The Iewes in captiuitie pray to God for release: 4. acknowleging his former great benefites, and their owne sinnes, fleing now to his mercie.
1O that thou wouldst rend the heavens, and wouldst come down: the mountains would melt away at thy presence.Se tu squarciassi i cieli, e scendessi! al tuo cospetto si liquefarebbero i monti.VVOVLD God thou wouldest breake the heauens in sunder, and wouldst descend: at thy presence the mountaines should melt away.Utinam dirumperes cælos, et descenderes; / a facie tua montes defluerent; 2They would melt as at the burning of fire, the waters would burn with fire, that thy name might be made known to thy enemies: that the nations might tremble at thy presence.Si consumerebbero come in una fornace di fuoco, le acque prenderebbero l'ardore del fuoco, affinchè si rendesse manifesto il tuo nome a' tuoi nemici; e dinanzi a te si turbassero le nazioni.As the burning of fyre would they melt, the waters would burne with fyre, that thy name might be made knowen to thine enemies: at thy presence the nations should be trubled.sicut exustio ignis tabescerent, / aquæ arderent igni: / ut notum fieret nomen tuum inimicis tuis; / a facie tua gentes turbarentur. 3When thou shalt do wonderful things, we shall not bear them: thou didst come down, and at thy presence the mountains melted away.Allorché avrai fatto queste cose ammirabili, noi non le sosterremo: tu se' disceso, e dinanzi a te i monti si non disciolti.When thou shalt doe meruelous thinges, we shal not sustayne: thou art descended, and at thy presence the mountaines are melted.Cum feceris mirabilia, non sustinebimus; / descendisti, et a facie tua montes defluxerunt. 4From the beginning of the world they have not heard, nor perceived with the ears: the eye hath not seen, O God, besides thee, what things thou hast prepared for them that wait for thee.Pe' secoli indietro nissuno seppe, né orecchia udì, né occhio vide, o Dio, eccetto te, quel, che tu hai preparato per coloro, che ti aspettano.From the begynning of the world they haue not heard, nor receiued with the eares: the eie hath not seene ô God beside thee, what thinges thou hast prepared for them that expect thee.A sæculo non audierunt, neque auribus perceperunt; / oculus non vidit, Deus, absque te, / quæ præparasti exspectantibus te. 5Thou hast met him that rejoiceth, and doth justice: in thy ways they shall remember thee: behold thou art angry, and we have sinned: in them we have been always, and we shall be saved.Tu vai incontro a quelli, che si rallegrano in te, e praticano la giustizia: nelle tue vie si ricorderanno di te secco, che tu se' irato, e noi abbiam peccato: in peccato fummo noi sempre, e saremo salvati.Thou hast mette him that reioyceth, and doth iustice: in thy waies they shal remember thee: behold thou art angrie, and we haue sinned: we haue bene alwayes in them, and we shal be saued.Occurristi lætanti, et facienti justitiam; / in viis tuis recordabuntur tui. / Ecce tu iratus es, et peccavimus; / in ipsis fuimus semper, et salvabimur.
6And we are all become as one unclean, and all our justices as the rag of a menstruous woman: and we have all fallen as a leaf, and our iniquities, like the wind, have taken us away.Siam diventati tutti noi come un immondo, e quasi sucido panno sono tutte le nostre giustificazioni: siamo caduti tutti come foglie, e le nostre iniquità sono state come il vento, che ci ha dispersi.And al we are become as one vncleane, and al our iustices as the cloth of a menstrued woman: and we haue al fallen as a leafe, and our iniquities as the winde haue taken vs away.Et facti sumus ut immundus omnes nos, / et quasi pannus menstruatæ universæ justitiæ nostræ; / et cecidimus quasi folium universi, / et iniquitates nostræ quasi ventus abstulerunt nos. 7There is none that calleth upon thy name: that riseth up, and taketh hold of thee: thou hast hid thy face from us, and hast crushed us in the hand of our iniquity.Non è chi invochi il tuo nome, chi si alzi, e ti rattenga: tu hai nascosa a noi la tua faccia, e ci hai schiacciati sotto la nostra iniquità.There is none that inuocateth thy name: that ryseth vp, and holdeth thee: thou hast hid thy face from vs, and hast dashed vs in the hand of our iniquitie.Non est qui invocet nomen tuum; / qui consurgat, et teneat te. / Abscondisti faciem tuam a nobis, / et allisisti nos in manu iniquitatis nostræ. 8And now, O Lord, thou art our father, and we are clay: and thou art our maker, and we all are the works of thy hands.E adesso, o Signore, tu se' il Padre nostro, e noi fango; e facitore nostro se' tu, e tutti noi opere delle tue mani.And now Lord thou art our father, and we clay: and thou art our maker, and al we the workes of thy handes.Et nunc, Domine, pater noster es tu, / nos vero lutum; / et fictor noster tu, / et opera manuum tuarum omnes nos. 9Be not very angry, O Lord, and remember no longer our iniquity: behold, see we are all thy people.Non adirarti troppo, o Signore, e non voler più ricordarti della nostra iniquità; ecco, rimiraci, tuo popolo (siam) tutti noi.Be not angrie ô Lord ynough, and remember no more our iniquitie: loe regard, al we are thy people.Ne irascaris, Domine, satis, / et ne ultra memineris iniquitatis nostræ; / ecce, respice, populus tuus omnes nos. 10The city of thy sanctuary is become a desert, Sion is made a desert, Jerusalem is desolate.La città del tuo santuario è diventata deserta, Sionne è diventata deserta, Gerusalemme è desolata.The citie of thy holie one is made desert, Sion is made desert, Ierusalem is become desolate.Civitas Sancti tui facta est deserta, / Sion deserta facta est, / Jerusalem desolata est.
11The house of our holiness, and of our glory, where our fathers praised thee, is burnt with fire, and all our lovely things are turned into ruins.La casa della nostra santificazione, e della nostra gloria, dove le tue lodi cantarono i padri nostri, è stata consumata dal fuoco, e tutte le nostre grandezze son cangiate in rovine.The house of our sanctification, and of our glorie, where our fathers praysed thee, is turned into the burning of fyre, and al our thinges worthie to be desired are turned into ruines.Domus sanctificationis nostræ et gloriæ nostræ, / ubi laudaverunt te patres nostri, / facta est in exustionem ignis, / et omnia desiderabilia nostra versa sunt in ruinas. 12Wilt thou refrain thyself, O Lord, upon these things, wilt thou hold thy peace, and afflict us vehemently?A tali cose ti ratterrai tu forse, o Signore, e starai in silenzio, e ci affliggerai for misura?Wilt thou vpon these thinges conteyne thyself ô Lord, wilt thou hold thy peace, and afflict vs vehemently?Numquid super his continebis te, Domine; / tacebis, et affliges nos vehementer ?
64:1
Calmet
Presence, as at Sinai, Exodus 19:16., and Judges 5:4. Judas [the Machabee] continues to pray. (Calmet)
Haydock
The faithful sigh for Christ's coming. (Haydock)
Worthington
All good people desired it most fervently. (Worthington)
64:2
Haydock
They. Septuagint, "As wax melts before the fire, so also fire will burn the adversaries, and thy," etc. (Haydock)
Burn. Sparks of fire seemed to proceed from it.
64:3
Bear. Exodus 20:18. Hebrew, "expect." Judas [the Machabee] appeared victorious, when the nation was prostrate.
64:4
Thee. Never was deliverance more unexpected or miraculous. St. Paul quotes this passage, to shew the wisdom manifested in the incarnation, 1 Corinthians 2:9. It is commonly applied to the glory of heaven.
64:5
Thee. The little band of Judas was sincerely attached to the Lord, 2 Machabees 1:3.
Calmet
Sinned. This excited thy anger. Yet thou wilt shew mercy. Sin is often put for punishment. (Calmet)
64:6
Challoner
Justices. That is, the works by which we pretended to make ourselves just. This is spoken particularly of the sacrifices, sacraments, and ceremonies of the Jews, after the death of Christ, and the promulgation of the new law. (Challoner)
The justice which is under the law is stated uncleanness, when compared with evangelical purity, Philippians 3:8.
St. Jerome
"If any one after the gospel....would observe the ceremonies of the law, let him hear the people confessing that all that justice is compared to a most filthy rag." (St. Jerome)
Haydock
The good works which are done by grace, and not by man alone, cannot be said to be of this description. They constitute the internal glory of man, and God will one day crown these his gifts. Of ourselves indeed we can do nothing, and the works of the Mosaic law will not avail, as St. Paul inculcates; but those works, point out the saint, which are preformed by charity with faith in Christ. This justice is not imputed only, but real; and shews where true faith exists, according to St. James. Thus the apostles explain each other. (Haydock)
Calmet
Woman. Septuagint, "of one sitting down;" like Rachel, Genesis 31:35. Symmachus, "lying-in." Aquila, "of proofs." Grotius, "like a plaster on a sore, which is thrown away." Such were Alcimus, etc. (Calmet)
Menochius
To practise (Haydock) the Jewish rites would now be sinful. (Menochius)
64:7
64:10
Calmet
Desolate, under Antiochus Epiphanes, 1 Machabees 1:31., and 4:38. (Calmet)
64:6
Our justices, etc.... That is, the works by which we pretended to make ourselves just. This is spoken particularly of the sacrifices, sacraments, and ceremonies of the Jews, after the death of Christ, and the promulgation of the new law.
64:1
The good people, with Priestes and Prophetes of the old Testament most feruently desired Christs comming.
64:4
Concordanza 1. Cor. •.
64:5
And, signifieth for, as Gen. 14 v. 18. And the English Bibles translate for, in this place, though the Hebrew text hath va•, that is, and. But vve vvith S. Ierom and other ancient Fathers folow the authentical Latin: which hath, e• in this place, & enim in the other.
Likewise the same particle and signifieth yet, as if he had said: yet vve ••al be saued.
64:9
Concordanza Psal. 78.
