Christ is described as a vistorious conquerour, ascending into heauen with triumph, embrued with bloud. 7. For al whose benefites the Prophet rendreth thankes: 10. expostulating the peoples ingratitude, that prouoked God to wrath.
1Who is this that cometh from Edom, with dyed garments from Bosra, this beautiful one in his robe, walking in the greatness of his strength. I, that speak justice, and am a defender to save.Chi è questi, che viene da Edom, e di Bosra colla veste tinta di rosso? questi bello a vedersi nel suo paludamento, nella cui andatura spicca la sua molta possanza? Io sono, che parlo giustizia, e sono il protettore, che dà salute.VVHO is this that cometh from Edom, with died garments from Bosra, this beautiful one in his robe, going in the multitude of his strength. I, that speake iustice, and am a defender to saue.Quis est iste, qui venit de Edom, / tinctis vestibus de Bosra ? / iste formosus in stola sua, / gradiens in multitudine fortitudinis suæ ? / Ego qui loquor justitiam, / et propugnator sum ad salvandum. 2Why then is thy apparel red, and thy garments like theirs that tread in the winepress?Ma, e perchè rossa è la tua roba, e le tue vesti quasi di chi preme le uve nello strettoio?Why then is thy clothing red, and thy garments as theirs that treade in the wine presse?Quare ergo rubrum est indumentum tuum, / et vestimenta tua sicut calcantium in torculari ? 3I have trodden the winepress alone, and of the Gentiles there is not a man with me: I have trampled on them in my indignation, and have trodden them down in my wrath, and their blood is sprinkled upon my garments, and I have stained all my apparel.Io da me solo ho premuto il torchio, e delle genti nissuno è con me. Io gli ho spremuti nel mio furore, e nell'ira mia gli ho conculcati, e il sangue loro è schizzato sulla mia roba, ed ho macchiate tutte le mie vestimenta.I haue troden the presse alone, and of the Gentiles there is not a man with me: I haue troden them in my furie, and haue troden them downe in my wrath: and their bloud is sprinkled vpon my garments, and I haue stayned al my rayment.Torcular calcavi solus, / et de gentibus non est vir mecum; / calcavi eos in furore meo, / et conculcavi eos in ira mea: / et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea, / et omnia indumenta mea inquinavi. 4For the day of vengeance is in my heart, the year of my redemption is come.Perocché ecco il dì fissato in cuor mio per la vendetta; l'anno della redenzione mia è venuto.For the day of reuenge is in my hart, the yeare of my redemption is come.Dies enim ultionis in corde meo; / annus redemptionis meæ venit. 5I looked about, and there was none to help: I sought, and there was none to give aid: and my own arm hath saved for me, and my indignation itself hath helped me.Mirai all'intorno, e non era chi porgesse la mano; cercai, e non v'ebbe chi desse aiuto: e mi diè salute il mio braccio, e l'ira mia ella stessa mi consortò.I looked about, & there was no helper: I sought, and there was none to ayde: and myne arme hath saued, and myne indignation itself hath holpen me.Circumspexi, et non erat auxiliator; / quæsivi, et non fuit qui adjuvaret: / et salvavit mihi brachium meum, / et indignatio mea ipsa auxiliata est mihi.
6And I have trodden down the people in my wrath, and have made them drunk in my indignation, and have brought down their strength to the earth.E nel furor mio conculcai i popoli, e della mia indignazione gli inebriai, e gettai a terra la loro fortezza.And I haue troden downe the peoples in my furie, and haue inebriated them in mine indignation, and haue drawen their strength downe to the ground.Et conculcavi populos in furore meo, / et inebriavi eos in indignatione mea, / et detraxi in terram virtutem eorum. 7I will remember the tender mercies of the Lord, the praise of the Lord for all the things that the Lord hath bestowed upon us, and for the multitude of his good things to the house of Israel, which he hath given them according to his kindness, and according to the multitude of his mercies.Io mi ricorderò delle misericordie del Signore, e loderò il Signore per tutte le cose, che ha fatte per noi il Signore, e per la moltitudine de' beni donati da lui alla casa d'Israele secondo la sua benignità; e secondo la moltitudine delle sue misericordie.I wil remember the mercies of our Lord, the prayse of our Lord for al thinges, that our Lord hath rendred to vs, and for the multitude of the good thinges to the house of Israel, which he hath geuen them according to his iudulgence, and according to the multitude of his mercies.Miserationum Domini recordabor; / laudem Domini / super omnibus quæ reddidit nobis Dominus, / et super multitudinem bonorum domui Israël, / quæ largitus est eis secundum indulgentiam suam, / et secundum multitudinem misericordiarum suarum. 8And he said: Surely they are my people, children that will not deny: so he became their saviour.Ed ei disse: Certamente egli è il popol mio, sono figli, non mi rinnegheranno: ed egli fu lor Salvatore.And he sayd: But yet is my people, children that denie not: and he is become their sauiour.Et dixit: Verumtamen populus meus est, / filii non negantes; / et factus est eis salvator. 9In all their affliction he was not troubled, and the angel of his presence saved them: in his love, and in his mercy he redeemed them, and he carried them and lifted them up all the days of old.Di qualunque loro tribolazione egli non fu tribolato; e l'Angelo, che sta a lui davanti, li salvò: pella sua carità, e per sua benignità li riscattò, e li sostentò, e gl'ingrandì in ogni tempo.In al their tribulation he was not trubled, and the angel of his face saued them: in his loue, and in his indulgence he redemed them, and bare them, and lifted them vp al the daies of the world.In omni tribulatione eorum non est tribulatus, / et angelus faciei ejus salvavit eos: / in dilectione sua et in indulgentia sua / ipse redemit eos, / et portavit eos, et elevavit eos / cunctis diebus sæculi.
10But they provoked to wrath, and afflicted the spirit of his Holy One: and he was turned to be their enemy, and he fought against them.Ma eglino provocarono ad ira, e contristaron lo spirito del suo Santo, ed ei diventò loro nemico, ed ei medesimo li conquise.But they prouoked to wrath, and afflicted the spirit of his holie one: and he was turned to be their enemie, and he conquered them.Ipsi autem ad iracundiam provocaverunt, / et afflixerunt spiritum Sancti ejus: / et conversus est eis in inimicum, / et ipse debellavit eos. 11And he remembered the days of old of Moses, and of his people: Where is he that brought them up out of the sea, with the shepherds of his flock? where is he that put in the midst of them the spirit of his Holy One?Ma si ricordò degli antichi giorni di Mosè, e del suo popolo. Dov' è colui, che dal mare li trasse con que', che pastori erano del suo gregge? Dov'è colui, che in mezzo a loro pose lo spirito del suo Santo?And he remembred the dayes of the world of Moyses, and of his people: where is he that brought them out of the sea, with the pastours of his flocke? Where is he that put in the middes of him the spirit of his holie one?Et recordatus est dierum sæculi Moysi, et populi sui. / Ubi est qui eduxit eos de mari / cum pastoribus gregis sui ? / Ubi est qui posuit in medio ejus / spiritum Sancti sui; 12He that brought out Moses by the right hand, by the arm of his majesty: that divided the waters before them, to make himself an everlasting name.Che stando al fianco di Mosè lo condusse col braccio della sua maestà, che in faccia ad essi divise le acque, per acquistarne rinomanza sempiterna?He that brought out Moyses to the right hand by the arme of his maiestie: that diuided the waters before them, that he might make to himself an euerlasting name.qui eduxit ad dexteram Moysen, / brachio majestatis suæ; / qui scidit aquas ante eos, / ut faceret sibi nomen sempiternum; 13He that led them out through the deep, as a horse in the wilderness that stumbleth not.Che per mezzo agli abissi guidolli, come si fa di un cavallo, che in piano deserto non ha inciampo.He that brought them out through the depthes, as an horse in the desert that stumbled not.qui eduxit eos per abyssos, / quasi equum in deserto / non impingentem ? 14As a beast that goeth down in the field, the spirit of the Lord was their leader: so didst thou lead thy people to make thyself a glorious name.Come giumento, che scende per una valle, lui condusse lo spirito del Signore: così tu (o Dio) fosti condottier del tuo popolo per farti nome di gloria.As the beast that goeth downe in the plaine filde, the spirit of our Lord was their conductor: so didst thou bring thy people that thou mightest make thee a name of glorie.Quasi animal in campo descendens, / spiritus Domini ductor ejus fuit. / Sic adduxisti populum tuum, / ut faceres tibi nomen gloriæ.
15Look down from heaven, and behold from thy holy habitation and the place of thy glory: where is thy zeal, and thy strength, the multitude of thy bowels, and of thy mercies? they have held back themselves from me.Pon mente dal cielo, e mira dal luogo santo, dove abiti tu, e la tua gloria: dov'è il tuo zelo, e la tua fortezza, la compassione delle tue viscere, e la molta tua misericordia? Elle si sono rattenute riguardo a me.Attend from heauen, and looke from thy holie habitation, & of thy glorie: where is thy zele, and thy strength, the multitude of thy bowels, and of thy mercies? they haue held backe them selues toward me.Attende de cælo, et vide / de habitaculo sancto tuo, et gloriæ tuæ. / Ubi est zelus tuus, et fortitudo tua, / multitudo viscerum tuorum et miserationum tuarum ? / Super me continuerunt se. 16For thou art our father, and Abraham hath not known us, and Israel hath been ignorant of us: thou, O Lord, art our father, our redeemer, from everlasting is thy name.Ma tu se' il nostro padre, e Abramo non ci conosce, e Israele non sa chi noi siamo. Tu, Signore, padre nostro, redentor nostro, questo è ab eterno il tuo nome.For thou art our father, and Abraham hath not knowen vs, and Israel hath bene ignorant of vs: thou ô Lord art our father, our redemer, from the begynning is thy name.Tu enim pater noster: / et Abraham nescivit nos, / et Israël ignoravit nos: / tu, Domine, pater noster, / redemptor noster, a sæculo nomen tuum. 17Why hast thou made us to err, O Lord, from thy ways: why hast thou hardened our heart, that we should not fear thee? return for the sake of thy servants, the tribes of thy inheritance.E perchè, o Signore, facesti tu, che noi deviassimo dalle tue vie; indurasti il cuor nostro, onde noi non avessimo timore di te? Volgiti a noi per amore de' servi tuoi, e delle tribù, che son tua eredità.Why hast thou made vs erre ô Lord from thy waies: hast thou hardned our hart, that we feared not thee? Returne for thy seruants, the tribes of thine inheritance.Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis; / indurasti cor nostrum ne timeremus te ? / Convertere propter servos tuos, / tribus hæreditatis tuæ. 18They have possessed thy holy people as nothing: our enemies have trodden down thy sanctuary.Come di cosa da nulla si son fatti padroni del tuo popolo santo: i nostri nemici han conculcato il tuo santuario.As nothing haue they possessed thy holie people: our enemies haue troden downe thy sanctification.Quasi nihilum possederunt populum sanctum tuum: / hostes nostri conculcaverunt sanctificationem tuam.
19We are become as in the beginning, when thou didst not rule over us, and when we were not called by thy name.Siam divenuti come da principio, quando tu non avevi preso dominio di noi, e noi non portavamo il tuo nome.We are become as in the begynning, when thou didst not rule ouer vs, neither was thy name inuocated vpon vs.Facti sumus quasi in principio, cum non dominareris nostri, / neque invocaretur nomen tuum super nos.
63:1
Challoner
Edom. Edom and Bosra (a strong city of Edom) are here taken in a mystical sense for the enemies of Christ and his Church. (Challoner)
Houbigant
St. Jerome with reason finds it difficult to explain it of Christ, as it regards the Machabees. (Houbigant)
Calmet
The first six verses are applied to our Saviour's ascension, which excites the admiration of angels, Psalm 23:7. Judas, the Machabee, the glorious figure of Christ, is introduced speaking in this and the following chapter. He conquered Idumea, (1 Machabees 5:3., and 2 Machabees 10:10.) and fought to save the people, 1 Machabees 9:21. (Calmet)
Worthington
The highest order of angels asks this question, admiring the beauty of Christ, though imbrued in blood after his victory. (St. Dionysius, Hierar. vii.) (Worthington)
63:3
Press. Christ suffered, (St. Cyril) and punished his enemies, Apocalypse 14:19. Judas received God's sword from Jeremias, (2 Machabees 15:15.) and liberated his people.
63:5
Calmet
Me. I depended on the goodness of my cause, and on God's aid, Isaias 59:15. (Calmet)
63:6
Haydock
Drunk with the wine of my fury, Psalm 74:9., and Ezechiel 23:31. (Haydock)
63:7
Calmet
I, Isaias; or rather the hero mentions what induced him to rise up, 1 Machabees 16:10. (Calmet)
St. Jerome
The Jews confess God's mercies. (St. Jerome)
63:8
Calmet
Deny, or prove degenerate. (Calmet)
Haydock
God approves the conduct of the Machabees. (Haydock)
63:9
Calmet
Presence, in high authority, Exodus 33:20. (Calmet)
Worthington
The angel guardian of the Church. Particular guardians also see God's face, Matthew xviii. (Worthington)
63:10
63:11
Flock. Psalm 76:21.
Calmet
One. Moses inspired by God. (Calmet)
63:13
Haydock
Not, the road was so plain, Wisdom 19:7. (Haydock)
63:15
Challoner
Back. This is spoken by the prophet in the person of the Jews, at the time when for their sins they were given up to their enemies. (Challoner)
Calmet
Judas uses the same language at Maspha, 1 Machabees 3:50. (Calmet)
63:16
Challoner
Abraham, etc. That is, Abraham will not now acknowledge us for his children, by reason of our degeneracy; but thou, O Lord, art our true father and our redeemer, and no other can be called our parent in comparison with thee. (Challoner)
Calmet
Abraham is not able to save us. (Calmet)
Worthington
The patriarchs may justly disregard us, as degenerate children; yet we hope in God's mercies. Thus St. Jerome, etc., explain the passage, which does not favour the errors of Vigilantius and of Luther, who maintain that the saints departed do not know what passes in this world. St. Augustine (Cura xv.) shews the contrary, from the example of Lazarus, Luke xvi. They know each other, though they had not lived together, (St. Gregory, Dial. 4:33.) and behold in the light of God what regards their clients. (St. Augustine, City of God 22:29.) We cannot decide how the martyrs do help those whom it is certain they assist. (St. Augustine, cura xvi., and contra Faust. 20:21.; St. Jerome, contra Vigil.; St. Gregory, 3 ep. 30., and 7 ep. 126., etc.) (Worthington)
63:17
Challoner
Hardened, etc. The meaning is, that God, in punishment of their great and manifold crimes, and their long abuse of his mercy and grace, had withdrawn his graces from them, and so given them up to error and hardness of heart. (Challoner)
Theodoret
They had abused his patience, to sin the more. (Theodoret)
Calmet
The Jews are accustomed to attribute all to God, though they agree with us in reality God might prevent any sin. (Calmet)
St. Augustine
But he chooses to leave man to the free exercise of his liberty. He hardens (Haydock) "not by infusing malice, but by not shewing mercy; and those to whom he shews it not, are undeserving." (St. Augustine, ep. ad Sixt. CXCIV. 14.)
Worthington
God is never the author of error. Man takes occasion from his indulgence to become obdurate. (St. Jerome) (Worthington)
63:18
Nothing; holding them in the greatest contempt. Epiphanes thought he should make them easily change their religion. His persecution lasted only three years and a half.
Sanctuary. 1 Machabees 1:23, 49, 57., and 3:45.
63:19
Calmet
Name. We seem to have no distinction, temple, etc. (Calmet)
Haydock
Protestants, "We are thine. Thou never bearest rule over them. They were," etc. (Haydock)
63:1
63:15
They have held back, etc.... This is spoken by the prophet in the person of the Jews at the time when, for their sins, they were given up to their enemies.
63:16
Abraham hath not know us, etc.... That is, Abraham will not now acknowledge us for his children, by reason of our degeneracy; but thou, O Lord, art our true father and our redeemer, and no other can be called our parent in comparison with thee.
63:17
Made us to err, etc. Hardened our heart, etc.... The meaning is, that God in punishment of their great and manifold crimes, and their long abuse of his mercy and grace, had withdrawn his graces from them, and so given them up to error and hardness of heart.
63:1
S. Dionyse, H•er•r. caelest. c 7. supposeth this to be the quaestion of the hieghest order of Angels, admiring Christs beauty to be so excellent, not withstanding that he is embrewed with bloud ascending from Edom (which signifieth terrestrial) from Bosra (a vvalled citie ouerthrovven) that is, from Ierusalem into heauen vvith triumph after a bloudie victorie.
63:2
Concordanza Apoc. 19. v. 13.
63:9
The Angel guardian of the Church, which standeth before the face of God; Christ testifying that also the particular guardians do alwayes see the face of his Father. Mat. 18
63:11
Concordanza Exo. 14.
63:15
Deut. 26. •a%, 2.
