The Iewes are blamed for seeking counsel, and helpe of the Aegyptians. 18. but if they repent, they shal find releefe, and spiritual riches of the soule. 27. Gods iudgement wil be strict: 33. and hel is most horrible.
1Woe to you, apostate children, saith the Lord, that you would take counsel, and not of me: and would begin a web, and not by my spirit, that you might add sin upon sin:Guai a voi, figliuoli disertori, dice il Signore, che formate de' disegni, e non di mia approvazione; e ordite una tela, e non per mia ispirazione, per aggiunger peccato a peccato,VVOE vnto renegate children, sayth our Lord, that you would take counsel, and not of me: & would beginne a webbe, and not by my spirite, that you might adde sinne vpon sinne:Væ filii desertores, dicit Dominus, / ut faceretis consilium, et non ex me, / et ordiremini telam, et non per spiritum meum, / ut adderetis peccatum super peccatum; 2Who walk to go down into Egypt, and have not asked at my mouth, hoping for help in the strength of Pharao, and trusting in the shadow of Egypt.Che siete in via per andare in Egitto, e non avete domandato il mio parere, sperando aiuto dal valore di Faraone, e fidandovi dell'ombra dell'Egitto.which walke to goe downe into Aegypt, & haue not asked my mouth, hoping for helpe in the strength of Pharao, and hauing confidence in the shadow of Aegypt.qui ambulatis ut descendatis in Ægyptum, / et os meum non interrogastis, / sperantes auxilium in fortitudine Pharaonis, / et habentes fiduciam in umbra Ægypti ! 3And the strength of Pharao shall be to your confusion, and the confidence of the shadow of Egypt to your shame.E la fortezza di Faraone sarà a voi di vergogna, e la fidanza nell'ombra di Egitto sarà vostra ignominia.And the strength of Pharao shal be a confusion to you, and the confidence of the shadow of Aegypt an ignominie.Et erit vobis fortitudo Pharaonis in confusionem, / et fiducia umbræ Ægypti in ignominiam. 4For thy princes were in Tanis, and thy messengers came even to Hanes.Imperocché i tuoi principi son' iti a Tanis, e i tuoi messaggeri son giunti fino ad Hanes.For thy princes were in Tanis, and thy messengers came euen to Hanes.Erant enim in Tani principes tui, / et nuntii tui usque ad Hanes pervenerunt. 5They were all confounded at a people that could not profit them: they were no help, nor to any profit, but to confusion and to reproach.Tutti saranno confusi a causa di un popolo, che non potrà soccorrergli, e non e stato di aiuto, e di utile alcuno ma di confusione, ed obbrobrio.Al were confounded vpon the people, that could not profite them: they were no helpe, nor to any profite, but to confusion and to reproch.Omnes confusi sunt super populo qui eis prodesse non potuit: / non fuerunt in auxilium et in aliquam utilitatem, / sed in confusionem et in opprobrium. 6The burden of the beasts of the south. In a land of trouble and distress, from whence come the lioness, and the lion, the viper and the flying basilisk, they carry their riches upon the shoulders of beasts, and their treasures upon the bunches of camels to a people that shall not be able to profit them.Annunzio pesante contro le bestie del mezzodì. Vanno per la terra di tribolazione, e di affanno (donde la lionessa, e il lione, la vipera, e il serpente, che vola) portando le loro ricchezze sugli omeri de' giumenti, e i loro tesori sul dosso de' cammelli ad un popolo, che non potrà aiutarli.The burden of the beastes of the South. In a land of tribulation and distresse, the lionesse, and the lion of them, the viper & the flying basiliscus carying their riches vpon the shoulders of beasts, and their treasures vpon the bunch of camels to a people, that can not be able to profite them.Onus jumentorum austri. In terra tribulationis et angustiæ / leæna, et leo ex eis, / vipera et regulus volans; / portantes super humeros jumentorum divitias suas, / et super gibbum camelorum thesauros suos, / ad populum qui eis prodesse non poterit.
7For Egypt shall help in vain, and to no purpose: therefore have I cried concerning this: It is pride only, sit still.Imperocché inutilmente, e senza pro l'Egitto darà aiuto: quindi sopra di ciò io ad alta voce dissi: Non v'e se non superbia, non ti muovere.For Aegypt shal helpe in vaine, and to no purpose: therfore haue I cried vpon this: It is pride onlie, cease.Ægyptus enim frustra et vane auxiliabitur. / Ideo clamavi super hoc: Superbia tantum est, quiesce. 8Now therefore go in and write for them upon box, and note it diligently in a book, and it shall be in the latter days for a testimony for ever.Or adunque va, scrivi questo a lui sopra una tavoletta di bossolo, e registra ciò esattamente in un libro, e sarà pell'ultimo giorno una testimonianza in eterno;Now therfore going in write to her vpon boxe, and drawe it diligently in a booke, and it shal be in the latter day for a testimonie for euer.Nunc ergo ingressus, scribe ei super buxum, / et in libro diligenter exara illud, / et erit in die novissimo / in testimonium usque in æternum. 9For it is a people that provoketh to wrath, and lying children, children that will not hear the law of God.Perocché questo è un popolo, che mi provoca a sdegno, ed ei son figliuoli infedeli, figliuoli, che non vogliono ascoltar la legge di Dio.For it is a people prouoking to wrath, and lying children, children that wil not heare the law of God.Populus enim ad iracundiam provocans est: / et filii mendaces, / filii nolentes / audire legem Dei; 10Who say to the seers: See not: and to them that behold: Behold not for us those things that are right: speak unto us pleasant things, see errors for us.E dicono a que', che profetano: Non profetate; e a quei, che veggono: Non istate a veder per noi quello, che è ben fatto: parlateci di cose gradevoli, profetate cose false.Which say to the seers: See not: and to them that behold: Behold vs not those thinges that are right: Speake vnto vs pleasant thinges, see errours vnto vs.qui dicunt videntibus: Nolite videre, / et aspicientibus: Nolite aspicere nobis ea quæ recta sunt; / loquimini nobis placentia: / videte nobis errores. 11Take away from me the way, turn away the path from me, let the Holy One of Israel cease from before us.Toglieteci davanti questo modo di fare, allontanate da noi tal sistema; non ci si getti più in faccia il Santo d'Israele.Take from me the way, turne away the path from me, let the holie one of Israel cease from our face.Auferte a me viam; / declinate a me semitam; / cesset a facie nostra / Sanctus Israël. 12Therefore thus saith the Holy One of Israel: Because you have rejected this word, and have trusted in oppression and tumult, and have leaned upon it:Per questo il Santo d'Israele dice così: Dacché voi avete rigettata questa parola, e avete posta speranza nella calunnia, e nella violenza, e su queste cose vi siete fondati:Therfore thus sayth the holie one of Israel: For that you haue reiected this word, & haue hoped in calumnie and tumult, and haue leaned therevpon:Propterea hæc dicit Sanctus Israël: Pro eo quod reprobastis verbum hoc, / et sperastis in calumnia et in tumultu, / et innixi estis super eo;
13Therefore shall this iniquity be to you as a breach that falleth, and is found wanting in a high wall, for the destruction thereof shall come on a sudden, when it is not looked for.Quindi è, che sarà per voi questa iniquità come in un'alta muraglia una crepatura grande, che sta lì lì per cadere, da cui viene, quand'un meno vi pensa, subitanea mina.therfore shal this iniquitie be vnto you as a breach that falleth, and is found lacking in an high wal, because sodenly, whiles it is not hoped, shal come the destruction therof.propterea erit vobis iniquitas hæc / sicut interruptio cadens, / et requisita in muro excelso, / quoniam subito, dum non speratur, veniet contritio ejus. 14And it shall be broken small, as the potter’s vessel is broken all to pieces with mighty breaking, and there shall not a sherd be found of the pieces thereof, wherein a little fire may be carried from the hearth, or a little water be drawn out of the pit.E va tutta in frantumi, come frangesi un vaso di terra per una forte percossa, de' cui rottami non trovasi un coccio, col quale possa portarsi un carbone tolto da un focolare, od attignersi da un fosso un po' di acqua;And it shal be broken smal, as the potters vessel is broken with mightie breaking: & there shal not a shread be found of the fragments therof, wherein a litle fyre may be caried from the burning, or a litle water be drawen out of the pitte.Et comminuetur sicut conteritur lagena figuli / contritione pervalida, / et non invenietur de fragmentis ejus testa / in qua portetur igniculus de incendio, / aut hauriatur parum aquæ de fovea. 15For thus saith the Lord God the Holy One of Israel: If you return and be quiet, you shall be saved: in silence and in hope shall your strength be. And you would not:Imperocchè il Signore Dio, il Santo d'Israele dice: Se tornerete indietro, e non vi moverete, sarete salvi: la fortezza vostra sarà nel silenzio, e nella speranza. E non avete dato retta;Because thus sayth our Lord the God of Israel: If you returne and be quiet, you shal be saued: in silence and in hope shal your strength be. And you would not:Quia hæc dicit Dominus Deus, Sanctus Israël: / Si revertamini et quiescatis, salvi eritis; / in silentio et in spe erit fortitudo vestra. / Et noluistis, 16But have said: No, but we will flee to horses: therefore shall you flee. And we will mount upon swift ones: therefore shall they be swifter that shall pursue after you.Ed avete detto: Non sarà così; ma fuggiremo ai cavalli: per questo voi fuggirete. E noi monteremo de' barberi: per questo saran più veloci que', che vi correranno dietro.and you haue sayd: No, but we wil flee to horses: therfore shal you flee. And we wil mount vpon swift ones: therfore shal they be fwifter, that shal persecute you.et dixistis: Nequaquam, / sed ad equos fugiemus: / ideo fugietis; / et: Super veloces ascendemus: / ideo velociores erunt qui persequentur vos.
17A thousand men shall flee for fear of one: and for fear of five shall you flee, till you be left as the mast of ship on the top of a mountain, and as an ensign upon a hill.Fuggirete mille uomini pel terrore di un solo, e tutti pel terrore di cinque, fino a tanto che rimanghiate come un albero di nave rizzato sulla vetta di un monte, o come uno stendardo sopra di un colle.A thousand men at the face of the terrour of one: and at the face of the terrour of fiue shal you flee, til you be leaft as the mast of a shippe in the toppe of a mountaine, and as a signe vpon a litle hil.Mille homines a facie terroris unius; / et a facie terroris quinque fugietis, / donec relinquamini / quasi malus navis in vertice montis, / et quasi signum super collem. 18Therefore the Lord waiteth that he may have mercy on you: and therefore shall he be exalted sparing you: because the Lord is the God of judgment: blessed are all they that wait for him.Per questo aspetta il Signore, affin di usarvi pietà: e nel perdonare a voi, sarà egli esaltato; perchè il Signore e Dio di equità. Beati tutti quelli, che lo aspettano;Therfore our Lord expecteth that he may haue mercie on you: and therfore shal he be exalted sparing you: because our Lord is the God of iudgment: blessed are al they that expect himPropterea exspectat Dominus ut misereatur vestri; / et ideo exaltabitur parcens vobis, / quia Deus judicii Dominus: / beati omnes qui exspectant eum ! 19For the people of Sion shall dwell in Jerusalem: weeping thou shalt not weep, he will surely have pity on thee: at the voice of thy cry, as soon as he shall hear, he will answer thee.Imperocché il popolo di Sionne avrà sua stanza in Gerusalemme: asciugherai le tue lagrime tu, che piangi, egli compassionandoti farà a te misericordia: tosto che udirà il suono delle tue grida, ti risponderà.For the people of Sion shal dwel in Ierusalem: weeping thou shalt not weepe, pitying he wil pitie thee: at the voice of thy crie as soone as he shal heare, he wil answer thee.Populus enim Sion habitabit in Jerusalem: / plorans nequaquam plorabis: / miserans miserebitur tui, ad vocem clamoris tui: / statim ut audierit, respondebit tibi. 20And the Lord will give you spare bread, and short water: and will not cause thy teacher to flee away from thee any more, and thy eyes shall see thy teacher.E darà a voi il Signore pane ristretto, e poca acqua: ma non farà, che se ne vada più lungi da te il tuo maestro, e gli occhi tuoi vedranno il tuo precettore.And our Lord wil geue you straite bread, and short water: and wil not make thy doctor to flee away from thee any more: and thine eies shal see thy master.Et dabit vobis Dominus / panem arctum, et aquam brevem; / et non faciet avolare a te ultra doctorem tuum; / et erunt oculi tui videntes præceptorem tuum.
21And thy ears shall hear the word of one admonishing thee behind thy back: This is the way, walk ye in it: and go not aside neither to the right hand, nor to the left.E le tue orecchie udiranno la parola di lui, che di dietro ti avvisa: La strada è questa, per questa camminate; e non piegate né a destra, né a sinistra.And thine eares shal heare the word of him, that behinde thy backe admonisheth thee: This is the way, walke in it: and decline ye not neither to the right hand, nor to the left.Et aures tuæ audient verbum post tergum monentis: / Hæc est via; ambulate in ea, / et non declinetis neque ad dexteram, neque ad sinistram. 22And thou shalt defile the plates of thy graven things of silver, and the garment of thy molten things of gold, and shalt cast them away as the uncleanness of a menstruous woman. Thou shalt say to it: Get thee hence.E profanerai le lamine d'argento de' tuoi idoli, e le vestimenta delle tue statue d'oro, e le getterai via come un panno di donna immonda. Tu lor dirai: Via di qua.And thou shalt contaminate the plates of the sculptils of thy siluer, and the garment of the molten of thy gold, and shalt scatter them as the vncleannes of a menstruous woman. Thou shalt say to it: Get thee hence.Et contaminabis laminas sculptilium argenti tui, / et vestimentum conflatilis auri tui, / et disperges ea sicut immunditiam menstruatæ. / Egredere, dices ei. 23And rain shall be given to thy seed, wheresoever thou shalt sow in the land: and the bread of the corn of the land shall be most plentiful, and fat. The lamb in that day shall feed at large in thy possession:E il Signore darà pioggia ai tuoi seminati in qualunque luogo tu semini sopra la terra: e il pane delle grasce della terra sarà abbondante, e di gran nutrimento: spaziosi pascoli avrà allora l'agnello nelle tue possessioni:And rayne shal be geuen to thy seede, wheresoeuer thou shalt sow in the land: and the bread of the corne of the land shal be most plentiful, and fatte. The lambe in that day shal feede at large in thy possession:Et dabitur pluvia semini tuo, / ubicumque seminaveris in terra, / et panis frugum terræ / erit uberrimus et pinguis; / pascetur in possessione tua in die illo agnus spatiose, 24And thy oxen, and the ass colts that till the ground, shall eat mingled provender as it was winnowed in the floor.E i tuoi tori, e i giovani asinelli, che lavoran la terra, mangeranno la varia mescolanza, quale è stata tirata nell'aia.and thyne oxen, as the asse coltes, that til the ground, shal eate mingled prouender as it was fanned in the floore.et tauri tui, et pulli asinorum, / qui operantur terram, / commistum migma comedent / sicut in area ventilatum est.
25And there shall be upon every high mountain, and upon every elevated hill rivers of running waters in the day of the slaughter of many, when the tower shall fall.E sopra ogni alta montagna, e sopra ogni rilevata collina saranno rivi di acque correnti, nel giorno in cui sarà grande uccisione, quando saran cadute a terra le torri.And there shal be vpon euerie high mountayne, and vpon euerie litle hil eleuated, riuers of running waters in the day of the killing of manie when the towres shal fal.Et erunt super omnem montem excelsum, / et super omnem collem elevatum, / rivi currentium aquarum, / in die interfectionis multorum, / cum ceciderint turres: 26And the light of the moon shall be as the light of the sun, and the light of the sun shall be sevenfold, as the light of seven days: in the day when the Lord shall bind up the wound of his people, and shall heal the stroke of their wound.E la luce della luna sarà come la luce del sole, e la luce del sole sarà sette volte tanta, come (sarebbe) la luce di sette giorni, allorché il Signore avrà fasciata la ferita del popol suo, ed avrà sanate le aperte sue piaghe.And the light of the moone shal be as the light of the sunne, and the light of the sunne shal be seuenfold, as the light of seuen daies in the day, when our Lord shal bind vp the wound of his people, & shal heale the stroke of their wound.et erit lux lunæ sicut lux solis, / et lux solis erit septempliciter / sicut lux septem dierum, / in die qua alligaverit Dominus vulnus populi sui, / et percussuram plagæ ejus sanaverit. 27Behold the name of the Lord cometh from afar, his wrath burneth, and is heavy to bear: his lips are filled with indignation, and his tongue as a devouring fire.Ecco, che viene da lungi il nome del Signore, ardente è il furore di lui, e duro a tollerarsi: le labbra di lui sono gonfie di sdegno, la sua lingua è come fuoco, che divora.Behold the name of our Lord commeth from farre, his burning furie, and heauie to beare: his lippes are filled with indignation, and his tongue as a deuouring fire.Ecce nomen Domini venit de longinquo, / ardens furor ejus, et gravis ad portandum; / labia ejus repleta sunt indignatione, / et lingua ejus quasi ignis devorans. 28His breath as a torrent overflowing even to the midst of the neck, to destroy the nations unto nothing, and the bridle of error that was in the jaws of the people.Il suo respiro è come torrente (la cui piena va fino a mezzo il collo) per annichilare le nazioni, e il freno dell'errore, che imbrigliava le mascelle de' popoli.His spirite as a torrent ouerflowing euen to the middes of the necke, to destroy the nations to nothing, and the bridle of errour, that was in the iawes of peoples.Spiritus ejus velut torrens / inundans usque ad medium colli, / ad perdendas gentes in nihilum, / et frenum erroris quod erat in maxillis populorum.
29You shall have a song as in the night of the sanctified solemnity, and joy of heart, as when one goeth with a pipe, to come into the mountain of the Lord, to the Mighty One of Israel.Voi canterete un cantico come nella notte di sacrata festività, e nella letizia del cuore sarete come chi suonando la tibia sen va a presentarsi sul monte del Signore al forte d'Israele.There shal be a song vnto you as the night of a sanctified solemnitie, and ioy of hart as he that goeth with a shaulme, to enter into the mount of our Lord to the strong one of Israel.Canticum erit vobis / sicut nox sanctificatæ solemnitatis, / et lætitia cordis / sicut qui pergit cum tibia, / ut intret in montem Domini / ad Fortem Israël. 30And the Lord shall make the glory of his voice to be heard, and shall shew the terror of his arm, in the threatening of wrath, and the flame of devouring fire: he shall crush to pieces with whirlwind, and hailstones.E farà udire il Signore la gloriosa sua voce, e farà conoscere il terribil suo braccio, intimando furore, e fiamma di fuoco divoratore, e atterrando ogni cosa quasi con turbine, e con grandinata di pietre;And our Lord shal make the glorie of his voice to be heard, and shal shew the terrour of his arme, in threatening of furie, and flame of deuouring fyre: he shal dashe to peeces in whirl winde, and in haile stone.Et auditam faciet Dominus gloriam vocis suæ, / et terrorem brachii sui ostendet / in comminatione furoris, et flamma ignis devorantis: / allidet in turbine, et in lapide grandinis. 31For at the voice of the Lord the Assyrian shall fear being struck with the rod.Imperocché alla voce del Signore sarà spaventato l'Assiro percosso dalla verga,For at the voice of our Lord shal Assur feare being stroken with the rod.A voce enim Domini pavebit Assur / virga percussus. 32And the passage of the rod shall be strongly grounded, which the Lord shall make to rest upon him with timbrels and harps, and in great battles he shall overthrow them.E il percuotere della verga sarà costante, e il Signore farà, che ella si posi sopra di lui in mezzo al suon de' timpani, e delle cetre. In singolare battaglia lo vincerà.And the passage of the rod shal neuer cease, which our Lord shal make to rest vpon him in tymbrels and harpes and in principal battels he shal ouerthrow them.Et erit transitus virgæ fundatus, / quam requiescere faciet Dominus super eum / in tympanis et citharis; / et in bellis præcipuis expugnabit eos. 33For Topheth is prepared from yesterday, prepared by the king, deep, and wide. The nourishment thereof is fire and much wood: the breath of the Lord as a torrent of brimstone kindling it.Imperocché è già tempo, che Thopheth fu preparata, dal re fu preparata, profonda, ed ampia. Ella ha per suo nudrimento il fuoco, e legna in abbondanza: il fiato del Signore quasi torrente di solfo la incende.For Topheth is prepared since yesterday, prepared of the king, deepe, and wide. The nourishments therof, fyre & much wood: the breath of our Lord as a torrent of brinstone kindling it.Præparata est enim ab heri Topheth, / a rege præparata, / profunda, et dilatata. / Nutrimenta ejus, ignis et ligna multa; / flatus Domini sicut torrens sulphuris succendens eam.
30:1
Calmet
Of me. Ezechias was guided by human prudence, in making an alliance with Egypt, though he might have just reasons for refusing to pay tribute to the Assyrians, 4 Kings 18:20. (Calmet)
Haydock
And. Septuagint, "alliances not by," etc. (Haydock)
30:2
Down, with presents, ver. 6., and 4 Kings 18:20.
30:3
Shame. Egypt had been defeated before Sennacherib's approach.
30:4
Calmet
In the Arabic, Nome, which formed part of (Haydock) the dominions of Tharaca. (Calmet)
30:6
Calmet
Burden. This title seems unnecessary, and may be added by some Jew, (chap. 21:13.) though the Chaldean and others explain it, "They carry on their beasts, presents to the south," to the nations of Arabia and Egypt, infested with lions, etc. The rest of the prophecy is against the Jews, who cannot well be styled beasts of the south. (Calmet)
Basilisk. The ibis devours many serpents on their flight from Arabia into Egypt. (Herodotus 2:5.; Solin. xxxii.)
30:7
Calmet
Cried. Hebrew, "called it Rahab, (or pride) it is rest." The people are indolent, though they will make great promises. (Calmet)
30:8
Box. This word was covered with wax. (Propertius 3:3.)
Write, that none may pretend that they were not admonished. Some think that this was addressed to Jeremias: but Isaias spoke to his incredulous countrymen.
30:10
See not. Such were the dispositions of their heart, Isaias 28:15.
30:11
Calmet
Us. Mention God no more, or let him not meddle with our affairs. Seek not to reclaim us, we are pleased with our delusion. (Calmet)
30:12
Oppression. Literally, "calumny," (Haydock) or rebellion against the Assyrians. This was contrary to the respect due to God's name, used in the ratification of treaties, how wicked soever those princes might be.
30:13
For. Psalm 61:3. If God had not miraculously cut off the army of Sennacherib, what would have become of the kingdom of Juda?
30:15
Be. Septuagint, "groan," as Origen, etc., read. If you be seriously converted, and trust not in Egypt, you need not fear.
30:16
Calmet
Ones, or chariots. (Calmet)
Forcr.[Forerius?]
Egypt was famous for horses, Deuteronomy 17:16. (Forcr.[Forerius?])
Haydock
Rebsaces ridicules the Jews for the want of them, 4 Kings 18:23. (Haydock)
30:17
Menochius
Five. A small number shall put you to flight. (Menochius)
Mast, set up after a shipwreck, to warn others, or as a signal, Isaias 33:23.
30:18
Calmet
Wait for him. Having convinced Ezechias that he ought to trust in no other, the Lord rescues him from the hand of Sennacherib. (Calmet)
30:19
Calmet
Weep. The citizens expected certain death, (Haydock) or slavery. (Calmet)
30:20
Haydock
Water. The land will be reduced to a miserable condition by the ravages of Sennacherib. (Haydock)
The following was a sabbatical year, ver. 23., and Isaias 37:30.
Calmet
Teacher. It seems that Isaias, etc., had been silent. He spoke after Ezechias had sent for him, and God promises that the people shall not be left without guides. (Calmet)
Menochius
Christ will not abandon his Church. (Menochius)
30:22
Garment. Hebrew, "ephod," belonging to the idol, or its priests. Ezechias had prohibited idolatry at first. After his deliverance he was still more zealous, and even those who had formerly retained an affection for idols, saw their vanity, and became sincere.