64:1
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 9.1
… For this cause God of His great loving-kindness spread out the heaven as a veil of His proper Godhead, that we should not perish. The word is not mine, but the Prophet’s. If Thou shalt rend the heavens, trembling will take hold of the mountains at sight of Thee, and they will flow down
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.13
… For “Verily,” saith the Lord, “I say unto you that many prophets and righteous men have desired to see the things which ye see, and have not seen them; and to hear the things which ye hear and have not heard them.” And so the prophet Isaiah says: “O that Thou, Lord, would rend the heavens and come down,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.15
This then all the saints wished for: for this they prayed. This they longed to see with their eyes in proportion as they were wise in heart and mind. And so the prophet Isaiah says: “O that Thou wouldst rend the heavens and come down.”
64:2
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 7.10
… For when in Esaias God is addressed thus, For Thou art our Father, though Abraham be ignorant of us , and Sarah travailed not with us , need we inquire further on this point? And if the Psalmist says, Let them be troubled from His countenance, the Father of the fatherless, and Judge of the widows
64:4
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.36.3
… subsequently bestowing in a paternal manner those things which neither the eye has seen, nor the ear has heard, nor has [thought concerning them] arisen within the heart of man,
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 2
Conceived; and should so rashly frame in words
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.19
But swear, says Justinus, if you wish to know “what eye hath not seen, and ear hath not heard, and the things which have not entered into the heart;”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.21
… through this the righteous enter in.” And immediately the gate was opened, and the Father, without the angels, entered, (advancing) towards the Good One, and beheld “what eye hath not seen, and ear hath not heard, and what hath not entered into the heart of man to (conceive).”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 44
… enjoy for ever and ever that which is given you by my Father in heaven, and the holy and quickening Spirit. And what mouth then will be able to tell out those blessings which eye hath not seen, nor ear heard, neither have entered into the heart of man, the things which God hath prepared for them that love Him?
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 5.33
… I answer that in the beginning of that utterance in which it is said that the servants of the true God shall bless Him and swear by Him, we read this adoration by the prophet:— From everlasting we have not heard, nor have our eyes seen God, except Thee, and Thy works which Thou wilt do for them that await Thy mercy
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 1
11. Let us remember the poor, and not forget kindness to strangers; above all, let us love God with all our soul, and might, and strength, and our neighbour as ourselves. So may we receive those things which the eye hath not seen, nor the ear heard, and which have not entered into the heart of man, which God hath prepared for those that love Him
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
V. But enough has been said on this point. As to what concerns us, it is not only the Peace of God which passeth all understanding and knowledge, nor only the things which God hath stored up in promise for the righteous, which “eye hath not seen, nor ear heard, nor mind conceived”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. The Great Catechism 40
It will be necessary to add to what has been said this remaining statement also; viz. that those good things which are held out in the Gospels to those who have led a godly life, are not such as can be precisely described. For how is that possible with things which “eye hath not seen, neither ear heard, neither have entered into the heart of man
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.11
… “For God giveth to those who thus prepare themselves the Spirit of wisdom and revelation, that He may be known.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… And not only this, but also in their quantity and quality they excel present things to such an extent as never entered even the heart of man.
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 2.25
… Let us ask our opponents then where these things are written, and when they are unable to tell, let us produce them from the Hebrew. The first passage is in Hosea, ( xi. 1 ), the second in Isaiah ( xi. 1 ), the third in Zechariah ( xii. 10 ), the fourth in Proverbs ( xviii. 4 ), the fifth also in Isaiah (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 57.9
… whereas the truth is that it is found in Isaiah according to the Hebrew text: “Since the beginning of the world men have not heard nor perceived by the ear, neither hath the eye seen, O God, beside thee what thou hast prepared for them that wait for thee.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 9.10
… and, “forgetting those things which are behind, and reaching forth unto those things which are before,” we were seeking between ourselves in the presence of the Truth, which Thou art, of what nature the eternal life of the saints would be, which eye hath not seen, nor ear heard, neither hath entered into the heart of man.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 1.4
… and of them it is here said, “Blessed are the merciful.” Understanding corresponds to the pure in heart, the eye being as it were purged, by which that may be beheld which eye hath not seen, nor ear heard, and what hath not entered into the heart of man:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 40.9
… If they had not, how did they believe? They believed, not because they knew, but that they might come to know. For we believe in order that we may know, we do not know in order that we may believe. For what we shall yet know, neither eye hath seen, nor ear heard, nor hath it entered the heart of man.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 7.1
… Their way was God’s bidding. For where they went about during forty years, the journey itself is made up of a very few stations, and is known to all. They were retarded because they were in training, not because they were forsaken. That therefore which God promiseth us is ineffable sweetness and a good,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 36.4
… Thy door is open, the multitude seeth when thou prayest. What is it to shut thy door? To ask that of God, which God alone knoweth how He giveth. What is that for which thou prayest, when thou hast shut the door? What “eye hath not seen, nor ear heard, or hath entered into the heart of man.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 95
… And yet this shall ensue when man’s nature is transformed, so that no longer “in a mirror,” nor “in a riddle,” but “face to face ” it sees the very Godhead “as He is ,” which no man could see ; and through the unspeakable joy of eternal contemplation obtains that “which eye has not seen, nor ear heard, neither has entered into the heart of man
64:5
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.12
… and who will strive against the might of Thine arm? If Thou shut the heaven, who will open it? And if Thou let loose Thy torrents, who will restrain them? It is a light thing in Thine eyes to make poor and to make rich, to make alive and to kill, to strike and to heal, and Thy will is perfect action. Thou art angry, and we have sinned,
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 23.17
… “Behold Thou art angry, and we have sinned: in them we have been always, and we shall be saved. We are all become as one unclean, and all our righteousnesses as filthy rags.”
64:6
Tertulliano † 220 d.C. On Patience 10
… And the precept is absolute, that evil is not to be repaid with evil. Like deed involves like merit. How shall we observe that principle, if in our loathing we shall not loathe revenge ? What honour, moreover, shall we be offering to the Lord God, if we arrogate to ourselves the arbitrament of vengeance? We are corrupt
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 12
… Art thou in affliction? Dost thou deem thyself forsaken? Hear Paul’s bonds, and thou wilt see, that to be in affliction is no proof of being forsaken. Wouldest thou wear silken robes? Remember Paul’s bonds; and these things will appear to thee more worthless than the filth-bespattered rags of her that sitteth apart.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 23.4
… “All your righteousness is like a menstruous cloth.”
64:8
Tertulliano † 220 d.C. On Patience 10
… And the precept is absolute, that evil is not to be repaid with evil. Like deed involves like merit. How shall we observe that principle, if in our loathing we shall not loathe revenge ? What honour, moreover, shall we be offering to the Lord God, if we arrogate to ourselves the arbitrament of vengeance? We are corrupt —earthen vessels.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 7.8
8. But if any one wishes to learn how we call God “Father,” let him hear Moses, the excellent schoolmaster, saying, Did not this thy Father Himself buy thee, and make thee, and create thee ? Also Esaias the Prophet, And now, O Lord. Thou art our Father: and we all are clay, the works of Thine hands
64:10
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 47
… They are these: “Sion is a wilderness, Jerusalem a desolation. The house of our sanctuary has become a curse, and the glory which our fathers blessed is burned up with fire, and all its glorious things are laid waste: and Thou refrainest Thyself at these things, and hast held Thy peace, and hast humbled us very sore.”
64:11
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 52
… and they shall rend not their garments, but their hearts. Tribe by tribe they shall mourn, and then they shall look on Him whom they have pierced; and they shall say, Why, O Lord, hast Thou made us to err from Thy way? The glory which our fathers blessed, has for us been turned into shame.”
64:12
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 34
… O people to whom the Lord hath prepared Himself to do good, as to do evil to thine enemies.
64:1
1. UTINAM DIRUMPERES CŒLOS, ET DESCENDERES! q. d. Utinam vel disruptis cœlorum repagulis ad nos liberandos e tantis malis descenderes! Est catachresis: loquitur enim de Deo humano more; homo enim in cœlo existens, si descenderet, deberet dividere et disrumpere cœlos, sive ætherem; quia corpus habet spissum et impenetrabile: at Deus, qui purissimus est spiritus, et per omnia penetrat ac permeat, ut descendat nihil dividit aut disrumpit, quasi dicas: Utinam omnes obices et moras tolleres, atque adeo, si opus esset, cœlos disrumperes, ut ad nos descenderes, non loco (cum ubique sis), sed nova operatione et assumptione nostræ naturæ! Simili catachresi ait supra, cap. XLV, vers. 8: «Rorate, cœli, desuper, et nubes pluant justum: aperiatur terra, et germinet Salvatorem;» qua tantum significat quanta sit humana miseria, quantumque desideret adventum salutis et Salvatoris, qui ei medeatur. Anagogice, Lyranus, cum Alexandro de Ales quem citat, hæc accipit de adventu secundo Christi, puta, cum veniet ad judicium extremum; præcessit enim de exterminatione Antichristi, qui illud immediate præcedet. Significatur ergo hic præceps Christi adventus ad judicium, late fisso cœlo ad percellendum impios; tunc enim reipsa montes defluent, et quasi ustione consumpti tabescent, et aquæ per ignem conflagrationis ardebunt, ut majestatem judicii revereri, et coram eo tremere et deficere videantur. Tunc enim plenam salutem et felicitatem Christus electis suis afferet. A FACIE TUA MONTES DEFLUERENT, q. d. Si ad nos descenderes, statim, sicut olim, fumarent et liquescerent montes, uti solent res igni adustæ solvi et liquari. Alludit ad descensum Domini in Sina, cum legem dedit Mosi et Hebræis, in quo mons ille contremuit, et quasi liquefactus est coram Domino, ex muta et naturali quadam Dei reverentia, Exodi XIX, 18: «Totus, inquit, mons Sinai fumabat: eo quod descendisset Dominus super eum in igne, et ascenderet fumus ex eo quasi de fornace.» Quin et terræ motu concussum fuisse montem Sina docent Apostolus, Hebr. XII, 26, et Psaltes, Psal. LXVII, 9. Hic enim descensus Domini ad Hebræos typus erat descensus Christi ad homines, qui montes, id est superba mortalium corda, vi gratiæ suæ æque ac exempli sui, emollit et inflectit ad humilitatem, patientiam, omnemque virtutem, ut solvi et liquari videantur. Ita S. Hieronymus et Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. XXVI; S. Justinus, et ex eo Leo Castrius, qui hæc omnia impleta docet tum in baptismo Christi, tum in Pentecoste; tunc enim a facie Christi et Spiritus Sancti, superba Judæorum corda mollita et liquata sunt, fidemque Christi ab Apostolis prædicatam susceperunt: tunc etiam aquæ, id est frigida et torpida eorum, æque ac Apostolorum corda, igne charitatis arserunt, tunc gentes turbatæ sunt, cum audientes prædicationem Evangelii, metu Dei et inferni, damnarunt suam infidelitatem, et mores pristinos; ac compunctæ novam piamque vitam inierunt, ut ex terrestribus fierent cœlestes.
