He requireth them, in no case to thinke that Domesday is at hand, • repeating vnto them, that there must before come first a reuolt, secondly the reuelation also of Antichrist him self in person, and that Antichrist shal not permit any God to be vvorshipped but onely him self: that also vvith his lying vvonders he shal vvinne to him the incredulous Ievves. But Christ shal come then immediatly in maiestie, and destroy him and his. 13 Therfore he thanketh God for the faith of the Thessalonians, 15 and biddeth them sticke to hi• Traditions both vvritten and vnvvritten, & praieth God to cōfirme them.
1And we beseech you, brethren, by the coming of our Lord Jesus Christ and of our gathering together unto him:Or noi vi preghiamo, o fratelli per la venuta del Signore nostro Gesù Cristo, e per radunamento nostro con lui:AND vve desire you, brethren, by the cō ming of our Lord IESVS Christ, and of our congregatiō into him:Rogamus autem vos, fratres, per adventum Domini nostri Jesu Christi, et nostræ congregationis in ipsum: 2That you be not easily moved from your sense nor be terrified, neither by spirit nor by word nor by epistle, as sent from us, as if the day of the Lord were at hand.Che non vi lasciate si presto smuovere dai vostri sentimenti, né atterrire o dallo spirito, o da ragionamento, o da lettera come scritta da noi, quasi imminente sia il dì del Signore.that you be not easily moued from your sense, nor be terrified, neither by spirit, nor by word, nor by epistle as sent by vs, as though the day of our Lord vvere at hand.ut non cito moveamini a vestro sensu, neque terreamini, neque per spiritum, neque per sermonem, neque per epistolam tamquam per nos missam, quasi instet dies Domini. 3Let no man deceive you by any means: for unless there come a revolt first, and the man of sin be revealed, the son of perdition,Nissuno vi seduca in alcun modo: imperocché (ciò non sarà) se prima non sia seguita la ribellione, e non sia manifestato l'uomo del peccato, il figliuolo di perdizione,Let no man seduce you by any meanes, for vnlesse there come a reuolt first, and the man of sinne be reuealed, the sonne of perdition,Ne quis vos seducat ullo modo: quoniam nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati filius perditionis, 4Who opposeth and is lifted up above all that is called God or that is worshipped, so that he sitteth in the temple of God, shewing himself as if he were God.Il quale si oppone, e si innalza sopra tutto quello, che dicesi Dio, o si adora, talmente che sederà egli nel tempio di Dio, spacciandosi per Dio.vvhich is an aduersarie & is extolled, aboue al that is called God, or that is worshipped, so that he sitteth in the temple of God, shevving him self as though he were God.qui adversatur, et extollitur supra omne, quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat ostendens se tamquam sit Deus. 5Remember you not that, when I was yet with you, I told you these things?Non vi ricordate voi, come, quand'io era tuttavia presso di voi, vi diceva tali cose?Remember you not, that vvhen I vvas yet vvith you, I told you these things?Non retinetis quod cum adhuc essem apud vos, hæc dicebam vobis ? 6And now you know what withholdeth, that he may be revealed in his time.E ora voi sapete, che sia quello, che lo rattiene, affinchè sia manifestato a suo tempo.And now vvhat letteth, you knovv: that he may be reuealed in his time. (et nunc quid detineat scitis, ut reveletur in suo tempore.
7For the mystery of iniquity already worketh: only that he who now holdeth do hold, until he be taken out of the way.Imperocché egli già lavora il mistero d'iniquità: solamente che chi or lo rattiene, lo rattenga, fino che sia levato di mezzo.For novv the mysterie of iniquitie vvorketh: only that he vvhich novv holdeth, doe hold, vntil he be taken out of the vvay.)Nam mysterium jam operatur iniquitatis: tantum ut qui tenet nunc, teneat, donec de medio fiat. 8And then that wicked one shall be revealed: whom the Lord Jesus shall kill with the spirit of his mouth and shall destroy with the brightness of his coming: himE allora sarà manifestato quell'iniquo (cui il Signore Gesù ucciderà col fiato della sua bocca, e lo annichilerà con lo splendore di sua venuta):And then that vvicked one shal be reuealed vvhom our Lord IESVS shal kil vvith the spirit of his mouth: & shal destroy vvith the manifestation of his aduent, him,Et tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui eum: 9Whose coming is according to the working of Satan, in all power and signs and lying wonders:L'arrivo del quale per operazione di Satana sarà con tutta potenza, e con segni, e prodigi bugiardi,vvhose comming is according to the operatiō of Satan, in al povver, and lying signes and vvonders,cujus est adventus secundum operationem Satanæ in omni virtute, et signis, et prodigiis mendacibus, 10And in all seduction of iniquity to them that perish: because they receive not the love of the truth, that they might be saved. Therefore God shall send them the operation of error, to believe lying:E con tutte le seduzioni dell'iniquità per coloro, i quali si perdono, per non aver abbracciato l'amor della verità per essere salvi.and in al seducing of iniquitie to them that perish, for that they haue not receiued the charitie of the truth that they might be saued. Therfore God vvil send them the operation of errour, to beleeue lying:et in omni seductione iniquitatis iis qui pereunt: eo quod caritatem veritatis non receperunt ut salvi fierent. 11That all may be judged who have not believed the truth but have consented to iniquity.E perciò manderà Dio ad essi l'operazione dell'errore, talmente che credano alla menzogna,that al may be iudged vvhich haue not beleeued the truth, but haue consented to iniquitie.Ideo mittet illis Deus operationem erroris ut credant mendacio,
12But we ought to give thanks to God always for you, brethren, beloved of God, for that God hath chosen you firstfruits unto salvation, in sanctification of the spirit and faith of the truth:Onde siano giudicati tutti coloro, che non hanno creduto alla verità, ma si sono compiaciuti nell'iniquità.But vve ought to giue thākes to God alvvaies for you, brethrē beloued of God, that he hath chosen you first-fruites vnto saluation, in sanctification of spirit and faith of the truth:ut judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati. 13Whereunto also he hath called you by our gospel, unto the purchasing of the glory of our Lord Jesus Christ.Ma noi dobbiamo sempre rendere grazie a Dio per voi, o fratelli amati da' Dio, per avervi Dio eletti primizie per la salute, mediante la santificazione dello Spirito, e la fede della verità:into the vvhich also he hath called you by our Gospel, vnto the purchasing of the glorie of our Lord IESVS Christ.Nos autem debemus gratias agere Deo semper pro vobis, fratres dilecti a Deo, quod elegerit vos Deus primitias in salutem in sanctificatione spiritus, et in fide veritatis: 14Therefore, brethren, stand fast: and hold the traditions, which you have learned, whether by word or by our epistle.Alla quale egli vi chiamò per mezzo del nostro vangelo, per acquisto di gloria a Gesù Cristo Signor nostro.Therfore brethren stand: and hold the traditiōs vvhich you haue learned, vvhether it be by vvord, or by our epistle.in qua et vocavit vos per Evangelium nostrum in acquisitionem gloriæ Domini nostri Jesu Christi. 15Now our Lord Jesus Christ himself, and God and our Father, who hath loved us and hath given us everlasting consolation and good hope in grace,State adunque costanti, o fratelli: e ritenete le tradizioni, che avete apparate o pelle nostre parole, o pella nostra lettera.And our Lord IESVS Christ him self, and God & our father vvhich hath loued vs, and hath giuen eternal consolation, and good hope in grace,Itaque fratres, state: et tenete traditiones, quas didicistis, sive per sermonem, sive per epistolam nostram. 16Exhort your hearts and confirm you in every good work and word.E lo stesso Signor nostro Gesù Cristo, e Dio, e Padre nostro, il quale ci ha amati, e ha dato a noi una consolazione eterna, e una buona speranza per grazia,exhort your hartes, and confirme you in euery good vvorke and vvorde.Ipse autem Dominus noster Jesus Christus, et Deus et Pater noster, qui dilexit nos, et dedit consolationem æternam, et spem bonam in gratia, 17Consoli i vostri cuori, e gli conforti ad ogni opera, e parola buona.exhortetur corda vestra, et confirmet in omni opere et sermone bono.
2:1
And we, etc. Some impostors had taken occasion from St. Paul's first epistle to the Thessalonians, to teach that the day of judgment was at hand. The apostle here maintains that it certainly will come, but that it will come like a thief in the night. He says nothing of the time when it is to arrive; he merely refutes those who spoke of its taking place immediately.
Calmet
By the coming, etc. Grotius and some others explain this coming, of the vengeance he took on the Jews by the arms of the Romans. It is true he speaks in many places of the destruction of Jerusalem, and of his coming at the last day, in terms exactly the same. But the context of the whole epistle demonstrates that he is here speaking of the last day. (Calmet)
Witham
And of our gathering together[Ver. 1. Et nostrae congregationis in ipsum, kai emon episunagoges ep auton.] unto him. Literally, of our congregation unto him. That is, that you be not moved by any pretended revelation, nor by any words or letter, as spoken or written by me. (Witham)
2:2
St. Augustine, writing to Hesychium, declareth that no one from the Scripture can be assured of the day, year, or age[century] when the second coming shall be. (ep. lxxx.) Let us attend to what St. Augustine declares he had learnt from the first Church authorities. At the last judgment, or about that time, will arrive Elias, the Thesbite, the conversion of the Jews, the persecution of antichrist, the coming of Jesus Christ, the resurrection of the dead, the separation of the good from the bad, the conflagration of the world, and the renovation of the same: that these things will arrive, we are to believe, but in what manner and in what order experience will teach better than reason. It is my opinion that they will come in the order I have related them. (De Civ. Dei. lib. xx. cap. ultra) That the man of sin will be born of the Jewish tribe of Dan, that he will cruelly persecute the faithful for three years and a half, that he will put to death Henoch[Enoch] and Elias, and that great, very great, will be the apostacy, is the general belief. Oh! God, preserve us with thy grace, and do not permit us to lose sight of the dreadful danger that threatens even the elect.
2:3
First, etc.[Ver. 3-4. Nisi venerit discessio primum, e apostasia. St. Jerome (Ep. ad Algasiam. q. 11. t. 4. p. 209) Apostasia, inquit [] ut omnes Gentes, quae Rom. Imperio subjacent, recedant ab eis.] What is meant by this falling away, (in the Greek this apostacy) is uncertain, and differently expounded. St. Jerome and others understand it of a falling off of other kingdoms, which before were subject to the Roman empire; as if St. Paul said to them: you need not fear that the day of judgment is at hand, for it will not come till other kingdoms, by a general revolt, shall have fallen off, so that the Roman empire be destroyed. The same interpreters expound the sixth and seventh verses in like manner, as if when it is said, now you know[Ver. 3-4. St. Chrysostom (log. d. p. 235) says that by these words, you know what hindereth, is probably understood the Roman empire, etc. and Tertullian (lib. de Resur. Carnis. ch. XXIV. p. 340) on those words, till taken out of the way, donec de medio fiat, Quis nisi Romanorum status?] what withholdeth, etc. That is, you see the Roman empire subsisteth yet, which must be first destroyed. And when it is added, only that he who now holdeth, do hold, until he be taken out of the way; the sense, say these authors, is, let Nero and his successors hold that empire till it be destroyed, for not till then will the day of judgment come. Cornelius a Lapide makes this exposition so certain, that he calls it a tradition of the fathers, which to him seems apostolical. But we must not take the opinion of some fathers, in the exposition of obscure prophecies, where they advance conjectures (which others at the same time reject, or doubt of) to be apostolical traditions, and articles of faith, as the learned bishop of Meaux, Bossuet, takes notice on this very subject, in his preface and treatise on the Apocalypse, against Jurieux. St. Jerome indeed, and others, thought that the Roman empire was to subsist till the antichrist's coming, which by the event most interpreters conclude to be a mistake, and that it cannot be said the Roman empire continues to this time. See Lyranus on this place, St. Thomas Aquinas, Salmeron, Estius, and many others; though Cornelius a Lapide, with some few, pretend the Roman empire still subsists in the emperors of Germany. We also find that divers of the ancient fathers thought that the day of judgment was just at hand in their time. See Tertullian, St. Cyprian, St. Gregory the Great, etc. And as to this place, it cannot be said the fathers unanimously agree in their exposition. St. Chrysostom[Ver. 3-4. St. Chrysostom (log. g. p. 232) ti estin e apostasia autoi kalei ton Antichriston. See Theodoret on this place.], Theodoret, St. Augustine in one of his expositions, by this falling off, and apostacy, understand antichrist himself, apostatizing from the Catholic faith. And they who expound it of Nero, did not reflect that this letter of St. Paul was written under Claudius, before Nero's reign. According to a third and common exposition, by this revolt or apostacy, others understand a great falling off of great numbers from the Catholic Church and faith, in those nations where it was professed before; not but that, as St. Augustine expressly takes notice, the Church will remain always visible, and Catholic in its belief, till the end of the world. This interpretation we find in St. Cyril[Ver. 3-4. St. Cyril of Jerusalem (Cat. xv) says, this apostacy is from the true faith and good works: aute estin e apostasia. St. Anselm and others mention both expositions, that is from the Roman empire, or from the faith.] of Jerusalem. (Catech. 15.) See also St. Anselm on this place, St. Thomas Aquinas, Salmeron, Estius, etc. In fine, that there is no apostolical tradition, as to any of the interpretations of these words, we may be fully convinced from the words of St. Augustine[Ver. 3-4. St. Augustine: Ego prorsus quid dixerit, me fateor ignorare....suspiciones tamen hominum, quas vel audire, vel legere potui, non tacebo, etc. Quidam putant hoc de Imperio dictum esse Romano, etc.], lib. xx. de Civ. Dei. 2 Thessalonians 19. t. 7. p. 597. Nov. edit., where he says: For my part, I own myself altogether ignorant what the apostle means by these words; but I shall mention the suspicions of others, which I have read, or heard. Then he sets down the exposition concerning the Roman empire. He there calls that a suspicion and conjecture, which others say is an apostolical tradition. In like manner the ancient fathers are divided, as to the exposition of the words of the sixth and seventh verse, when it is said you know what hindereth; some understand that antichrist must come first. Others, that the beforementioned apostacy, or falling off from the Church, must happen before. And when St. Paul says, (ver. 7.) that he who now holdeth, do hold; some expound it, let him take care at the time of such trials, to hold, and preserve the true faith to the end. When the expositions are so different, as in this place, whosoever pretends to give a literal translation ought never to add words to the text, which determine the sense to such a particular exposition, and especially in the same print, as Mr. N. hath done on the seventh verse, where he translates, only let him that now holdeth the faith, keep it until he be taken out of the way.