30:24
Floor. They shall not have straw only, but wheat, etc., to denote abundance.
30:25
Towers, or chief officers of Sennacherib. All shall be luxuriant.
30:26
Calmet
Sevenfold. Exceedingly great, equal to the light of 49 days. (Calmet)
Calmet
The fame of Ezechias spread widely. His kingdom was a figure of that of Christ, when this was more perfectly realized, the preaching of the gospel having dispelled the darkness of error. (Calmet)
Menochius
He alludes to the day of judgment. (St. Jerome) (Menochius)
30:27
Haydock
Name. Majesty of God, (Calmet) in the future ages. (Haydock)
30:28
Error. The unjust government of Sennacherib, who endeavoured to engage all in idolatry.
30:29
Calmet
Night. When the festivals commenced. (Calmet)
Vatable
He may particularly mean that night, when the destroying angel slew the Egyptians. (Vatable)
Haydock
Pipe. Music. (Haydock)
This was not prescribed.
30:30
Stones. The Angel raised the storm, which destroyed many, while the rest in a panic fell upon one another, Isaias 9:5., and 37:36.
30:31
Rod. Sennacherib is terrified, who a few days before insulted the living God.
30:32
Calmet
Harps. The sound of thunder will fill the people of Ezechias with joy, while the enemy shall perish irrecoverably. (Calmet)
30:33
Challoner
Topheth. 'Tis the same as Gehenna, and is taken for hell. (Challoner)
Calmet
The Assyrians perish amid horrid cries (Haydock) and thunders, which resembled the noise made by drums, and by children who were burning in the arms of Moloc, 4 Kings 18:4., and 23:10., and 2 Paralipomenon 29:16. Some think that the carcasses of the Assyrians were to be burnt in this common sewer of Jerusalem. But they were too far distant, Isaias 37:33. (Calmet)
30:33
Topheth.... It is the same as Gehenna, and is taken for hell.
30:1
You that trust in your owne counsels and forces, or in other mens and not in God, shal finde the miserable euent of your follie, as is before noted. chap. 2•.
Apostatae. or, denyers.
30:8
Either Isaias was commanded to write this which should be fulfilled manie yeares after; or els he speaketh prophetically to Ieremie, nere 200. yeares before he prophecied; signifying that he should: hen write it, as in dede he did. Iere. 41 &c.
30:18
Concordanza Psal. •3.
30:26
This claritie in sunne and moone shal be after the general resurrection.
30:27
Christ wil exercise his seuere iustice in the general iudgement, when he shal bid the damned goe into euerlasting fire. Mat. 25.
30:32
If often happeareth that when euil men seme most secure, they •al into sodaine calamities.
30:33
Hel.
30:1
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 79
… For the shadow of Pharaoh shall be a disgrace to you, and a reproach to those who trust in the Egyptians; for the princes in Tanis are evil angels. In vain will they labour for a people which will not profit them by assistance, but [will be] for a disgrace and a reproach [to them].’
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.18.3
… For Jeremiah says, “Behold, neither thine eyes nor thy heart are good; but [they are turned] to thy covetousness, and to shed innocent blood, and for injustice, and for man-slaying, that thou mayest do it.” And again Isaiah saith, “Ye have taken counsel, but not of Me; and made covenants, [but] not by My Spirit.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 54.5
… “Their sacrifices are as the bread of mourning; all that eat thereof shall be polluted.” And the Holy Spirit also cries by Isaiah, and says, “Woe unto you, children that are deserters. Thus saith the Lord, Ye have taken counsel, but not of me; and ye have made a covenant, but not of my Spirit, that ye may add sin to sin.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 3.5
… but with God it is quite the reverse. Not when we apply to him continually respecting our affairs, but when we fail to do so, then is he especially displeased. Hear at least what He reproves the Jews for, when He says, “Ye have taken counsel, but not of Me, and made treaties, but not by My Spirit.”
Anonymous A Treatise Against the Heretic Novatian by an Anonymous Bishop 2
… whom the Holy Spirit rightly rebukes by the prophet, saying, “Ye have taken counsel, but not by me; and have made a confederacy, but not by my Spirit, to add sin to sin.”
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in the same place: “Woe unto you, children of desertion, saith the Lord! ye have made counsel not by me, and my covenant not by my Spirit, to add sin to sin.”
30:6
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.18
… For of men, perhaps, no one had ever sate on the foal, but of hearts or of powers alien to the Word some had sate on it, since in the prophet Isaiah the wealth of opposing powers is said to be borne on asses and camels.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 6.32.1
1. About this time Origen prepared his Commentaries on Isaiah and on Ezekiel. Of the former there have come down to us thirty books, as far as the third part of Isaiah, to the vision of the beasts in the desert;
30:10
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… And when the soldiers came into the city to them, and told them all that had come to pass, they said to them, Say ye, His disciples came by night, and stole Him away while we slept ? Well therefore did Esaias foretell this also, as in their persons, But tell us, and relate to us another deceit
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 19
… That the man has buried them. And what here? That we do not hear them. Say, when is a person most insulted—when he is silent, and one makes no answer, or, when he does speak (and is unheeded)? So that the insult is greater in the present case, when He does speak and thou wilt not hear: greater the contempt. “Speak not to us” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 30
… For indeed malice stops at nothing. But see what boldness of speech! “It was necessary,” he says, “that the word should have been spoken first to you, but since ye put it from you,”—( v. 46 ) it is not put as affronting (though) it is in fact what they did in the case of the prophets: “Talk not to us,” said they, “with talk”—(
30:15
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 27.1
… adulation, but with sincere faith, that they may supplicate the Lord with true penitence and groaning and sorrow, since it is written, “Remember from whence thou art fallen, and repent.” And again, the divine Scripture says, “Thus saith the Lord, When thou shalt be converted and lament, then thou shalt be saved, and shalt know where thou hast been.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 2.15
… For when he had fallen sick, Esaias said to him, Set thine house in order; for thou shalt die, and not live . What expectation remained, what hope of recovery, when the Prophet said, for thou shalt die ? Yet Hezekiah did not desist from repentance; but remembering what is written, When thou shalt turn and lament, then shalt thou be saved
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 122.1
… Let us hear what God says through Jeremiah, “withhold thy foot from a rough way and thy throat from thirst” and again “shall they fall, and not arise? Shall he turn away, and not return?” Let us hear also what God says by Isaiah: “When thou shalt turn and bewail thyself, then shalt thou be saved, and then shalt thou know where thou hast hitherto been.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 147.9
… “Thou Son of David, have mercy on us.” You too will have your sight restored; if you cry to Him, and cast away your filthy garments at His call. “When thou shalt turn and bewail thyself then shalt thou be saved, and then shalt thou know where thou hast hitherto been.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 108
… because we cannot place limits to God’s mercy nor fix times for Him with whom true conversion suffers no delay of forgiveness, as says God’s Spirit by the prophet, “when thou hast turned and lamented, then shalt thou be saved
Pseudo-Cyprian Exhortation to Repentance 1
Also in Isaiah: “Thus saith the Lord, the Holy One of Israel, When thou shalt turn and mourn, then thou shalt be saved, and shalt know where thou wast.”
30:17
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.4
… I think I may add, only too appropriately, I found Israel like a figtree in the wilderness, and like one or two ripe grapes in an unripe cluster, preserved as a blessing from the Lord, and a consecrated firstfruit, though small as yet and scanty, and not filling the mouth of the eater: and as an ensign on a hill,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 60.17
… Alas! for our shame and folly reaching even to unbelief! Rome’s army, once victor and lord of the world, now trembles with terror at the sight of the foe and accepts defeat from men who cannot walk afoot and fancy themselves dead if once they are unhorsed. We do not understand the prophet’s words: “One thousand shall flee at the rebuke of one.”
30:18
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 3
… So far, for the glory of God. On the other hand, for our own petition, when we say, “Hallowed be Thy name,” we pray this; that it may be hallowed in us who are in Him, as well in all others for whom the grace of God is still waiting;
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.12
… “All the day long I stretched forth My hands to a disobedient and gainsaying people;” and He is invited by us when we say to Him: “All the day long I have stretched forth My hands unto Thee.” He waits for us, when it is said by the prophet: “Wherefore the Lord waiteth to have compassion upon us;”
30:19
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.11
… for when God sees us inclined to will what is good, He meets, guides, and strengthens us: for “At the voice of thy cry, as soon as He shall hear, He will answer thee;” and: “Call upon Me,” He says, “in the day of tribulation and I will deliver thee, and thou shalt glorify Me.”
30:20
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 14.13
… “And the Lord will not cause thy teacher to flee away from thee any more, and thine eyes shall see thy teacher. And thine ears shall hear the word of one admonishing thee behind thy back: This is the way, walk ye in it, and go not aside either to the right hand or to the left.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.28
… or what pardon for the wicked there will be from Him who, after our sin, ceases not to call us. And indeed this mercifulness, in calling after transgression, is well expressed through the Prophet, when to man turned away from God it is said, Thine eyes shall see thy teacher, and thine ears shall hear the word of one behind thy back admonishing thee (
30:23
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 14.16
… and, according to this that the prophet promised, “the rain will be given to your seed, wherever you shall sow in the land, and the bread of the corn of the land shall be most plentiful and fat.”
30:25
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.34.2
… “And there shall be upon every high mountain, and upon every prominent hill, water running everywhere in that day, when many shall perish, when walls shall fall. And the light of the moon shall be as the light of the sun, seven times that of the day, when He shall heal the anguish of His people, and do away with the pain of His stroke.”
30:26
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 23.3
… The bliss of which world is thus described: “The light of the moon shall be as the light of the sun, and the light of the sun shall be sevenfold as the light of seven days.”
30:27
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.29
… Whereas He burnt up Sodom and Gomorrah with a tempest of fire. Of Him the psalmist sang, “A fire shall go out before Him, and burn up His enemies round about.” By Hosea He uttered the threat, “I will send a fire upon the cities of Judah;” and
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Fifteen Hymns For the Feast of the Epiphany 8.22
22. The Prophets have called the Most High a fire,—“a devouring fire,” and “who can dwell with it?”
30:33
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… And where (it is said) and in what place is this hell? For some fablers say that it is in the valley of Josaphat, thus drawing that which was said about a certain by-gone war, to apply to hell.
30:1
1. VÆ, FILII DESERTORES, — væ Judæis, qui deserto et spreto Dei consilio, quod acceperunt per Jeremiam, ut non fugiant Chaldæos in Ægyptum, sed maneant in patria sua, secuti sunt suam voluntatem, fugeruntque in Ægyptum. UT ORDIREMINI TELAM, ET NON PER SPIRITUM MEUM (id est, ut inchoaretis opus hoc fugæ, me non inspirante, sed reclamante), ut adderetis peccatum, — ut scilicet pristina peccato novo inobedientiæ, contemptus et superbiæ augeretis. In voce telam innuit eos hac fuga sibi texere rete et laqueum, cui ita implicandi et involvendi sint, ut se extricare nequeant. 2. Et os meum non interrogastis. — Interrogaverant os et voluntatem Domini, ut patet Jerem. xLII, sed eam sequi noluerant. Est ergo metalepsis: «non interrogastis,» id est interrogando non estis mihi obsecuti: quia perinde est consulta non facere, ac non adhibere consultationem. Sic non audire dicitur, qui non obedit; et nescire, quem scientia et cognitio in recte operando non dirigunt. Ita Sanchez. Vide Can. LV.
30:2
IN UMBRA ÆGYPTI. — Septuaginta, ut protegamini ab Ægyptiis; est metaphora ab umbra arborum, quæ viatores ab æstu protegit. 3. ET ERIT VOBIS FORTITUDO PHARAONIS IN CONFUSIONEM. — Nam Nabuchodonosor persecutus est Judæos in Ægyptum, ibique eos cum Ægyptiis cecidit, Jerem. XLII, 15 et seq.
30:3
4. ERANT ENIM IN TANI PRINCIPES TUI. — Tanis erat regia Pharaonis, ubi Moses coram eo fecit sua portenta, Psal. LXXVII, vers. 43. Sic Hanes, ait S. Hieronymus, erat ultima civitas Ægypti juxta Æthiopas et Blemmyos. Significat Propheta Judæos præmisisse nuntios, scilicet aliquos e principibus suis ad Pharaonem, qui ab eo peterent veniam, et locum Judæis omnibus, Chaldæos fugientibus, in Ægypto commorandi.
30:4
Nota: Pro nuntii tui Septuaginta vertunt, Angeli mali frustra laborabant ad populum. Quod S. Justinus, Contra Tryphonem, et Procopius accipiunt de dæmonibus, qui magis Pharaonis opem tulerunt, ut ederent miracula, quibus cum Mose contenderent. Verum hic non agitur de tempore Mosis, sed Jeremiæ. 5. Confusi sunt, — confundentur: sic et sequentia præterita per futurum sunt exponenda; sunt enim verba prophetica, ut patet ex præced. et seq.
30:5
6. ONUS JUMENTORUM AUSTRI. — Septuaginta vertunt, visio quadrupedum in deserto; hocque quasi titulum sequenti prophetiæ præfigunt. Porro non est hic nova prophetia, sed prosecutio prioris contra Judæos, Deo invito fugientes in Ægyptum. Patet ex seq. Præcedentia ergo huc usque fuerunt quasi præfatio, et narratio præambula ad sequentem prophetiam, cujus hic ponitur titulus. Ita S. Hieronymus.
30:6
(id est, ut inchoaretis opus hoc fugæ, me non inspirante, sed reclamante), ut adderetis peccatum, — ut scilicet pristina peccato novo inobedientiæ, contemptus et superbiæ augeretis. In voce telam innuit eos hac fuga sibi texere rete et laqueum, cui ita implicandi et involvendi sint, ut se extricare nequeant. Hos ergo Judæos vocat jumenta: primo, quia stolide et brute deserto Deo, cujus toties, adeoque recenter nunc opem, nunc vindictam erant experti, ad Ægypti regem et idola confugerunt. Secundo, quia bonis suis, quæ ex excidio Judææ extulerant, incedebant onusti, quasi jumenta. Dicuntur Austri, quia Judæa ad Austrum, id est ad Meridiem, est confinis deserto, quo itur in Ægyptum, et quia fugiebant in Ægyptum, quæ Judææ est ad Austrum. Ita S. Hieronymus et alii, q. d. ait Forerius, «onus,» id est prophetia minax et dura in Judæos, qui contra Dei voluntatem, quasi jumenta bonis suis onerati versus Austrum, id est versus Ægyptum, proficiscuntur. Mystice S. Bernardus, De Onere jumentorum Austri, serm. 11, etsi minus apposite ad sensum litteralem: «Auster, ait, qui ventus est calidus, signat Spiritum Sanctum, sicut habes in Cantico Canticorum: Surge, Aquilo, et veni, Auster, perfla hortum meum. Felix anima, quæ hujus Austri jumentum est, quæ freno moderationis hujus regitur, quæ in omnibus ejus subditur voluntati. Felix plane anima, cui Spiritus Sanctus præsidet, et omnia opera ejus dirigit, cogitationes ejus disponit, motus ordinat, moresque componit. De talibus scriptum est: Ubicumque erat impetus spiritus, illuc gradiebantur cum ambularent. De quibus Propheta: Viam fecisti in mari equis tuis. Hujus jumentum Austri Paulus erat, qui dicebat: Non spiritum hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est: ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis. Et videte quomodo jumentum Austri ubique regitur freno præsidentis,» etc. Et mox: «Ille igitur qui jumentum est Austri, oneratur aliena infirmitate, oneratur aliena iniquitate, oneratur aliena necessitate et perversitate. Onus est esuries pauperis, oppressio inopis, miseria agrorum. tantis, tentatio proficientis, casus deficientis. Sed et vos, fratres, qui fugistis ab Aquilone de medio Babylonis, et jam habitatis in terra Austri, alter alterius onera portate, et sic jumentum Austri adimplebitis legem Christi.» Et superius: «Jumenta Austri sunt, ideo onerantur ab Austro, puta a Spiritu Sancto, cujus charitas diffusa est in cordibus nostris. IN TERRA TRIBULATIONIS, — scilicet fuerunt, vel transierunt, q. d. Transierunt jumenta Austri, id est Judæi, terram tribulationis, id est desertum, in quo magna est rerum inopia, fames et sitis: unde, Deuter. XXXII, 10, vocatur locus horroris et vastæ solitudinis; in quo rursum «leones ex eis,» scilicet terræ locis et antris prodeunt, qui viatores invadant; pariter et «viperæ» et «reguli» ut patet Deut., VIII, 15, transierunt, inquam, Judæi «portantes super humeros jumentorum divitias suas:» sic enim hæc connectenda et explenda sunt. Ita Vatablus, Pagninus, Adamus et Sanchez, q. d. Videre mihi videor fugientes Judæos per desertum, atque jumenta et camelos eorum portantes dorsis suis opes, quas ex excidio Hierosolymæ extulecunt. Secundo, Procopius per leonem, viperam, regulum accipit dæmones et numina Ægyptiorum: hæc enim coluisse Ægyptios docet Herodotus in Euterpe, q. d. Miseri Judæi, ut quid a Deo vero ad idola, imo ad bestias confugitis? v. g. ad Jovem Hammonium, quem colebant Ægyptii specie capri. Hammon enim Ægyptiis caprum significat, teste Herodoto. Tertio, S. Hieronymus, Haymo, Forerius, et favet Cyrillus, putant leonem, viperam, regulum hic vocari ipsos Judæos, q. d. Jumenta hæc, puta Judæi, qui sunt leoni, aspidi, regulo, feritate et venenata conscientia similes, in terra tribulationis, id est in deserto, ibant, portantes suas divitias per camelos in Ægyptum. Mystice Origenes, homil. 16 in Levit., et ex eo Cyrillus, per leonem, aspidem et regulum accipit dæmones, qui divitias deceptionum suarum, id est opes et voluptates, quibus homines decipiunt, collocant super dorsa camelorum et jumentorum, id est super animas stolidas et perversas. Porro aspis est serpens maxime venenatus, qui tenui morsu sine sensu et dolore, suavi somno (unde et somniculosus appellatur) hominem morte resolvit: tales rursum sunt voluptates et peccata, quæ cum suavi titillatione animam necant. Unde monet Origenes, et ex eo Castrius, ut quisque nostrum consideret quantas opes aspidum ante portaverit, divitiasque bestiarum in animo suo, ut peccare desistat, ni aspidis morsus persentiscere velit. REGULUS VOLANS. — Hebraice שרף מעופף meopheph saraph, id est volans serpens ignitus, sive prester, quales fuere illi immissi in Hebræos murmurantes, Num. XI, 6. Vide dicta cap. XIV, 29.
30:7
7. Superbia tantum est, quiesce, — q. d. In Ægypto nihil est nisi superbia, id est inanis opum et roboris ostentatio, ac «vanæ sine viribus iræ:» falleris ergo, o Judæe, qui speras in Ægypto! quare noli eo fugere, sed quiesce et remane in solo patriæ tuæ. Vatablus et Rabbini ex Hebræo vertunt, robur sorum quiescere, sive mansio et quies, q. d. Salus et fortitudo istorum fugitivorum sita est in eo, ut maneant in Judæa, et non fugiant in Ægyptum.
30:8
8. Nunc ergo ingressus, — scilicet in cubiculum. Præcipitur hic non Jeremiæ postea nascituro, ut volunt Hebræi et Hugo; sed ipsi Isaiæ, ut populo hæc scribat super tabula, utpote post 150 annos futura, ut in die novissimo cum hæc evenerint, sciant esse prædicta, seque a Deo esse præmonitos, imo ut sit æternum quoddam testimonium, et divinæ erga eos curæ ac providentiæ, atque ipsorum obstinatæ malitiæ et proterviæ contra tot monita et jussa Dei. SUPER BUXUM, — Hebraice, super tabula scriptoria, quæ olim fere fiebat ex buxo, cujus lignum est imputribile, inquit S. Hieronymus, ut diutius et clarius exponi possit Judæorum oculis. Spectat enim remota Jeremiæ tempora, ut dixi. Sic ait Propertius, lib. III, elegia 3: «Vulgari buxo (id est tabulæ) sordida cera fuit;» et Prudentius, lib. IX in Martyrio S. Cassiani, a suis discipulis stylis et tabulis confixi: Conjiciunt alii pugiles, inque ora tabellas. Buxa crepant cerata, genis impacta cruentis. Cerata vocat, quia stylis scribebant in cera, qua obducta erat tabula buxea: erat ergo tabula hæc cerata.
30:9
9. FILII MENDACES, — filii perfidi, ideoque adulterini et degeneres a fide et pietate suorum patriarcharum.
30:10
10. LOQUIMINI NOBIS PLACENTIA, — quæ nostris cupiditatibus faveant. Tales sunt hodie molles, voluptuarii, qui non ferunt austeros concionatores et conciones de morte, judicio, gehenna, æternitate. Atque hæc fuit causa hæreseos; populus enim quæsivit audire placentia de libertate carnis. Hæc ei ingesserunt Lutherus et Calvinus. Quid mirum, si tot post eos abierint? Arcesilaus philosophus, cum quæreretur cur quam plurimi ab Academia ad Epicurum desciscerent, valde pauci resilirent, peracute respondit: «Ex viris eunuchos gigni posse, ex eunuchis autem viros nequaquam.» Sic a sapientia in erroris puteum omnes facile præcipites feruntur, sed ab errore in viam veritatis redire paucorum est. Ita Laertius, lib. IV. Ita Strato Physicus objicientibus quod Menedemus plures haberet discipulos, quam ipse, ait: «Quid mirum si plures reperiuntur, qui lavari malint quam ungi?» lavantur enim delicati, unguntur qui se parant certamini: significans se non aures titillare, sed praxin vitia debellandi et virtutes exercendi docere. ERRORES, — scilicet blanda et grata auribus, oculis et palato nostro; hæc enim sæpe falsa et erronea sunt. Rursum, «errores,» id est falsa oracula de prospero fugæ nostræ in Ægyptum successu. Dicebant hi impii: Loquimini nobis oracula placentia, sed quia hæc erant erronea, hinc Propheta, verum rei nomen substituens, ait: «Loquimini, etc., errores.»
30:11
11. AUFERTE A ME VIAM. — «A me,» id est a nobis; populus enim loquitur de se, nunc in singulari, nunc in plurali. Per «viam» et semitam accipit vel tritos sermones, et crebro usurpatos a Prophetis de sancto Israel audiendo et colendo, vel potius vitæ modum et rationem, quam Prophetæ eis præscribebant. SANCTUS ISRAEL. — Pro quo Septuaginta et Chaldæus vertunt, verbum sanctum Israel, q. d. Quid toties, o Prophetæ, nobis ingeminatis? «Hæc dicit sanctus (Deus) Israel: Convertimini ad me in jejunio, fletu, planctu,» etc. Tædet hæc audire, cessent hæ ingratæ et amaræ voces, cesset hæc lugubris concio. Est mimesis: est enim vox pervicacium Judæorum, ut patet.
30:12
12. SPERASTIS IN CALUMNIA ET IN TUMULTU, — id est in opibus et luxu per fraudes, rapinas et tumultus partis. Ita Vatablus. Secundo, Adamus et Sanchez, q. d. Sperastis in Ægyptiis, qui sunt calumniatores et tumultuosi. Tertia et proprie, sperastis et innixi estis in calumnia et tumultu, quo scilicet tumultuose calumniati estis Jeremiam vetantem hanc fugam, quasi falsum Prophetam, ut eum opprimeretis, Jerem. XLII, 2. Sic Geusii hoc sæculo in Belgio, Francia, Anglia res suas auxerunt per tumultus et calumnias; didicerunt enim piscari in aquis turbidis.