63:16
16. Abraham hath not knovvne vs.] The faithful people considering their The Ievves supposed that for their sinnes the Patriarches did not acknovvlege them for their children. Yet hoped that God of his mercie vvould releue them in distresse. ovvne great, frequent, & inueterate sinnes, vvith the extreme calamities wherinto they vvere fallen for the same, supposed that their progenitor Abraham (vvhom God had particularly called out of his countrie) & Iacob (of vvhose tvvelue sonnes the vvhole nation vvas propagated) did no longer acknowlege them for their children, because they had so greuously offended God, & vvere not vvorthie of anie fauour. Al vvhich notwithstanding, yet they hoped in Gods incomparable mercie, that his diuine goodnes, being Creator of al, who had elected them for his peculiar people, brought them out of Aegypt, and often deliuered them from sundrie afflictions, vvould againe reduce them from captiuitie, and as their merciful father, remitte their sinnes, and releue their miseries, though Abraham, Iacob, and other Patriarches had iustly reiected them as lost children This being the proper literal sense of this place, according to S. Ieroms, and other ancient Doctors explication, it maketh nothing at al for the old and new heresie of Vigilantius, & Luther, denying that Sainctes in an other life do knovv vvhat is donne in this vvorld. For albeit the Patriarches in zele of iustice, did not acknovvlege their carnal posteritie (because of their great sinnes) for their children: yet they knevv their state, as S. Augustin How the old patriarches knevv the state of men in this vvorld. (li. de cura pro mortuis) interpreting this, and other places of holie Scripture, •ap. 15. teacheth, partly by relation of such as passed from hence to them; partly by holie Angels; and especially by diuine inspirations. As it is clere that Abraham Luc. 16. knevv the state of poore Lazarus, & of the rich glutton, describing vvhat ech of them had deserued, and consequently receiued Much more both the old Patriarches, and al other Sainctes, in eternal glorie knovv ••h other, though Sainctes in glorie see more cle⸢r⸣ly then Prophets in this life. neuer sene nor knovvne before in this vvorld. as S. Gregorie teacheth: li. 4 c. 33. Dialogi. The glorified Sainctes see also in God that vvhich perteyneth to their clientes, that pray vnto them in earth, so farre as God doth ordaine, more li. 22. c. 29. ciuit, clerly by light of glorie, then prophetes see by light of prophecie: as S. Augustin teacheth. But touching the maner he saith it exceeded the reach of his vnderstanding, hovv Martyrs do helpe those, vvho, it is certaine, are holpen by them. So discoursing That Sainctes know, & helpe mortal mens necessities is certaine: but the maner how, is obscure. •ura pro mort. c. 16. at large of the vncertaine maner, shevveth that there is no doubt at al of the thing it selfe, that Sainctes in heauen do knovv mortal mens necessities, heare their prayers, and helpe them by their intercession and merites. vvhich he confirmeth also. li. 20. c. 21. cont. Faust. Tract. 8. in Ioan. Ser. 5. de Sanctis. Likevvise. S. Ierom against Vigilantius. S. Gregorie. li. 3. Epist. ep. •0 li. 7. ep. 126. li. 9. ep. 38 and others in manie places.
63:17
God is neuer the cause of error or harnes of hart: but by indulgence not punishing, sinners harden their ovvne hartes. so S. Ierom.
63:1
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 26
… For the day of retribution has come upon them, and the year of redemption is present. And I looked, and there was none to help; and I considered, and none assisted: and My arm delivered; and My fury came on them, and I trampled them in My fury, and spilled their blood on the earth.’ ”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.40
… In order, however, that you may discover how anciently wine is used as a figure for blood, turn to Isaiah, who asks, “Who is this that cometh from Edom, from Bosor with garments dyed in red, so glorious in His apparel, in the greatness of his might? Why are thy garments red, and thy raiment as his who cometh from the treading of the full winepress?”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.37
… God and your God.” And when He comes, loaded with victory and with trophies, with His body which has risen from the dead,—for what other meaning can we see in the words, “I am not yet ascended to My Father,” and “I go unto My Father,”—then there are certain powers which say, Who is this that cometh from Edom, red garments from Bosor; this that is beautiful?
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 13.27
27. Again, when He had been judged before Pilate, He was clothed in red; for there they put on Him a purple robe. Is this also written? Esaias saith, Who is this that cometh from Edom? the redness of His garments is from Bosor
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… And give to the doubting of the question the twofold answer. And if they marvel and say as in Isaiah’s drama Who is this that cometh from Edom and from the things of earth? Or How are the garments red of Him that is without blood or body, as of one that treads in the full wine-press?
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 7
… “Who is this King of glory?” And whilst some said “Lift up your gates, O princes, and be ye lift up, ye everlasting doors, and the King of glory shall come in.” In Isaiah, too, we find that the powers of heaven doubted and said: “Who is this that cometh up from Edom, the redness of His garments is from Bosor, He who is glorious in white apparel?”
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 25
… Listen to Isaiah, “Who is this that cometh from Edom, red in his garments from Bozrah? Wherefore are thy garments red, and thy raiment as though thou hadst trodden in the wine-press?” To which Himself replies, “I have trodden the wine-press alone, O daughter of Sion.”
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 34
34. Even the graves were opened at our Lord’s passion when the sun fled, the earth trembled, and many of the bodies of the saints arose, and were seen in the holy city.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
“‘Who is this that cometh from Edom?’ and from the earth, and how can the garments of the bloodless and bodiless be red as of one that treadeth in the wine-fat? Urge in reply the beauty of the garment of the body which suffered and was made beautiful in suffering, and was made splendid by the Godhead, than which nothing is lovelier nor more fair.”
63:2
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 62.7
7. In Isaiah also the Holy Spirit testifies this same thing concerning the Lord’s passion, saying, “Wherefore are Thy garments red, and Thy apparel as from the treading of the wine-press full and well trodden?”
63:3
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… alleging in opposition to it that the Creator was known to all, both to Israel by familiar intercourse, and to the Gentiles by nature. Well, how is it He Himself testifies that He was not known to Israel? “But Israel doth not know me, and my people doth not consider me;” nor to the Gentiles: “For, behold,” says He, “of the nations I have no man.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.45
Easy enough, by the LXX. See Isaiah lxiii. 3 . καὶ τῶν εθνῶν οὐκ ἔστιν ἀνὴρ μετ᾽ εμοῦ . The first verse, referring to Edom, leads our author to accentuate this point of Gentile ignorance.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.11
… Next turning to the right she passed from Bethzur to Eshcol which means “a cluster of grapes.” It was hence that the spies brought back that marvellous cluster which was the proof of the fertility of the land and a type of Him who says of Himself: “I have trodden the wine press alone; and of the people there was none with me.”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… “Woe is me,” say they, “that my sojourning is prolonged! that I dwell among the tents of Kedar!” that is to say, in the darkness of this world, for the light shineth in the darkness, and the darkness comprehended it not. Boast not of having many disciples. The Son of God taught in Judæa, and only twelve apostles followed Him.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 56.4
… let him say, “Have pity on me, O Lord, for man hath trodden me down:” and let him faint not in this treading down, knowing Him on whom he is calling, and by whose example he hath been made strong. The first cluster in the winefat pressed is Christ. When that cluster by passion was pressed out,
63:9
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.20.4
4. Again, that it should not be a mere man who should save us, nor [one] without flesh—for the angels are without flesh—[the same prophet] announced, saying: “Neither an elder, nor angel, but the Lord Himself will save them because He loves them, and will spare them: He will Himself set them free.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.22
… but from the Creator to His Christ, in consequence of the departure of the old covenant and the supervening of the new. “Not an ambassador, nor an angel, but He Himself,” says Isaiah, “shall save them;”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 14
… Hear what Isaiah says in emphatic words, “It was no angel, nor deputy, but the Lord Himself who saved them.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.8
… Then the lame man shall leap as a stag, and the tongue of the dumb shall be intelligible; because in the wilderness the water is broken forth, and the stream in the thirsty land.” Also in that place: “Not an elder nor an angel, but the Lord Himself shall deliver them; because He shall love them, and shall spare them, and He Himself shall redeem them.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… And this very thing the prophet before had announced in the words: No ambassador, nor angel, but the Lord Himself saved them; because He loved them, and spared them, and He took them up, and exalted them.
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration on the Palms 1
… Blessed is He that cometh in the name of the Lord, to pour wine and oil upon him who had fallen amongst thieves, and had been passed by. Blessed is He that cometh in the name of the Lord: to save us by Himself, as says the prophet; no ambassador, nor angel, but the Lord Himself saved us.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 25-2
… “The Lord God hath shined upon us;” and again: “He sent His Word and healed them;” and again: “Not
63:10
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 19
… “Grieve not the Holy Spirit;” hear the words of Stephen, the first fruits of the martyrs, when he reproaches the people for their rebellion and disobedience; “you do always,” he says, “resist the Holy Ghost;” and again Isaiah,—“They vexed His Holy Spirit, therefore He was turned to be their enemy;”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.30
… and again, And now the Lord Almighty and His Spirit hath sent Me ; and again, This is My covenant with them, saith the Lord, My Spirit which is upon thee ; and again, The Spirit of the Lord is upon Me, because He hath anointed Me , and the rest; and again in his charge against the Jews, But they rebelled and vexed His Holy Spirit
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 41
XIII. This was proclaimed by the Prophets in such passages as the following:—The Spirit of the Lord is upon me; and, There shall rest upon Him Seven Spirits; and The Spirit of the Lord descended and led them; and The spirit of Knowledge filling Bezaleel, the Master-builder of the Tabernacle; and, The Spirit provoking to anger;
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.8
… For whereas Ezekiel says to the people of the Jews: “And thou hast grieved Me in all these things, saith the Lord;” Paul says to the new people in his Epistle: “Grieve not the Holy Spirit of God, in Whom ye were sealed.” Again, whereas Isaiah says of the Jews themselves: “But they believed not, but grieved the Holy Spirit;”
63:11
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.30
… and again, This is My covenant with them, saith the Lord, My Spirit which is upon thee ; and again, The Spirit of the Lord is upon Me, because He hath anointed Me , and the rest; and again in his charge against the Jews, But they rebelled and vexed His Holy Spirit , and Where is He that put His Holy Spirit within them
63:13
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.8
… If He was tempted, He also certainly was guiding the people of the Jews into the land of promise, as it is written: “For He led them through the deep, as a horse through the wilderness, and they laboured not, and like the cattle through the plain. The Spirit came down from the Lord and guided them.”
63:15
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 25
… Zion has become as a wilderness, Jerusalem a curse; the house, our holiness, and the glory which our fathers blessed, has been burned with fire; and all the glorious nations have fallen along with it. And in addition to these [misfortunes], O Lord, Thou hast refrained Thyself, and art silent, and hast humbled us very much.’ ”
63:16
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 7.10
10. Thus much then at present, in the way of a digression, to put you in remembrance. Let me, however, add yet another testimony in proof that God is called the Father of men in an improper sense. For when in Esaias God is addressed thus, For Thou art our Father, though Abraham be ignorant of us
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.3
3. To speak in a more feeling strain, trusting in Him Who then forsook me, as in a Father, “Abraham has been ignorant of us, Israel has acknowledged us not, but Thou art our Father, and unto Thee do we look;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Care to Be Had for the Dead 16
… But if parents do not, who else are there of the dead who should know what we are doing, or what we suffer? Isaiah the Prophet says, “For Thou art our Father: because Abraham hath not known us, and Israel is not cognizant of us.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Care to Be Had for the Dead 17
… True, but it may be that, not while the things were doing in their lifetime, but after their death, he learned these things, by information of Lazarus: that it be not false which the Prophet saith, “Abraham hath not known us.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 17.16
… “Therefore the Jews sought the more to kill Him, because He not only broke the Sabbath, but said also that God was His Father;” not in any ordinary manner, but how? “Making Himself equal with God.” For we all say to God, “Our Father which art in heaven;” we read also that the Jews said, “Seeing Thou art our Father.”
63:17
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 52
… and they shall rend not their garments, but their hearts. Tribe by tribe they shall mourn, and then they shall look on Him whom they have pierced; and they shall say, Why, O Lord, hast Thou made us to err from Thy way? The glory which our fathers blessed, has for us been turned into shame.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.1.12
… “Why, O Lord , hast Thou made us to err from Thy way? and hardened our heart, that we should not fear Thy name? Return, for Thy servants’ sake, for the tribes of Thine inheritance, that we also for a little may obtain some inheritance from Thy holy hill.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.1-2.12
… “Why, O Lord, hast Thou made us to err from Thy ways? Why hast Thou hardened our heart, so as not to fear Thy name? Return for Thy servants’ sake, for the tribes of Thine inheritance, that we may inherit a small portion of Thy holy mountain.”