64:2
2. AQUÆ ARDERENT IGNI. Vatablus vertit: Utinam montes ab incendio ignis colliquescant, ignis, inquam, qui fervere et ebullire facit aquas. Alludit primo, ad fulmina et tonitrua, quæ in nube aquis gravida, emicuerunt in Sina; secundo, ad plagam Pharaonis et Ægypti per Mosen, in qua ignis mixtus grandine, stravit ejus segetes, æque ac pecora, Exodi IX, 24. Sic Christo descendente ad nos, aquæ, id est mollia, et concupiscentiis humecta, ac viscosa hominum corda, igne charitatis et spiritus siccata et inflammata sunt. Tertio, Alcazar in Apoc. cap. X, vers. 1, notat. 3, censet Isaiam hic alludere ad factum comparis sui, Eliæ prophetæ ejusque ignem, de quo dicitur III Reg. XVIII, 38: «Cecidit ignis, et voravit holocaustum, et ligna, et lapides, pulverem quoque, et aquam quæ erat in aquæductu lambens.» Hoc Eliæ facinus imitatus est Nehemias, II Machab. I, 20; cum enim in puteo sicco et alto, ubi repositus fuerat ante captivitatem Babylonicam ignis Domini, loco ignis inventa fuisset aqua crassa, eam ipsam aquam jussit hauriri Nehemias, «et ipsa aqua aspergi sacrificia et ligna. Utque hoc factum est, et tempus affuit quo sol refulsit, qui prius erat in nubilo, accensus est ignis magnus,» et consumpsit «sacrificium.» Et eo facto «ex residua aqua Nehemias jussit lapides majores perfundi. Quod ut factum est, ex eis flamma accensa est; sed ex lumine, quod refulsit ab altari, consumpta est.» Ignis ergo Domini aquis non exstinguitur, sed pascitur et augetur. Porro Elias jubens aquæ copia perfundi sacrificium, videtur respexisse ad illud Cantic. VIII, 6: «Lampades ejus, lampades ignis atque flammarum: aquæ multæ non potuerunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam.» Jam aqua contraria et resistens igni significat contradictiones, resistentiam et persecutiones infidelium et impiorum resistentium fidei et charitati Christi et Christianorum, præsertim Apostolorum. Sed tanta fuit vis ignis, id est efficacia charitatis eorum, ut aqua hac pasti fuerint, imo aquam in suum ignem converterint. Talis mysticus Elias et Nehemias, id est consolator Domini, fuit S. Paulus, qui aquis persecutionum magis accensus, aquas, id est gentiles ipsos persecutores igne suo inflammatos, quasi holocaustum Deo obtulit. Hoc est enim quod ipse ait, Rom. XV, 16: «Propter gratiam, quæ data est mihi a Deo, ut sim minister Christi Jesu in gentibus: sanctificans Evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium accepta, et sanctificata in Spiritu Sancto:» ubi gentes a se conversas vocat suam victoriam, se vero ejus sacerdotem et sacrificatorem, ut ibi ostendi.
64:3
3. Cum feceris mirabilia (per Christum præsertim in conversione gentium) NON SUSTINEBIMUS hanc Christi gloriam et efficaciam: quia illa sui amore, æque ac tremore et stupore nos percellet et subiget, ut demus ei manus, et colla subdamus. Ita S. Hieronymus. Alludit ad terrorem Hebræorum, qui videntes ignem et fumum in Sina, ac audientes clangorem buccinæ Dei, non sustinuerunt, sed metu perculsi fugerunt a monte, Exodi XX, 18. Sic enim et Gentes audita Evangelii buccina, visisque miraculis, fugerunt, non a Deo, sed a seipsis, id est a pristinis suis vitiis et moribus, ad Christum et novam vitam. Aliter Forerius, q. d. Cum Gentes turbabuntur, et commovebuntur ad pœnitentiam, nos Judæi videntes mirabilia, quæ Christus in eis operabitur, ea non sustinebimus, sed affixi nostro judaismo, ea spernemus, imo calumniabimur: sensim enim videtur transire Propheta ad Judæorum reprobationem. DESCENDISTI, ET A FACIE TUA MONTES DEFLUXERUNT, Primo, Sanchez exponit: Si descendas, a facie tua montes defluent; ut repetat et inculcet quod dixit vers. 1, sitque duplex hebraismus: prior, quo intelligitur vocula si; posterior, quo præterita ponuntur pro futuris. Secundo, planius et simplicius, loquitur hic Propheta, quasi exauditus a Deo composque voti factus, q. d. Factum est uti optavi et oravi; ecce enim in spiritu video et prævideo, te ad nos descendisse, factumque esse hominem, ideoque montes jam dictos a facie tua defluxisse. Porro, Theodoretus per montes accipit idola quæ colebantur in montibus. Idololatria enim omnis cum idolis defluxit, et dissipata est prædicatione Evangelii. Verum æque probabiliter per montes accipias principes potentes et superbos: hos enim ad humilitatem crucis descendere fecit Christus.
64:4
4. A SÆCULO NON AUDIERUNT. Dat causam cur montes Christo descendente defluxerint, gentes turbatæ, et aquæ igni exustæ sint: quia nimirum a sæculis non est auditum, nec cor hominis comprehendit ea bona, gratias et charismata, quæ Deus præparavit sibi credentibus, seque exspectantibus, et, ut Paulus ait, diligentibus, per Christum, tum in hac vita, tum in futura: ad utramque enim respexit Propheta. Nam de incarnatione et præsenti vita Christi et Christianorum ad eum convertendorum, hactenus egit, de eaque accipiunt S. Paulus, I Corinth., cap. II, 9, et S. Hieronymus, Chrysostomus, Theophylactus, Œcumenius, Anselmus ibidem, atque Adamus, Forerius, Leo Castrius et Sanchez hic, item Tertullianus, Cyprianus, Pacianus, Theophilus Antiochenus, Marcus Eremita, Missa S. Jacobi, quos citat et sequitur Gabriel Vasquez, I part. disp. 2, cap. II. Porro hæc bona Christi fuerunt miracula, ut docent S. Chrysostomus et S. Ambrosius. Secundo et potius, ejus cœlestis sapientia, doctrina et vita. Quem enim non trahat ad se, Verbum propter nos caro factum? quem superbum non faciet descendere, seque demittere, ille Filii Dei ad naturam nostram descensus et exinanitio? Quis cholericus iram non ponat, visa et audita mansuetudine Jesu? Quis dolores et tormenta non ferat fortiter, si Jesum in cruce tam patientem spectet? Quis eum toto corde non amet, a quo ita se amatum videt? Tertio, bona Christi fuerunt ejusdem Sacramenta et copiosa gratia, tum excitans et præveniens, tum justificans, tum gratis data; tum mentis quies, consolatio et gaudium, aliique fructus Spiritus Sancti. Hisce enim, quasi cœlestibus et divinis instrumentis, totum mundum ad se convertit. Sensus ergo est, q. d. A sæculis, id est ex quo natus est Adam, nemo unquam audivit, nec vidit, imo cogitare et suspicari non potuit, tanta et tam augusta gratiarum dona, quæ præparasti in lege nova exspectantibus te. Erant enim inter Judæos, qui victi longa mora Salvatoris, desierant credere et exspectare Messiam. Alii vero, ut Prophetæ et pii, licet dura paterentur, constantes manebant in fide Christi venturi, eumque exspectabant. Hisce ergo præparavit et attulit sua dona Christus, æque ac Gentibus, qui inaudierant de Christo, eumque avide exspectabant. Porro to absque te idem est quod præter te, uno te excepto, ut vertunt Vatablus et Forerius. Unde S. Paulus, I Corinth. II: «Absque te,» explicat, «absque spiritu Dei,» q. d. Solus Deus, Deique spiritus hæc bona cognoscit, et ille cui ipse ea voluerit revelare. Secundo, quod etiam de futura fidelium gloria hic locus, et quidem aptius, accipiatur, patet primo, ex ipsis ejus verbis: illam enim gloriam nemo mortalium vidit, audivit, aut mente comprehendit; quia illa omnem sensum, omnem intellectum, omnem conceptum naturalem superat et transcendit; secundo, quia ait: «Occurristi lætanti, et facienti justitiam;» ergo loquitur de fructu operum justorum, scilicet vita æterna. Nam fructus incarnationis, puta gratia præveniens et excitans infideles et peccatores ad fidem et conversionem, non occurrit facientibus justitiam, sed sedentibus in tenebris et umbra mortis. Admirans ergo tantam Christi fidelium in cœlis gloriam Propheta, ad eum de more transcendit et avolat. Hic enim est terminus, finis et effectus incarnationis Christi. Ita S. Hieronymus et Haymo hic, S. Dionysius, De Cælest. Hierarchia, cap. XII; Tertullianus, lib. De Resurrect. carnis, cap. XXVI; Cyprianus, epist. 