30:13
13. PROPTEREA ERIT VOBIS INIQUITAS HÆC SICUT INTERRUPTIO CADENS, — q. d. Sicut murus interruptus et pronus in ruinam, subito tandem et repente cadit, gravique sua mole et casu opprimit eos qui sub eo degebant: sic iniquitas hæc, id est fiducia hæc superba et vana, quam contra Dei jussum collocatis in Ægyptiis, vos opprimet. Rursum, ipsi Ægyptii cæsi a Chaldæis, quasi murus corruens, suo casu vos sub eorum præsidio latitantes obruent et obterent: sicut turris Siloe labens obtrivit octodecim viros, Luc. XIII, 4. Comparat Judæorum contritionem, id est vastationem, primo, ruinæ muri; secundo, contritioni lagunculæ, quæ ita obteritur, ut nullum fragmentum supersit. ET REQUISITA IN MURO EXCELSO. — Pro «requisita» hebraice est בערה, quod Arias, Vatablus et Forerius vertunt, tumens, inflata, prominens extra perpendiculum, quia pars est a muro avulsa et procumbens in ruinam. Verum radix בערה baa, significat eruere, elicere aliquid ex persona, aut re quod latebat; hoc autem in persona, est interrogare et requirere. Ergo Noster recte vertit, «requisita.» Jam primo, Arias «requisita,» exponit exquisita; secundo, alii requisita, id est quam quærit hostis ad perrumpendum; tertio, Hugo, «requisita,» id est resarcita; quarto, Emmanuel Sa, «requisita,» scilicet a Judæis, qui sub hoc Ægyptiorum muro interrupto salvari sperabant et optabant; quinto, alii, «requisita,» id est visitata a fabris, quasi suspecta et periculosa, ideoque indigens inquisitione, visitatione et examine; sexto, Sanchez: «requisita,» inquit, id est absens et deficiens; sic enim requiri, aut desiderari dicimus in acie eos qui ceciderunt: sic etiam requisita pars muri, est pars illa, quæ ubi cecidit, non invenitur in muro, aut cujus firmitas requisita est, id est non inventa; septimo, et aptissime Adamus, «requisita,» id est ingens, subita et improvisa, cujus proinde post lapsum causa, quæ non apparet, per admirationem inquiritur. Sic de subito et tristi casu Saul et Jonathæ inquirit David: «Quomodo ceciderunt fortes?» II Reg. I; et Isaias, cap. XIV, de casu Baltasaris: «Quomodo cecidisti de cœlo, Lucifer?» et Jeremias de casu Jerusalem: «Quomodo sedet sola civitas?» Thren. I, 1.
30:15
15. SI REVERTAMINI ET QUIESCATIS, SALVI ERITIS, — q. d. Molimini fugam, et initis viam, ut pergatis in Ægyptum: si ab hoc molimine et via redeatis domum, ibique quiescatis, salvi eritis ab incursu Chaldæorum. Agi enim hic de fuga in Ægyptum patet ex antecedentibus et sequentibus. Secundo, si ab inobedientia vestra, qua contra Domini voluntatem vultis pergere in Ægyptum, omnique alio scelere, per veram contritionem redeatis ad Deum, ac proponatis deinceps quiescere ab omni peccato, salvi eritis, id est justificabimini, vobisque Dei gratiam et amicitiam in hac vita, ac gloriam ejus in futura conciliabitis. Unde Septuaginta vertunt, si conversus ingemueris, tunc salvaberis (ex quibus verbis desumpta videtur illa sententia vulgo jactata: «In quacumque hora ingemuerit peccator, salvus erit»). Unde ex hoc loco recte inferunt S. Leo, Chrysostomus, Augustinus, Hieronymus et alii quos citat et sequitur Franciscus Suarez, tract. De Pœnitentia, Quæst. VIII, art. 1, disput. 4, sect. 2, contritionem veram abolere peccata, semperque conjunctam esse cum infusione gratiæ justificantis; quia veritas conditionalis postulat ut, posito antecedente, infallibiliter ponatur consequens, nimirum, ut posita conversione, ponatur salus inchoata, id est justitia; convertitur autem homo, cum primum contritionis actum elicit. IN SILENTIO ET IN SPE. — Hoc est, si sileatis et quiescatis in terra vestra, et speretis in Deo, nec laboriose in Ægyptum curratis, fortes eritis, et salvi a Chaldæis: alludit ad Exod. XIV, 13 et 14. Moraliter, disce hic quam utilis et fortis sit spes, quies et silentium, si videlicet ad humana præsidia anxie non respectemus, sed in Deo fidamus, et silenter quiescamus. Vis nosse fructus silentii linguæ, æque ac mentis? Accipe: Primus est, quod evitet et compescat tam peccata linguæ, quam mentis tumultus. S. Laurentius Justinianus, lib. De Discipl. cap. xv, enumeratis vitiis linguæ: «Omnia, inquit, sola taciturnitatis censura vitantur;» idque antea docuit S. Augustinus in Psalm. LXXXVIII: «Contra hæc (vitia linguæ), inquit, optimum remedium est silentium. Auctor regulæ monachorum apud S. Hieronymum: «Maledicam, inquit, linguam indictum silentium emendat.» Secundus est, quod mentem doceat sapere; linguam prudenter et pie loqui. Unde S. Laurentius Justinianus, loco jam citato, ait, «taciturnitatem esse bene loquendi principium.» Richardus Victorinus in illud Cantic. IV: «Sicut vitta coccinea, labia tua,» docet vittam quæ constringit ac ligat, linguæ custodiam ac disciplinam significari; coccineo colore charitatem. Silentium enim docet sponsam Christi pia et quæ charitatis sunt loqui. S. Gregorius, hom. 2 in Ezech.: «Ille, ait, loqui veraciter novit, qui prius bene tacere didicerit.» Atque hac de causa in monasteriis tanta est cura silentii. Audi de Claravallensi sub S. Bernardo quid scribat auctor Vitæ ejus, lib. I, cap. vii: «Media die mediæ noctis silentium a supervenientibus inveniebatur, præter laborum sonitus, vel si fratres laudibus Dei occuparentur. Porro silentii ipsius ordo et fama tantam etiam apud sæculares homines supervenientes sui faciebat reverentiam, ut et ipsi, non dicam prava vel otiosa, sed aliquid etiam quod ad rem non attineret, ibi loqui vererentur.» Tertius est, quod, ut inquit quidam Sanctorum: «Silentium sit mater sapientissimarum cogitationum,» faciatque hominem cœlestem et divinum. Audi B. Petrum Damianum ad Agnetem Imperatricem, epist. 130: «Dum strepitus, inquit, humani cessat alloquii, construitur in te per silentium templum Spiritus Sancti. Hinc est quod de Israelitici templi constructione sacra testatur Historia, quia malleus et securis et omne ferramentum non sunt audita in domo Domini, cum ædificaretur. Templum quippe Dei per silentium crescit; quia, cum mens humana per exteriora se verba non fundit, in sublime fastigium spiritualis ædificii structura consurgit; tantoque succrescens in altiora sustollitur, quanto per silentii custodiam circumclusa sese extrinsecus fundere prohibetur; custos enim justitiæ silentium, et per Jeremiam dicitur: Bonum est præstolari cum silentio salutare Domini.» Exempla silentii illustria sunt. E Christianis S. Thomas Aquinas a silentio dictus est Bos mutus, et silendo ac meditando omnem suam scientiam hausit. S. Romualdus jam senex per septennium inclusus jugiter siluit. Theodosius in Prato spirituali, cap. LXVII, annos 35 egit in solitudine semper silentium servans. De Monachis B. Dominici Loricati Petrus Damianus in ejus Vita sic ait: «Tenebant autem per totam hebdomadem districtam censura silentium; quod die Dominica post vesperam solventes habebant loquendi invicem usque ad completionis officium libertatem.» Radulphus Tacens monachus Affligemiensis juxta Bruxellas, sedecim annos tacuit; ortum fuit incendium; cumque restingui non posset, silentium solvit Radulphus, dixitque: «Stes, ignis hac hora, flamma, penitus conquiescas.» Mira res! protinus paruit ignis, et exstinctus est. Ita refert Thomas Cantipratensis, lib. II Apum, cap. xiv, § 4. S. Joannes Elemosynarius ex Episcopo monachus, totos 47 annos usque ad annum ætatis 104 siluit. S. Arsenius audivit ab Angelo: «Si vis esse salvus, fuge, tace, quiesce.» Idem fratri se invisenti post salutationem nihil amplius locutus est, sed sibi assidue dicebat: «Arseni, cur egressus es?» Et: «Locutum fuisse sæpe pœnituit, siluisse nunquam.» Thalassius, apud Theodoretum in Relig. histor. cap. XXII, cum linguam sciret esse lubricam, longissimo tempore nihil locutus est. Eadem de causa gestavit Agatho lapidem in ore per triennium, teste Palladio in Lausiaca, cap. L. Theonas 30 annos siluit, ut patet in Vitis Patrum in Theona. S. Gregorius Nazianzenus tota Quadragesima silebat: causam dat, orat. De silentio Quadragesim.: «Piorum virorum, inquit, præscriptis obtemperans labia mea quasi pessulo quodam obdidi: cujus facti mei si causam quæris; idcirco a sermone prorsus abstinui, ut sermonibus meis moderari discam.» S. Arnulphus Suessionensis Episcopus annos tres et menses sex tacuit perpetuo, ut habet ejus Vita cap. viii, apud Surium Augusti 15. «Severus Sulpitius in senectute sua a Pelagianis deceptus, et agnoscens loquacitatis culpam, silentium usque ad mortem tenuit, ut peccatum quod loquendo contraxerat, tacendo penitus emendaret,» inquit Gennadius in Viris illustribus, in Severo. Pambo Abbas audiens illud Psalm. XXXVIII: Dixi: Custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea: «Sat est, inquit, reliqua audiam, cum istud complevero.» Post multum temporis rediens, rogatus cur tam diu tardasset, respondit: «Nondum id quod didici perfeceram.» Ita Tripart. lib. VIII, cap. 1. Quare silentio id assecutus est, ut moriens dixerit: «In hanc horam non me pœnitet alicujus verbi, quod dixerim: et sic ad Deum recedo, quasi qui nec pius nec religiosus esse cœperim.» Testis est Palladius in Lausiaca, cap. x. Quin et bestiæ stato tempore servant silentium: aves mane cantant, per diem silent: cicadæ mane, lusciniæ meridie tacent: non taceat Religiosus horis a regula definitis? Anseres e Cilicia volantes turmatim, Taurum montem transituri, metu aquilarum illic degentium, quas infestas sentiunt, ore lapidem capiunt grandem, osque obturant ne strepant tantisper, dum periculum prætervehuntur. Testis est Plutarchus, lib. De Solertia animal. Apes, dum volant, strepunt, sed in alveari silent et laborant. Hirundines nidificantes in oppido Alviano, et magnis garritibus perstrepentes concionem S. Francisci impediebant. Is imperat eis silentium: silent donec verbum Dei compleatur, inquit S. Bonaventura. Refert S. Ambrosius, lib. III ad Virgin., cum plurima ranarum murmura religiosæ plebis auribus obstreperent, sacerdotem Dei præcepisse ut conticerent, ac reverentiam sacræ deferrent orationi; tunc subito circumfusos strepitus quievisse. «Silent igitur paludes, ait S. Ambrosius, homines non silebunt.» Inter Ethnicos illustris fuit Pythagoras, qui suis discipulis per quinquennium silentium indixit, ut sermonis moderationem, recteque loqui silendo condiscerent, ait Nazianzenus. Philostratus, lib. I, cap. xi, scribit Apollonium Thyanæum, eo quod tacere nequiret, sibi quinquennale Pythagoræ silentium indixisse, idque adeo pertinaciter observasse, ut Imperatori interroganti non voce, sed scripto responderit. Stobæus, serm. 126, 128, 129, refert Xenocratem singulis negotiis diei partes assignasse, silentio quoque suam partem dedisse: Æschinem Socraticum dixisse, se a Socrate non solum loqui, sed etiam silere didicisse. Harpocratem philosophum, qui omnibus rebus silentium anteponebat, tanquam deum a Græcis cultum fuisse in effigie viri labia comprimentis. Denique sapientissimus Salomon ait, Eccli. III, 7: «Tempus tacendi, et tempus loquendi.» Pythagoras, et post eum Nazianzenus docuerunt tunc esse loquendum, cum melior est sermo silentio; tacendum, si secus esset. S. Hieronymus in locum citatum Eccli. III: «Discamus, inquit, prius non loqui, ut postea ad loquendum ora reseraremus: sileamus certo tempore, ut ad præceptoris eloquia pendeamus; nihil nobis videatur rectum esse, nisi quod discimus, ut post multum silentium de discipulis efficiamur magistri.» Medium et praxis ut quis discat silere, est: Primum, claudere aures, et coercere curiositatem audiendi et cognoscendi nova. Unde Joannes Abbas in Prato spirit. cap. CLXXXVII: «Qui, inquit, continere vult linguam, obstruat aures, ne multa audiat!» Et Seneca, epist. 105: «Est quædam, ait, dulcedo sermonis, qui irrepit et blanditur, et non aliter quam ebrietas, aut amor secreta producit; nemo quod audierit tacebit.» Secundum, per aliquod tempus cohibere se plane a loquendo, ideoque secedere in cubiculum, et cavere garrulorum contubernia. Unde S. Basilius, in Brevior. Resp. 208: «Necessarium, ait, est perpetuum silentium, quousque per illud et a vitio petulantiæ in dicendo sanentur, et in otio discere potuerint, quid, quando et quomodo loqui oporteat.» B. Petrus Damianus, epist. 114: «Assuescat, ait, lingua sub taciturnitatis se cohibere censura, et tacendo discat, quod loquendo postmodum graviter proferat; ne, si nunc districtum negligit custodire silentium, loquendi postmodum nequeat frænare pruritum.» Hinc notant Nyssenus et Olympiodorus in Eccli. III, prius dici: «Tempus tacendi,» deinde «tempus loquendi;» quia illud præcedere, hoc sequi debet; nam per silentium tempore tacendi perdisci a nobis, quod postea per sermonem tempore loquendi proferatur;» et B. Ennodius, lib. VIII, epist. 3, loquens de philosophia nihil dicendi, tradit, «Veteres ut loquerentur melius, in præsentia nihil locutos, et illam silentii curam nutricem fuisse sermonis.» Tertium, cogitare et sibi persuadere, quantum sit robur, decus et fructus silentii. Thalassius, hecat. 1, num. 66: «Silentium, inquit, et preces maxima virtutum arma sunt,» et, ut ait B. Antiochus, hom. 103: «Silentium mater est virtutum;» S. Bernardus, serm. De Mutat. aquæ: «Silentium, inquit, est custos religionis, et in quo est fortitudo nostra;» alii: «Silentium, inquiunt, est religionis decus, et præcipua quietis mentis custodia.» Hinc B. Petrus Damianus, epist. 59 ad Desiderium, ait silentii violatorem similem esse crocodilo oscitanti, cui tunc hostis hydrus (Plinius ichneumoni has tribuit insidias) fauces ingreditur, et alvum erodit; item ostreo incaute se ad solem aperienti, cui primum insidiator cancer calculum injicit ne claudatur, deinde ejus viscera depascitur: tum concludit: «Qui (Religiosus) nimirum vivit, dum sub silentii censura concluditur; perit autem, cum ad loquendum immoderatius aperitur.» Hinc S. P. N. Ignatius tria dabat signa, ex quibus quis perspiceret, an in monasterio aliquo vel collegio esset bona disciplina: primo, si bene servarentur porta et clausura; secundo, si omnia loca nitida essent et composita; tertio, si bene servaretur silentium, non essent fabulæ, strepitus, clamores. E contrario loquacitatis incommoda sunt plurima. Vide de iis priscorum sententias, quas recensui Levit. xv, 22.
30:16
16. AD EQUOS (Ægyptiorum) FUGIEMUS. — Abundat enim equis et equitatu Ægyptus, ut patet III Reg. x, 28, cum Judæi in bellis vix uterentur equitatu, uti ostendi Deuter. XVII, 16. IDEO FUGIETIS. — Ludit per antiphrasin in voce fugio, q. d. «Dixisti: Fugiemus,» id est confugiemus ad equitatum Ægypti; ideo fugietis quasi victi et profligati, ante faciem Chaldæorum vastantium Ægyptum. ET SUPER VELOCES (equos Ægyptiorum) ASCENDEMUS: IDEO (me vindice) VELOCIORES ERUNT (Chaldæi), QUI PERSEQUENTUR VOS. — Simili modo lusit in voce fugiendi cervorum et servorum Servius Tullius rex Romanorum, qui natus ex serva ædem Dianæ dicavit in Aventino, eo quod in ejus tutela sint cervi, a quorum celeritate fugitivos vocent servos. Quocirca servorum diem festum in hac æde celebrandum sanxit Idibus Augusti, eo quod illo die ipse ex serva natus esset. Ita docet Bartholius Marlianus, lib. V Antiquæ Romæ, cap. II. Vide hic, ut rebelles et superbos in suis verbis comprehendat, rideat et subvertat Deus.
30:17
17. MILLE HOMINES A FACIE TERRORIS UNIUS (supple, fugient: hoc enim quod sequitur per zeugma repetendum): ET A FACIE TERRORIS QUINQUE FUGIETIS, — scilicet multi, ut habent Septuaginta, vel omnes simul, q. d. Unus Chaldæus mille vestrum terrebit et fugabit, et quinque Chaldæi totum vestrum gregem fugabunt. Ita S. Hieronymus. Pro mille homines hebraice est אלף אחד eleph echad, id est mille unum, sive chilias una. Ita Septuaginta, Chaldæus et Noster. Aliter vertit Vatablus, mille velut a facie increpationis unius fugient. Aliter et Sanchez, q. d. Mille homines a facie terroris unius, et, id est imo, a facie terroris unius, quinque hominum millia fugietis. DONEC RELINQUAMINI QUASI MALUS NAVIS IN VERTICE MONTIS, — q. d. Sicut, fracta navi, tabulis relliquisque omnibus armamentis fluitantibus et pereuntibus, nauta solum malum in montem tollunt et erigunt, aut aliud signum in colle extollunt, ut navigantibus sit indicio locum esse periculosum ob syrtes, scopulos, arenas, etc.: ita vos pauci ex hac clade superstites eritis quasi signum iræ Dei, ut calamitatis vestræ exemplo alii eamdem vitent et caveant. Ita S. Hieronymus. Comparatur excidium Jerusalem naufragio navis, ex quo malus, id est pauci evaserunt, ut dispersi per orbem, Judaicæ cladis essent indices et præcones.
30:18
18. PROPTEREA EXSPECTAT DOMINUS UT MISEREATUR VESTRI, — q. d. Quia tanta futura est clades, propterea exspectat Deus, ut moniti hic ab Isaia pœnitentiam agatis, itaque misertus vestri Deus cladem hanc auferat. ET IDEO EXALTABITUR (id est in altum tolletur quasi elongans se, suamque manum, et, ut Vatablus vertit, suspendet ictum), PARCENS VOBIS. — Sic Osee cap. XI, dicitur: «Ero eis quasi exaltans,» id est in altum tollens, et elongans «jugum super maxillas eorum.» Alii ex adverso, «exaltabitur,» inquiunt, id est, in altum tollet Deus manum, quasi minans validam plagam, ut vos terreat et compungat, itaque plagam avertat; alii, «exaltabitur,» id est, glorificabitur Deus per hanc suam clementiam, et pœnæ dilationem «parcens vobis;» maxime enim exaltatur Deus miserando et parcendo. Ita S. Hieronymus. QUIA DEUS JUDICII DOMINUS; — quia Deus non agitur furore, sed justo judicio et æquitate judicat et vindicat: hinc differt pœnam eamque indulgentia temperat. Alii: «Quia Deus judicii Dominus,» inquiunt, id est quia Deus est fidelis et justus, implens promissa sua: hinc exspectat Jerusalem, ut pœniteat, itaque ei parcat; promisit enim ei suam opem, favorem et salutem. BEATI OMNES QUI EXSPECTANT EUM. — Est epiphonema præcedentium, q. d. Miseri et infelices estis et eritis, o Judæi, sperantes in hominibus, confugientes ad Ægyptios! at beati, imo terque quaterque beati et felices sunt, qui sperant in Deo, qui eum ejusque opem exspectant.
30:19
19. POPULUS ENIM SION HABITABIT IN JERUSALEM. — Probat quod dixit beatos esse, qui sperant in Deo, eumque exspectant, ex eo quod populus Sion, id est veri et fideles Judæi, qui sperant in Deo, sub Ezechia tuti habitabunt in Jerusalem, non timentes minas et copias Sennacherib. Ita Forerius. Secundo, Procopius, S. Thomas et Hugo hæc referunt ad Judæos Babylone in Jerusalem redeuntes sub Cyro. Tertio, et maxime, Propheta sub his symbolis intelligit, quod populus Sion, id est fidelis et Christianus, pacifice habitabit in Jerusalem, id est in Ecclesia sub Christo, qui erit ejus præceptor et doctor, ut sequitur; ad Christum enim de more transit. Unde S. Hieronymus, Procopius, Cyrillus, Theodoretus, et alii omnia quæ sequuntur ab hoc loco usque ad finem capitis litteraliter ad Christum Christique gratiam, redemptionem et salutem referunt; sed ita ut alludat Propheta, et quasi obiter perstringat ejus typum, scilicet felicitatem redeuntium e Babylone sub Esdra, et Jesu filio Josedech. AD VOCEM CLAMORIS TUI STATIM UT AUDIERIT, RESPONDEBIT. — Ita Dominus clamantem et orantem Ezechiam, in obsidione Sennacherib mox exaudivit, eumque liberavit cæso Sennacherib: ita et in Babylone captivos clamantes exaudivit, reducens eos in patriam: ita, imo multo magis audit fideles Christianos se invocantes.
30:20
20. ET DABIT VOBIS DOMINUS PANEM ARCTUM, ET AQUAM BREVEM — Hebræum autem habet, dabit vobis אחל צר ומים לחץ lechem tsar umayim lachats, id est panem angoris sive tribulationis, et aquam angustiæ, vel potius oppressionis, uti vertunt Septuaginta hic et Noster, III Reg. ult., 27. Talis autem est si panis sit arctus, id est restrictus et modicus; et aqua brevis, id est pauca et exigua, ut esuriem et sitim explere nequeant, q. d. Patiemini quidem, o Judæi! sub Sennacherib, æque ac in Babylone inopiam aliquam, famem, sitim, etc.; verum Deus vobis aderit, vos proteget, dabitque doctores et præceptores, scilicet Esdram, Jeremiam, Danielem, Ezechielem, Aggæum, Zachariam, Malachiam aliosque Prophetas, qui vobis semper præsentes erunt, imo a tergo monere opportune, importune non cessabunt, ut viam Domini rectam ingrediamini, nec devietis ad idola; tumque pro arcto pane et aqua dabit vobis Deus rerum abundantiam, uti eum fecisse cum Judæis Babylone redeuntibus, patet Zachar. VIII, 11, et Aggai, II, 17; tum Ezechiæ sub Sennacherib, patet IV Reg. XIX, 29. Ita S. Thomas, Procopius, Hugo, Lyranus. Hæc veriora sunt tempore Christi, qui est perpetuus fidelium per omnia sæcula doctor et præceptor, q. d. Deus dabit fidelibus doctorem Christum, inquit S. Hieronymus, et Spiritum Sanctum atque Apostolos. Secundo, S. Cyrillus, Procopius et S. Hieronymus, per panem arctum et aquam brevem accipiunt Evangelium, brevemque Evangelii doctrinam, quam cap. x, 23 Septuaginta vocarunt verbum abbreviatum, quod longis sinuosisque legis præceptis successit; hoc enim quasi panis animas pascit. Verum panis brevis non significat hic ultimate panem parvum, sed panem afflictionis, ut patet ex Hebræo: quanquam et Evangelium sit panis afflictionis, quia jubet nos mortificare carnem, ferre crucem, pati ardua pro Christo. Tertio, S. Cyrillus et Leo Castrius: Panis hic arctus, inquiunt, est Christus, qui de cœlo descendit, et arctavit se ad corpus infantile, ad præsepium, et ad crucem: rursum dicitur arctus, quia cum labore et sudore invenitur. Hinc iterum panis arctus est Eucharistia, vel Christus in ea, qui cum pœnitentia et lacrymis sumendus est: sic aqua angustiæ vel est baptismus, qui oppressos a dæmone laxat et liberat; vel est sanguis Christi in Eucharistia, in qua angustias passionis ejus recolimus, ut ad similes fortiter pro eo tolerandas animemur. Hic sensus allegorice commodus est. Tropologice, panis arctus et aqua brevis, est paupertas, fames, sitis omnisque angustia et tribulatio a Deo immissa, ut suos purget et probet: tumque solet ipse pariter dare doctores et prædones, qui tribulatos roborent, consolentur, doceant et perficiant. Anagogice, hæc refert ad finem mundi: tunc enim magna erit afflictio et penuria, tumque Deus dabit infidelibus doctores Eliam et Enoch. Ita Patres, quorum meminit S. Hieronymus. NON FACIET AVOLARE A TE ULTRA DOCTOREM. — Hebraice לא יכנף lo iikaneph, id est, non alabitur, id est, non avolabit a te doctor tuus. Ita Vatablus.
