A Canticle of thankes for changing the old Synagogue into the Church of Christ: Which hath more light of true faith, 12. and more patience in tribulations: 19. Which in the general resurrection shal be made manifest.
1In that day shall this canticle be sung in the land of Juda. Sion the city of our strength a saviour, a wall and a bulwark shall be set therein.In quel giorno sarà cantato questo cantico nella terra di Giuda. Nostra città forte è Sionne: sua muraglia, e suo parapetto sarà il Salvatore.IN THAT day shal this song be sung in the land of Iuda. Sion the citie of our strength a Sauiour, therin shal be put a wal and bulworke.In die illa cantabitur canticum istud in terra Juda: / Urbs fortitudinis nostræ Sion; salvator ponetur in ea / murus et antemurale. 2Open ye the gates, and let the just nation, that keepeth the truth, enter in.Aprite le porte, ed entri la gente giusta, che custodì la verità.Open ye the gates, and let the iust nation enter in, that keepeth truth.Aperite portas, et ingrediatur gens justa, / custodiens veritatem. 3The old error is passed away: thou wilt keep peace: peace, because we have hoped in thee.L'antico errore è dissipato: tu manterrai la pace: la pace, perchè in te' noi sperammo.The old errour is gone: thou wilt keepe peace: peace, because, we haue hoped in thee.Vetus error abiit: servabis pacem; / pacem, quia in te speravimus. 4You have hoped in the Lord for evermore, in the Lord God mighty for ever.Voi poneste la speranza vostra nel Signore pe' secoli eterni, nel Signore Dio forte in perpetuo.You haue hoped in our Lord in worldes euerlasting, in our Lord God strong for euer.Sperastis in Domino in sæculis æternis; / in Domino Deo forti in perpetuum. 5For he shall bring down them that dwell on high, the high city he shall lay low. He shall bring it down even to the ground, he shall pull it down even to the dust.Perocché egli deprimerà quei, che stanno in posti sublimi, umilierà l'altiera città. La umilierà fino a terra, la abbasserà fino alla polvere.Because he wil bowe downe them that dwel on high, the high citie he wil abase. He wil abase it euen to the ground, he wil plucke it downe euen to the dust.Quia incurvabit habitantes in excelso; / civitatem sublimem humiliabit: / humiliabit eam usque ad terram, / detrahet eam usque ad pulverem. 6The foot shall tread it down, the feet of the poor, the steps of the needy.La calpesteranno i piedi, i piedi del povero, le orme del mendico.The foote shal treade it downe, the feete of the poore, the steppes of the needie.Conculcabit eam pes, / pedes pauperis, gressus egenorum. 7The way of the just is right, the path of the just is right to walk in.La via del giusto è diritta; diritti i sentieri, pe' quali il giusto cammina.The path of the iust is right, the path of the iust is right to walke in.Semita justi recta est, / rectus callis justi ad ambulandum.
8And in the way of thy judgments, O Lord, we have patiently waited for thee: thy name, and thy remembrance are the desire of the soul.E nella via de' tuoi giudizj noi te aspettammo, o Signore: il tuo nome, e la memoria di te sono il desiderio dell'anima.And in the path of thy iudgements ô Lord, we haue patiently expected thee: thy name, and thy memorial are in the desire of the soule.Et in semita judiciorum tuorum, Domine, sustinuimus te: / nomen tuum et memoriale tuum in desiderio animæ. 9My soul hath desired thee in the night: yea, and with my spirit within me in the morning early I will watch to thee. When thou shalt do thy judgments on the earth, the inhabitants of the world shall learn justice.L'anima mia te bramò nella notte: e col mio spirito, e col mio cuore mi volgerò a te dalla punta del giorno. Allorché tu avrai eseguiti i tuoi giudizj in terra, gli abitanti del mondo appareran la giustizia.My soule hath desired thee in the night: yea and with my spirit in my hart I wil watch to thee in the morning. When thou shalt doe thy iudgments in the earth, the inhabitants of the world shal learne iustice.Anima mea desideravit te in nocte, / sed et spiritu meo in præcordiis meis de mane vigilabo ad te. / Cum feceris judicia tua in terra, / justitiam discent habitatores orbis. 10Let us have pity on the wicked, but he will not learn justice: in the land of the saints he hath done wicked things, and he shall not see the glory of the Lord.Abbiasi compassione dell'empio, ed ei non apparerà la giustizia: egli ha commesse iniquità nella terra dei santi, e non vedrà la gloria del Signore.Let vs haue mercie on the impious, and he wil not learne iustice: in the land of the holie he hath done wicked thinges, and he shal not see the glorie of our Lord.Misereamur impio, et non discet justitiam; / in terra sanctorum iniqua gessit, / et non videbit gloriam Domini. 11Lord, let thy hand be exalted, and let them not see: let the envious people see, and be confounded: and let fire devour thy enemies.Alza, o Signor, la tua mano, ed ei non veggano: veggano gl'invidiosi del popolo, e rimangan confusi: e sian divorati dal fuoco i tuoi nemici.Lord thy hand be exalted, and let them not see: let the enuious people see, and be confounded: and let fyre deuoure thine enimies.Domine, exaltetur manus tua, et non videant; / videant, et confundantur zelantes populi; / et ignis hostes tuos devoret. 12Lord, thou wilt give us peace: for thou hast wrought all our works for us.Signore, tu a noi darai pace: perocché tutte le opere nostre hai tu fatte per noi.Lord thou wilt geue peace to vs: for al our workes thou hast wrought to vs.Domine, dabis pacem nobis: / omnia enim opera nostra / operatus es nobis.
13O Lord our God, other lords besides thee have had dominion over us, only in thee let us remember thy name.Senza di te, o Signore Dio nostro, abbiamo avuti de' padroni, che ci han dominato: di te solo, e del nome tuo fa, che noi abbiamo memoria.O Lord our God, there haue lordes besides thee possessed vs, onlie in thee let vs remember thy name.Domine Deus noster, possederunt nos / domini absque te; / tantum in te recordemur nominis tui. 14Let not the dead live, let not the giants rise again: therefore hast visited and destroyed them, and hast destroyed all their memory.I morti non tornino a vivere; i giganti non risorgano: che perciò tu li visitasti, e gli sterminasti, e cancellasti affatto la loro memoria.Let not the dead liue, let not the giants rise againe: therfore hast thou visited and destroyed them, & hast destroyed al their memorie.Morientes non vivant, / gigantes non resurgant: / propterea visitasti et contrivisti eos, / et perdidisti omnem memoriam eorum. 15Thou hast been favourable to the nation, O Lord, thou hast been favourable to the nation: art thou glorified? thou hast removed all the ends of the earth far off.Tu favoristi, o Signore, la nazione, tu favoristi la nazione; ne sei tu stato forse glorificato per aver dilatati tutti i confini della (sua) terra?Thou hast bene fauorable to the nation ô Lord, thou hast bene fauourable to the nation: wast thou glorified? thou hast made al the endes of the earth far of.Indulsisti genti, Domine, / indulsisti genti, numquid glorificatus es ? / elongasti omnes terminos terræ. 16Lord, they have sought after thee in distress, in the tribulation of murmuring thy instruction was with them.Nell'afflizione cercaron te, o Signore, e la tribolazione, onde gemono, e per essi tua istruzione.Lord in distresse they haue sought after thee, in tribulation of murmur thy doctrine was to them.Domine, in angustia requisierunt te, / in tribulatione murmuris doctrina tua eis. 17As a woman with child, when she draweth near the time of her delivery, is in pain, and crieth out in her pangs: so are we become in thy presence, O Lord.Come quella, che concepì, avvicinandosi al parto grida affannata nelle sue doglie, tali siam noi, o Signore, dinanzi a te.As she that conceiueth, when she draweth neere to be deliuered, being sorowful crieth in her paines: so are we become at thy presence ô Lord.Sicut quæ concipit, cum appropinquaverit ad partum, / dolens clamat in doloribus suis, / sic facti sumus a facie tua, Domine.
18We have conceived, and been as it were in labour, and have brought forth wind: we have not wrought salvation on the earth, therefore the inhabitants of the earth have not fallen.Abbiam concepito, e abbiam qua si sofferti i dolori del parto, e abbiam partorito lo spirito. Noi non facemmo nella terra opere di salute, per questo non caddero gli abitatori della terra.We haue conceiued, and as it were traueled, and brought forth the spirit: saluations we haue not done in the earth, therfore the inhabitants of the earth haue not fallen.Concepimus, et quasi parturivimus, / et peperimus spiritum. / Salutes non fecimus in terra; / ideo non ceciderunt habitatores terræ. 19Thy dead men shall live, my slain shall rise again: awake, and give praise, ye that dwell in the dust: for thy dew is the dew of the light: and the land of the giants thou shalt pull down into ruin.Avranno vita i tuoi morti; gli uccisi miei risorgeranno: svegliatevi, e cantate inni di laude voi, che abitate nella polvere: perocché la tua rugiada è rugiada di luce, e tu rovinerai la terra de' giganti.Thy dead shal liue, my slaine shal rise againe: awake, and prayse ye that dwel in the dust: because the dew of the light is thy dew; & the land of the giants thou shalt plucke downe into ruine.Vivent mortui tui, / interfecti mei resurgent. / Expergiscimini, et laudate, / qui habitatis in pulvere, / quia ros lucis ros tuus, / et terram gigantum detrahes in ruinam. 20Go, my people, enter into thy chambers, shut thy doors upon thee, hide thyself a little for a moment, until the indignation pass away.Vanne popolo mio, entra nelle tue camere, chiudi dietro a te le tue porte, nasconditi un momento, fintantoché passi lo sdegno.Goe my people, enter into thy chambers, shut thy doores vpon thee, be hid a litle for a moment, til the indignation passe.Vade, populus meus, intra in cubicula tua; / claude ostia tua super te, / abscondere modicum ad momentum, / donec pertranseat indignatio. 21For behold the Lord will come out of his place, to visit the iniquity of the inhabitant of the earth against him: and the earth shall disclose her blood, and shall cover her slain no more.Imperocché ecco che il Signore verrà fuori dalla sua residenza a visitare l'iniquità dell'abitatore della terra contro di lui: e la terra renderà il sangue, che ha bevuto, e non ricoprirà più lungamente quelli, che sopra di lei furono uccisi.For behold our Lord wil come out of his place, to visite the iniquitie of the inhabitant of the earth against him: and the earth shal reuele her bloud, and shal couer her slaine no more.Ecce enim Dominus egredietur de loco suo, / ut visitet iniquitatem habitatoris terræ contra eum; / et revelabit terra sanguinem suum, et non operiet ultra interfectos suos.
26:1
Worthington
Day. Under the law of grace, Christians sing this and such like canticles. (Worthington)
Worthington
Other nations have their respective cities. All Christians admit this one. (Worthington)
Calmet
The captives continue to return thanks. Yet the Holy Ghost speaks chiefly of the Church, and of the general resurrection. (Calmet)
Worthington
Bulwark. Faith and good works. (Worthington)
26:2
Truth. The Jews who returned from Babylon, were more virtuous than their ancestors, as the prophets intimate; though they have Christians principally in view.
26:3
Menochius
Away: condemning the virtuous, as if they were fools. (Menochius)
Haydock
Symmachus, "our work, or fiction, is taken away." Hebrew may have other meanings. (Haydock)
26:4
You, people of Juda.
26:5
High: Nabuchodonosor and his empire.
26:6
Haydock
Needy. The Jews shall behold the ruin of the city by Cyrus, (Calmet) who was of a contemptible nation. (Haydock)
26:7
In. God will remove every obstacle, at their return.
26:9
Night of distress.
26:10
Justice. Clemency would therefore be ill placed. If the Israelites had not been led away captives, would they ever have been reformed?
26:11
Not see. Let them perish, or live to witness the glory of the Jews.
26:12
Calmet
Works, both in punishing and rewarding. (Calmet)
Estius
God crowns his own gifts. (Estius)
26:13
Haydock
Lords of Babylon, (Calmet) and our own passions. (Haydock)
26:14
Giants; the proud emperors of Babylon, whom thou wilt destroy. Septuagint, "physicians;" as Rephaim has also this meaning.
26:15
Calmet
Nation of the Jews. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "add evils to them, O Lord; add evils to the nobles of the land." (Haydock)
Hebrew may have the same sense.
Ends: princes, or the Chaldeans, sending them also into captivity; or thou hast propagated thy Church over the world.
26:16
Calmet
They. Septuagint, "We," etc. (Calmet)
Haydock
Affliction is a wholesome medicine. (Haydock)
26:18
Calmet
Wind. Our expectation of aid from others has been disappointed. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "the spirit of thy salvation, which thou hast wrought on the earth. We shall not fall, but the inhabitants of the earth shall fall." (Haydock)
Their copies must have been different from ours.
Calmet
Fallen. The Chanaanites are left for our trial and punishment. (Calmet)
26:19
Dead: a civil death, shall regain their liberty; and those who have left this world in a state of virtue, shall be happy.
Ruin. Cyrus liberated the Jews, having conquered Babylon.
26:20
26:21
Challoner
Shall cover her stain no more. This is said with relation to the martyrs, and their happy resurrection. (Challoner)
Calmet
The blood of the saints shall demand vengeance. (Calmet)
26:21
Shall cover her slain no more.... This is said with relation to the martyrs, and their happy resurrection.
26:1
In the time of grace geuen by Christ his whole Church singeth this and other like canticles of praises.
Other peoples haue their peculiar proper cities: Babylon, Damascus, Tyrus, Sidon, &c. but al Christians haue one citie the Catholique Church signified by Sion.
26:9
Fensed vvith vval, and bul vvorke, of faith & good vvorkes. S. Ierom here noteth that the sense of this Canticle is hard, by reason of often and sudaine inter locutions of diuers persons consisting in questions and ansvvers. To vvhose lerned commentaries vve remitte the studious readers.
26:19
A prophecie of the general resurrection of al men.
Some in glorie.
Some in miserie.
26:21
Concordanza Mich. 1
26:2
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 24
… But lest I appear now to diverge to other subjects, understand what I say: the blood of that circumcision is obsolete, and we trust in the blood of salvation; there is now another covenant, and another law has gone forth from Zion. Jesus Christ circumcises all who will—as was declared above —with knives of stone;
26:3
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 121.4
… He indeed could enter without their being opened, by whose birth the virginity of His mother remained inviolate, “Then were the disciples glad when they saw the Lord. Then said He unto them again, Peace be unto you.” Reiteration is confirmation; for He Himself gives by the prophet a promised peace upon peace.
26:6
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.8
… For this kind of glory depends upon purpose, not upon affluence. These things be well assured, I will accept at your hands. To tread My courts ye shall not proceed, but the feet of the meek
26:9
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.20
… And we must recognize the analogous case of those on the other side, and of their evil actions, and of that which is thought to be but is not really knowledge, since those who exercise it have the reason (Logos) not of light but of darkness. And because the sacred word knows the things which produce light, Isaiah says:
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 20
… as David sang, ‘My God, my God, early will I seek Thee, my soul thirsteth for Thee; many times my heart and flesh longeth for Thee in a barren land, without a path, and without water. Thus was I seen by Thee in the sanctuary .’ And Isaiah the prophet says, ‘From the night my spirit seeketh Thee early, O God, because Thy commandments are light
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 14
… And the songs themselves too are suitable, and full of the love of God. “In the night,” they say, “lift up your hands unto God. With my soul have I desired Thee in the night, yea with my spirit within me will I seek Thee early,” (
26:10
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.35
… they be not inhabited, and the houses so that there shall be no men in them and the land shall be left desolate.” “For, behold,” says Isaiah, “the day of the Lord cometh past remedy, full of fury and wrath, to lay waste the city of the earth, and to root sinners out of it.” And again he says, “Let him be taken away, that he behold not the glory of God.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 63
… because they received not the love of the truth. And for this cause God shall send them strong delusion, that they should believe a lie: that they all might be damned who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.” And Esaias says, “Let the wicked be cut off, that he behold not the glory of the Lord.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 7
2. When by such faith and knowledge the saints have embraced this true life, they receive, doubtless, the joy which is in heaven; for which the wicked not caring, are deservedly deprived of the blessedness arising from it. For, ‘let the wicked be taken away, so that he shall not see the glory of the Lord
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 12
… O blessed, thrice blessed, yea many times so, they who are deemed worthy to be beholders of that glory! It is concerning this that the prophet says, “Let the unrighteous be taken away, that he behold not the glory of the Lord.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.19
… must understand it to be said on account of this perfection, that “we shall be like Him, for we shall see Him as He is.” For this gift will be given to us at that time, when it shall have been said, “Come, ye blessed of my Father, inherit the kingdom prepared for you.” For then will the ungodly be taken away, so that he shall not see the glory of the Lord,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 37
… not in the form of a servant, for in this He will display Himself even to the wicked also. Then, however, shall that come to pass which is written, “Let the ungodly man be taken away, that he see not the glory of the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 3.25
… For there, those on the left hand shall go away into eternal burning, but the righteous into life eternal. Hence they shall pass thither, and there, shall they see Him, as the wicked do not see Him. For the wicked shall be taken away, so that he shall not see the brightness of the Lord;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 111.3
… which the Father gave His co-equal Son in begetting Him, but as that which He gave Him, when become the Son of man, after the death of the cross;—when, I say, we shall see that glory of the Son, then of a certainty shall take place the judgment of the quick and the dead, and then shall the wicked be taken away that he may not behold the glory of the Lord;
26:11
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.5
… “Thus saith the Lord, Heaven is my throne, and the earth is the support of my feet. What house will ye build unto me? or what is the place for my rest? For all these things hath mine hand made.” Also in the same: “O Lord God, Thine Arm is high, and they knew it not; but when they know it, they shall be confounded.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.7
… I know Him, Who, though free from passion, meets us like a bear robbed of her whelps, like a leopard in the way of the Assyrians, not only those of that day, but if anyone now is an Assyrian in wickedness: nor is it possible to escape the might and speed of His wrath when He watches over our impieties, and His jealousy,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.12
… This is the fire which shall devour them, and this is “from God;” for it is by God’s grace the saints become unconquerable, and so torment their enemies. For as in a good sense it is said, “The zeal of Thine house hath consumed me,” so in a bad sense it is said, “Zeal hath possessed the uninstructed people, and now fire shall consume the enemies.”
26:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homily on the Paralytic Let Down Through the Roof 6
… and again in another place we read, “Comfort ye my people, say ye to the heart of Jerusalem, that she hath received of the Lord’s hand double for her sins.” And again the prophet says “O Lord give us peace, for thou hast requited all things to us,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 6.14
… as on the other hand, it is the greatest honour and repose to live virtuously, though we may be punished. For sins separate us from God; as He Himself speaks; “Have not your sins separated between you and Me?” But punishments lead us back to God. As one saith, “Give peace; for Thou hast recompensed us for all things.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 23
… yet afterwards did this captivity become a consolation to them in respect of their sins. Therefore He saith to Isaiah, “Comfort ye, comfort ye My people, ye priests: speak unto the heart of Jerusalem, for she hath received of the Lord’s hand double for sins.” ( Is. xl. 1, 2 .) And again; “Grant us peace, for Thou hast repaid us every thing.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… xl. 2 ); and again David, “Behold mine enemies that they are multiplied above the hairs of my head and [with] an unjust hatred have they hated me”: “and forgive Thou all my sins.” ( Ps. xxv. 19, 18 .) And again another: “O Lord, our God, give peace unto us; for Thou hast rendered all things to us again.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.20
… He will not suffer you to turn to the right hand or to the left or to leave the king’s highway; for to this Israel pledges itself to keep in its hasty passage to the land of promise. May God hear the voice of the church’s supplication. “Lord, ordain peace for us, for thou hast also wrought all our works for us.”
26:13
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.15
… but afterwards, as the ancient people when oppressed in Egypt groaned, so, when we too had the Law ‘engrafted ’ in us, and according to the unutterable sighings of the Spirit made our intercession, ‘O Lord our God, take possession of us
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.3
3. To speak in a more feeling strain, trusting in Him Who then forsook me, as in a Father, “Abraham has been ignorant of us, Israel has acknowledged us not, but Thou art our Father, and unto Thee do we look; beside Thee we know none else, we make mention of Thy name.”
26:15
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 2.16
Take heed that ye love not human glory in any respect, lest your portion also be reckoned among those to whom it was said, “How can ye believe, who seek glory, one from another?” and of whom it is said through the prophet, “Increase
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.6
… And another prophet, knowing that these are profitable to some men, and certainly not through any jealousy of their safety, but with an eye to their good, prays thus: “Add evils to them, O Lord, add evils to the haughty ones of the earth;”
26:17
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 48.5
… Serve the Lord with fear, and rejoice unto Him with trembling.” And what did they? “There pains as of a woman in travail.” What are the pains “as of a woman in travail,” but the pangs of a penitent? See the same conception of pain and travail: “Of Thy fear” (saith Isaiah) “we have conceived, we have travailed of the Spirit of salvation.”
26:18
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 33
… The case may be the same, indeed, with those who devote themselves to virtue; for I have heard the most valiant men say to God, “For Thy fear, O Lord, we have conceived in the womb, and we have been in pain, and have brought forth the spirit of salvation.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.4
… For He inclines from severity to indulgence towards those who accept chastisement with fear, and who after a slight affliction conceive and are in pain with conversion, and bring forth
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 19
… Indeed it has been revealed in the oracles of God, on what occasion to conceive and to bring forth is a good thing, and what species of fecundity was desired by God’s saints; for both the Prophet Isaiah and the divine Apostle have made this clear and certain. The one cries, “From fear of Thee, O Lord, have I conceived
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.67
… They that inhabit the earth shall fall, they shall rise that are in the graves. For the dew which is from Thee is health for them but the land of the wicked shall perish. Go, O my people, and enter into thy chambers; hide thyself for a little until the Lord’s wrath pass by.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.38
… “Take thee a great roll and write in it with a man’s pen Maher-shalal-hash-baz.” And when you have gone to the prophetess, and have conceived in the womb, and have brought forth a son, say: “Lord, we have been with child by thy fear, we have been in pain, we have brought forth the spirit of thy salvation, which we have wrought upon the earth.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of Holy Virginity 39
… It is good for thee, O virgin soul, that thus, as thou art a virgin, thus altogether keeping in thy heart that thou hast been born again, keeping in thy flesh that thou hast been born, thou yet conceive of the fear of the Lord, and give birth to the spirit of salvation.
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.27
Further Isaiah says: The dead shall rise again, and they that are in the graves shall awake
26:19
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
… Those, again, who declare that at His coming “the lame man shall leap as an hart, and the tongue of the dumb shall [speak] plainly, and the eyes of the blind shall be opened, and the ears of the deaf shall hear,” and that “the hands which hang down, and the feeble knees, shall be strengthened,” and that “the dead which are in the grave shall arise,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.15.1
1. Now, that He who at the beginning created man, did promise him a second birth after his dissolution into earth, Esaias thus declares: “The dead shall rise again, and they who are in the tombs shall arise, and they who are in the earth shall rejoice. For the dew which is from Thee is health to them.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.34.1
1. Then, too, Isaiah himself has plainly declared that there shall be joy of this nature at the resurrection of the just, when he says: “The dead shall rise again; those, too, who are in the tombs shall arise, and those who are in the earth shall rejoice. For the dew from Thee is health to them.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 31
… For the language is universal: “The dead shall arise, and come forth from their graves; for the dew which cometh from Thee is medicine to their bones.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 65
65. Moreover, concerning the resurrection and the kingdom of the saints, Daniel says, “And many of them that sleep in the dust of the earth shall arise, some to everlasting life, (and some to shame and everlasting contempt).” Esaias says, “The dead men shall arise, and they that are in their tombs shall awake; for the dew from thee is healing to them.”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 36
… For concerning the general resurrection and the kingdom of the saints, Daniel says: “And many of them that sleep in the dust of the earth shall awake, some to everlasting life, and some to shame and everlasting contempt.” And Isaiah says: “The dead shall rise, and those in the tombs shall awake, and those in the earth shall rejoice.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.10
… Again also Hannah said thus in her prayer:— The Lord causeth to die and quickeneth; He bringeth down to Sheol and bringeth up (therefrom). The Prophet Isaiah also said thus:— Thy dead shall live, O Lord, and their bodies shall rise, and they that sleep in the dust shall awake and praise thee.
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.18
… Or how shall a dead man arise to bury another dead man? But receive this explanation from me, that a sinner, while he is living, is dead unto God; and a righteous man, though dead, is alive unto God. For such death is a sleep, as David said, I lay down and slept, and awoke . Again Isaiah said, They that sleep in the dust shall awake .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 22.3
… He bringeth down to Sheol and raiseth up . Furthermore Moses said as from the mouth of God:— I make to die and I cause to live . Again the Prophet Isaiah also said:— Thy dead shall live, and their dead bodies shall rise again; and the sleepers of the dust shall be awakened, and shall glorify Thee .
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 4.31
31. Heed not those who say that this body is not raised; for it is raised: and Esaias is witness, when he says: The dead shall arise, and they that are in the tombs shall awake
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.15
… he says, For if a man die, he shall live again ; and immediately he adds, I will wait till I be made again ; and again elsewhere, Who shall raise up on the earth my skin, which endures these things . And Esaias the Prophet says, The dead men shall rise again, and they that are in the tombs shall awake
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.15
… How does the Psalmist seek his healing from God, saying, “Have mercy upon me, O Lord, for I am weak; O Lord, heal me, for my bones are vexed !” It is to God that Isaiah says, “The dew that is from Thee is healing unto them
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 41
… Although on this point also the faith of the Church is impugned, not only by Gentiles, but by heretics likewise. For Valentinus altogether denies the resurrection of the flesh, so do the Manicheans, as we shewed above. But they refuse to listen to the Prophet Isaiah when he says, “The dead shall rise, and they who are in the graves shall be raised,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.21
The prophet Isaiah says, “The dead shall rise again, and all who were in the graves shall rise again; and all who are in the earth shall rejoice: for the dew which is from Thee is their health, and the earth of the wicked shall fall.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 22.3
Wherefore, not to mention many other instances besides, as we now see in Christ the fulfillment of that which God promised to Abraham when He said, “In thy seed shall all nations be blessed,” so this also shall be fulfilled which He promised to the same race, when He said by the prophet, “They that are in their sepulchres shall rise again,”
26:20
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 50
… For it is written, “Enter into thy secret chambers for a little time, until my wrath and fury pass away; and I will remember a propitious day, and will raise you up out of your graves.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 27
… Thus we are furnished even with an allegorical defence of the resurrection of the body. When, then, we read, “Go, my people, enter into your closets for a little season, until my anger pass away,”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 64
… and there is no one hid from the heat thereof.” By the heat he means the conflagration. And Esaias speaks thus: “Come, my people, enter thou into thy chamber, (and) shut thy door: hide thyself as it were for a little moment, until the indignation of the Lord be overpast.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Apology to the Emperor. (Apologia Ad Constantium.) 34
Now when such enormities as these were again perpetrated by the Arians, I surely was not wrong in complying with the direction of Holy Scripture, which says, ‘Hide thyself for a little moment, until the wrath of the Lord be overpast
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence of His Flight. (Apologia de Fuga.) 21
… hide thyself as it were for a little moment, until the indignation be overpast
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution at Alexandria 1
… He however had withdrawn before these instructions reached them, and from the time when Syrianus broke into the Church; for he remembered that which was written, ‘Hide thyself as it were for a little moment, until the indignation be overpast
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.115
… but I fell down and humbled myself under the mighty hand of God, and asked pardon for my former idleness and disobedience, if this is at all laid to my charge. I held my peace, but I will not hold my peace for ever: I withdrew for a little while,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.26
… “Come, my people, enter thou into thy chambers, and shut thy doors about thee: hide thyself as it were for a little moment, until the indignation” of the Lord “be overpast.”
san Girolamo † 420 d.C. To Pammachius against John of Jerusalem 33
… This Lazarus had already done. They shall, moreover, come forth from the tombs; that is, they who had been laid in the tombs, the dead, shall come, and shall rise again from their graves. For the dew which God gives is healing to their bones. Then shall be fulfilled what God says by the prophet,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 8.8
19. In the midst, then, of this great strife of my inner dwelling, which I had strongly raised up against my soul in the chamber of my heart,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 12.16
… But should they be unwilling, and should they repel me, I beseech, O my God, that Thou “be not silent to me.” Do Thou speak truly in my heart, for Thou only so speakest, and I will send them away blowing upon the dust from without, and raising it up into their own eyes; and will myself enter into my chamber,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 36.8
… death and the resurrection of the dead. In death is that rest of which the prophet speaks: “Come, my people, enter thou into thy chambers, and shut thy doors about thee: hide thyself as it were for a little moment, until the indignation be overpast.”
26:1
1. CANTABITUR CANTICUM ISTUD (a Beatis) IN TERRA JUDA, — puta in Sion, id est in Ecclesia coelesti, de qua hactenus egit. Ibi enim erit aeterna Dei laus et confessio: hanc enim significat Juda, praesertim cum videbunt tantam suam gloriam, et tantam Moab, id est damnatorum, poenam se evasisse. Ita S. Hieronymus. Secundo, S. Cyrillus haec adaptat quoque Ecclesiae militanti, quae est via et inchoatio Ecclesiae coelestis et triumphantis. URBS FORTITUDINIS NOSTRAE SION SALVATOR, PONETUR IN EA MURUS ET ANTEMURALE. — Septuaginta, perigitages, id est circummurale; Symmachus, firmamentum: hoc enim est Hebraeum חיל chel. Vox salvator referri potest vel ad praecedentia, vel ad sequentia. Ad praecedentia referunt Biblia Romana, et S. Hieronymus et Adamus, tumque sensus est, q. d. Urbs fortitudinis nostrae, id est fortitudo nostra, protectio nostra secura, et habitatio quieta instar urbis Sionis est Christus Dominus: quia ipse erit murus et antemurale nostrum, id est instar muri et antemuralis fortissimi tutabitur et muniet Beatos in coelo. Simili tropo dicitur Proverb. XVIII, 10: Turris fortissima, nomen Domini; ad ipsum currit justus, et exaltabitur; et Jerem. cap. I, 18: Dedi te hodie in civitatem munitam, et in columnam ferream, et in murum aereum, etc., regibus Juda, etc. Aliter S. Gregorius, hom. 14 in Ezech.: In sancta, inquit, Ecclesia Dominus (Christus) murus nobis, et Prophetae ejus antemurale, sunt positi: quia ad nos, quos ipse perfecte protegit, etiam Prophetarum verba in fidei constructionem venerunt. Aliter quoque S. Hieronymus: Murus, ait, Ecclesiae est fides; antemurale, sunt bona opera. Et S. Bernardus, serm. 5 De Assumpt. B. Mariae: Murus, inquit, est continentia, antemurale patientia. Quod eleganter prosequitur, serm. 3 De Dedicat. Ecclesiae. Sic Alcidamas dixit Philosophiam esse vallum et septum legum, quasi in ea sita sit summa et robur legum; quod citans Aristoteles, lib. III Rhetor., immerito reprehendit. Secundo, to salvator ad sequentia cum Hebraeis referri potest, idque est aptius et concinnius, q. d. Urbs nostrae beatitudinis, puta Sion coelestis, erit munitissima et fortissima, ita ut nulla vis, nulla aetas eam convellere, nec portae inferi ei praevalere possint. Causa est: quia Salvator Christus erit ei murus et antemurale, id est fortissimus circumquaque custos et protector. Ita S. Thomas, Hugo, Forerius, Vatablus, Sanchez et alii. Unde significantius Hebraea pro Salvator habent ישועה iescua, id est salus, hancque exhibent sententiam: Urbs fortitudinis nobis est, salus ponet muros et propugnaculum. Ita Vatablus; vel, ut alii: Deus salutem ponet ei in muros et propugnaculum, quasi dicat: Vis scire quam fortis sit illa Beatorum civitas? Audi: ipsa salus suis muris et propugnaculis eam cinxit, Deus posuit ipsam salutem ei pro muris et propugnaculis: ipsa ergo salus urbem undique cingit et propugnat. Nemo autem est, qui ipsi saluti et incolumitati nocere possit. Rebus quidem quae salutem non habent, crastina die salus auferri potest: at salutem ipsam quis labefactabit? Simili modo dicitur cap. LX, 18: «Occupabit salus muros tuos,» etc., ut qui salvus et incolumis esse velit, ad te confugiat. Ita Forerius. Unde et Arabicus vertit: Urbs cujus roborata est (vel invaluit) salus posuerunt murum et filium muri, hoc est antemurale. Jam noster Interpres pro salus vertit, Salvator; hic enim est salus causalis Sionis coelestis: quia ei plenam salutem affert. Nec enim salus a Salvatore, aut Salvator a salute divelli potest. Opponit urbem Sionem Moab, id est coelum inferno, Beatos damnatis; nam de Moab dixit: «Munimenta sublimium murorum tuorum concident, et humiliabuntur, et detrahentur in terram usque ad pulverem.» De Sione vero ex adverso dicit, quod salus ei erit murus et antemurale, ita ut ruinam, excidium aut cladem timere non debeat. Per antemurale intelligit vel vallum et semilunam, quae fit ante portam et muros, ut ab iis cives hostem arceant, vel ipsa rotunda valla, quae instar turrium inter muros excurrunt et prominent, ut ex iis incolae hostem ad muros accedentem jaculis configere et depellere possint. Ita ad litteram Salvator fuit murus et antemurale Clodoveo regi Francorum adhuc pagano. Cum enim in bello contra Alemannos succumberet, invocavit Jesum Christum quem colebat ejus uxor Clotildis, promittens, si vinceret, se fore Christianum. Quare conversa belli sorte ipse vincere coepit. Alemanni cedere, qui tandem ei se subdiderunt; itaque ipse Christianus effectus est, ut narrat Gregorius Turonensis, De Gestis Francorum, lib. II, cap. xxx. Moraliter, Jesus, id est Salvator, est fortitudo nostra, murus et antemurale: nam primo, nos curat ab omni infirmitate et vitio; itaque ad amorem sui nos incitat et inflammat: quis enim salutem suam et suum non amet Salvatorem? Audi S. Augustinum in Psalm. CI: «Ligari se volunt homines et secari, daturi pro incerta sanitate et certam dolorem, et magnam mercedem: Deus te quem fecit, et certus curat, et gratis.» Secundo, dirigit rectam intentionem ad Deum et ad salutem. Hinc Paulus docet, I Corinth. X, omnia in nomine Jesu facienda. Si enim, ut ait Chrysostomus, homil. 9 in epist. ad Coloss., Consulum nomina securitatem litteris addunt, multo magis Christi nomen. Igitur in nomine Jesu omnia facias, et prospere succedent: omnia ista discamus non solum verbo tenus, sed et ipsis operibus adimplere. Tertio, est excitamentum humilitatis et spei: quia dum salutem a Jesu et speramus et petimus, nostras miserias, et morbos, ac peccata et confitemur, et accusamus, et tanquam medico nos ipsos offerentes, malorum nostrorum ab eo remedium exspectamus: quis enim a Salvatore non speret salutem? Quarto, est ad devotionem stimulus, ut, sicut ipse in mei beneficium ac salutem seipsum mihi totum tradidit, ita et ego ejus totus sim, qui totus factus est meus, et dulcescat cor meum, et labia in hoc suavissimo Jesu nomine: quemadmodum S. Franciscus tanta cordis dulcedine recreabatur, dum illud proferret, ut etiam labia lingeret; sicuti ii faciunt qui dulcissimum aliquid ore gustaverunt. Quinto, gratitudinem docet, quam ei pro tanto salutis beneficio debemus, praesertim si attendamus quanto pretio ei nostra haec salus constitit: siquidem, ut recte S. Bernardus ait: «Quando me creavit, dixit, et facta sunt; cum me redemit, dixit multa, fecit mira, pertulit dura, et non tantum dura, sed et indigna.» Sexto, provocat ad obedientiam; quia hoc sibi tam magnum nomen ipsum promeruisse ex obedientia, Paulus affirmat, Philip. II, quia nempe factus est obediens usque ad mortem, donavit ei Deus Pater nomen quod est super omne nomen. Septimo, invitat ut in omni necessitate ad hoc sanctissimum nomen invocandum, tanquam ad sacram anchoram confugiamus. Audi S. Bernardum, serm. 15 in Cantic.: Cui, ait, in periculis palpitanti et trepidanti, invocatum virtutis nomen non statim fiduciam praestitit, depulit metum? cui in adversis diffidenti, jam jamque deficienti, si nomen adjutorii sonuit, defuit fortitudo? Octavo denique, hoc sacratissimum Jesu nomen omnem plane Christianam edocet perfectionem. D. Paulus, I Cor. I, ad unionem ac perfectionem hoc titulo urget: Obsecro, ait, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut ad ipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata; sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem sententia, q. d. Per hoc gloriosum nomen vos adjuro, cui tantum debetis, qui est princeps pacis ac salutis, qui inimicitias in corpore suo interfecit, qui a vobis hoc merito exposcit, ut perfecti sitis, hoc est interius exteriusque uniti. S. Bernardus loco citato: Cum nomino, inquit, Jesum, hominem mihi propono mitem, et humilem corde, benignum, sobrium, castum, misericordem, omni denique sanctitate ac honestate conspicuum; cumque ipsum Deum, qui suo me exemplo sanet, ac roboret adjutorio: sumo itaque mihi exempla de homine, et auxilium a potente. Denique S. Hieronymus: Salvator, ait, est murus bonorum operum, et antemurale fidei. Non enim sufficit murum habere fidei, nisi fides bonis operibus confirmetur. Nota hoc, Luthere, nota Calvine. Jesus ergo Ecclesiae et fideli est murus et antemurale, est prora et puppis, est fossa et vallum. Sic Scipio Romanis, contra Annibalem et Carthaginenses, dicitur fuisse fossa et vallum, puta omne praesidium, omne tutamentum, omne robur.