63:19
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.3
… beside Thee we know none else, we make mention of Thy name.” Therefore, says Jeremiah, I will plead with Thee, I will reason the cause with Thee. We are become as at the beginning, when Thou barest not rule
63:1
1. Quis est iste, qui venit de Edom? Quæritur, quis hic loquatur et interroget? Respondeo ad litteram vel loqui Isaiam, ut vult Sanchez; vel potius Sionem et Hierosolymam, id est primitivæ Ecclesiæ cives. Pendent enim hæc a cap. præced. vers. 11, ubi Christus victor rediens cum ingenti turba gentium, fidei suæ per Apostolos subactarum, jubet dici Sioni: «Dicite, ait, Sion: Ecce Salvator tuus venit, ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo.» Jam ergo Propheta Christum Sioni civitati appropriantem cum turba nationum triumphantem inducit. Cives ergo Sionis prodeunt ad spectandum triumphum Christi sui, videntes tantam gloriam tantamque nationum multitudinem, admirantes quærunt: «Quis est iste, qui venit de Edom?» Quis est ille triumphator, qui Idumæos omnesque nationes ducit post se ad Sionem, captivos quidem, sed volentes et voluntarios? Non quod Christum non agnoscant, sed quod ejus gloriam admirentur, præsertim in vocatione et fide Gentium. Hoc enim mysterium etiam Apostoli ignorabant, putantes solos Judæos vocandos ad Ecclesiam, sicut soli a Mose vocati fuerant ad Synagogam, donec Petrus, cœlesti visione in Act. X instructus, intellexit etiam Gentes debere esse consortes Ecclesiæ et salutis Christi. Ita Forerius. Allegorice, vel potius anagogice, communiter Patres hunc locum accipiunt de triumpho Christi ascendentis in cœlum, ut hic sit quasi dialogus Angelorum interrogantium, et Christi respondentis, cur ita triumphans de victis Satana, morte, idololatria et peccato ascendat? Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Haymo et S. Dionysius, cap. VII Cælest. Hierarch.; Justinus, Contra Tryphon., S. Augustinus, serm. 5 De Ascensione; Ambrosius, lib. De Institut. virg. cap. v; Origenes, homil. 14 in Matth. Imo S. Dionysius putat hanc esse vocem et interrogationem Angelorum inferiorum cupientium de tam miro Christi triumpho et ascensu edoceri a supremis. Huc referri potest expositio S. Athanasii, lib. De Salutari Christi adventu, qui putat hæc verba esse diaboli, a Christo victi et pudefacti, quasi ipse stupens ad tantam Christi gloriam, indignansque roget et dicat: «Quis est iste, qui venit de Edom?» id est de terra, et fæce hominum miserorum et peccatorum, incedens et ascendens cum tanta potentia et robore? Quare, quod aliqui, ut Hugo, ad litteram hæc accipiunt de Idumæorum et Moabitarum contra Judæos pugnantium strage, et Dei vindicta, frigidum et Judaicum videtur. DE EDOM. Per Edom et Bosra, quæ civitas erat in Edom, et alia eodem nomine in Moab, significantur omnes gentes a populo Dei alienæ, imo ejus hostes. Sicut enim Idumæi et Moabitæ fuerunt perpetui hostes Judæorum, sive populi Dei: sic gentes fuerunt hostes Dei, Christi et Christianorum. Vide Canon. XXII. Alludit ad etymon Edom et Bosra: Edom enim hebraice significat rufum, Bosra munitionem, tribulationem, vindemiam. Munitæ autem fuerunt gentes; et rubræ ac cruentæ tum sanguine Christianorum, tum proprio, cum cæsæ et subactæ fuerunt a Christo, de quo vers. 3. Hinc Patres, per Edom et Bosra, intelligunt mundum, ac præsertim Judæam incredulam, e qua victor in cœlum ascendit Christus. Hæc enim cruenta fuit sanguine Christi, Prophetarum et Martyrum. Ita S. Hieronymus, S. Thomas, Lyranus, Vatablus, Adamus et alii. Sionidæ ergo, et mystice Angeli, videntes Christum, quasi fortissimum bellatorem, edita tanta hostium strage, eorum sanguine vestes suas cruentasse, et quasi fœdasse; admirabundi et lætabundi rogant quis sit ille, qui quasi miles acerrime pugnans, cruentatus sanguine hostium sua, et in indulgentia sua ipse redemit eos, et portavit eos, et elevavit eos cunctis diebus sæculi. 10. Ipsi autem ad iracundiam provocaverunt, et afflixerunt spiritum sancti ejus: et conversus est eis in inimicum, et ipse debellavit eos. 11. Et recordatus est dierum sæculi Moysi, et populi sui: Ubi est qui eduxit eos de mari cum pastoribus gregis sui? ubi est qui posuit in medio ejus spiritum sancti sui? 12. Qui eduxit ad dexteram Moysen brachio majestatis suæ, qui scidit aquas ante eos, ut faceret sibi nomen sempiternum: 13. Qui eduxit eos per abyssos, quasi equum in deserto non impingentem. 14. Quasi animal in campo descendens, spiritus Domini ductor ejus fuit: sic adduxisti populum tuum, ut faceres tibi nomen gloriæ. 15. Attende de cœlo, et vide de habitaculo sancto tuo, et gloriæ tuæ: ubi est zelus tuus, et fortitudo tua, multitudo viscerum tuorum, et miserationum tuarum? super me continuerunt se. 16. Tu enim pater noster, et Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos: tu, Domine pater noster, redemptor noster, a sæculo nomen tuum. 17. Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis: indurasti cor nostrum ne timeremus te? convertere propter servos tuos, tribus hæreditatis tuæ. 18. Quasi nihilum possederunt populum sanctum tuum: hostes nostri conculcaverunt sanctificationem tuam. 19. Facti sumus quasi in principio, cum non dominareris nostri, neque invocaretur nomen tuum super nos. 1. Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? iste formosus in stola sua, gradiens in multitudine fortitudinis suæ. Ego, qui loquor justitiam, et propugnator sum ad salvandum. 2. Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari? 3. Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum: calcavi eos in furore meo, et conculcavi eos in ira mea: et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea, et omnia indumenta mea inquinavi. 4. Dies enim ultionis in corde meo, annus redemptionis meæ venit. 5. Circumspexi, et non erat auxiliator: quæsivi, et non fuit qui adjuvaret: et salvavit mihi brachium meum, et indignatio mea ipsa auxiliata est mihi. 6. Et conculcavi populos in furore meo, et inebriavi eos in indignatione mea, et detraxi in terram virtutem eorum. 7. Miserationum Domini recordabor, laudem Domini super omnibus quæ reddidit nobis Dominus, et super multitudinem bonorum domui Israel, quæ largitus est eis secundum indulgentiam suam, et secundum multitudinem misericordiarum suarum. 8. Et dixit: Verumtamen populus meus est, filii non negantes: et factus est eis Salvator. 9. In omni tribulatione eorum non est tribulatus, et Angelus faciei ejus salvavit eos: in dilectione magis quam suo, formosus tamen et gradiens in multitudine fortitudinis suæ, ascendat in Sion et in cœlum; quasi dicant, ait S. Hieronymus: «Unde carnem tuam niveam et virgineam, o Christe, o Agne immaculate! cruentasti! unde sanguine rubricasti? magis enim tibi clementia convenit quam crudelitas; magis candor, quam cruor.» Hinc veteres docent idem hic ab Isaia dici quod dicitur a Psalte Psalm. XXIII, 9: «Attollite portas, principes, vestras:» quod explicans S. Augustinus, serm. 178 De Tempore, qui est quintus De Ascensione Domini: «Ascendebat enim, inquit, cruoris rubore perfusus, a trophæis victricibus laureatus. Viderunt cœlites cuncti speciosum vulneribus Christum, spolia castris tyrannicis reportata: et admirantes fulgentia divinæ virtutis vexilla, talibus concrepant hymnis, deducuntque lætantes: Quis est, inquiunt, iste rex gloriæ? et aiunt: Dominus virtutum ipse est rex gloriæ.» At quis hic? Audi Augustinum prosequentem: «Hic est ille candidus et roseus, compunctus a multitudine. Hic est ille, qui non habuit speciem neque decorem. Infirmus in laqueo, fortis in spolio; vilis in corpusculo, armatus in prælio; fœdus in morte, pulcher in resurrectione; candidus ex Virgine, rubicundus in cruce; fuscus in opprobrio, clarus in cœlo.» TINCTIS VESTIBUS (hebraice rubricatus vestibus, scilicet ex sanguine hostili; Septuaginta, ἐρύθημα ἱματίων, id est habens ruborem vestium; S. Hieronymus vertit, fulvis vestibus) DE BOSRA. Idem rogant aliis verbis. Idem enim est, venire de Edom, quod venire de Bosra: Bosra enim erat metropolis Idumææ, eratque in rupe, ideoque munita; unde a munitione dicta est Bosra. Significat et vindemiam; huc alludit hic Propheta, q. d. Venis de Bosra, id est de vindemia et torculari; habes enim vestes rubro musto, id est sanguine, tinctas. Ex Bosra, per metathesin, dicta est Byrsa, arx munita Carthaginis; Carthaginenses enim fuerunt orti a Tyriis et Phœnicibus: unde et eorum linguam, puta Syriacam, sive Hebraicam, in multis retinuerunt. Pro Byrsa Romani dixerunt Burgus: unde dicti sunt Burgundiones, eo quod in burgis, id est in arcibus, et locis contra hostium incursus munitis, habitarent. ISTE FORMOSUS IN STOLA SUA (hebraice חדור hadur, id est decorus in veste sua, puta in militari chlamyde, aut potius paludamento regio), GRADIENS IN MULTITUDINE FORTITUDINIS SUÆ. Hoc est incedens gradu imperatorio, valido, potenti et magnifico, ipsoque gressu, habitu, forma et gestu præ se ferens vires validas, spiritus ingentes, animosque heroicos. Quomodo Agesilaus rex Lacedæmon, videns Epaminondam ducem Thebanorum cum sua acie generose incedentem, exclamavit: «O virum magnificum!» ait Plutarchus in Epaminonda. EGO, QUI LOQUOR JUSTITIAM, ET PROPUGNATOR SUM AD SALVANDUM. Est vox Christi, qui interrogatus quis sit? respondet: Ego Christus sum, qui loquor justitiam, et sum propugnator meorum fidelium. Interrogant ergo illi: Quis est iste revertens a prælio, qui tantam præ se fert majestatem, tantam animositatem? Respondet Christus: Ego sum Messias, qui justitiam et salutem quam promisi, propugnando et expugnando comparavi. Jam primo, Forerius et Sanchez «justitiam» accipiunt pro veritate et fidelitate, q. d. Ego sum qui, id quod loquor et promitto, fideliter præsto, nempe quod miserorum sim propugnator et salvator. Hoc enim promisi per Isaiam, cap. XIX, vers. 20, dicens: «Clamabunt ad Dominum a facie tribulantis, et mittet eis salvatorem et propugnatorem, qui liberet eos,» et alibi sæpe. Secundo, alii «justitiam» sumunt pro justificatione, q. d. Ego sum qui loquor et doceo modum quo homines a peccatis expiari, justificari et salvari possint. Tertio et genuine, «justitia» hic proprie sumitur, opponiturque misericordiæ et salvationi. Hæc enim duo, scilicet misericordia et judicium, sæpe sacra Scriptura conjungit, tribuitque ea Deo et regibus. Regum enim est, primo, tueri justitiam et justos, ac punire iniquos, qui eos vexant et turbant; secundo, esse clementes et misereri, ac succurrere miseris et afflictis. Talem se hic profitetur Christus, q. d. Ego sum qui justam sententiam profero pro genere humano, a diabolo tyranno, et a peccatis ac morte afflicto et oppresso, eamque exequor, diabolum hac sua tyrannide deturbando, hominesque potenter ab ea liberando. Quocirca sum eis propugnator ad salutem. Ita Adamus, Forerius et alii. Justitiam enim hic capi pro justa sententia et vindicta patet ex vers. 3, ubi ait se hostes calcasse in ira et furore suo. Et ex Apocal. XIX, 11, ubi huc alludendo Christus vocatur «Fidelis, et Verax,» qui «cum justitia judicat et pugnat.» Idem patet ex interrogatione præcedenti. Rogarant enim: Quis est iste, qui venit de Edom, terra hostili, formosus, gradiens in multitudine virtutis suæ? Hisce apte respondet se esse justum hostium vindicem, et fortem populi sui propugnatorem ac salvatorem. Unde S. Dionysius loco citato putat Christum hic annuntiasse modum et rationem suæ incarnationis Angelis supremi ordinis, et hos deinde annuntiasse eamdem inferioribus. PROPUGNATOR. Hebraice רב rab, id est multus, inde magnus, puta princeps et propugnator ad salvandum.
63:2
2. QUARE ERGO RUBRUM EST INDUMENTUM TUUM? Duo interrogaverant Sionidæ: primum, Quis es? secundum, Cur es tinctis et cruentis vestibus? Priori respondit Christus, se esse regem justitiæ, et propugnatorem populi. Posteriori non respondit, ut rursum quærendi et urgendi, pleniusque respondendi daret ansam. Urgent ergo, dicuntque: Si es justus et salvator, quare ergo rubricatas et sanguine tinctas habes vestes? Salvatorem enim ma- gis candida, utpote innocentiæ et misericordiæ, æque ac gloriæ index, quam rubra et sanguinea decet vestis. Ex hoc loco Fredericus Nausea, in Catechismo, cap. XXXVI, censet Christum in veste rubra et purpurea (qualis est Pontificis et Cardinalium), ascendisse in cœlum. Favet S. Joannes Apocal. cap. XIX, vers. 13: «Vestitus, inquit, erat veste aspersa sanguine,» nimirum ut sua veste repræsentaret illustrem et cruentam victoriam suo sanguine partam. Alii ex adverso censent Christum stola candida ascendisse. Hic enim color et vestis decet Beatos: unde in transfiguratione Christi vestimenta facta sunt candida ut nix. Et Beati a Joanne visi sunt vestiti stolis albis, Apocal. VII, 5, et byssino candido, Apocal. XIX, 14. Verum quia Christus coram Apostolis gloriæ suæ splendorem abscondit, ut cum iis familiariter agere, colloqui, videri et tangi posset; hinc crediderim eum in veste communi, simili ei qua in vita uti solebat, iis apparuisse, ut idem videretur esse qui resurrexerat, non alius; ac in eadem ascendisse; ita tamen, ut ascendendo radios gloriæ suæ in eam transfunderet, eamque radiantem ex claritate partim candicante, partim purpurascente efficeret. Dos enim claritatis in Martyribus (quorum caput fuit Christus) erit purpurea, in virginibus candida, in doctoribus viridis, ait Dominicus Soto in IV, dist. XLIX, in fine. ET VESTIMENTA TUA SICUT CALCANTIUM IN TORCULARI? Quasi dicant: Cur vestes tuæ sunt rubræ, ac si in Bosra calcasses uvas in torculari, et earum liquore aspersisses et tinxisses eas?
63:3
3. Torcular calcavi solus. Septuaginta vertunt, plenus sum percalcato, id est humore rubeo expresso per calcationem torcularis. Respondet Christus, q. d. Recte dixistis me esse eo habitu ac si calcassem et pressissem torcular: ego enim pressi, calcavique in eo, non uvas, sed hostes meos omnes validissime; ego, inquam, solus: quid mirum ergo, si omnia mea vestimenta ex tanta tamque continua sanguinis expressione, eodem sint aspersa? Sensus est, q. d. Ego victoriam hanc difficilem et cruentam solus mihi peperi, solus hostes calcavi: neque enim fuit vir, id est aliquis, me adjuvans, mecumque contra hostes depugnans. Ita S. Hieronymus et Chrysostomus in Psal. XLIV. Et patet ex seqq. Nota: «Torcular» in Scriptura proverbialiter significat vehementem oppressionem, cladem, stragem: qui enim illum subeunt, perinde sunt ac uvæ, quæ premuntur in torculari. Sic Thren. I, 15, dicitur: «Torcular calcavit Dominus virgini filiæ Sion,» hoc est, gravi supplicio pressit et afflixit Hierosolymam. Vide ibi dicta. ET ASPERSUS EST SANGUIS EORUM SUPER VESTIMENTA MEA. Nota poeticam catachresin: non enim loquitur hic Propheta proprie et directe de sanguine, quem fudit Christus in torculari crucis, quoque cruentavit suum corpus; sed de sanguine hostium Christi, diaboli scilicet et sociorum, puta gentium idololatrarum et impiarum. Agit enim de victoria Christi: non quod diabolus vere sanguinem habeat, quem fuderit Christus; aut quod gentes transfixerit aut occiderit; sed quia in victoria hominum multus solet fundi sanguis. Ad eam enim alludit, præsertim quia carnales Judæi, quibus hæc scribit Isaias, talem Messiam exspectabant, et etiamnum exspectant, scilicet, qui instar Davidis potens sit et bellicosus, multoque hostium sanguine regnum suum paret et propaget. Est ergo catachresis: nam, ut ait S. Hieronymus, per sanguinis fusionem et aspersionem vestium, non aliud significat quam plenam victoriam, et plenæ victoriæ signa, quibus ipse fiat Rex regum, et Dominus dominantium. Huc enim alludit S. Joannes, Apocal. XIX, 13, dicens: «Et vestitus erat veste aspersa sanguine; et vocatur nomen ejus, Verbum Dei. Et habebat in femore suo scriptum: Rex regum, et Dominus dominantium.» Nota: Pro aspersus est sanguis, hebraice est, aspersa est, נצחם nitscham, id est excellentia eorum, id est sanguis eorum, uti vertunt Septuaginta, Vatablus et alii: in sanguine enim consistit vita, ac consequenter excellentia hominis. Hinc secundo, Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. XL; Cyrillus et Rupertus hic, S. Cyprianus, lib. II, epist. 3; Origenes, tract. IX in Joan.; S. Augustinus, homil. 178 De Tempore, per torcular accipiunt passionem Christi, qua sanguis ejus aspersus est super vestem, id est super carnem ejus: quasi idem hic dicatur, quod de Christo dicitur, Genes. XLIX, 11: «Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvæ pallium suum.» Hic sensus non est directus, sed indirectus, sicque recte huic loco adaptari potest, q. d. Passio fuit torcular Christo, quo ejus sanguis expressus fuit; itaque fuit torcular, quo dæmones a Christo pressi sunt et calcati. Christus enim suo sanguine peperit victoriam, fuditque sanguinem hostium, suaque morte hostes occidit; quocirca vulnerum suorum cicatrices, quasi trophæa, Christus triumphans cœlo intulit, eaque in æternum servabit. Ita Procopius. Unde S. Gregorius, homil. 13 in Ezech., sic explicat: «Torcular calcavit solus; quia solus torcular in quo calcatus est calcavit, quia sua potentia eam quam pertulit passionem vicit, et ex morte cum gloria surrexit.» Et hoc vult S. Joannes, cum ait Apocal. XIX: «Et vestitus erat veste aspersa sanguine.» Vestis enim hæc Christi est ejus humanitas a Judæis cruentata, quam cœlo intulit; ubi etiamnum vulnerum cicatricibus remanentibus est rubicunda, q. d. Christus ascendens secum detulit notas et memoriam sanguinis sui et suorum impie ab impiis effusi, cujus nunc ultionem expetit, eaque se ad ultionem acuit et accendit, q. d. Dabunt mihi pœnas effusi sanguinis qui me cruentarunt, tingar eorum cruore a quibus vulneratus sum, faciam ut totus madeam sanguine hostium qui me læserunt.
63:4
4. Dies enim ultionis (quam concepi, destinavi et designavi) in corde meo. Repete per zeugma «venit.» Idem enim est dies vel annus ultionis hostium, et «redemptionis» (ita enim legendum est cum Romanis, Hebræis, et Septuaginta, non retributionis) civium, puta annus et dies quo Christus morte sua nos redemit. Vide Can. XVI. Hoc est quod ait Christus Joan. XII, 31: «Nunc judicium est mundi; nunc princeps hujus mundi ejicietur foras;» et Osea XIII, 14: «Ero mors tua, o mors! morsus tuus ero, inferne.»
63:5
5. Quæsivi. Hebraice אשתומם estomem, id est obstupui, scilicet ad tantam vim hostium, inquit Vatablus, et ad bellum adeo difficile, quod passione et morte tam acerba mihi conficiendum erat. Unde, ut Septuaginta vertunt, consideravi ac respexi, num quis mihi auxilium ferret. Forerius vertit, devovi meipsum. SALVAVIT MIHI (hoc est salvavit me, vel saluti mihi fuit et victoriæ in hoc ultionis bello) BRACHIUM MEUM. Est hebraismus. Hebræi enim verbum ישע iascha, id est salvavit, construunt cum ל lamed dativi. ET INDIGNATIO MEA IPSA AUXILIATA EST MIHI. Hæc sunt duo arma Dei, quibus omnia vincit, scilicet brachium, id est potentia; et indignatio, id est zelus, acuens et stimulans potentiam, ut in opus, puta bellum et victoriam, sese exserat. Vide dicta cap. LIX, vers. 16, ubi panopliam Dei descripsit.
63:6
6. CONCULCAVI POPULOS, non eos mactando et perdendo, sed convertendo et subigendo, sive vitia eorum mactando, homines vero salvando. Major enim victoria Christi fuit, gentes impias ad Christi fidem adducere, dæmonum vim et peccata interimere, concupiscentias mortificare, virtutes inserere, facereque ut diis suis desertis, et carnis illecebris abdicatis, Christum dura, ut humilitatem, abstinentiam, continentiam, patientiam, mortificationem, imperantem sequerentur, quam si ducto exercitu omnes trucidasset. Ita Forerius. Vide dicta Ezech. XX, 36, et Canon. XLVI. Secundo, S. Cyrillus, Procopius, Rupertus, hæc intelligunt de Christi hostibus, puta Judæis, quos Christus calcavit per Titum et Romanos, aliisque quos vel in hac vita calcavit et protrivit, vel in die judicii calcabit et proteret. Vide Canon. X. Et sic videtur explicare S. Joannes Apocal. XIX, 13. Hoc sensu Christus apposite dicitur aspersisse vestem suam sanguine, quia eodem aspersit vestem ducum suorum, puta Titi et Romanorum. INEBRIAVI EOS IN INDIGNATIONE MEA, hoc est supplicio meo, quod mea indignatio eis propinavit et inflixit. Est metonymia: ponitur enim causa pro effectu, et indignatio pro supplicio.