30:21
21. ET AURES TUÆ AUDIENT VERBUM POST TERGUM MONENTIS. — Est periphrasis doctoris, sive magistri et pædagogi, qui discipulis semper adesse solet, eosque sequi, post tergum monere, etc. Secundo, moraliter Haymo: Deus, ait, peccatorem a se aversum, et ad bona caduca conversum, quasi a tergo sequitur, ut eum ad se alliciat et reflectat. Et S. Gregorius, hom. 34 in Evangel.: «Quasi terga, inquit, in præceptoris faciem vertimus, cum verba despicimus, cujus præcepta calcamus, et tamen nos vocare non cessat.» Ex adverso S. Hieronymus tergum non peccatoris, sed Dei accipit; Deus enim offensus a peccatore abit, tergumque ei obvertit, sed ita, ut eum amans sæpe respiciat, seque reflectat ad eum ut nutu, gestis, voce eum ad se revocet. HÆC EST VIA, AMBULATE IN EA. — Hæc via est doctrina legis et Prophetarum, et maxime doctrina Christi Evangelica, in qua ambulamus, cum illi insistendo pergimus ad perfectionem et ad cœlum. Ita S. Benedicti regula et institutio, quæ consilia Christi complectitur, apparuit quasi via lucida; cum enim, ut refert S. Gregorius lib. II Dialog. cap. XXXVII, S. Benedictus vita functus esset, eodem die duobus ejus monachis visum est videre viam quamdam amplam et rectam palliis stratam, innumerisque luminibus coruscantem; et senem quemdam astantem, qui dicebat: «Hæc est via qua dilectus Domini Benedictus ascendit in cœlum.»
30:22
22. ET CONTAMINABIS, — q. d. Sub Esdra, et magis sub Christo contaminabis, id est contaminata duces, abjicies, combures sculptilia, id est idola tua, eorumque vestimenta pretiosa, habebisque ea pro rebus fœdissimis, quales sunt sordes menstruatæ. EGREDERE, — q. d. Abi in malam crucem, «dices ei,» scilicet sculptili et conflatili, id est idolo.
30:23
23. ET DABITUR PLUVIA. — Dedit Deus pluviam et fertilitatem Judæis sub Esdra; sed meliorem gratiæ Spiritus Sancti pluviam dedit terræ, id est animabus fidelium sub Christo, ut fructus bonorum operum edant. Ita S. Cyrillus. PASCETUR, etc., AGNUS SPATIOSE. — Hoc ad litteram factum est sub Ezechia et Esdra, symbolice sub Christo. Agni enim sunt mites et innocentes, qui Christum agnum sequuntur: tauri sunt Apostoli et Evangelistæ, qui agrum Ecclesiæ excolunt: pulli asinorum sunt filii Gentium, hi in Ecclesia spiritualibus cibis large pascuntur.
30:24
24. COMMIXTUM MIGMA COMEDENT, SICUT IN AREA VENTILATUM EST. — Id est purum, sine paleis: hæ enim in area eventilatæ sunt. Migma sive smigma græce, idem est quod hebraice בליל belil, et Latinum mixtio, a radice μίγνυμι, id est misceo. Jam mixtio idem est quod pabulum: sicut mixtum significat potum sive vinum, Psalm. LXXIV: «Vini meri plenus mixto.» Sicut enim in vino etiam mero multæ uvæ, multæ stillæ, multi liquores commiscentur: ita in pabulo jumentorum multa grana, vel multæ stipulæ miscentur. Est ergo pabulum hoc mixtio, sive mixtum. Pro commixtum hebraice est חמץ chamets, id est fermentatum, hoc est acore conditum; solent enim rustici pabulo jumentorum licet puro, in æstate cum flaccescit, aliquid addere (v. g. liba confecta ex folliculis seminum raparum, et quibus tundendo elicuerunt oleum), quod illud acuat, et acore suo appetitum languentem provocet, uti facit fermentum in pane. Secundo, dicitur commixtum, quia licet sit eventilatum, et sine paleis, tamen eo commixtum migma, id est frumenti varii generis (sicut viciæ, lentis, avenæ, hordei, etc.), commixti miscella, sive farrago, inquit S. Hieronymus; hæc enim sua varietate grata est palato et nauseam tollit. Symbolice primo, Christus fidelibus dat migma, id est doctrinam ex utroque testamento; atque ex Mose, Prophetis et Apostolis commixtam. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius et Leo Castrius. Secundo, Christus dat migma, id est seipsum in Eucharistia, inquit Castrius. Hæc dicitur migma: Primo, quia commixta est ex deitate, corpore, sanguine Christi, et ex speciebus panis et vini. Secundo, quia hæ species ex variis granis fiunt et commiscentur. Tertio, quia Eucharistia significat et efficit commixtionem mirabilem: per eam enim realiter miscemur cum carne Christi, cum Deo, et tota SS. Trinitate. Unde S. Cyrillus dicit per eam nos Christo et Deo uniri, sicut cera liquefacta alteri commiscetur et unitur, ideoque per eam nos fieri concorporeos et consanguineos Christi, imo Christiferos. Rursum per eam spiritualiter, scilicet ratione charitatis, miscemur cum Angelis aliisque hominibus. Est enim hoc Angelorum et hominum migma, sive cibus utrisque communis. Vide S. Bernardum, serm. 3 in Vigilia Nativitatis Christi, de triplici mixtura, quæ facta est in incarnatione: hæc enim nobis gustanda proponitur in Eucharistia, scilicet, primo, Dei et hominis; secundo, virginis et matris; tertio, fidei et cordis humani. Apud quem serm. 2 De Nativ., vide et aliam triplicem mixturam, primo, creationis; secundo, redemptionis; tertio, glorificationis. Notat Leo Castrius quosdam Hebræos hebraice belil, id est migma, derivare a beli, id est non, et lo, id est sibi, q. d. pabulum non sibi, id est non suum, q. d. Fideles comedent migma Eucharistiæ, puta cibum non suum, sed Angelorum: «Panem enim Angelorum manducavit homo.» Verum hoc etymon subtilius est et alienius; constat enim belil derivari, non a beli et lo, sed a בלל balal, id est miscere; unde belil est mixtio, migma. Potius ergo Eucharistia dicitur migma, quod Christus, qui ante tantum Angelorum fuerat cibus, jam carni mixtus, factus sit in ea etiam hominum esca, in eaque homines misceat cum Deo et Angelis, ut dixi.
30:25
25. SUPER OMNEM COLLEM ELEVATUM, RIVI CURRENTIUM AQUARUM, — q. d. Sub Ezechia æque ac sub Esdra erunt rivi aquæ, vel pluviæ, vel fontanæ exsilientis in montibus, qui ipsos etiam montes et colles fecundabunt, q. d. Magna erit fertilitas ex aquarum copia «in die interfectionis multorum,» cum 185 millia Assyriorum cædentur a Cyro; «cum ceciderint turres,» tum murorum et palatiorum Babylonis, tum turres, id est principes, qui in populo eminebant sicut turres in domo. Ita S. Thomas, Hugo, Forerius et Sanchez. Secundo, et verius, rivi, imo flumina, gratiæ per Christum ubique fluxerunt, vel occisis vel prostratis tyrannis, et fidei hostibus sub Constantino. Tunc ceciderunt turres, id est, Gentiles Imperatores et principes, omnisque sapientia Gentium, licet altissima, dejecta fuit, totusque orbis colla subdidit Christo. Ita S. Cyrillus, Hieronymus, Haymo, Procopius, et Auctor Quæst. novi et veteris Testamenti; apud S. Augustinum, tom. IV, Quæst. CV. Idem verius erit in fine mundi; tunc enim rivi gloriæ decurrent in electos, cum cædentur impii, et turres omnes, muri et urbes cadent, uti magis patebit vers. sequenti.
30:26
26. ET ERIT LUX LUNÆ SICUT LUX SOLIS. — Primo, Vatablus, Sanchez, Hugo, Forerius et Rabbini sic exponunt: Judæis liberatis a Sennacherib, item Babylone redeuntibus sub Esdra, summa erit lux, id est lætitia: ita gaudebunt, ut luna et sol septuplo amplius quam ante eis splendere videantur, idque cum Deus sanaverit plagam ab Assyriis et Chaldæis illatam, atque restauraverit ea, quæ ab illis convulsa vel diruta sunt. Sic de Judæis ab exitio Aman liberatis per Esther, cap. XI, 11, dicitur: «Lux et sol ortus est eis;» et cap. VIII, 16: «Judæis autem nova lux oriri visa est.» Hic sensus frigidior est et tenuior: alludit tamen ad eum Propheta, ut dixi. Secundo, S. Cyrillus, Procopius et Auctor citatus apud S. Augustinum, Quæst. CV, exponunt, q. d. Post crucem resurget Christus, tumque ut sol intelligibilis septuplo, id est, multo, et quasi immenso lumine præfulgebit Ecclesiæ; et luna, id est Apostoli aliique prædicatores prælucebunt eidem, ac si soles essent. Hoc est quod ait Isaias, cap. IX: «Habitantibus in regione umbræ mortis, lux orta est eis.» Sic tritum fuit apud Platonem, Aristotelem et alios hoc proverbium: «Nec Vesper, nec Lucifer ita admirabilis ut justus.» Tertio, et optime S. Hieronymus, Haymo, Adamus, Lyranus, et Dionysius, hæc referunt ad diem judicii, et ad resurrectionem: eo enim evolat Propheta. Nam tunc cadent urbes et turres, tunc luna renovata et glorificata splendebit ut sol, et sol septuplo, id est longe solito, erit clarior; idque ad hoc ut sol et luna consequantur cursus et laboris sui præmia. Unde erit tunc cœlum novum et terra nova. Ita S. Hieronymus, Lyranus et Glossa; quæ tamen falso addit augendam esse lucem solis et lunæ, eo quod illa per peccatum fuerit imminuta, de quo § proximo. Porro hoc lumen sol et cœli accipient, non ex splendore corporum Beatorum, ut vult Richardus in IV, dist. XLVIII, art. 2, ad 5, sed immediate a Deo, idque primo, ut ita in cœlis Dei majestas resplendeat; secundo, ad majus gaudium et gloriam Beatorum, utque inter locum et locatum, id est inter cœlum et corpora gloriosa Beatorum decens et congrua sit proportio; tertio, ut sol et luna sibi invicem opposita, divisim, sed clare et gloriose totum utrumque hemisphærium in omne ævum illuminent; nec enim tunc solis, lunæ aut cœlorum ullus amplius erit motus. Mystice, Auctor apud S. Augustinum, Quæst. CV: In cœlo, ait, fulgebunt ut sol justi, maxime qui relictis omnibus secuti sunt Christum. Hi enim, utpote in justitia et sanctitate illustres, recte soli et lunæ comparantur; quia in cœlo cæteris septuplo clariores sunt futuri; similes enim erunt Christo, Joan. cap. III, vers. 2, ut merito resurrectio eorum soli ac lunæ conferatur, cæterorum vero stellis, epist. I ad Corinth. cap. xv, vers. 41. SICUT LUX SEPTEM DIERUM. — Id est sicut sol luxit primis septem mundi diebus, antequam peccaret Adam. Ita S. Hieronymus, Haymo et Glossa: putant enim ipsi primis septem mundi diebus solem clarius quam jam habuisse lumen, sed illud ob peccatum Adæ fuisse imminutum. Verum obstat quod sol et luna creata sint quarto die mundi, Adam vero sexto, quo et peccavit, uti communiter docent Patres; ergo ante ejus peccatum sol non potuit septem, sed tribus tantum diebus lucere. Secundo, ergo et genuine, q. d. Lux solis erit septuplo major, unde Vatablus vertit, erit tanta quanta est lux septem dierum. Sic Claudianus, lib. De Raptu Proserpinæ, consolantem et promittentem ei miram lucem Plutonem inducit: Amissum ne crede diem, sunt altera nobis / Sidera, sunt orbes alii: lumenque videbis / Purius, Elysiumque magis mirabere solem, / Cultoresque pios. IN DIE QUA ALLIGAVERIT DOMINUS VULNUS, — quando scilicet Deus vulnus omnis corruptionis, miseriæ, tristitiæ, mortalitatis sanabit in nobis per quatuor dotes corporis gloriosi.
30:27
27. ECCE NOMEN DOMINI VENIT DE LONGINQUO. — Cyrillus, S. Thomas, Hugo, Forerius, hæc referunt ad stragem Babyloniorum, q. d. Post longum spatium, puta post ducentos annos veniet Dominus eversurus Babylonem per Cyrum. Alii hæc referunt ad stragem Sennacherib et Assyriorum; sed illa non venit de longinquo; sub hoc enim tempus, scilicet circa annum 15 Ezechiæ, contigit. Secundo et genuine, S. Hieronymus, S. Thomas, Hugo et Lyranus hæc referunt ad diem judicii: de eo enim egit vers. præced. et agit in seq., maxime vers. 33, ubi loquitur de igne Topheth, id est gehennæ. Sensus ergo est, q. d. «Ecce nomen,» id est majestas, potentia et vindicta irati Dei, quam ipse in die judicii exercebit in reprobos, longo post tempore veniet. Unde sequitur: «Ardens furor ejus,» etc. Mystice, Sanchez: Vindicta, ait, Dei venit de longinquo; quia venit de peccatorum nostrorum duritie, quæ longe abest a Deo, cogitque eum prosilire ad vindictam, cum ex se et natura sua sit clementissimus, et a puniendo alienus ac remotus. ARDENS FUROR EJUS. — Est pulchra hypotyposis Dei irati: solent enim irati oculis scintillantibus, fumante naso, ex lingua et labiis flammas emicantibus, spirare furorem.
30:28
28. SPIRITUS EJUS VELUT TORRENS INUNDANS, — q. d. Halitus qui efflabatur ab ore indignabundo Dei, tam erat vehemens, ut solus prostraturus videretur omnes hostes; non aliter atque incitatus torrens, qui ad medium usque collum intumuit, homines prosternit, obruit et mergit. Ita Sanchez. Nota: «Torrens inundans» est proverbium significans maximam tum copiam, tum celeritatem, tum impetum, tum stragem et cladem. Hæc enim involvit «torrens,» præsertim «inundans.» Sic Seneca in Oedipo: Aurea torrenti deducens flumina ripa: «Torrenti,» hoc est exundante, per catachresin. AD PERDENDAS GENTES IN NIHILUM, — ut jam non sint in terra, sed in inferno; in terra ergo erunt nihil: in inferno cremabuntur et annihilabuntur quantum est ex vi ignis et combustionis; sed Deo eos conservante ad æterna tormenta, nunquam erunt nihil vel annihilati. Ex Hebræo verti potest cum R. David, Pagnino et Vatablo, ad cribrandas gentes cribro vanitatis, id est ventilatione inutili, id est quia non purgantur grana, sed perduntur, et in ventum ejiciuntur omnia, quæ sunt in vanno. ET FRENUM ERRORIS, QUOD ERAT IN MAXILLIS POPULORUM. — Primo, Forerius et Sanchez exponunt, q. d. Frenum et jugum quod Sennacherib et Chaldæi imposuerunt Judæis, quo eos a patria extorres per varias regiones, multos etiam a patria religione ad Gentium deos (ut patet Jerem. XVI, 13), vagari et errare fecerunt, Deus perdet et conteret. Secundo et genuine, q. d. Deus in die judicii auferet et perdet potestatem dæmonis, qua ipse velut freno regebat peccatores, eosque in omnem ducebat errorem et impietatem; consequenter auferet et frenum mundi et carnis, quo multi jam infrenantur. Huc pertinet expositio S. Gregorii, homil. 18 in Ezechiel.: «Frenum, ait, erroris maxillas populorum constrinxerat, quando idolorum errore obligata gentilitas, Deo vero confessionis dare laudem nesciebat. Sed hoc ipsum erroris frenum jam nobis in canticum versum est, cum gaudendo psallimus atque cantamus: Omnes dii Gentium dæmonia, Dominus autem cœlos fecit. Bene autem dicitur: Sicut vox sanctificatæ solemnitatis; quia dum confessionis laudem Deo reddimus, in sanctificata solemnitate gaudemus.»
30:29
29. CANTICUM ERIT VOBIS SICUT NOX SANCTIFICATÆ SOLEMNITATIS. — Ita legendum scilicet nox, uti legunt Romana, Hebræa, Chaldæa; non vox, uti legunt Plantina et alia. Jam primo, dicit, «sicut nox;» quia, inquit Pintus, cum mane esset immolanda victima, Judæi totam noctem præcedentem cum lætitia et canticis transigebant. Secundo et genuine, loquitur Propheta sanctis et electis, qui in cœlo canent «canticum quasi nox» (id est «noctis;» est antiptosis Hebraica: Hebræi enim carent casibus; unde unum pro alio, imo pro omnibus usurpant); «sanctificatæ solemnitatis,» non Paschæ, sed transitus maris Rubri, q. d. Canent Beati tale canticum, quale cecinerunt Hebræi, quando nocte transito mari Rubro, et submerso Pharaone cecinerunt: «Cantemus Domino: gloriose enim magnificatus est,» Exod. xv, 1. Hoc enim canticum Mosis cantaturos electos docet S. Joannes, Apoc. XV. Ita S. Hieronymus. Aliqui per noctem accipiunt noctem nuptiarum, qua Hebræi, inquiunt, ex deserto, id est ex hortis, cum tibiis et symphonia in montem, id est in Jerusalem, pergebant, q. d. Canticum Beatorum simile erit epithalamio sive hymenæo; sed nuptiæ nusquam vocantur, nec erant tum «sanctificata solemnitas.» SICUT QUI PERGIT CUM TIBIA, UT INTRET IN MONTEM DOMINI — Solebant enim vota reddituri et sacrificaturi, exsultantes cum citharis et tibiis ire ad templum, sive ad Deum, qui est fortis, imo fortitudo, Israel.
30:30
30. ET AUDITAM FACIET (q. d. Dominus notam faciet toti orbi potentiam vocis suæ, qua quasi tonitru impios in tartara præcipitabit, sanctos in cœlum transcribet): IN, etc., FLAMMA IGNIS (tum conflagrationis mundi, tum gehennæ), ALLIDET IN TURBINE, — id est quasi in turbine et grandine. Est catachresis, significans quod Deus terribili modo et horribili impetu reprobos perdet. Vide Can. XXXVI. Ita S. Hieronymus.
30:31
31. A VOCE ENIM DOMINI PAVEBIT ASSUR. — ASSUR, id est diabolus, ac quivis tyrannus et oppressor, Dei sententia ferietur et damnabitur. Ita S. Hieronymus. Alludit ad Assur, id est ad Sennacherib, qui a Deo vindice fuit percussus.
30:32
32. ET ERIT TRANSITUS VIRGÆ FUNDATUS (id est virga sive flagellum hoc Dei transiens per reprobos, eosque percutiens, erit fundata, id est fortis, firma, stabilis et perpetua in inferno: itaque) IN TYMPANIS ET CITHARIS (id est cum summo sanctorum jubilo et triumpho), ET BELLIS PRÆCIPUIS (id est inclyto et glorioso pugnandi et hostes subjugandi modo, scilicet solo nutu et imperio, quique celebrari solet cum tympanis et citharis, uti factum est Mosi, Exod. xv, et Davidi contra Goliath), EXPUGNABIT EOS: — mire enim gaudebunt Sancti de hostibus suis impiis victis, calcatis et æternæ damnationi addictis. Ita S. Hieronymus. Secundo, Vatablus exponit, q. d. Deus vincet Assyrios non armis, nec serio pugnans, sed tanquam ludens. Tertio, Forerius, q. d. Assyrii et Sennacherib vincentur, non armis, sed sacrificiis, quæ cum tympanis et citharis offerebantur: plus enim ad victoriam valent piorum preces, quam militum arma. Hebraice enim תנופה tenupha, quod Noster vertit «præcipuis,» significat elevationem et agitationem, indeque victimam, quæ in sacrificio Deo omnium creatori elevando et agitando eam ad quatuor plagas mundi in modum crucis, offerebatur. Verum potius bellum tenupha, est bellum acre et illustre, quo victor hostem quaquaversum agitat, uti leo taurum; aut quo quasi certus de victoria manuum elevatione ovat, exsultat, et quasi triumphum agit inter pugnandum. Recte ergo Noster vertit, «bellis præcipuis;» ac proinde primus sensus magis est genuinus; Septuaginta tenupha vertunt commutationem; vertunt enim, ipsi cum tympanis et cithara pugnabunt contra eum ex commutatione.