Witham
And the man of sin[Ver. 3-4. O anthropos tes amartias, o uios tes apoleias, o antikeimenos, etc. ille homo peccati, ille filius perditionis: the Greek articles sufficiently denote a particular man.] revealed, the son of perdition, so that he sitteth in the temple of God, shewing himself as if he were God. He is called again, (ver. 8.) that wicked one....whom the Lord Jesus Christ shall kill with the spirit of his mouth. By all these words is described to us the great antichrist, about the end of the world, according to the unexceptionable authority and consent of the ancient fathers. It is as ridiculous as malicious to pretend, with divers later reformers, that the pope, and all the popes since the destruction of the Roman empire, are the great antichrist, the man of sin, etc. Grotius, Dr. Hammond, and divers learned Protestants, have confuted and ridiculed this groundless fable, of which more on the Apocalypse. It may suffice to observe here that antichrist, the man of sin, the son of perdition, the wicked one, according to all the ancients, is to be one particular man, not so many different men. That he is to come a little while before the day of judgment. That he will make himself be adored, and pretend to be God. What pope did so? That he will pretend to be Christ, etc. (Witham)
Calmet
St. Augustine (de Civ. Dei. book xx. 2 Thessalonians 19.) says, that an attack would be made at one and the same time against the Roman empire and the Church. The Roman empire subsists as yet, in Germany, though much weakened and reduced. The Roman Catholic Church, notwithstanding all its losses, and the apostacy of many of its children, has always remained the same. (Calmet)
St. Augustine
The two special signs of the last day will be a general revolt, and the manifestation of antichrist, both of which are so dependent on each other, that St. Augustine makes but one of both. What presumptive folly in Calvin and other modern reformers, to oppose the universal sentiments of the fathers both of the Latin and Greek Church! What inconsistency, to give such forced interpretations, not only widely different from the expositions of sound antiquity, but also widely different from each other! The Church of God, with her head, strong in the promises of Jesus Christ, will persevere to the end, frustra circumlatrantibus haereticis. (St. Augustine, de util. cred. ch. XVII.)
Challoner
In the temple. Either that of Jerusalem, which some think he will rebuild; or in some Christian Church, which he will pervert to his own worship; as Mahomet has done with the churches of the east. (Challoner)
2:7
Witham
The mystery of iniquity already worketh,[Ver. 7. Mysterium jam operatur iniquitatis, to musterion ede energeitai.] or is now wrought, by the precursors of antichrist; that is by infidels and heretics. For, as St. John says, there are many antichrists, precursors to the great antichrist, and enemies of Christ. (1 John 2.) (Witham)
Calmet
That he who now holdeth, do hold. That is, let each one remain in the faith which he has received of us, and let him not permit himself to be deceived by any discourse, as coming from us. Or rather, let those who shall then be in the world keep their faith, remaining firm in their belief and attachment to the Church of Christ, until antichrist, that man of iniquity, shall be taken away. (Calmet)
Haydock
According to others, it is an admonition to the faithful not to be beguiled during this day of trial by such, as under the garb of religion, and with an ostentatious parade of zeal for the holy Scriptures, seek to deceive them. When the mystery of sin shall be revealed, then shall we plainly discover that apostacy from the Catholic Church is the obvious and certain road to a dereliction of all religious principle; yes, to antichristianism and to atheism. (Haydock)
2:8
Calmet
Spirit of his mouth, etc. St. Paul makes use of this expression, to shew the ease with which God can put down the most powerful from his seat. He does it likewise to give the Thessalonians a right notion of the man of sin. For as he before told them, he would cause himself to be adored, they might have imagined him more upon an equality with the Almighty. These words, however, quite take away that meaning. He shall strike the earth with the rod of his mouth, and with the breath of his lips he shall slay the wicked. (Isaias 11:4. etc.) (Calmet)
2:10
Witham
God shall send them the operation of error.[Ver. 10. Mittet illis Deus operationem erroris, pempsei, etc. St. Cyril of Jerusalem, Cat. 5. sunchorei ginesthai. See also St. Chrysostom, log. d. p. 236.] That is, says St. Chrysostom and St. Cyril, he will permit them to be led away with illusions, by signs, and lying prodigies, which the devil shall work by antichrist, etc. (Witham)
Challoner
God shall suffer them to be deceived by lying wonders, and false miracles, in punishment of their not entertaining the love of truth. (Challoner)
St. Augustine
The end God proposes is the judgment and condemnation of such as reject the proffered light. This is the march of sin, according to St. Thomas Aquinas on this place. In the first place a man, in consequence of his first sin, is deprived of grace, he then falls into further sins, and ends with being eternally punished. Hence it happens that his new sins are a punishment of his former transgressions; because God will permit the devil to do these things. Deus mittet, quia Deus Diabolum facere ista permittet. (St. Augustine, lib. xx. de Civ. Dei. 2 Thessalonians 19.)
2:12
Witham
That God hath chosen you first-fruits. Called you the first, or before many others, by his eternal decree, to the faith, whilst he hath left others in darkness and infidelity. (Witham)
2:14
St. Chrysostom
Traditions,...whether by word,[Ver. 14. St. Chrysostom, 237. enteuthen deilon, etc.] or by our epistle. Therefore, says St. Chrysostom, the apostle did not deliver all things that were to be believed, by writing; (Witham) but many things by word of mouth only, which have been perpetuated by tradition, and these traditions, no less than the writings of the apostles, are deserving of faith. Omoios de kakeina, kai tauta estin axiopista. (St. Chrysostom, on this place)
2:3
A revolt.... This revolt, or falling off, is generally understood, by the ancient fathers, of a revolt from the Roman empire, which was first to be destroyed, before the coming of Antichrist. It may, perhaps, be understood also of a revolt of many nations from the Catholic Church; which has, in part, happened already, by means of Mahomet, Luther, &c., and it may be supposed, will be more general in the days of the Antichrist. The man of sin.... Here must be meant some particular man, as is evident from the frequent repetition of the Greek article: o`, ‘the’ man of sin, ‘the’ son of perdition, ‘the’ adversary or opposer. It agrees to the wicked and great Antichrist, who will come before the end of the world.
2:4
In the temple.... Either that of Jerusalem which some think he will rebuild; or in some Christian church, which he will pervert to his own worship: as Mahomet has done by the churches of the east.
2:10
God shall send.... That is God shall suffer them to be deceived by lying wonders, and false miracles, in punishment of their not entertaining the love of truth.
2:14
Traditions.... See here that the unwritten traditions are no less to be received than their epistles.
2:1
•. A• though the day.] The day of iudgment vncertaine, and to be left to Gods secretes. The curiositie of man fed by Satans deceites, hath sought to knovv and to giue out to the vvorld, such things as God vvil not impart to him, nor be necessarie or profitable for him to knovv: so farre, that both in the Apostles daies and often aftervvard, some haue feined reuelations, some falsely gathered out of the Scriptures, some presumed to calculate and coniecte by the starres, and giuen furth to the vvorld a certaine time of Christes coming to iudgement. Al vvhich seducers be here noted in the person of some that vvere about to deceiue the Thessalonians therein. And S. Augustine (in his 80 Epistle ad Hesychium) proueth that no man can be assured by the Scriptures of the day, yere, or age, that the end of the vvorld or the second Aduent shal be.
•. Vnles there come a reuolt first.] Though vve can not be assured of the moment, houre, or any certaine time of our Lordes cōming, Two special signes before the later day: a general apostasie, and the comming of Antichrist. yet he vvarranteth vs that it vvil not be before certaine things be fulfilled, vvhich must come to passe by the course of Gods prouidence and permission before, vvhich are diuers, vvhereof in other places of Scriptures vve be forevvarned. Here he vvarneth vs of tvvo specially, of a reuolt, defection or an apostasie, and of the comming or reuelation of Antichrist. Vvhich tvvo pertaine in effect both to one, either depending of the other, and shal fall (as it may be thought) neere together, and therfore S Augustine maketh them but one thing.
This apostasie or reuolt, by the iudgement in maner of al auncient vvriters, is the general forsaking & fall of the Romane empire. So Tertullian li. de resur, carnis. S. Hierom q 11 ad Algasiam. S. Chrysostom ho. 4. and S. Ambrose vpon this place, S. Augustine De Ciuit. Dei li. 20 c. 19. Al vvhich fathers and the rest Caluin presump•kously condemneth of errour and follie herein, Caluin. in hunc locū. for that their exposition agreeth not vvith his and his fellovves blasphemous fiction that the Pope should be Antichrist. The heretikes interpretatiō of this apostasie, & their cō dēning of the fathers. To establish vvhich false impietie, they interprete this reuolt or apostasie to be a general reuolt of the visible Church from God, vvhose house or building (they say) vvas sodenly destroied, and lay many yeres ruined, and ruled onely by Satan and Antichrist. So faith the foresaid Arch-heretike here, though for the aduantage of his defence and as the matter els vvhere requireth, he seemeth (as al their fashion is) to speake in other places quite contrarie: but vvith such colour and collusion of vvordes, that neither other men nor him self can tell vvhat he vvould haue or say. And his fathers Vvicleffe and Luther, his fellovves and folovvers Illyricus, Beza, and the rest, are (for the time of the Churches falling from Christ) so various among them selues, and so contrarie to him, that it is horrible to see their confusion, and a pitieful case that any reasonable man vvil folovv such companions to euident perdition.
But concerning this errour and falshod of the Churches defection or reuolt, There can be no apostasie of the visible Churche from God. it is refuted sufficiently by S. Augustine against the Donatistes in many places. Vvhere he proueth that the Church shal not faile to the vvorldes end, no not in the time of Antichrist: affirming them to deny Christ, and to robbe him of his glorie & inheritance bought vvith his bloud, vvhich teach that the Church may faile or perish. Li. de vnit. Ec. c. 12. 13. De Ciuit. li. 20. c. 8. In Psal. 85 ad illud, Tu so•u Deus magnus. ps. 70 Conc. 2. & Psal. 60. De vtil. cred. c. 8. S. Hierom refuteth the same vvicked Heresie in the Dialog. adu. Lucifer. c. 6. Luciferians, prouing against them, that they make God subiect to the Diuel, and a poore miserable Christ, that imagine the Church his body may either perish or be driuen to any corner of the vvorld. both of them ansvver to the Heretikes arguments grounded on Scriptures falsely vnderstood, vvhich vvere to long here to rehearse. It is ynough for the Christian reader to knovv, that it is an old deceite and excuse of al Heretikes and Schismatikes, for defence of their forsaking Gods Church, that the Church is perished, or remaineth hidden, or in them selues onely and in those places vvhere they and their folovvers dvvel: to knovv also, that this is reproued by the holy Doctors of the primitiue Church, and that it is against Christes honour, povver, prouidence, and promis.
If the Aduersaries had said that this reuolt vvhich the Apostle foretelleth shal come before the vvorldes end, 1 Io. 2, v. 18. is meant of great numbers of Heretikes & Apostataes reuolting from the Church, they had said truth of them selues and such others, It is very like, the Apostle speaketh of a great apostasie frō the See of Rome, and from most articles of the Catho. faith. vvhom S. Iohn calleth Antichristes. And it is very like (be it spoken vnder the correction of Gods Church and al learned Catholikes) that this great defection or reuolt shal not be onely from the Romane empire, but specially from the Romane Church, and vvithal from most points of Christian religion. not that the Catholike Christians, either in the time of Antichrist or before, shal refuse to obey the same, but for that neere to the time of Antichrist and the consummation of the vvorld, there is like to be a great reuolt of kingdoms, peoples, and Prouinces from the open external obedience and communion thereof. Vvhich reuolt hauing been begunne and continued by Heretikes of diuers ages, resisting & hating the Seate of Peter (vvhich they called cathedram pestilentia, li. 2. cont. lit. Petil. c. 51. the chaire of pestilence, in S. Augustines daies) because it is Christes fort erected against Hel gates and al Heretikes, and being novv vvonderfully increased by these of our daies the next precursors of Antichrist as it may seeme, shal be fully atchieued a litle before the end of the vvorld by Antichrist him self, though euen then also, vvhen for the fevv daies of Antichristes reigne the external state of the Romane Church and publike entercourse of the faithful vvith the same may cease, yet the due honour and obedience of the Christians tovvard it, and communion in hart vvith it, and practise thereof in secrete, and open confessing thereof if occasion require, shal not cease, no more then it doth novv in the Christians of Cypres and other places vvhere open entercourse is forbidden.
This is certaine and vvonderful in al vvise mens eies, The wonderful prouidēce of God in preseruing the See of Rome more then al other states, notwithstanding manifold dangers and scandals. and must needes be of Gods prouidence, & a singular prerogatiue, that this Seate of Peter standeth, vvhen al other Apostolike Sees be gone: that it stood there for certaine ages together vvith the secular seate of the Empire: that the Popes stood vvithout vvealth, povver, or humane defense, the Emperours knovving, vvitting, and seeking to destroy them, and putting to the svvord aboue thirtie of them one after an other, yea and being as much afraid of them as if they had been amuli imperij, Competitors of their Empire, as S. Cyprian noteth (epist. 52 ad Antonianum. num. 3) of S. Cornelius Pope in his daies, and Decius then Emperour: againe, that the Emperours aftervvard yelded vp the citie vnto them, continuing for al that in the Emperial dignitie still: that the successors of those that persecuted them, laid dovvne their crovvnes before their Seate and sepulcres, honouring the very memories and Relikes of the poore men vvhom their predecessors killed: that novv vvel neere these 1600 yeres this Seat standeth, as at the beginning in continual miserie, so novv of long time for the most part in prosperitie, vvithout al mutation in effect, as no other kingdom or State in the vvorld hath done, euery one of them in the said space being manifoldly altered. It standeth (vve say) al this vvhile (to vse S. Augustines vvordes de vtil. cred. c. 17.) Frustra circumlatrantibus haereticis, the Heretikes in vaine barking about it, not the first Heathen Emperours, not the Gothes and Vandals, not the Turke, not any sackes or massakers by Alaricus, Gensericus, Attila, Borbon, and others, not the emulation of secular Princes, vvere they kings or Emperours, not the Popes ovvne diuisions among them selues and manifold difficulties and dangers in their elections, not the great vices vvhich haue been noted in some of their persons, no• al these nor any other endeuour or scādal could yet preuaile against the See of Rome, nor is euer like to preuaile til the end of the vvorld dravv neere, at vvhich time this reuolt (here spoken of by the Apostle) may be in such sort as is said before, and more shal be said in the Annotations next folovving.
•. The man of sinne.] Many Antichrists, as fore runners of the great Antichrist. There vvere many euen in the Apostles time (as vve see by the 4 Chapter of S. Iohns first epistle and in the vvritings of the aūcient fathers) that vvere forerunners of Antichrist, and for impugning Christes truth and Church vvere called antichristes, vvhether they did it by force and open persecution, as Nero and others either Heathen or Heretical Emperours did, or by false teaching and other deceites, as the Heretikes of al ages, in vvhich common and vulgar acception S. Hierom saith, al belonged to Antichrist that vvere not of the communion of Damasus then Pope of Rome. The great Antichrist shal be one special and notorious man. Hiero. ep. 57 ad Damas. and in an other place, al that haue nevv names after the peculiar calling of Heretikes, as Arians, Donatistes (and as vve say novv, Caluinistes, Zuinglians, &c.) al such (saith he) be Antichristes. Dial. cont. Lucifer. c. 9. Yea these later of our time much more then any of the former, for diuers causes vvhich shal aftervvard be set dovvne. Neuerthelesse they nor none of them are that great Aduersarie, enemie, and impugner of Christ, vvhich is by a peculiar distinction and special signification named, the Antichrist, 1 Io. 2. and the man of sinne. the sonne of perdition, 〈Greek〉. the Aduersarie, described here & els vvhere, to oppose him self directly against God & our Lord IESVS CHRIST. 〈Greek〉. The Heathen Emperours vvere many, Turkes be many, Heretikes haue been and novv are many, therfore they can not be that one great Antichrist vvhich here is spoken of, and vvhich by the article alvvaies added in the Greeke, is signified to be one special and singular man: 〈Greek〉. as his peculiar & direct opposition to Christs person in the 5 chapter of S. Iohns Gospel v. 43: the insinuation of the particular stocke and tribe vvhereof he should be borne, to wit, of the Ievves (for of them he shal be receiued as their Massias Io. 5. v. 43.) and of the tribe of Dan. Gen. 49, 17. Iren. li. 5. Hieron. com. in c. 11 Dan. August. q. in Ios. q. 22: 〈Greek〉. the note of his proper name Apoc. 13: the time of his appearing so neere the vvorldes end: his short reigne, his singular vvast and destruction of Gods honour and al religion, his feined miracles, the figures of him in the Prophets and Scriptures of the nevv & old Testament: al these & many other arguments proue him to be but one special notorious Aduersarie in the highest degree, vnto vvhom al other persecutors, Heretikes, Atheistes, and vvicked enemies of Christ and his Church, are but members and seruants.