26:2
2. APERITE PORTAS, ET INGREDIATUR GENS JUSTA. — Notat S. Hieronymus hic mutari personas: est enim quasi dialogus. Vide Can. XIV. Censet ergo ipse haec esse verba Christi ad Angelos, q. d. O Angeli! reserate coelum, ut Sancti mei asseclae intrent ad illam visionem pacis, quam per fidem et gratiam meam hic sperarunt. Secundo, probabiliter Sanchez censet haec esse verba Beatorum, qui audientes a Judice: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum; exsultantes dicunt ad Angelos: Aperite, o Angeli! portas coeli, ad quod jam ascendimus cum triumphali plausu, ut ingrediatur gens quae justitiam coluit, et veritatem servavit. Tertio, Cyrillus putat haec esse verba Dei ad Apostolos, q. d. Vos, o Apostoli, eorumque imitatores! patefacite Gentibus aditum per praedicationem in Ecclesiam, ut fiant gens justa, et custodiant veritatem. Verum patet ex dictis haec non dici de Gentibus in Ecclesiam, sed de Beatis in coelum ingressuris.
26:3
3. VETUS ERROR ABIIT. — Hebraice est יצר סמוך ietser samuch: quod primo, Symmachus et Aquila vertunt, cogitatio nostra firmata est, q. d. Gaudemus quia mens nostra in contemplatione primae veritatis, scilicet in Dei visione, defixa et stabilita est. Secundo, Pagninus vertit, desiderium conjunctum est, q. d. Jam fruimur votis nostris, quidquid desideravimus possidemus. Deo enim jungimur, eum tenemus, qui implet in bonis omne desiderium nostrum. Tertio et optime, Noster ietser vertit, figmentum, errorem, q. d. Nunc patet vetus voluptuariorum et damnatorum error, quo stulti et insani ab eis judicabamur, quod arctam et asperam Christianae vitae semitam ingrederemur: nunc enim patet nos fuisse sapientes, illos vero stulte errasse. Ecce enim adepti sumus pacem, id est bonorum omnium abundantiam, quam nobis, o Domine! contulisti, et conservabis in aeternum, quia eam a te speravimus, ac propter eam dura omnia sustinuimus. Vide hunc reproborum errorem pathetice ab ipsismet agnosci, et plangi, Sapient. V, 3.
26:4
4. SPERASTIS IN DOMINO IN SAECULIS AETERNIS. — Pro sperastis hebraice est sperate, ut sit Beatorum invicem sibi gratulantium vox et congratulatio, quasi dicant: O beati! qui jam beatam vitam inchoatis, sperate et confidite in Deo per omnia saecula: ille enim per omnem aeternitatem hanc beatitudinem vobis certam praestabit et conservabit. Alii putant esse verba Isaiae ad homines, vanis seculi opibus et pompis deditos, q. d. Nolite, o seculares, o mundani! haec vana et caduca sectari, sed instar beatorum ambite aeternas opes et honores, Deo serviendo et in illum sperando. IN DOMINO DEO FORTI IN PERPETUUM. — Hebraice, quia in Domino Deo est צור עלמים tsur olamim, id est petra saeculorum, id est constantia, firmitas et robur perpetuum, quod nunquam finem inveniet; ut merito in eum spes vestras defigere possitis, scientes eas nunquam per omnem aeternitatem frustratum iri.
26:5
5. QUIA INCURVABIT HABITANTES IN EXCELSO. — Ostendit Deum esse fortem in perpetuum, ac proinde in ipso esse sperandum, ex eo quod ipse incurvabit et deprimet omnes qui habitant in excelso, id est, omnes principes atque potentes et superbos, qui in sublimi erant dignitate et officiis, habitantes in altis palatiis, qui magnos gerebant spiritus et ad magna aspirabant: et «civitatem sublimem,» scilicet non Romam, ut Judaei volunt; nec Jerusalem, ut S. Hieronymus, sed mundum, «humiliabit,» et in pulverem rediget per ignem conflagrationis, ac ejus habitatores ambitiosos, avaros, etc., disperdet.
26:6
6. CONCULCABIT EAM PES, PEDES (inquam) PAUPERIS. — Pauperes atque egenos vocat Apostolos aliosque fideles, qui Christi paupertatem sunt secuti: hi enim mundum, id est, mundi superbos et impios, calcabunt, id est, judicabunt et condemnabunt. Ita S. Hieronymus et Septuaginta. Deus enim elegit infirma et ignobilia mundi, ut confundat fortia, potentes et sapientes seculi. Secundo, idem S. Hieronymus, Origenes, S. Chrysostomus, Eusebius, et ex iis Leo Castrius, haec accipiunt de excidio Jerusalem, ob neglectam praedicationem Christi et Apostolorum. Verum, ut dixi, haec spectant excidium orbis, non urbis. Tertio, aliqui cum S. Cyrillo referunt haec ad Ecclesiam militantem et Romanam. Unde Galatinus, lib. IV, cap. XXVI: Urbem sublimem, inquit, id est Romam et Italiam, Deus humiliabit. Nam cum sublimitas Romani imperii coelum pene tangeret, jugo Christianae fidei humiliter collum subjecit. Tunc conculcavit eam pes pauperis, scilicet S. Petri piscatoris, qui jam Vaticanum, urbem et orbem occupat, adeo ut reges et imperatores ejus pedes in ipsius successore Pontifice exosculentur.
26:7
7. SEMITA JUSTI RECTA EST. — Ostendit hic viam quae justos in coelum ad tantam gloriam deduxit, impiis perditis et conculcatis, fuisse rectam, esseque ipsam rectitudinem, id est, amorem et studium recti et aequi: scilicet fuisse semitam judiciorum, id est, mandatorum, Domini. Hebraea ad verbum habent, semita justo rectitudines, scilicet sunt. Secundo, semita justi recta est, id est aequa, plana, directa, sine ullo, non modo casu aut prolapsu, sed ne offensione quidem. Hoc enim significat Hebraeum misor, et ei affine mesarim. Unde Pagninus vertit, semita justo recta: tu, o Deus recte! callem justi liberabis; Forerius, semita justo, aequitates: rectam orbitam justi regulabis; Vatablus, via justo erit aequitatum (id est aequabilis et plana): tu, o Deus! ad libellam aequabis, ne scilicet offendat. Hoc est quod Deus justis promittit, Proverb. IV, 11: Ducam te per semitas aequitatis, quas cum ingressus fueris, non arctabuntur gressus tui, et currens non habebis offendiculum. Tales semitae rectae et planae, sunt semitae virtutis: hae enim sunt semitae voluntatis et legis divinae, quae peccati, ruinae, offendiculi, et vindictae non habent scandalum, uti habent semitae tortuosae et inaequales vitiorum. Unde orandum quotidie cum Psalte, Psalm. XXVI, 11: Dirige me in semitam rectam; et Psalm. XXIV, 4: Vias tuas, Domine, demonstra mihi: et semitas tuas edoce me, quae me recta ducant ad te in coelum, ad felicitatem et gloriam aeternam.
26:8
8. NOMEN TUUM, ET MEMORIALE TUUM IN DESIDERIO ANIMAE, q. d. Desideravimus et assidue desideramus, ut tuum, o Domine! nomen et memoria tua a nobis, tum ab omnibus gentibus jugiter recolatur et celebretur, ideoque desideravimus vindictam de impiis, ut sequitur, quia ipsi nomen tuum negligunt, imo profanant. Sancti enim desiderant Deum semper habere praesentem, et coram eo ambulare, uti fecit Noe, Genes. VI, 9; et Abraham, Genes. XVII, 1. Vide ibi dicta. Unde Hebraeum ad verbum est: Ad nomen tuum et ad memoriam tuam est desiderium animae nostrae. Ita desiderabat, ita liquescebat ad nomen Dei et Domini Jesu Christi anima S. Juliani, ut ubicumque illud in libris scriptum reperiret, lacrymis ablueret, earumque copia lituras multas libris induceret, uti refert oculatus testis S. Ephrem in ejus Vita: «Quadam, inquit, die dixi ad ipsum: Quis hosce libros lituris corrumpit? Beatus vero ad me: Nihil, inquit, a te penitus abscondam. Fornicatrix mulier ad Salvatorem accedens, lacrymis pedes illius rigavit, et capillis capitis sui abstersit; et ego, ubicumque Dei nomen scriptum comperio, lacrymis meis rigo, ut et ego ab eo remissionem peccatorum accipiam. At ille dixit: Non irrigatur cor meum, nisi plorem coram Domino Deo meo.» De S. Francisco narrat S. Bonaventura, quod cum psalmos legendo, nomen Domini «in eis occurreret, prae suavitatis dulcedine labia sua lingere videbatur. Nomen autem Jesu cum exprimeret vel audiret, jubilo quodam repletus interius, totus videbatur exterius alterari, ac si mellifluus sapor gustum, vel harmonicus sonus ipsius immutasset auditum. Et S. Bernardus: Jesus, ait, est mel in ore, melos in aure, jubilus in corde. Dum enim Jesum cogitas et nominas, salutem et Salvatorem tuum cogitas et nominas. Quocirca Arnobius, libro I, ait hoc nomine a magorum frangi actiones, daemonum infirmari conatus, non horrore, ut dicitis, o Gentiles! nominis, sed majoris licentia potestatis;» quia scilicet hoc nomen torquet fugatque daemones, ut patet Lucae capite IX, vers. 49.
26:9
9. ANIMA MEA DESIDERAVIT TE IN NOCTE. — Hic videtur finiri canticum Beatorum; nunc eo admonitus et excitatus Isaias, vidensque quem exitum habuisset tum piorum paupertas et afflictio, tum impiorum fucata et fallax prosperitas, atque ad Beatos aspirans, dicit se pariter velle jugiter Deum mente et animo gerere, illum colere, illum desiderare tam nocte quam interdiu, idque serio et studiose, ut etiam lucem praeveniat; hoc est enim quod subdit: «Et spiritu meo in praecordiis meis de mane vigilabo ad te.» Sic ait David, Psalm. LXII: «Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo.» Aliter Sanchez: De nocte, inquit, id est de tribulatione et cruce, per quam nos ducis ad gloriam, suspirabo ad te. Aliter et Theodoretus: De nocte, inquit, id est ante incarnationem Christi; et mane, id est in incarnatione et post eam, desideravi te. Verum hoc est mysticum. Uti et istud S. Gregorii lib. XXIII Moral. XII: «De nocte,» ait, q. d. «In hac obscuritate vitae praesentis videre te appeto; sed adhuc infirmitatis nubilo circumscribor.» Pulchre et pie Carpenteius hunc versum ita reddit: Interea, seu nox tenebras inducat inertes, Seu roseum lux alma diem, te pectore toto Quaerimus, o hominum superumque aeterna voluptas! Te mentes sitiant unum, praecordia anhelant Nostra, Deus, nostra: custos auctorque salutis. CUM FECERIS JUDICIA TUA IN TERRA, JUSTITIAM DISCENT HABITATORES ORBIS, — q. d. Ex zelo quo desidero ut nomen tuum et memoria, o Domine! ab omnibus etiam impiis sanctificetur, opto ut subinde judicium aliquod et vindictam publicam in impios in hac vita exerceas, per quam illi te tuamque justitiam cognoscant et addiscant; plerique enim ita suis vitiis sunt affixi, ut non nisi per gravia flagella corrigi possint. Ita S. Thomas, Adamus, Sanchez et alii. Secundo, S. Hieronymus refert haec ad diem judicii, q. d. Cum pro qualitate operis unicuique in die judicii reddideris quod meretur, tunc justitia tua cognoscetur in orbe terrarum, quae prius apud incredulos videbatur injusta. Sed sera et inutilis erit illa disciplina, nisi eam accipiant ii qui adhuc vivunt, ab exemplis eorum qui jam post judicium particulare in infernum detrusi ibi torquentur, quomodo Virgilius, lib. VI Aeneid., ait de Phlegya: Phlegiasque miserrimus omnes Admonet, et magna testatur voce per umbras: Discite justitiam moniti, et non temnere Divos.
26:10
10. MISEREAMUR IMPIO, ET NON DISCET JUSTITIAM, — q. d. Juste desidero judicium tuum in vindicta impiorum. Nam si eis miserearis et parcas, non discent justitiam, sed manebunt in sua impietate; at si eos punias, vel ipsi, vel certe alii eorum exemplo et poena territi convertentur, aut certe tuam potentiam et justitiam laudabunt; esto ipsimet impii, quos flagellas, magis flagellis indurentur, ut iis obduruit Pharao; quare haec in impios clementia et misericordia immisericors videtur. Talis est indoles hominum suis cupediis addictorum, ac durorum et obstinatorum, quales sunt haeretici, barbari et agrestes, qui lenitate exasperantur, asperitate leniuntur et domantur. Unde Poeta: Unguentem pungit, pungentem rusticus ungit. Audi S. Bernardum, serm. 42 in Cant.: Tunc magis irascitur Deus, cum non irascitur: Misereamur, inquit, impio, et non discet facere justitiam: misericordiam hanc ego nolo; super omnem iram miseratio ista, sepiens mihi vias justitiae. Satius profecto mihi juxta Prophetae consilium apprehendere disciplinam, ne quando irascatur Dominus, et peream de via justa. Volo irascaris mihi, Pater misericordiarum, sed illa ira qua corrigis devium, non qua extrudis de via; illud nobis tua benigna animadversio parit, hoc formidolosa nutrit dissimulatio: cum enim sentio te iratum, tunc maxime confido propitium: etenim cum iratus fueris, misericordiae recordaberis. Deinde id probat exemplo: Deus, inquit, tu propitius fuisti eis, et ulciscens in omnes adinventiones ipsorum, Psalm. XCVIII: Moysen loquitur, Aaronem et Samuelem, quos praemiserat, et hoc vocat propitiationem, quod eorum non pepercit excessibus. I nunc tu ergo, atque hanc tibi excludito in aeternum, defendendo errorem, et accusando correptionem. An non istud est, malum dicere bonum, et bonum malum? An non ex hac odiosa impudentia pullulabit mox impoenitentia, mater desperationis? IN TERRA SANCTORUM INIQUA GESSIT, ET NON VIDEBIT GLORIAM DOMINI. — Primo, Forerius: «Terra, inquit, sanctorum,» est Judaea. Judaei enim filii sanctorum dicebantur: et in Judaea tantum erat vera Dei cognitio, jura et leges divinae, q. d. Judaei in terra sancta, quam a sanctis Patribus veluti sanctificatam in haereditatem acceperunt, injuste agunt: «et non,» id est ne ergo videant, «gloriam Domini,» id est gloriam quam sibi Christus per praedicationem Evangelii peperit. Hic sensus accommodus est, sed arctior. Secundo, Adamus: Terra tota, ait, vocatur terra sanctorum; quia in ea multi sunt sancti, omnesque deberent esse sancti: ad hoc enim a Deo constituta est, ut sit habitaculum sanctorum, non impiorum, q. d. Cum impii inter sanctos in terra versati sint, et tamen impie vixerint, hinc non videbunt gloriam Domini. Uti praecedens sensus arctior, ita hic aequo amplior est. Tertio, Sanchez: Esse, inquit, in sanctorum terra, est dura pati, exerceri incommodis, et nullis mulceri corporis animique deliciis; haec vero est efficacissima ad morbos animi sanandos medicina, q. d. Si ergo haec medicina aegris impiorum animis nihil affert sanitatis, actum est de iis: si inter sanctos qui dure et austere vivunt aut deliciantur, aut austere cum Sanctis, verbi gratia in monasterio, viventes, impie tamen agunt; quid superest, nisi ut a domo et gloria Dei excludantur? Quarto, Vatablus pro terra sanctorum, ait, hebraice est terra נכוחות nechochot, id est rectitudinum, id est recta et plana, in qua est via expedita, non aspera, non salebrosa, qualis est illa quam ingrediuntur delicati et molles, q. d. Si improbi in via et vita molli ac delicata impie agunt; ergo traducantur ad viam et vitam asperam, ut discant continenter et sancte vivere. Quinto et aptissime, est hic auxesis: auget enim et exaggerat peccatum impii, quod in terra sanctorum id perpetraverit: terra sanctorum est Ecclesia, cujus epithetum et titulus est sancta. In ea enim regnat Spiritus Sanctus, multosque sanctificat: in ea sancta tractantur, ac praesertim sanctum Evangelium Deique verbum praedicatur, q. d. Impii in Ecclesia quasi in terra sanctorum, ubi tot habebant sanctas leges, tot sancta sacramenta, tot sancta exempla, tot sanctas exhortationes, tot sanctas inspirationes, sancte cum sanctis vivere debuerant; at ipsi in hac terra sanctorum, vel, ut hebraice est, rectitudinum, iniqua, hebraice est perversa et distorta, gesserunt: ergo nisi seriam agant poenitentiam, planeque vitam mutent, non videbunt gloriam Domini, sed coelo et salute excludentur. Loquitur de solis fidelibus, qui sunt in Ecclesia: nam infideles jam judicati et damnati sunt. Porro omnis Ecclesia, sed maxime Romana, est terra sanctorum, utpote in qua sedem fidei et sanctitatis fundavit S. Petrus, quamque tot sancti Pontifices, Virgines, Doctores, ac trecenta Martyrum millia sanctificarunt, et etiamnum suis reliquiis sanctificant; ut merito dixerit B. Catharina Senensis Romae stationes obiens: «Ego calco sanguinem Martyrum.» Quocirca ipsa Romae et vivere et mori voluit, sepulta in templo B. Virginis supra Minervam. Tropologice, haec sibi adaptent qui in sancta societate, aut Religione dissolute vel irreligiose vivunt. Gravis enim in eos incumbet divini judicii censura, quod in terra sanctorum inter sanctos Religiosos, ubi omnis peccatis aditus videbatur exclusus, planaque et facilis ad omnem virtutem et sanctitatem patebat via, laxe et remisse vixerint, atque iniqua gesserint. Unde S. Bernardus in Declamatione, post initium: «In terra sanctorum, inquit, id est in clero, existens, tanquam in coelo iniqua gessit; ideo inventa est iniquitas ejus ad odium, nec remittetur.» Hoc enim peccatum est quasi sacrilegium: est enim violatio et infamatio rei sacrae, puta status Ecclesiastici aut Religiosi. Idem, serm. 23 in Cant.: Timeant, ait, Cleri, timeant ministri Ecclesiae, qui in terris sanctorum, quas possident, tam iniqua gerunt, ut stipendiis, quae sufficere debeant, minime contenti sint; superflua quibus egeni sustentandi forent, impie sacrilegeque sibi retineant, atque in usus suae superbiae et luxuriae, victum pauperum consumere non vereantur; duplici profecto iniquitate peccantes, quod et aliena diripiunt, et sacris in suis vanitatibus ac turpitudinibus abutuntur.