63:7
7. MISERATIONUM DOMINI RECORDABOR, q. d. Beneficia misero Judæorum populo, olim a Deo misericordialiter collata, commemorabo. Est hic versus sequentis orationis et cantici titulus et exordium. Hactenus Propheta triumphum Christi, gentesque ab eo subactas, quasi in theatro spectandas proposuit: nunc in spiritu prævidens Judæos plerosque veniente Christo, eum non recepturos, ideoque a Christi gratia ac salute excludendos, orationem ad Deum fundit, quæ durat usque ad finem capitis sequentis: in qua primum misericordias et beneficia, ab olim Judæis a Deo collata recenset, videlicet quod eos Deus ex omnibus gentibus, sibi in populum et Ecclesiam selegerit; quod per Mosen ex Ægypto eduxerit, et per Josue induxerit in terram Chanaan, etc. Deinde inducit Judæos conquerentes, quod captivitatem Assyriacam, Babylonicam, Romanam, aliasque ærumnas sint perpessi, ideoque optent adventum Messiæ. Tertio, Messiam exoptatum advenisse narrat; sed ex eo nihilo melius, imo pejus habuisse Judæos ingemiscit. Tandem quasi Deus Judæos reprobasset, magno doloris sensu orationem concludit, dicens: «Sion deserta est; facta est in exustionem ignis, etc. (Numquid super his continebis te, Domine? tacebis, et affliges nos vehementer?)» Cui respondet Dominus, cap. LXV: Hæc est series totius orationis Prophetæ, quæ miram ei lucem affert, et sine qua difficile est eam connectere et explicare. Ita Forerius.
63:8
8. ET DIXIT: VERUMTAMEN (utique, certe) POPULUS MEUS EST, FILII NON NEGANTES, Supple, erant: Hebraice, filii qui non mentientur, vel non fallent fidem mihi datam, Exod. XXIV, 8. Loquitur Deus humano more: præsciebat enim quid reipsa facturi essent Judæi; sed more hominum prudenter ex re præsenti judicat de futuro, licet secus et aliter, sed per accidens, ob malitiam Judæorum, eventurum. Prudenter enim sperat et judicat Judæos patrum fidem et mores secuturos, fidemque quam Deo solemniter in Sina dederunt, servaturos: licet illi sponte sua eam postea violarent. Unde ex hac spe sua «factus est eis salvator,» salvans et educens eos ex tyrannide Pharaonis et Ægyptiorum per Mosen, deducensque eos illæsos et intactos per desertum.
63:9
9. IN OMNI TRIBULATIONE EORUM NON EST TRIBULATUS, non est coarctatus, aut in angustias redactus Deus: sed eos ad tempus deseruit, ut cogeret ad se redire, seque invocare, tumque statim eos facile et levi manu liberavit, cum misit «Angelum faciei suæ,» id est Angelum jugiter sibi præsentem et assistentem. Fuit enim hic Angelus Michael, qui vel primus, vel unus e primis Angelis est, ideoque unus e septem primariis Angelis, qui coram Domino, ejusque throno stare dicuntur, Apoc. IV, 5, et Tobiæ XII, 13. Rursum vocatur hic Angelus faciei, qui scilicet faciem et præsentiam Dei referebat, et quasi vicarius loco Dei Hebræis aderat, eratque quasi facies Dei, ut quasi ductor ex Dei nutu præiret eorum castra, et ostenderet quo loco ea movere aut figere deberent. Hic enim Angelus in columna nubis præcedens castra Hebræorum, dux fuit eorum usque in Chanaan. Unde de Angelo hoc ait Deus Mosi, Exod. XXXIII, 14: «Facies mea præcedet te.» populi, ut dixi vers. 7, maxime paulo ante et sub tempora Christi obdurati, et a Deo rejecti. Orat ergo flebiliter pro eo Isaias, ut Deus oculis gratiæ suæ eum respiciat, pristinumque zelum in eum et fortitudinem ostendat, Christique gratiæ ac salutis participem faciat. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. MULTITUDO VISCERUM TUORUM, hoc est, ut explicans subdit, «miserationum tuarum.» Viscera enim sunt symbolum, æque ac sedes, miserationis. Super me continuerunt se, q. d. Cohibuerunt se tuæ solitæ miserationes, zelus et potentia, ne, uti solent, nunc mihi opem ferrent.
63:10
10. IPSI AUTEM, etc., AFFLIXERUNT SPIRITUM SANCTI EJUS. Aliqui per spiritum accipiunt Spiritum Sanctum. Hic dicitur «Spiritus Sancti,» id est Christi: quia ab eo procedit, et a Christo missus est in Apostolos. Unde S. Athanasius, lib. De Natura humana suscepta contra Apollinarem, et Nicetas in orat. Nazianzeni in S. Pentecosten, hinc probant Spiritum Sanctum esse Deum. Secundo, simplicius et melius, «spiritus Sancti» fuit spiritus et animus Mosis. Alludit enim ad Psalm. CV, 16: «Et irritaverunt Moysen in castris, Aaron sanctum Domini,» et vers. 32: «Et vexatus est Moyses propter eos: quia exacerbaverunt spiritum ejus.» Ita et Thomas, Adamus, Lyranus et Sanchez. S. Clemens, lib. V Constitut. Apostol. cap. XV, legit: «Irritaverunt Spiritum Sanctum, et conversus est eis in inimicitiam:» explicatque de Judæis qui noluerunt credere Christo: «Cæcitate enim, ait, affecti sunt propter malum animum suum; qui cum Jesum viderent, non crediderunt esse eum Christum, Verbum Deum, quem propter infidelitatem neque ex factis ejus, neque ex prophetiis de eo scriptis agnoverunt.» ET IPSE (Deus, peccatis et murmuribus Hebræorum irritatus) DEBELLAVIT EOS, subjiciens eos servituti, nunc Philistinorum, nunc Madianitarum, nunc Moabitarum, nunc Syrorum.
63:11
11. ET RECORDATUS EST (scilicet Deus, Judæos peccantes, debellans et affligens. Cum enim videret eos afflictos et pœnitentes) recordatus est dierum sæculi (id est antiquorum) Moysi et populi sui, quam sibi Moses fidelis et gratus fuerit quamque populum Hebræorum dilexerit, eumque effecerit populum Dei. Itaque ob gratiam et merita Mosis, ac ob amorem populi sui, olim a se electi et dilecti, misertus est ejus, ac misit ei salvatores, nunc Gedeonem, nunc Jephte, nunc Samsonem, et alios judices. Alii, ut Forerius, hæc referunt ad populum Judæorum, q. d. Populus videns se in captivitate, vel aliter afflictum, recordatus est dierum Mosis, dixitque: Ubi est prisca illa Dei in Mosen et patres nostros providentia et munificentia? UBI EST? Isaias induit hic personam populi afflicti, ex eaque prorumpit in patheticam orationem, ut eum Deus liberet, mittatque salvatorem Christum, tot votis et sæculis exoptatum, q. d. O Domine! misertus es toties populi tui, nunc dando ei Mosen, nunc Josue, nunc alios protectores et liberatores: vides nunc eumdem graviter affligi; quin ejus misereris? ubi est prisca tua in populum tuum pietas? ubi Israelis amor? ubi robur brachii tui? videris jam nostri oblitus, nos despicere et abjicere: disrumpe ergo cœlos et descende, ac libera et salva eum. Hoc est quod dixit cap. LXII, vers. 1: «Propter Sion non tacebo, donec egrediatur justus,» etc. Ita et Cyrillus et alii. Dicit ergo: «Ubi est Deus qui eduxit eos (Hebræos) de mari» Rubro «cum pastoribus gregis sui?» puta cum Mose, Aarone, Josue, aliisque ducibus et rectoribus populi sui. Ubi est qui posuit in medio ejus, «gregis,» id est populi sui, «spiritum Sancti sui,» spiritum Mosis? Deus enim destinans Mosen ad Pharaonem, ut eum frangeret, cogeretque dimittere populum, utpote populum tantum, tamque durum regeret, magno cum multiplicique donavit spiritu, tum fortitudinis et constantiæ, qua eum fecit Deum Pharaonis, tum prudentiæ, patientiæ et mansuetudinis, qua populi murmura et mores ad stuporem tulit, eique se accommodans occurrit et succurrit. Hunc spiritum Mosis Deus communicavit septuaginta senioribus, qui Mosen levantes onere sub eo et cum eo populum rexerunt, Numer. cap. XI, vers. 25. Addit Sanchez, per Spiritum Sancti, posse accipi spiritum Christi, puta spiritum amoris, obedientiæ, mansuetudinis, consilii, tolerantiæ, quem Deus communicavit Mosi ut instar Christi, imo quasi typus Christi, populum gubernaret, sine quo id ei fuisset impossibile. Hinc Moses, in Christum respiciens, ait Deuter. XVIII, 15: «Prophetam de gente tua..., sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus tuus: ipsum audies.» Qui ergo recte populo præesse volunt, petant imbibantque cum Mose spiritum Christi, ut dicere possint cum S. Paulo: «Christi bonus odor sumus.» Aliter Forerius qui per spiritum accipit ventum, quem Deus misit in mare Rubrum jam divisum, ut illud siccaret ad transitum Hebræorum; vel Angelum, qui erat in medio Israelis.
63:12
12. QUI EDUXIT AD DEXTERAM MOYSEN BRACHIO MAJESTATIS SUÆ, q. d. Qui brachio suo divino apprehendens dexteram Mosis, eduxit eum cum populo ex Ægypto. Ita Septuaginta, Vatablus, Forerius et alii. Nominat dexteram, tum quia dextera est symbolum felicitatis, æque ac roboris, quæ duo Moses a Deo accepit, iisque Pharaonem superavit, et populum eduxit; tum quia Moses in dextera gestabat virgam Dei, per quam scilicet Deus plagas inflixit Ægypto, mare divisit aliaque miracula patravit. Deus ergo, id est Dei virtus et præsentia, erat ad dexteram Mosis, eam adjuvans, roborans, dirigens ad hæc tam magnifica operandum. Qui scidit aquas maris Rubri.
63:13
13. Qui eduxit eos per abyssos (per voragines maris Rubri), quasi equum in deserto non impingentem, q. d. Sicut equus in deserto, utpote terra æqua et firma, non solet impingere aut labi: sic Hebræi, etiam imbecilles, pueri et feminæ, in fundo maris Rubri, utpote siccato et complanato a vento, per Deum immisso, non hæserunt in salo, non impegerunt, non corruerunt in luto. Ita Vatablus.
63:14
14. Quasi animal in campo (Forerius et Vatablus vertunt, per vallem) DESCENDENS (q. d. Sicut jumentum per vallem placide et facile descendit et incedit, cum e contrario ascendendo montem laboret et anhelet), sic spiritus Domini ductor ejus fuit (hoc est, sic spiritus Domini placide et facile deduxit eos per mare Rubrum. Unde per apostrophen ex gaudio conversus ad Deum, subdit): sic ADDUXISTI POPULUM TUUM, supple, sicut equum in deserto, aut animal quod in campo placide graditur, uti dixi. UT FACERES TIBI NOMEN GLORIÆ, gloriosum per omnes gentes, æque ac sæcula. Porro per spiritum Domini, S. Hieronymus accipit Angelum. Simpliciter tamen accipi potest ipse Deus, suo spiritu animans, et roborans eos in hoc transgressu.
63:15
15. ATTENDE DE CŒLO. Est oratio Isaiæ vice jam pridem mortui, non habuerunt nostri curam (imo nos non cognoscunt), sed suorum tantum filiorum, qui tum vivebant; eos enim solos videbant et cognoscebant: tu vero, o Deus! es pater noster, qui nos ab omni sæculo novisti, atque habuisti curam et providentiam, qua nos ex Ægypto, Babylone aliisque ærumnis mire liberasti. In te ergo omnes spes nostras collocamus, te imploramus, non Abraham: tui filii sumus, non Abrahæ: non quasi Abraham patrem nostrum negemus; sed quod te præferamus, et quod Abraham præ te nihil sit, et sine te nihil opis nobis adferre possit. Ita S. Cyrillus, Theodoretus, Forerius et alii. Dicitur ergo Abraham nescire, id est non curare, posteros, perinde ac si eos nesciret, et non cognosceret. Primo, quia exigua, et quasi nulla erat cura et auxilium Abrahæ, si cum Dei cura et auxilio conferatur. Secundo, quia esto in limbo oraret pro posteris, nullam tamen curam aut directionem eorum habebat talem, qualem parentes dum vivunt, et præsentes sunt, suorum filiorum habere solent; de tali enim cura et providentia hic loquuntur Judæi: et talem eorum curam habebat Deus, ut nimirum apprehensa manu Mosen et populum deduceret, ut dixi vers. 12. Tertio, quia eorum captivitas et ærumnæ tam animæ, quam corporis, superabant vires Abrahæ et Jacob, atque a solo Deo tollendæ et sanandæ erant. Unde sequitur: «Tu es Redemptor noster.» Nota hebraismum. Hebræi enim præcellentiam unius præ altero significare solent per negationem unius quod minus est, ut Matth. XXIII, 9, ait Christus: «Patrem nolite vocare vobis super terram: unus est enim Pater vester, qui in cœlis est.» Non enim vetat quin parentes nostros patres vocemus, hoc enim dictat et poscit jus naturæ; sed jubet Deum Patrem omnibus præferri, q. d. Nolite in terris vocare patrem eo modo, ut putetis eum præcipuum esse vitæ auctorem, hæreditatis et alimentorum curatorem, ut ab eo toti, vel magis pendeatis quam a Deo, uti faciunt Gentiles et athei, aliique non Deo, sed hominibus fidentes, quia talis pater est solus Deus. Sic Matth. IX, 13, ait: «Misericordiam volo, et non sacrificium,» id est malo misericordiam quam sacrificium. Certum enim est Deum velle quoque sacrificium: tantum ergo misericordiam ei præfert. Pari modo Judæi hic non negant Abraham suum patrem, sed Deum in paternitate et cura paterna ei præferunt. Quarto, aliter explicat S. Hieronymus. Abraham, inquit, nescit nos, id est nos abjicit et spernit: quia te offendimus sumusque tibi hostes. Abraham enim, cum sit amicus Dei, odit nos, qui sumus hostes Dei. Quinto, Adamus apposite: Abraham, inquit, et Jacob nesciunt nos, resque nostras: quia sunt in obscuro limbo patrum, ubi tam egent luce et ope Dei, quam nos: non ergo eos imploramus, qui nostras res et ærumnas nesciunt, atque satis negotii habent ut sibi consulant, sibique liberationem ex inferno procurent: sed te, Domine, qui solus potes juvare et liberare, tam Abraham, quam nos. Hac enim de causa in veteri Testamento non legimus, quod viventes invocarint Patriarchas, aut Sanctos degentes in limbo. Secus est in novo Testamento, ubi Sancti triumphant in cœlis cum Christo, atque in Deo revelante nostras preces audiunt et cognoscunt, nosque et nostram salutem amant et sitiunt. Perperam ergo hæretici hunc locum torquent contra Patres in invocationem Sanctorum. Esto enim animæ patrum in limbo orarent pro posteris, tamen preces et afflictiones suorum audire non poterant: quocirca frustra posteri eorum opem implorassent; ad Deum ergo recurrere, eumque invocare debebant. Rursum etsi patres per suas preces et merita posteris apud Deum commodare possent, ea tamen quasi captivorum, non nisi in quantum volebat et donabat Deus, eis commodabant. Tota ergo hæc res pendebat a Deo, Deique nutu: ad Deum ergo posteris confugiendum erat. Secus se res habet in Beatis, jam in cœlo Deo fruentibus. Judæi: et talem eorum curam habebat Deus, ut nimirum apprehensa manu Mosen et populum deduceret, ut dixi vers. 12. Dices, S. Augustinus, lib. De Cura pro mortuis, cap. XIII, ex hac Isaiæ sententia probat Sanctos etiamnum in cœlis nescire res nostras. Respondeo: S. Augustinus hoc, æque ac hunc Isaiæ locum, intelligit de naturali vi rationis, seu de naturali modo cognoscendi, quod scilicet animæ Beatorum per suas vires luminis naturalis, perque aciem sui intellectus, naturaliter non agnoscant res nostras: quoad naturam enim et naturali vires pares sunt animabus olim in limbo existentibus: tantum enim vult docere animas hasce non interesse naturaliter et ordinarie rebus nostris, ut eas coram videant, curent et dirigant, uti faciebant dum viverent. Id eum velle patet ex tribus capitibus seq., ubi hoc suum dictum confirmat ex eo quod ipse a matre sua jam defuncta consolationem non accipiebat, nec in tristitiis visitabatur; cum non esset probabile, quod ipsa facta esset vita feliciore crudelior. Rursum ex eo quod Dominus promisit, Josia IV, Regum XXII, eum prius moriturum, quam videret mala gentis suæ. Denique ex cap. XVI, ubi diserte docet Sanctos non sua, sed Dei virtute res nostras cognoscere, easque adjuvare et promovere. Porro hunc Isaiæ locum non juvare causam Hagiomachorum ingenue fatetur Calvinus, licet Hagiomachus. Audi eum: «Neque tamen ex hoc loco elici potest, Sanctos vita functos nostri curam non habere. De re ipsa non loquimur, sed dicimus verbis istis non probari, Abraham, et reliquos fideles non habere amplius curam rerum humanarum.» Notet hoc Marloratus, qui hunc locum contra invocationem Sanctorum torquet. A SECULO NOMEN TUUM, q. d. Hoc nomen, quod scilicet sis pater et redemptor noster, tibi non nupera ætas, sed ante omnem sæculorum memoriam, dedit æternitas; æterna nimirum tua de nobis redimendis prædefinitio et prædestinatio.