And this is the most common sentence also of al aūcient fathers. Onely Heretikes make no doubt but Antichrist is a vvhole order or succession of men. vvhich they hold against the former euident Scriptures and reasons, onely to establish their folish and vvicked paradoxe, that Christes cheefe Minister is Antichrist, Beza in hoc cap. yea the vvhole order. Vvherein Beza specially pricketh so high, that he maketh Antichrist (euen this great Antichrist) to haue been in S. Paules daies, The Caluinistes place Antichrist in the See of Rome, in S. Paules daies. though he vvas not open to the vvorld. Vvho it should be (except he meane S. Peter, because he vvas the first of the order of Popes) God knovveth. And sure it is, except he vvere Antichrist, neither the vvhole order, nor any of the order can be Antichrist, being al his lavvful successors both in dignitie and also in truth of Christes religion. Neither can al the Heretikes aliue proue that they or any of them vsed any other regiment or iurisdiction Ecclesiastical in the Church, or forced the people to any other faith or vvorship of God, then Peter him self did preach and plant. Therfore if the rest be Antichrist, let Beza boldly say that S. Peter vvas so also, and that diuers of the aūcient Catholike fathers did serue and vvorke (though vnvvares) tovvardes the setting vp of the great Antichrist, for so doth that blasphemous penne boldly vvrite in his Annotations vpon this place: They make S. Leo & S. Gregorie, great furtherers of Antichristes pride. and an English printed booke of late comming forth out of the same schoole, Against D. Sanders rocke pag. 248. & pag. 278. hath these vvordes: As for Leo and Gregorie Bishops of Rome, although they vvere not come to the ful pride of Antichrist, yet the mysterie of iniquitie hauing vvrought in that Seate neere fiue or sixe hundred yeres before them, and then greatly increased, they vvere deceiued vvith the long continuance of errour. Thus vvriteth a malapert scholer of that impudent schole, placing the mysterie of Antichrist as vvorking in the See of Rome euen in S. Peters time, and making these tvvo holy fathers great vvorkers and furtherers of the same. vvhereas an other English Rabbine doubted not at Paules crosse to speake of the self same fathers as great Doctors and Patrones of their nevv Gospel, Iuel. thus: O Gregorie, ô Leo, if vve be deceiued, you haue deceiued vs. Vvhereof vve giue the good Christian Reader vvarning more diligently, to bevvare of such damnable bookes and Maisters, Antichrist shal suffer no worship or adoration, but of him self only. therfore the Pope can not be Antichrist. carying many vnaduised people to perdition.
Liturgia The Epistle in the Imber Saturday of Aduent.
2:3
〈Greek〉
2:4
4. Extolled.] The great Antichrist vvhich must come neere the vvorldes end, shal abolish the publike exercise of al other religions true and false, and pull dovvne both the B. Sacrament of the altar, vvherein cōsisteth specially the vvorship of the true God, and also al Idols of the Gentils, and sacrifices of the Ievves, generally al kinde of religious vvorship, sauing that vvhich must be done to him self alone. vvhich vvas partly prefigured in such kings as published that no God nor man but them selues should be praied vnto for certaine daies, Dan. •. 6. as Darîus and such like. Hovv can the Protestants then for shame and vvithout euident cōtradiction, auouch the Pope to be Antichrist, vvho (as vve say) honoureth Christ the true God vvithal his povver, or (as they say) honoureth Idols, and chalengeth no diuine honour to him self, much lesse to him self onely, as Antichrist shal do? He hūbly praieth to God, & lovvly knee•eth dovvne in euery Church at diuers altars erected to God in the memories of his Saincts, and praieth to them. He saieth or heareth Masse daily vvith al deuotion, he confesseth his sinnes to a Priest as other poore men do, he adoreth the holy Eucharist vvhich Christ affirmed to be his ovvne body, the Heretikes call it an Idol (no maruel if they make the Pope his Vicar Antichrist, vvhen they make Christ him self an Idol:) These religious dueties doth the Pope, vvhereas Antichrist shal vvorship none, nor pray to any, at the least openly.
4. In the temple.] In vvhat temple Antichrist shal sitte. Most auncient vvriters expound this of the Temple in Hierusalem, vvhich they thinke Antichrist shal build vp againe, as being of the Ievves stocke, and to be acknovvledged of that obstinate people (according to our Sauiours prophecie Io. 5) for their expected and promised Messias. Iren. li. 5 in fine. Hyppolyt. de consum. mundi. Cyril. Hieros. Cacech. 15. Author op. imp. ho. 49. in Mat. See S. Hierom in 11 Dan. Grego. li. 31. Moral. c. 11. Not that he shal suffer them to vvorship God by their old maner of sacrifices, (al vvhich he vvil either abolish, or conuert to the onely adoration of him self: though at the first to apply him self to the Ievves, he may perhaps be circumcised and keepe some part of the law) for it is here said that he shal sitte in the Temple as God, Dan. 9. that is, he shal be adored there by sacrifice and diuine honour, the name and vvorship of the true God wholy defaced. Mat. 24. And this they thinke to be the abominatiō of desolation foretold by Daniel, mentioned by our Sauiour, 1 Mach. 1. prefigured and resembled by Antiochus and others, that defaced the worship of the true God by prophanation of that Temple, The abomination of desolation consisteth cheefely in abolishing the sacrifice of the altar. specially by abrogating the daily sacrifice, which was a figure of the only sacrifice and continual oblation of Christes holy body and bloud in the Church, as the abolishing of that, vvas a figure of the abolishing of this, vvhich shal be done principally & most vniuersally by Antichrist him self (as novv in part by his forerunners) through out al Nations and Churches of the vvorld (though then also Masse may be had in secret, as it is novv in nations vvhere the secular force of some Princes prohibiteth it to be said openly.) For although he may haue his principal seate and honour in the Temple and citie of Hierusalem, yet he shal rule ouer the vvhole vvorld, and specially prohibite that principal vvorship instituted by Christ in his Sacraments, as being the proper Aduersarie of Christes person, name, lavv, and Church, the prophanation and desolation of vvhich Church by taking avvay the sacrifice of the altar, is the proper abomination of desolation, and the vvorke of Antichrist onely.
S. Augustine therfore li. 20 de ciuit. c. 19. and S. Hierom q. 11 ad Algasiam. do thinke, that this sitting of Antichrist in the temple, doth signifie his sitting in the Church of Christ, rather then in Salomons temple. Hovv Antichrist shal sit in the Church. Not as though he should be a cheefe member of the Church of Christ, or a special part of his body mystical, and be Antichrist and yet vvithal continuing vvithin the Church of Christ, as the Heretikes feine, to make the Pope Antichrist (vvhereby they plainely confesse and agnise that the Pope is a member of the Church, Beza⸢s⸣. &c. in ipso sinu Ecclesiae, and in the very bosome of the Church, Neither Antichrist nor his precursors, are mēbers of the Church. say they;) for that is ridiculous, that al Heretikes vvhom S. Iohn calleth Antichristes as his precursors, should go out of the Church, and the great Antichrist him self should be of the Church, & in the Church, & cōtinevv in the same, and yet to them that make the vvhole Church to reuolt from God, this is no absurditie. But the truth is, that this Antichristian reuolt here spoken of, is from the Catholike Church: and Antichrist, if he euer vvere of or in the Church, shal be an Apostata and a renegate out of the Church, and shal vsurpe vpon it by tyrannie, and by chalenging vvorship, religion, & gouernement thereof, so that him self shal be adored in al the Churches of the vvorld vvhich he list to leaue standing for his honour. And this is to sitte in the temple o• 〈Greek〉 against the Temple of God, as some interprete. If any Pope did euer this, or shal do, then let the Aduersaries call him Antichrist.
And let the good Reader obserue, Antichrist (by interpretatiō, One against Christ) why so called. that there be tvvo special causes vvhy this great man of sinne is called Antichrist. The one is, for impugning Christes kingdom in earth, that is to say, his spiritual regiment vvhich he constituted and appointed in his Church, and the forme of gouernement ordained therein, applying al to him self by singular tyrannie and vsurpation, in vvhich kinde S. Athanasius (ep. at Solit. vit. degentes.) is bold to call the Emperour Constantius being an Arian Heretike, Antichrist, for making him self Principem Episcoporum, Prince ouer the Bishops and President of Ecclesiastical iudgements &c. The other cause is, for impugning Christes Priesthod, vvhich is only or most properly exercised in earth by the sacrifice of the holy Masse, instituted for the commemoration of his death, & for the external exhibition of godly honour to the B. Trinitie, vvhich kinde of external vvorship by sacrifice no lavvful people of God euer lacked. Protestants & Caluinists the neere forerū ners of Antichrist. And by these tvvo things you may easily perceiue, that the Heretikes of these daies do more properly and neerely prepare the vvay to Antichrist and to extreme desolation, then euer any before, their special heresie being against the spiritual Primacie of Popes and Bishops, and against the sacrifice of the altar, in vvhich tvvo the soueraintie of Christ in earth consisteth.
Hovv then can the Pope be Antichrist, as the Heretikes fondly blaspheme, vvho is so far from being exalted aboue God, that he praieth most humbly not onely to christ, but also to his B. mother and al his Saincts.
2:6
6. What letteth.] S. Augustins humilitie in interpreting the scriptures S. Augustine (li. 20 c. 19 de ciuit del.) professeth plainely that he vnderstandeth not these vvordes, not that that folovveth of the mysterie of iniquitie, and least of al that vvhich the Apostle addeth, Only that he vvhich holdeth novv, do hold &c. Vvhich may humble vs al and stay the confident rashnes of this time, namely of Heretikes, that boldly feine hereof vvhatsoeuer is agreable to their heresie and phantasie. The Apostle had told the Thessalonians before by vvord of mouth a secret point vvhich he vvould not vtter in vvritting, and therfore referreth them to his former talke. The mysterie of iniquitie is the couert working of heretikes toward the manifest reuelation of Antichrist himself. The mysterie of iniquitie is cōmonly referred to Heretikes, vvho vvorke to the same, and do that that Antichrist shal do, but yet not openly, but in couert and vnder the cloke of Christes name, the Scriptures, the vvord of the Lord, shevv of holines, &c. Vvhereas Antichrist him self shal openly attempt and atchieue the foresaid desolation, and Satan novv seruing his turne by Heretikes vnderhand, shal tovvard the last end vtter, reueale, & bring him forth openly. and that is here, to be reuealed, that is, to appeare in his ovvne person.
2:7
These other vvordes, Only that he vvhich novv holdeth, hold: Some expound of the Emperour, during vvhose continuance in his state, God shal not permit Antichrist to come, meaning that the very Empire shal be vvholy desolate, destroied, and taken avvay before or by his comming: vvhich is more then a defection from the same, vvhereof vvas spoken before: for there shal be a reuolt from the Church also, but it shal not be vtterly destroied. Others say, that it is an admonition to al faithful, to hold fast their faith and not to be beguiled by such as vnder the name of Christ or Scriptures seeke to deceiue them, til they that novv pretend religion and the Gospel, end in a plaine breach, reuolt, and open apostasie by the appearance of Antichrist, vvhom al Heretikes serue in mysterie, that is, couertly and in the Diuels meaning, though the vvorld seeth it not, nor them selues at the beginning thought it, as novv euery day more & more al men perceiue they tend to plaine Atheisme and Antichristianisme.
2:8
Concordanza Es. 11, 4.
2:9
9. In al povver.] What kinde of men shal folow Antichrist. Satan vvhose povver to him is abridged by Christ, shal then •e let loose, and shal assist Antichrist in al maner of signes, vvonders, and false miracles, vvhereby many shal be seduced, not only Ievves: But al such as be deceiued and caried avvay by vulgar speache only, of Heretikes that can vvorke no miracles, much more shal folovv this man of sinne doing so great vvonders. And such both novv do solovv Heretikes, and then shal receiue Antichrist, that deserue so to be forsaken of God, by their forsaking of the vnitie and happie fellovvship of Saincts in the Catholike Church, vvhere onely is the Charitie of truth, as the Apostle here speaketh.
2:10
Deus mi••et (saith S. Aug. li. 20. de Ci. c. 19.) quia Deus Diabosum sacere ista permittet. God wil send, because God wil 〈◊〉 the Diuel to do these things. Whereby vve may take a general rule that Gods action or working in such things is his permissiō. See Annot. Ro. 1, 24.
2:14
15. Traditions.] Not onely the things vvritten and set dovvne in the holy Scriptures, but al other truthes and pointes of religion vttered by vvord of mouth and deliuered or giuen by the Apostles See S. D⸢e⸣ny⸢s⸣ Arcopag. Ec. Hier. c. 1. 〈Greek〉 to their scholers by tradition, be so here approued and els vvhere in the Scripture it self, that the Heretikes purposely guilfully, Heretical trā slation. and of il cōscience (that belike reprehendeth them) refraine in their translations, from the Ecclesiastical and most vsual vvord, Tradition, euer-more vvhen it is taken in good part, though it expresse most exactly the signification of the Greeke vvord: but vvhen it soundeth in their fond phantasie against the traditions of the Church (as in deede in true sense it neuer doth) there they vse it most gladly. Traditions vnvvritten. Here therfore and •. Cor. 11 2. Thes. 3. in the like places, that the reader might not so easily like of Traditions vnvvritten, here commended by the Apostle, they translate it, Instructions, Constitutions, Ordinances, and vvhat they can inuent els, to hide the truth from the simple or vnvvarie Reader, vvhose translations haue no other end but to beguile such by art and conueiance.
But S. Chrysostom (ho. 4 in 1 Thes 2.) Their authoritie & estimation, & examples of some peculiar traditions out of the fathers. and the other greeke scholies or commentaries say herevpon, both vvritten and vnvvritten precepts the Apostles gaue by tradition, and both be vvorthy of obseruation. S. Basil (De Sp. Sancto c. 29 in principio.) thus, I account it Apostolike to continevv famely euen in vnvvritten traditions. and to proue this, he alleageth this place of S. Paul. In the same booke c. 17 he saieth, If vve once go about to reiect vnvvritten customs as things of no importance, vve shal, are vve be avvare, doe damage to the principal partes of the faith, and bring the preaching of the Gospel to a naked name. And for example of these necessarie traditions, S. Chrysostom he nameth the signe of the Crosse, praying tovvards the east, the vvords spoken at the eleuatiō of sheavving of the holy Eucharist, vvith diuerse cerimonies vsed before & after the consecration, the halovving of the sont, the blessing of the oile, the anointing of the baptized vvith the same, S. Basil. the three immersions into the font, the vvordes of abrenuntiatiō and exorcismes of the partie that is to be baptised &c. Vvhat scripture (saith he) taught these and such like? none truly, al comming of secret and silent tradition, vvherevvith our fathers thought it meete to couer such mysteries.