26:11
11. DOMINE, EXALTETUR MANUS TUA, ET NON VIDEANT: ET CONFUNDANTUR. — S. Hieronymus putat hic esse dialogum inter Deum et Isaiam, q. d. Isaias: O Domine! exalta Christum Dominum, qui est manus, id est potentia tua, ut eum non videant infideles et impii, quia indigni sunt. Cui respondet Deus: Imo vero videant eum judicem, et confundantur ac damnentur ab eo. Secundo, Sanchez censet esse ironiam subamaram, ut cum dicimus: «Ale luporum catulos, et canes qui te lanient,» q. d. Exalta, Domine, manum tuam, eamque cohibe ab inferenda impiis plaga; et impii nunquam aperient oculos, nunquam non errabunt in tenebris caeci, q. d. Si cohibueris tuas plagas, impii permanebunt in sua caecitate. Tertio, alii, q. d. Manu tua percute impios, eosque puni caecitate, ut non videant justitiam tuam in hac vita, ut eam amplectantur et salventur; sed videant eam sero in die judicii, ad suam damnationem et confusionem. Quarto et genuine, Forerius: Dixerat Propheta: «In terra sanctorum iniqua gessit, et non videbit gloriam Domini;» nunc idipsum confirmat, dicens et orans: «Domine, exaltetur,» etc., q. d. Domine, potenti tua manu effice, ut tam impii et indigni non videant gloriam tuam; deinde per correctionem subdit: Imo vero videant eam eminus, et quasi per umbram in die judicii, sed ad suam confusionem, zelantes populi, scilicet impii, qui zelo et invidia tabescent, videntes Sanctos ad illam gloriam vocari, se vero ab ea excludi, cum seque facile ac ipsi eam adipisci potuissent. Sic Judaei zelo et indignatione movebantur, et movebuntur tunc videntes Gentes sibi praeferri in gratia et gloria. Vide parabolas Christi hac de re, Matth. XX, 1, et XXI, 33. ET IGNIS HOSTES TUOS DEVORET. — Primo, S. Hieronymus: «Ignis,» inquit, serae poenitentiae corda eorum excruciet, quod tantam gloriam perdiderint. Secundo, «ignis,» scilicet tribulationis, hostes tuos devoret, usque ad consumptionem et favillam, ut scilicet eos erudiat, consumat, et ex hostibus in amicos convertat. Vide hic quae sit tribulationis utilitas. Tertio et planissime, Theodoretus per ignem accipit ignem gehennae.
26:12
12. DOMINE, DABIS PACEM NOBIS: OMNIA ENIM OPERA NOSTRA OPERATUS ES NOBIS. — Ab impiorum scelere et poena convertit se hic ad pios et sanctos, iis perpetuam pacem optat et apprecatur. Primo, Sanchez haec explicat, q. d. Tribula, o Domine! impios qui nos vexant et turbant, ut vitam mutent, fiantque sancti et quieti, itaque pacem habeamus: a tua enim liberalitate pacem et omnia bona exspectamus, tuumque est corda impiorum convertere, et omnia bona opera in eis et in nobis operari. Secundo, S. Hieronymus, q. d. Da pacem nobis in coelo: quaecumque enim per Prophetas promisisti, explesti et operatus es in hac vita. Tertio, Septuaginta vertunt, da nobis pacem, omnia enim reddidisti nobis, quasi dicant, ut explicat S. Hieronymus: Da nobis pacem, quia operibus nostris malis justas reddidisti poenas, itaque ea juste punivisti et expiavisti. Da ergo veniam et pacem: quia sat poenarum dedimus. Quarto et genuine, est hic vox Ecclesiae et Sanctorum, quorum opera duplicia sunt, scilicet primo, passiva, quae operante Deo patimur; secundo, activa, quae cum eo operamur. Hebraeum enim מעשה maase non tantum opus et actionem, sed et omne factum, omnem eventum significat. Unde primo, hic est sensus: Da, vel, ut hebraice est תשפות tispoth, id est constitue, et firmiter colloca intra limites nostros (ut a nobis nunquam abeat) pacem: nam tu alia omnia operatus es nobis, q. d. Omnia quaecumque nobis facta sunt, quaecumque nobis evenerunt, haec a te evenerunt: ergo et da pacem, tu enim omnium es dator et operator; in manibus tuis est omnis sors nostra. Unde apte Forerius sic explicat: Tu, Domine, qui opera redemptionis nostrae per Christum operatus es nobis (nobis enim ait, non in nobis), qui per Apostolos eorumque successores tot miracula fecisti, tot gentes convertisti, Ecclesiam ita dilatasti et exaltasti, ejusque hostes ita saepe vel prostravisti, vel subjugasti: da etiam eidem plenam pacem et quietem a persecutoribus, eamque in hac vita inchoa, ut eamdem perficias in coelo, cum, ut praecessit, ignis devorabit impios, hostes tuos aeque ac nostros. Sic et S. Cyrillus, qui per opera accipit beneficia et miracula divina, q. d. Dabis nobis pacem, quandoquidem omnia mirabilia nostra, id est quae facta sunt in nobis, munera tua sunt; et tamen possederunt nos domini absque te.
26:13
13. POSSEDERUNT NOS DOMINI ABSQUE TE, TANTUM IN TE RECORDEMUR NOMINIS TUI. — Hi domini primo, sunt idola; secundo, reges et tyranni. Ergo primo, sensus est, q. d. Tuum erat, o Domine! possidere nos; tu enim omnia opera nostra operatus es. At proh dolor! dii alieni, sive idola quae coluimus, possederunt nos, «absque te,» id est tuo injussu, te reluctante, imo te possessione tua dejecto; sed nostra amentia nobis eos accivit, et praefecit dominos, imo tyrannos: quare oramus ut eos auferas, nosque ad te convertas et compellas, ut te unum verumque Deum et Dominum colamus et invocemus. Id reipsa factum est sub hoc tempus quo Ezechias templum purgavit, arasque idolorum evertit. Secundo, Sanchez, q. d. Dum ab iniquis vexamur, non tu solus, o Domine! possides nos: nam «absque te,» id est praeter te, qui solus in animis nostris dominari debueras, alieni etiam domini, scilicet reges Syriae, Samariae, etc., dominantur nobis; dum ab hostibus pressi, eorum opem imploramus, aut ipsi sponte sua nos inter nos dissidentes, et a te derelictos invadunt. Dabis itaque pacem; ut non sit necesse externos hos dominos et reges advocare, aut timere: ita ut de te uno cogitemus, te unum intueamur, in tuo nomine nostra consilia, studia et conatus conquiescant. Nota pleonasmum, in te, et nominis tui; alterutrum enim redundat. Sensus est, q. d. «In te,» id est apud te, versetur jugiter acies mentis, et memoria nostra, ut semper te habeamus praesentem, ac recordemur nominis tui. Vatablus vertit, tantum tui, nominisque tui recordemur. Hebraeum enim בך becha, id est in te, saepe capitur pro regimine genitivi, idemque est quod tui. Mystice, q. d. Alieni domini, scilicet mundus, caro, daemon et peccatum, «absque te,» id est contra te (sunt enim hostes tui), possederunt nos; sed obsecramus ut ab iis nos liberes, ut tui tantum recordemur, tibi uni simus addicti in perpetuum. Da ergo nobis gratiam tuam, et donum perseverantiae. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Septuaginta, qui vertunt: Posside nos, Domine.
26:14
14. MORIENTES NON VIVANT, GIGANTES NON RESURGANT. — Explicat qui domini possederint eos, scilicet «gigantes,» id est tyranni potentes, et praediti giganteo robore et animis: iidem vocantur morientes, sive mortui, tum hic, tum alibi: quia gigantes omnes ante diluvium, de quibus Gen. VI, diluvio submersi et mortui sunt, juxta illud Job XXVI, 5: «Ecce gigantes gemunt sub aquis.» Unde Scriptura passim gigantes, quasi damnatos ob insignem superbiam et impietatem, in inferno ponit, et infernum vocat locum gigantum, Proverb. cap. IX, vers. 18, et cap. XXI, vers. 17; Sapient. cap. XIV, vers. 6. Imo Gentiles, teste Macrobio, lib. I Saturn. cap. XX, gigantes poetarum aiebant significare impiam gentem, deos contemnentem et negantem; ideoque draconum pedes eis affixerunt, ut significarent nihil eos rectum cogitasse, totius vitae eorum gressu atque processu in inferna vergente, q. d. Hi domini et tyranni nostri, qui gigantibus sunt similes, aeque ut illi moriantur, atque dejiciantur de suo robore, insolentia et tyrannide, neque ad eam, aut ad vitam resurgant; sed eorum nomen et memoria pereat, ut tu sis Dominus noster, tuique semper recordemur. Ita Forerius. Secundo, alii generatim explicant: «Morientes,» scilicet impii, in peccatis «non vivant,» sed moriantur morte et cruciatu aeterno; et «gigantes,» id est oppressores aliorum, «non resurgant» ad vitam beatam. Ita Adamus. Unde Septuaginta vertunt, mortui vitam non videbunt, neque medici suscitabunt. Hebraeum enim רפאים rephaim et medicos et gigantes significat. Tertio, Symmachus vertit, mortui non vivificabunt, gigantes non suscitabunt, q. d. Oravi, ut alieni domini non possiderent nos, sed tu, Domine, utque tui jugiter recordemur: quia domini illi, puta idola, cum sint mortua, non possunt vivificare; et reges illi ac tyranni instar gigantum, cum seque ut illi sint morituri, non possunt nos suscitare, et in pristinum statum restituere. Ita Sanchez. PROPTEREA (ut scilicet morientes non viverent, et gigantes non resurgerent) VISITASTI ET CONTRIVISTI EOS, ET PERDIDISTI OMNEM MEMORIAM EORUM. — Ex jam dictis planus hujus loci est sensus, scilicet, primo, de idolis, q. d. Dum Judaeos per Sennacherib et per reges Syriae et Samariae afflixisti, sustulisti ex eorum mentibus omnem idolorum memoriam, eosque hac afflictione ad te tuique cultum et invocationem per Ezechiam compulisti: similiter ergo gentes impias afflige, itaque eas ad te compelle. Secundo, de regibus et tyrannis, q. d. Perdidisti, et perdes reges et tyrannos, qui nos affligunt, coguntque de se cogitare; itaque eorum memoriam ex animis nostris eximes, ut te solum cogitemus, tui jugiter recordemur.
26:15
15. INDULSISTI GENTI. — Probat ab eventu quod dixit vers. 10 et deinceps, scilicet impiis utilem esse afflictionem, et noxiam esse clementiam sive indulgentiam, q. d. Pepercisti diu impiis, v. g. Judaeis, non tamen ad te redierunt, nec te glorificarunt; sed potius hac ratione magis eos a te elongasti et alienasti, juxta illud Deuter. XXXII, 15: «Incrassatus est dilectus, et recalcitravit;» et Osee X, 1: «Juxta ubertatem terrae suae exuberavit simulacris.» Patet enim ex libris Judicum et Regum Judaeos in prosperitate deflexisse ad idola, in tribulatione et afflictione Philistinorum aliorumque hostium ad Deum rediisse, eumque supplices invocasse. ELONGASTI OMNES TERMINOS TERRAE — q. d. inquit S. Hieronymus: Ex hac tua indulgentia ingrati populi recesserunt a te, usque ad ultimos terrae terminos. Secundo, et melius, q. d. Permisisti Judaeos in pace agere, et sine metu pervagari omnes terminos terrae suae, scilicet promissionis, repete, «numquid inde glorificatus es?» q. d. Non: imo tunc populus idola maxime coluit; contra vero, angustiati requisierunt te, ut sequitur. Tertio, Vatablus et Leo Castrius: «Elongasti terminos,» id est prorogasti eorum fines et latifundia: numquid ideo glorificarunt te? q. d. Minime. Hic sensus planissimus est.
26:16
16. IN TRIBULATIONE MURMURIS DOCTRINA TUA EIS. — q. d. Impii, dum tribulantur, acceptant et faciunt doctrinam et disciplinam tuam, licet cum murmure. Ita S. Hieronymus. Sicut enim boum doctrina est stimulus, sic insipientes non aliter discunt nisi stimulis compuncti: unde hebraice eadem vox מלמד malmad stimulum et doctrinam significat, inquit Sanchez. Alii, ut Vatablus et Forerius, per murmur accipiunt orationem, ad quam excitat tribulatio. Alii contritionem et indignationem, qua peccator tribulatione edoctus seipsum redarguit. Unde Chaldaeus pro murmur vertit silentium, quo scilicet peccator silens intra se compungitur. Septuaginta vertunt, in tribulatione parva doctrina tua nobis, quasi dicant: Tribulatio, licet in se magna sit, parva tamen poenitentibus videtur: quia affert eis disciplinam, et mutationem vitae.
26:17
17. SIC FACTI SUMUS A FACIE TUA. — Est vox populi flagellis attriti et poenitentis, q. d. Sicut mulier a dolore partus, ita nos a facie tua, id est, a te nos exterius affligente, et interius compungente, concepimus, et magno molimine et nisu parturivimus, et tandem peperimus spiritum salutis, scilicet quasi novam prolem, et novum foetum: unde Septuaginta haec sequentibus nectentes ita vertunt, peperimus spiritum salutis quem fecimus (Regii codices legunt, fecisti) in terra. Discant praecones verbi Dei hunc spiritum suis auditoribus ingenerare cum S. Paulo dicente: «Filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis.» Vatablus per spiritum accipit ventum, q. d. Puerpera post dolores parit foetum; at nos impii post dolores longi partus peperimus ventum, id est rem evanidam. Unde sequitur: «Salutes non fecimus.» Hic sensus subtilis est, sed non accommodus. Porro hisce verbis describit Isaias, quid in animae nostrae utero efficiat Dei timor, scilicet conceptum et partum gratiae, quem spiritum salutis appellat. Unde Theodoretus ex Eusebio: «Timor Domini, inquit, fecundam reddit animam, et motum concupiscentiae, qui ex carne consurgit, compescit. Mulieris utero enim similis est humana mens, quae quidem si recipit a Deo pietatis semina, parit omnino bonos fructus.» S. Cyrillus autem sic vertit: «Propter timorem tuum, Domine, nos uterum gessimus et parturivimus et peperimus spiritum salutis, quo gravidi fuimus super terram.» Timor ergo Domini animam sanctis cogitationibus et propositis ingravidat, et ad partum boni spiritus, id est charitatis, perducit.
26:18
18. SALUTES NON FECIMUS IN TERRA, IDEO NON CECIDERUNT HABITATORES TERRAE. — Est vox Isaiae, Prophetarum et Praedicatorum, quasi dicant: Quia non fecimus opera sancta, opera praeclara et heroica salutis, tum nostrae, tum proximorum; quia lenti sumus ad opera pietatis; ideo non ceciderunt a sua superbia et malitia incolae terrae. Dicant hoc etiamnum Sancti, praesertim praecones verbi Dei: Ideo pauci deserunt vitia, quia nos praedicatores flaccide munus nostrum obimus, quia parvo spiritu concionamur, quia quae docemus verbo, non prius docemus exemplo. Secundo, apposite S. Hieronymus, S. Thomas, Hugo et Sanchez, quasi dicant Judaei: Ideo habitatores terrae, scilicet nostrae nobisque vicinae, puta Jebusei, Philistini et alii non ceciderunt, non sunt deleti, sed adhuc nos vexant et impugnant; quia non fecimus salutes, id est opera sancta, quae salutem pariunt; illi ergo relinquuntur nobis ad stimulum et ad lixivium, ut sua impugnatione eluant et expurgent quidquid in nobis vitii est reliquum. Tertio, aliter vertit et explicat Vatablus, q. d. Salus non est facta in terra, id est tribulatio non cessavit, neque tamen incolae terrae corruerunt sub manum Dei, id est, Deo non paruerunt qui nos affligebant, victi nostra patientia.
