei documenti non è detto mai espressamente che S. e Zorobabel siano una stessa persona; inoltre l'uno e l'altro nome …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.