S. Hierom (Dialog. cont. Lucif. c. 4. et. ep. 28 ad Li•iniū.) S. Hierom. reckeneth vp diuers the like traditiōs, S. Augustine. vvilling men to attribute to the Apostles such customs as the Church hath receiued in diuers christian countries. S. Augustine esteemeth the Apostolike traditions so much, that he plainely affirmeth in sundrie places, not onely the obseruation of certaine festiuities, fastes, ceremonies, & whatsoeuer other solemnities vsed in the Catholike Church, to be holy, profitable, and Apostolike, though they be notvvritten at al in the scriptures: but he often also vvriteth, that many of the articles of our religion and pointes of highest importance, are not so much to be proued by scriptures, as by tradition. namely auouching that in no vvise vve could beleeue that children in their infancie should be baptized, if it vvere not an Apostolical tradition. De Gen. ad lit. li. 10 c. 23. Tradition caused him to beleeue that the baptized of heretikes should not be rebaptized, notvvithstanding S. Cyprians authoritie and the manifold scriptures alleaged by him, though they seemed neuer so pregnant. De bap. li. 2. c. 7. By tradition onely, he and others condemned Heluidius the heretike for denying the perpetual virginitie of our Lady. And vvithout this, be the Scriptures neuer so plaine, S. Epiphanius. no Arian, no Macedonian, no Eutychian, no Pelagian, no Zuinglian vvil yeld. We must vse tradition, (saith S. Epiphanius •har. 61 Apostolicorum.) For the Scripture hath not al things: and therfore the Apostles deliuered certaine things in vvriting, certaine by tradition. and for that he alleageth this place also of S. Paul. And againe haer. 55. Melchised There be boundes set dovvne for the foundation and building vp of our faith, the tradition of the Apostles, and holy Scriptures, and succession of doctrine, so that truth is euery vvay •insed.
S. Irenaeus (li. 3. c. 4.) S. Irenaeus. hath one notable chapter, that in al questions vve must haue recourse to the traditions of the Apostles: teaching vs vvithal, that the vvay to trie an Apostolical tradition and to bring it to the fountaine, is by the Apostolike succession of Bishops, but specially of the Apostolike See of Rome: declaring in the same place that there be many barbarous people, simple for learning, but for constancie in their faith most vvise, Tertullian. vvhich neuer had Scriptures, but learned onely by tradition. Tertullian. (li. de corona militis. nu. •.) reckeneth vp a great number of Christian obseruations or customs (as S. Cyprian in many places doth in maner the same) vvhereof in fine he concludeth, S. Cyprian. Of such and such if thou require the rule of Scriptures, thou shalt finde none. Tradition shal be alleaged the author, custom the confirmer, and faith the obseruer. Origen. Origen also of this matter vvriteth in plaine termes, that there be many thinges done in the Church (vvhich he there nameth) vvhereof there is no easier reason to be giuen then tradition from Christ and the Apostles. ho. 5. in Numer. S. Dionysius Areopagita referreth the praying and oblation for the dead in the Liturgie or Masse, to an Apostolical tradition. in fine E•. Hierarch. c. 7. parte 3. So doth Tertullian De coron. militit. S. Augustine De •ura pro mortuis c. 1. S. Chrysostom ho. 3. in ep. ad Philip. in Moral. S. Damascene S•r. de defunctis in initio.
Vve might adde to al this, The Scriptures giuen vs by tradition, and the sense thereof. that the Scriptures them selues, euen al the bookes and partes of the holy Bible, be giuen vs by tradition: els vve should not nor could not take them (as they be in deede) for the infallible vvord of God, no more then the vvorkes of S. Ignatius, S. Clement, S. Denys, and the like. The true sense also of the Scriptures (vvhich Catholikes haue & heretikes haue not) remaineth stil in the Church by tradition. The Crede is an Apostolike traditiō. The Creede an Apostolical tradition. Ruffin. in expo. Symb. in principio. Hiero. ep. 61. c. 9. Ambros. Ser. 38. Aug. de Symb. ad Catechum. li. 3. c. 1. And vvhat Scriptures haue they to proue that vve must accept nothing not expresly vvritten in Scriptures? Vve haue to the contrarie, plaine Scriptures, al the fathers, most euident reasons, that vve must either beleeue traditions or nothing at al. And they must be asked vvhether, if they vvere assured that such and such things (vvhich be not expressed in Scriptures) vvere taught and deliuered by vvord of mouth from the Apostles, An inuincible argument for the credite of Traditions. they vvould beleeue them or no? If they say no, then they be impious that vvil not trust the Apostles preaching: if they say they vvould, if they vvere assured that the Apostles taught it: then to proue vnto them this point, vve bring them such as liued in the Apostles daies, and the testimonies of so many fathers before named neere to those daies, and the vvhole Churches practise and asseueratiō descending dovvne from man to man to our time. vvhich is a sufficient proofe (at least for a matter of fact) in al reasonable mens iudgement. specially vvhen it is knovven that S. Ignatius the Apostles equal in time, vvrote a booke of the Apostles traditions, as Eusebius vvitnesseth li. 3. Ec. hist. c. 30. And Tertullians booke of prescriptiō against Heretikes, is to no other effect but to proue that the Church hath this vantage aboue Heretikes, that she can proue her truth by plaine Apostolike tradition, as none of them can euer do.
〈Greek〉
2:16
〈Greek〉
This vvord of exhorting implieth in it comfort and consolation: as 2. Cor. 1. v. 4. & 6.
2:1
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 24
… so that he sitteth in the temple of God, affirming that he is God. Remember ye not, that when I was with you, I used to tell you these things? And now ye know what detaineth, that he might be revealed in his time. For the mystery of iniquity doth already work; only he who now hinders must hinder, until he be taken out of the way.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 63
… because they received not the love of the truth. And for this cause God shall send them strong delusion, that they should believe a lie: that they all might be damned who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.46
… because they received not the love of the truth, that they might be saved. And for this cause God shall send them strong delusion, that they should believe a lie; that they all might be damned who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.28
50. The Lord then, knowing what is good for us beyond ourselves, thus secured the disciples; and they, being thus taught, set right those of Thessalonica
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 1
… When therefore he had perhaps not had time to go, and to perfect what was lacking in their faith, on this account he adds a second Epistle, filling up by his writings what was wanting of his presence. For that he did not depart, we may conjecture from hence: for he says in this Epistle, “We beseech you by the coming of our Lord Jesus Christ.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 3
Chap. ii. 1, 2 . “Now we beseech you, brethren, touching the coming of our Lord Jesus Christ, and our gathering together unto Him; to the end that ye be not quickly shaken from your mind.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. Rufinus's Epilogue to Pamphilus the Martyr's Apology for Origen; otherwise The Book Concerning the Adulteration of the Works of Origen 1
… Certain men, as we know, compiled a false epistle under the name of Paul, so that they might trouble the Thessalonians as if the day of the Lord were nigh at hand, and thus beguile them. It is on account of that false epistle that he wrote these words in the second epistle to the Thessalonians:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 11.2
… and do Thou give what I may offer unto Thee. For “I am poor and needy,” Thou rich unto all that call upon Thee, who free from care carest for us. Circumcise from all rashness and from all lying my inward and outward lips. Let Thy Scriptures be my chaste delights. Neither let me be deceived in them, nor deceive out of them.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.19
I see that I must omit many of the statements of the gospels and epistles about this last judgment, that this volume may not become unduly long; but I can on no account omit what the Apostle Paul says, in writing to the Thessalonians, “We beseech you, brethren, by the coming of our Lord Jesus Christ,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… to the end he may stablish your hearts unblamable in holiness before God, even our Father, at the coming of our Lord Jesus Christ with all his saints.” And again when writing to the same a second time he says, “Now we beseech you, brethren, by the coming of our Lord Jesus Christ, and by our gathering together unto him.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.8
… But, having premised these flattering encomiums of their life, a little while after he subjoined, Now we beseech you, brethren, by the coming of our Lord Jesus Christ, and our gathering together unto Him, that ye be not soon shaken in mind, or be troubled, neither by spirit, nor by word, nor by letter as sent by us, as that the day of the Lord is at hand (
2:2
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 3.11
… Nay, even in the Epistles of Paul, who was contemporary with those who had seen Jesus, certain particulars are found mentioned as having been the subject of dispute,—viz., respecting the resurrection, and whether it were already past, and the day of the Lord, whether it were nigh at hand
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 11
… but each spoke without being called to account, as Jeremiah and Ezekiel had done, but when the time came they were convicted, He gave also the “discernings of spirits.” Since therefore then also among the Thessalonians many were prophesying, glancing at whom he says, “Neither by word, nor by epistle, as from us, as that the day of the Lord is now present” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 1
… And, what was worse than all, some attempted merely to report words as if they were said by Paul, but others even to forge Epistles as written by him. On this account, cutting off all access for them, he says, “Be not quickly shaken from your mind, nor yet be troubled, either by spirit, or by word, or by epistle as from us.” (
2:3
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 110
… O unreasoning men! understanding not what has been proved by all these passages, that two advents of Christ have been announced: the one, in which He is set forth as suffering, inglorious, dishonoured, and crucified; but the other, in which He shall come from heaven with glory, when the man of apostasy,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.16
… “who opposeth and exalteth himself above all that is called God, or that is worshipped; who is to sit in the temple of God, and boast himself as being God?”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.49
Paul, moreover, in the second Epistle to the Thessalonians, shows in what manner there will one day be revealed “the man of sin, the son of perdition, who opposeth and exalteth himself above all that is called God, or that is worshipped; so that he sitteth in the temple of God, showing himself that he is God.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.45
But since Celsus rejects the statements concerning Antichrist, as it is termed, having neither read what is said of him in the book of Daniel nor in the writings of Paul,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.10
… Perhaps then the one who is brought to the king owing many talents has committed no small sin but all that are great and heinous; and if you were to seek for him among men, perhaps you would find him to be “the man of sin, the son of perdition, he that opposeth and exalteth himself against every God or object of worship;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.11
… whether he can be the man of sin previously mentioned,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution in Egypt 1
… Wherefore it especially behoves us to be sober, lest this heresy which has reached such a height of impudence, and has diffused itself abroad like the ‘poison of an adder ,’ as it is written in the Proverbs, and which teaches doctrines contrary to the Saviour; lest, I say, this be that ‘falling away
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.9
… And then shall the lawless one be revealed, whom the Lord Jesus shall slay with the breath of His mouth, and shall destroy with the brightness of His coming. Even him, whose coming is after the working of Satan, with all power and signs and lying wonders, and with all deceit of unrighteousness for them that are perishing
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 3
Ver. 3, 4 . “Let no man beguile you in any wise: for it will not be, except the falling away come first, and the man of sin be revealed, the son of perdition, he that opposeth and exalteth himself against all that is called God or that is worshiped; so that he sitteth in the temple of God, setting himself forth as God.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 34
… himself says, “Let no than deceive you by any means, for that day shall not come except there come a falling away first, and that man of sin be revealed, the Son of Perdition, who opposeth and exalteth himself above everything that is called God, or that is worshipped, so that he sitteth in the temple of God, shewing himself as though himself were God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.19
… but before it come, “Let the heathen,” saith he, “be judged in Thy sight:” that is, in secret; which is called in God’s sight, with the knowledge of a few holy and righteous ones. “Place a lawgiver over them, O Lord.” ( ver. 20 ). He seems to me to point out Antichrist: of whom the Apostle says, “When the man of sin shall be revealed.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 106.33
… if another shall come in his own name, him ye will receive.” Of whom the Apostle Paul saith: “that Man of Sin shall be revealed, the son of perdition,” etc. And a little after he saith, “Then shall that Wicked be revealed, whom the Lord shall consume with the Spirit of His mouth, and shall destroy with the brightness of His coming,” etc.
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.26
… And the apostle says: Let no man deceive you by any means: for that day shall not come except there come a falling away first, and that man of sin be revealed, the son of perdition: who opposeth and exalteth himself above all that is called God or that is worshipped, so that he sitteth in the temple of God
2:4
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.6.5
5. And the Apostle Paul also, saying, “For though ye have served them which are no gods; ye now know God, or rather, are known of God,” has made a separation between those that were not [gods] and Him who is God. And again, speaking of Antichrist, he says, “who opposeth and exalteth himself above all that is called God, or that is worshipped.”
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 57
… God forbid, however, that we should suppose that the soul of any saint, much less of a prophet, can be dragged out of (its resting-place in Hades) by a demon. We know that “Satan himself is transformed into an angel of light” —much more into a man of light—and that at last he will “show himself to be even God,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.46
… there is craft in his hand, and he shall magnify himself in his heart, and by craft shall destroy many; and he shall stand up for the destruction of many, and shall crush them as eggs in his hand.” What is stated by Paul in the words quoted from him, where he says, “so that he sitteth in the temple of God, showing himself that he is God,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.6
… which is in the temptations—striving nobly with all our might and watching ourselves so as not to make shipwreck concerning the faith or some one of the virtues,—the first watch against the father of darkness and wickedness, the second watch against his son “who opposeth and exalteth himself against all that is called God or thing that is worshipped,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution in Egypt 1
… But seeing that, as the Prophet has said, from the feet even to the head there is no reasonableness in it, but it is full of all filthiness and all impiety, so that the very name of it ought to be avoided as a dog’s vomit or the poison of serpents; and seeing that Costyllius openly exhibits the image of the adversary
san Basilio † 379 d.C. The Letters 139
… To my reflections has been added this thought too; can the Lord have wholly abandoned His Churches? Has the last hour come, and is “the falling away” thus coming upon us, that now the lawless one “may be revealed, the son of perdition who opposeth and exalteth himself above all that is called God and is worshipped”?
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.15
15. And again he says, Who opposeth and exalteth himself against all that is called God, or that is worshipped ; ( against every God ; Antichrist forsooth will abhor the idols,) so that he seateth himself in the temple of God
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 1
… Paul therefore, in speaking of Antichrist, would not have passed over these things if they had been profitable. Let us not therefore enquire into these things. For he will not come so bending his knees, but “exalting himself against all that is called God, or that is worshiped; so that he sitteth in the temple of God, setting himself forth as God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 41
… For he will neither say that he is sent by the Father, nor that he cometh according to his will, but in everything contrariwise, seizing like a tyrant what belongeth not to him, and asserting that he is the very God over all, as Paul saith, ‘Exalting himself above all that is called God, or that is worshiped, showing himself that he is God.’ (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 29.8
8. “He that speaketh of himself seeketh his own glory: ‘This will be he who is called Antichrist,’ exalting himself,” as the apostle says, “above all that is called God, and that is worshipped.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 10.3
… while this very thing is great condemnation. “And he shall have dominion over all his enemies.” For so is it delivered, that he will overcome all kings, and alone obtain the kingdom; since too according to the Apostle, who preaches concerning him, “He shall sit in the temple of God, exalting himself above all that is worshipped and that is called God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 83.3
… They will not, therefore, then begin to hate, but “they that hate Thee” will then “lift up the head.” And not “heads,” but “head;” since they are to come even to that point, that they shall have that head, which “is lifted up above all that is called God, and that is worshipped;”
2:5
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 3
Ver. 5 . “Remember ye not, that when I was yet with you, I told you these things?”