56; S. Thomas et Anselmus in I Corinth. II. Vide ibi dicta. Porro, quæ et quanta sint hæc bona Sanctis in cœlo reposita, paucis perstringit S. Bernardus, serm. 11 in Cantic., ubi citans et explicans hunc Isaiæ locum: «Dic, inquit, nobis tu, qui præparas, quid præparas? replebimur in bonis domus tuæ, sed quibus bonis? vino, oleo, frumento? sed hæc novimus, videmus et fastidimus. Id quærimus, quod oculus non vidit, etc. Erit, inquit, Deus omnia in omnibus; in hoc sæculo et ratio sæpe in judicio fallitur, et voluntas quadruplici perturbatione jactatur, et memoria multiplici oblivione confunditur. Triplici huic vanitati nobilis creatura subjecta est non volens, in spe tamen. Nam qui replet in bonis desiderium animæ, ipse rationi futurus est plenitudo lucis, ipse voluntati multitudo pacis, ipse memoriæ continuatio æternitatis. O veritas, charitas et æternitas! o beata et beatificans Trinitas, ad te mea miseria trina miserabiliter suspirat, quoniam a te infeliciter exsulat. Discedens a te quantis se intricavit doloribus, timoribus! Heu me, qualem pro te commutavimus trinitatem! cor meum conturbatum est, et inde dolor: dereliquit me virtus mea, et inde pavor: et lumen oculorum meorum non est mecum, et inde error. En quam dissimilem Trinitatem, o animæ meæ trinitas exsulans, offendisti!» Sed audi consolationem: «Verumtamen quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi; cum error videlicet a ratione, a voluntate dolor, atque a memoria timor omnis abscesserit, et successerit illi quam speramus mira serenitas, plena suavitas, æterna securitas. Primum illud faciet veritas Deus, secundum charitas Deus, tertium summa pietas Deus, ut sit Deus omnia in omnibus, ratione recipiente lucem inexstinguibilem, voluntate pacem imperturbabilem consequente, memoria veritati indeficienti æternaliter inhærente.» Audi et S. Hieronymum Eustochium accentem, epist. 18: «Egredere, ait, paulisper de carcere, et præsentis laboris ante oculos tuos tibi pinge mercedem, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. Qualis erit illa dies, cum tibi Maria mater Domini occurret choris comitata virgineis, cum post Rubrum mare, submerso cum suo exercitu Pharaone, tympanum tenens præcinet responsuris: Cantemus Domino: gloriose enim honorificatus est, equum et ascensorem projecit in mare! Tunc et Thecla in tuos læta volabit amplexus. Tunc et ipse sponsus occurret, et dicet: Surge, veni, proxima mea, speciosa mea, columba mea; quia ecce hiems transivit, pluvia abiit sibi. Tunc angeli mirabuntur et dicent: Quæ est ista prospiciens quasi diluculum, speciosa ut luna, electa ut sol? Videbunt te filiæ, et laudabunt reginæ, et concubinæ prædicabunt. Tunc parvuli, de quibus in Isaia Salvator effatur: Ecce ego et pueri mei, quos dedit mihi Dominus; palma victoriæ sublevantes, consono ore cantabunt Hosanna in excelsis. Benedictus qui venit in nomine Domini, hosanna in excelsis. Tunc centum quadraginta quatuor millia in conspectu throni et seniorum tenebunt citharas, et cantabunt canticum novum, etc. Quotiescumque te vana sæculi delectaverit ambitio, quoties in mundo videris aliquid gloriosum, ad paradisum mente transgredere: esse incipe quod futura es, et audies a sponso tuo: Pone me sicut umbraculum in corde tuo, sicut signaculum in brachio tuo.»
64:5
5. OCCURRISTI LÆTANTI, ET FACIENTI JUSTITIAM. Beneficium hoc est Christi, non tam recenter nati, quam regnantis in membris suis, q. d. Bona hæc quæ nemo audivit, nec vidit, contulisti iis, qui de tuo adventu lætantur, tibi credunt et obediunt, faciuntque justitiam, ambulantesque in viis mandatorum tuorum, jugiter te habent præsentem, tuique recordantur (est enallage; transit enim a numero singulari collectivo ad pluralem distributivum, scilicet a «lætanti et facienti» ad «recordabuntur»); hosce enim in gratia et amore promoves, novisque et miris in dies donis et gratiis cumulas, hosce salvas, hosce glorificas, ex quacumque gente aut regione sint prognati. Sed heu! miseros nostros Judæos, qui non lætati sunt de tuo adventu, sed potius contristati et exacerbati, pejoresque effecti, ideoque tu eis iratus es, ut sequitur. Ita Adamus, Forerius et alii. Secundo, Vatablus sic explicat: O Domine! occurristi, scilicet in oratione, id est exaudire soles eos qui lætantur in legibus tuis, et faciunt justitiam, hoc est, præcepta, et viarum tuarum recordantur. Tertio, alii vertunt: Sustulisti de medio lætantes in præceptis tuis, eo quod mundus esset eis indignus, ipsique digni essent cœlo. ECCE TU IRATUS ES, ET PECCAVIMUS, q. d. Occurristi gentibus lætantibus in te; at nobis Judæis iratus es: «et,» id est quia, peccavimus et prævaricati sumus in te, te spernendo, vexando, et occidendo, et in hoc tui contemptu et odio jugiter persistendo. Transit enim hic Propheta ad Judæos, de eorumque reprobatione querelam et orationem longam pertexit. Ita Forerius et Adamus. IN IPSIS (peccatis: hæc enim continentur in verbo peccavimus, quod præcessit. Vide Canon. XVII) FUIMUS SEMPER, ET SALVABIMUR. Forerius to salvabimur interrogative legit, q. d. Cum in peccatis et odio Christi perstiterimus semper, et persistamus, an salvabimur? q. d. Minime, quia salutis auctorem aversamur. Unde Septuaginta pro et salvabimur, vertunt, idcirco erravimus. Secundo, «et salvabimur,» id est salvati sumus: quia Christus salutis nostræ pretium persolvit, ac reipsa «salvabimur» aliquando, puta, cum credemus in Christum in fine mundi. Romana enim aliaque Biblia hoc legunt sine nota interrogationis, q. d. Christus pro peccatis totius mundi satisfecit, et omnes salvi esse possunt si velint: sic ergo et nos Judæi, quantum est ex parte Christi, salvati sumus, et reipsa salvabimur, si ei credamus: at, cum Salvatorem advenientem, et salutem ab eo oblatam amplecti debuissemus, eam sprevimus, imo sumus effecti immundi omnes, quasi pannus menstruatæ: erit tamen aliquando, cum eum amplectemur, et salvabimur; sed eheu, sero! Ita Forerius. Unde et S. Hieronymus sic explicat, q. d. Qui semper fuimus in peccatis, tua tantum misericordia salvabimur. Nam per nos immundi sumus, et quidquid videmur habere justitiæ, simile est panno menstruatæ. Hic sensus planus et obvius, ideoque genuinus est. Tertio, Vatablus vertit: In ipsis (peccatis) consenuimus, alioqui salus nobis contigisset. Quarto, Sanchez, q. d. Ecce olim nobis irasccebaris, et nos tamen peccabamus; et cum in peccatis semper versaremur, tamen salvabamur a nostris hostibus, captivitatibus et ærumnis: at nunc facti sumus immundi omnes, rejecti, derelicti et reprobati.