30:33
33. PRÆPARATA EST ENIM AB HERI TOPHETH. — Chaldæus, gehenna; Septuaginta, vallis profunda. Topheth enim fuit gehenna, id est vallis filiorum Ennom, juxta Jerusalem, ubi Judæi filios cremabant idolo Moloch, et, ne ejulatu eorum moverentur, pulsabant תוף toph, id est tympana; inde locus dictus est Topheth, quasi Tympanum, et a possessoribus dictus est Gehenna: unde ob similem crudelitatem et incendium, infernus dictus est Topheth, et Gehenna. Jam primo, S. Cyrillus, S. Thomas, Hugo, Forerius et Sanchez hæc referunt ad Assyrios et Chaldæos, putantque Sennacherib copias ab Angelo in Topheth esse cæsas, imo combustas, sicut in Topheth cremabantur infantes idolo Moloch. Rursum Chaldæis et regi, ut vertit Pagninus, scilicet Baltasari, «præparata» fuit a Deo sua «Topheth,» scilicet in Babylone, ubi insepultus in sterquilinium projectus est, et computruit: sicut in Topheth erat sepultura Judæorum, qui ibi putrescebant, ut docet Jeremias cap. XIX, 11. Septuaginta plane aliter vertunt, nimirum, tu enim ante dies decipieris. Ita enim legunt Complutenses, licet Romani codices Caraffæ habeant, tu enim ante dies exigeris; facilis enim lapsus fuit ex ἀπατηθήση, id est decipieris, in ἀπαιτηθήση, id est exigeris. Causa hujus diversitatis est, quod Septuaginta Topheth, vel, ut hebraice est Tophte, acceperint non ut nomen proprium, sed ut futurum verbi פתח patha, id est illexit, decepit. Secundo et genuine, dat hic Propheta causam cur dixerit, vers. præced., transitum virgæ Dei in impios esse fundatum, id est perpetuum; quia scilicet præparavit eis ab heri, id est ab olim, ab initio mundi, Topheth, id est gehennam. De Topheth origine, etymo, etc., dicam Jerem. VII, 31. Judæi ex hoc loco putant «Topheth,» sive gehennam, creatam esse a Deo secundo die mundi, quia ille dies tantum habuit «heri,» id est unum diem priorem; verum «heri» omne tempus præteritum significat, uti ostendi Hebr. XIII, 8; vide dicta Gen. I, 4, ubi ostendi infernum statim post lapsum Angelorum primo mundi die esse conditum. «Heri» ergo significat primo, quod damnatis tormenta et incendia semper sint nova ac recentia, perinde ac si hesterna die inchoassent. Secundo, æternitatem eorumdem: quia in æternitate, utpote stabili et immobili, quodcumque sæculorum spatium perinde est atque dies hesterna: ideoque quovis æternitatis momento sic erit acer ignis ille gehennalis, ac si hodie arderet, et heri cœptus esset incendi, inquit Sanchez. Nota hic sex conditiones gehennæ. Prima est, quod sit «Topheth,» id est locus incendii et tympani quo pulsantur. Secunda, quod ab «heri,» id est ab initio mundi, impiis sit præparata. Tertia, quod «profunda,» quia juxta centrum terræ: unde, Job X, 21, vocatur «terra tenebrosa et operta mortis caligine.» Vide ibi S. Gregorium. Quarta, quod sit «dilatata;» tum quia ventrem habet amplum, ut capiat tot milliones hominum; tum quia os habet apertum et hians, ut damnatos absorbeat: hinc infernus comparatur feræ famenti, et præ fame hianti, et rictum oris dilatanti, ut cibum vel hominem devoret. Unde dicitur Habac. II: «Dilatavit quasi infernus animam suam;» et Isaiæ v: «Propterea dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum absque ullo termino.» Nimirum «infernus insatiabiliter cava guttura pandit.» Quocirca hebraice infernus dicitur שאול scheol, id est postulans; quia, ut dicitur Prov. XXX, 13: «Tria sunt insaturabilia, et quartum, quod nunquam dicit: Sufficit; infernus, et os vulvæ, et terra, quæ non satiatur aqua: ignis vero nunquam dicit: Sufficit.» Quinta inferni conditio sequitur, cum ait: NUTRIMENTA EJUS, IGNIS ET LIGNA MULTA. — Per «ligna,» quæ commune sunt ignis fomentum, aliud quodlibet per catachresin intelligit; quale erit sulphur æternum, et idem numero semper ardens, ut dixi Apoc. XIX. Rursum ipsa corpora damnatorum: hæc enim vocantur ligna, Lucæ XXIII, 31; Eccli. XI, 3. Calvinus ignem, etc., metaphorice accipit pro punitione Dei. Negat enim damnatos in gehenna uri igne, adeoque asserit pœnam damnatorum non esse aliud, quam quod apprehendant jugiter Deum sibi esse iratum: hac enim apprehensione eos torqueri et cruciari. Verum Scriptura et Christus damnatis verum ignem ubique comminatur: «Discedite a me, maledicti, in ignem æternum,» ait ipse, Matth. XXV, 41. Idem docent Ecclesia, S. Augustinus omnesque Patres. Vide hic quam res fidei enervet Calvinus, quamque metum Dei et inferni hominibus eximat, dum eum facit imaginarium et phantasticum. Hæc est fraus diaboli, et homines sine metu gehennæ impune peccent. FLATUS DOMINI SICUT TORRENS SULPHURIS SUCCENDENS EAM. — «Topheth,» sive gehennam. Hæc est sexta gehennæ conditio. Sicut ergo de Beatis dicitur, Psal. XXXV: «Torrente voluptatis tuæ potabis eos, quoniam apud te est fons vitæ,» qui scilicet jugiter in æternum Beatis vitam et gaudia eadem semper instillet: sic a Deo torrens sulphurei ignis erumpet, qui eodem semper ardore damnatos in æternum cruciet. Porro, «flatus Domini» est spiritus procellosus divinitus ibi excitatus ad acuendum ignem, sicut ventus excitat incendium Ætnæ, vel est vis divina ignem jugiter conservans, qua ignis ille perpetuo absque consumptione ardebit. Hic flatus perinde gehennam succendet, ac si torrens ardentis sulphuris in eam infunderetur: quid magis horrendum animo concipi queat? «Infernus lacus est sine mensura, profundus sine fundo, plenus ardore incomparabili, plenus fœtore intolerabili; ibi miseria, ibi tenebræ, ibi ordo nullus, ibi horror æternus; ibi nulla spes boni, nulla desperatio mali,» ait Hugo, lib. IV De Anima: «Horrendo modo fit miseris mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu; quia et mors semper vivit, et finis semper incipit, et defectus deficere nescit. Mors perimit, et non exstinguit; dolor cruciat, sed nullatenus pavorem fugat; flamma comburit, sed nequaquam tenebras excutit,» ait S. Gregorius, IX Moral. XXX. Moraliter, disce hic quanta sint gehennæ tormenta, quam æterni ignes; eos sæpe meditare, semper ob oculos pone, cum te illecebra ad peccatum sollicitat, cum venus, cum socii; pone digitum in igne, in candela ardente ad pauca momenta, ac dicito tibi: Si tantus est cruciatus candelæ urentis momento, quantus erit cruciatus ignis gehennæ urentis in æternum? «Ego pœnitere æternum tanti non emo;» ego modicum mel æterno felle, imo igne non mereor. S. Gregorius, lib. IV Dialog., refert Petrum eremitam defunctum, et protinus corpori restitutum narrasse, se inferni supplicia et innumera loca flammarum vidisse, atque in eis quosdam potentes hujus sæculi spectasse: qui cum jam ductus esset, ut in illa et ipse mergeretur, subito angelum corusci habitus apparuisse, qui eum in ignem mergi prohibebat, dicens: «Regredere, et qualiter tibi post hæc vivendum sit, cautissime attende.» Reviviscens tantis se jejuniis vigiliisque constrinxit, ut eum inferni vidisse et pertimuisse tormenta, etiamsi taceret lingua, conversatio loqueretur. Ibidem S. Gregorius narrat virum illustrem Stephanum defunctum, ductum ad inferni tormenta, vidisse multa, quæ prius audita non credidit: cumque sisteretur judici, audivit: «Non hunc adduci, sed Stephanum ferrarium jussi.» Qui statim reductus in corpus est, et Stephanus ferrarius, qui juxta eum habitabat, eadem hora defunctus est. Pergit S. Gregorius: Miles, ait, quidam exanimis ad se rediens hæc se vidisse asserebat: «Pons erat, sub quo niger atque caliginosus, fœtoris intolerabilis nebulam exhalans fluvius decurrebat. Transacto autem ponte, amœna erant prata atque virentia, odoriferis herbarum floribus exornata, in quibus albatorum hominum conventicula esse videbantur: tantusque in eodem loco odor suavitatis inerat, ut ipsa suavitatis fragrantia, illic deambulantes habitantesque satiaret: ibi mansiones erant diversorum, singulæ magnitudine lucis plenæ: ibi quædam miræ potentiæ ædificabatur domus, quæ aureis videbatur laterculis construi, sed cujus esset, non potuit agnosci. Erant vero super ripam prædicti fluminis nonnulla habitacula; sed alia exsurgentis fœtoris nebula tegebat, alia autem exsurgens fœtor e flumine minime tangebat. Hæc vero erat in prædicto ponte probatio: ut quisquis vellet per eum injustorum transire, in tenebrosum fœtentemque fluvium laberetur; justi vero, quibus culpa non obsisteret, securo per eum gressu ac libero ad loca amœna pervenirent.» Quomodo Josaphat a Barlaam conversus, ductus fuerit in paradisum et infernum, qualiaque et quanta ibi viderit, quibus tentationem libidinis gravissimam plane superavit, imo in ægritudinem et virium defectum incidit, narrat Damascenus in ejus Historia, cap. XXX. Joannes Climachus, gradu 4, narrat se in visitatione monasteriorum fratrem quemdam qui culinæ curam habebat, reperisse singulari lacrymarum gratia præditum: quem rogans, unde eam adeptus esset, audivit ab eo «se nunquam arbitratum in culinæ ministeriis servire hominibus, sed in suis fratribus de Apostolis bene mereri; et ex ignis quem perpetuo cernebat conspectu, vasta ignis inferni incendia animo versasse: quæ consideratio uberes ex oculis lacrymas solebat elicere.» Ita et noster P. Franciscus Borgia, meditatione inferni ad tantam sui mundique despicientiam pervenit, cumque febri æstuaret: «Hinc ait, conjice, Francisce, quantæ sint inferorum flammæ.» S. Gregorius, IV Dialog. XXX, asserit virum quemdam sanctum et solitarium vidisse Theodoricum regem Gothorum, ea hora qua defunctus est, inter Joannem Papam et Symmachum Patricium, quos injuste occiderat, discinctum, discalceatum, et vinctis post terga manibus, in ollam Vulcaniam, quæ in Lipari insula est, jactari. Ad eamdem ollam Ebroini tyranni animam navi duci, audivit a nautis quidam ab Ebroino excæcatus, uti narrat Ado in Chronico, ætate 6. S. Maria Oigniacensis vidit matrem suam defunctam, dicentem se esse damnatam ob bona injusta quæ possederat; et quia, inquit, non volui advertere quid contra Deum in meo hospitio, et a meis subditis ageretur. Quod audiens Maria conformavit se mox Dei voluntati, ac benedixit justum Dei judicium, uti refert Cardinalis Vitriaco lib. III Vitæ ejus, cap. XI. Memorare novissima tua, memorare gehennam, et in æternum non peccabis. O Topheth! o gehenna! quam acris! quam ampla! quam diuturna es!
30:1
In parte ista comminator propheta contra illos qui contempserunt prophetiam Jeremiae, euntes in Aegyptum, contra ejus consilium, sicut habetur Jerem. 45. Et dividitur in duas. In prima comminator contra Judaeos tantum; in secunda contra Judaeos et Aegyptios simul, de quibus confidebunt: 51 cap.: Vae qui descendent etc. Vel, secundum Glossam, in prima parte prohibet desensum, in secunda comminator poenam contra descendentes. Prima in duas. In prima ponit comminationem; in secunda consolationem, ibi, Propterea expectat. Prima in duas. In prima arguit descensum; secundo arguit praecepti contemptum, ibi, Ideo clamavi super hoc. Circa primum tria arguit in eis. Primo itineris dispositionem, ponens propositum, Ut faceretis consilium . . . telam, pravam machinationem; et consequentem effectum, Ut adderetis: 2 Paralip. 28: « Quare vultis addere » peccata super peccata? Secundo ponit consilii executionem quantum ad viae incessum, Qui ambulatis; qui incessus deformatur per contemptum divini consilii, Habentes fiduciam. Os meum, prophetam. Jerem. 15: « Si separaveris pretiosum a » vili, quasi os meum eris: » quia quae dixi facere noluistis.
30:2
Et per fiduciam auxilii, Habentes fiduciam.
30:3
Jerem. 17: « Maledictus qui confidit in homine, et ponit carnem brachium » suum. » Et ponit effectum: Et eris vobis fortitudo Pharaonis in confusionem. Oseaë 4: « Gloriam eorum in ignominiam commutabo. » Unde quantum ad viae terminum, Erant enim in Taphnis, quae est tantum in alia parte Aegypti, quasi timentes in primis terminis remanere. Jerem. 2. « Quid tibi vis in via Aegypti, ut bibas aquam » turbidam? » Et ostendit spei defectum: Omnes confusi sunt. Psalm. 145: « Nolite confidere in » principibus, in filiis hominum, in quibus non » est salus. » Tertio describit rerum asportationem, Onus jumentorum, comminans primo destructionem Aegypti: vel onus filiorum Juda. Jumentorum, propter soliditatem; vel quia sicut jumenta res suas deserebant. Austri, quia ad austrum fugerunt, vel quia in australi parte erat eorum habitatio. In terra tribulationis, in Aegypto, quae Hebraice dicitur Mesraim, quod interpretatur tribulatio, vel angustia. Jerem. 42: « Gladius quem vos formidatis, ibi compre hendet vos in terra Aegypti, et fames pro qua » estis solliciti, ad adhaerebit vobis in Aegypto. et ibi » moriemini. » Secundo ponit asportantium conditionem: Leaena, propter ferocitatem, leo, propter audaciae praesumptionem, vipera, propter crudelitatem. tatem, regulus volans, non quod habeat pennas, sed quia insilit in faciem hominis, propter velocitatem ad male faciendum. Soph. 3: « Principes e- » jus quasi leones. » Tertio rerum asportationem, Portantes.
30:6
Quarto laboris frustrationem, Ad populum qui eis prodesse non poterit. Psalm. 59: « Va- » na salus hominis. » Ideo clamavi super hoc. Hic arguit in eis divini praecepti contemptum: et primo ostendit quomodo contemperint divinum praeceptum; in secundo quomodo contemperint salubrem consilium, ibi, Quia haec dicit Dominus Deus Israel. Circa primum tria ponit, Primo divinum praeceptum; secundo populi contemptum, ibi, Populus enim ad iracundiam provocans est; tertio comminatur contemptentibus mortem, vel mortis intentum, ibi, Propterea haec dicit Sanctus Israel. Primo praeceptum: quia scilicet inutile est ire in Aegyptum, quiesce, in terra tua. Jer. 14: « Haec dicit Dominus populo huic, » qui dilexit movere pedem suum, et non quevit et Do- » mino non placuit. » Secundo ponit praecepti confirmationem.
30:8
Nunc ergo ingressus scribe ei super huxum. Tu Isaias, ingressus, per propheticae visionem, vel tu Jeremias, ingressus, in Aegyptum cum populo, sicut legitur Jer. 45. Tertio assignat confirmationis fructum, Et erit in die illa. Exod. 17: « Scribe hoc ob monumentum. » Populus enim ad iracundiam provocans est. Hic ponit populi contemptum: et primo secundum quod contemnabant Deum. Ad iracundiam, quxum ad peccatum transgressionis. Ezech. 2: « Noli esse exasperans sicut domus Israel » exasperatrix est. » Mendaces, quantum ad peccatum locutionis, quia promiserunt Jeremiae obedientiam, quam servare noluerunt, ut habetur Jer. 42. Psalm. 17: « Filii alieni mentiti sunt mihi. » Nolentes, quantum ad peccatum omissionis.
30:10
Prover: 28: « Qui obturat aurem suam ne audiat legem, » oratio ejus erit execrabilis. » Secundo ponit contemptum prophetarum, Qui dicunt videntibus secundum quod interdicabant eis proprium officium. Amos 7: « Qui vides, gradere, fuge. » Inquantum inducebant eos ad mendacium, Loquimini. 5 Reg. ult.: « Ecce sermones prophetarum ore uno regi » bona praedicant. » Declinate, inquantum prohibent divinae cognitionis verbum. Job. 21: « Qui » dixerunt Deo Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus: » Propterea haec dicit Sanctus Israel.
30:12
Hic comminatur eis interitum subitum resumens culpam, ut justior appareat poena: Pro eo quod reprobastis. Poenam autem adjungit, ibi, Propterea erit vobis; significans poenam subitanam per similitudinem ruinae, quae diu latet in pariete, qui tandem subito cadit, Quoniam subito: 1 Thess. 5: « Cum enim dixerint, Pax et securitas; » tunc superveniet eis repentinus interitus. » Et dicit poenam validam, Et comminetur, sub similitudine contractionis lagena, cujus nulla testa remanet integra ad aliquid valens, scilicet ad ignem portandum, et ad aquam hauriendam. Supra 24: « Contractione confringetur terra. »
Nota super illo verbo, Quiesce, quia quiescere debet homo primo a peccati actu. Supra 1: « Quie- » scite agere perversae, discite bene facere. Secundo a vagandi cursu. Jerem. 14: « Haec dices populo » huic, qui dilexit movere pedes suos, et non » queivit. » Tertio ab immoderato appetitu. Infra 57: « Cor impii quasi mare fervens, quod quie-
« scere non potest. » Quarto a praesumptuoso intellectu. Eccli. 18: « Cum consummaverit homo, » tunc incipiet. »
30:15
Quia haec dicit Dominus Deus Israel. Hic arguit in eis divini consilii contemptum: et circa hoc tria ponit. Primo consilium, Si revertamini. Infra 43: « Convertimini ad me, et salvi eritis. » Secundo contemptum: Et dixistis, Nequaquam.
30:16
Ideo fugietis: hoc est verbum Domini. Deut. 2: « Per » unam viam gradiemur. » Et super veloces ascendemus: vox populi rebellis. Ideo velociore: vox Domini. Thren. 4: « Velociores fuerunt persectores » nostri aquilis caeli. » Tertio comminatur meritum, Mille, Aegyptii, unius Chaldaei. Fugietis omnes vos Judaei, quinque, Chaldaeorum. Deut. 52: « Quomodo persequetur unus mille, et duo fugent » decem millia? » Quasi malus, in signum evitandi naufragii.
30:18
Supra 6: « Erit in ostensionem sicut ter- » bintus et sicut quercus quae expandit ramos suos. » Propterea expectat Dominus ut misereatur vestri. Hic ponit consolationem: et circa hoc duo facit.
30:19
Primo proponit miserendi propositum; secundo exequitur misericordiae beneficium, ibi, Populus enim Sion habitabit in Jerusalem. Circa primum tria. Primo miserendi propositum in Deo, Propterea expectat, non ex toto destruens vos. Oseae 5: « Dies mul- » tos expectabis me: » Secundo ingratorum judicium: Et ideo exaltabitur; idest, alius in justitia apparebit, puniens vos ingratos suis beneficiis. Supra 5: « Exaltabitur Dominus exercituum in » judicio. » Tertio bonorum praemium, Beati omnes. Luc. 12: « Vos similes hominibus expectan- » tibus dominum suum. » Populus enim Sion habitabit in Jerusalem. Hic exequitur misericordiae beneficium: et primo in eorum exaltatione; secunda in hostium oppressione, ibi, Ecce nomen Domini venit de longinquo. Circa primum duo. Primo sublationem malorum contra exilii captivitatem. Populus enim, tempore Zorobabel: vel potius mystice totum. Ps. 124: « Non commovebitur in ac- » terum qui habitat in Jerusalem. » Contra tristitiae anxietatem: Plorans, ante, nequaquam plorabis, semper, sed quandoque liberaberis. Supra 25: « Aufere lacrymam tuam ab omni face. » Contra Dei indignationem Miserans. Ps. 90: « Invocabit me, et ego exaudiam eum. » Contra paupertatem: Et tibi dabit Dominus. Et est sensus: modico victu erunt contenti. Eccli. 29: « Initium » hominis panis et aqua. » Vel quia in reditu de Babylone penuriam passi sunt. Mystice secundum Glossam. Secundo ponit collationem bonorum: unde, Faciet.
30:21
Et primo spiritualium, quantum ad electam doctrinam, describens doctorem: Avolare, idest recedere, doctorem, Esdram, cujus doctrina adhuc utuntur, vel Christum, post tergum, sicut fugiens quando ab insequente revocatur. Joel 2: « Dedit nobis Dominus doctorem justitiae. » Et ponit doctrinam, Huc via. Num. 20: « Via regia » gradiemur. » Et etiam quantum ad debitam Dei culturam, Et contaminabis, in usus communes rediges. 4 Reg. 25: « Contaminavit excelsa et » demolitus est ea. » Vestimentum, omnem ornamentum idoli. Secundo quantum ad temporalia bona: unde dicit, Egredere. scilicet a spiritualibus ad temporalia. Et primo promittit terrae fertilitatem promittens causam, Dabitur pluvia: Joel 2: « Descendere fa• ciet ad vos imbrem: • et effectum, quantum ad cibos hominum.
30:23
30:24
Et pulli asinorum. Migma, hordeum cum pa- lea purgatum, quod prius commixtum comedebant. Secundo promittit aquarum ubertatem, Et erunt. Judaei dicunt haec ad litteram esse complenda in fine mundi, Multorum, scilicet Romanorum, se- cundum eos; quod est fabulosum. Vel potest esse metaphorica locutio: ut per aquam significetur consolatio, quam post reditum de captivitate et Babyloniae destructionem habuerunt. Vel mystice de doctrina Christi.
30:26
Infra 41: • Aperiam in supre- • mis collibus flumina, et in medio camporum • fontes. • Tertio caeli claritatem, Et erit lux solis sicut lux septem dierum: tantum in uno quantum modo in septem, quasi septemplier: vel sicut fuit in primo septenario dierum. Haec Judaei fabulose ad litteram dicunt tempore au- reae Jerusalem. Sed melius est quod ad futurum sanctorum gloriam referatur, post mundi innova- tionem. Vel metaphorice et hyperbolice ad statum populi referatur. Ps. 146: • Qui sanat contritos • corde, et alligat contritiones eorum. •
Nota super illo verbo, Et panes frugum, quia verbum Dei est panis primo arctus propter observandi difficultatem. Math. 7: • Arcta est via quae • ducit ad vitam. • Secundo uberrimus propter fru- ctus utilitatem. Infra 55: • Quomodo descendit • imber de caelo, et illud ultra non revertitur, • et inebriat terram, et germinare eam facit: sic erit • verbum quod egredietur de ore meo. Tertio pinguis propter delectationis suavitatem. Gen. 49: • Aser panis pinguis. •
30:27
Ecce nomen Domini venit de longinquo. Hic con- solatur eos ex hostium punitione: et circa hoc tria po- nit. Primo judicis punientis adventum; secundo poe- nae modum, Et audilam faciet; tertio punitionis lo- cum, ibi, Praeparata est enim ab heri Thophet. Circa primum tria ponit. Primo adventum: Venit, ad universale judicium, de longinquo, de alto po- tentiae suae. Vel ad destruendos Babylonios, per Medos a longe venientes. Jer. 5: • Ecce ego ad- • ducam super vos gentem de longinquo. • No- men Domini, filius quantum ad primam expositione- m; vel quia redundans est in gloriam ipsius, quantum ad secundam et tertiam. Secundo osten- dit venientis zelum, ponens iram in corde, per an- tropospatos, Ardens furor. Furor est ira accensa. Incenditur autem vel quantum ad vehementiam desiderii; et quantum ad hoc dicit, Ardens: vel quantum ad quantitatem poenae; et quantum ad hoc dicit, Gravis. Infra 63: • Isti fumus erunt in • furore meo, ignis ardens tota die. • Ponit etiam iram in ore: Labia ejus repleta sunt indignatione, improperans peccata; devorans, commodando tor- menta. Supra 11: • Spiritu laborior suorum in- • terficiet impium. • Ponit etiam in opere: Spiri- tus ejus, idest indignatio, usque ad medium colli, idest usque ad extinctionem adducet. Supra 8: • Ibit per Judam inundos furor. • Tertio ponit indignationis effectum. In malis destructionem gen-
tium.
30:28
Ad perdendas gentes. Ps. 72: • Domine, in • civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum redi- • ges. • Et cessationem tyrannorum, Et frenum erroris. Job 50: • Frenum posuit in os meum. • Ponit etiam effectum in bonis in laude oris, Can- ticum erit solemnitatis: quia in tribus solemnitati- bus ibant in Jerusalem cum laetitia.
30:29
Levit. 53: • Civitatem solemnitatis nostrae oculi tui videbunt. • Et in jucunditate cordis, In laetitia cordis. Infra 53: • Gaudium et laetitiam obtinebunt, et fugiet • ab eis dolor et gemitus. • Judith elt.: • Erat • autem populus Domini jucundus. • Et audilam faciet Dominus gloriam vocis suae. Hic describit poenae modum: et circa hoc tria facit. Primo de- scribit poenae modum quantum ad punientis actum. Vocis suae, per quam apparebit gloriosus, et terro- rem brachii, per similitudinem irati, qui his modis comminatur. Job 40: • Si habes brachium sicut • Deus. • Et quantum ad instrumentum, Et flamma ignis: quia, ad litteram, Assyrii combusti fuerunt.
30:30
Et in lapide grandinis: forte tempestas aliqua fuit. Vel significantur diversae poenae in die judicii. Ps. 10: Ignis, sulphur, et spiritus procellarum, pars • calicis eorum. • Secundo ponit poenae inflictio- nem, ostendens ejus honorem, A voce enim: et poenae durationem, Et erit transitus fundatus, idest firmatus.