2:6
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 45
And that God the Father of all would bring Christ to heaven after He had raised Him from the dead, and would keep Him there
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.49
… and then shall that Wicked be revealed, whom the Lord will consume with the spirit of His mouth, and shall destroy with the brightness of His coming: even him, whose cunning is after the working of Satan, with all power, and signs, and lying wonders, and with all deceivableness of unrighteousness in them that perish.”
2:7
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.18
… thou hast the signs of Antichrist; and remember them not only thyself, but impart them also freely to all. If thou hast a child according to the flesh, admonish him of this now; if thou hast begotten one through catechizing , put him also on his guard, lest he receive the false one as the True. For the mystery of iniquity doth already work
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 31
… For to remember hell prevents our falling into hell. Dost thou not hear St. Paul saying, “Who shall suffer everlasting punishment from the face of the Lord?” ( 2 Thess. i. 9 .) Dost thou not hear what Nero’s character was, whom Paul even calls the Mystery of Antichrist? For “the mystery of iniquity,” he says, “already worketh.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 22
… ii. 11 .), which was the way moreover in which he especially overcame him; and again hear his words, “And no marvel—if his ministers also fashion themselves as ministers of righteousness.” ( 2 Cor. xi. 14, 15 .) So well knew he every part of the conflict, and nothing escaped him. Again, “For the mystery of lawlessness,” saith he, “doth already work.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 123.16
16. But what am I doing? Whilst I talk about the cargo, the vessel itself founders. He that letteth is taken out of the way, and yet we do not realize that Antichrist is near. Yes, Antichrist is near whom the Lord Jesus Christ “shall consume with the spirit of his mouth.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 133.4
… In Spain the blind woman Agape led the blind man Elpidius into the ditch. He was followed by Priscillian, an enthusiastic votary of Zoroaster and a magian before he became a bishop. A woman named Galla seconded his efforts and left a gadabout sister to perpetuate a second heresy of a kindred form. Now also the mystery of iniquity is working.
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians pref
… Palladius, no better than a villainous slave, tried to impart energy to the same heresy, and to excite against me fresh prejudice on account of my translation of the Hebrew. Was I envious of such distinguished ability and nobility? Even now the
2:8
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.7
… And again, in the Second to the Thessalonians, speaking of Antichrist, he says, “And then shall that wicked be revealed, whom the Lord Jesus Christ shall slay with the Spirit of His mouth, and shall destroy him with the presence of his coming; [even him] whose coming is after the working of Satan, with all power, and signs, and lying wonders.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.25.3
… because they did not receive the love of the truth, that they might be saved. And therefore God will send them the working of error, that they may believe a lie; that they all may be judged who did not believe the truth, but gave consent to iniquity,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 24
… “And then shall be revealed the wicked one, whom the Lord shall consume with the spirit of His mouth, and shall destroy with the brightness of His coming: even him whose coming is after the working of Satan, with all power, and signs, and lying wonders, and with all deceivableness of unrighteousness in them that perish.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.4
… Then the Word, arming Himself against the lie, slays it with the breath of His mouth and brings it to naught by the manifestation of His coming.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution in Egypt 1
… Will any one now venture to say that this is a peaceful time with Christians, and not a time of persecution? A persecution indeed, such as never arose before, and such as no one perhaps will again stir up, except ‘the son of lawlessness
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.23.2
… For what the Son has said as proper and suitable to a Son only, who is Word and Wisdom and Image of the Father’s Essence, that he levels to all the creatures, and makes common to the Son and to them; and he says, lawless
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.7
44. But what should we say of the other points? We have heard that the Lord Jesus not only judges in the Spirit but punishes also. For neither would He punish Antichrist, whom, as we read, “the Lord Jesus shall slay with the Spirit of His mouth,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 5
… and Christ too herein also doth discover His own majesty when He “shall consume” Antichrist “with the breath of His mouth, and bring him to nought with the manifestation of His coming.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 34
… whose coming is after the working of Satan with all power and signs and lying wonders.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.12
… Or if by this fire coming down out of heaven and consuming them, John meant that blow wherewith Christ in His coming is to strike those persecutors of the Church whom He shall then find alive upon earth, when He shall kill Antichrist with the breath of His mouth,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 83.3
… have that head, which “is lifted up above all that is called God, and that is worshipped;” so that in him especially is to be fulfilled, “He that exalteth himself shall be abased;” and when He to whom it is said, “Keep not silence, nor grow mild, O God,” shall “slay him with the breath of His mouth, and shall destroy with the brightness of His coming.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… again when writing to the same a second time he says, “Now we beseech you, brethren, by the coming of our Lord Jesus Christ, and by our gathering together unto him.” And a little further on when predicting the destruction of antichrist he adds, “Whom the Lord shall consume with the spirit of his mouth, and shall destroy with the brightness of his coming.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.26
… And then shall that wicked one be revealed, even him whose coming is after the working of Satan with all power and signs and lying wonders , with all deceivableness of unrighteousness in them that perish, whom the Lord shall consume with the word of His mouth and shall destroy with the brightness of His coming
2:9
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.16
… According, however, to Marcion’s view, it is really hard to know whether He might not be (after all) the Creator’s Christ; because according to him He is not yet come. But whichsoever of the two it is, I want to know why he comes “in all power, and with lying signs and wonders?”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.45
… For, far surpassing the help which these demons give to jugglers (who deceive men for the basest of purposes), is the aid which the devil himself affords in order to deceive the human race. Paul, indeed, speaks of him who is called Antichrist, describing, though with a certain reserve,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.2
… for that fire belonged to the same one as he to whom belonged those who carried off, and made three bands of horsemen against, the cattle of Job. I think, moreover, that in Isaiah—as if signs could be shown both from the earth and from heaven, the true being from God, but “with all power and signs and lying wonders”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.14
14. And who is this, and from what sort of working? Interpret to us, O Paul. Whose coming , he says, is after the working of Satan, with all power and signs and lying wonders
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 73
… Of him Paul too speaks on this wise. Having called him “man of sin,” and “son of perdition,” He added, “Whose coming is after the working of Satan, with all power and signs and lying wonders; and with all deceivableness of unrighteousness in them that perish.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.26
… And in the beginning of his rule, or rather tyranny, he assumes the role of sanctity . But when he becomes master he persecutes the Church of God and displays all his wickedness. But he will come with signs and lying wonders
2:10
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.28.2
2. And for this reason the apostle says: “Because they received not the love of God, that they might be saved, therefore God shall also send them the operation of error, that they may believe a lie, that they all may be judged who have not believed the truth, but consented to unrighteousness.”
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 9
… nor have you anything further to do but to keep what you have believed provided you believe this besides, that nothing else is to be believed, and therefore nothing else is to be sought, after you have found and believed what has been taught by Him who charges you to seek no other thing than that which He has taught.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.16
… for which cause God shall send them an instinct of delusion (to believe a lie), that they all might be judged who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.49
… “Because they received not the love of the truth, that they might be saved. And for this cause God shall send them strong delusion, that they should believe a lie; that they all might be damned who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 54.13
… Paul the apostle in his epistle lays it down, and says, “They received not the love of the truth, that they might be saved. And for this cause God shall send them strong delusion, that they should believe a lie: that they all might be judged who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Lapsed 33
… as it is written, “And God gave them the spirit of deadness.” And again: “They received not the love of the truth, that they might be saved. And for this cause God shall send them the working of error, that they should believe a lie; that they all might be damned who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 4
Ver. 10 . “And with all deceit of unrighteousness for them that are perishing.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 42
… therefore also God shall send them strong delusion, that they should believe a lie; that they all might be judged who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.26
… if another shall come in his own name, him ye will receive . And the apostle says, Because they received not the love of the truth that they might be saved, for this cause God shall send them a strong delusion that they should believe a lie: that they all might be damned who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness
2:11
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.29
… “And for this cause God shall send them the working of error, that they should believe a lie; that they all might be judged who believed not the truth, but consented to iniquity.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.16
… Why, too, should Antichrist be slain by Him, whilst commissioned by the Creator to execute the function of inspiring men with their love of untruth? In short, it is incontestable that the emissary, and the truth, and the salvation belong to Him to whom also appertain the wrath, and the jealousy, and “the sending of the strong delusion,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.24
… then the words “sent from God” will not appear to be applicable to John alone. The most evil of all, the man of sin, the son of perdition, is said by Paul to be sent by God:
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 63.2
… but if any man be a worshipper of God, and doeth His will, him He heareth.” Nevertheless the profound gloom of the falling darkness has so blinded the hearts of some, that they receive no light from the wholesome precepts, but, once turned away from the direct path of the true way, they are hurried headlong and suddenly by the night and error of their sins.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.17
… For by what power does this man work these things? Were it not God’s will, He would not have allowed them.” The Apostle warns thee, and says beforehand, And for this cause God shall send them a working of error ; ( send , that is, shall allow to happen ;) not that they might make excuse, but that they might be condemned
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 41
… Now Paul speaking concerning Antichrist said prophetically, that “God shall send them strong delusion,—that they all might be judged who believed not the truth, but had pleasure in unrighteousness.” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 34
… whose coming is after the working of Satan with all power and signs and lying wonders.” And again, shortly afterwards, “And therefore the Lord shall send unto them strong delusion, that they may believe a lie, that all may be judged who have not believed the truth.”
2:12
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.14
… said, in regard to the Pharisees, “Every plant which My heavenly Father planted not, shall be rooted up.” Now, to this we will say, that as many as on account of their perverse interpretation of the things in the law were not a plant of His Father in heaven, were blinded in their minds, as not believing the truth, but taking pleasure in unrighteousness,
2:13
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.4
27. And the Apostle also teaches that the Holy Spirit sanctifies. For he speaks thus: “We are bound to give thanks to God always for you, brethren dearly beloved of the Lord; because God chose you as first-fruits unto salvation, in sanctification of the Spirit, and belief of the truth.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.14
… He has named the Father and has named the Son; Whom, then, has he joined with the Father and the Son except the Spirit? Who is the Lord Who establishes our hearts in holiness. For holiness is a grace of the Spirit, as, too, is said farther on: “In holiness of the Spirit and belief of the truth.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 4
Ver. 13 . “But we are bound to give thanks alway to God for you, brethren beloved of the Lord, for that God chose you from the beginning unto salvation, in sanctification of the Spirit and belief of the truth.”
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 4
For he who covets for himself these things so great and excellent, withdraws and severs himself on this account from all the world, that he may go and live a life divine and heavenly, like the holy angels, in work pure and holy, and “in the holiness of the Spirit of God,”
2:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 4
Ver. 14 . “Whereunto He called you through our Gospel to the obtaining of the glory of our Lord Jesus Christ.”
2:15
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.4.2
2. To which course many nations of those barbarians who believe in Christ do assent, having salvation written in their hearts by the Spirit, without paper or ink, and, carefully preserving the ancient tradition,
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 29
… For I hold it apostolic to abide also by the unwritten traditions. “I praise you,” it is said, “that ye remember me in all things, and keep the ordinances as I delivered them to you;” and “Hold fast the traditions which ye have been taught whether by word, or our Epistle.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.12
… but the most important points collected out of all the Scripture make up one complete teaching of the Faith. And just as the mustard seed in one small grain contains many branches, so also this Faith has embraced in few words all the knowledge of godliness in the Old and New Testaments. Take heed then, brethren, and hold fast the traditions
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.10
… So also in another place we read: “Now may our Lord Himself, Jesus Christ, and God and our Father, Who hath loved us, and given us eternal consolation, and good hope in grace, console and strengthen your hearts.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 4
Ver. 15 . “So then, brethren, stand fast, and hold the traditions which ye were taught, whether by word, or by Epistle of ours.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 3
Not by letters alone did Paul instruct his disciple in his duty, but before by words also which he shows, both in many other passages, as where he says, “whether by word or our Epistle” (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 3.17
… “Now our Lord Jesus Christ Himself and God our Father who hath loved us and hath given us everlasting consolation and good hope in grace, exhort your hearts, and confirm you in every good word and work.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.16
Moreover that the Apostles handed down much that was unwritten, Paul, the Apostle of the Gentiles, tells us in these words: Therefore, brethren, stand fast and hold the traditions which ye have been taught of us, whether by word or by epistle
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistle of Pope Anterus 1
… yourselves one to another in the fear of Christ.” Therefore, brethren, stand fast and hold the tradition of the apostles and the apostolic seat, “that our Lord Jesus Christ and our Father, which hath loved us, and hath given us everlasting consolation and good hope through grace, may comfort your hearts, and stablish you in every good work and word.”
2:16
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 4
Ver. 16, 17 . “Now our Lord Jesus Christ Himself, and God our Father, which loved us, and gave us eternal comfort and good hope through grace, comfort your hearts, and stablish them in every good work and word.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… His words are “Now our Lord Jesus Christ Himself, and God, even our Father, which hath loved us, and hath given us everlasting consolation and good hope through grace, comfort your hearts, and stablish you in every good word and work.”
2:1
1. ROGAMUS VOS, FRATRES, PER ADVENTUM DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI, ET (repete per adventum) NOSTRAE CONGREGATIONIS IN IPSUM, — cum scilicet Christo veniente ad nos, ut judicet mundum, nos vicissim veniemus, et congregabimur ad eum, illique occurremus. Ita Chrysostomus et Theophylactus. Unde clarius cum Vatablo verti posset ex Graeco, «et per nostri aggregationem in ipsum,» Christum scilicet. Est obsecratio et obtestatio per adventum Christi judicis, id est per Christum venturum ad judicium (est enim hypallage), perque ipsorum Thessalonicensium salutem et aggregationem ad Christum, ut, quantum revereantur Christum, quantumque amant suam salutem, tantum aversentur pseudodoctores, illisque docentibus instare diem judicii non credant.
2:2
2. UT NON CITO MOVEAMINI A VESTRO SENSU, — id est sententia, quam hactenus habuistis, quamque a me edocti estis de die judicii, de Antichristo, aliisque signis quae illam diem praecurrent. Patet hic sensus ex seq., vers. 4 et 5. NEQUE TERREAMINI NEQUE PER SPIRITUM, — id est per fictam revelationem, quasi Spiritus Sanctus Prophetae alicui revelarit instare diem judicii: has enim revelationes et prophetias jactabant hi pseudodoctores. Unde tales prophetias probari et examinari jussit, epist. I, cap. v, vers. 20 et 21. NEQUE PER SERMONEM, — supple, nostrum, vel a nobis dictum: hoc enim intelligendum esse arguunt sequentia in Graeco. NEQUE PER EPISTOLAM TANQUAM PER NOS MISSAM, — ὡς δι' ἡμῶν, id est tanquam a nobis profectum, tam sermonem, quam epistolam. QUASI INSTET DIES DOMINI. — Nimirum hi pseudoprophetae fingebant verba quaedam quasi ab Apostolo dicta, et epistolas quasdam quasi ab eo scriptas, quibus suum dogma, vel somnium potius, scilicet quod instaret dies judicii, populo persuaderent. Quin et S. Gregorius, S. Leo aliique Patres putarunt suo aevo instare diem judicii, eo quod ex annis Geneseos juxta Septuaginta censerent sextum et ultimum mundi millenarium suo saeculo explendum, de quo plura dicam Apoc. XX. Sic et S. Vincentius Ferrerius praedicabat se missum a Deo ut annuntiaret hominibus instare diem judicii. Mirum est quod scribit Procopius et Leonardus Aretinus, lib. I De Bello Gothorum, sub Justiniano Imperatore sparsum fuisse Sibyllinum oraculum, mundum «cum sua prole periturum:» cum ecce dux quidam, Mundus nomine, Italiam a Gothis liberaturus, cum iis infeliciter pugnans et cum prole caesus, oraculum declaravit, et mundum impendentis judicii metu liberavit.