64:6
6. ET FACTI SUMUS UT IMMUNDUS OMNES NOS. Alludit ad leprosos, seminifluos, aliosque ex tactu morticini, aut alterius rei immundæ, juxta legem veterem immundos et contaminatos, quos proinde omnes vitabant, ne pariter polluerentur, q. d. Nos Judæi facti sumus coram Deo et hominibus immundi, rei et contaminati, quos proinde non tantum christiani, sed et gentiles fugiunt et aversantur. Ita Forerius. QUASI PANNUS MENSTRUATÆ UNIVERSÆ JUSTITIÆ NOSTRÆ, quasi dicas: Omnes nostræ justitiæ pollutæ sunt, instar panni menstruo fœdati. Est vox Judæorum impiorum, qui peccantes, peccatorum expiationem et justificationem quærebant in suis purificationibus et sacrificiis pro peccato. Hæ enim vocantur «justitiæ,» vel, ut ait Paulus, Hebr. cap. IX, 1: Justificationes legis veteris, quæ jam per Christum abolitæ sunt et mortuæ, imo mortiferæ; ideoque Deus eas, quasi immundas et putidas aversatur, uti aversamur pannum menstruatæ. Unde Arabicus vertit: Jam facti sumus omnes velut abominatio (abominabiles), et universa justitia nostra facta est sicut frustum panni cadaveris. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Theodoretus, Forerius, Sanchez, Adamus et alii passim; idque ita esse patet ex eo quod Isaias loquatur de Judæis tempore Christi, a Deo ob peccata rejectis et reprobatis; horum autem peccatorum primum, et cæterorum origo, fuit pertinax amor legis et justitiæ Mosaicæ, sive judaismi, indeque odium Christi et christianismi. Quia ergo Judæi repulerunt justitiam veram a Christo allatam, eamque quæsierunt in suis justitiis carnis et victimarum a Deo reprobatis, ac ipsi quasi immundi, infideles et rebelles a Deo rejecti et proscripti sunt. Hinc patet per justitias hic intelligi purificationes et ritus Judaicos. Audi S. Hieronymum: «Considerandum, quod justitia quæ in lege est, ad comparationem Evangelicæ puritatis, immunditia nominetur.» Idque variis Scripturæ locis confirmat, ac tandem concludit: «Si quis igitur post Evangelium Christi, et adventum Filii Dei, pædagogæ legis observat cæremonias, audiat populum confitentem, quod omnis illa justitia panno sordidissimo comparetur.» Ex hisce liquet, primo, hic non agi de justitia Christianorum, sed Judæorum adhuc judaizantium; secundo, Isaiam hic loqui in persona horum Judæorum, non sua. Nam illa verba: «Ecce tu iratus es, et peccavimus, in ipsis fuimus semper,» clarum est non ad Isaiam, similesque viros sanctos, sed ad impios Judæos jam dictos pertinere. Idque fatetur hic Musculus Lutheri discipulus, apud Marloratum. Idem fatetur Calvinus: «Si quis, ait, quærat quomodo Propheta de scelerum inquinamentis loquens, sine exceptione Judæos omnes exprimat? facilis responsio est ipsum non loqui de singulis, sed de universo corpore, quod, cum infra omnes homines abjectum, atque extrema clade affectum esset, recte immundum et pollutum dici poterat.» Nota: Viegas in Apoc. cap. XX, in fine; Vatablus et alii vertunt: Quasi vestimentum centonum universæ justitiæ nostræ, q. d. Uti vestimentum totum ex centonibus confectum variis et abjectis, varium est et vile: ita et omnes justitiæ nostræ, totaque justorum vita ex variis infirmis, imperfectis, et quasi vilibus virtutum actibus contexta videtur. R. Abraham vertit: Sicut vestimentum prædæ, quod videlicet in præda capitur, aut a latrone per vim vindicatur, quod in ipso conflictu et contentione disrumpi et dilaniari necesse est. Sic enim dæmones, tanquam insidiantes latrones, nobis bona opera, tanquam pallium de manu conantur eripere, nimirum solent ea opera, per eam vim et conflictum, quasi dilacerari ac disrumpi, hoc est levioribus quibusdam nævis maculari, ut jure vestimenta prædæ appellari possint. Perperam ergo ex hoc loco Isaiæ colligunt Calvinus, Lutherus et eorum asseclæ, quod omnia opera bona, non tantum infidelium et impiorum, sed et fidelium ac sanctorum, peccato aliquo et labe aliqua concupiscentiæ sint polluta. Lutherus enim in articulis damnatis a Leone X affirmat omnem actionem humanam esse malam. Unde, art. 31, sic ait: «In omni opere bono justus peccat;» addit tamen in ejus defensione, hoc peccatum illi non imputari ad culpam mortalem propter fidem qua illi imputatur justitia Christi; in iis autem qui hanc fidem non habent, vult esse peccatum mortale, et imputari ad peccatum. Idem docet Calvinus, lib. III Institut. III, paragrapho 12: «Adeo, inquit, vitiatæ et corruptæ sunt omnes facultates, ut in omnibus actionibus emineat perpetua ataxia et intemperies.» Verum hæc ut hæretica merito damnavit Leo X, et Concilium Tridentinum, Sess. VI, cap. VII. Perperam, inquam, hoc loco abutuntur: nam primo, ut dixi, non loquitur Propheta de fidelibus et justis, sed de Judæis Christo non credentibus et impiis; secundo, «justitias» eorum vocat, non opera justa, sed sacrificia expiatoria, quæ jam fœtent et putent. Adde tertio, etsi per «justitias» acciperemus hic opera et actus justitiæ, nihil haberent hæretici. Nam Isaias tunc exponendus esset, quod loquatur de iis, non divisim, sed collective sumptis, q. d. Hi Judæi sua opera bona variis sceleribus contaminarunt; quocirca tota eorum vita est inquinata, omnes eorum actus collective sumpti sunt immixti et conspurcati multis peccatorum maculis: perinde ac pannus menstruatæ variis menstrui maculis inficitur, licet hinc inde pars aliqua ejusdem panni munda relinquatur. Tantum enim vult docere Propheta Judæos hosce esse impuros, impios, ac variis sceleribus varie contaminatos, ideoque a Deo derelictos et rejectos. Denique S. Macarius, homil. 20, et ex eo Delrio, adag. 808: Omnia, inquit, etiam sanctorum, opera bona et justitiæ, si præscindantur a gratia Dei, et accipiantur ut procedentia tantum ex natura lapsæ libero, sed vitiato arbitrio, omnes indignæ sunt oculis Dei, et reputantur ut pannus menstruatæ. Opera enim ex operante æstimat Deus. Hic autem operans est homo lapsus, vitiatus, concupiscens et peccator. Cecidimus quasi folium, q. d. Sicut folium in arbore virens vento discussum dispergitur, marcescit, et in sterquilinium evertitur: ita nos Judæi olim stante Synagoga florentes, nunc ea a Deo ob peccata, præsertim cædis Christi, rejecta et prostrata, cum ea cecidimus, perdidimus omnem vigorem et succum sapientiæ et virtutis; atque defluximus per varias iniquitates, ideoque facti sumus quasi sordes et purgamenta mundi, atque a facie Dei flatu diabolico dispersi, toto orbe vagamus quasi exsules, scelerati et infames. Pulchre S. Gregorius, XI Moral. cap. XXII: «Homo, ait, qui arbor fuit in conditione, folium a semetipso factus est in tentatione; sed post stipula apparuit in dejectione.» Et paulo ante explicans illud Job. cap. XIII: «Contra folium quod vento rapitur, ostendis potentiam: Quid est enim, inquit, homo nisi folium, qui tentationis vento rapitur, et desideriorum flatibus levatur? Mens quippe humana quod tentationes patitur, quasi tot flatibus movetur. Hanc enim plerumque ira perturbat; cum recedit ira, succedit inepta lætitia. Aliquando hanc superbia elevat; aliquando vero inordinatus timor in infimis deponit, etc. Unde bene per Isaiam dicitur: Cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostræ quasi ventus abstulerunt nos. Quasi ventus quippe nos iniquitas abstulit, quia nullo fixos pondere in vanam elationem levavit.»
64:7
7. NON EST QUI INVOCET NOMEN TUUM, ea fide, mente, sanctitate et justitia, qua par est, ut te iratum, tuamque manum nos punientem teneat, uti fecere Jacob, Moses, Daniel, Esdras, aliique Prophetæ. Judæi enim etiamnum orant Deum, sed fide, mente et pietate, id est impietate judaica, quæ Deum magis irritat, quam conciliat. Nota hic sanctos viros continere manus et iram Dei; illi ergo sunt salus et columen reipublicæ; si illi cadant, cadit et respublica, ejus peccata ulciscente Deo: sicut cadente columna ruit domus, excusso scuto occiditur miles. Hinc Deus, populo suo vitulum adoranti iratus, dicit ad Mosen pro populo orantem, et Deo quasi manus tenentem ac ligantem: «Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam,» Exodi XXXII, 10. Allisisti nos in manu iniquitatis nostræ, id est propter iniquitatem nostram. Ita Sanchez. Secundo, melius et efficacius, «in manu,» id est per, q. d. Tradidisti nos peccato quasi lictori cruciandos et allidendos. Unde Vatablus vertit: Contabescere nos sinis in manu iniquitatis nostræ; et Forerius: Liquefecisti, vel resolvisti nos in manu iniquitatis nostræ, hoc est tradidisti nos peccatis nostris, ut illa quasi manu sua nos comminuerent, resolverent, et omnem virtutem nostram exhaurirent, ut consistere nequiremus, sed sicut cera quæ liquescit, difflueremus, ac tota respublica nostra, regnum, cultus, religio, dignitas, insuper fides, spes, charitas et virtutes omnes, et quidquid virium est tam corporis quam animi, dilaberetur et evanesceret: has enim vires habet iniquitas in sui auctores, ut, si in manus ejus tradantur, sive homines, sive integra imperia, brevissimo tempore comminuantur, velut vas testaceum, magna vi lapidum obrutum et obtritum, aut sicut cera a facie ignis liquescit et tabescit.
64:8
8. ET NUNC, DOMINE, PATER NOSTER. Vertit se hic ad deprecationem Propheta, ut Deus Judæorum tam miserorum et cæcorum misereatur. Movet autem ei affectum commiserationis dicendo: «Pater noster et fictor (figulus, ut vertit Vatablus, qui Adamum patrem nostrum omnium e luto formasti) noster tu, et opera manuum tuarum omnes nos.»
64:9
9. Ne irascaris, Domine, satis. Pro satis hebraice est, usque valde, hoc est ultra modum, nimis. Orat ne Judæorum derelictio duret in æternum.
64:10
10. CIVITAS SANCTI TUI (hebraice, sanctitatis tuæ, id est sanctuarii tui, in qua scilicet erat sanctum tuum templum) FACTA EST DESERTA. Aliter Forerius, «civitas sancti tui,» scilicet Davidis, qui in ea olim rex sanctus regnavit. Verum priori sensui favent Hebræa et sequentia: «Domus sanctificationis nostræ (hebraice, domus sanctitatis nostræ) et gloriæ nostræ, in qua laudaverunt te patres nostri, facta est in exustionem ignis,» id est templum illud, quod putabamus sanctum esse et inviolabile, de quo gloriabamur quod esset tuum, æque ac nostrum et patrum nostrorum, exustum est.