30:32
Tertio sanctorum exultationem, In citharis et in bellis praecipuis, quae sola divina virtute geruntur. Ps. 57: • Laetabitur justus cum • viderit vindictam. • Praeparata est enim ab heri Thophet. Hic describit poenae locum: et primo ipsius dispositionem. Thophet, vallis filii Emen, gehenna, quia conservabatur ibi ignis ad sacrificia in lapi- dibus de Tophis. Eadem est vallis Gehsemani, in qua destructus est exercitus Senacherib. Vel signi- ficatur per ipsam infernus. Unde Judaei conjiciunt ibi esse infernum, quia ex duabus palmis quae ibi sunt, semper emittitur fumus. Ab heri, idest ab initio; vel a secundo die secundum Judaeos, quae habuit tantum heri: unde nudius tertius. De hac valle habetur Jer. 7 et 19: A rege, Deo. Supra 5: • Dilatavit infernus animam suam. • Secundo poe- narum diversitatem, Nutrimenta. Ligna impii, vel illi de exercitu Senacherib. Flatus, idest voluntas, metaphorice. Ps. 10: • Ignis, sulphur, • spiritus procellarum, pars calicis eorum. •
Nota super illo verbo, Ecce nomen Domini, quia filius Dei est nomen Patris: primo quo manifesta- tur. Joan. 17: • Manifestavi nomen tuum homini- • bus. • Secundo quo honoratur. Matth. 6: • Pa- • ter, sanctificetur nomen tuum. • Tertio quo in- vocatur. Joan. 16: • Quaecumque petieritis Patrem • in nomine meo, dabit vobis. •
Item super illo verbo, Venit de longinquo, quod venit de longinquo primo propter diuturnam ex- pectationem. Hebr. 17: • Juxta fidem defuncti sunt • omnes isti, non receptis repromissionibus, sed a • longe eas aspicientes. • Secundo propter meri- torum nostrorum imperfectionem. Ephes. 2: • Ve- • niens evangelizavit pacem vobis qui longe fui- • stis. • Tertio propter temporis dilationem. Num. 24: • Videbo eum, sed non modo; intuebor illum, • sed non prope. • Quarto propter majestatis altitudinem. Ps. 18: « A summo caelo egressio ejus, • et occursus ejus usque ad summum ejus. » Nota super illo verbo, Lingua ejus quasi ignis, quia caritas dicitur ignis primo quia illuminat. Eccl. 2: « Qui timetis Deum diligite eum, et illumina- • buntur corda vestra. » Secundo quia aestuat. Cant. 2: « Fulcite me floribus, stipate me malis, • quia amore languco. » Tertio, quia ad se om-
30:1
v. 4 « Vae, filii desertores, dicit Dominus, ut faceretis consilium et non. ex me, et ordiremini telam et non per spiritum meum, ut adderetis peccatum super peccatum » | — rebellionem et contumaciam voce "D denuntiat (cf. 1, 93), quae in filiis eo magis vituperio est; honoris ac dignitatis titulo prolato quantis modis Deo sint obstricti docet et turpitudinem rebellionis ac protervitatis exaggerat. Haec in eo cernitur, quod contra regimen theocraticum Deo non consulto, immo Deo aperte contradicente et vetante consilia capiunt et foedus inire tentant. Haec enim agentes Deum regem negligunt, seponunt, spernunt et talem rerum gerendarum rationem sibi arrogant, qualem Deus per prophetas et oracula exercendam sibi reservaverat. Cum igitur legem theocratiae fundamentalem ipsumque Dei dominium aggrediantur et subvertant, mirum non est eos compellari rebelles iisque dici haec ab ipsis fieri eo animo, w£ peccatis addant peccata, priora scil. peccata (cf. cap. 9. 7) hac a Deo rege defectione complentes. Quale sit illud consilium et quale foedus, iam indicat per singula
flagitaturi Aegyptios adierunt ; non opem, sed opprobria et confusionem eos reportaturos esse ab Aegyptiis praedicit oraculo in Aegyptum prolato (30, 1-1). Quod oraculum propheta diligenter perscribere iubetur propter contumaces, qui non ea quae utilia sunt ac recta audire velint, sed quae ipsi perverse appetunt; quare poenas iniquitatis dabunt in extremum exitium ruituri. Idque merito; nam normam salutis quam Dominus praefixerat petulanter reiecerunt; unde suis ipsorum conaminibus sibi interitum adsciscent (30, 8-171). Deus autem fidelis et misericors eos qui in ipso fiduciam collocant mediis in angustiis auxilio, institutione divina, abundantia bonorum quam amantissime exornabit (30, 18-26) et tamquam iudex terribilis et vindex in hostes populi animadvertet mirum in modum vindictam capiens, suos autem incredibili laetitia perfundens (30, 21-33). Quam apte hic sermo antecedentibus iungatur, facile cernitur. Eo enim perspicue explicatur, quale sit consilium illud, quod a Domino abscondere nitantur (29, 15) ; appetunt scil. foedus aegyptiacum eoque opem et salutem sibi promittunt. Quod cum normae theocraticae aperte sit oppositum, propheta, custos theocratiae, omni verborum pondere quam inutilis futura sit Aegyptus quantamque ipsis allatura ignominiam denuntiat, contumaciam et perversitatem popularium castigat, unam salutis normam qua Deus uti velit pluribus commendat, 'salutem a Deo dandam egregie describit, ultionem de hostibus capiendam eorumque interitum vivis coloribus depingit. Quibus omnibus id sane assequi vult, uta spe aegyptiaca eos retrahat opprobrio poenisque ostensis, ut ad Dei fiduciam eos alliciat benignitate eius ac salute descripta. Quare hoc quoque sermone auditorum animos in omnem versat partem : modo minis et'terroribus eos absterrens a fiducia humana, modo bonorum promissione ac descriptione eos demulcens, modo Deum vindicem malorum exhibens, modo eum salutis largitorem benignissimum describens. Ita omnes quasi animorum aditus vates tentat, ut a perversis machinationibus eos retrahat et in uno Deo spem ponere efficaciter doceat.
Quantopere a norma theocratica, qua Deus ipse per suos internuntios et oraculis datis res omnes administrare volebat, recesserint, gravi reprehensione propheta effert
30:2
v. 2 « qui ambulatis ut descendatis in Aegyptum et os meum mon interrogastis, sperantes auxilium in fortitudine Pharaonis et habentes fiduciam in umbra, Aegypti » ; — reprehensione illa v. 4 generali praemissa attentio animorum excitatur, ita ut accurata haec altera accusatio eo maiore vi audientes percellat et eis qui abscondere voluerint consilium (29, 13) a Domino, clarissime prodat nihil vatem latere, immo luce clarius machinationes omnes ei patere. Locutione ampliore ambulatis ut descendatis ipse labor itineris ac diuturnitas indicari videtur; « longum iter suscipitis, ut quaeratis humanum auxilium, cum habere possetis divinum » (Mald.). Idque faciunt propheta haud consulto, qui est os Domini (cf. Ex. 4, 16; 1, 1. Ier. 15, 19) ; de rebus enim gràvioribus publicisque ex norma theocratica vel prophetae erant interrogandi vel Dei voluntas per pontificem ope urim et tummim erat exquirenda. Cur descendant in Aegyptum, ex hebr. verte : ut roborentur ! robore Pharaonis (cf. Syr. Chald. Mald. Malv. Net. Drechsl, Naeg.) et confugiant ad umbram Aegypti vel se abscondant in umbra Aegypti. Bene dicitur umbra, vox scil. ambigua, quae uti absconsionem et tutelam protectionemque a calore significat, ita quoque impotentiam, infirmitatem, vanum ac nihil designat ?. Et vere umbram 1. e. debilitatem et nihil : intelligi in subsequentibus satis innuitur a vate. Verum quantopere a spe concepta deiiciendi sint, statim iis declarat
30:3
V. 98 « et erit vobis fortitudo Pharaonis in. confusionem et fiducia umbrae Aegypli in ignominiam » ; — hebr. et refugium (vel absconsio) in umbram Aegypti erit vobis in-opprobrium ; cf. 20, 5. Haec ergo ab ore Domini audire debent, quibus quam misere convellenda sint ipsorum consilia edoceantur. Atque revera opprobriis a Rabsace iactis demum experti sunt, quam vere vaticinatus sit propheta (cf. 36, 6. 4 Reg. 18, 20). — Quam merito id eis eventurum sit, vates ex sedulitate declarat, qua legatos varias in partes miserunt, simulque sermonem per singula pertexens iis manifestat se de occultis eorum machinationibus esse omnino edoctum ; quare quae adduntur etiam antecedentibus robur et probationem adiiciunt ita, ut si forte accusationem factam negare voluerint, omne effugium iis occludatur;
30:4
v. 4 « erant enim in. Tani principes tui et nuntii tui usque ad. Hanes pervenerunt » ; — hebr. nam principes eius fuerant in Tani et nuntii eius perveniunt (venient, perüngent) ad Hanes; modo loquendi indicari videtur, illos iam pervenisse Tanim, sed nuntios adhuc in itinere Hanes versus occupari. Tanis vel hebr. Zoan, hieroglyphice scribitur tan vel ta, urbs antiquissima (cf. Num. 13, 23. Ps. ''1, 12. 43) in cuius regione Moyses miracula patraverat, sita erat in terra Gosen ibique aliquae dynastiae aegyptiacae (ex Manethone 21. et 23.) sedem habuerunt (cf. Brugsch, Geogr. Inschrifien I p. 81. 90. Winer s. v. Schenkel, Bibellexicon V. p. 122). Hanes, hebr. Chanes, a plerisque urbs fuisse censetur in media Aegypto in insula sita, quam Graeci Heracleopolin magnam vocabant et quae hodie Ehnes appellatur et eadem creditur quae "Ayoe:c apud Herodotum (8, 131) et Ahnas apud Arabes (cf. Brugsch l. c. 980; Schenkel, Bibellexicon II p. 590). Urbibus istis nominatis auxilium a Iudaeis efflagitatum esse apparet et.apud regem Aegypti inferioris, qui tum temporis erat Sethos ex dynastia 24 saijca, et apud regem Schabataka ex dynastia 25 aethiopica, qui in Napata et Thebis dominabatur ; unde primores illi qui apud Iudaeos a partibus Aegyptiorum stabant longe lateque opem conquirere studebant. Quod cum Ezechia rege inscio vel invito fieri nullatenus posset, intelligitur cur vates adeo severe modum agendi antitheocraticum condemnet et mala inde proventura adeo vivide proponat. Taphnes (üti quoque in margine legitur cod. 380 apud de Rossi). Perperam quoque Kn. aliique pauci principes nuntiosque intelligunt Pharaonis ; principes scil. militum qui regi irati in Tani manent nec auxilium ferre. volunt, ita ut nuntii regis frustra itineribus defatigentur et frustra ad arma milites convocare studeant (cf. Herodot. 2, 141). Sed principes illos regi iratos in urbe otiosos sedere neque regi ad arma vocanti obsequi velle, nullo modo verbis textus adeo simplicibus exprimitur, lectionem autem hebr. immerito mutari iam ostensum est. Neque explieatio illa rebus revera gestis congruit; nam regem aegyptiacum exercitu conseripto contra Assyrios profectum esse, ex 4 Rey. 19, 9 et Is. 37, 9 indubie constat. : Probatione allata qua constat accusationem vere ac recte fieri et pravis illorum machinationibus detectis et demonstratis propheta cum emphasi id repetit quod iam in v. 3 inculcaverat,
30:5
v. 8 « omnes confusi sunt super populo qui eis prodesse mon potuit; non fu?runt in. auilium et in aliquam utilitatem, sed in confusionem et in opprobrium » ; — i. e. omnes pudore afficientur; in hebr. alterum membrum verbo omisso cum ictu effertur : non in auxilium nequ» in utilitatem, verum in confusionem et etiam in opprobrium. Quod quo megis efferatur, vates oraculam minis plenum et proprio titulo distinctum sermoni inserit
30:6
v. 6 « Onus iumentorum austri »; — hebr. onus behemoth austri; behemoth nomen esse hippopotami, vide ad Iob 40, 10; eo autem animali Aegyptum declarari certum est, id enim iam nomine terrae australis indicatur, dum Babylonia regio dicitur septemtrionalis; id hippopotamo innuitur, qui in Nilo fluvio frequens adest; similiter alias Aegyptus vel 2n serpens, vel crocodilus vel fera arundinis aenigmatice designatur (cf. 27, 1. Ps. 61, 31). Hippopotamo autem animali vasto ac pinguissimo quod non sine difficultate se movet bene delineatur Aegyptiorum indoles * qui ad auxilia ferenda iam saepius non adrepserunt nisi tardius; ita Osee regem Samariae deceperunt, ita Samaria ab Assyriis expugnata sero venerunt (cf. RoAL.). Hippopotamum intelligi recentioribus compluribus placet (cf. Schegg, Roh. Del. Naeg. Troch.) ; explicant n$203 statum constructum de nt572 Iob 40, 10. Aliitamen iumenta retinent ; ita veteres versiones; LX X ópasis 18v vevpumóov ; Aq. Bpaq. xeenyóiv Aufbs ; Sym. Xijuex xenyóv vóvov ; sim. Theod. Syrus. Haec autem iumenta intelligunt plerique Iudaeos : «.cum ludaeos videret [saias ferre divitias suas in Aegyptum per viam australem seu meridionalem, nempe per desertum illud horrendum quod ad australem plagam Palaestinae iacet per quod filii Israel in terram promissam ex Aegypto profecti sunt, et eorum onera videret atque propter hoc a Deo duriter tractandos, dieit onus... i. e. visio gravis (cf. 13, 4) in eos qui veluti iumenta versus austrum onerati proficiscuntur » (For. sim. Mald. Malv. Sanct. Lap. Men. Tir. et iam S. Hier. Thom.) ; alii et Aegyptum et Iudaeorum legatos communi nomine comprehendi volunt (cf. Naeg.). Inscriptionem hanc aliqui recentiores (Ges. Hitz. Umbreit, Kn. Dred.) ut additamentum e textu eiiciunt, quibus iam praelusit Calm. scribens ad h.l. : « inscriptio haec minus necessaria hic videtur ac merito suspicamur Iudaei alicuius additamentum esse ». At perperam. Nam ex v. 8 elucet effatam hoc tamquam oraculum peculiare posterorum memoriae commendari et asservari, unde illud titulo peculiari insigniri quis mirabitur? Ea autem inscriptione attentio quam maxime provocatur, id quod hoc loco magnam habet emphasin. Porro titulus eodem modo profertur, sicut quater cap. 91. 99 et habet aliquid aenigmatici, sicuti illi tituli; quare manum glossatoris hoc loco minime deprehenderis. Minis istis singulari oraculo in Aegyptum iactis pondus magnum accedit orationi ; ipsa Aegypti designatio, ut vidimus, ad rem praesentem est aptissima et eleganti ratione iam praeformat et alio modo effert nomen illud Aegypto v. 7 inditum ; non minus apte quam concinne et eleganter oraculum nomine aenigmatico et inchoatur et concluditur ; nomen denique illud singulari consensu apud omnes testes antiquos quotquot exstant reperitur : quid igitur aniplius requisieris, ut rationibus et internis et externis inscriptionem esse genuinam et ab ipso auctore additam affirmes? Alii verba quidem retinent, at inscriptionem non agnoscunt. Ita iam Chald. : « portant in iumentis suis in via austri, in terra.. » et Vet. : « tamquam vectigal bovis marini portant thesauros suos... » ; at immerito a communi veterum et recentiorum acceptione receditur; novae interpretationi obstat collocatio verborum et sententia nimis interrupta et languida. Indole aegyptiaca in ipso titulo delineata non sine acerba ironia quot labores et pericula subeant, quot thesauros impendant, ut confusionem et opprobrium. sibi comparent, vates exsequitur v. 6 « in terra tribulationis et angustiae, leaena et leo ex eis, vipera et regulus volans, portantes super hwmeros iumentorum divitias suas et super gibbum camelorum. thesauros suos ad populum qui eis prodesse non poterit »; — textum hebr. iunge et explica : per terram tribulationis et angustiarum, ex qua est leaena et leo, vipera et regulus volans, portant super humeros asinorum opes suas. Bene notat Mald. : « describit difficultatem itineris quod a legatis suscipiebatur : transeundum enim erat illis desertum quod propbeta vocat terram tribulationis et angustiae, ubi sunt leones, viperae, reguli qui ex eis (terris) egrediuntur » ; de qua re cf. Deut. 8, 49 : « ductor tuus fuit in solitudine magna atque terribili, in qua erat serpens flatu adurens » i. e. saraph hebr. quae vox hoc quoque loco usurpatur; de regulo cf. 44, 99. Neque minus horrores deserti apud ler. depinguntur : « qui traduxit nos per desertum, per terram inhabitabilem et inviam, per terram sitis et imaginem mortis ». Laboribus vero et periculis quibus se exponunt addunt opum profusionem : asinos enim et camelos onerarunt, ut . thesauros suos effunderent super populum (hebr.), qui tamen nihil utilitatis eis praestabit. Tertio id iam inculcat vates (cf. v. 5 hebr.). Ergo laborant et opes profundunt in vanum, idque iuremerito, quia sine Deo, immo contra Deum rationes ineunt; revera igitur iam periit sapientia a sapientibus (29, 14) ; unde
30:7
v. 1 « Aegyptus enim frustra. et vane auxiliabitur; ideo clamavi super hoc .; superbia tantum. est, quiesce » ! — nomen indit propheta, quo vera Aegypti indoles declaretur ad rem praesentem apta et facta; hebr. 25? qua voce alias quoque Aegyptus designatur (cf. 51, 9. Ps. 86, 4; 88, 11), dicit tumorem, impetum, ferociam, superbiam ; hebr. potest verti cum Malv. : « tumor ipsi i. e. Aegyptus nihil nisi tumor et ampullae inanissimae sunt... tota illa ampla et magnifica Aegyptiorum promissio seu iactatio de mittendis auxiliis eo tandem recidet, ut nihil agant »; id quod in hebr. ultimo verbo indicatur n2X? i. e. cessatio, sessio !; iactant sese quidem dc tument et gloriantur, at quando ipsa res agitur, domi sedent ac remanerit otiosi. Ita cum risu et contemptu Aegyptus decribitur et eo nomine tamquam tessera populo tradito vates conatus illos antitheocraticos eludere et evertere studet. — Interpretes latini cum 5S. /Iier. explicant quiesce de Iuda : desine petere auxilium a superbis Aegyptiis, vel domi mane, o Tuda, quiesce ab ista profectione. Sed cum novum nomen Aegypto indendum annuntietur, prior interpretatio textui hebr. consona praeferenda est.