26:19
19. VIVENT MORTUI TUI (o Domine! est hic mira enallage; hic enim est vox Isaiae ad Deum: «Vivent mortui,» q. d. Resurgent, eruntque beati mortui qui in Domino moriuntur. Sequitur vox Dei): INTERFECTI MEI RESURGENT (q. d. Omnino ita fiet ut dicis, o Isaia! Interfectos suos vocat Deus Martyres, qui aeque ut Isaias, pro Deo serra lignea secti, aut alio modo occisi sunt. Denique sequitur vox Isaiae ad defunctos, ut resurgant ad immortalitatem, et laudent Deum, dicens): EXPERGISCIMINI, ET LAUDATE QUI HABITATIS IN PULVERE. — Pro laudate Septuaginta vertunt, εὐφρανθήσονται, id est laetabuntur; Aquila, αἰνέσαι, id est laudabunt; Theodotion, ἀλαλάξωσι, id est jubilabunt; alii ἀγαλλιάσονται, id est exsultabunt. Ex Hebraeo aliter vertunt Vatablus et Pagninus, scilicet: Mortui tui, o Domine, resurgent cum cadavere meo in fine saeculorum. Aliter haec explicat noster Hieronymus Prado in Ezech. cap. XX, 4, notat. 5, ubi mortuos et interfectos resurgentes intelligit Martyres, quorum constantia et virtus vivit in Ecclesia praesenti, eamque stabilivit et auxit, prostratis gigantibus, id est, Deciis, Diocletianis, et aliis tyrannis eam impugnantibus. Verum haec resurrectio symbolica est et mystica, non litteralis. Est ergo hic plausus Isaiae et Sanctorum ob futuram resurrectionem, cui applaudit Deus. Ita legimus in Vita S. Leocadiae, 9 decembris, quae nobilis fuit virgo et martyr Toleti in Hispania, sub Diocletiano Imperatore et Daciano praeside, quod post ejus mortem S. Ildefonsus Archiepiscopus Toletanus et Recesuintus, rex Hispaniae, in festo S. Leocadiae ejus sepulcrum adiverint venerationis et orationis causa; et ecce immane saxum sepulcri ejus sponte revolutum est, surrexit S. Leocadia, manuque apprehendens manum S. Ildefonsi, dixit: «O Ildefonse! per te vivit gloria Dominae meae;» ipse enim virginitatem B. Virginis contra haereticos propugnavit. Respondit ei Ildefonsus: «O gloriosa virgo! merito regnas cum Deo in coelo, quia pro ejus amore vitam tuam prodegisti. Respice hanc tuam civitatem, quae tuum festum concelebrat, eamque tuere et consolare.» Redeunte Sancta ad sepulcrum, S. Ildefonsus, cultro a rege accepto, particulam veli ipsius abscidit ad miraculicmemoriam; quae in Ecclesia Toletana instar thesauri asservatur. QUIA ROS LUCIS ROS TUUS. — Noster Hieronymus Prado in Ezech. cap. XXVI, 20, putat hanc esse laudem et canticum resurgentium, q. d. Isaias: Expergiscimini a pulvere et sepulcro, o mortui! et laudate Deum, ac cantate id quod sequitur, scilicet: «Quia ros lucis ros tuus, et terram gigantum detrahes in ruinam.» Pro lucis hebraice est אורות oroth, quod primo, lumina; secundo, herbas et olera virentia et lucentia significat. Unde aliqui sic vertunt et explicant: Sicut ros cadens super herbas eas crescere et exsurgere facit; sic ros gratiae tuae cadens super ossa mortua, ea resuscitabit. Sic dicitur Isaiae LXVI, 14: «Ossa vestra quasi herba germinabunt;» et Ecclesiastici XLVI, 12: «Ossa pullulent de loco.» Ita Vatablus. Noster vertit «ros lucis,» id est antelucanus et praenuntius lucis: hic enim fecundat herbas. Rursum «ros lucis,» id est vitae. Est vox Isaiae, vel resurgentium ad Deum, q. d. Sicut ros noster lucem et vitam affert plantis, sic ros tuus divinus, id est tua gratia vivifica, tua benignitas et halitus vitalis, tuum verbum, tua jussio, tua vox per Archangelum, surgite, mortui, lucem et vitam, eamque priori terrestri illustriorem, utpote beatam et gloriosam, afferet defunctis, ut resurgant. Ita Irenaeus, lib. III, cap. XI; Tertullianus, lib. De Resurrectione carnis, XXXI; S. Hieronymus et Cyrillus hic. Unde et S. Augustinus, lib. XX De Civit. cap. XXI, et serm. 3 De Consolatione mortuorum, haec accipit de corporum gloriosorum splendore, quo sicut stellae fulgebunt in perpetuas aeternitates. Unde Arabicus Antiochensis vertit: Ros tuus splenduit vel fulsit eis. Tropologice Procopius: Lux, inquit, sive vita est remissio peccatorum, quam Christus, qui est ros Patris, stillat in animas peccato mortuas. Unde Arabicus Alexandrinus habet: Ros qui est ex te (abs te) sanavit eos. Symbolice, ros ac manna lucis, id est veritatis Evangelii, est Eucharistia; Judaeorum enim manna et ros erat noctis; quia typicum erat et umbraticum. Rursum, dicitur lucis, propter gloriam resurrectionis, et immortalitatis claritatem, quae per illud datur; assignans enim rationem cur mortui et interfecti resurrecturi sint, ait: «Quia ros lucis ros tuus,» q. d. Noster ros, nostrum manna, scilicet Eucharistia, mortuos revocabit ad vitam et lucem, ejusque vi et efficacia mortui resurgent ad immortalem gloriam, juxta illud Joannis VI, 52: «Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum.» Ita noster Vincentius Regius, lib. IV Disquisit. Evangel. cap. XXI. Porro Arias Montanus haec refert ad plasticam sive figulinam, in qua argilla sicca a figulo irroratur, et aqua aspergitur, ut ex ea formet sua vasa. Verum hoc frigidius, exilius, et alienius est; Deus enim hic rori, non figulo comparatur. ET TERRAM GIGANTUM DETRAHES IN RUINAM, — id est terram istam, quae est sedes superborum et violentorum, omniumque impiorum, succendes, et in pulverem rediges. S. Hieronymus per terram gigantum accipit corpora impiorum.
26:20
20. VADE, POPULUS MEUS, INTRA IN CUBICULA TUA. — Est vox Dei ad Sanctos qui in Domino moriuntur, q. d. Ite ad modicum, o Sancti! ad cubicula, id est sepulcra vestra, ibi dormite et quiescite; quia brevi, scilicet in die judicii, vos resuscitabo. Mors enim Sanctis non molesta est, sed suavis instar somni unius noctis respectu resurrectionis et aeternitatis: cubile est sepulcrum; unde coemeteria graece vocantur quasi dormitoria. Ita S. Augustinus, epist. 36 ad Casulanum; et Tertullianus, lib. De Resurrectione carnis, cap. XXVII, ubi pro cubicula legit cellas promas, id est cellaria sive penuaria. Sic enim habet: «Populus meus, introite in cellas promas aliquantulum, donec ira mea praetereat. Sepulcra erunt cellae promae, in quibus paulisper requiescere habebunt, qui in finibus seculi sub ultima ira per Antichristi vim excesserint.» Quaerit deinde cur cellas promas vocet potius quam receptorium? ac respondet: «Quia in cellis promis caro salita et usui reposita servatur, depromenda illinc suo tempore. Proinde enim et corpora medicata condimentis sepulturae, mausoleis et monumentis sequestrantur, processura inde, cum jusserit Dominus.» CLAUDE OSTIA TUA SUPER TE, — claude oculos, claude sensus; cura et occludi sepulcrum tuum, ut ibi silenter sine interpellatione quiescas. Alludit ad rationem agendi eorum qui, imminente aut urgente tempestate, intrant sua cubicula, iisque clausis, domi se continent. Ita Vatablus. Moraliter S. Gregorius, IV Moral. XXIV: Cubicula, ait, ingredimur, cum secreta mentis nostrae intramus. Ostia autem claudimus, cum desideria illicita coercemus. DONEC PERTRANSEAT INDIGNATIO, — tum illa, qua volui peccatum vestraque singula communi omnium morte et putrefactione punire statui; tum potius qua impios puniam, praesertim sub finem mundi, per tot plagas judicio et resurrectioni praevias; jubet enim dormire Sanctos, ut hasce plagas non sentiant.
26:21
21. ECCE ENIM DOMINUS EGREDIETUR — e coelo, descendet cum omnibus Angelis ad judicandum orbem, et tunc terra reddet sanguinem justorum ac Martyrum, quem sorbuit et imbibit, nec amplius eum sorbebit. Unde ait: «Et non operiet ultra interfectos suos,» id est, terra reddet et refundet omnes Martyres, omnes mortuos et sepultos quasi ex gremio, quo jam eos concludit, ne amplius eos in se suscipiat, q. d. In die judicii revelabuntur omnia homicidia, martyria et peccata, ipsique tyranni et peccatores punientur a Deo; Sancti vero resurgent ad beatam immortalitatem, et glorificabuntur a Deo. Idipsum dicit Deus tot centenis millibus Martyrum, qui Romae ab Ethnicis Imperatoribus varie necati ibique sepulti sunt. Sane mire me affecit haec Isaiae sententia, cum vidi in Vaticano sepulcra SS. Petri et Pauli; in Pane Perna ipsissimum locum in quo S. Laurentius sub Decio in craticula assatus et tostus fuit; in templo S. Caeciliae domum ejus et balneum, in quo ipsa gladio fuit percussa; et cryptam, in qua cum SS. Valeriano, Tiburtio aliisque sepulta, et nuper sub Clemente VIII integra reperta, octoginta lampadibus semper ardentibus circumdata, quasi in rore et exspectatione lucis aeternae requiescit; in S. Agnete ejus domum et ecclesiam, in qua ipsa nuper pariter reperta, cum SS. Emerentiana et Constantia Constantini Magni filia recondita est. Cor vero mihi pene exsiliit, cum in S. Pauli sacello vidi ipsissimum locum et columnam, in qua Doctor Gentium Neroniano gladio capite truncatus fuit, atque tres limpidissimos fontes, qui ex trino eoque ingenti capitis ejus saltu, stupendo et saeculis omnibus inaudito miraculo exsilierunt, et per 1600 annos continuo exsiliunt. Rursum, cum vidi in Montorio collem et sacellum, in quo S. Petrus instar Christi, sed capite deorsum verso, crucifixus fuit; in S. Pudentiana puteum, in quo ipsa suis manibus tria Martyrum millia sepelivit. Denique, cum vidi praeter alia multa Martyrum et Virginum sepulcra, coemeteria S. Lucinae, S. Callisti, S. Priscillae et aliorum, olim sanguine Martyrum rubricata, imo natantia, in quibus innumeri Martyres conditi sunt. Vere, Domine, Roma est terra sancta, in qua te laudaverunt Patres nostri magis factis quam verbis, magis sanguine quam voce, magis moriendo quam loquendo. Merito ergo eis dicis: «Vade, populus meus, intra in cubicula tua, claude ostia tua, abscondere modicum ad momentum,» donec ros lucis et resurrectionis illucescens resplendeat, ut tunc in gloriam resuscitati, fulgeatis quasi stellae, imo soles, in perpetuas aeternitates; atque pedibus prematis Neronem, Domitianum, Decium, Diocletianum, etc., vestros olim tortores et tyrannos, nunc supplices et reos. Hoc est quod ipsi suis cryptis inscribi curarunt; hoc est quod muta, non tam voce, quam inscriptione quasi sub altari clamant: «Exspectamus hic requiem et resurrectionem.» Ita noster Hieronymus Prado de facto Commentarium suum in Ezech. cap. XXVI, cum vita conclusit hac Isaiae sententia: Vade ergo, populus meus, intra in cubicula tua, claude ostia super te, abscondere modicum ad momentum; haec enim scribens ipsemet intravit in cubiculum suum, et, clauso ostio, corporalium sensuum, absconditus modicum ab oculis nostris quiescit ad momentum praesentis saeculi, resurrecturus brevi, ut speramus, ad beatam aeternitatem. Pari modo animae Martyrum jubentur ad tempus quiescere sub altari, Apocal. VI, 11. Similiter, uti narrat Helinandus in Vita S. Gereonis et Thebaeorum Martyrum, S. Evergistus Archiepiscopus Coloniensis, cum dolore capitis correptus ecclesiam Thebaeorum Martyrum oraturus adiret, inchoaretque hunc versum: Exsultabunt sancti in gloria; Martyres responderunt: Laetabuntur in cubilibus suis. Itaque Evergistus, sacros eorum pulveres tangens, a dolore liberatus est.
26:1
In parte ista gratias agit de populi justificatione; et dividitur in duas. In prima praecidit justorum statum; in secunda ostendit justitiae fructum, ibi, Vetus error abit. Circa primum duo. Primo enim praecidit justorum fiduciam, In die illa, post reditum de captivitate, et afflictionem Moabitaram a Machabaeis; vel post Christi adventum. O Sion, salvator, Christus, vel Judas Machabaeus, est, urbs fortitudinis in ea, scilicet protectione; ponetur murus et antemurale, Christi tantum. Ad litteram, tempore Machabaeorum, murus, idest defendens. Vel murus, Christus, antemurale, scilicet prophetae. Vel aliter Sion est urbs, salvator Deus, vel Christus, vel Judas Machabaeus. Murus, idest defendens sicut murus.
26:2
Proverb. 18: «Turris fortissima nomen Domini.» Zach. 2: «Ero eis, ait Dominus, murus ignis in circuitu.» Secundo Dominus praedicat eorum justitiam, dicens ad Angelos, Aperite portas, caeli vel virtutis, clausas peccatis: vel, ad litteram, non oportet vos claudere portas propter infideles, quia omnes erunt justi. Psal. 117: «Haec porta Domini; justi intrabunt in eam:» Vetus error abit. Hic ponit justitiae fructum, scilicet pacem; de qua primo ponitur populis petitio, quae tria continet. Ponitur enim idoneitas potentium, Vetus error, scilicet idolatriae: 2 Cor. 5: «Vetera transierunt.» Postulatur pacis beneficium, Servabis pacem, corporis et animae. Infra 52: «Sedebit populus meus in pulchritudine pacis, in tabernaculis justitiae et in requie opulenta.» Allegatur pacis meritum: Quia in te speravimus. Eccli. 2: «Quis speravit in Domino, et confusus est?» Secundo ponitur prophetae responsio, qui est mediator inter populum et Deum, Sperastis. Et dividitur in tres. In prima ponitur pacis promissio; in secunda pacis impetratio, ibi, Semita justi recta est; in tertia impetratae pacis denuntiatio, ibi, Justitiam discent habitatores orbis. Circa primum tria.
26:4
Primo concedit meritum: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, idest semper. Psal. 27: «In ipso speravit cor meum, et adjutus sum.» Secundo adhibet consilium, in Domino Deo, supple, sperate.
26:5
Matth. 10: «Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.» Tertio promittit pacis beneficium, pro destructione hostium: Quis incurvabit habitantes. Judaei referunt ad Romanos. Potest autem referri ad quoslibet ipsorum hostium. Vel mystice ad ipsos Judaeos. Supra 25: «Munimenta sublimium murorum tuorum corruent.» Et adjungit destruentium conditionem: Conculcabit eam per pauperis. Judaei, qui parum habent; egenorum, qui egent plura habere.
26:7
Vel si mystice, ponit meritum destructionis Judacorum propter pauperem Christum, de quo in Psal. 69: «Ego autem egenus sum et pauper.» Et alibi 68: «Ego sum pauper et dolens.» Egenorum, discipulorum, Semita justi recta est. Hic ponitur quasi disceptatio prophetae cum Domino, ad impetrandam petitionem populi: et primo inducit ad puniendum hostes per argumenta; secundo per experimenta, ibi, Indulsisti genti, Domine. Circa primum duo facit. Primo inducit ut puniat; secundo ut in poena detineat, ibi, Morientes non vivant. Circa primum tria. Primo inducit ad justitiam; secundo excudit misericordiam, ibi, Misereamur impiis; tertio determinat poenam, ibi, Et non videbit gloriam Domini. Provocat autem ad justitiam, tria imponens. Primo justitiae rectitudinem, ibi, Semita justi, idest justitiae.
26:8
Sap. 10: « Justum deduxit Dominus per vias rectas. » Secundo afflictorum expectationem, proponens tria: scilicet ipsam expectationem, in semita, idest per poenam judiciorum tuorum, quibus nos vindicas et liberas. Psal. 118: « In aeternum non obliviscar justificationes tuas, quia inipsis vivificasti me. » Expectantium desiderium, Nomen tuum. Jer. 25: « Hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justus noster. » Desiderii assiduitatem: Quia die et nocte, idest omni tempore, vel in prosperis et adversis, anima mea. Cant. 5: « In lectulo meo quaesivi quem diligit anima mea. » Psal. 62: « Deus Deus meus, ad te de luce vigilo. » Tertio proponit justitiae utilitatem, Cum fecerit judicia. Psal. 9: « Cognoscetur Dominus judicia faciens. » Misereamur im- pio. Hic excludit misericordiam; et circa hoc duo facit. Primo Dominus interroganti proponit misericordiam, Misereamur. Psalm. 118: « Misericordia Domini plena est terra. » Secundo propheta excludit ipsam, propter ejus inutilitatem, Et non dis- scet. Eccl. 8: « Quia non profertur cito contra malos sententia, absque timore ullo filii hominum perpe- trant mala. » Eccli. 50: « Equus indomitus evadet durus, et filius remissus evadet praeceps. » Et pro- pter peccati gravitatem, propter sacri loci profanatio- nem, In terra sanctorum. Psalm. 78: « Deus, venerunt gentes in hereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum. » Jerem. 11: « Quid est quod dilectus meus in domo mea facit scelera multa?
26:10
Et non videbit gloriam Domini. Hic ponitur discre- patio de poena determinanda: et primo Dominus interrogat, Et non videbit; quasi dicit: Numquid debeo hanc poenam sibi dare quod non videat? Vel remissive, Et sufficit hoc ad poenam.