64:11
11. Desiderabilia nostra (Vatablus, expetibilia nostra, id est palatia, aliaque loca splendida, quæ habemus in deliciis) versa sunt in ruinas. A quibus? a Chaldæis, inquit Vatablus. Verum dico, a Tito et Romanis. Ita S. Hieronymus, Justinus, Contra Tryphon., Forerius, Adamus et alii passim. Sub Tito enim omnia Israelis bona, tam spiritualia, quam temporalia, corruerunt et interierunt. Unde orationem per pathos commiserationis gentis suæ, ita desolatæ et deploratæ, concludens Propheta ait:
64:12
12. NUMQUID SUPER HIS CONTINEBIS TE, DOMINE, ET AFFLIGES NOS VEHEMENTER? Cui quid respondeat Dominus, audiemus cap. sequenti. Audi S. Hieronymum: «Judæi hæc omnia Assyriorum et Babyloniorum temporibus putant esse completa. Nos autem juxta ea quæ ex persona Salvatoris sequuntur: Apparui his qui non interrogabant, inventus sum ab his qui me non quærebant; ad tempus Romanæ victoriæ universa referimus, quæ Josephus Judaicæ scriptor historiæ septem explicat voluminibus, id est περὶ ἁλώσεως, sive de bello Judaico, et superfluum est ea sermone edisserere, quæ oculis pateant, cum omnia desiderabilia eorum versa sint in ruinam, et templum toto orbe celebratum in sterquilinium urbis novæ, quæ a conditore appellatur Ælia, et in habitaculum transierit noctuarum: frustraque quotidie dicunt in Synagogis suis: Super his omnibus, Domine, sustinebis, et affliges nos, atque humiliabis vehementer?» Tropologice, idem S. Hieronymus hæc refert ad Ecclesiam, vel ad sancti viri animam: «Quæ recte, inquit, appellari potest specula, et visio pacis, quoniam Pater et Filius et Spiritus Sanctus habitaverunt in ea. Sin vero vitio vel nostro, vel populi, hujuscemodi Sion a Domino fuerit derelicta, statim patebit incendio ignitarum diaboli sagittarum. Omnes enim adulterantes, quasi clibanus corda eorum, Osee VII. Et expulso pudicitiæ frigore, libidinis in templo Dei flamma grassabitur, ut quidquid gloriosum in nobis prius et inclytum fuit, corruat, deleatur et pereat; et impleatur illud Psalmi: Combusserunt igni sanctuarium tuum, profanaverunt in terra tabernaculum nominis tui. Quod solus potest ille restinguere, de cujus ventre fluunt aquæ viventis flumina.»
64:1
Hic porrigit petitionem: et primo petit judicii praesentiam; secundo petit misericordiam, ibi, Ecce tu iratus es, et peccavimus. Circa primum duo. Primo ponit petitionem; secundo petitionis impletionem, ibi, Descendisti, et a facie tua montes defluerunt. Circa primum duo. Primo petit judicii adventum, Dirumpere: figurative loquitur, quasi super caelos habitanti; vel exinanires temetipsum, deponens majestatem, et carnem assumeres. Ps. 143: «Inclina caelos tuos, et descende.» Secundo ponit adventus effectum in creaturis sensibilibus. scilicet in montibus: A facie tua montes: quasi dicat, non sustinentes praesentiam tuam, si tibi placeret. Vel montes, potentes, et superbi. Supra 54: «Tabescent montes in fortitudine sua.» In aquis, Aquae arderent, quia totus igneus es, si velles. Sapien. 16: «Quodam tempore aqua super virtutem ignis exardebat.» Vel per aquas, populi. Apoc. 17: «Aquae multae, populi multi.» Secundo effectum in hominibus: et primo in gentibus, A facie tua. Ps. 64: «Turbabuntur gentes, et timebunt.» Ad litteram, commovebuntur. Vel referendum ad conversionem gentium post Christi adventum. Secundo in Judaeis: Cum feceris mirabilia, non sustinebimus, idest nos, qui securi sumus, videre, et audire prae stupore; sicut territi fuerunt, Exod. 20. Vel non sustinebimus, adventum, credentes etiam in visis miraculis.
64:2
Descendisti, et a facie tua montes defluerunt. Hic ponit petitionis impletionem: et primo quo ad adventum, descendisti, ad judicandum nos: praeteritum pro futuro. Vel in uterum virginis. Vel melius, secundum litteralem sensum, ponit effectus probationem; quasi dicat: Si modo descenderes, haec contingenter quae etiam contigerunt quando descendisti ut liberares populum tuum de Aegypto. Exod. 4. Ps. 17: «Inclinavit caelos, et descendit, et caligo sub pedibus ejus.» Secundo quantum ad effectum.
64:3
Primo in miraculis: A facie tua montes defluerunt, scopuli Arnon, Num. 21. Mystice Judaei, vel daemones. Secundo in beneficiis.
64:4
Et primo ponit beneficio rum magnitudinem: A saeculo non audierunt: quia nunquam similia visa sunt vel audita, qualia Deus Judaeis fecit: et sanctis in gloria faciet. 1 Corinth. 2: «Oculus non vidit, auris non audivit, et in cor hominis non ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se.» Secundo quantum ad benefaciendi promptitudinem: Occurristi laetanti, in auxilium, dum adhuc erat in petendo, vel veniendo ad te: laetanti, in te. Mystice Simeoni. Luc. 2: Ecce tu iratus es, et peccavimus. Hic ponit misericordiam: et primo ostendit petendi necessitatem; secundo porrigit petitionem, ibi, Et nunc, Domine, pater noster es tu. Circa primum duo. Primo ostendit necessitatem ex imminentia mali quantum ad culpam; tum ex malorum perpetratione: Ecce tu iratus es, et peccavimus: Praeposterus ordo: ideo iratus, quia peccavimus: et omnes salvabimur, tua misericordia. Et quantum ad bonorum imperfectio nem, Et facti sumus.
64:6
Universae justitiae: quia aliis peccatis involuti. Job. 9: « Si lotus fuero quasi « aquis nivis, et fuerint velut mundissimae manus « meae, tamen sordibus intinges me, et abomina- « buntur me vestimenta mea. » Et quantum ad poenam. Et cecidimus, interfecti: vel a statu digni- tatis. Abstulerunt, a terra nostra. Job 15: « Con- « tra folium quod vento rapitur, ostendis poten- « tiam tuam. » Secundo ostendit necessitatem quan- tum ad effectum auxilii: et primo humani: Non est qui invocet, et teneat te, precibus.
64:7
Cantic. 5: « Tenui « eum, nec dimittam. » Secundo divini: Abscondi- sti faciem tuam, misericordiae tuae, in manu, idest in opere; juxta illud: « Mors et vita in manu Do- « mini: » Proverb. 18.
64:8
Deuteron. 52: « Abscondam « faciem meam ab eis, et considerabo novissima « eorum. » Et nunc, Domine, pater noster es tu. Hic ponit misericordiam: et circa hoc duo facit. Primo petit misericordiam, assignans rationem: Pa- ter noster es tu. Jerem. 18: « Sicut lutum in ma- « nu figuli, sic nos in manu Dei. » Job 10: « Me- « mento, quaeso, quod sicut lutum feceris me. » Et porrigit petitionem: Ne irascaris satis, idest ni- mis, vel secundum quod merita nostra exigunt. Ps. 78: « Ne memineris iniquitatum nostrarum an- « tiquarum; cito anticipent nos misericordiae tuae. »
Secundo proponit miseriam: Ecce, Domine, omnes nos; sunus, sancti, idest sanctorum templi, scilicet Jerusalem. Thren. 1: « Manum suam misit hostis « ad omnia desiderabilia. » Et miratur patientiam: Numquid super his continebis te, Domine? Habac. 1: « Quare respicis super iniquitates nostras? » Nota super illo verbo, Quae praeparasti diligentibus te; quia Deus praeparat sanctis primo locum aeternae quietis. Joan. 14: « Si quoniam dixissem vobis, « quia vado parare vobis locum. » Secundo regnum aeternae dignitatis. Matth. 25: « Venite benedicti « Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum « est ab origine mundi. » Tertio mensam divinae refectonis. Psal. 22: « Parasti in conspectu meo « mensam. » Quarto lucernam aeterni luminis. Ps. 151: « Paravi lucernam Christo meo. » Item nota super illo verbo, Quasi pannus menstruatae universae justitiae nostrae, quia opus justitiae immundatur inquinamento, primo mortalis maculae. Eccli. 47: « Deditis maculam in gloria « tua. » Secundo commissae negligentiae. Jerem. 48: « Maledictus homo qui facit opus Domini ne- « gligenter. » Tertio intentionis perversae. Matth. 5: « Si oculus tuus scandalizat te, abscinde eum, « et projice abs te. » Quarto insurgentis superbiae. Supra 57: « Omnes eos auferet ventus. »
64:1
v. 4 « Utinam dirumperes coelos et descenderes ; a. facie tua montes defluerent;
64:2