2:3
3. QUONIAM NISI VENERIT DISCESSIO PRIMUM, — supple, non veniet dies Domini. Pro discessio, Graece est ἡ ἀποστασία, Syriace mardula: quod respondet Hebraeo מרד mered, id est defectio et rebellio qua quis deficit a suo principe, illique rebellat, scilicet illa insignis, plena et generalis (hoc enim innuit articulus ἡ et generale nomen apostasiae, quod nulla hic gentis aut loci nominatione restringitur aut determinatur), qua scilicet plerique et passim omnes gentes discedent et deficient tum a Romano imperio, ut explicant Ambrosius, Primasius et Sedulius, de quo plura vers. 6; tum consequenter a Romano Pontifice et Ecclesia, ut Anselmus; tum denique a fide et Christo. Unde Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Œcumenius et Augustinus, lib. XX De Civitate, XIX, discessionem hanc interpretantur Antichristum, per metonymiam: quia ipse causa erit universalis apostasiae, ut plerique omnes discedant a Christo. Sed proprie magis ipsam discessionem accipiemus universalem gentium defectionem a Romano Imperio. Ponit hic Apostolus duo signa praevia judicii: primum, hanc universalem defectionem; secundum, ipsum Antichristum, qui hanc defectionem statim subsequetur, ut magis patebit ex seqq. Adde, non recte, et valde improprie, ipsam apostasiam et defectionem vocari Antichristum. Unde S. Augustinus pro apostasia videtur legisse apostata: vertit enim, nisi venerit refuga primum, id est Antichristus, qui erit refuga et apostata a Domino Deo. Sed graeca, et latina, et Syrus constanter habent apostasia, non apostata; unde, ut dixi, non Antichristus, sed generalis apostasia significatur. ET REVELATUS FUERIT HOMO PECCATI, FILIUS PERDITIONIS, — id est Antichristus, qui erit homo sceleratissimus, ut totus non videatur esse aliud, quam peccati organum, mancipium et complementum; adeo ut tota peccati universitas in eo habitatura sit, inquit B. Irenaeus. Secundo, Antichristus dicitur filius perditionis, id est perditissimus, et perdi ac perire dignissimus, ut ex ipsa quasi perditione natus videatur ad hoc, ut se et alios perdat, et in perditionem praecipitet. Dupliciter ergo hic «perditio» accipi potest: primo, pro scelere et sceleratissimo, et tunc vox filius idem est quod addictus, pronus, mancipatus. Sicut enim dicitur filius inobedientiae, superbiae, luxuriae, qui se totum addixit et mancipavit inobedientiae, superbiae, luxuriae: ita dicitur «filius perditionis,» qui ita scelerate et perdite vivit, ut sceleri se devovisse videatur. Secundo, «perditio» hic accipi potest pro damnatione et gehenna, in qua morte aeterna perduntur et pereunt damnati, et tunc vox filius exponenda est per dignus. Sicut enim dicitur «filius mortis et gehennae,» qui morte et gehenna est dignus: ita dicitur «filius perditionis,» qui perditione est dignus, ut in aeternum damnetur et pereat. Vide dicta Ephes. II, 3. Sic sumitur «perditio,» Proverb. XV, 11: «Infernus, et perditio coram Domino: quanto magis corda filiorum hominum?» q. d. Deus non tantum novit mortem et statum mortuorum (hunc enim norunt etiam angeli et daemones); sed novit quoque ipsa ima inferni, et qui, quantumque sint damnandi, aut damnati; quot loca inferni sint repleta, quot adhuc restent replenda et a quibus, quantum, qualique modo: quanto magis novit secretas hominum cogitationes et intentiones? Sic et cap. XXVII, vers. 20: «Infernus, et perditio nunquam implentur: similiter et oculi hominum insatiabiles.» Nota: S. Augustinus, lib. XX De Civit., XIX, hunc hominem peccati, id est Antichristum, intelligit non certam personam, sed totam multitudinem impiorum Christo contrariam. Quod avide arripit Beza et Novantes omnes: Antichristus, inquiunt, est totum Ecclesiasticae tyrannidis corpus, quod est et erit usque ad finem mundi, cujus caput est Papa, qui adoratur et circumgestatur ut Deus. Sed dico et assero, licet Antichristus ex etymo significet Christo contrarium, et sic teste S. Joanne, epist. I, cap. II, vers. 18 et 22, omnes haeretici sint Antichristi: tamen certum est et de fide Antichristum fore unum hominem, et certam personam, cujus nomen adhuc est ignotum, quique Antichristus antonomastice dicetur, quia Christo erit inimicissimus. Patet hoc, quia ille idem hic vocatur homo peccati, filius perditionis, ostendens se tanquam sit Deus, ille iniquus, quem Dominus Jesus interficiet, etc. Ubi in Graeco semper additur articulus ὁ, qui designat certam personam, ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας, ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας, ὁ ἀντικείμενος, ὁ ἄνομος: qui clarius certum hominem demonstrare et describere potuisset Apostolus? id clarius patebit, vers. 11. Estque sensus et consensus totius Ecclesiae et Patrum omnium, quos citat Sanderus, lib. De Antichristo, Bellarminus, lib. III De Pontifice, et alii. Ad S. Augustinum respondeo primo, eum nihil habere commune cum haereticis; non enim ipse Pontificem Romanum vocat Antichristum, nec populum aut Ecclesiam illi adhaerentem; sed totam impiorum, puta Turcarum, Saracenorum, Paganorum, haereticorum et malorum Christianorum, multitudinem. Hujus autem non est caput Romanus Pontifex: quid enim juris habet ipse in Turcas, Saracenos, Paganos? Imo hujus multitudinis nullum in terris est caput, nullus homo, nullus rex, pontifex aut monarcha, qui illi praesit, ut patet. Non ergo S. Augustinus per Antichristum Romanum Pontificem, aut alium hominem, qui impiorum multitudini praesit; sed solum ipsam impiorum multitudinem et congeriem intellexit. Adde, S. Augustinum non loqui asseveranter, sed dubitando, et ex aliorum sententia, ut patet intuenti: et tantum explicare quomodo Antichristus dicatur sessurus in templo Dei, de quo mox dicam; alioquin eodem cap. inferius bis dicit Augustinus Antichristum fore particularem hominem, et non nisi in fine mundi venturum. Haecque, ut dixi, communis est aliorum Patrum sententia, cui nemo praeponet unum Augustinum (etsi concederemus diversae eum fuisse sententiae, quod tamen non concedimus), cum nec Augustinus illi se praeponere, vel opponere voluisset. Sic alibi saepe, uti patet in explicatione Psalmorum, S. Augustinus, omisso (non tamen negato, sed potius supposito) sensu litterali S. Scripturae, transit ad mysticum vel symbolicum, tanquam magis subtilem, reconditum et pium. Hic enim est genius S. Augustini, ut novis, ingeniosis et piis sensibus se pascat.
2:4
4. QUI ADVERSATUR ET EXTOLLITUR SUPRA OMNE QUOD DICITUR DEUS, AUT QUOD COLITUR. — Explicat nomen Antichristi, quod scilicet Christo et Deo, omnique numini sit se oppositurus. Ridicule ergo Wolfgangus Musculus: Antichristus (inquit) idem est quod Vicarius Christi, qualem se jactat Papa Romanus, ipse ergo est Antichristus. Primo enim, hoc repugnat Graeco ἀντί, quod in compositione non vicarium, sed oppositum, aut contrapositum et aequalem significat. Sic ἀντίθεος apud Homerum et alios dicitur, non qui Dei vicarium se dicit, sed qui Deo adversatur, vel qui Deo est aequalis et quasi contrapositus. Sic ἀντίπαλος significat antagonistam et aemulum in lucta. Sic ἀντιστράτηγος non significat vicarium ducis, sed ducis oppositum, aut eum qui est loco ducis, non ut duci subjectus, sed ut illi aequalis et contrapositus. Adde, si Antichristus idem est quod Vicarius Christi, ergo Petrus et Paulus omnesque Apostoli fuerunt Antichristi: ipsi enim fuerunt Vicarii Christi. «Pro Christo, inquiunt, II Cor. V, 20, legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos.» Legatus enim vice regis legatione fungitur, estque regis vicarius. Et cap. II, 10, dicit Paulus se incestuosum absolvere ab excommunicatione «in persona Christi;» non tantum ergo vicem, sed et personam Christi gerebat Paulus. Secundo, Antichristum significare, non vicarium, ut vult Musculus, sed contrarium Christo, patet Joan. II, 22: «Quis est mendax, nisi is qui negat quoniam Jesus est Christus? hic est Antichristus, qui negat Patrem et Filium.» Rursum idem hic clare docet Apostolus: «Qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus.» Vel, ut Graeca jam habent, ὑπὲρ πάντα λεγόμενον Θεόν, id est supra omnem qui dicitur Deus. Noster videtur legisse, ὑπὲρ πᾶν τὸ λεγόμενον Θεός, idque melius respondet sequenti σέβασμα. Unde patet, Antichristum non solum Christo, sed omni Deo fore contrarium. Vel ex hoc solo videant viri cordati Novantium calumniam et imposturam, dum Pontificem Romanum contendunt facere Antichristum; ut enim alia taceam, haec demonstratio calumniam hanc evertit. Antichristus negabit Christum, eritque Christo et Deo contrarius, imo volet ipse haberi et coli quasi Deus et Christus; atqui Pontifex Romanus non vult coli ut Christus, nec Christum negat, imo credit in Christum, Christum colit et adorat: ergo non est Antichristus. Hinc patet secundo, Antichristi superbiam fore tantam, non tantum ut adversetur Christo et Deo, sed etiam ut se extollat ac praeponat Christo omnique Deo, dicatque se majorem esse, magisque colendum et adorandum esse Christo, ac quovis Deo. Unde pro eo quod Noster vertit, «aut colitur,» Graece est σέβασμα, quod Magdeburgenses cici vertunt, cultum; Syrus, religionem; melius et clarius Erasmus, Vatablus, imo et Beza vertunt: numen, quod majestate sua venerandum est, coliturque et adoratur. Volet enim Antichristus non tantum coli super omnem cultum et religionem, sed etiam super omne numen, imo ipse solus volet haberi pro numine et Deo. Hoc enim subjicit Paulus: «Ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus;» vel, ut clare habent Graeca, ὅτι ἔστι Θεός, id est ostendens quod ipse sit Deus. Unde patet nomen Dei hic proprie accipi. Perperam ergo Novantes sic explicant: Papa, inquiunt, extollitur super omnes Deos, id est reges et principes, qui Psalm. LXXXI, 6, vocantur Dii, cum dicitur: «Ego dixi, dii estis.» Perperam, inquam: nam quales Deos ibi intelligat Psaltes, mox explicat, dum subdit: «Et filii Excelsi omnes.» Hic vero de Antichristo dicitur, quod adversabitur et extollet se super omnes Deos et numina, ita ut in templo Dei sedeat, velitque coli ut numen, ostentans se quasi ipse solus sit Deus. Dii ergo et Deus non reges hic, sed ipsum numen significant, uti docent omnes Patres, et fatentur Erasmus, Vatablus et Beza. Idem de Antichristo docet Daniel, cap. XI, vers. 36 et 37: «Elevabitur, ait, et magnificabitur adversus omnem Deum, et adversus Deum deorum loquetur magnifica, et Deum patrum suorum non reputabit, nec quemquam Deorum curabit, quia adversum universa consurget.» Hinc sequitur, quod Antichristus omni divino cultu et omnis religionis actibus quasi numen coli volet, ac consequenter volet sibi fieri sacrificia, templa, vota; volet per suum nomen jurari; volet adorari, non tantum dulia, sed etiam latria; volet invocari ut dator et auctor omnium frugum, opum et bonorum, imo ut auctor omnis gratiae et gloriae. Quis Pontificum hactenus ita se extulit, ut ita coli vellet? qui reges et principes tam stolidi fuerunt, ut hos illi honores detulerint? Dices: Pontifex Romanus sella aurea circumgestatur triplici tiara insignis in supplicationibus, quasi numen quoddam, cui reges et principes pedes exosculantur. Respondeo: Hic omnis honor non est numinis, nec latriae, sed longe illo inferior, quem multi etiam reges et principes apud varias gentes usurparunt. Sic enim Abraham adoravit filios Heth curvans se in terram, Genes. XXIII, 7. Sic Saraceni, Asiani, Japones, Sinae, dum quem honorare volunt, in terram se prosternunt, et fronte humum feriunt. Denique hunc honorem et reverentiam Ecclesia in suo capite Pontifice a regibus esse deferendum praedixit Isaias, cap. XLIX, 23: «Et erunt, inquit, reges nutritii tui, et reginae nutrices tuae: vultu in terram demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuorum lingent.» An non amplius est lingere pulverem pedum, quam pedes exosculari? Hic honor Pontifici debetur tanquam Hierarchae, et summo sacrorum Antistiti ac Christi Vicario; ac consequenter hoc honore non tam Pontificem, quam Christum in Pontifice veneramur. Propter Christum enim, et respectu Christi, cujus vicem gerit Pontifex, hunc honorem Pontifici deferimus. Unde patet hunc honorem non esse contrarium honori Christi, nihilque de Christi honore demere; imo potius Christi honorem augere et amplificare. Sicut enim qui legatum honorat, regem qui eum misit honorat; rexque putat se honorari, si legatus suus honoretur; et vice versa se despici, si legatus despiciatur: ita et Christus se honorari aut contemni putat, cum ejus vicarii Apostoli et Pontifices honorantur aut contemnuntur. «Qui vos audit, inquit, me audit; qui vos spernit, me spernit.» Hinc sequitur secundo, Antichristum atheum fore, et cum pleno potietur imperio, non tantum Christum, idola et deos Gentium, sed et Deum verum, ejusque cultum, quantum in se est, e mundo ablaturum. Ipse enim solus volet coli ut Deus; id enim clare significant hic verba Pauli. Dices: Quomodo ergo Daniel, cap. XI, vers. 38, dicit de Antichristo, per typum Antiochi Epiphanis, quod colet deum Maozim? Respondeo: Quia Antichristus, licet publice solus coli volet ut Deus, privatim tamen colet suum daemonem, quem nuncupabit deum Maozim, id est fortitudinum et munitionum; quia ejus ope, fortitudine et potentia omnia sibi subjiciet Antichristus. Moraliter S. Bernardus citans haec Apostoli verba, serm. 4 in Vigilia Nativit.: «Omnis, inquit, superbus extollitur supra Deum. Vult enim Deus fieri voluntatem suam, et superbus vult fieri suam. Deus quidem in his tantum quae ratio approbat, suam vult fieri voluntatem, superbus vero et cum ratione et contra rationem.» ITA UT IN TEMPLO DEI SEDEAT. — Graece εἰς τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, id est in templum Dei sedeat, id est in Ecclesiam, ait S. Augustinus, q. d. Paulus: Antichristus, id est impiorum multitudo ostentabit se, ac si ipsa cum suis esset populus et Ecclesia Dei. Unde quidam codices pro ναὸν, id est templum, habent λαὸν, id est populum; sed repugnant sequentia et praecedentia; sequitur enim: «Ostendens se tanquam sit Deus.» Sedebit ergo Antichristus in templo, non ut ostendat se esse Dei Ecclesiam, sed ut adoretur tanquam Deus. Hoc etiam significat vox sedere: nec enim recte dicitur impiorum multitudinem sedere in Ecclesiam, id est Ecclesiae nomen, titulum et jus occupare et sibi arrogare; sed recte dicitur de idolo, aut rege superbissimo, qualis erit Antichristus, quod in templo Dei sedeat, ut adoretur tanquam Deus. Hoc etiam significant praecedentia, nimirum quod adversabitur et efferet se super omne numen, ut ipse solus habeatur et colatur pro numine. Dico ergo Graecum εἰς saepe capi pro ἐν, in templum, id est in templo; et ita vertit hic Syrus, Chrysostomus et alii passim. Antichristus ergo sedebit in templo, id est in templis Christianorum; vel simplicius, in templo Hierosolymitano, quod solum proprie tempore S. Pauli erat et dicebatur templum Dei. Hoc templum ergo tempore Antichristi taliter qualiter reaedificabitur Antichristo, ut sit ejus quasi thronus. Antichristus enim Judaeus Judaeorum erit rex, regiamque suam habebit non Romae (haec enim ante Antichristum a decem regibus evertetur, ut inferius ostendam), sed Hierosolymis, ibique Elias et Henoch contra Antichristum decertantes et concionantes ab eo occidentur, ut patet Apoc. XI, 8, ubi dicitur: «Et occidet eos (duos testes Dei, Eliam scilicet et Henoch), et corpora eorum jacebunt in plateis civitatis magnae, quae vocatur spiritualiter Sodoma et Aegyptus, ubi et Dominus eorum crucifixus est,» Christus scilicet; atqui Christus Hierosolymis crucifixus est: ergo haec magna civitas, in qua occidentur ab Antichristo Elias et Henoch, erit Hierosolyma, non Roma, aut alia aliqua civitas. Antichristus enim persuadebit Judaeis se esse Messiam in lege promissum, ut patet Joan. V, 43; ideoque, ait Cyrillus, Catechesi 15, templum eis aedificabit, ut Davidis filius, id est Messias habeatur, et quasi alter Salomon, qui primus templum aedificavit. In hoc ergo suo templo sedebit Antichristus, non quasi Papa, vel Episcopus, ut volunt Novantes, sed ut Messias, et quasi Messias a Judaeis adorabitur, ut Deus. Hoc enim ait hic Paulus: «Ostendens, inquit, se tanquam sit Deus,» et, ut clarius habent Graeca, ὅτι ἐστὶ Θεός, id est quod sit Deus. «Non enim (inquit Chrysostomus) ad idololatriam abducet ille; sed ἀντίθεός quispiam erit, quosvis deos pessumdans, jubebitque seipsum pro Deo coli ac venerari, et in templo Dei collocari, non Hierosolymitano tantum, sed et in Ecclesiis. Ostendens, inquit, se ipsum esse Deum: non dixit seipsum esse Deum, sed ostentare tentans. Magnifica siquidem faciet opera, et signa patrabit admiranda.» Idem docet Ambrosius, Theophylactus, Œcumenius, Anselmus et passim omnes alii Patres, quos citat Bellarminus, lib. III De Pontifice, cap. XIII, et Franciscus Suarez, III part., Quaest. LIX, art. 6.