26:11
Secundo propheta respondet: Domine exaltetur. Tertio Do- minus poenam determinat spirituale et confundantur: Apocal. 4: « Videbit eum omnis oculus, » in gloria humanitatis, non divinitatis: et corporalem. Apocal. 19: « Missi sunt in stignum ignis. » Quarto propheta congaudens consentit, proponens duo bona consequentia ex dicta poena: scilicet pacem populi.
26:12
Ergo, Domine, hoc facto, dabis pacem; et hoc de te speravimus; omnia enim. Phil. : « Deus est qui operatur in nobis velle et perficere: » operatus es, opera, idest poenas, quibus sufficienter nos purgasti.
26:13
Infra 40: « Suscipiet de manu Domini duplicia. » Secundo laudem Dei: Domine Deus possederunt; et ideo laudi tuae vacare non potuimus. Tamtum in te, non habentes alium Deum cui soli vacemus. Thren. ult.: « Servi dominati sunt nostri. »
Nota super illo verbo, Urbs fortitudinis, quod Christus est urbs fortitudinis nostrae, quia nos confirmat primo in fide. 1 Cor. 3: « Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positi- tum est, quod est Christus Jesus. » Secundo in spe. Heb. 6: « Fortissimum solatium habeamus qui confugimus ad tenendam propositam spem. » Tertio in caritate. Eph. 5: « In caritate radicati et fundati. » Luc. 12: « Ignem veni mittere in terram; et quid volo nisi ut ardeat? » Quarto in opere. Phil. 2: « Deus est qui operatur in no- bis velle et perficere pro bona voluntate. » Quinto in tentatione. 1 Cor. 10: « Fidelis Deus, qui non permittet vos tentari supra id quod
potestis. » Sexto in accusatione. 1 Joan. 2: « Advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum. » Septimo in remuneratione. Apocal. 5: « Faciam illum columnam in templo Dei mei. » Item nota super illo verbo, Aperite, quod aperire debemus portas per meditationem primi infernalis miseriae, infra 58: « Vadum ad portas inferi. » Secundo justae vitae. Prov. ult.: « Laudem dent eam in portis opera ejus. » Tertio caelestis gloriae. Psalm. 147: « Confortavit seras portarum tuarum. »
Item nota super illo (!) verbo Pacem, quod tria sunt quae faciunt pacem in praesenti. Primo contemptus temporalis opulentiae. Infra 57: « Cor impii quasi mare fervens, quod quiescere non potest. » Secundo subjugatio carnalis concupiscentiae. Eccl. 44: « Pacificantes in domibus suis. » Tertio contemptatio divinae sapientiae. Psalm. 75: « In pace factus est locus ejus, et habitatio ejus in Sion. »
Item nota super illo verbo, Semita justi, quod est via justitiae recta primo propter itineris brevitem. Sap. 5: « Ambulavimus vias difficiles. » Secundo propter situs aequalitatem: quia rectum est illud cujus medium non discrepat ab extremis. Joan. 15: « Sciens quia a Deo exivit, et ad Deum vadit. » Tertio propter pulchritudinem. Jer. 31: « Benedicat tibi Dominus, pulchritudo justitiae, mons sanctus. »
Item nota super illo verbo, Pacem, quod tria sunt quae faciunt pacem in futuro. Primo bonorum ubertas. Psal. 147: « Posuit fines tuos pacem. » Secundo malorum securitas. Infra 52: « Sedebit populus meus in tabernaculis fiduciae. » Tertio immobilitas. Psal. 4: « In pace in idipsum dormiam et requiescam. »
26:14
Morientes non vivant. Hie petit ne punitos ulterius a poena liberet. Et primo ponit petitionem: Morientes peccatores non vivant, vita gratiae ubi poeniteant. Gigantes, de sua potentia gloriantes, von resurgant, ad gloriam. Psal. 1: « Non resurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum. » Eccli. 16: « Non exoraverunt pro peccatis suis antiqui gigantes. » Vel petit ut hostes eorum decepi, ulterius non resurgent ad potentiam. Secundo ponit exauditionem: Propterea. Psal. 9: « Pereat memoria eorum cum sono. » Jerem. 8: « In tempore visitationis suae corruent.
26:15
Indulsisti genti, Domine. Hic inducit Deum ad justitiae opus per experimentum inutilitatis misericordiae: tum quantum ad remissionem poenarum, Indulsisti; tum quantum ad multiplicationem bonorum, Elongasti. Jer. 5: « Magnificati sunt et ditati, et incrassati sunt et impinguati, et praeterierunt sermones meos pes- sime. » Prov. 1: « Prosperitas stultorum perdet eos. » Secundo utilitatem vindicantis justitiae, Domine in angustia.
26:17
Oseae 6: « In tribulatione sua mane consurgent ad me. » Jer. 2: « In tempore afflictionis dicent: Surge, et libera nos. » Sicut quae concepit, cum appropinquaverit ad partum dolens clamat in doloribus suis; sic facti sumus. Hic probat idem per experimentum in Judaeis. Et primo ponit tribulationis flagellum, Sicut quae concepit. Joan. 16: « Mulier cum parit, tristitiam habet. » Psal. 47: « ibi dolores ut parturientis. » Secundo emendationis fructum, A face e tua.
26:18
Hebr. 12: « Omnis quidem disciplina, in praesenti quidem videtur non esse gaudii, sed moeroris; postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddit justitiae. » Justitiam non fecimus in terra. Hic denuntiat impetratam pacem: et circa hoc tria facit. Primo ostenditur ratio dilationis, Justitiam non fecimus, ut alludat ei quod dicitur Deut. 28: « Dabit Dominus inimicos tuos qui contra surgunt adversus te, corruentes in conspectu tuo. » Secundo ponitur promissio restitutionis populi per resurrectionem, sive corporalem in die novissimo, sive a miseria captivitatis. Unde promittitur resurrectio. Vivens mortui. Ezech. 57: « Vaticinare ad spiritum, vaticinare, fili hominis etc. » Indicitur resurgentibus gratiarum actio, Erpergesecimini. Dan. 12: « Multi ex his qui dormiunt in pulvere terrae, evigilabunt. » Et assignatur resurrectionis causa,
26:1
v. 4 « In die illa cantabitur canticum illud in terra. Iuda : urbs. fortitudinis nostrae Sion, Salvator ponetur in ea murus et antemurale » ; — hebr. urbs fortitudinis nobis, salutem ponit muros et antemurale i. e. iubilant quod iam habeant urbem firmam ac tutam, urbem roboris, novam scil. Ierusalem ; quae salutem habeat tamquam muros et propugnacula, cui ergo nullus hostium nocere iam potest et quae omnes incolas beatos reddit. Salus ipsa vel quod idem est ipse Deus auctor salutis sese urbis defensorem praestabit ; dupliciter i. e. multipliciter urbem protectione cinget. Ergo haec urbs expugnari non poterit. Ipsa haec exclamatio wrbs fortitudinis nobis optimum dat responsum ad 25, 11. 12. S?on in vulg. additur tamquam interpretamentum neque tamen adest in hebr. apud LXX, Syrum, neque in commentario S. Hier. neque apud Chald. ; aptius et concinnius ponitur Salvator in altero membro (cf. Osor. Sanct. Malv. Mar. Lap. Tir. Calm.) ; ita parallelismo consulitur et sensus exoritur ad hebr. et graecum consentaneus : ipse Deus est murus qui nos undique custodiendo circumdat ; cf. Zach. 9, 5. Dicitur terra fuda eodem fere modo, ut 24, 93 et 25, 6 de monte Sion sermo est ; ibi theocratia radices suas habet; inde propagatur et diffunditur; ergo vice versa, ubicumque theocratia consistit, regio Iuda creatur. Iam si Sion talem praebet opem et salutem, cives sionitici omnes invitant, ut ad eam urbem accedant
Hoc quoque carmine id agitur, ut salutis divinae excellentia nobis denuo commendetur. Proponuntur enim nobis iusti qui ea salute potiti ex laetissimis et maxime incitatis animi affectionibus carmen hoc laudis et exsultationis fundunt. Uti fit in magnis animi commotionibus et in materia qua affectus varii excitentur oportet, carmen ipsum liberius incedit, ab alio ad alium affectum transit, modo de salute parta gaudet, modo de periculo ablato sibi gratulatur, tum Deum exaltat, tum sibi faustissima quaeque promittit. Ita enim ab aliis ad alia celeri quodam cursu, minime quaesito, properans optime ipsas animorum affectiones depingit et exprimit, quibus iusti magnalia Dei consalutant. Apte For. : « Dei vietoriam animo volvens propheta et novam Ierusalem animo contemplatus vastata illa impiorum hominum et honicidarum civitate canticum prophetico more adnectit » :
26:2
v. 2 « aperite portas et ingrediatur gens iusta, custodiens veritatem » ; — omnes enim populi vocantur (cf. 9, 9 ; 95, 6) et iusti huic vocationi omnium gentium et earum ad populum Dei aggregationi desiderio ardenti obviam feruntur. In nova Sion adest iustitia, fidelitas inconcussa ; cf. 1, 26 ; 2, 8; 4, 3 ; 11, 9 et saepissime in altera parte ; antea foedere violato fidem fregerunt, non ita instauratione facta. Unde memores temporum antiquorum magis praesentem beatitatem extollunt
26:3
v. 3 « vetus error abiit ; servabis pacem, pacem, quia in te speravimus » ; —iam Sion ad normam divinam exacta est ; populus in ea inhabitat sanctus ; error vetus, quo a Deo declinatum est et auxilium expetitum ab alienigenis, abiit ; peccata fontes fecundissimi omnium malorum deleta sunt ; unde Deus abundantissimam suam pacem potest communicare iis qui iam in eo solo spem omnem collocant neutiquam ad extraneos deflectentes. Videmus ergo vatem statum, conditionem, affectiones iustorum ita describere, ut in iis simul praeclarissima documenta enuntientur et vivide proponantur eorum, quae in aequalium animis quam maxime insidere exoptat et in opus deduci. Hebr. intellige /ndolem (cogitationem) firmalam servabis in pace i. e. novus populus Sion indolem habet firmam et fixam in iustitia, iam non claudicat in duas partes ; huic autem firmae fidelitati respondet pax stabilis, imperturbata, abundans ; ita in novo populo imago quaedam relucet ac similitudo cám Iahve qui est Deus foederis fidelissimus, immutabilis. S. Hier. ad suam versionem scribit : « hebraice jeser samuch (420 x"), quod Aquila et Symmachus similiter transtulerunt ssp Ernpsiouivov hoc est: error noster ablatus cst, sive cogitatio nostra firmala est, quae prius inter te et idola fluctuabat, ut nequaquam eireumferamur omni vento doctrinae, sed in te Dominum Salvatorem tota inente eredamus. Pro quo nos, ut sensus manifestior fieret, transtulimus vetus error abiit »; at stalim pergit : « et quia cogitatio nostra firmata est, propterea servabis nobis pacem »; el hoc sensum textus hebr. plane reddit. Intellexit ergo S. JJier. veterem errorem fluetuationem illam mentis, quam cum cogitatione firmata ablatam cerneret, errorem abiisse inlerpretatus est. — Secundum Epiphanium * Aquila verüit z)ácpx Eocnpryuivoy (ef. M. 16, 1759). Alii ità vertunt hebr. : cogitatio fixa, servabis paeem i. e. hoc tuum consilium est firmum et fixum, hacc libi stat sententia, ut speranlibus in te pacem conserves (Mald. Mar. Calm. Hitz. Drechsl. Cheyne), vel nobis firnium fixumque est sperare (cf. Sanct. Malv.). At prius parum dicit, quia decretum Dei pacem dandi piis non tum demum conditum est, sed semper exstitit ; neque alterum placet, quod ne verbis quidem satis congruit. Alii vertunt : aedificium firmatum servabis incolume (Vel.), ut rem firmam servabis pacem (Naeg.), vel etiam : eum qui mente firma est incolumem servabis (In.), sed hisce vel vox vel collocatio vocis minime favet. Bred.verba ca refert ad antecedentia : gens custodiens.. indolem firmatam. Hanc indolem in Deo firmam fixamque ut eminenti modo prodant inter se hortantur etiam in subseq. ex hebr. sperate in lahve; in vetere foedere saepe a spe divina ad foedera cum extraneis defluxerunt; unde in novo rerum statu unice Deo adhaereri et in eo omnem reponi fiduciam qui solus esse possit auxiliator asserunt
26:4
v. 4 « sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum »; — hebr. quia in Iah Iahve saxum saeculorum; ipsis Dei nominibus fundamentum spei immotum continetur; de Iahve vide ad Os. 2, 20; 19, 5. Ioel 2, 32; saxum YS Deus saepius appellatur, quippe qui sit tutissimum praesidium sui populi et fundamentum immutabile atque immobile, cui theocratia innititur; saxum enim vel rupes quam maxime menti ingerit. speciem firmitatis, soliditatis inconcussae, perpetuitatis (cL Deut. 39, 45. 37. P&. 48, 3. 1215 19, 15; 28, 41 18, 26; 89, 91 hebr. etc.). Atque huius protectionis specimen praeclarissimum edidit Deus in deiectione inimicorum ; quare id opus Dei celebrant
26:5
v. 5 « quia incurvabit habitantes in excelso, civitatem sublimem | humiliabit; humiliabit usque ad. terram, detrahet. eam usque ad. pulverem ;
26:6
v. 6 conculcabit eam pes, pedes pawperis, gressus egenorum »; — non tempora futura explica ex hebr. sed praeterita vel praesentia, quibus Dei facinora praesentia sistuntur laudantibus. Ea autem longiore enumeratione praedicant ostendentes, quanti ea aestiment et quantopere singulorum memoriam gerant animis impressam. Civitatem intellige, sicut 23, 2; 94, 10; de locutione vide 93, 19. Ad iubilum iustorum quam maxime spectat, ut populus Dei qui videbatur nationibus superbis adeo vilis et contemptus in victoriae societatem a Deo assumatur, ut scil. Deus infirma mundi elegisse dicatur et per ea confudisse fortia; quare cum laeta repetitione efferunt ürbem magnificam conculeatam esse pedibus pauperum, gressibus egenorum ! En, deposuit potentes de sede et exaltavit humiles; cf. 14, 39; 95, 4. Quantopere differt sors pauperum illorum a ruina civitatis sublimis ! V. 'l « semita iusti recta est, rectus callis iusti ad. ambulandum » ; — via eius non ad praecipitia ducit, sed plana est, ita ut facile et tuto incedat; eum ducit Dominus ne impingat; unde in hebr. rectam complanas orbitam iusti; cf. Prov. 3, 6; 11, 5; Deus ipse removet obstacula, emollit aspera, dura aufert, ut iustus suaviter incedere possit, Id iusti ex periculis erepti Deo laudi vertunt et in se ipsis experti! sunt. Verum eandem fidem ac spem semper tempore tribulationum firmiter retinuerunt; quare ea fide armati excelsos gerebant animos
26:8
v. 8 « et in semita iudiciorum tuorum Domine sustinuimus te; nomen (twm et memoriale tuum in desiderio animae »; — illos non latuit per iudicia divinitus immissa procurari salutem; quare cum iudicia ingruerent, in ea quasi via Dominum auxiliatorem et salvatorem venturum exspectabant; cum gaudio recordantur et cum grato animo recolunt, quomodo in tempore iudiciorum nomen. Dei i. e. Deus ipse fidelissimus atque immutabilis promissionum sponsor et «memoria eius, recordatio Dei salvatoris intimo affectu et desiderio cordis ipsorum animis fuerit impressa ; ecce, quam praeclara documenta vates tradat in hac iustorum descriptione, quid in rerum angustiis ob oculos habere oporteat ! Et quanto desiderio in mediis tribulationibus animati fuerint et gloriosam illam Dei manifestationem et salutem expetierint, iam in singulis quibusque vates accuratius describit
26:9
v. 9 « «nima mea desideravit te in nocte, sed et spiritu meo in praecordiis meis: de mane vigilabo ad te »; — totum hominem maximo illo desiderio urgeri sententia dicit; spiritu meo in medio mei cupide te quaesivi (hebr.); partem inferiorem et superiorem animae intime affici et suo quamque modo versus Deum impelli voces declarant. Intellige &octem de nocte tribulationis, uti 21, 11; ita ex hebr.' ; mane vigilare . explica sicuti phrasin mane consurgere et mittere i. e. sedulo et magno studio, cura et sedulitate eximia. Tanto autem desiderio tenebantur, quia quid praeclari ex iudiciis secuturum sit, bene perspectum habebant : « cum feceris. iudicia tua in terra, iustitiam discent habitatores orbis » ; — ecce divinam illam praedicant normam : Sion, orbis in iudicio redimetur, et quia eum rerum statum quem Deus vult (— haec est demum vera et plena iustitia —) etiam ipsi hisce in terris consistere expetunt, id autem fieri posse per iudicia et divinas castigationes intelligunt, ideirco in ipsa periodo tribulationum hac se cogitatione erigebant et consolabantur, hac molestias et aerumnas emolliebant divino consilio cum laeta spe acquiescentes. Tantum vero bonum ex castigationibus originem ducere ulteriore consideratione rem a contrario perpendentes proponunt ex communi omnium experientia qua patet impium dum prospere agit nihil curare de Deo vel de iustitia:
26:10
v. 10 « misereamur impio et non discet iustitiam; in terra sanctorum. iniqua gessit et non videbit gloriam Domini » ; — i. e. « iuste desidero iudicium tuum et scelestorum punitionem; nam dum illis parcitur, deteriores fiunt » (Men. sim. Sanct. Sasb. Pint. Mald. et plerique); « finge, inquit, improbum non puniri quin immo bene habere et beneficiis affici, actum est; scito nunquam ad sanam mentem rediturum » (For.); vérum ad maiora mala perpetranda se accinget audacter; in terra rectitudinum (For. Mald. Vat. Mar. Malv.) i. e. in ea regione ubi leges iusti et veri notae sunt et ab aliis servantur, inique et perverse agit; « exaggerat scelus impii dicens esse inter viros et sanctos admissum » (Pint.); malum enim est inter pravos peccari, peius inter bonos et sancios (Mar.), cum tamen rectitudines palam sint propositae. lta autem agens nullo modo reverentia quadam vel timore maiestatis vel sublimitatis (hebr.) Dei tangitur; non videti. e. ncn advertit, non considerat, sed negligit atque spernit. Immo, ita pergitur in hebr., etiam magnam maiestatis divinae manifestationem non advertere volebant impii; quare iam exoptandum, ut nune experiantur, quanto zelo Deus pro suo populo rem sit acturus et scelera vindicaturus ; nam v. 41 in hebr. Domine exaltata est manus tua neque tamen vident ; videbunt (et confundentur) zelum pro populo, ignis adversarios tuos devorabit; vel etiam : videbunt et confundentur! zelus pro populo, immo ignis adversarios tuos devorabit; sed communiter prius sequuntur. Manus Dei, Dei potentia et ratio gubernandi in rebus populi electi semper erat manifesta, verum impii sensibus obtusi id advertere minime volebant; quare certam perniciem illis annuntiat; in magnis ilis iudieiis volentes nolentes videbunt et in se experientur, sed cum magna sua confusione, quomodo Deus maximo zelo et magna amoris aemulatione (cf. ad 9, 7. Ioel 2, 48. Zach. 1, 14) pro populo suo sit pugnaturus. Neque multum ab hoc sensu recedit vulg.