30:8
v. 8 « Nunc ergo ingressus scribe ei super buzwm et in libro diligenter exara illud, et erit in die novissimo in testimonium usque im aeternum »; — hebr. nunc ingredere, scribe illud in tabula coram eis scil. qui adsint tamquam testes rei praedictae et literis consignatae... et erit (ut sit vel permaneat) ad tempus subsequens, ad perpetuum, usque in aeternum ; cf. 8, 1. Perennis igitur exstet memoria et sollemniter testatum relinquatur, « quam saepe populum hunc de officio suo commonuerim et in quo salutis suae ratio tota consisteret aperte demonstraverim et ne praeceps in pestem rueret obtestatus sim » (Osor.). Tabula et liber parallelismi et emphasis gratia adhibetur, non quasi bis conficienda sit scriptio. Textus mas. fert in perpetuum 25 ; nescio an non praeferenda sit lectio quam sequuntur Aq. Sym. Theod. Syrus, vulg. p lestimonium, elg uxoxógvo», quae lectio magno pondere praestat et vehementem contumacium accusationem effert et cur Deus oraculum velit literis mandari et posteris tradi graviter monet, similiter uti olim Moyses : « tollite librum istum et ponite eum in latere arcae foederis Domini Dei vestri, ut sit ibi contra te 4n testimonium » (Deut. 31, 26). Neque frustra dicitur usque ?n aeternum; voces enim propheticae Dei normas docent aeternas iisque documenta continentur semper et ubique quae valeant. Publicis autem monumentis et testibus sollemniter accitis oraculum illud est consignandum, quia omnia primorum populique studia in rem prorsus contrariam nituntur; quare simplex enuntiatio vel non attenderetur vel statim oblivioni daretur;
Effatum illud in Aegyptum pronuntiatum diligenter literarum monumentis consignare propheta iubetur, ut per cunctas aetates constet quantopere Deus illum agendi modum aversetur et ut oraculum diligenter servatum quando rei exitus aderit divinam manifestet curam, providentiam, rerum praescientiam iisque qui frustra moniti sint, confusioni vertatur ;
30:9
v. 9 « populus enim ad. iracundiam provocans est et filii mendaces, filii nolentes audire legem Dei »; — hebr. populus enim rebellis est vel refractarius, durae cervicis, qui nolit obsequi ; mendaces, qui spem suam in mendaciis rebusque vanis ponunt (28, 15) vel mendacia et fallacias prae veritate amant et amplectuntur, uti versu subsequenti dicitur, vel etiam qui perfidi, adulterini ac degeneres Dei spem et exspectationem fallunt et a foedere inito desciscunt promissis minime stantes (cf. S. Cyr. Osor. Men.). Utpote tales doctrinam Dei respuunt. Quomodo aures suas veritati occludant, vates graphice describit
30:10
v. 10 « qu? dicunt videntibus : nolite videre, et. aspicientibus : nolite aspicere nobis ea quae recta sunt! loquimini mobis placentia, videte mobis errores »! —- prophetas vera videntes respuunt; pseudoprophetis adhaerent qui adulationes (hebr.) loquuntur, qui populi praeiudiciis adstipulantur ; ita enim mores populares conformati sunt, ut iis aures avidae praebeantur, qui ea promittunt et vaticinantur quae quisque libenter audit; cf. Mich. 9, 11 (hebr.), atque in eo potissimum et semper constitit et ubique constat pseudoprophetarum vis et auctoritas, ut cupiditates populares in suas partes connivendo et blandiendo pertrahant. Sermonem propheta instruit, uti 28, 15; quid revera expetant et exoptent, nomine blanditiarum. et deceptionum effert innuens ipsos sua sponte a pseudoprophetis. velle decipi et scientes veritatem repellere et iustam prophetarum reprehensionem aversari. Immo longius progrediuntur
30:11
v. 11 « auferte a me viam, declinate a me semitam, cesset a facie nostra Sanctus Israel »|! — hebr. recedite a via, declinate a semita, facite cessare a facie nostra Sanctum Israel i. e. volunt, ut prophetae tramite veri reclique relicto perversis cupiditatibus obsequantur, ut iam non admoneantur quid Sanctus Israel postulet. Animorum id est in malo proposito obfirmatorum. Aegre ferunt ipsum nomen Sancti Israel, quo prae ceteris Isaias frequenter utitur et quo quae Dei sint partes in populum rebellem, egregie adumbratur (cf. 6, 3); ipso enim hoc nomine inter cetera effertur, quantopere Deus normam theocraticam in populo vigere velit, paratus omnem iniquitatem severe ulcisci. Quare facile intelligitur, cur audire Sanctum Israel gravissimum sit iis ac molestissimum. Sed Sanctus Israel vindex est malorum, qui pro sua sanctitate iniquitatem non relinquit impunitam ; lis ipsis quibus salutem perperam appetentes in Deum peccarunt, iusta ultione castigabuntur; ita
30:12
v. 12 « propterea haec dicit Sanctus Israel : pro eo quod. reprobastis verbum hoc et sperastis in. calumnia et in tumultu et innixi estis super eo,
30:13
v. 13 propterea erit vobis iniquitas haec sicut interruptio cadens et requisita in muro excelso, quoniam subito dum non speratur, veniet contritio eius »; — verbum quod fastidio magno abominati sunt (hebr.) est oraculum contra foedus aegyptiacum et reprehensio eius per prophetam facta; pro ratione agendi a Deo ipsis assignata spem suam collocant in oppressione (hebr.) et violentia ; vi enim et armis repellere volunt Assyrios ; ideo foedus aegyptiacum appetunt, ad quod ut habeant munera et thesauros, oppressione utuntur et duris exactionibus in populum (cf. v. 6 et sim. 4 Reg. 15, 20). Alterum quo a norma Dei deflectunt est 112 res perversa, curva, qua voce modas ille agendi antitheocraticus designatur quem coram Deo occulere student (29, 14). In his duobus spem ponunt, verum in iis ipsis iniquitas eorum et ruina consistit. Qualis pernicies illo peccato eis immineat, comparatione declaratur : Aoc peccatum vobis erit velut ruptura cadens, prominens (protuberans quasi tumefacta) in muro excelso (hebr.) i. e. instar muri rupti iamiam ruinam minitantis, qui subito, repente venit ad contritionem (hebr.); adest scil. ruptura in muro; pars rupta tamquam tumor in alto muro iam prominet; quare singulis momentis timendum, ne murus corruat. Aliis verbis : quibus rempublicam iuvare ac fulcire volebant, iis eam certo certius suffodiunt atque evertunt; murum firmum exstruere sibi promittunt, sed ruinam efficiunt. Quodsi igitur Deus eorum conamina non impediret, rempublicam everterent funditus atque destruerent. Atque revera foedere illo aegyptiaco id effecerunt, ut Sennacherib quam primum audivit Tharacam regem Aegyptiorum egressum esse, ut pugnaret adversus ipsum (4 Reg. 19, 9), eo maiore conatu et impetu urbem 1erusalem occupare tentaret. Ruinam quam sibi et reipublicae allaturi sint consiliis Dei obnitentes, . alia imagine etiam fortius exprimitur
30:14
v. 44 « et comminuetur sicut conteritur lagena figuli contritione pervalida, et non invenietur de fragmentis eius testa, in qua portetur igniculus de incendio aut. hauriatur parum aquae de fovea » ; — hebr. et confringet eum (Deus scil. ultor propter peccatum v. 13 — ita Mald. Malv.).. hon parcet i. e. sine commiseratione. Qua comparatione completa quaedam regni dissolutio atque destructio praedicitur, ita ut nihil remaneat, ac si urceus vel lagena ita frangitur, ut ne testa quidem supersit qua parum aquae hauriatur. Quare serio monentur, ut considerent, ad quid tandem modo illo agendi antitheocratico perveniatur. Eam comparationem vere propheticam dixeris. In calamitate quidem assyriaca contritio illa non est facta, nisi eam retuleris ad internecionem multorum et eversionem multarum urbium ; sed in expugnatione chaldaica et etiam magis in romana respublica iudaica eam subiit ruinam ac disiectionem suorum civium culpa et iniquitate, quae lagena confracta et plane ad omnem usum inepta optime illustratur. Unde altera haec comparatio gradatione continetur, quam explicat Mald. : « sensus est fore ut Iudaeorum ruina peior sit quam ruina excelsi ac tamentis muri ; murus enim cum cadit, manent lapides et lateres saltem integri, ex quibus reaedificari possit, sed Iudaei cum ceciderint, ita comminuentur, ut in pristinum statum restitui non possint, sicut lagena minute confracta refingi non potest » (sim. For.). Aliqua tamen ratione etiam in calamitate assyriaca simile quid experti sunt; talem enim rerum conditionem plane desperatam indicant Ezechiae verba, infra 371, 3; quare versum hunc ita declarat Osor. : « vos sic eritis eversi et afflicti, ut nihil in vobis integrum vel ad aliquod quantumvis vile et abiectum munus obeundum inveniatur ». Tali autem ruinae obviam feruntur necessario, quia salutem a Domino oblatam respuunt neque consiliis divinis acquiescunt, quibus Dominus suam civitatem et rempublicam salvam consistere vult;
30:15
v. 45 « quia haec dicit Dominus Deus, Sanctus Israel : si revertamini et. quiescatis, salvi eritis; in silentio et in spe erit fortitudo vestra; et noluistis » ; — normam Deus promulgat eandem eandemque salutis viam quam iam Achaz regi proposuerat (cf. 7, 4) et quam 98, 16 ostenderat. Postulat enim ut a via perversa quam inierant revertantur, ut alieni a foedere antitheocratico spem totam in uno auxilio divino ponant, ut proinde a bellico tumultu et strepitu recedant et plena fide se Domino tradant. In hac fide et spe omue eorum robur consistit ; haec si adsunt, invicti sunt; haec si desunt, hostium incursu prosternentur. Sed quis hominibus rerum mundanarum cupiditatibus pressis normam adeo sublimem et. ab hominum aestimatione alienam persuadebit? lis enim tanguntur quae vident. Unde vim vi repellere, arma armis superare unice meditantur. Quare incredulitatem eorum atque contumaciam Deus perstringens acerba ironia eos exagitat
30:16
v. 46 « et dixistis : nequaquam ! sed ad equos fugiemus ; ideo fugietis ! et super veloces ascendemus; ideo velociores erunt qui persequentur vos »! — hebr. explica : super equis celeri cursu feremur scil. in hostes impetu feremur equis vecti ; non quietem et spem in Domino ponendam affectant, sed pugnam et caedem hostium. At eleganti paronomasia (Mald.) suis ipsorum verbis poenam Deus annuntiat. Mentio fit equorum, quia Aegyptii quos belli socios exspectant equitatu praeprimis valebant. Sententiam in contumaces prolatam Deus verbis confirmat e Pentateucho petitis, quibus scil. iam olim normam illam theocraticam promulgaverat pandens conditiones victoriae vel caedis, gloriae vel interitus
30:17
v. 41 « mille homines a facie terroris unius et a facie terroris quinque fugietis, donec relinquamini quasi malus navis in vertice montis et quasi signum super collem » ; — cf. Deut. 32, 30 : « quomodo persequatur unus mille et duo fugent decem millia? nonne ideo quia Deus suus vendidit eos et Dominus conclusit illos » ? et Lev. 26, 1. 36. Impetum et terrorem praedicit quo exercitus Assyriorum copias Iudaeorum dispellet et universas Iudaeae urbes et oppida occupabit; atque in eas demum angustias res iudaicae redigentur, ut sola urbs regni caput in communi calamitate emineat et relinquatur invicta, ac si silva excisa in montis vertice una relinquatur pinus (hebr.) vel prout signum militare vel vexillum in colle erectum (13, 2) eminet in vasta undique solitudine. Hisce simul magnam fore Iudaeorum cladem plurimosque contumaciam suam morte esse expiaturos praedicitur (cf. 98, 17-90). Neque abs re erit similitudinem adhibitam ita cum aliis inflectere, ut calamitas designetur insignis ubique conspicua et spectabilis, « quemadmodum si quis malum in monte vel signum in colle statuerit » (S. Cyr. Theod. Euseb. Procop.), quod aliis inserviat pro admonitione, ne eodem naufragio implicentur (Mald. Sa, Men. Tir. Calm.) vel ut S. Hier. adnotat : « quomodo si fracta navi et compage illius dissoluta sola arbor quae malus dicitur remaneat et ponatur pro signo in summitate montis sive in excelso colle, sic pro signo atque vestigio vix unus et alter resideant ad Dei potentiam demonstrandam » (sim. Sanct. Malv. For. Osor. Lap. Troch.). Sed calamitas illa infligitur, ut via pandatur saluti; reliquiae enim convertentur ad Deum fortem (10, 21) et Sion in iudicio redimetur (1, 9). Unde sicuti 29, 5, cum omnia ad extremam miseriam redacta videantur et humana subsidia prorsus prostrata iaceant et impii suae impietatis et contumaciae poenas luerint, Deus pro sua fidelitate miserae reipublicae conditioni succurret. Quare
30:18
v. 18 « Propterea exspectat Deus ut misereatur vestri et ideo exaltabitur parcens vobis, quia Deus iudicii Dominus ; beati omnes qui exspectant eum » ; — nexus cum antecedentibus propterea, ideo facile explicatur, dummodo memor sis ab initio prophetiae continuo efferri fore ut ex afflictione et castigatione salus efflorescat (cf. ad 6, 11). In hebr. magnum exprimitur desiderium quo Deus ad praestandam misericordiam feratur. Vim vocis bene expendit For. : « non satis explicat verbum exspecto vim verbi nzn, quod anhelandi et inhiandi verbo reddi potest; huc tendit, inquit, in hoc totus est, at misereatur; ad hoc permittit hostes grassari, vos fugientes intercipi, multos ex vobis interfici et in paucitatem redigi, ut malis fractos et ad se conversos in gratiam recipiat » (sim. Osor.). Et cum sit Deus iudicii, qui scil. ius et iustitiam, statum illum suae sanctitati congruum et multis promissionibus oppigneratum, in terris adesse velit, ideo exsurget, ut misereatur i. e. postquam diu hostes grassari permisit, demum sese elevabit, ut eorum impetu represso gratiam suis praestet (cf. Malv. Schegg, Net.). Quae cum sit Dei agendi ratio, illi merito beati praedicantur, qui magno desiderio ad Deum anhelant (027), « quasi dicat : si ipse inhiat et quasi anhelat ad benefaciendum nobis, uti in principio versus dixerat, o quam praeclare agitur cum iis, qui vicissim ei inhiant et ad eum amplectendum anhelant » (Malv. sim. For.). contrarium exprimere conentur : altior est (longe abest) quam ut misereatur ; sed qualem Dei elevationem propheta intelligat, disce ex 33, 3 et 31, 2. Neque minus contextu ea explicatio reiicitur. Nam sollemniter et repetito Deus profitetur se auxilium laturum, quando summum: aderit reipublicae periculum in calamitate assyriaca. Tale vero periculum certe in v. 17 depingitur ; quomodo ergo apte sequi posset : Deus propterea tardabit? Ex ipsa demum impletione scimus, Deum revera in summis angustiis et in necessitate quasi extrema opem tulisse ; cur ergo verba haec sensu plane alio accipies? Demum cum in v. 19 misericordia Dei praedicetur et statim ad vocem clamoris is dicatur respondere, nemo dixerit quomodo haec sententia particula enim antecedenti copuletur, Si in illa Deus tardare et sese a populo elongare dicitur. Omnia autem in ea expositione optime cohaerent, quam veteres et versiones et interpretes sequuntur (cf. Syr. Chald. S. Hier. Cyr.). — Frequenter exaltabitur ita accipiunt, ut Deus dicatur magnitudinem suam et gloriam parcendo et miserando quam maxime manifestare ; « ideo miseretur et parcit, ut exaltetur illius misericordia et bonitas creatoris nota fiat » (S. Hier. sim. Mald. Sa, Mar. Tir. Calm.) ; sensus quidem praeclarus est ; at propter 33, 3 et 31, 2 alia explicatio praeferri debet. — Ex sensu vindicato simul elucet nos omnino carere posse coniectura illa, qua aliqui pro 2? legi volunt n*1* quiescet (Houbig. Lowth, Ew. Cheyne, Naeg. Bred.) ' [am quomodo Deus suos sit consolaturus in rebus arctis declaratur explicatione addita ad versum antecedentem
30:19
v. 19 « populus enim Sion habitabit in lerusalem; plorans nequaquam plorabis, miserans miserebitur tui; ad vocem clamoris tui statim ut audierit respondebit tibi »; — hebr. quia populus in Sion habitat, in Ierusalem 1. e. Sion centrum ac sedes regiae potestatis, lerusalem caput totius regionis ab invasione hostili servabitur; ibi Dei populus secure deget tempore calamitatis assyriacae; ibi Deus lacrimas et gemitus piorum auferet, gratiam praestabit; ibi confestim opem feret, simulac preces effu- 'derint. Post minas in rebelles iactas ostendit triplici modo quanta benignitate pios sit amplexurus, quanta promptitudine eorum precibus sit obsecuturus, ut hac amicitia et benevolentia proposita animos in verum amorem Dei ac fiduciam attrahat. Et apte quidem ac psychologice post minas et terrores suavem hanc Dei cum suis familiaritatem vates depingit, ut si quorum animos terrore percusserit, eos iam spe erigat, vel si qui miniset poenis non flectantur, ut saltem benignitate et. bonorum exhibitione ad fidem Dei alliciantur. Omnes enim, ut supra monui, aditus ad animos permulcendos vates sapienter pertentat.
30:20
Dominus panem arctum et aquam brevem et non faciet avolare a te ultra doctorem tuum, et erunt oculi tui videntes praeceptorem tuum »; — hebr. dabit vobis panem angustiae et aquam. oppressionis 1. e. aderit pressura, at inrebus quoque maxime arctis Deus non vobis deerit, sed necessaria providebit. Verbis quidem victus tenuis et parcus designatur (cf. 3 Reg. 92, 27. 9 Par. 18, 26); at reram series ex antecedentibus pendens postulat, ut sententiam non intelligamus minacem (cum Sa, Malv. Tir. Calm.), sed aliquid consolationis mediis in angustiis promittentem. Hisce subsequentia quoque congruunt. Nam praeter beneficium illud, ut a Domino sustententurlicet pane tenui et aqua parca, Deus maius aliquid largitur : iam mon abscondentur (sese subtrahent) doctores twi i. e. aderunt prophetae divinitus missi, palam praedicabunt et consilia Dei annuntiabunt; neque frustra; populus enim eos audiet iisque obsequetur. Tempore enim calamitatis verbum propheticum, quod antea saepe irrisioni erat (cf. 8, 16-20 ; 28, 1; 29, 10 seq.), ipso rerum eventu docente et explicante,magni aestimabitur, avide audietur, sollicite quaeretur. Atque revera Isaias propheta regem populumque in tribulatione assyriaca edocuit, confortavit, ad felicem rei exitum perduxit (cf. 31, 9. 6 seq. 21 seq.). Antea multi aderant, qui prophetarum monita respuebant (30, 140); sed tribulatione edocti meliora sapient et voci divinae aures praebebunt
30:21
v. 21 « e( aures tuae audient verbum post tergum monentis : haec est via, ambulate in ea et non declinetis neque ad dexteram neque ad sinistram »! — propheta, sicuti pastor gregem sequitur eumque ne aberret dirigit, populum de singulis rerum conditionibus rite edocet monens, quae via sit terenda, si dextrorsum vel si sinistrorsum. flexeritis (hebr.), si scil. sit periculum a recto tramite deflectendi. Calamitas mentes quam maxime dociles reddet. Praeterea illud commodum e tribulatione enascetur, ut reliquiae idololatriae removeantur. Ezechias rex quidem bellum atrox indixerat ido-" lolatriae et impii cultus instrüamenta deleverat (cf. 4 Reg. 18, 4. 2 Par. 99, 15), at nihilominus idololatriam in occulto serpsisse certum est (cf. 31, 1). Sed angustiis eruditi animos a. cultu iinpio et luxuria pleno avertent atque idola abominabuntur
30:22
v. 22 « et contaminabis laminas sculptilium argenti (ui et vestimentum conflatilis auri tui et disperges ea sicut immunditiam menslruatae ; egredere dices ei »; — idola seil. sive sculptiliasive fusilia laminis aureis vel arzenteis operiri et. veluti amiciri solebant; iam tale operimentum taleinque amictum reputabunt immundum adeoque impium cultam detestabuntur, ut aurum illud et argentum iam ad nullum usum adhibeant, sed utrem foedissimam cum horrore abiiciant; ipsa exclamatione abominatio et fastidium depingitur. — Mentio idololatriae (quam hoc loco fieri nonnemo fortasse mirabitur) eo quoque apte inducitur, quia eius periculum et proxima quasi occasio apud eos aderat qui foedera cum alienis appetebant. Vix enim sine ritu superstitioso vel idololatrico talia foedera iniri poterant; et quae erat veterum opinio, populi alicuius gloria et potentia intime coniuncta considerabatur cum diis popularibus, ita ut qui populi auxilium implorabat, eo ipso dei popularis opem efflagitare censeretur (vide quae notavi ad Am. 4, 15. Nah. 4, 14. fHlab. 1, 16. Zach. 92, 8). Bac ratione populus ope tribulationum mundatur, eruditur, ad pietatem instituitur. Ia talem autem populum Deus liberalitatis suae dona et bona largissima effundit; quare si calamitate assyriáca populus ad Deum accedere eique arctiore modo adhaerere didicerit, eo ipso aditum sibi aperuit ad abundantiam bonorum. Unde propheta ad consolationem piorum et omnium adhortationem ea bona depingit quae Deus fideli suo populo paratus est dare. Ex norma autem veteris legis pietas populi et maxima terrae fertilitas bonorumque terrestrium abundantia nexu intimo inter se sunt colligata, ita ut ubi pietas adest et observatio mandatorum Dei, etiam adsit illa bonorum copia, vel vice versa si eiusmodi bonorum abundantia describitur, illa intelligatur tamquam sanctitatis indicium et merces. Cum igitur propheta certo sciat calamitate assyriaca pietatem populi auctum iri Deumque post tribulationem piis novos maioresque favores esse largiturum, facile intelligitur subsequens bonorum promissio atque descriptio, quae in priore parte promissis pentateuchicis tota innititur (cf. Lev. 26, 3 seq. Deut. 98, 8 seq.)
30:23
v. 23 « et dabitur pluvia semini tuo, ubicumque seminaveris in terra, et panis frugum lerrae erit. uberrimus et pinguis »; — promissio est indoli terrae palaestinensis quam maxime accommodata; agrorum cultura maximum dabit proventum. Abundantia illa in eo quoque cernitur, quod greges longe lateque pascentur et iumenta optime nutrientur : « pascetur in possessione tua in die illo agnus spatiose
30:24
v. 24 et tauri tui. et pulli asinorum qui operantur terram commistum migma comedent, sicut in area ventilatum est » ; — hebr. pascet pecus tuum in campo spatioso ; ergo amplam unusquisque habet possessionem ; boves autem et asini farraginem vel migma comedent, pabuli genus ex hordeo, farre, viciis aliisque constans quod quo sapidius sit sale vel herbis acidis erit conditum (hebr.), et quo melius puriusque etiam venilatum vanno et ventilabro (hebr.). Ex quo facile concluseris quanta adesse censenda sit frugum copia, ut tanta cura iumentis prospiciatur ; simul attende etiam animalia suo modo partem habere et optime valere, si homines in felicissima conditione positi sunt; uti enim regiones propter peccata hominum vastitate-et maledicto plectuntur, ita simul cam hominis pietate, felicitate, beatitate ipsae quoque novo splendore vestientur. Unde quoque
30:25
v. 95 « et erunt super omnem montem excelsum et super omnem collem eleva- £um. rivi currentium aquarum in. die interfectionis multorum, cum ceciderint turres » ; — hebr. erunt rivi, fluenta aquarum, ergo irrigatio abundantissima, unde maxima graminum herbarumque luxuries in montibus ac collibus consequitur ablata sterilitate; nam ubi in plagis orientalibus fluenta aquarum sunt, ibi quoque prata campique laete virescunt. Ea exaggeratione — nemo enim in ipsis montibus ac collibus Deum novos fontes rivosque creaturum esse opinabitur — benedictionis copiam quasi imagine quadam vates exhibet. Illam vero initium capturam dicit a die interfectionis multorum, 2n die caedis magnae (hebr.), i. e. a magna illa calamitate et strage, qua Assyrii plurimos ex Iudaeis impiis prosternent (cf. 28, 18 seq.), et in die cum ceciderint turres, quas non intelliges aggeres et munimenta Assyriorum (29, 3), multoque minus superbos tyrannos — talis enim tropus loquendique modus est inauditus, quamvis haud pauci ita explicent — sed optime explicabis castella, arces, turres Iudaeorum, quae ab Assyriis expugnabantur et deiiciebahtur atque ex Dei consilio deleri debebant. Idem enim hoc loco propheta indicat quod saepe iam docuit : pompam humanam esse destruendam, ut saluti via pandatur; cf. 2, 12 : « quia dies Domini exercituum super omnem superbum et excelsum... super omnem turrim excelsam et super omnem murum munitum... et elevabitur Dominus solus in die illa » et sim. Mich. 5, 10 etc. Sine ullo dubio talis prosperitas ac beatitudo, qualem vates hisce exposuit, post calamitatem assyriacam in terra Iuda non habebatur. Quomodo ergo haec prophetia erit intelligenda? Num dixeris prophetam pia sua desideria solum enuntiasse velspe sua esse deceptum ? Absit ! Eos enim beatos praedicavit, qui magno desiderio ad Deum anhelant v. 18, qui igitur se totos Domino tradunt ; unde in descriptione subsequenie hane explicat beatitudinem demonstrans quid Dominus i/s praebere paratus sit qui se totos Domino dediderint. Quare ex rerum «serie et connexione statim elucet beatitatem illam nullo modo ita proponi, ut ab omni conditione absoluta certo sequi dicatur, sed describi bona quae obventura sint, sí gens iudaica conditionem illam in v. 18 designatam exsecuta fuerit. Num exsecuta est? Minime. Quamvis enim Ezechia rege aliqua morum emendatio effecta sit, tamen mox sub Manasse iterum idololatria et scelerum colluvies praevaluit. Unde perspicuum est bonorum illam copiam non potuisse concedi. Sed num ideo hoc oraculum inanis verborum pompa reputandum erit ? Minime gentium! Aperitur enim nobis norma Dei, declaratur quali modo cum populo suo acturus esset, si is voluntati divinae plane vellet obsecundare, et praeprimis valore suo constat oraculum, si uti debet modo generali accipitur, ut scil. ratione ad indolem veteris foederis accommodata illa delineentur bona et illa depingatur Dei cum hominibus familiaritas, quae ex perfecto servitio Dei enascuntur. Hac consideratione adhibita cum perfectum Dei obsequium proprium sit periodo messianicae, oraculo hoc ultimatim sensuque pleno benedictio ac felicitas regni messianici adumbratur. Illam autem describi bonis terrestribus nullo modo alienum est a more prophetico. Cum enim in vetere foedere eiusmodi bona pietati revera essent proposita, status tali bonorum copia perfectus quasi sua sponte imago quaedam considerari poterat et figura sanctitatis et divinae liberalitatis; ex quo ultro consequitur bona illa accipienda esse non uti verba sonant, sed prout ipsa natura et indole regni messianici exigitur; vide quae notavi ad Os. 2, 91; 4, 3. Am. 9, 43. Mich. 7, 13. Ioel 3, 18. Neque tamen: omittendum est ubertatem illam et pulchritudinem rerum creatarum etiam eo sensu verissime efferri, quia docente revelatione « ipsa quoque creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei; nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat » (Rom. 8, 19. 21), ut ipsa quoque in statum claritatis et gloriae transferatur ; qua de re recole quae scripsi ad 11, 6 seq. — Uti ergo vates in antecedentibus post calamitatem assyriacam iam saepius regni messianici splendorem ac felicitatem consummatam nobis proposuit (cf. 9, 6 ; 141, 1 seq.), ita hoc quoque loco ad eam periodum animos evehit. Id quod versu sequenti comprobatur. Prophetam novos coelos novamque terram et creaturae glorificationem eam describere quam docente revelatione in rerum omnium consummatione exspectamus, ipso verborum ambitu omnino suadetur
30:26
v. 96 « et erit lux lunae sicut lux solis et lux solis erit septempliciter sicut lux septem. dierum, in. die qua alligaverit Dominus vulnus populi sui et percussuram plagae eius sanaverit » ; — i. e. sol tanta fulgebit claritate ac si splendor quotidianus quo nunc lucet septies esset auctus vel lucis copia alias per septem dies diffusa in unum diem colligeretur. Cum natura nobis insitum sit, ut gloriam Dei et beatorum immensa quadam lucis et splendoris claritate nobis mente effingamus, aptior modus quo creaturae glorificatio oculis subiiciatur excogitari nequit quam quem hoc loco adhiberi videmus, ut scil. lumine multoties aucto tota creatura coelesti , quodam splendore vestita ac sublimiore gloria praedita repraesentetur. Rerum igitur consummationem propheta tangit et ea nobis proponit, quae ex Rom. 8, 21 et 2 Petr. 3, 13 plane demum ac facile intelliguntur. Ita gloria regni messianici ostensa et aditu beatae aeternitatis quasi patefacto ad quem tandem terminum felicissimum illi perventuri sint turae glorificatione quasi in imagine spectandam exhibet. Si enim tantus splendor in ipsam creaturam redundaturus est, qualem censebimus splendorem eorum, propter quorum gloriam creatura in aliquam claritatis societatem erit assumenda? Unde eo versiculo propheta aptissime absolvit describere : beati omnes qui exspectant eum (v. 18). Nam tali gloria proposita et Dei munificentiam benignitatemque praeclare commendat et omnium animos efficaciter allicit, ut talem Deum tota mente complectantur. Haec autem gloriaerit, quando Deus obligaverit fracturam populi et vulnus plagae eius sanaverit (hebr.) scil. perfecte, omni modo; ad gloriam enim in Deo et per Deum assequendam cuncta condita sunt ; maledictio et infelicitas peccato invecta est; quamprimum igitur vulnus illud perfecte sanatur et reparatio fit integra et consummata, etiam aditus ad gloriam pristinam pandatur necesse est. Ita propheta normam Dei breviter ac nervose complectitur et ad quem terminum singula Dei beneficia tendant ultimatim, proponit. eum insuper de glorificatione creaturae edoceamur revelatione, quid propius adiacet quidve magis et verbis et rerum seriei congruit quam ut versum nostrum de illa gloria explicemus ? Neque quis iure obiecerit obstare quod propheta tam subito ad rerum consummationem transire non sit censendus. Ad eam enim sibi viam iam paravit, dum describere aggreditur, qualia bona sperantibus in Deum sint obventura ; experientia autem edocti scimus prophetas Dei benedictionem et favores amplissimo modo saepe exhibere, ita ut ea quae in tempore et in aeternitate conferantur, uno quasi conspectu proponantur (vide quae notavi Proph. min. II p. 168. 241. 341). Ea dere in altera [saiae parte sermo saepius recurret.