63:16
16. TU ENIM PATER NOSTER, ET (id est quia) ABRAHAM NESCIVIT NOS, ET ISRAEL IGNORAVIT NOS. Nota hic Abrahamum et Israel, patres Judæorum, comparari cum Deo, de iisque asseri, quod respectu Dei, et comparatione ejus, parum vel nihil contulerint, aut conferant Judæis, tum quia quidquid habuerunt aut dederunt, id acceperunt a Deo, qui eorum est pater; tum quia corporum fuerunt parentes, non animarum; cum Deus utrorumque, imo omnium sit parens, ait Procopius: maxime, quia jam pridem mortui erant, cum Deus semper viveret. Deus ergo erat, qui populum hunc elegerat, formaverat, deduxerat per mare Rubrum et desertum, duce Mose et Josue, in Chanaan, uti præcessit. Hoc non fecerat Abraham, nec Israel. Unde Chaldæus vertit: Tu es pastor noster: quia Abraham non eduxit nos de Ægypto, et Israel non fecit nobis mirabilia in deserto: Tu es, Domine, Deus noster; Syrus et Arabicus: Tu es pater noster: nos ignoramus Abrahamum, et non novimus Israelem; tu es, Domine, pater noster, et redemptor noster. Sensus ergo est, q. d. Abraham et Jacob Notat S. Hieronymus hic esse duplicem lectionem, scilicet aliquos codices legere לא lo per aleph, id est non, uti legit et vertit Noster, eo sensu quem dedi: alios vero legere לו lo, per vau, id est ei, tuncque vertendum est contrarie, scilicet in omni tribulatione eorum ei, scilicet Deo, fuit tribulatio, id est indoluit, compassus est, q. d. Cum affligebantur Hebræi, ipse Deus tenere eos amans, pariter affligi videbatur: unde sollicite rationes quærebat levandæ afflictionis eorum. Ita Vatablus et passim Hebræi, S. Thomas et Hugo. Hic sensus pius est et appositus. Sic enim Judic. X, 16, et alibi, Deus dicitur dolere super miseriis populi sui. Nam, ut ait Zacharias, cap. II, 8: «Qui tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei.» Tertio, Chaldæus active vertit: In omni tribulatione eorum non tribulavit eos, id est non permisit eos diu tribulari; sed mox inde eos eripuit, uti cum permisit Pharaonem eos insequi et coarctare ad mare Rubrum, mox in eo illum demersit, populumque salvavit. Idem fecit eis, cum laborarent penuria aquæ, cum impugnaret eos Amalec, Og, Seon, etc. Hoc est quod ait S. Paulus, II Cor. cap. IV, 8, et cap. I, 5: «Tribulationem patimur, sed non angustiamur:» quia «sicut abundant passiones Christi in nobis: ita et per Christum abundat consolatio nostra.» Notent hoc tribulati, cumque in arcto sunt positi, animum non dejiciant, sed Deum invocent, moxque ejus consolationem et opem sentient. Denique Septuaginta pro צר tsar, id est tribulatus, legentes alio puncto ציר tsir, id est legatus, atque repetentes per hebraismum negationem quæ præcessit, vertunt: Non legatus, neque Angelus, sed ipse Dominus salvavit eos, eo quod diligeret eos, et parceret eis, ipse redemit eos. Pari modo nostram versionem explicat Sanchez, q. d. Non est tribulatus, nec Angelus faciei ejus salvavit eos, sed ipse Deus ob dilectionem suam. Moses enim non contentus Angelo duce, petiit ut Deus ipse castra præcederet, et duceret in Chanaan, idque se facturum promisit Deus, Exod. XXXIII, 17. Quod Patres allegorice explicant de Christo, q. d. Solus Christus Deus nos a peccato et morte redimere potuit, et reipsa redemit, non homo, non Angelus. Ita S. Athanasius, Cyprianus, Ambrosius, Augustinus, Epiphanius, Cyrillus, Chrysostomus, Theodoretus, Irenæus, Hyginus et Pelagius Papæ, apud Leonem Castrium.
63:17
17. Quare errare nos fecisti? Hoc est permisisti, vel occasionem erroris ob peccata nobis objecisti? Vide Canon. XXVII. Est occupatio, q. d. Si propter scelera nostra opem et misericordiam tuam negas, cur, quæso, permisisti, et permittis nos in scelera labi, in iisque hærere et obdurari? Vere notat hic Forerius ingratitudinem fere esse causam, cur Deus permittat nos in peccatum mortale labi: ingratitudinem enim licet venialem tantum, hominem ad amissionem gratiæ divinæ disponere. Vide hic quam peccata venialia cavere Deique gratiæ cooperari, eique grati esse debeamus. Adhæc, dicitur Deus errare fecisse Judæos a viis suis, quia eos a deviis itineribus non abduxit; et obdurasse cor illorum ne timerent Deum, quia eos timore sui non emollivit, ait Sanchez. Vide dicta, Exodi VII, 3. Convertere (q. d. Faciem a nobis ob peccata aversam, ad nos converte, et benigno vultu nos aspice, nosque adjuva) PROPTER SERVOS TUOS (qui sunt duodecim) TRIBUS (Israel), HÆREDITATIS TUÆ, quæ scilicet sunt tua hæreditas, q. d. Memento duodecim Patriarcharum, æque ac tribuum Israel, qui sunt tui servi, id est fideles, tuaque Ecclesia et hæreditas. Vel, ut ait Vatablus, q. d. Convertere ad nos propter Abraham, Isaac, Jacob, etc., servos tuos, qui sunt patres nostri, et ob tribus duodecim, quæ sunt tua hæreditas. Solebant enim Judæi precantes, merita non sua, sed Abrahæ, Isaac et Jacob apud Deum allegare.
63:18
18. QUASI NIHILUM POSSEDERUNT POPULUM SANCTUM TUUM (q. d. Hostes nostri, præsertim Herodes et Romani possederunt et tractarunt nos quasi essemus res nihili, quisquiliæ, fæces et purgamenta mundi; unde et conculcaverunt SANCTIFICATIONEM, id est profanaverunt templum sanctum tuum. Loquitur maxime de tempore, quo, deficiente sceptro de Juda, Herodes Idumæus regnum Judææ per Romanos invasit et occupavit. Propheta enim, sicut cœpit orationem a prima Israelis electione, ita et terminat in ejusdem vas- titate, ultimoque excidio, quod factum est sub tempora Christi. Romani enim polluerunt templum, cum Pompeius cum suis in Sancta sanctorum ingressus est, cumque sequentes in eo statuam Cæsaris, aquilamque Romanam collocaverunt.
63:19
19. FACTI SUMUS QUASI IN PRINCIPIO, CUM NON DOMINARERIS NOSTRI (q. d. Sumus a te derelicti nunc quasi alieni, ut fuimus olim in Ægypto, antequam nos in tuum jus, dominium et Ecclesiam ascisceres): NEQUE INVOCARETUR NOMEN TUUM SUPER NOS, cum necdum vocaremur, nec essemus populus Dei, quasi heri et domini nostri: hæc enim phrasis significat dominium herile. Loquuntur de derelictione tum culpæ, tum pœnæ. Vide quid sit a Deo derelinqui, et sine Deo vivere; nimirum talis traditur omni culpæ, et consequenter omni pœnæ, uti Judæi traditi sunt tempore Christi.
63:1
Hic incipit tangere discretionem malorum a bonis in consecutione promissae salutis. Et dividitur in partes tres. In prima introducit judicem, quasi ad discernendum; in secunda proponit petitionem, ibi, Miserationum Domini recordabor; in tertia judex pronuntiat sententialiter discretionem, 65 cap.: Quaesierunt me, invenierunt qui non quaesierunt me. Circa primum duo. Primo movetur quaestio de persona judicis; secundo de qualitate habitus, ibi, Quare ergo rubrum est indumentum tuum? Circa primum duo. Primo ponit quaestionem; secundo respondet, ibi, Ego qui loquor justitiam. Sciendum autem, quod omnes sancti communiter haec exponunt de Christo. Et quaestio ista est Angelorum, qui quidem ad plenum mysteria incarnationis Christi non intelligebant; et ideo quasi ignorantes quaesierunt, secundum quod ostendit Hieronymus. Cujus contrarium videtur dicere Augustinus super Genes. ubi dicit, quod Angeli a principio creationis suae cognoverunt omnia quae ipse erat facturus, sive rerum rationes seminales
rebus indiderit, sive apud se tantum retinuerit ut fierent, quamvis rebus incesset ut fieri possent. Et sic videtur quod hujusmodi mysteria cognoverunt. Ad quod respondet Glossa Eph. 3, super illud: « Mihi autem omnium sanctorum, etc. » Et dicit, quod majores cognoverunt; sed minores, quorum est vox ista, ignoraverunt. Dionysius tamen aliter videtur dicere, 7 cap. caelest. Hier.; vult enim quod haec quaestio sit supremorum Angelorum, qui a Deo immediate illuminationes recipiunt. Unde eis immediate respondetur a Deo: Ego qui loquor, quamvis ipsi propter reverentiam Christi, a se invicem quaererent, sicut discipuli expectantes magistri responsionem. Quamvis autem supremi Angeli sciverint hujusmodi mysteria quantum ad substantiam facti, tamen quantum ad particulares circumstantias non perfecte sciebant. Unde quia melius videntur a superiori et perfectiori intellectu, scilicet divino, quam angelico, ideo super hoc magis illuminari quaerebant, ut perfectius intelligerent. Mirantur autem tria. Primo victoriosum adventum: Qui venit, in caelum, de Edom, mundo, interpretatur enim sanguineus, vel terrenus; de Bosra, inferno, prius munito custodia daemonum. Bosra quandoque est nomen proprium cujusdam civitatis in terra Moab, quandoque nomen appellativum, et est idem quod terra vel urbs munita. Unde frequenter ponitur pro terra Idumaea munita montibus; hic autem pro Jerusalem, vel inferno. Vestibus, idest membris corporis, tinctis, sanguine passionis. Supra 34: « Ecce super Idumaeam descendet, et super populum interfectionis meae, ad judicium. » Secundo mirantur in ipso decorum aspectum: Iste formosus, a forma; et sic dicitur formosus, propter figuram, idest debitam commendationem membrorum, in stola, habitu humanitatis. 1 Pet. 1: « In quem desiderant Angeli prospicere. » Tertio mirantur virtuosum incessum, Gradiens, in caelum, non auxilio angelico. sed sua virtute; quod hactenus fuit inaudium. Heb. 1: « Portans « omnia verbo virtutis suae. » Ego qui loquor justitiam, et propugnator sum ad salvandum. Hic ponit responsionem, et ostendit se judicem: Qui loquor justitiam, idest qui habeo auctoritatem judicium gentibus proferendi: Supra 48: « Ego Dominus, minus loquens justitiam: » et salvatorem: Et propugnator, contra daemones, ad salvandum, genus humanum. Exod. 15: « Fortitudo mea et laus « mea Dominus, et factus est mihi in salutem. » Eodem: « Dominus quasi vir pugnator, omnipotens « nomen ejus. »
Noia super illo verbo, Iste formosus, quia Christus est formosus, primo quia rutilans splendore divinitatis. Heb. 1: « Cum sit splendor gloriae et « figura substantiae ejus. » Secundo quia figura-tus conformitate unionis. Psal. 44: « Speciosus • forma quae filiis hominum. • Tertio quia distinctus diverso colore virtutis. Cantic. 5: • dilectus meus candidus et rubicundus . . . inter ubera mea commorabitur. • (cap. 1). Quarto quia vestitus honestate conversationis. Job 40: • Esto gloriosus, et speciosis inducere vestibus. • Quare ergo rubrum est vestimentum tuum? Illic ponit secundam quaestionem de habitu: et primo ponit quaestionem, Quare ergo? ac si diceret: Hujus sanguinis insignia non justi, sed iniqui deferre consueverunt; non salvatores, sed potius occisores. Quasi calcantium: est enim vinum rubrum in partibus illis, quod tingit in modum sanguinis. Secundo ponit responsionem, Torcular: et primo assignat roboris rationem; secundo prosequitur totum rei ordinem, ibi, Dies ultionis in corde meo. Circa primum tria. Primo narrat singularem victoriam: Torcular, scilicet crucem in qua pondere passionis pressus, hostes, calcari solus, patiens, et vincens; et de gentibus non est vir mecum, in auxilium, quia eo relicto omnes fugerunt. Et dicit signanter, Vir, propter beatam Virginem, in qua fides nunquam defecit. Can. 1: • Bœrus Cypridilectus meus mihi in vineis Engaddi. • Secundo tangit hostium vindictam: Calcavi eos, daemones, vel Judaeos, in furore, ira accensa.
63:3
Ps. 90: • Super aspidem et basiliscum ambulabis, et con-culeabis leonem et draconem. • Tertio quasi concludit ruboris causam: Et aspersus est sanguis, meus, quia de corpore meo exiens, eorum, quia eorum potestati concessus ad effundendum. Loquitur secundum similitudinem victoris, cujus vestes caede inquinantur. Supra 9: • Vestimentum mixtum sanguine • Inquinavi, eorum reputatione.
63:4
Dies ultionis in corde meo. Hic prosequitur totum rei ordinem: et primo ponit temporis congruitatem: Ultionis, quantum ad daemones retributionis, quantum ad justos, quorum merces usque tunc dilata erat. Supra 54: • Dies ultionis Domini. • Secundo proponit saluti necessitatem: Circumsperxi, et non erat auxiliator, mihi in cruce. Job 19: • Fratres mei elongaverunt a me, et noti mei recesserunt a me. • Ps. 141: • Considerabam ad dexteram, et videbam, et non erat qui cognosceret me. • Tertio salutis impletionem: Et salvavit, idest salutem resurrectionis fecit mihi, vel salutem humani generis, brachium, virtus. Ps. 97: • Salvavit sibi dextera ejus, et brachium sanctum ejus. • Quarto vindictae expositionem: Et conculcavi populos, Judaeos per Romanos, inebriavi, replevi afflictione, eorum, Judaeorum, et daemonum. Supra 25: • Dominus exercituum cogitavit hoc, ut detraheret superbiam omnis gloriae; et ad ignominiam deduceret universos in-clytos terrae. • Posset autem exponi totum ad litteram, ut induceretur Dominus metaphorice, quasi veniens ad delendos diversos populos hostes Judaeorum, et praecipue Idumaeos, secundum modum metaphoricum qui habitus est.
63:7
Supra 59: • Indutus est justitia ut lorica. • Miserationum Domini recordabor. Hic propheta judicii qui justitiam locuturus et impleturus venit, petitionem porrigit: et primo inclinat ipsum ad pietatem, com-memorans pristina beneficia quae defecerunt; secundo pericula quae incurrerunt, ibi, Quare errare nos fecisti, Domino, de viis tuis? Circa primum duo. Primo proponit intentum, Qui redidit, pro nostris meritis, tam in bonis, quam in malis poenae, bonorum, quae gratis dedit. Eccli. 31: • Memoratus sum misericordiae tuae, Domine, et operationis tuae quae a saeculo sunt. • Secundo prosequitur propositionem: et primo commemorat beneficia, quantum ad evasionem periculorum, commemorans singularem electionem: Et dixit, scilicet Deus: Verumtamen, quamvis ipsi contra me sint non negantes, scilicet Abraham. Vel non negantes, quia saltem fidem meam tenent. Exod. 15: • Fortitudo mea Dominus, et laus mea Dominus. • Et quantum ad diligentem protectionem, In omni tribulatione. Et ipse est tribulatus, tibi per compassionem: vel non est, statim, sed distulit etiam tunc, ut quasi videret si corrigerentur: et Angelum faciei, idest faciem meam videns, salvavit, quasi dux eorum per desertum. Ps. 90: • Angelis suis mandavit de te ut custodiant te in omnibus viis tuis. • Et quantum ad paternam dilectionem: In dilectione redemit, ab Aegypto; portavit, in deserto; levavit, idest exaltavit super alios in terra promissionis.