26:11
v. 11 « Domine exaltetur manus tua. et mon videant! videant et confundentur. zelantes. populi et. ignis. hostes tuos devoret »! — indignatio enuntiatur iustorum ea imprecatione, ut impii ab initio non advertentes ad Dei iudicia demum maiore illorum severitate perstringantur; dicuntur zelantes populi eo scil. sensu quo apostolus dicit : aemulantur vos non bene (Gal. 4, 1'1). Talis ergo exitus iudiciorum appetebatur a iustis; pro impiis vel interitum vel ut discant iustitiam (v. 9) exspectabant. Quid ipsi pro se desideraverint et quibus animorum affectionibus iudicium Dei devolvi viderint, in parte subsequenti explicant. Cum in v. 9 singulari uumero dicatur anima mea etc., aliqui eam partem iam non ad canticum iustorum referendam esse censuerunt, sed ita accipi volunt, ut ipse Isaias suos animi sensus prodat. Ita Sanct. et inter recentiores Hitz. Kn. aliique. At iuremerito plerique tenent etiam haec ad.canticum pertinere. Nam bene describuntur et exprimuntur sensus et affectiones iustorum, quibus Dei iudicia opperiebantur, atque ad conditionem carminis lyrici prorsus accommodatum est, ut illius temporis angustiis pleni sensus recolant. Insuper a v. 12 certissime idem canticum continuatur ; ergo si non aperta necessitate cogimur, etiam pars interiecta non erit a carmine avellenda. Sed tantum abest ut talis adsit necessitas, ut quae ibi dicantur, optime ad carminis rationem conveniant. Neque mutatio illa qua dicitur anima mea tanta est, ut propter eam carmen interrumpatur. Transitus enim talis satis est frequens atque bene h. 1. inservit, ut vividius affectiones depingantur, dum unusquisque loquens pro se et per se inducatur. In hisce versibus S. Hier. cernit dialogum inter Deum et prophetam hunc in modum : advertit vates : « quamdiu non exerees iudicia tua super terram et nec bonis bona nec malis retribuis mala, iustitia tua, o Deus, ignoratur in terra ; eum autem in iudicii die pro qualitate operum unicuique reddideris quod meretur, tunc iustitia tua cognoscetur in orbe terrarum » ; ad quod respondet Dominus : misereamur impio ; « et est sensus : magis impius misericordiam consequatur et discat clementiam meam » ; at reponit propheta « ex persona humanae impatientiae : ef non discet iustitiam; estque sensus : et quomodo poterit iuam nosse iustitiam, si tantum clementiam fuerit expertus ? redditque causas quare eum velit Dei iustitiam discere »; rursum autem Dominus sententiam temperaus et non videat, inquit, sive non videbit gloriam Domini i. e. sufficit ei pro universa poena, quod me cum sanctis meis non videbit in mea maiestate regnantem ; respondet propheta : exaltetur manus tua et non videant ; cui Dominus reponit : videant magis et confundantur. — Séd talis dialogus, cuius nullum apud prophetam vestigium, et carmen importune interrumpit et artificiosius et subtilius fingitur. Alii v. 10 ita concipiunt : si impius benigne habeatur qui non didicit iustitiam, perverse aget et Dei gloria non agnoscetur (cf. Drechsl.); at haec explicatio verbis non satis congruit; nam quid sibi vult otiosum illud qui non didicit iustiliam ? si enim est impius, id per se intelligitur, neque ulla cernitur ratio, cur ' qui supplendum sit; dein arbitrarie in ultima sententia novum introducitur subiectum grammaticale, cum in textu hebr. habeatur perverse aget et mon respicit maiestatem. Dei scil. idem ille impius. Insuper quod vult Drechsl. sensum esse : illo casu supposito non fore ut regnum Dei unquam erigatur et gloria Dei manifestetur, et illatio est longius petita et praemissis amplior et vix ad indolem carminis facta. Hoc totum autem carmen esse, neque carmen finiendum esse cum v. 2, satis supra dictum est et argumento proposito comruendatur. Recoluerunt iusti quid ratione habita impiorum de iudiciis Dei senserint. lam memoria volvunt (antithetum est praecedentis membri, Mald.), quomodo ipsi turbinem iudiciorum appropinquantem et irruentem exceperint. Cum spe et obsecratione felicem exitum et salutem sibi sunt polliciti
26:12
v. 12. « Domine dabis pacem nobis; omnia enim opera nostra operatus es nobis » ; — pacem pro se fore imperturbatam invicte sperant et eam spem ex iis reddunt vividam, quae Deus eousque mirabilia pro suis gessit; quaecumque enim nobis evenerunt, a te evenerunt (Men. Sanct.) maximis iam beneficiis potiti per omnem rerum israeliticarum cursum habent pignus operum ac beneficiorum maiorum et hac spe sese consolabantur. Neque frustra. Nam iterum experti suntopus Dei; unde
26:13
v. 13 « Domine Deus noster, possederunt nos domini absque te; tantum inm te recordemur mominis tui »; — oppressionem ab inimicis illatam sola ope divina excusserunt; unde iubilantes confitentur : solum per te stat, ut nomen tuum cum laude praedicemus; in Deo quasi constituti, eius ope circumdati et fulti id obtinuerunt, ut iam cum cantico nomen Dei extollant. Domini absque te alieni sunt dominatores et inimici Deo qui populum Dei quasi Deo eripere et Deo seposito in illum dominari et tyrannidem exercere conabantur. Solus Deus populum suum sibi et suae ditioni restituit ; unde vero et proprio sensu dicunt in te nomen tuum celebramus, et simul hac locutione optime illustrant quod modo laudantes extulerunt*: omnia Opera operatus es nobis. Et in hac pace et in nominis Dei laude iam plane tuti et securi sunt ; Deus enim oppressores, dominos illos absque Deo, morti tradidit, eorum vim plane contrivit; unde
26:14
v. 44 « morientes non vivant, gigantes non resurgant ; propterea, visitasli et contrivisti eos. et perdidisti omnem memoriam eorum »; — verte hebr. per simplex futurum : mortui non vivent, wmbrae non resurgent, uti S. Hier. ipse ad h.l. adnotat : « Symmachus more suo manifestius : mortui non vivificabunt, gigantes non suscitabunt »; de gigantibus vide ad 14, 9. « Non solum ipsi non resurgent, sed ne memoria quidem illorum exstabit » (Mar. sim. Osor.); propterea i. e. « idcirco enim vel ad hoc enim eos abolevisti ne iterum resurgerent »(For.) et nos vexarent; particula 125 id introducitur quod eo ipso fit, cum prius illud evenerit (cf. 61, 1. Ier. 5, 9; 2, 33. Zach. 11, 7. Iob 34, 25; 42, 3; uti graecum ez; Del.). Quomodo oppressores devicti sint et morte oppressi, enumeratione longiore sublimem in modum recenset Ezechiel 32, 18-32. Hostibus vero prostratis Deus et populo suo benigne adfuit et suam gloriam manifestavit et regnum suum ac dominium propagavit, suam scil. cognitionem magnis illis facinoribus spargens
26:15
v. 18 « éndulsisti genti, Domine, indulsisti genti , numquid. glorificatus es? elongasti omnes terminos lerrae »; — hebr. addidisti populo,.. glorificatus es; latinum numquid explica nonne glorificatus es? uti numquid saepius in vulg. (Gen. 18, 14. 23; 29, 5. Ps. 86, 3 etc.); vetus theocratia arctis terminis ac limitibus erat conclusa; quare eius super orbem diffusio quae non fit sine variis iudiciis Dei (cf. 25, 5) apte dicitur elongatio terminorum, qua scil. fines terrae in longum dimoventur seu dilatantur (cf. ad Mich. 7, 11). En, magna adest concinnitas aptusque progressus carminis in hac explanatione a v. 12 ; postquam enim in v. 19 summatim propositum est quid ipsi speraverint et cur eam spem foverint, in v. 13 oppressio describitur et liberatio per solum Dominum facta declaratur; qualis autem fuerit liberatio, in v. 14 morte et interitu hostium proponitur, in v. 18 vero exhibetur aucto populo gloria Dei manifestata, theocratia per orbem diffusa; declaratur itaque liberatio ut ita dicam negative et positive. (Sasb. sim. S. Hier.). At ea explanatio, uti ex interrogatione sensu negativo (qui non adest in hebr.) prolata originem ducit, ita etiam rei et verbis est contraria; nam populum augeri, terminos elongari prosperum dicit theocratiae statum, sicut Deum honorari ; dein postquam in v. 14 de morte et excidio hostium eum in modum sermo factus est, ut hostes plane interiisse et eorum memoriam penitus esse deletam dicatur, iam non est probabile, in v. 45 iterum de hostibus, qui nunc vivi ac florentes essent censendi, institui mentionem. Neque ad hostes in haec serie cogitationum post v. 14 aptari potest id quod in v. 16 enuntiatur; sed in v. 16 praeluditur ad sequentia, in quibus apertissime de ipso Dei populo, non de hostibus texitur oratio. Quare versus 15 sensu bono de populo Dei accipi debet et explicat liberationem et suo modo spem in v. 19 enuntiatam complet (cf. Osor. Calm. Rohl. Troch.). — Singulari plane ratione Naeg. versum interpretatur ; dici scil. de regno mortis, quod regnum continuo crescat, quia homines continuo alii post alios moriantur; in hoc autem mortuorum cumulo qui crescat continuo, gloriam Dei contineri, quippe qui Dominus vitae et mortis homines mori velit ita exhibens omnipotentiam suam et impotentiam hominum ; hac ratione terminos inferni et mortis continuo dilatari. Sed arbitrarie gens explicatur gens mortuorum, ferra regio mortis, ut de aliis incommodis et de coacta expositione taceam. Si Isaias de inferno et regno mortis loquitur, id quam aperte et propriis verbis faciat legere poteris 5, 14 seq. 14, 9 seq. — Bred. legi vult 11222 genti gloriosa tribuisti largiter. Liberatione commemorata redeunt, uti supra v. 8. 9, ad contemplandam viam qua ad beatam illam felicitatem pervenerunt; talis reditus in carmine lyrico variis affectionibus agitato facile fit, cum notum sit quoties in tali genere carminis canticum in suos quasi sinus redire ac replicari solent. Eo enim modo et assiduitas contemplationis et magnitudo ambitusque affectuum depingitur, qui una orationis complexione nequaquam digne possint exprimi, sed repetito indigeant circuitu, descriptione iterata. Unde
26:16
v. 16 « Domine in angustia requisierunt te, in tribulatione murmuris doctrina tua eis » ; — ultimum membrum ex hebr. effuderunt tacitam orationem, cum castigares eos (cf. Mald. For. Vat. Mar. Malv. et recentiores) submissa voce et tacitae mentis desiderio preces ad Deum fuderunt, dum divinis iudiciis et tribulationibus erudirentur; alii in vrm5 (incantatio) preces maxima cum obsecratione fusas intelligunt; S. Jlier. murmur concipit, « quando tantum eis malorum pondus incumbet, ut ne clamare quidem audeant confidenter, sed dolorem suum silentio devorent » ; in tali ergo rerum angustia iis fore doctrinam i. e. eruditionem et, salutarem institutionem (cf. Is. 98, 19. Ez. 6, 9). Quaenam fuerit illa angustia et castigatio, illustratur
26:17
v. 17 « sicut quae concipit cum appropinquaverit ad. partum, dolens clamat in dolo- ribus suis, sic facti sumus a facie tua, Domine» ! — hebr. sicut. gravida etc. ; sunt enim dolores parturientis acutissimi ; unde saepe adhibentur ad comparationem (cf. Ps. 47, "i. Is. 13, 8; 21, 3. Ier. 4, 31; 6, 24; 13, 21; 22, 23; 49, 24. Ez. 30, 16. Os. 13, 13. Mich. 4, 9 etc.) et magnitudinem angustiarum declarant. Eo melius autem hac comparatione utitur vates, quia ex tribulationibus novus partus edendus erat, i. e. ope tribulationum in ipso populo Dei regeneratio quaedam spiritualis erat efficienda, ex calamitate salus erat proditura (cf. ad Mich. 4, 10); unde iusti quoque magno desiderio eiusmodi partui obviam ferebantur. Aderat in populo Dei ex institutione et gratia divina nisus quidam ad eiusmodi partum edendum, ad populum sanctum Deo procreandum ; at quam impar fuerit ex sese huic partui edendo, eadem comparatione retenta describitur
26:18
v. 18 « concepimus et quasi parlurivimus et .peperimus spiritum; salutes non fecimus in terra, ideo non ceciderunt habitatores terrae »; — i. e. ventum peperimus ;. frustra fuit labor ac vanus, frustra nostri conatus (cf. Osor. Mald. .Mar. Men. Calm.), uti supra dictum est tantum in te praedicamus nomen tuum v. 13; populus altiorem illum salutis statum, novam theocratiam, efficere non potuit; huius impotentiae documentüàm ac monumentum iam eo continebatur, quia ne incursus hostium quidem efficaciter propellere et avertere potuit : et non ceciderunt habitatores terrae (hebr.) i. e. dominatores et hostes qui nos affligebant nos nostra virtute non potuimus e sede et auctoritate et potentia deiicere (cf. S. Ilier. Sasb. Sanct. Pint. Mald. Mar. Men. Calm. Troch.). Eadem comparatione utitur propheta cum de invasione assyriaca loquitur 37, 3; qua simul ostenditur quam impotes fuerint ad salutem efficiendam. Verum quod ipsi suis viribus efficere non poterant, Deus facillime e, abundantissime praestare poterit. Unde humili confessione suae impotentiae facta ad praeclaram de Deo spem eriguntur : Deus non solum novam rerum conditionem in opus deducere potest, sed ita opus suum exsequetur et tanta gloria et amplitudine regnum suum exornabit, ut ipsos quoque mortuos ad vitam reductos gloriae suae reddat testes et participes :
26:19
v. 19 « vivent mortui tui, interfecti mei resurgent ; ezpergiscimini et laudate qui habitatis in pulvere! quia vos lucis ros tuus et lerrum gigantum detrahes in ruinam » ; — dicuntur mortui twi, qui cum Deo pietate iuncti mortem obierunt ; interfecti me?, qui populi theo- €ratici causam agentes, defendentes et ut membra eius populi naturae "lebitum solverunt (hebr. cadavera mea). Isti vivent, resurgent; ita Dei potentia egregie laudatur, qui non solum regnum suum per orbem ter- Tàrum diffundit, sed mortuos quoque vita donatos et e sepuleris excita- "ios in gloriae suae regnum assumit. Quare maxima cum iubilatione hanc periodum iam praeoccupantes exclamant : expergiscimini et laudate.. daec nova vita unice laudibus Deo canendis erit dicata; habitatores pulveris sunt qui in sepuleris conditi dormiunt (cf. Iob 1, 91; 47, 16; 290, 11; 21, 26 et quae notavi ad Iob 49, 23). Hisce ad vitam suscilatis insignis splendor additur novae theocratiae. Elucet enim eius vis et gloria, qua morti ipsi praeda eripitur, et vietoria quam Deus reporiare dicitur, agminibus illis e sepulcro eductis insigni modo exaltatur et regnum Dei coelum et terram, tempus et aeternitatem complectens exhibetur. In ea autem suscitatione mortuorum praeclarissima includitur consolatio pro lis qui mediis in tribulationibus antequam novus rerum ordo oriatur diem obeunt; etiam ipsis nova vita promittitur, et cum Deus regnaverit et coram senibus adsit gloria (24, 23), hoc regnum et gloria haec ita absolvitur, ut omnes servi Dei sepulcris relictis regni eius et gloriae sint cives. IIaec autem suscitatio fit quia ros luminum ros tuus (hebr.) ; nam ut. S. Hier. dicit : « quomodo iactis in terram seminibus ros paulatim crescere facit herbas, sic Domini ros ros erit luminum plurimorum » ; uti ros seminibus vitam dare vel ea ad vitam exserendam allicere et plantas iam fere emortuas ad novum vigorem provocare concipitur, ita ubicumque Deus qui est lux suae lucis radium immittit, mors pellitur, redit vita; unde ros luminum est ros qui ad lucem et vitam vires tribuit, ad lucem vitae excitans et revocans (Men. Sanct. Calm.), vel ut S. Cyr. textum graecum : ros qui a te est sanitas illis est, exponit : « rorem vocari sentimus vivificam spiritus efficacitatem et potentiam ; est ergo ros vivificus spiritus a Patre per Filium, per quem terrestribus corporibus incorruptio tribuitur.... quemadmodum enim ros in terram delapsus est, ut sensim ac leniter semina in ipsa recondita augeantur et crescant, eodem modo ros a te stillans medicinam et vitam et salutem praebebit defunctis tuis ». Futura ergo corporum resurrectio hoc lococlare enuntiatur, uti etiam interpretes catholici omnes et ex acatholicis plerique agnoscunt; cum lux et vita intimo nexu inter se saepe copulentur (uti e contra tenebrae et mors — cf. Iob 3, 16. 20; 33, 30), resurrectio convenientissime ad Dei lucem refertur, idque eo magis quia resuscitatorum demum agminibus maximus accedit splendor et gloria eximia maiestati divinae. Ultimo demum membro ex vulg. mortuis Dei qui nova luce vitae splendescent ex regione opponuntur adversarii Dei qui in ruinam detrahuntur : confer, quibus Christus publicae praedicationi finem imposuit : et ibunt hi in supplicium aeternum, iusti autem in vitam aeternam (Matth. 25, 46); en omnium rerum finis, en consummatio saeculorum, en sors aeternitatis immutabilis ; quare hoc carmine optime finis imponitur iudiciorum divinorum considerationi quam a cap. 94 vates. nobis proposuit. Vita resuscitatorum beata h. 1. duobus indicatur, exhortatione ut Deo exsultationem et iubilum canant (zubilate hebr.) et metaphora roris luminum qua ad vitae et lucis Dei consortium eos admitti, rore luminum infundi, ergo vita et gloria donari designatur. Quodsi id conferas cum v. 14, consequitur dum servi Dei summa vita et luce fruantur, adversarios Dei contumaces in perpetuum omni potenlia spoliatos a Deo conteri ac castigari plane devictos. Sunt qui hebr. explicent ros herbarum ros tuus vel ros olerum; vide Vat. Mald. Sanct. For. Malv. Lap. Men. Calm. Ros. Ges. Drechsl.; qua explicatione vis illa vivifica simpliciter effertur, uti v. g. Eccli. 46, 14 : ossa eorum pullulent de loco suo (49, 129) vel apud ipsum "e :'O0ssa vestra quasi herba germinabunt (66, 14). At iuremerito alii retinent interpretationem de rore luminum ; ita Syrus, S. Hier. Chald. Saadias quos sequuntur Grotius, Ges. in comment. Ewald, Umbreit, Kn. Del. Naeg. Bred. Rohl. Net. quae explicatio et uberior est et magis ad rem. Nam rorem ad herbas spectare, non opus erat efferre; sed inesse rori divino vim vivificatricem eamque vim repeti ex Dei natura qui est essentialiter lux et proin vita, hoc et aptissime simul et pulcherrime dicitur. — In hebr. verte membrum ultimum ef terra umbras (mortuos) proüciet i. e. reddet mortuos qui sunt in sepulcris (cf. Mald. Vat. Malv. Yet recentiores), Verba quidem hebr. verti possunt, uti S. Hier. intellexit, et uti sim. LXX, Syrus et ut videtur Chald.(impios trades in gehennam) verterunt ; sed cum DN» in v. 14 de mortuis, de umbris dictum sit, difficile erit et coactum eandem vocem hoc loco sensu alio accipere et Rephaim nomen speciale gentis pro- Cerae extendere ad omnes Dei adversarios. Hoc loco non tam spem tirmam resurrectionis enuntiari quam solum desiderium eius ardens, quo tenuis quaedam opinio vel suspicio fore resurrectionem contineatur, Kn. ad h. l. asserit. At perperam. Verbis enim ipsis et rationibus in textu allatis certa et firma proponitur praedictio. Duplici exhortatione exper- ' giscimini et iubilate iam indicatur certa prophetae sententia, qui postquam -futurum dixit, ut vivant, ut resurgant, iam hos ipsos ad vitam reduces admonet, ut iubilent ; ratio vero additur de rore Dei qui sit ros luminum vel vitae, quae ratio ex Dei vita qua alios vita donare vulf (ros tuus) deprompta Deum ostendit rorem suum vivificum immiltentem, ergo efficaciter operantem ; et quid revera ros ille divinus sit effecturus, in ultimo membro hebr. denuo indicatur. Veteres quoque versiones quotquot fragmenta serváta sunt, non pium quoddam desiderium per modum optativi, sed praedictionem futuro enuntiatam exhibent. [ta LXX &yxac(aovtut ot vex Qo! , &yepÜfiaovcot ot £y. ot; Uynuetot xa togoavÜT.covvat ol iy 77, 15; eodem modo praebent Cácovcos Aq. Sym. Theod., praebent &uzwiOorcos, aiyscouty (Aq.), dyodQudaovens (Sym.), diaAzovaty (Theod. c£. Field, Hexapl. ad h. 1.). Immo Chald. habet : tu es qui vivificas mortuos, ossa cadaverum eorum tu suscitas. — Sed per se solum h. l. sermo est de resurrectione iustorum ; de 2 omnium etiam impiorum resurrectione loquitur Daniel (12, 2); spem resurrectionis eiusque fidem iam notam supponit Ezechiel (37, 2 seq.).