v. 9 sicut exustio ignis tabescerent, aquae arderent igni, wl notum fieret nomen tuum inimicis tuis; a facie tua gentes turbarentur »! — ipsa vox dirumpere, findere coelos ardens depingit loquentis desiderium, quo exoptat ut Deus abrupta omni mora descendàt ad populum, uti olim descendit in montem Si- : nai ; descensum exoptat iudicis qui populi causam suamque ab hostibus vindicet; quare ea addit indicia quibus tremenda maiestas adumbrari solet; scil. ita ut montes defluerent, tremebundi loco moverentur et imminuerentur ; vide Mich. 1, 3; similiter Ps. 67, 8. 9 : Deus cum egredereris in conspectu populi tui, cum pertransires in deserto, terra mota est, etenim coeli distillaverunt, et Ps. 96, 2-5. Cum ergo Deus surgit a throno suo ut descendat tamquam iudex interram, omnis creatura terrore maiestatis eius corripitur; quae descriptiones non solum Dei potentiam egregie adumbrant et sensibus praeclare exhibent, verum etiam ex variis Dei manifestationibus olim factis apte depromptae sunt (cf. Ex. 19, 6.Deut. 5, 5. 93. Iud. 5, 4. 5) vel ex iudiciis poenisque olim divinitus inflictis (Gen. 19, 24. Ex. 19, 8). Cum modo vates de iniuriis ab hostibus illatis sermonem fecerit, exoptat, ut Deus descendat, scu :ncendit ignis sarmenta et aquas. ebullire facit ignis (hebr.). Iudicium enim et destructionem Isaias saepe incendio omnia celeriter vastauti comparat; cf. 1, 31; 5, 24; 9, 18; 10, 17 etc. ; est enim Deus ignis devorans atque consumens; quare et furor iudicis e& magnitudo poenae et celeritas ruinae terroresque comparatione incendii et aquarum vi ignis effervescentium declarantur, et petit propheta ut sarmentorum in modum hostes ab igne ultore devorentur vel angoribus et terroribus vexentur et crucientur et veluti excoquantur sicut aquae igne supposito fervescunt. Uti in priore comparatione alluditur ad descensum Domini in montem Sinai, ita in hac altera haud improbabiliter censet Sanct. allusum esse ad eventus illos in Aegypto, de quibus explicatius refertur Sap. 16, 11. 19 et 19, 19. Tale vero iudicium efflagitatur, ut gloria Dei innotescat adversariis eorumque insolentia comprimatur. Ut ergo terra fiat plena gloria Domini (6, 3) vates votis omnibus precatur. Idem desiderium etiam sequentibus exprimitur ex textu hebr. : (utinam) faciens terribilia quae non exspectamus descenderes et a facie tua monles defluerent; ita textum plerumque concipiunt (iam Malv. IV. Roh. Sein. Del. Naeg. etc.). Sed vix opus est particulam utinam quae adeo remote collocatur ad hune locum accersere; sensus exsistit aeque planus et constructio grammaticalis evadit facilior, si verteris : faciens terribilia ultra exspectationem descendisti, a facie tua montes defluzerunt; olim scil. ita egisti, inquit vates, et ea Deo proponit, ut ad similem maiestatis manifestationem eum invitet. Ita vertunt Vat. JVet.; ad eundem sensum accommodantur vulg. verba
64:3
v. 3 « cum feceris mirabilia, non sustinebimus; descendisti et a facie tua montes defluxerunt » ; — manifestatio maiestatis divinae terrore concutit omnes; alluditur ad Ex. 20, 19, cum omnis populus visis signis in monte Sinai tremore corriperetur (cf. Sanct. Osor. Mold. Sa, Tiv.). Textum simpliciorem legerunt LXX, cum solum praebeant : cum fecoris gloriosa, tremor apprehendet ex te montes. Eritne igitur textus hebr. corrigendus ? Turgidus enim salis videtur et repetitionibus onustus ex praecedentibus. Quattuor illa verba quae hoc loco iterum recurrunt r7? etc. dittographia in hunc quoque versum irrep- Sisse videntur, quae si omittas, sensum habebis planiorem ; poteris enim tunc membra ita inter se ordinare : « ut notum faceres nomen tuum inimicis, a facie tua gentes contremiscerent, dum faceres terribilia ultra exspectationem ». Ad quae confirmanda statim subditur v. & : à saeculo non audierunt etc. Verum est verba illa repetila omnino inveniri apud Syrum et Chald. et eorum etiam vestigia deprehendi apud Sym. et Theod. ex quorum versionibus haec servata sunt : gogsox à o9 mpozs- &owopusy «xtiígnsxv ; ergo saltem TY iterato legerunt. Sed aliqua menda in textu hebr. esse satis inveterata magis magisque agnoscendum erit, de qua re lege Cornely, Intod. Ip. 265. — Textum mas. alio modo iungit et concipit Hahn : cum facias terribilia nonne nobis licebit sperare te descensurum et montes a facie tua. iri concussum ? At etiam hac ralione sententia efficitur coacta nimisque turgida. — Etiam verba vulg. aliqui, ut Mald. Sanct. accipiunt eo modo quo hebr. textus concipi solet : utinam descenderes, vel si descenderes, a facie tua montes defluerent. j Deum supplex implorat vates quia solus salutem afferre potest eamque ultra omnem exspectationem maiorem :
64:4
v. 4 « a saeculo non audierunt neque auribus perceperunt, oculus non vidit, Deus absque te, quae praeparasti exspectantibus te » ; — absque tei. e. praeter te; de rebus naturalibus edocemur sensibus nostris; sed ministerium sensuum non sufficit ad ea cognoscenda quae solus Deus constituit dare iis qui in ipso totam fiduciam collocant. Hisce ergo quam magna sit salus et quantopere excedat omnia quae homo sibi animo fingere vel a rerum naturalium similitudine discere possit, egregie describitur. Quid autem Deus faciat pro suis, de qua salute sermo sit, facile colliges ex antecedentibus, praesertim ex 63, 4 et 69, 41. In textu hebr. ratio redditur, cur magna illa ultra exspectationem a Deo sint speranda hune in modum : ef a saeculo non audierunt neque perceperunt neque oculus vidit Deum praeter te qui faciat pro sperante in ipsum i. e. solus Iahve se Deum vivum et verum praestitit. Eundem sensum etiam fundit versio graeca : a saeculo non audivimus neque oculi nostri viderunt Deum absque te (zv ocv) et. opera tua quae facies exspectantibus misericordiam (apud S. Hier.), vel uti aliis in exemplaribus legitur et S. Hier. quoque (ep. ad Pammach. n.9; M. 22, 516) affert : et opera tua vera et facies exspectantibus te misericordiam. Nota in textu graeco, sicut etiam apud Syrwm, S. Hier et Chald. in ultimo membro secundam efferri personam, cum nunc in textu hebr. tertia legatur. Si secundam rescripseris, modo facillimo habes eum sensum quem exprimit S. Paulus 1 Cor. 2, 9. Verba videntur conformari ad Deut. 4, 32 seq. Iam quae Deus faciat pro iis qui ei confidunt subiungitur
64:5
v. 5 « occurristi laetanti et facienti iustitiam; in viis tuis recordabuntur tui »; — ei scil. qui cum gaudio iustitiam facit Deus promptissimum affert auxilium, ei se ipsum obviam fert, ei nunquam deest, verum semper ei adstat eumque comitatur. Et is ex sua parte in viis Domini ingreditur (cf. 63, 1'1) et Dei laudes iugi memoria celebrat. Eum ergo qui hilari animo ea quae recta sunt peragit Deus singulari complectitur benevolentia, ab eo non recedit, is Deum ubique habet quasi sibi occurrentem, in. se ?mpingentem (cf. hebr.) i. e. quem auxiliantem valide experitur. Huius autem occursus divini fructus est, ut in viis Domini incedat et grato animo Deum semper ob oculos habeat. Mutua ergo illa amicitia quae inter Deum et iustum intercedit et, cunctorum bonorum fons est inexhaustus, hoc membro egregie delineatur. faciet etc. post vocativum o Deus, est adeo inusitata, ut. propter eam versio debeat repudiari ; in oratione enim commota et sublimi eiusmodi personae mutatio non est adeo infrequens. Ceterum iam monui, veteres praebere secundam personam. — Novo modo et ab aliorum explanatione prorsus alieno Hahm vertit : a saeculo non audiunt neque percipiunt : deum praeter te sibi faciunt in quo spem ponant; vult A2m9 esse substantivum fiduciam, exspectationem ; sed tale substantivum alibi non invenitur ; dein cur subito iterum numerus singularis facit, postquam bis pluralis antecessit? num oculus facit? Demum ea versio contextu relicitur. Sunt qui particulam utinam etiam ad v. & repeti velint eamque ex v. 1 longo intervallo aecersant ; sed conatu et labore in vanum impenso ! Nam qui cum gaudio iustum exercet, is habet Deum amicum, el sententia : ulinam occurreres ei qui laetabundus iustitiam exercet, est pro norma veteris testamenti plane inaudita. v. 8 « Ecce tu iratus es, et peccavimus; in ipsis fuimus semper et salvabimur »? — qui veniam precantur castigatione Dei pressi, hanc castigationem sibi iusta Dei ira infligi fateantur, fateantur se peccasse et peccasse diu et in peccatis quasi obduruisse; at spem veniae ne abiiciant. Haec omnia vates hoc loco docet. Ultimum membrum lege per interrogationem, qua ut spes veniae innuitur, ita tamen omnis praesumptio excluditur et salutaris potius timor indicatur (cf. Malv. I. Schegg, Rohl. Sein. Del.); sed posset etiam concipi quasi quaestio indignantis : ut peccatores adstamus iam diu et hac ratione permanentes in peccato nobis salutem promittimus? Alii affirmative legunt et certam enuntiari spem volunt q. d. et tamen misericordia tua salvabimur (S. lier. Thom. Mald. Sa, Men. Gord. Calm.). LXX h.l. nihil de salute efferunt, sed : ecce tu iratus es et omnes peccavimus, propterea erravimus; sed textum hebr. exprimunt Syrus, Sym. S. Hier. Chald. tus es : iam diu substamus irae tuae et. poenae (cf. Ges. Hitz. Kn.). Denique non defuerunt qui coniectura loco opem ferendam esse putarent ; legunt enim Lowth, "Koppe, Bauer, Or. non salvabimur sed YU52 et defecimus vel Ewald, Kn. Cheyne yna et aberravimus (cf. LXX). Etiam pow Dii mutationes subiii; vel rescripserunt 533 o5yr3 propter facinora nostra, quae mutatio audaeior est et nimium a literis textus recedit; undé iterum aliam excogitarunt coniecturam Bownanz de facinorosis (cf. Ges.) ; de verbo ow cf. Is. 26, 10. Ps. 71, &. At sensus textus hebr. non tot difficultatibus obnoxius est, ut tali violenta indigeret emendatione. Nam quae sequuntur ei potius testimonium ferre videntur. Primo enim a v. 6-7 exponitur illud iratus .es e£ mos peccavimus ; a v. 8-9 autem explicatur Spes et fiducia, ergo illud salvabimur. Qua consideratione adhibita textus ommino retineri potest, praesertim cum (exceptis LXX) veterum testimoniis satis fulciatur. Iam humili confessione illud peccavimus et iratus es exponitur, ut Deus per agnitionem culpae et miseram populi conditionem ad misericordiam flectatur; quare ut est humiliter sese accusantium, flagitia graviter denuntiantur
Ut re adeo desiderata potiantur, in ultima sententia vates viam iam monstravit. Verum quantum abest populus ab ea laetitia et alacritate in adimplenda iustitia? Unde « nobis autem propterea non solum non occurris, sed neque clamantibus respondes, quia peccavimus, et ideo iratus nobis es » (For. Men. Tir.) :