63:10
Secundo tangit beneficia quantum ad remissionem culparum: et primo ponit culpam: Ipsi autem afflixerunt spiritum ejus, scilicet Dei, vel sancti, Moysi, per diversa jurgia. Ps. 103: • Et vexatus est Moyses propter eos, quia exacerbaverunt spiritum ejus. • Secundo ponit poenam: Et conversus est in inimicum, scilicet Deus. Thren. 2: • Factus est Dominus velut inimicus. • Tertio ponit indulgentiam: Et recordatus, tandem Moysi, qui pro eis oravit. Exod. 52: • Aut dimitte eis, aut dele me de libro in quo me scripsisti. • Ps. 104: • Memor fuit in saeculum testamenti ejus, verbi quod mandavit in mille generationes. • Nota super illo verbo, Torcular calcavi, quia ex torculari crucis fluxit primo sanguis ad redimendum. 1 Pet. 1: • Non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione, sed pretioso sanguine Jesu Christi. • Secundo aqua ad emundandum. Ps. 77: • Eduxit aquam de petra. • Ezech. 56: • Effundam super vos aquam mundam. • Tertio oleum ad sanandum. Job 29: • Petra fundebat mihi rivos olei. • Quarto mel ad solidandum. Deut. 32: • Ut sugaret mel de petra. • Quinto vinum ad confortandum. Prov. 3: • Vino torcularia redundabant. • Ubi est qui eduxit? Hic plangit eadem beneficia eis subtracta: et primo plangit beneficiorum defectum: Ubi est qui eduxit? Moyses, vel Deus, cum pastoribus, Maria et Aaron.
63:11
Ubi est qui posuit in medio ejus spiritum sancti sui? Moysi; quod legitur Num. 11: Ad dexteram, prospere. Qui seidit, ubi est spiritus? Ps. 155: • Qui divisit mare rubrum in divisiones. • Et ubi est qui eduxit, quasi equum scilicet sine impedimento? Descendes, in offenso curru, ejus, populi. Sapien. 19: • Et in mari rubro via sine impedimento. • Secundo inclinat judicis affectum: et primo petit audientiam: Attende de caelo. 5 Reg. 8: • Tu exaudies de caelo, lo sancto tuo. • Secundo provocat ad misericordiam.
63:15
Ubi est zelus? quo dilexisti nos.
63:16
Ps. 88: • Ubi sunt misericordiae tuae antiquae, Domine? • Tertio proponit miserendi causam: Tu enim pater noster, et Abraham nescivit nos, adhuc vivus, quia nec nos tunc eramus. Vel etiam modo, nolens orare pro nobis, quia non invocamus ipsum. Vel, secundum Augustinum, quia mortui, etiam sancti, nesciunt quid agatur erga vivos. Sed hoc intellegendum est quantum ad virtutem cognitionis humanae, non quantum ad irradiationem divini luminis.
63:17
Deut. 52: «Ipse enim est pater tuus, qui posserit et fecit et creavit te.» Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis? Hic proponit mala culpae. Errare de viis, mandatis, fecisti, permittendo, non immitens gratiam, et non corrigens, indurasti, permisisti. Rom. 9: «Cujus vult misereri tur, et quem vult indurat.» Secundo proponit mala poenae: et primo petit misericordiam: Convertere, de ira ad misericordiam, propter servos, patres nostros. Ps. 89: «Converte, Domine, usquequo, et deprecabilis esto super servos tuos.» Thren. ult. «Converte nos, Domine, ad te, et converteremur; innova dies nostros sicut a principio.» Secundo ponit miseriam quantum ad servitutem: Quasi nihilum, idest sine residentia. Supra 26: «Domine Deus noster, possederunt nos domini absque te. Quantum ad sanctorum profanationem.
63:18
Hostes nostri; quantum ad honores pristini amissionem, In principio, in Aegypto, vel etiam ante vocationem Abrahæ. Jer. 14: «Tu autem ia nobis es Domine, et nomen sanctum tuum invocatum est super nos: ne derelinquas nos, Domine.»
63:1
v. 1 « Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? iste formosus in stola. sua, gradiens in multitudine fortitudinis suae ? Ego qui loquor iustitiam et propugnator. sum ad. salvandum » ! — bene notat For. sermonem conformari ad 69, 11, quare iam appropinquans civitati inducitur et de hostibus triumphans. Modo illo interrogationis et attentio excitatur et optime describitur quanta animi admiratione vates mentis intuitu cernens victorem illum praeclarissimum ac splendidum fuerit repletus; quare ea quaestione posita etiam in audientium animis eximia quaedam species maiestatis et. triumphi excitatur, quae verbis additis de pompa et splendore vestimentorum et amplitudine roboris quo ille incedit non potest non augeri. De Bosra vide 34, 6. Am. 1, 12. Ipse triumphator declarat quis sit : ego loquens in iustitia, potens ad. salvandum (hebr.), ergo is cuius omnis sermo et actio ad iustitiam efficiendam dirigitur, ad illum scil. statum qui normae divinae sit consentaneus, et cui ad salutem praestandam adest vis ac potentia. Hac responsione ipsum describi servum Domini ex antecedentibus satis superque elucet (cf. 49, 4. 6; 49, 6 seq. 50, 4 ; 53, 11 ; 61, 4 seq.). Iam quae sint vestes tinctae, rubicundae vel coccineae, et quare isto colore fulgeant, inquiritur
Anc. — Offertur vati species victoris et triumphatoris qui venit de Edom, ubi iudicium et ultionem in gentes exercuit solus sua adiutus potentia, et iudicii huius indicia vestibus impressa gerit (63, 1-6). Quomodo Israel huic vindici obviam ibit ? Propheta primo gratias agit Deo benignissimo qui tot beneficia populo praestitit et contumacem quoque et rebellem ideo castigavit, ut aerumnis eruditi et pristinorum beneficiorum memores ad Dominum redirent (63, 1-14). Dein ferventi oratione Deum misericordem implorat, ut conditionis populi miseriis et peccatis pressi misereatur memor mirabilium suorum: (63, 15-19) ; utinam Deus sicut olim maiestatem suam et potentiam hostibus demonstraret in terrorem, immensam autem bonitatem et clementiam piis ac fidelibus in salutem (64, 1-5) ! Utique iustos diligit Deus ; populus autem quam plurimis sceleribus est maculatus ; sed cum nihilominus populus sit a Deo electus et cum in ignominia populi ipse quoque Domini honor opprobriis afficiatur, adest, cur remedium malorum et auxilium a Domino firmiter speretur (64, 5-12). Oratio haec proxime adiungitur antecedenti. Dixerat vates 62, 11: ecce salvator tuus venit... iam eum depingit venientem victoria de hostibus reportata. Sed simul populum docet quali ratione sese debeant praeparare, ut salutis oblatae fiant participes. Quare populo in formam quandam precandi praeit, qua beneficia olim praestita extollit, peccata commissa confitetur et deflet, aerumnas quibus omnes premuntur Deo exponit et maximo desiderio opem divinam efflagitat valentissimis rationibus speiet fiduciae adductis. Iterum ergo propheta illa de salute messianica documenta suis aequalibus reddit utilia docens quomodo grata recordatione beneficiorum Dei sese oporteat disponere ad nova accipienda, quomodo tribulationes sint sabeundae et considerandae tamquam castigatio iuste pro peccatis inflieta et proin cum poenitentia toleranda, sed etiam quanto simul desiderio obviam ferri deceat promissis a Deo datis et quanta spe et fiducia illa sint expetenda. Hisce et aequalibus et posteris normam praefigit qua animos sensusque dirigant et qua in omni rerum vicissitudine firmiter Deo adhaereant optime scientes ad quem salutis terminum veri Dei cultores sint adducendi.
Uti cap. 34, ita hie quoque Edom tamquam adversarius qui prosternendus sit zaz' £c,» exhibetur, tamquam is scil. qui omnes omnium in Deum inimicitias in se uno repraesentet atque complectatur. Neque immerito. Erant enim Edomitae quamvis generis propinquitate Israelitis maxime coniuncti, tamen perpetua et hereditaria hostilitate et odio implacabili eis infensi (cf. Ps. 136, 7. Lament. 4, 91. Abd. 10 seq. Euseb. For. Malv. Mald. Sanct.); unde si more prophetico in una. imagine certa quaedam ac definita forma omnium inimicorum regni Dei erat describenda, hane quasi formam ac typum praebent Edomitae. Vide quae ad cap. 34 dicta sunt. Proponitur itaque Messias qui ut salutem afferat hostes deiicit et praeclara victoria parta iam triumphantisin modum ingreditur. Unde
63:2
v. 2 « quare ergo rubrum est indumentum tuum et. vestimenta tua. sicut calcantium in torculari » ? — verbum B"N rubrum ad Edom cT alludit (uti iam adnotant S. Hier. Theod. Pint. Sanct. Mald. Tir. etc. ), sicut Bosra quoque 0?32 alludit ad ^s3 uvas abscindere, vindemiare, ita ut iam nomina quae selecta sunt symbola exhibeant rerum gestarum. Unde fortasse alia habetur ratio cur ia Edom quasi in uno ex quo discas reliqua iudicium illud exerceri dicatur. In hebr. cur rubrum vestimento tuo vel in vestimento tuo ? qua loquendi forma indicatur rubrum esse vestibus aspersum, proin rubedinem non esse ipsum vestimentorum colorem, id quod membro altero etiam clarius enuntiatur, vestes scil. esse aspersas succo uvarum, esse sanguine maculatas. Quare quaestio illa est admirantium ; « doctori namque iustitiae et salutis auctori non cruentae vestes sed candidae atque purae conveniunt » (Osor.). Ipse autem ingreditur indicia gerens laboris et conculcationis i. e. iudicii exerciti et ultionis de inimicis sumptae; id scil. torculari designatur; vide 16, 9. ldem responsione declaratur
63:3
v. 3 « torcular calcavi solus et de gentibus non est vir mecum ;. calcavi eos in furore meo et conculcavi eos in ira mea et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea et omnia indumenta mea inquinavi ;
63:4
v. 4. dies enim ultionis in corde meo ; annus redemptionis meae venit » ; — symbolum calcantis toreular declaratur in v. 4 ; messis saepius pro figura iudicii adhibetur; cf. Is. 17, 5; 18, 5; 91, 19. Os. 6, 41. Ioel 3, 13 quo loco et messis et torcularis symbolum eadem notione proponitur. Ultio de inimicis capta et salus vel redemptio intime inter se iunguntur. Hostes igitur delentur iisque superatis exsurgit salus. Idem ergo hoc symbolo nobis hic offertur quod ab initio libri Isaiae toties deprehendimus : prostratione adversariorum Dei regnum Dei, gloriam eius, salutem veramque iustitiam exsurgere. Is enim qui modo se iustitiae causam agere, eam stabilire et, esse potentem ad salvandum professus est, idem iam dicit inimicos a se conculcatos ; unde aperte nexus idem declaratur. Iam opus hoc describit tamquam laborem susceptum, quem solus per se a nullo hominum adiutus subierit, quem sacra quadam indignatione, vehementia multa et insigni peregerit constantia et fortitudine et cuius vestigia et indicia adhuc in eo cernantur. Haecipso rei symbolo proposito enuntiantur. Iam sin- . gula ex antecedentibus explicationem habeht non difficilem. Ultionem et redemptionem uno in opere concludi ex iis quae ad cap. 24 disputata sunt facile fluit ; idem enuntiatur, dum Dominus tamquam bellator fortis describitur qui hostibus superatis salutem efficit (cf. 42, 13 seq. ; 59, 1'1 seq.) ; idem demum indicatur omnibus illis locis quibus vel iudicia Dei vel Messias pro hominum varia habitudine vel in ruinam vel in resurrectionem fore dicuntur. Atque quo magis unum Dei consilium perspicias, adverte idem iam clarissime simul ac brevissime designari in primo vaticinio messianico : eo ipso enim quod serpenti caput conteritur, victoria reportatur et salus acquiritur a semine mulieris (Gen. 3, 15). Solus opus illud peregit ; id iam 42, 1-6 et 49, 2 seq. innuitur, cum omnis effectio operis messianici ad unum servum Domini referatur; id ipse enuntiat 50, 4-9 ; id descriptione cap. 53 continetur et quasi ad vivum depingitur ; id totidem verbis de Iahve dicitur 59, 16 et 61, 1 seq. servus Domini denuo sibi soli opus illud perficiendum attribuit. Quomodo solus peregerit, declaratur : de gentibus mon est vir mecum ; Dominum enim ei adfore adiutorem iam saepius dictum est ; cf: 49, 6; 49, 8; 50, 1. 9; 53, 12. Solus peregit ; « neque enim humanae auctoritatis vel dignitatis vel eloquentiae vel humanarum denique facultatum auxiliis usus sum ; nulla praesidia hominum, nullam potentiam, nullam artium disciplinam, nullum denique studium in huius gloriae societatem adscivi » (Osor.). Operis autem peracti insignia gerit : et aspersus et succus eorum super vestimenta mea, (hebr., uti recentiores vertunt communiter ; alii vigorem vitae vocem explicant, uti Lament. 9, 18; LXX, Syrus, S. Hier. vertunt sanguinem). à Labor certaminis et molestia et difficultas, conatus victoris et victoria denique reportata denuo exhibentur
63:5
v. 5 « eircumspezi et non erat auzxiliator, quaesivi et non fuit qui adiwvaret, et salvavit mihi brachium meum et indignatio mea ipsa auziliata est mihi,
63:6
v. 6 et conculcavi populos in furore meo et inebriavi eos in indignatione mea et detrazi in terram virtulem eorum » ; — cf. 59, 16. Qui in labore obeundo anxie circumspicit num non adsit qui adiuvet, qui quaerit opitulatorem, eo ipso laborem sibi incumbere dicit viribus suis fere difficiliorem, animi pandit angores et quantae sibi uni molestiae exantlandae sint, ipsa illa oculorum in omnem partem circumspectione anxia et auxilii postulatione abunde declarat. Verum in hac auxilii externi inopia maiores spiritus assumit ; ipse robur suum quasi ad maiores conatus excitat, indignatione qua vires animi corporisque fulciantur et ad ausus grandes provocentur subnixus adversarios impetu facto conterit, eos inebriat (cf. 19, 14; 29, 9) i. e. ingentibus tribulationibus eos prosternit veluti propinans illis maximas calamitates (For.) et ita virtutem, hebr. succum eorum vel sanguinem (cf. v. 3) effudit (hebr.) in terram, Ter victoriam partam proclamat; est trina haec exclamatio quasi paean victoris qui labore certaminis transacto de triumpho exsultat ; nota populos ter commemorari; quare in Edom non de solis Edomitis vindictam esse captam annuntiatur, sed Edom tamquam symbolum poni et exemplum inimicorum Dei designatur. , Restat ut paucis huius symboli vim et rationem expendamus. Qui torcular caleavit, eo modo nobis describitur quo et labor eius exhibetur et ipsa quoque certaminis laborisque indicia in eo conspicua adesse significantur. Neque quis iure dixerit haec duo in symbolo proposita significatione carere, nam adeo in ipso symbolo eminent et efferuntur, ut eain explicatione negligere minime liceat. Unde cum is qui torcular calcaverit idem sit qui loquens est in iustitia et potens ad salvandum (v. 1), is de quo hoc loco agitur, alius esse non potest. quam servus Domini. Hic enim in utraque .conditione et eius qui labores subeat et eius qui salutem afferat et iustitiam doceat et efficiat nobis in antecedentibus continuo exhibetur. Habes labores eius descriptos 49, 4. | ; 50, 4-8 ; 53, 1-12 ; doctrinam autem et salutem 49, 4 seq. 49, 1 seq. 61, 1 seq. IIoc autem symbolo praeprimis effertur ut qui, dum hostes prosternit, laborem subierit laborisque vestigia in se expresserit et qui victoria parta cum omnium admiratione ipse gloriosus gloriosum agat triumphum. Est ergo hoc symbolum primo plane accommodatum ad illud quod in protoevangelio iam nobis proponitur : semen mulieris utique victoriam repoitat de serpente, capite scil. serpentis contrito ; verum haec victoria ei non contingit sine vulnere ; dum enim caput serpentis calcaneo conterit, ipsius quoque calcaneus vulneratur, conteritur (Gen. 3, 15 hebr.). Id quod in sacra Christi passione plene impletum cernis. Ad eam enim progressurus Christus principem huius mundi esse iamiam eiiciendum aperte professus est ; eum devicit morte sua ; ergo non sine vulnere, non sine labore. Et eandem suam passionem vocat : nunc est iudicium mundi (Ioan. 12, 31). Iam in nostro symbolo populi quos conculcat adversarii sunt Dei; proinde neque ille erit excludendus qui omnium adversariorum Dei est antesignanus et princeps adeo, ut princeps huius mundi singulari modo appelletur. Potestas autem inimica devicta est in sacratissima passione et morte Christi. Hac Christus sibi meruit gloriam, sibi meruit ut iudex sit mundi, iudex omnium vivorum et mortuorum, sibi meruit ut tandem omnes inimici ponantur scabellum pedum suorum. Ergo revera in passione sua contrivit potestates inimieas, et quaecumque demum victoriae iam reportantur a singulis, ab Ecclesia de variis inimieorum visibilium et invisibilium generibus, singula in hostes Dei iudicia et iudicium universale in consummatione saeculorum, haec omnia non sunt nisi fructus et sequelae magnae illius victoriae per passionem acquisitae : nunc est iudicium mundi. Haec impletione per Christum facta per se innotescunt; sed ex iis demum docemur quam apte symbolum hoc sit selectum et ipsius symboli vis et ratio nobis panditur. Christus solus torcular caleavit (50, 1); quis enim alius ex hominibus peccatoribus certamen illud inire et diabolum vincere poterat ? Uti Deus solus sine ullo hominum merito promissa dat (44, 24), ita solus Messias ad opus illud efficiendum eligitur, ungitur, instituitur (42, 1 ; 61, 4). Etiam solus labores illos messianicos subit, uti iam innuitur 49, 4. 