2:5
5. NON RETINETIS, — memoria. Graece est, οὐ μνημονεύετε, id est non meministis? Ita Ambrosius et alii.
2:6
6. ET NUNC QUID DETINEAT (scilicet adventum Antichristi et diei judicii) SCITIS, — scilicet mysterium iniquitatis, ut sequitur, quod jam operatur, donec de medio fiat: puta quod Nero et similes adhuc dominentur, quodque necdum venerit discessio et defectio generalis a Romano Imperio; quia necdum impleta sunt Romanorum peccata. Ita Chrysostomus, Ambrosius, Theophylactus, Œcumenius et Augustinus supra, Hieronymus, Quaest. XI ad Algasiam; Cyrillus, Catech. 15; Lactantius, lib. VII, cap. XV. Qui omnes non tantum inclinationem Romani Imperii, aut dominii sedisve commutationem, ut haeretici volunt; sed plenam ejus desolationem et contra illud omnium gentium rebellionem, dicunt cessuram praeituram adventum et regnum Antichristi; et hoc est quod vers. seq. ait Paulus, «donec de medio fiat,» id est omnino auferatur Romanum Imperium. Adde ipsam civitatem Romanam tunc omnino desolandam esse et concremandam ut patet Apoc. XVII, 16, de quo plura vers. seq. Ex hoc loco et ex Daniel, cap. VII, vers. 22, 25 et 26, et Danielis XII, 11 et 12, omnes orthodoxi docent Antichristum tantum venturum in fine mundi. UT REVELETUR, — ille (unde Graeca addunt αὐτὸν) homo peccati, Antichristus scilicet.
2:7
7. NAM MYSTERIUM JAM OPERATUR INIQUITATIS. — Primo, Cajetanus: «mysterium,» inquit, id est occulta mensura iniquitatum Romanorum jam operatur, sensimque perficitur et impletur; qua impleta, tolletur Romanum Imperium. Secundo, alii nonnulli sic explicant: «mysterium,» id est occultum, secretum et symbolum iniquitatis jam operatur, puta ipse Nero jam regnans; in quo latet magnum arcanum, scilicet quod ipse erit Antichristus. Putant enim Neronem necdum esse mortuum, vel certe in fine mundi resuscitandum, ut ipse sit Antichristus. Ita Victorinus, in cap. XVII Apoc., et multi veterum, teste Hieronymo in cap. XI Danielis. Unde S. Augustinus, lib. XX De Civit., XIX: «Nonnulli, ait, illum (Neronem) resurrecturum et futurum Antichristum suspicantur. Alii vero nec eum occisum putant, sed subtractum potius cum putaretur occisus, et vivum occultari in vigore ejus aetatis, in qua fuit, cum crederetur extinctus, donec suo tempore reveletur et restituatur in regnum. Sed multum mihi mira est haec opinantium praesumptio.» Juvit hanc opinantium suspicionem, quod etiam inter Gentiles fama sparsa fuit Neronem non esse occisum, sed a morte subductum. Ita Suetonius in Nerone, cap. LVII: «Non defuerunt, ait, qui per longum tempus, vernis aestivisque floribus tumulum ejus ornarent, ac modo imagines praetextas in rostris proferrent, modo edicta quasi viventis et brevi magno inimicorum malo reversuri. Quin etiam Vologeses, Parthorum rex, missis ad senatum legatis de instauranda societate, hoc magnopere oravit, ut Neronis memoria coleretur. Denique cum post viginti annos, adolescente me, exstitisset conditionis incertae, qui se Neronem esse jactaret, tam favorabile nomen ejus apud Parthos fuit, ut vehementer adjutus et vix redditus sit.» Haec Suetonius. Sed eadem dilucidius Tacitus his verbis: «Sub idem tempus, Achaia atque Asia falso exterrita, velut Nero adventaret, vario super exitu ejus rumore, eumque pluribus vivere fingentibus, credentibusque.» Hinc partim ex hac Gentilium fama, partim ex loco Pauli nonnulli opinati sunt Neronem rediturum, ut sit Antichristus, vel certe socius et collega Antichristi. Ita inter alios Severus Sulpitius, lib. II Historiae: «Unde, inquit, creditur, etsi se gladio ipse (Nero) transfixerit, curato vulnere ejus esse servatus, secundum illud quod de eo scriptum est (dic, quaeso, ubi?). Ut plaga ejus curata est, subductus est, sub saeculi finem mittendus, ut mysterium iniquitatis exerceat.» Et quod mireris, hanc sententiam Severus imponit S. Martino: «Cum, inquit, ab eo de fine saeculi quaereremus, ait nobis, Neronem et Antichristum prius esse venturos; Neronem in Occidentali plaga, regibus subactis decem, imperaturum; persecutionem hactenus exercendam, ut idola Gentium coli cogat. Ab Antichristo vero Orientale imperium esse capiendum: qui quidem sedem et caput regni Hierosolymam esset habiturus: ab illo urbem et templum esse reparandum. Illius eam persecutionem futuram esse, ut Christum Dominum cogat negari, se potius Christum esse confirmans, omnesque secundum legem circumcidi jubeat; et ipsum denique Neronem ab Antichristo esse perimendum, atque sub illius potestate universum orbem cunctasque gentes esse redigendas.» Quod si verum est haec S. Martinum dixisse, non quasi propheta haec dixit, sed quasi recensens et enarrans ea, quae nonnulli opinati essent partim ex rumore Gentilium, partim ex hoc loco S. Pauli, ut dixi. Caeterum hi dialogi titulo Postumiani et Galli (sic enim inscribuntur, eo quod hi sint interlocutores) in Concilio Romano sub Gelasio, decreto de libris apocryphis, relati sunt inter apocrypha. Verum haec opinio temeraria est, caretque fundamento: certum enim est ex Suetonio, Tacito et aliis, Neronem esse occisum et mortuum; resurrecturum vero eum nec Paulus, nec alius quispiam Propheta praedixit. Adde, per mysterium iniquitatis, non intelligi Antichristum, sed praecursores Antichristi; patet ex vers. seq., ubi subdit Paulus: «Et tunc (scilicet post hoc mysterium adimpletum) revelabitur ille iniquus (Antichristus scilicet), quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui.» Denique cum haec scriberet Paulus, necdum regnabat Nero: haec enim epistola, ut dixi initio, scripta est anno Christi 53, quo adhuc regnabat Claudius: Nero enim Claudio successit anno Christi 57. Potest tamen accipi hic locus de Nerone, non ut actu regnante, sed ut proxime regnaturo, uti jam dicam. Dico ergo, «mysterium» hic idem est quod figura et typus Antichristi, ejusque summae iniquitatis: tota enim iniquitas et omnium peccatorum colluvies videbitur esse collecta in Antichristo et regno Antichristi. Unde Syrus vertit, mysterium iniqui illius (scilicet Antichristi) jam sedulo agere incipit. Sic Apoc. XVII, 7, sacramentum, sive uti graece est, mysterium, mulieris vocatur arcana significatio et repraesentatio mulieris, seu id quod typice significat illa mulier quam vidit S. Joannes, quae significabat Romam et Romanum Imperium. Sic Apoc. I, 20, sacramentum septem stellarum vocatur ipsa significatio arcana septem stellarum. Sic Daniel. II, 18 et 36, sacramentum somnii Nabuchodonosoris vocatur ipsa somnii significatio. Per mysterium autem hoc, intelligit Paulus Simonem Magum, ejusque asseclas praecursores Antichristi; ut idem hic dicat Paulus, quod Joannes, epist. I, cap. II, vers. 18: «Nunc Antichristi multi sunt.» Vel potius intelligit ipsum Neronem cum suis et sua sceleratorum colluvie, aliosque Imperatores Romanos, qui Neronem vel praecesserunt, vel secuti sunt; qui magno fastu et tyrannice imperarunt, atque Christum et Christianos persecuti sunt; qualis fuit Caius Caligula, Adrianus, Decius, Heliogabalus, Diocletianus et alii per trecentos annos. De hisce enim subdit: «Tantum ut qui tenet nunc, teneat, donec de medio fiat.» Fuit enim Nero aeque ac Antiochus Epiphanes insignis typus et figura Antichristi, quia fuit monarcha superbissimus, luxuriosissimus, potentissimus, sceleratissimus, fovit Simonem aliosque magos, fuit hostis Christi et Christianorum, qui primam in eos persecutionem solemnem excitavit, voluitque coli ut Deus, et maximus fuit tyrannus, qualis erit Antichristus, q. d. Nero et similes tyranni jam eodem spiritu aguntur et operantur, quo agetur Antichristus ipse, totius iniquitatis caput et princeps; ac proinde ejus «mysterium,» id est figura et typus, et praecursores sunt. Ita Chrysostomus, Ambrosius, Augustinus, Hieronymus supra. Vult ergo dicere Paulus: Hoc mysterium est, quod detinet et remoratur adventum Antichristi, quia scilicet necesse est ut Nero et similes, quasi typi et figurae praecurrant ipsum Antichristum, ipsumque quasi parturiant, ait Anselmus. Sicut enim Moses, Joannes Baptista et Prophetae praecesserunt Christum, illique viam praeparârunt: ita par est ut Nero et tyranni praecedant Antichristum, illique sensim viam parent suis sceleribus, ut veniens Antichristus omnem suam iniquitatem parturire et effundere possit. Hinc secundo, cum Theodoreto et Augustino supra, atque Anselmo sic accipi potest hic Iesus iniquitatis «mysterium iniquitatis,» id est iniquitas arcana et mystica, id est pietatis aut legitimi dominii et imperii titulo et nomine palliata, occulte jam in impiis hypocritis et haereticis, ac praesertim in impiissimo Nerone operatur; quae sensim proserpit et crescit, donec per Antichristum in publicam iniquitatem prosiliat. Hoc enim est Graecum (ἐνεργεῖται), id est vim suam exserit. Sicut ergo carbo ignis inter ligna occulte vim suam exserit et vicina adurit, sensimque proserpit, donec in flammam et incendium manifestum erumpat: sic iniquitas a daemone accensa, occulte in impiis vim suam exserit serpitque, donec in publicam omnium scelerum flammam sub Antichristo erumpat. TANTUM UT QUI TENET NUNC, TENEAT, DONEC DE MEDIO FIAT. — Id est, ut Augustinus ait supra, qui tenet fidem Christi, teneat eam donec iniquitas mystica, id est occulta, in magnum populum crescat: itaque cum Antichristo de medio fiat, id est exeat de medio Ecclesiae, eique palam bellum indicat. Verum hic sensus divellit verba, quae Paulus conjungit. Tὸ enim de medio fiat, conjungit Paulus cum eo quod praecedit proxime, Qui tenet, teneat: Utrumque ergo eodem referendum est. S. Augustinus autem τὸ qui tenet, teneat, refert ad pios fideles et ad fidem Christi; τὸ vero de medio fiat, refert ad Antichristum et coetum impiorum. Notandum ergo, haec verba pendere a vers. praeced., et explicare quid sit quod detineat adventum Antichristi, scilicet ut Nero et Romani Imperatores teneant Imperium, donec illud evertatur et e medio tollatur. Ita Chrysostomus, Theophylactus et passim Patres, ut dixi: imo et Erasmus et Beza. Unde Syrus hic vertit, solum (scilicet hoc est quod detinet adventum Antichristi) ut qui nunc detinet (orbis imperium), tollatur de medio, et tunc revelabitur ille iniquus Antichristus; Graeca sic habent, μόνον ὁ κατέχων ἄρτι ἕως ἐκ μέσου γένηται, id est tantum qui detinet nunc, donec de medio fiat. Ubi necessario vel deest, vel subauditur (ut fatetur Erasmus et Beza) κατεχέτω, id est detineat, ut vertit Noster. Unde nota secundo, cum Chrysostomo et Theophylacto: Loquitur Paulus hic valde tecte et obscure de Nerone et Romano imperio, non ex metu, sed prudenter, ne sine causa eum contra se et Christianos concitet. Si enim clare dixisset Neronem esse mysterium iniquitatis et figuram Antichristi, ac Romanum imperium fore dissolvendum, tam Nero, quam Romani in eum quasi impostorem insurrexissent, ac vivum eum defodissent, aliosque fideles cum eo, tanquam qui super tanti imperii demolitione prophetarent et laetarentur, inquit Theophylactus. Nota tertio: Alludit Paulus ad Danielis (quasi omnium temporum chronologi certissimi, notissimi et celeberrimi) caput septimum: ubi Daniel praecipua mundi imperia et monarchias sibi succedentes ordine recenset. Prima fuit Assyriorum et Babyloniorum, quae Danieli repraesentata fuit per leonem; secunda Persarum, significata per ursum; tertia Graecorum, significata per pardum; quarta et ultima Romanorum, significata per bestiam decem cornuum. Post quae, ut ait Daniel, undecimum parvulum cornu (id est Antichristus) consurget, et crescet, facietque bellum adversus Sanctos, et praevalebit, donec veniat antiquus dierum, ut judicium et regnum tradat sanctis suis. «Et sermones (inquit Daniel) contra Excelsum loquetur (Antichristus), et Sanctos Altissimi conteret; et putabit quod possit mutare leges, et tempora; et tradentur in manu ejus usque ad tempus, et tempora, et dimidium temporis; et judicium sedebit, ut auferatur potentia, et conteratur, et dispereat usque in finem; regnum autem, et potestas, et magnitudo regni, quae est subter omne caelum, detur populo sanctorum Altissimi: cujus regnum, regnum sempiternum est, et omnes reges servient ei et obedient.» Daniel ergo docet primo regnasse Babylonios; hos