64:6
v. 6 « et facti sumus ut immundus omnes nos et quasi pannus menstruatae wniversae iustitiae nostrae, et cecidimus quasi folium universi et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt "0$ »; — duo priora membra epexegesin constituunt ad peccavimus; immundum intellige vel gentilem, qui eo nomine vocabatur, et refer verba cum Sanct. ad 63, 19; vel explica cum pluribus (Men. Tir. Del. Naeg.) deleproso, qui peculiari ratione immundus vocari potest. Lepra bene exhibet miserum statum quo totum corpus reipublicae est infectum et foedatum (cf. 1, 6). Iam id quod Deus 51, 12 postulaverat, ipsi sui accusatione agere student; denuntiant iustitias suas tamquam sordes maximas et abominationes. Si quid antea gloriati sint de iustitia sua vel de observatione caerimoniarum vel de oblatione sacrificiorum, si se innocentes iactaverint (cf. 1, 10; 99, 13; 58, 2), iam talem gloriationem quam maxime possunt retractant; « quidquid videmur habere iustitiae, panno menstruatae mulieris comparatur » (S. Hier.); cf. 4, 4. — Duo membra ultima iram Dei exhibent et poenam irrogatam . Respublica emarcuit, arbor olim florida emortua est (cf. 1, 30; 6, 13); omnes vigore privati ad tabem quasi et maciem redacti sumus et demum turbine et tempestate hostili respublica est eversa, populus abductus et abreptus in regiones alienas. Victi et deiecti sunt, facile, sicut ventus facile folia deiecta, dispellit (cf. 40, 94. Iob 30, 22); vide ad 22, 1'I. Iterum duo illa membra peccavimus et iratus es v. & alio modo declarantur; qui enim vere dolet de iniquitate admissa, non tam facile tristem earum memoriam derelinquit; qui precatur veniam, quo magis eam exoptat, eo magis preces iterat, denique iis qui audaci praesumptione el pietate fucata se iustos existimant (38, 2. 3), iterum atque iterum iniquitates sunt proponendae, Unde v. "1« mon est qui invocet nomen tuum, qui consurgat et teneat te; abscondisti faciem. tuam a mobis et allisisti nos in manu iniquitatis nostrae » ; — omnes esse peccatores, neminem pie supplicare Deo, dicitur accommodate ad flagitantis et dolentis animum et ut haec necessitas doloris et sinceri ad Deum reditus clare exhibeatur iis qui falsa pietate vel securitate sibi blandiuntur; simili modoin psalmis quandoque preces funduntur. Hebr. qui sese excitet ad adhaerendumtibi, qui scil. excusso somno sese incitet, ut omni studio Deo precibus quasi vim intentet ad opem obtinendam (Osor.), qui ergo simili modo quo 62, 1 indicatur, maximo desiderio saluti obviam feratur; « vera oratio est cum sui ipsius exsuscitatione tamquam ad rem seriam et magni ponderis excutere desidiam, avocare ab aliis omnibus animum et magna animi contentione ad deprecandum Deum accedere; hoc qui facit, tenet Deum seu apprehendit quasi manu et ne elabatur tenet, ut sententiam revocet neque prius abeat quam nobis benedicat » (For.). Iste ipse languor et haec desidia refertur ad poenam et ad gratiae subtractionem ; hebr. quia. abscondisti faciem, suum favorem populo subtraxit, iis irascitur; unde etiam liquefecisti nos in manum iniquitatum nostrarum (hebr.) i. e. « tradidisti nos peccatis nostris, ut illa nos comminuerent, resolverent et omnem virtutem nostram exhaurirent, ut tota respublica nostra, regnum, cultus, religio, dignitas et. quidquid virium est evanescerent » (For. sim. Vat. Osor. Mald. Mar. Malv. Lap. ). Nota quantopere vates nexum efferat qui adsit inter peccatum (Lap.); necessitate enim peccatum gignit ruinam; nam est venenum quod dulce videtur, at dolores et mortem affert; cf. Iob 20, 12-14. Unde in manum i. e. in potentiam et vim exitialem iniquitatum tradi et ita tabescere dicuntur. Postquam propheta duo illa in v. 5$ ram Dei et peccata populi chiastice exposuit in v. 6 et 7, iam tertium quod eodem in loco enuntiabatur, spem salutis, tangit et quibus rationibus fulciatur et foveri debeat magna precationis instantia docet; ita
64:8
v. 8 « et nunc Domine, pater noster es tu, nos vero lutum, et fictor noster tu et opera manuum tuarum omnes nos »! — cf. 63, 16; 43, 1. 21; effert Dei benevolentiam, qua populum sibi formavit; huic opponit fragilitatem et imbecillitatem, qua ad misericordiam commoveatur eo magis quia opus manwwm suarum non disperdet Deus, sed sibi ipsi debet, ut illud servet, exaltet, ornet ; cf. Iob 10, 8. 9; Is. 29, 16; 45, 9. Deus creator omnia diligit quae creavit (Sap. 1, 14; 41, 25); singulari ratione autem homini creando operam impendit, unde ipso formationis modo eum prae ceteris creaturis honoravit. Utut hoc in universum verum est, ita praeclariore modo valet de populo electo quem sibi non sine praeternaturali interventu ex Abraham formavit et tantis curis ac miraculis educavit. Et cum simul sit pater, qua voce vere paterna sollicitudo ac clementia declaratur, nos autem simus lutum, fragiles, maxima adest et ratio spei pro homine et ratio misericordiae pro Deo; cf. Ps. 102, 43. 44 : « quomodo miseretur pater filiorum, misertus est ... quoniam ipse cognovit figmentum nostrum; recordatus est, quoniam pulvis sumus ». In /uto simul declaratur quam facile Deus possit si velit res collapsas restituere et homines ipsos ad verae iustitiae conditionem revocare eosque ad suam imaginem renovare vel figurare. Cum igitur possit et facile possit et suo ipsius honori debeat, ut attrita populi conditio sanetur, adest cur maxima fiducia animos in tribulationibus sustentent atque confortent. Quare ex Dei clementia et hominum imbecillitate enascitur petitio :
64:9
v. 9 « ne irascaris, Domine, satis et ne ultra memineris iniquitatis nostrae ; ecce respice, populus tuus omnes nos »! — duo petuntur, ne iram usque valde (hebr.) usque ad extremum sinat excrescere, neve in perpetuum iram servet semper memor iniquitatis (cf. For.); ecce, considera (hebr.); imploratur ut benigne consideret et rationem habeat omnes esse populum suum, omnes hoc nomine salutis et gloriae contineri et ratione electionis a Deo factae ipsius esse, quare ne ipse suum opus et suam electionem repudiet. Quam ardenter vates supplices ad Deum manus tendat, ex 1? ecce et particula N2 post imperativum in ipso loquendi modo apparet. — Ita tria illa quae in v. 5 sunt indicata vates exposuit et firmissimam rationem spei attulit ipsam Dei electionem quae irrita fieri nequit; nam quia elegit hunc populum prae aliis, sibi ipsi et honori suo et gloriae debet, ne eum sinat in miseriis tabescere. Quare vates hac ratione in considerationem adducta id ultimatim tangit quod ipse Deus tamquam gratiae praestandae causam exhibet : propter me, propter me faciam (48, 11). Et hac suprema et valentissima ratione precatio claudi potuit et probabiliter forte ab Isaia est conclusa. Quae enim sequuntur, tempore exsilii quo haec petitio certe piis Israelitis erat familiaris, videntur esse addita eo modo quo eodem tempore similia quaedam aliquibus psalmis addita sunt (cf. Ps. 50, 20. 21), quibus etiam magis ad illam temporis conditionem et calamitatem accommodarentur. est redactus ; cf. 1, 25 et Lament. 5, 18: mons Sion disperiit, vulpes ambulaveruntin eo. Et Jerusalem facta est solitudo (hebr.). Immo
64:11
v. 14 « domus sanctificationis nostrae et gloriae nostrae, ubi laudaverunt te patres nostri, facta est in exustionem ignis et omnia desiderabilia nostra versa sunt in ruinas » ; — templum ipsum, habitaculum Dei, sacrosanctum, in quo sanctitas et gloria Dei sese manifestavit et sanctitatem et gloriam populo quoque communicavit, quod donis quoque externorum erat insignitum et gloriosum (2 Par. 32, 23) et in quo tot psalmis et hymnis patrum divina maiestas celebrabatur, iam igne exustum et prostratum iacet. Aedificium illud adeo magnificum, gloria et gaudium Israelitarum et quaecumque demum iis erant in deliciis, domus, palatia, horti, omnia conciderunt et in ruinam et vastationem redacta sunt. Ecce, tanta amplitudine impleta sunt quae Isaias minatus erat : dies Domini super omne superbum etc. cf. 2, 12; ruit enim Ierusalem et Iuda concidit 3, 8 etc. Ex tanta miseria demum ad Dominum clamant
64:12
v. 129 « numquid super his continebis te, Domine, tacebis et affliges nos vehementer » ? — se continere cf. 42, 44 et 63, 15; Deus /acet, dum populum in miseriis vitam degere permittit; vide de eo loquendi modo 42, 14 et 51, 11 et 62, 1; neque id solum, verum nos affligit usque valde (hebr.) v. 9. Voces sunt quam maxime afflictorum et pondere calamitatum oppressorum; eosdem sensus relege in Lament.
64:3
… Contro tale asserzione ben reagì s. Girolamo, ibid., che la forma «come sta scritto» rimanda sempre alla Scrittura ispirata, e qui si ha un riferimento ad Is. 64, 3; 65, 16. S. Epifanio (Havr. 42), fu il solo a ritenere che Eph. 5, 14 si riferisse all'Apocalisse di E. Non si può dire se ad essa appartengano alcuni frammenti copti del sec. v, scoperti …
64:4
… Questi ultimi sarebbero opere di persone deliranti (In Is. 64, 4: PL 24, 646; In Ez. 44, 29-30: PL 25, 443) o sognanti (In Mt. 23, 35: PL 26, 180).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.