8 ; 50, 1. 8; 53, 4. Iamsi in sacratissima passione et morte revera potestatem inimicam contrivit i. e. torcular calcavit, eius ingressus in v. 1 descripius non est aliud nisi triumphus victoria parta actus, uti verba ipsa satis indicant. Is autem triumphus agebatur a Christo in sacra resurrectione gloriosa et in gloriosa qua illa quasi absolvebatur in coelum ascensione. Quare iuremerito veteres interpretes (Pint. Sasb. Lap.) in v. 1 ascensionem Christi delineari existimant. Atque revera ingrediens in coelum secum fert vestigia certaminis, sacratissima vulnera, et venit a magno illo labore et iam est « formosus in stola sua et gradiens in multitudine fortitudinis suae » gloria scil. et honore coronatus, excelsior coelis factus et considens ad dexteram maiestatis in excelsis (of. Hebr. 4, 3; 1, 26). Quod vestimenta aspersa sunt ex imagine torcularis per se consequitur ; aliis in locis passio eius verbis propriis describitur (53, 2 seq. Zach. 12, 10) quibus vulnera eius quoque indicantur. admirationem apte vestiat et gratam. dicendi seribendique varietatem inducat. Spectaverat propheta Messiam Zudicem (S. Thom.) adversarios Dei conterentem et parta victoria gloria et honore coronatum. Erit ergo Messias in ruinam multorum (cf. 8, 14). Sed cum in ipso populo electo etiam adsit tanta iniquitas (58, 9 seq. 59, 2 seq.), nonne timendum erit, ne suum quoque populum ille iudex sit conculcaturus? Quare propheta ostenso iudice et clade inimicorum Dei certo annuntiata iterum oraculum ad erudiendos aequales utile reddit explicans, quomodo se debeant praeparare, ut Messiae iudici secure obviam ire possint, ne ipsi quoque ab eo inter adversarios conculcentur. Hane autem praeparationem animorumque dispositionem in se ipso delineat propheta. Quemadmodum in cap. 2 oraculum de monte Domini proponitur, ut ex eo conditio populi praesens reprehendatur, ita hoc loco doctrina inculcatur de Messia vindice iniquitatis, quo remota iniquitate melius sese disponant ad salu-* tem accipiendam. Quare oraculum hoc v. 1-6 non est cum aliquibus a subsequenti precatione separandum (Schegg, Hahn, Del. Naeg.), sed ei potius argumentum praebet et rationem. In Messia victore ac triumphatore bona cuncta concluduntur. Quare primum quod eius gloria visa menti prophetae offertur est recordatio beneficiorum Dei multiplicium ; illud enim, ut Sanct. ait, insigne beneficium aliorum memoriam renovavit ; « unde promittit quod ad orationis pondus plurimum confert animi grati memoriam, quae valde laxat divinum pectus ad omne liberalitatis officium; dum autem antiqua beneficia commemorat, ea supra omnia populi merita et ab una Dei singulari misericordia profecta dicit; quod ad obtinendum quod a Domino postulas potentissimum et quam saepissime a Patribus utriusque testamenti repetitum est » (Sanct.). Quare v. "1 « Miserationum Domini recordabor, laudem Domini super omnibus quae reddidit nobis Dominus et super multitudinem bonorum domui Israel, quae largitus est eis secundum indulgentiam suam et secundum multitudinem misericordiarum suarum » ;— hebr. laudes vel encomia Domini se celebraturum promittit sicuti decet de omnibus etc.; prius ergo celebrat favores Domini eiusque gloriam, dein (uti hebr. bene concipitur) copiam bonorum domui Israel ex liberalissima Dei benignitate praestitorum. Optime inter se iunguntur miserationes vel favores Dei et laudes vel encomia, quia quot sunt favores, toties Deus se ipsum glorificavit et toties amplam praestitit materiam et rationem valentissimam laudis ab hominibus sibi persolvendae. ludici qui loquitur iustitiam petitionem porrigit, ut S. Thom. dicit; unde iuremerito Deo proponit quam multa et praeclara olim pro populo gesserit, et ita eum ad ulteriorem pietatem et miserationem inflectit; idem fit dum animum gratum ostendit. Exorsus a gratiarum actione nos docet quam efficax reddatur oratio et petitio et quam Deo accepta.grata memoria beneficiorum acceptorum. Animi autem Deo vere grati est beneficia ad unam Dei benignitatem referre et misericordiam exaltare, nihil autem de propriis meritis praesumere sed se indignum plane et imparem illis profiteri. Cur Deus illa populo praestiterit, explicatur
63:8
v. 8 « e£ dixit : verumtamen populus meus est, filii mon negantes ; et factus est eis salvator » ; — Deus enim foedere et promissis patriarchis datis fideliter stetit ; unde populum hune sibi elegit in peculium de cunctis gentibus (Ex. 19, 5) ea utique spe et exspectatione, ut filii sint qui non mentiantur, non fallant (hebr.), qui quod spoponderint fideliter servent. Ea enim conditione foedus erat initum : « si audieritis vocem meam et custodieritis paétum meum, eritis mihi in peculium de cunctis gentibus... responditque omnis populus : euneta quae locutus est Dominus faciemus » (Ex. 19, 5. 8). Deus ergo electionis suae memor et foederis populum . suum magna amoris significatione prosequitur, bene de ipso sperat humano modo loquens : fili? sunt, non erunt mendaces, rebelles, perfidi in patrem; vel beneficiis capti et deleniti fidem servabunt; quare adeo benigne sentiens de populo ei salutem et opem multiplicem praestitit. Vide quantopere verbis istis vates commendet et extollat divinam liberalitatem et amorem, sed etiam quantos iam aculeos colligat pro populo rebelli et contumaci ! Quam egregie Deus se praestiterit salvatorem, quantopere ergo ipse pro sua parte revera amorem ostenderit et optimam de populo existimationem operibus demonstraverit, iam grato animo vates recenset
63:9
v. 9 « ín omni. tribulatione eorum non est tribulatus et angelus. faciei eius salvavit eos ; in dilectione sua et in indulgentia. sua ipse redemit eos et. portavit eos et elevavit eos cunctis diebus saeculi » ; — hebr. explica secundum qeri : in omni tribulatione eorum doluit, i. e. miseriis eorum et. afflictionibus tactus est, quare amanter opem tulit; eodem modo explica verba latina : non aversatus est eorum angustias; etsi iterum iterumque afflictionibus pressi eius opem requisierunt, non repudiavit, non moleste tulit, minime eum piguit. Idque opere exhibuit mittens angelum faciei i. e. angelum in quo facies vel . praesentia Dei populo exhibebatur, in. quo erat nomen Dei (Ex. 23, 21), qui Dei personam gerens Dei nomine et auctoritate ad populum loquebatur. Angelus dux erat et protector itineris per desertum (cf. Ex. 23, 90-93; 33, 2. Num. 20, 16) neque in terra palaestinensi eius ope destituebantur (cf. Iud. 2, 1; 6, 41 seq. 13, 3. Ps. 90, 11). Cum facies Dei saepius dicatur etiam arca foederis vel sanctuarium ubi Deus peculiari ratione habitare censetur (Ex. 23, 13. 1 Reg. 1, 22 — unde frequens illud ante conspectum, hebr. faciem Domini) vel etiam nubes illa qua Deus suam manifestavit praesentiam (cf. Ex. 33, 14. Deut. 4, 37), angelus faciei eius apte dicitur angelus qui personam Dei gerens in sanctuario aderat, in nube se manifestavit, et ita opem Dei praesentem iis exhibuit. Talem ergo habebant comitem, in quo ipsa quasi facies Dei relucebat, in quo Deus se ipsis praebuit spectandum. Deam enim in vetere testamento non immediate apparuisse i. e. nunquam apparuisse in corpore immediate et per se assumpto vel in figura immediate et per se formata sed mediante aliquo angelo constans et vera est scholasticorum duce S. Thoma sententia (de qua vide quae annotavi ad Os. 12, 3 et Zach. 1, 11). Beneficium redemptionis ex Aegypto gratuito praestitum denuo effert, ei subiungit exaltationem populi et multiplicem opem diebus antiquis concessam, de qua vide ad 1, 2. Proinde varia beneficia olim praestita brevi sermone recensentur; quare prius quoque membrum de omni tribulatione non de sola afflictione populi in Aegypto, ut vult Jaey., exponendum est, sed sensu ampliore intelligatur oportet; neque obstat angelus faciei eius, etsi angelus hic solum auctor liberationis ex Aegypto et dux itineris intelligeretur; nam quod in primo membro in universum affirmatur : Deum non piguisse iterum iterumque populo afflicto assistere, id in subsequentibus membris enumeratione quadam secundum rerum gestarum seriem comprobatur. non erat afflictio, non erat hostis, et parum dicunt ratione habita gratiarum actionis et manceae esse videntur, quia vel eis vel ipse esset exspectandum. Immo iure asserere poteris alias explanationes ne verum quidem sensum fundere; nam illis aon fuisse afflictionem, quomodo cum libris historicis conciliabis? 2on Deum iis immisisse ealamitates, quomodo id constare poterit, cum sollemne sit sacris auctoribus asserere, Israelitas non hostium potentia sed a Deo vindice peccatorum esse castigatos ? Deum autem non se hostem praebuisse populo, id quidem ut est verissimum, at pro precatione et laude divina tamen est languidum nimis et fere intolerabile post v. 1 et 8. Iam quid populus pro beneficiis rependerit, cum animi dolore vates commemorat precationem ad confessionem peccatorum et poenitentiam inflectens :
63:10
v. 10 & ipsi autem ad iracundiam provocaverunt et afftiverunt spiritum Sancti eius, et. conversus est. eis in. inimicum et ipse debellavit eos » ; — hebr. et ipsi rebelles erant et contristaverunt spiritum sanctum eius ; breviter quidem sed nervose tota series rerum israeliticarum et frequens eorum infidelitas et inde quae sequebatur castigatio recolitur. In qua re peccatum consistat et quae ex eo consequantur, graviter hic exprimitur. Est enim peccatum inobedientia, rebellio, qua Deo resistit peccator (hebr.) et spiritum Dei sanctum, omnis sanctitatis auctorem et hortatorem, quo inspirante et impellente ad probitatem quisque et pietatem invitatur, repudiat eique molestiam quasi et afflictionem creat, quia conatus illius irritos reddit et impulsus gratiae exstinguit. Unde Deus iam ex amico convertitur in inimicum, qui bellum infert offensoribus, et quis tali adversario resistet? Experti sunt hoc Israelitae satis superque. Uti antea laetatus est super eos bene faciens, sic iam coactus est eos subvertere ac disperdere (cf. Deut. 28, 63. Ps. 105, 32). Bellum eis intulit per gentes vicinas et longinquas quarum servituti subiiciebantur. Ita peccatis'suis exciderunt a statu illo felici, ad quem per Dei benevolentiam erant evecti. Humili confessione facta propheta agnoscit id iure iis accidisse. Sed cum ad dignitatem populi Dei sint evecti et dona Dei sint sine poenitentia, inter ipsas miserias meliora sperare possunt. Id propheta iam effert. Ostendit populo quomodo aflflictionibus eruditi Deum possint et debeant obsecrare per magnalia illa quae olim pro suis patravit, ei quasi in memoriam reducens pristinum pro populo suo zelum eumque admonens ne tantum laborem incassum esse permittat. Unde
63:11
v. 41 « e£ recordatus est dierum saeculi Moysi et populi sui »; — hebr. et recordatus est dierum saeculi Moysi populus eius; ita verba esse intelligenda ex subsequentibus patet. Vult scil. vates, ut populus praesentem miseramque rerum conditionem cum pristinis comparet beneficiis et ita ad desiderium salutis redeat et simul tali precatione Deum emolliat ad clementiam. Populum recordari dierum priscorum rite intellexerunt Osor. Pint. Mald. For. Clarius, Sa, Malv. Schegg, Net. Rohl. Troch. ; Deum recordari volunt S. Hier. Cyr. Thom. Sasb. Sanct. Mar. Lap. Men. Tir.i. e. Deum variis in calamitatibus per iudices, Gedeonem, lephte etc. opem tulisse populo. Sed cum in sequentibus populus loquatur, immerito pro hac parte mutatio subiecti inducitur. Deum recordari dicit opem a Deo latam. Sed hanc opem populus iam non habet. Unde eo quoque nomine altera haec explicatio admitti nequit, nisi multa suppleveris, Deum scil. olim quidem populo adstitisse etc. Neque satis ad v. 10 adnectitur haec explicatio, cum nulla appareat ratio, cur peccatis populi commemoratis et eius vindicta explicata subito addatur eum benigne populi memorem fuisse. Sola vexatio dabit intellectum (29, 19). Miseriis pressi in memoriam sibi revocent quantis favoribus maiores fuerint a Deo ditati et quanta iis promptitudine Deus opitulator adfuerit ; unde salutare desiderium vates excitare in iis studet : « ubi est qui eduxit eos de mari cum pastoribus gregis sui ? ubi est qui posuit in medio eius spiritum Sancti sui »? — vel hebr. qui posus. in medio eius spiritum sanctum suum, vel spiritum sanctitatis suae. Commemoratur liberatio ex Aegypto quia uti est praeclarum initium quo Deus foedus olim promissum in opus deducere incipit — inde nomen JaAve tamquam eius periodi tessera et augurium promulgatur —, ita tamquam pignus consideratur et typus liberationis futurae maioris (cf. 43, 17. 18; 51, 10). Ad conditionem qua nunc premuntur (cf. 42, 22 seq.) perbene convenit quod eductionis e mari recordantur et pastorum, Moysis scil. et Aaron, quos Deus gregi suo providerat, qui gregem Domini colligerent, educerent et ad bona pascua adducerent, Hi enim coram Pharaone rem populi agebant et populum in deserto legibus Dei et sacris ritibus instituebant revera formantes populum theocraticum (cf. Ps. 16, 21. Mich. 6, 4). Deus autem electionem populi factam altiore dono sanxit et confirmavit; spiritum sanctum suum, spiritum scil. prophetiae quo Dei laudes annuntiantur et sacrosancta legis divinae observantia vindicatur et Dei voluntas sancta ad homines perfertur, posuit in medio eius, eum communicans Moysi, Aaron, Miriam, septuaginta senioribus aliisque (Num. 11, 23 seq. 42, 2). In hebr. legitur numerus singularis ny^ pastorem, quem LXX quoque praebent, qui praeterea eos non legunt sed : xoü ó &vaidXox; Ex vi; 0mháoons 10v xowiév cy vpof&zovy a)xoU ; legerunt igitur noyon quam lectionem praebent « cod. Kenn. antiquissimus, meus £ hispanus et accuralissimus, sieque correctum in hispano altero 560, ut plane legunt LXX, Syrus et Arabs » (de Itossi) ; eandem lectionem praeferendam censet aeg. etiam propterea quia forma mas. n5xen non est plane ad omnes regulas exacta (exspectares poy»en). "Verum hoc minime valet; nam participium cogitari potest vim verbalem ac notionem plane retinere (cf. Del.). Hoc autem membrum intelligit Naeg. de Moyse puerulo qui servatus est ex aquis Nili. S. Cyr. et Theod. legunt £x vA; y5s; Euseb. £x «5s 0xAáecnz. Syrus plane exprimit lectionem LXX. — Aliqui mirantur in lectione consueta mentionem fieri Moysis cum liberatio eius e mari a reliquorum liberatione non fuerit distineta neque singulari modo insignita. Quare Kn. ad ea verba ex antecedentibus supplere vult : et recordatus est pastoris gregis sui. Sed immerito. Cum enim Deus Moysen ducem populo praeficeret eique eam conferret potestatem, eliam insigne beneficium populo contulit; quare iuremerito mentio fit Moysis. Ceterum adverte lectionem mas. esse Din pluralem numerum, quem S. Hier. et Aq. quoque expresserunt et quem plurimi codd. et multae ferunt editiones (cf. de Rossi) et quem etiam Baer et Delilssch in editione textus mas. adoptarunt; censetur autem esse lectio mas., quia hic locus non recensetur inler quattuor n^ in /ie exeuntia. Cum igitur pluralis numerus sit legendus, etiam illa cadit explanatio qua pastor gregis intelligitur angelus faciei. Neque hisce beneficia sua contineri voluit Deus; alia addidit splendida et egregia
63:12