30:27
Beati, qui Dominum exspectant. Hanc beatitudinem propheta modo depinxit. lam a contrario subiungit, quid eventurum sit iis qui se Deo opponunt eiusque consiliis refragantur. Sortem eorum ac perniciem ita exhibet, ut in clade Assyriorum divinitus infligenda symbolum quoddam deprehendatur et exemplum severi iudicii, quo Deus in hostes est animadversurus. Quantopere haec quoque pars apta sit, ut animi rite praeparentur ad calamitatem assyriacam fructuose subeundam, neminem latere poterit, qui consideraverit imagine iudicis exhibita admoneri Iudaeos, quanto cum periculo Deus contemnatur vel eius consilia negligantur. Quare propheta vehementi dictione in id incumbit, ut quam terribilis sit iudex et ultor vivis coloribus omnium oculis subiiciat : post imaginem illam suavem beatitatis (v. 26) terror ultoris ac vindicis animos vehementius percellere censendus est; v. 2" « Ecce nomen Domini venit de longinquo, ardens furor eius et gravis ad portandum ; labia eius repleta sunt indignatione et lingua eius quasi ignis devorans »; — symbola quibus iudicis maiestas tremenda vestiri solet ac demonstrari hic habes collecta ; cf. Ps. 17. 95. 96. Nomen Domini i. e. maiestas Domini nominatissima et celebratissima (Malv. For. Lap.), qua se ut Jahve, tamquam Deum promissa minasque in opus deducentem, exhibere vult, sese manifestabit de longinquo, de coeli altitudine quasi descendit, ut. vindictam exerceat (cf. Mich. 4, 3); hostis enim a longinquo veniens maiore furore et terrore irruere et maiore barbarie formidinem spargere censetur (cf. 5, 26; 10, 3); praeterea hoc loco imaginem subesse tempestatis e longinquo minantis et diu iam imminentis probabile est. Dominus est ignis devorans; quare iudex depingitur igne circumdatus, quo quaecumque impura sunt celeriter absumuntur; vehemens Dei in hostes ira symbolo ignis devorantis apte exprimitur, irae autem magnitudo declaratur hebr. e£ gravis elatio vel (quod aliis praeplacet, accommodate ad ignis symbolum) et gravis fumus ! ; iudex iram flammasque spirat. Quid eius iudicis sententia valeat, exprimitur in labiis indignatione plenis et in linguae igne absumente. Iam quis tali obsistere poterit? Halitu suo universa perdet
30:28
v. 98 « spiritus eius velut torrens inundans usque ad. medium colli, ad perdendas gentes in nihilum, et. frenum erroris, quod erat in maxillis populorum »; — praeter ignem inundationis symbolo quod est exitii genus unum e gravissimis utitur vates ad iudicis terrorem ingerendum. Inundationem exhibet, quae usque ad collum dividit (hebr.), pertingit (cf. 8, 1; 471, 12; 28, 2), qua imagine ex 8, '1 petita simul declarat, quid terrae iudaicae et impiis Iudaeis obventurum sit. Cuncta autem fient ad. cribrandas gentes cribro vanitatis (hebr.) vel perniciei et exitii, ut scil. tamquam paleae inutiles excutiantur, separentur, comburantur (cf. Mald. Malv.). Neque tale iudicium effugere ulla ratione poterunt : et frenum errare faciens in maxillis populorum (hebr.) i. e. tali freno a Deo constricti sunt et ducuntur quo etsi nolint ad perniciem debitam et castigationem pertrahuntur. Ipse enim ille furor et contumacia illa in Deum frenum est erroris, quo interitui adstringuntur et obviam feruntur (cf. Mald. Osor. Mar. Malv.). S. Hier. coniungitad perdendum frenum eumque multi ex latinis interpretibus sequuntur explicantes frangendum esse frenum erroris quo vel diaboli malitia vel gentium perversitate populi obstringantur (ef. Sanct. Lap. Men. Tir. Calm.). Sed textus hebr. non potest ita concipi, neque cernitur quomodo in eum contextum laeta promissio quadret. Quia S. Hier. vertit ad perdendas gentes, opinio orta est perdere ad subsequens quoque membrum posse vel debere trahi. Verum textu originali haec opinio statim destruitur. Textui hebr. adstipulantur Syrus et Chald. et LXX quoque licet liberius vertant ; habent enim : « et spiritus eius quasi aqua in valle trahens veniet ad collum usque et dividetur, ut conturbet gentes errore vano et persequetur eos error vanus et capiet eos in conspectu ipsorum ». Ea sententia addita conditio populorum ad iudicium pertinens describitur, simili modo ut 37, 99. 4 Reg. 19, 28. Deus iudex terribilis in hostes, in suos se benignum praestabit. Iudicium enim in hostes exercitum in maximam vertetur laetitiam Israelitis
30:29
V. 99 « canticum erit vobis sicut noz sanctificatae sollemnitatis et laetitia cordis sicut qui pergit cum tibia, ut intret in montem Domini ad fortem Israel » ; — i. e. hostium clades et prostratio tanta eos afficiet laetitia et exsultatione, ut cantus eorum tam festivus futurus sit, sicut erat nocte illa primi paschatis quando liberationem ab aegyptiaca servitute iamiam capiebant et sicut generatim esse solet in coena paschali ; nox enim pas- 'chatis est nox sanctificatae sollemnitatis. Praeterea tripudii magnitudo alia comparatione ob oculos mentesque ponitur, illius scil. laetitia qui cantu festivo pergit ad templum Domini, ut ibi adeat petram Israel (hebr. ) Deum scil. qui populo suo certissimum est atque immotum salutis vitaeque fundamentum et refugium ab omni adversitate tutissimum (cf. Deut. 32, 4. 18. 3'1 hebr. 1 Sam. 2, 2. Ps. 18, 32 ; 19, 15 hebr. etc.). Quanta vero cum laetitia perrexerint in templum Domini, audi psalmistam : laetatussum in his quae dicta sunt mihi ; in domum Domini ibimus (Ps. 121), neque insolitum erat, ut pompae atque supplicationes festivae cum canticis instituerentur (cf. 2 Reg. 6, 5. Ps. 41, 5), quemadmodum notat S. Ilier. : « erit cordis tanta laetitia, ut imitemini eos, qui ad templum primitiva portantes et in Dei torcularia deferentes munera pergunt cum tibiis cordis gaudia carmine demonstrantes ». Atque revera si maximas illas angustias quas ab Assyriis perpessi sunt (cf. cap. 36. 31) mente consideraveris, facile tibi persuadebis liberatione subito facta eos in laetitiae significationem prorupisse haud absimilem ei quam patres a servitute et angelo vastatore liberati olim experti erant et cantica celebrásse petrae Israel, prout Ex. 18, quando iugum servitutis proiecerunt (S. Hier. sim. Haimo, For. Sasb. Lap. Men. Rohl. Troch.). En, quam praeclare suam ostendet potentiam, protectionem petra Israel !
30:30
v. 30 « et auditam faciet Dominus gloriam vocis suae et terrorem brachii sui ostendet im comminatione furoris et flamma ignis devorantis ; allidet in turbine et in lapide grandinis,
30:31
v. 31 a voce enim Domini pavebit Assur virga percussus » ; — hebr. et ostendet (videre faciet) descensum brachii sui, est scil. metaphora sumpta a fortiter percutientibus, qui sublatum prius brachium fortius dimittunt (Mald.), ita ut Deus tamquam homo exserto et vibrato brachio virium suarum documentum insigne editurus dicatur in Assyrios (Malv. sim. Vat. For. Mar.), et ictus isti infliguntur 2n aestu. irae, in flamma ignis devorantis, in turbine et imbre et lapide grandinis (hebr.). Vox Domini saepe tonitru vocatur, quo scil. Deus in rerum natura gloriam quoque suam ac maiestatem declarare solet (cf. Ps. 28, 3 seq. Mald. For. Malv. Men. Osor. Rohl. Troch.). Unde Deus iudex omnibus illis instructus et circumdatus apparet, quae terrorem, vastationem, interitum multiplicem declarant. Quaecumque enim in rerum natura adsunt exitialia tamquam Dei arma ad hostes delendos describi solent; neque immerito, nam saepius usum esse Deum iis rebus ad perimendos vel puniendos hostes, sacris literis docemur (cf. Gen. 19. Ios. 10, 10. 2 Par. 20, 37. Ps. 4T, 8). Num igitur in clade quoque assyriaca eiusmodi intervenerunt, fulgura, tonitrua, globuli ignei, grandines etc. ? Sunt qui affirment (cf. Sanct. Mar. Calm.). Sed narratione rei Is. 31, 36. 4 Reg. 19, 35 talia non modo non commemorantur, verum omnino excludi videntur. Neque ea ullo pacto accersenda sunt, ut sua huic oraculo stet veritas. Est enim usitatum satis, ut sacri vates poetarum in morem Deum iudicem describant fulgura iactantem, ignes mittentem etc. cuius rei insigne exemplum habes in Ps. 11 (2 Reg. 22), in quo Deus iudex qui Davidis causam tuetur et vindicat schemate et figura vehementis tempestatis iudicium exercere in adversarios Davidis exhibetur. Idem igitur hoc loco expressum cernis neque quidquam amplius exquiras oportet; illis enim exemplis terribilem maiestatem vindicis Dei oculis subiicere vult propheta. Et quam terribilis futura sit illa Dei manifestatio, vates ex eo declarat quia Assur, eousque orbis terrarum terror, pavore correptus tremet v. 94 « a voce enim Domini pavebit Assur virga percussus » ; — hebr. baculo eum percutiet scil. Deus ; nam quod aliqui volunt hebr. vertendum esse : qui (scil. Assur) alios virga percusserat (cf. Chald. Mald. Drechsl.), cum sequentibus non satis cohaeret, in quibus Assur virga percussus magis declaratur
30:32
v. 32 « et erit transitus virgae fundatus quam requiescere faciet Dominus super eum, in tympanis et. citharis, et in bellis praecipuis ezxpugnabit eos » ; — hebr. et erit, omnis ictus virgae dccretae ! quam Dominus super eum demittet, in tympanis et citharis i. e. quotiescumque Assur ictu virgae quam Dominus constituit atque decrevit super eum percutitur, cives hierosolymitani illam percussionem ad animorum laetitiam declarandam tympanis et citharis celebrabunt (cf. Osor. Sa, Men. Tir. Rohl. Troch.). Dum igitur Deus Assyrios prosternit et silvam illam succidit (cf. 10, 16-19. 33. 34), unumquemque ictum Iudaei musicis instrumentis et laetitiae significatione comitabuntur. Attende dicendi genus poeticum, quo propheta declarat quanto cum gaudio nuntium de clade Assyriorum sint audituri; similiter variis dicendi figuris in v. 30 iram Dei et ultionem delineavit. Magnam fore eorum cladem denuo dicit et in pugnis (bellis) agitationis pugnabit adversus eos (hebr.) i. e. in quibus Deus fortiter agitat brachium et virgam ad eos percutiendos (Malv.). Demum poena et interitus Assyriorum eo quoque declaratur, quia Deus iam dudum pro impiis locum praeparavit (cf. virgam decretam v. 32), in quo ingenti flammarum incendio absumentur v. 33 « prae-
30:33
parata, est enim ab heri Topheth, a rege praeparata, profunda et dilatata ; nutrimenta eius ignis et ligna multa; ftatus Domini sicut. torrens sulphuris succendens eam » ; — hebr. praeparata est enim ab heri (i. e. iam dudum) Topheth, etiam ipsa regi est apparata; Topheth (nen locum dicit in valle Ben-Hinnom (gehenna) prope lerusalem, in quo sacrificia humana Molocho offerebantur (cf. 4 Reg. 23, 10. Ier. "1, 31 ; 19, 6. 11 seq.) ; nomen probabilius derivandum erit a ^n spuere ; unde n2n Iob 47, 6 sputum, sputamen, ita ut ipso nomine locus designetur abominationi habitus. Alii vocem explicare malunt ab aram. N2D comburere, ergo locus incendii, bustum, ustrina (cf. Fürst, Scholz ad Ier. 7, 31). Uti vallis Ben-Hinnom (vel gehenna, proprie ge-benehinnom) propter sacrificia illa abominanda locus erat maledictionis et abominationis, ita Topheth, locus combustionis, symbolica ratione pro interitu horrore pleno adhibetur. Legitur h. 1l. in hebr. nn£n qua formatione regio designatur aeque foeda et horrida, sicut Topheth, locus dum talem locum horroris et incendii esse praeparatum et eum etiam regii. e. regi Assyriorum esse apparatum et constitutum. Priore igitur sententia generatim enuntiatur exsistere locum horroris et combustionis, in altera distincte dicitur, in eum impios Dei hostes, Assyrios, iudicio Dei et percussione facta esse proiiciendos. Dein qualis sit locus, per singula describitur : profundum fecit, dilatavit (hebr.) Deus locum, quo plurimi capiantur et puniantur et eius loci horror augeatur; pyra eius ignis et ligna plurima (hebr.), ergo rogi ibi ardent ingentes, qui ipso Dei vindicis halitu succenduntur ; nam « flabellum excitans et acuens hunc ignem est flatus Domini i. e. spiritus seu ventus procellosus divinitus excitatus, qui gehennam perinde accendit àc si torrens sulphuris ardentis in eam infunderetur » (Tir. sim. Osor. Maid. Sanct. Lap. Men.). Num hoc loco nihil aliud dicitur nisi Assyrios fore interimendos eorumque cadavera esse comburenda vel Deum iam destinasse locum, in quo victimae illae sint caedendae et comburendae? Ita aliqui praesertim recentiores censent (cf. Calm. Drechsl. Kn. Del. Rohl.). At hanc explicationem verbis et contextui sufficere, vix mihi persuadeo. Interitus enim Assyriorum in antecedentibus iam saepius est descriptus et verbis propriis et variis dicendi figuris. Hoc autem loco potius ratio redditur, cur Deus deiecturus sit Assyrios, eaque primo generalis, quia locus incendii et horroris iam dudum sit a Deo praeparatus; dein additur, eum locum etiam Assur hosti a Deo esse designatum. Iam quid haec sententia sibi vult? Num nihil aliud, nisi quod iam repetito dictum est, Assyrios esse prosternendos? Annon potius iudicium illud in eos exercendum declaratur ex eo quia Deus hostibus suis locum horroris et incendii paravit, ubi flatus Domini est sicut torrens sulphuris succendens ? Iam si hoc, status quidam indicatur, in quem hostes Dei ope illius iudicii coniiciendi erunt ; duo ergo declarantur : percussio illa vel prostratio et status quidam horroris plenus illam percussionem subsequens et post illam perdurans, in quem per actum illum iudicialem deveniunt. Ad hane considerationem accedit, quod propheta sortem impiorum aperte opponit felicitati piorum. Supra enim a v. 18 exposuit, quid boni exspectandum sit iis qui exspectant Dominum et ea bona absolverat glorificatione creaturarum adumbrata (v. 26), ergo ultima rerum consummatione in aeternum permansura : nostro autem loco a v. 21 contrariam delineat sortem impiorum ; ergo consequens est, ut si verba permittunt, haec quoque sors qualis futura sit permanens ultimatim exhibeatur. Neque eam explicationem a mente Isaiae censeri posse alienam, vide ex loco re ipsa parallelo 66, 24. Saltem hoc concedendum erit, nostro hoc loco iam praeparari illam significationem vallis Ben-Hinnom (gehenna), quam in novo testamento clare videmus expressam, immo Christum cum loquatur de igne aeterno praeparato haud obscure ad nostrum alludere locum combustionis iamdudum praeparatum, et S. Ioannem non uno in loco qualis futura sit combustio illa declarare (cf. Apoc. 14, 40. 11; 19, 20; 20, 9. 10. 14). Unde S. Hier. et latini interpretes fere omnes iuremerito hunc Isaiae locum de inferno interpretati sunt. Eam explicationem Chald. quoque commendat scribens : « quia praeparata est a saeculis propter peccata eorum gehenna ». Sorte igitur impiorum usquequaque demonstrata vates quartum vae absolvit. Magnifice antea descripserat quali bonorum abundantia pii sint exornandi et quanta cum laetitia magnalia Dei sint celebraturi (v. 21 seq. 29. 32). Quis ergo non totum se tradet petrae Israel, ut tantae benedictionis reddatur particeps ? Sed si qui etiamnum ancipites haeserint, eos furore Dei et ultione flammisque incendii ingentibus terret, ne Dei hostibus iungantur et cum iis pereant. Quare ipsa inter se oppositione benedictionis ac maledictionis et vivida utriusque descriptione vatem quam plurimum ad animos commovendos valuisse iuremerito dixeris. Àmc. — Vates eorum stultitiam qui seposito Domino apud Aegyptios auxilium quaerunt denuo castigat. Frustra enim ab iis opem expetunt, eum Dominus ipse pro suo in Sion zelo eorum causam tueri velit ; quare totis animis ad eum se convertant, qui inimicos sua virtute disperdet (31, 1-9). Tum in regno iudaico denuo efflorebit iustitia et sanctitas impietate e sede et auctoritate deiecta (32, 1-8). Verum ut ad conditiotionem adeo felicem perveniatur, tribulationes magnae et angustiae erunt subeundae, quarum acerbitate mulieres quoque nimium securae magnopere affligentur, donec opera Dei iustitia et pax restituatur iudicio in hostes devoluto (32, 9-20). Igitur iterum foedus aegyptiacum reprobatur omnemque spem in Domino qui miro modo auxilium ferre velit esse collocandam denuo inculcatur. Iterum ob oculos ponitur, in quam praeclaram conditionem Deus regnum iudaicum sit restituturus, dummodo consiliis Domini obsequi velint, atque in solatium piorum effertur, quomodo ex tribulatione et miseria miro Dei favore salus sit exoritura. Proinde ea quae vates iam proposuit denuo aliter atque aliter recolit et inculcat. Ita sane repetito egisse censendus est, ut populum ad calamitatem assyriacam rite subeundam praepararet, neque eum piguit eandem doctrinam iterum iterumque auribus et mentibus popularium instillare eorum consulens necessitati. Quis enim non videt in re difficili et in consuetudine inveterata corrigenda minime sufficere, ut doctrina semel proponatur, verum necesse esse ad animos non solum docendos sed etiam commovendos, ut grata quadam varietate iterum iterumque animi ad eandem reducantur percipiendam et meditandam ? a) Non Aegyptus, sed Dominus opem feret 31, 1-9, « Quia res est omnino gravis et prope iam impendens, argumentum idem et eodem pene ordine et modo iterum versat » (Sanct.);
30:1
inviò una legazione a Gerusalemme a concludere un'alleanza militare; trattative furono fatte da E. anche con l'Etiopia (Is. 18, 1) e l'Egitto (ibid. 30, 1 sgg.). …
30:2
… 5, 9; 22, 14; Ez. 9, 1; Ier. 20, 7-12; 23, 28; Mich. 3, 8; Is. 6, 6-9; Ier. 1, 17-19; Ez. 3, 8-9). L'agiografo o scrittore biblico è quindi l'intermediario per cui Dio parla o scrive (Os. 1, 1-2; Agg. 1, 7; Mal. 1, 1), è la bocca di Dio (Ier. 15, 19; Is. 30, 2, conforme a Ex. 4, 15 sgg.; 7, 1). Alcune azioni simboliche descrivono plasticamente l'influsso divino sul profeta-scrittore, p. es., Ezechiele deve divorare il libro che contiene …
30:6
… Onde il «basilisco» corrisponde a serpenti velenosi (ebr. péthen e 'ep'ēh) nei Settanta (Ps. 90, 13; Is. 59, 5 [Volg. regulus]); nella Volg. 1 volta basiliscus (Ps. 90, 13) e 6 volte regulus; Aquila ha βασιλίακος (per δράκων) in Deut. 32, 33 e Is. 59, 5 (con ἐχίδναι), Simmaco in Is. 30, 6. R. Goossens gli identifica l'ἀδοντοδράκων (cf. Sap. 16, 10). Il βασιλίακος ha 7 teste, in Pistis Sophia, 88, 34.
30:7
In Ps. 86, 4 e Is. 30, 7 R. è il nome simbolico dell'Egitto. …
30:8
… riempie di Spirito Santo (Os. 9, 7; Mich. 3, 8; Ez. 2, 2; 3, 12; 8, 13; 11, 5, 24; Zach. 7, 12; II Sam. 23, 2; Eccl. 39, 8; 48, 27; II Esdr. 14, 21, 25, 40-44); il quale gli ordina di parlare o di scrivere (Ex. 17, 14; 34, 27; Deut. 31, 19; Is. 8, 1; 30, 8; Hab. 2, 2; Dan. 8, 26; 12, 4; Ez. 24, 2; in modo speciale Ier. 36) e di esporre solo quello che Dio vuole (Deut. 18, 15-22; Ier. 23, 16; 20, 7-9, 15, 19; 14, 14; Ez. 13, 3-17; Mich. …
… In parte i discorsi dei p. venivano subito dopo fissati in scritto, sia da essi stessi, sia dai loro discepoli, talvolta (cf. Ier. 36; Is. 30,8) per ordine formale di Jahweh.
30:10
Gli altri due termini principali: rā'eh « veggente » (usato solo di Samuele [I Sam. 9,9.11.18 sg.; I Par. 9,22; 26,28; 29,29], di Hanani [II Par. 16, 7.10] e in Is. 30, 10, pur essendo frequente il verbo rā'eh per indicare le « visioni » che il p. riceve da Dio) e il sinonimo hāveh « contemplante », per lo più in poesia, esprimono il mezzo o il modo …
30:12
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
… Non sempre le sue parole furono ascoltate con deferenza e rispetto: interessi colpiti, vizi denunziati cercarono la rivalsa nella calunnia, nell'odio, nello schermo (Is. 28, 9.10), nello sprezzo della sua parola (ibid. 30, 12), e a periodi alterni gli procurarono influenze fortunate e impopolarità e sfavore a corte. …
30:18
L'esclamazione declarativa iniziata con « beato » (ebr. 'afri, « beatitudini di... ») ricorre nel Vecchio Testamento (Deut. 33, 29; I Reg. 10, 8; Job 5, 17; Prov. 3, 13, 18, e altre 6 volte; Eccle. 10, 17; Is. 30, 18; 32, 20; 56, 2; Dan. 12, 12), specialmente nei Salmi (Ps. 1, 1, e altre 25 volte). …
30:20
… morale e spirituale (Am. 2, 4); « la t. del nostro Dio » racchiude le norme di moralità in cui consiste il vero servizio di Dio (Is. 1, 10; 5, 24; 8, 16, 20; 30, 9). Il profeta è detto môrah (« insegnante»), della stessa radice di t. (Is. 9, 14; 30, 20). In Ier. 6, 19; 9, 13; ecc., t. designa sia la predicazione dei profeti, sia la tradizione mosaica. …
30:33
… «Jahweh ha il suo fuoco in Sion e la sua fornace in Gerusalemme» (Is. 31, 9; cf. 30, 33).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.