26:20
v. 20 « Vade populus meus, intra in cubicula tua, claude ostia tua super te, abscondere modicum ad momentum, donec pertranseat. indignatio »! — « metaphora sumpta est a tempestate, qua ingruente solemus nos in domus penetralia recipere » (Mald.) ; id ergo Deus suis commendat, « ut quieti sint neque desperatione aut diffidentia despondeant animum, utque in silentio Deum toto cordis affectu deprecentur (eisdem enim prope verbis in evangelio Dominus orare docens suos erudiebat) neque solliciti essent de quarumvis rerum visibilium facieaut vicissitudine aut transmatatione, sed de Deo cuius providentia omnia dispensantur » (For.). Modo loquendi admonentur vel de Noe qui iubetur ante inundationem in arcam ingredi, quo ingresso Dominus ianuam clausit (Gen. 1, 16), vel de Israelitis in Aegypto, qui iubentur suis se domibus continere, dum transiturus sit Dominus percutiens Aegyptios (Ex. 12, 22. 23). Dicitur autem modicum, quia pro singulis tempus probationis et tribulationis comparatione instituta cum aeterna regni Dei gloria ad quam praeparantur et adducuntur, semper est in praesenti momentaneum (cf. 2 Cor. 4, 1'1. Mald.), vel etiam quia singulae afflictiones populi Dei tamquam breves considerantur, cum de singulis valeat quod Habacuc de una enuntiat : « si moram fecerit, exspecta illam, quia veniens veniet et non tardabit » (Hab. 2, 3) ; revera sunt singulae breves considerato toto theocratiae tempore ; ità v. g. tempestas a Sennacherib invecta brevi dici potest pertransiisse ; eodem enim modo sicut nos de periodis anteactis loquimur, brevi huius vel illius regis seu dynastiae gloriam transiisse, etsi per annos complures floruerit, ita prophetae de rebus futuris et annorum serie futura pronuntiant. Quaenam pertransitura sit indignatio, explicatur
Postquam vates magnificum Dei consilium et ultimam: theocratiae consummationem quae in resurrectione mortuorum habetur exposuit, d iam nihil aliud restare videtur, nisi ut ea quae dicta sunt in praesentem im populi et aequalium utilitatem convertantur. Ita enim agere prophetam jam saepius deprehendimus ; vaticinio de montis Dei exaltatione proposito ad adhortationem suis aequalibus necessariam se convertit (2, 5 seq.); idem adverti potest ad 8, 11 seq. 20, 1. Similiter hoc quoque loco suos iam docet, quid ex normis illis divinis pro praesenti temporum necessitate et pro ingruentibus calamitatibus sit colligendum, scil. quali ratione sese habere oporteat, quomodo cum fide et patientia et spe adversa omnia sint toleranda. Ita propheta qui futurorum temporum mysteria divinitus accepta communicavit, iam pressius doctoris munere pro suo populo fungitur, ostendens qualem habere possint ac debeant utili- * tatem et ad praesentem conditionem applicationem vaticinia de rebus maxime remotis, et quomodo ex iis fides et spes sit nutrienda et vera capienda regula, qua de rerum cursu et variis eventibus iudicium feratur secundum normam divinam. Unde pro ingruente tribulatione monet
26:21
v. 21 « ecce enim Dominus egredietur de loco suo, ut visitet iniquitatem habitatoris terrae contra eum, et revelabit terra sanguinem suum et non operiet ultra interfectos suos » ; — Deus dicitur surgere, egredi de loco suo (de throno suo coelesti), venire, quando de effectu quodam peculiari, praesertim de -actione iudiciaria mentio infertur ; cf. ad Mich. 4, 3 et ad Hab. 2, 3 et vide Os. 5, 45. Ps. 17, 8 ; 49, 3 ; 19, 3 ; 95, 13 ; 96, 3 etc. Deus ultor et vindex animadvertet in iniquitatem, ubicumque ea adest ; ergo etiam in ipsius populi sui peccata, pro quorum ultione mittit tamquam virgam furoris sui (Is. 10, 5) alias gentes ; et talem visitationem etam h. 1. inteligi, concluditur ex v. 18 et 20 ; in ea sententiam adeo generalem non sistere, liquet. Iniquitas visitatur contra eum i. e. in ipso habitatore terrae, in eo ipso qui eam patravit punitur ; iusta retributio effertur eo modo quo dicitur : convertetur dolor eius in caput eius et in verti. cem ipsius iniquitas eius descendet (Ps. 1, 11. Mald.). Atque hanc iustam scelerum vindictam ipsa iam terra, tot scelerum scena, expostulare inducitur : sanguinem occisorum quem absorbuerat iam palam profert et ostendit vindictam expetens eo fere modo quo « vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra » (Gen. 4, 10) vel quo Iob 16, 19 : « terra, ne operias sanguinem meum » a contrario dicitur i. e. ne sileas, o terra, ea quae mihi acciderunt neque sanguinem meum iniuste effusum contegas, quin tamquam Abelis sanguis clamorem edat ; cf. Ez. 24, 71. 8. Insuper terra quo efficacius vindictam expetere concipiatur, « interfectos producet in publicum ad condemnationem eorum qui occiderunt » (S. Hier.); sim. Sanct. Sasb. Lap. Men. Tir. Rohl. ; post v. 19 id facile de resurrectione intelligitur, in qua omnes sese sistunt et iniuriarum sibi illatarum vindictam a Domino expostulant : vindica sanguinem sanctorum tuorum qui effusus est. Unde simul apparet, in hac Dei visitatione iudicium quoque universale repraesentari. — Verba non operiet... apte de occisis quos terra quasi e suo gremio emittit accipiuntur ; idque et efficacius nervosiusque est neque post v. 19 ulli potest difficultati subiacere; si alii in istis verbis solum sententiam antecedentem repeti volunt (cf. For. Mald. Mar. Calm. Schegg), a proprietate verborum recedunt et languidam repetitionem textui obtrudunt. Qualem visitationem Dominus sit instituturus et quomodo iniquitatem orbis terrarum sit deiecturus, iam proponitur 21, 1 « in die illa visitabit Dominus in. gladio suo duro et grandi et forti super Leviathan serpentem vectem et super Leviathan serpentem. tortuosum et occidet. cetum qui in mari est » ; — hebr. leviathan serpentem | fugacem, LXX Égw oeóyov:x. Cum addatur ad leviathan serpens fugax, serpens flexuosus, vel sinuosus, leviathan hoc loco de immani bellua, non speciatim de crocodilo (Iob 3, 8; 40, 20) accipi debet; etiam v2n belluam. immanem dicit et adhibetur vox ad significandam Aegyptum (Is. 51, 9. Ez. 29, 3. Ps. "13, 13) et Babylonem (Ier. 51, 34), sicut leviathan designat Aegyptum (Ps. 73, 14). Similiter Aegyptus Is. 30, 6 nominatur iumentum austri et belluae saepius ut symbola regnorum proponuntur (ef. Is. 14, 29 et praecipue Dan. 1, 3 seq. Apoc 13, 1). Unde dubium esse non potest, quin leviathan et draco etiam hoc loco proxime regna potentia dicant quae gladio Domini prosternantur; quae acceptio hoc loco eo magis commendatur, quia oraculum hoc agmen illorum claudit quibus de variis regnis propheta vaticinatus est, et quia iniquitas habitatoris terrae (26, 91) et in Deum rebellio in regnis potentissimis mundi repraesentari et exhiberi solet(cf. ad cap. 13). Cum draco saepius Aegyptum significet, ad quam significationem etiam qui est in mar? apte additur, cum Nilus etiam mare appelletur, etiam hoc loco haec notio erit retinenda; praeter Aegyptum Is. 49, 23 Assur nominabatur etin hoc ipso capite v. 12. 13 mentio fit Assur, Babyloniae, Aegypti; cum praeterea hisce regna potissima designentur, quae veteri theocratiae infesta exstiterunt, haec tria proxime designari certum videtur. Assyria et Babylonia uno symbolo leviathan describuntur, quia regnum illud septemtrionale exhibent, a quo castigatio in populum Dei foedifragum exercita est; erant duo illa regna saepe sub unius imperio vel hegemonia et in locum et ditionem Assyriorum successerunt Babylonii, quare hae etiam consideratione facta uno symbolo apte exprimuntur. Neque tamen aliquid discriminis et distinctionis abest. Serpens fugax vel celer et serpens tortuosus multa sane habent communia, at in. ultimo symbolo fortasse Babylonia exprimitur artificis magiae, incantationum, divinationum celebris, dum in Assyriis fortitudo et celeritas bellica potissimum laudetur. Aliis placet nomina explicare ex situ urbium Ninives et Dabylonis; erat enim Ninive ad Tigridem sita, qui fluvius ob cursum rapidum apud indigenas sagitta! vocabatur, Babylon autem ad Euphratem qui ibi maxime est tortuosus et maeandribus volvitur. Hisce addunt, Assyrios celeriter in Israelitas prorupisse et regnum israeliticum celeriter suppressisse, Babylonios vero multis nexibus popu. Ium obstrinxisse, immo cum Babel symbolum sit pro potentia theocraiiae adversaria in universum, populum Dei eius serpentis sinibus usque ad consummationem esse implicatum (cf. Del.). Utut haec non sine probabilitate dicuntur, tamen cur cum emphasi serpentis mentio ingeratur, non satis explicatur. Id vero plane explicatur, si vestigia prementes SS. Patrum et fere omnium veterum interpretum in serpente hoc loco etiam diabolum designari dixerimus ; cum igitur leviathan quo regnum mundanum exprimitur, simul dicatur serpens celer, serpens tortuosus, innui videtur potestati illi adversariae quae in regnis continetur, addi et substare aliam quandam cui serpentis nomen proprium sit i. e. diabolum (cf. Gen. 3). Hac acceptione sane optime tota illa potentia Deo inimica describitur: adest serpens et eius Semen, adsunt homines Deo rebelles, sed ei rebellioni stimuli adduntur a diabolo, qui est princeps huius mundi et qua talis summus dux et imperator hostium Dei. Neque hac explicatione a rerum nexu et serie obscure innueretur, ita in eiusdem partis fine iterum a propheta ad serpentis illius astutias et conatus attenti reddimur eo quod in regnis terrenis prostratis nobis ostendit serpentem celerem et serpentem tortuosum gladio Domini devictum aec prostratum. Insuper postquam 24, 21 Deus visitaturus super militiam altitudinis in altitudine nobis est propositus, hoc loco apte omnino in serpente devicto illam quoque mili-- tiam altitudinis prostratam et punitam agnoscemus. Omnibus vaticiniis iam praeformatum est, potestate adversaria deiecta fore ut exsistat populus sanctus, Deo placens. Is enim est fructus et effectus qui ex Dei iudiciis exoriturus constanter praedicitur. Describitur hoc loco ita, ut populus iam proponatur vinea Domini amoenissima Deoque gratissima. Remittimur igitur a contrario ad 5, 1 seq. et ut utramque vineam inter se comparemus admonemur, illam ante iudicia devoluta, hanc iudiciis factis et inimicis prostratis. Unde
26:9
… Si dice p. es. che il Signore darà, nel tempo messianico, una « nuova rūah » (Ez. 11, 19; 18, 31; 36, 29; Ps. 51 [50], 12); nella rūah ascendono i pensieri (Ez. 11, 5); la rūah cerca, desidera il Signore (Is. 26, 9), è abbattuta (Is. 66, 2; Prov. 15, 13), umile (Prov. 16, 19; 29, 23), magnanima (Ps. 51 [50], 14).
… accostamenti, da un prestabilito inno biblico: la I dal canto degli Israeliti (Ex. 15, 1-8); la II - canto di Mosè presso la morte (Deut. 32, 1-43); la III - canto di Anna (I Sam. 2, 1-10); la IV - orazione di Abacuc (Hab. 3, 2-19); la V - preghiera di Isaia (Is. 26, 9-21); la VI - preghiera di Giona (Ion. 2, 3-10); la VII - l'inno dei tre fanciulli di Babilonia, detto anche di Azoria (Dan. 3, 2-33); l'VIII - l'inno dei fanciulli nella fornace (ibid. …
26:12
… I doni messianici, infatti, sono descritti nel Vecchio Testamento come qualità superiori che faranno agire l'uomo con giustizia ed equità (Is. 11, 2-4); come rinnovamento interiore (Ez. 36, 25-31). Ciò non sarà frutto dell'industria umana, ma solo di Dio (Is. 26, 12). Questo Regno di uomini interiormente docili, in contrapposizione all'esteriorismo legale (Jer. 31, 53), comporta, come meglio ci si esprime nel Nuovo Testamento, una santità interiore, …
26:14
gli abitanti dello šē'ōl (Is. 14, 9; 26, 14.19; Ps. 88, 11; Prov. 2, 18; Iob 26, 5). Il loro nome evoca l'idea di debolezza, il difetto di consistenza, contenuti nella radice rāphāh (Settanta: laxpoî, Volg. medici, dalla radice rāphā' [Ps. 87, 11]; Is. 26, 14).
… I defunti, detti (Is. 14, 9; 26, 14, 19; Ps. 87, 11; Prov. 2, 18; 9, 18; 21, 16; Job 26, 5) rēphā'im (« deboli, flosci, evanescenti », Volg. gigantes), come presso i Cananei-Fenici (Ugarit, iscrizioni di Ešmun'azar e …
26:19
… In Is. 26, 19 è la più antica attestazione esplicita della risurrezione (= « salire » dalla f.: Iob. 7, 9). Le promesse divine di redenzione e di restaurazione spirituale si presentano come …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.