v. 19 « qui eduxit ad dexteram Moysen brachio maiestatis suae, qui scidit aquas ante eos, ut faceret sibi nomen sempilerium »; — i. e. qui Moysen quasi apprehensa dextera deduxit, eum ingredi fecit eique potentia sua et maiestate adstitit; ita LXX 5 cyzyov «1 osSà Moijczv; sim. Sasb. Mald. Osor. Lap. Men. Tir.; ali in dexteram explicant in viam expeditam, in sortem prosperam (S. Hier. Sanct.), sed hebr. verte ire faciens ad. dexteram Moysis brachium gloriae suae (cf. For. Reinke etc.) i. e. potestate sua gloriosa Moysen est comitatus, ei quasi commodans potentiam suam qua utatur ad mirabilia patranda, Ex illis commemorat fluctus scissos et maris rubri et Iordanis, quibus viam aperuit ut et carcere egrederentur etin promissam ingrederentur patriam (cf. Ex. 13, 13. Ios. 5, 1). Quibus miraculis nominis sui gloriam in aeternum voluit celebrari ; sunt enim insignia eius et potentiae et benignitatis documenta, quae revera in carminibus festivis Iudaeorum magnis encomiis praedicantur (cf. Ps. 16, 17; 105, 9; 113, 3) et in sacra quoque Ecclesiae liturgia suum obtinent locum (cf. Officium sabb. sancti; itinerarium clericorum etc.) Efficax est ratio precandi qua gloriam Dei agi proponitur, uti fit in psalmis quoque : exsurge Domine, iudica causam fuam! Eam autem ipse Deus docet et commendat, cum dicat : gloriam meam alteri non dabo; propter me, propter me faciam, ut non blasphemer etc. (42, 8; 43, 95; 48, 11). nullo modo impingebant (hebr.) in itinere illo adeo insueto, in via adeo insolita. Transitum per mare rubrum tangere omnino videtur, et ita quoque Ps. 103, 6 : et increpuit mare rubrum et exsiccatum est et deduxit eos in abyssis sicut in deserto, et similiter r?a/n Ps. T1, 47 de aquis illis dicuntur. Sed eur hoc loco post beneficia in deserto comme- . morata non simul cogitabimus de Iordane, in quo prius illud miraculum quasi instauratum fuit ? et ad quem series rerum enumeratarum sua sponte nos adducit? et qui etiam propterea non omitti posse videtur, quia statim sequitur : quasi $wmentum quod descendit in vallem spiritus Domini eum adduxit ad quietem (hebr.) i. e. sicut animalia in frugiferas valles ad ubera pascua deducuntur, ita Deus populum suum ad quietem et ad uberrimam terram adduxit, ita explens promissionem datam eodem verbo : requiem dabo tibi (Ex. 33, 14). In beneficiis illis et in statu populi felici cernitur quantae potentiae et gloriae Dominus sit; ut faceres tibi nomen gloriae ; cf. v. 12; quam gloriam cum Deus sibi fieri velit, optime praeparatur petitio, ut pristina illa magnalia suscitet et populi conditioni afflictae medeatur. Gloriam agi Dei ipsius Moyses quoque saepius tamquam rationem firmissimam cur misericordia concederetur Deo proposuit Ex. 32, 12 seq. Num. 14, 13; cf. Ez. 36, 22. 32. 36. Talem se Deus olim plebi suae praestitit. Verum quantum praesens conditio distat a prisca felicitate (429, 229 etc.), in quantam non gloriam Dei sed ignominiam vertitur! Quare vates ex priscis illis animum sumens ardentes ad Deum preces fundit
63:15
v. 15 « Attende de coelo et vide de habitaculo sancto tuo. et gloriae tuae ! ubi est zelus tuus et fortitudo tua, multitudo viscerum tuorum et miserationum tuarum? super me continuerunt se » ! — cf. Deut. 96, 43 : respice de sanctuario tuo et de excelso coelorum habitaculo. Gloriam qua Deus in coelesti habitaculo cireumfunditur ut etiam in plebe sua denuo manifestet vates precatur; « argumentatur tum a natura Dei benignissima, tum ab eius officiis quibus ornarat antea populum suum, et quando non minora tunc populus apud Babylonios subibat incommoda quam olim apud Aegyptios, orat ut zelum excitet et dexteram omnipotentem vibret in adversarios, pectorisque ad miserandum proni recordetur ; quae omnia Deus cum tam liberaliter prius ostentarit, tam effuse impenderit, nunc tamen illa videtur apud se continuisse » (Sanct.). Hebr. ubi zelus tuus, wbi fortia facta tua? vel magnalia tua? strepitus viscerum tuorum et miserationes tuae erga me se continent ; sonitus, commotio viscerum vel fremitus intimam dicit miserationem ; similiter vates loquitur 16, 11. Dicit Deum quasi maximae suae ad miserendum propensioni vim inferre, eam cohibere ne in opus exeat; cf. Gen. 49, 1; viscera uti exA&yy»a (Phil. 9, 4. 4 Ioan. 3, 11) quasi pro sede affectuum habentur; vide Ier. 31, 90. Bene monet For. beneficiis acceptis nos iure posse fieri audaciores ad petendum; « ideoque David cum ingentia quaedam in se a Deo collata beneficia retulisset, ea esse causam affirmat, cur inveniret cor i. e. fiduciam haberet, ut oraret coram Domino; hinc istae Isaiae querimoniae; erga me.. si hoc membrum affirmative legas, magnum doloris sensum habet; si interrogative, ingentem et acrem admirationem » (For.). Vide similem precandi modum Ps. 88, 50. Baruch 29, 46. Oratio inde novam capit vim, quia solus Deus opem ferre potest et. ipse Deus monere solet in se uno esse omnem spem collocandam (Sanet.). Unde
63:16
v. 16 « tu enim pater noster! et Abraham nescivit nos et Israel ignoravit nos ; tu, Domine, pater noster, redemptor noster, a saeculo nomen tuum »! — Deus enim populum creavit (cf. 43, 4) eumque filium adoptavit singulari clementia (Ex. 4, 22. Deut. 32, 6) ; a saeculo, a prisco iam tempore redemptor noster est nomen tuum, uti hebr. iungitur ; se iam populi liberatorem et vindicem praestitit; cf. 43, 3: dedi . propitiationem tuam Aegyptum. Ad quem alium demum confugiamus? neque enim alium habemus patrem, tutorem, vitae largitorem ; « nec enim Abraham nobis subsidio fuit nec Israel opem attulit » (Osor.); illi. nos non eripuerunt, tu Domine solus tamquam optimus pater nos nutrivisti, extulisti et in terra promissa collocasti (Pint.); quare iure nostro: a te uti filii a patre auxilium flagitamus; quamvis Abraham et Iacob sint patres nostri, tamen si tecum compararentur, non sunt patres, sed tu solus (Maid. sim. Schegg). Vel nos nesciunt, quia nulla est apud inferos cognitio rerum humanarum ; cf. Ps. 6, 6; 29, 10; 113, 17. 18. Iob 44, 94 de mortuo pronuntiat : sive nobiles fuerint filii eius, sive ignobiles, non intelliget ; Is. 38, 18 etc.; ita Theod. : nullus veterum illorum avorum nos novit (ix(ccacw), Reinke, Rohl. Naeg.; si autem naturaliter ne scire quidem quidquam de rebus terrenis possunt, multo minus opem ferre poterunt. 468 Is. 63, 16-17 tempore non exstitimus; Deus vero nos ab aeterno novit et amavit, est ergo modo eminentissimo pater (cf. Euseb. S. Cyr. Thom. Lap. Men.); sed praeter alia perfectum urgeri nequit, quia in membro parallelo imperfectum ponitur ; ergo sententia valet in universum de conditione quadam perdurante. Ceterum videtur esse valde superfluum commemorare, Abraham et lacob non vixisse usque ad ea tempora. Alio parumper modo vertit rem Loch : antequam Abraham etTacobessent nosque nossent, Deusiam erat pater, quippe quiabaeterno consilium istud adoptionis gratuitae ceperit; unde in illo consilio aeterno adesse firmam spei rationem. Neque tempore praeterito illos opem' tulisse neque laturos esse in posterum alii explicant nescisse et ignorare (Sa, Troch. Or.) ; vel se non magis pendereab Abraham quamsi ab Abraham cogniti non essent ; abeoergo nihilesse quod speretur (Sanct.). Sed nulla apparet ratio, eur nescire non etiam hoc loco deconditione inferorum, uti saepe, adhibeatur. Ab hae acceptione aliqui interpretes deterriti esse videntur, quia « utuntur novatores hoc loco contra invocationem sanctorum, quasi ignorarent res mortalium » (Est.) ; sed, ut iam Mald. ait, inepte ex hoc loco ita arguunt haeretici; sancti enim non sunt in scheol, sed. clara Dei - visione fruuntur et in Deo quasi in speculo lucidissimo res quoque alias cernere possunt. Cum Deus sit pater populi et hoc titulo, quia populum filium suum appellavit, ipse glorietur et cam olim se praebuerit servatorem et liberaiorem, iam propheta vehementi desiderio actus impetrandi salutem non potest non magnopere secum mirari, quod Deus nunc sinàt populum miseriis tabescere et quod permiserit suam plebem ita implicari peccatis, ut pro sua iustitia eam debuerit adeo affligere. Oratio audaces. quasi spiritus sumit et est veluti expostulatio cum Deo, cur populum tantopere inquinari permiserit,
63:17
v. 11 « quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis, indurasti cor nostrum ne timeremus te? convertere propter servos luos, tribus hereditatis tuae. »! — Deus posset uberiore gratia apposita salvo libero hominis arbitrio peccatum praecavere; cur illud permittat, cur sinat hominem abuti libertate sua et ita perire et malum quandoque fere in immensum serpere, piorum etiam animos quandoque habet sollicitos. Ea mente ponitur quaestio illa, quae dicit : cur populum taum electum adeo profunde peccatis et miseriis immergi sinis ? nonne id tuis repugnat consiliis, tuae gloriae? Modus hic quaerendi non est nisi petitio vehementissima, qua vates Deum per sua ipsius consilia obtestatur, ut cadenti et prostrato quam citissime succurrat. Viae Domini sunt eae per quas vult homines incedere, ergo eius mandata quae in sentiendi agendique ratione exprimantur oportet, Dum Deus permittit populum cadere, dum potentiorem gratiam non apponit, aversus est a populo; se convertit ad eum, dum auxilium efficax tribuit et miseriis finem imponit. In servis tuis, in hereditate tua. titulos Deo proponit, quibus iure suo opem a Domino possit et debeat efflagitare et quibus se non frustra petere ex ipsa Dei fidelitate et veracitate et pignore nominis Iahve (cf. ad Os. 2, 20; 12, 3) perspectum habet. Bene notat S. Hier. ita dici, « non quo Deus aras causa sit et duritiae, sed quo illius patientia nostram exspectans salutem dum non corripit delinquentes, causa erroris duritiaeque videatur »; et S. Cyr. : « cum emollire potuisset universorum Deus, permisit illis ut mentem praefractam haberent et contumacem ; hac de causa quia tenera et mollia ipsa non reddidit, ipse obdurare dicitur » ; vel ut For. dicit, ea ratione dici Deum indurare, quod cum posset facere ne indurarentur, non facit; et sim. latini interpretes. Attende esse ardentem petitionem qua acri quadam vehementia Deo animi desideria proponuntur ; quare loquela audacior ex rei natura explicatur; cf. ler. 12, 4 seq.; quare non opus est cum S. Hier. duplicem statuere ordinem loquentium iustorum et peccatorum, et haec verba attribuere peccatoribus qui causam peccatorum suorum in Deum referant quo se ipsos excusent. Quo efficacius Deus flectatur ad misericordiam, iam proponit in quamnam conditionem servi Domini et eius hereditas sint redacti, ut pateat quam indigna patiantur et quantopere gloriae Dei intersit remedium afferre;
63:18
v. 18 « quasi nihilum possederunt populum sanctum tuum ; hostes nostri conculcaverunt sanctificationem tuam »; — versionem suam explicat S. Hier. : « quasi ad nihil et absque ullo labore populum tuum sanctum possederunt adversarii nostri ». De acceptione textus hebr. non consentiunt interpretes. Alii cum versione vulg. fere consentiunt explicantes : propemodum. (usque ad parvum) possederunt vel subiecerunt hostes nostri populum tuum sanctum (cf. Sein.); plerique tamen alio sensu : ad modicum, brevi tempore possedit populus tuus scil. terram ipsi attributam (ita Osor. Mar. Malv. Reinke, Net. Rol. Kn. Del. Naeg. Or.); praeter terram hostes templo quoque, sanctuario Domini, manus intulerunt sacrilegas, quae iniuria quam maxime in "Dominum redundat, et eius itaque vindictam in hostes provocare debet. dum, parum abest, fere ei tribuatur. Neque enim 5 particula necessario, ut Naeg. vult, ad tempus refertur ; immo ut ad 7, 15 adnotavimus, nullo exemplo certo pro-. batur particulae 5 de se inesse significationem temporis. Cum igitur etiam "EX'D non unice temporis nolionem in se exprimat, nihil obstat ex hac parte. Neque obstat verbum qj», uti notum est, cum saepe induat notionem expellendi etc.; dein numerus quoque pluralis in verbo et collocatio verborum huic favent aeceptioni. Insuper non 'solum parallelismus melius servatur, verum si hostes dicuntur sanctuarium coneulcasse, necessario intelligi debet eos antea populum subiecisse ; dein oratio quae nomine et titulo hereditatis ad Dominum dirigitur efficacior redditur, si ipsa haec hereditas vel populus iam dicatur possideri ab hostibus. Demum nescio annon duriusculum sit in altera explanatione vr sine ullo obiecto relinqui. Hisce ergo causis priorem explicationem quam sequilur "S. Hier. sed quam recentiores fere relinquunt posse retineri censeo. Neque placet rhetorica illa hyperbole in altera explicatione : brevi possedit populus tuus, cum tamen multa saecula iam possederint. Cum igitur populus alienorum servituti sit fere subiectus et ipsum Dei sanctuarium violatum et profanatum, haud immerito conqueruntur apud Dominum
63:19
v. 19 « facti sumus quasi in principio, cum non dominareris nostri neque invocaretur nomen tuum super nos »; — iam nihil fere in nobis cernitur quo pateat nos esse populum tuum, qui ex tuo nomine tamquam ad te pertinens vocetur; de phrasi invocari nomen vide ad 4, 4. Dicunt ergo : cur populus TIahve appellemur, iam nulla apparet ratio ; sumus enim in conditione simili, qua fuimus in Aegypto. Hebr. explica : facti sumus tales quibus a saeculo non es dominatus eic.; ad affectum precantis confert querelam ita augere ut dicat : iam non a gentibus distinguimur! Israel nomine Iahve insigniri, ex eo nomine vocari, unum est ex praecipuis quibus gloriandum est ; vide Deut. 28, 10. Ier. 14, 9. 2 Par. 1, 14. Deo igitur sollicite proponunt : quomodo populum electum iam censes alienum, de quo nihil curas (Sanct.)? En, facinora illa praeclara a te edita iam incassum abierunt! Ex querela quam vates modo fudit : facti sumus... ardens oritur desiderium et recordatio, quomodo olim Deus descenderit ad populum suum et eius causam defenderit. Quare memor illorum mirabilium iam flagitat vates nomine omnium omnesque pari desiderio supplices adire Dominum docet, postulans a Deo ut suscitet (cf. 10, 26) antiqua illa facinora in populi favorem olim patrata. Unde
63:1
… Sta talvolta per Edom (Ier. 49, 13. 22; cf. Is. 34, 6; 63, 1), di cui assume anche il significato di tipico oppositore del regno divino, come in Is. 63, 1. (Cf. E. Robinson, Palaestina, III, [Boston 1843], p. 125 sg.; A. Musil, Arabia Petraea II, 1 [Vienna 1907], p. 320 sg.).
M. fu il primo a scoprire e a valutare la legge del parallelismo ebraico, che chiamò « epesegesi » (I, pp. 44 sg., 67, 168, 224 sgg.; note a Gen. 4, 23 sg.; 11, 4; 49, 10 sg.; II, pp. 102 sg., 268; note a Num. 23, 7; Is. 63, 1) già nell'opuscolo inedito De poesi Hebraeorum del 1740; mentre il libro di R. Lowth, cui veniva attribuita tale scoperta, è solo del 1753. Propugnò la retta pronunzia del tetragramma (Jahveh).
63:8
… Affianca la causa divina, non un ministro e servitore (secondo le idee del dispotismo orientale), non un viceré (perché Iddio regna ancora), ma un Individuo che è preposto all'esercizio della giustizia divina e che, con riferimento ad Ex. 34, 15 (cf. Is. 63, 8; Mal. 3, 1), rappresenta Dio molto da vicino.
63:9
… Oltre vari protestanti (R. Kraetzschmar, W. Novack, E. König), la maggioranza dei cattolici (J. Knabenbauer, in Is. 63, 9; J. Rybinski; più decisamente F. Stier) sostiene la distinzione fra Jahweh e l'a. creato che lo rappresenta (teoria della sostituzione). …
G. (1, 27; 33, 18) suppone che Iddio sul Sinai ordini all'angelo della faccia (cf. Is. 63, 9) di rivelare a Mosè la storia della creazione e degli avvenimenti che seguirono. …
… Mentre in Ezechiele Dio agisce per riguardo al nome Suo santo, e non per pietà verso Israele peccatore, in Isaia il g. è nello stesso tempo il Santo d'Israele (7 volte i due termini si trovano uniti), e il Signore redime per amore e pietà verso gli uomini (Is. 63, 9).
63:16
… preghiere dei giudei (cf. Berachoth, IX, 1), equivale a « Israele ». 2) Capostipite d'un popolo (Gen. 10, 21; 17, 5; 19, 37; 36, 9, 43), iniziatore d'un mestiere o arte (Gen. 4, 20 sg.). 3) Crestore (Iob 38, 28; cf. Jer. 2, 27), quindi Dio (Deut. 32, 6; Is. 63, 16; Eccli. 51, 10). 4) Benefattore (Iob 29, 16), chi prende cura di altri (Is. 9, 5; 22, 21). 5) Maestro ('a. è titolo onorifico, dato ai sacerdoti e ai profeti anche dai re: II Reg. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.