deinde subactos esse a Persis, et Persas a Graecis, et Graecos a Romanis, Romanis successurum Antichristi regnum ad breve tempus, quod a Christi judicis et Sanctorum glorioso et aeterno regno subvertetur. Eo itaque alludit hic Paulus, q. d. Omnes alii monarchae et tyranni, puta Babylonii, Persae, Graeci jam transierunt: supersunt Nero et Romani, qui tenent nunc imperium, donec illud auferatur, et tunc veniet Antichristus; et mox Christus judex, qui Antichristum interficiet spiritu oris sui, suumque cum Sanctis regnum aeternum inducet et stabiliet. Ita Chrysostomus, Theophylactus et alii. Simili modo arcano et prophetico haec eadem describit S. Joannes, Apoc. xvii, 9: «Reges, inquit, septem sunt. Quinque ceciderunt, unus est, et alius nondum venit: et cum venerit, oportet illum breve tempus manere.» Deinde subdit, decem reges se illi subdituros. «Hi, inquit, cum Agno (Christo) pugnabunt, et Agnus vincet illos: quoniam Dominus dominorum est; et Rex regum, et qui cum illo sunt, vocati, electi, et fideles.» Ubi, ut docet Ambrosius, Beda, Richardus, Ribera et alii, per septem reges significat conjurationem tyrannorum, qui septem mundi aetatibus Ecclesiam persecuti sunt, persequuntur et persequentur. Unde ait quinque transisse, sextum adhuc esse, septimum regnaturum ad modicum tempus. Primus rex fuit Cain cum gigantibus aliisque tyrannis, qui prima mundi aetate, id est ab Adam usque ad diluvium, pios et Ecclesiam persecuti sunt. Secundus rex fuit Nemrod, et Meropes illi architecti turris Babel, qui a Noe usque ad Abraham (haec enim est secunda mundi aetas) fideles vexarunt. Tertius rex, qui tertia mundi aetate, quae ab Abraham ad Mosem excurrit, pios oppressit, fuit Pharao et similes in Aegypto et Sodomis. Quartus fuit Jeroboam, aliique impii reges Israel et Juda, qui quarta mundi aetate, a Mose scilicet usque ad captivitatem Babylonicam, vitulos aureos et idola invexerunt. Quintus fuit Nabuchodonosor cum Antiocho Epiphane aliisque ad Christum: haec enim est quinta mundi aetas. Sextus fuit Nero aliique Imperatores Romani, qui sunt, fuerunt vel erunt a Christo usque ad Antichristum. Septimus erit Antichristus, qui modicum, scilicet tres annos cum dimidio, regnabit, et a Christo judice profligabitur. Ex dictis deducitur primo, certum esse Romanum Imperium esse ultimum, et duraturum usque ad finem mundi; tunc vero in aliud imperium (Antichristi scilicet), sed breve, commutabitur. Patet hoc ex loco citato Daniel. cap. vii, vers. 21, 22, 25, 26, 27, et Apoc. xvii, vers. 9 et 10, et ex Paulo hic, estque communis Patrum, teste Hieronymo in cap. vii Daniel., traditio, et, ut videtur, Apostolica. Secundo, iidem certo docent Romanum Imperium destruendum, vel ab ipso Antichristo, vel paulo ante eum. Tertio, Roma sub finem mundi ad pristinam Imperii dignitatem, neque ac scelera, et a christianismo ad ethnicismum redibit, Pontificemque suum expellet, et fideles ei adhaerentes persequetur, uti fecit tempore Neronis, Decii et aliorum Imperatorum Gentilium. Unde in Apoc. cap. xvii, xviii et seq., Roma sub finem mundi futura, vocatur «Babylon meretrix magna, sedens super septem montes, ebria sanguine Sanctorum et Martyrum Jesu, quae vino irae fornicationis suae potavit omnes gentes;» id est supplicia suae idololatriae (haec enim a Prophetis vocatur fornicatio) aliorumque scelerum consequentium, derivavit in omnes gentes, hoc ipso quo eas ad suam idololatriam, aliaque scelera imitanda compulit. Quarto, consentiunt Patres et interpretes, docentque ex Apoc. xvii, 12 et 16, collato cum Daniel. vii, 8 et 24, ante Antichristum, stante Roma et Romano Imperio, decem fore reges totius orbis dominos, qui Romam capient, evertent, comburent, Apoc. xvii, 16, et toto cap. xviii. Hique Romanum Imperium divident, inquit S. Hieronymus et alii. Porro Antichristus ex hisce decem regibus successive tres invadet et profligabit, ut ait Daniel, scilicet regem Aethiopiae, regem Libyae et regem Aegypti, ut tradit Hieronymus, Theodoretus, Cyrillus et Irenaeus. Qua clade caeteri septem reges territi, ipsi se subdent, unusque omnium rex et monarcha erit Antichristus. An autem hi decem reges eversuri sint Romam ante Antichristum, an vero sub Antichristo, dubium est, quod pertractavi Apoc. xvii, 16. Objicit secundo Beza: Romanum Imperium jam desiit; ergo venit Antichristus. Probatur antecedens, quia Romae jam non imperat Romanus imperator, sed Pontifex Romam occupavit: ipse ergo videtur Romanum imperium destruxisse, ac consequenter esse Antichristus. Respondeo, aliud esse Romam, aliud Romanum Imperium: Romanum enim Imperium et Romanus Imperator sine Roma consistere possunt. Quamdiu enim unus Romanus Imperator alteri in eadem potestate et dignitate succedit, uti hactenus factum vidimus, sive Romae imperet, sive non, sive plures obtineat provincias, sive pauciores, est et dicitur Romanus Imperator, et obtinere Romanum Imperium. Id patet primo, quia Roma capta ab Hunnis et Gothis, puta ab Attila, et postea a Genserico, non desiit Romanum Imperium, nec Romanus Imperator; uti nec desiit Romanus Pontifex esse S. Leo. Mansit enim tunc Honorius Romanus Imperator, licet Ravennae degeret. Rursum Valens, Arcadius, Theodosius et caeteri usque ad Justinianum fuerunt Romani Imperatores, et tamen Roma caruerunt. Secundo, id patet a communi omnium sensu: omnes enim Rudolphum Imperatorem modernum vocant Romanum Imperatorem. Ipsi quoque Lutherani suos Electores vocant Electores imperatoris, vel Regis Romanorum. Romae denique coronam accipit et inauguratur Imperator. Tertio, Romanum Imperium destruetur et dividetur sub finem mundi a decem regibus, qui erunt hostes Imperii et imperatoris Romani; et postea veniet Antichristus, ut jam ostendi: atqui Pontifex non est hostis, sed amicus et conservator Romani Imperii et Imperatoris, Romanique et alia loca occupat, non invasione, sed donatione et consensu Imperatorum et Principum; idque tot seculis ante finem mundi. Rursum Pontifex non est rex, multo minus idem cum decem regibus. Denique Pontifex Romanum Imperium non destruxit, nec divisit in decem reges: ergo destructio Romani Imperii, quae praeire debet adventum Antichristi, de qua loquitur Apocalypsis, Daniel et Paulus, non est facta per Pontificem; ac multo minus Pontifex est Antichristus. Denique adverte hic: Hoc signum discessionis et eversionis Romani Imperii sensim impletur, cum sensim inclinatur et deficit Romanum Imperium, simulque Evangelium apud Japones, Indos, Sinas, totoque orbe sensim propagatur; quod secundum est signum adventus Antichristi et judicii, datum a Christo discipulis hac de re interrogantibus, Matth. xxiv, 3: «Praedicabitur, inquit vers. 14, hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus gentibus; et tunc veniet consummatio.»
2:8
8. ET TUNC REVELABITUR ILLE INIQUUS (Antichristus, qui antonomastice dicitur ὁ ἄνομος, id est ille iniquus et impius), QUEM DOMINUS JESUS INTERFICIET SPIRITU ORIS SUI, ET DESTRUET ILLUSTRATIONE ADVENTUS SUI. — Nota: Spiritus oris non significat praedicationem verbi Dei, quia haec non interficiet Antichristum, imo in fine mundi Antichristus illam tollet, cum Eliam et Henoch occidet: unde explicans subdit Apostolus: «Et destruet illustratione adventus sui.» Tunc ergo Christus spiritu oris sui interficiet Antichristum, cum destruet illum illustratione adventus sui ad judicium; Christus autem tum non veniet ad praedicandum, sed ad judicandum: ergo spiritus oris Christi non est praedicatio, sed potius sententia et judicium condemnationis. Dico ergo: Christus interficiet Antichristum spiritu oris sui, id est jussu suo, verbo suo, sua sententia, quasi afflatu mortifero afflabit et interimet eum. Alludit Paulus vel potius citat Isaiae xi, 4: «Percutiet (Christus) terram (peccatores terrae) virga oris sui, et spiritu labiorum interficiet impium.» Ubi pro virga, hebraice est שבט schebet, id est sceptrum. Sceptrum oris vocat praedominans, potentissimum et efficacissimum imperium, jussum ac sententiam, qua Christus interficiet Antichristum et omnes impios. «Perinde enim (sicut inquit ex Chrysostomo Theophylactus) ut ignis, etiam ante adventum suum, cum adhuc procul fuerit, bestiolas tamen exiguas torpere ac stupere facit absumitque: hunc ad modum Christus, vel solo imperio, sive afflatu Spiritus Sancti, plene delebit et obscurabit ipsum Antichristum, soloque adventu suo abolebit, hoc est omnino vacuum et inefficacem reddet: ubi enim visus tantum fuerit, sistet deceptionem.» Nota secundo. Pro destruet, graece est καταργήσει, id est inefficacem, imbellem, enervem, evanidum reddet, omnem vigorem et vires illi adimet, ut spiritu et vita deficiente et evanescente moriatur et intereat. Nota tertio: Pro illustratione, graece est ἐπιφανείᾳ, id est, ut Syrus, revelatione, vel apparitione; vel, ut Augustinus, lib. XX De Civit., cap. XIX, illuminatione praesentiae suae; vel, ut Vatablus, claritate adventus sui. Significat ergo per lucem, claritatem et splendorem, qui quasi praenuntius praeibit Christum venientem ad judicium, signumque erit Christi adventantis, Antichristum destruendum esse et dissipandum, perinde ut sole adventante dissipantur et evanescunt nubes et tenebrae; ita ut solo timore, inquit Anselmus, Christi adventantis, moriatur pestifer ille. Adverte hic: Ante diem judicii occidetur Antichristus. Nam post ejus mortem minimum dabuntur hominibus quadraginta quinque dies poenitentiae, ut patet Daniel. xii, 12; tantum ergo hic significat Paulus, cum praevia signa praeibunt judicium et Christum judicem, quaedam inusitato fulgore de caelo quasi fulmine, a Christo siderandum et afflandum esse Antichristum. Dices: Apoc. xix, 20, dicitur bestia, id est Antichristus, cum suo praecursore et pseudopropheta vivus mittendus in infernum; quomodo ergo hic dicitur interficiendus? Respondeo: Pro interficiet, graece est ἀναλώσει, id est absumet, consumet, perdet; ita ut in terra inter homines viventes esse desinat, et praecipitetur in mortem aeternam inferni. Christus ergo vel per se, ut docet Lactantius, lib. VII, cap. xix; vel potius, ut alii, per Michaelem Archangelum administrum, suae sententiae executorem et praecursorem suum ad judicium, deturbabit Antichristum, eumque dehiscens terra absorbebit, vivumque rapient daemones in tartara, sive vivus eo perveniat, sive non, sed in itinere occidatur: utrumque enim probabile est; uti de Core, Dathan et Abiron (de quibus dicitur Num. xvi, 33: «Descenderunt vivi in infernum operti humo») nonnulli censent eos vivos permansisse et pervenisse in infernum; alii censent eos vivos coepisse descendere, sed in ipso descensu esse mortuos, antequam ad infernum pertingerent, ut τὸ descenderunt vivi actum inchoatum descensus, non consummatum significet. Utrique probabiliter, sed posteriores probabilius. Plane enim in omnes homines generalis lata est sententia mortis: «Statutum est, inquit Apostolus Hebraeor. ix, 27, hominibus semel mori, post hoc autem judicium.» Idque significat hic Paulus, cum ait, «interficiet» eum, vel, ut graece est, ἀναλώσει, id est absumet eum. In ipso ergo descensu ad inferos occidetur Antichristus; dicitur tamen vivus mittendus in infernum, quia vivus eo demitti et descendere incipiet; sed in via, antequam pertingat ad infernum, suffocabitur et occidetur, ut jam de Core dixi. Addunt S. Hieronymus et Theodoretus in cap. xi Danielis, et D. Thomas hic, id fore in monte Oliveti: eo enim Christus veniet ad judicium, judicabitque in valle Josaphat, ut dicitur Joelis III, 2, quae est vicina monti Oliveti; ut sicuti ex monte Oliveti Christus in caelum ascendit, ita ex eodem Antichristus deturbetur et descendat in tartara.
2:9
9. CUJUS EST ADVENTUS SECUNDUM OPERATIONEM SATANAE IN OMNI VIRTUTE (δυνάμει, id est potentia), ET SIGNIS, ET PRODIGIIS MENDACIBUS, — q. d. In cujus adventu, vel per quem advenientem, Satanas operabitur et exseret omnem suam potentiam, omnia sua signa et prodigia mendacia. Nota: Graecum παρουσία et adventum et praesentiam significat; potestque tam de praesentia et adventu in mundum, quam in regnum accipi, ut scilicet significet tam ortum, nativitatem et educationem Antichristi, quam ejus vitam et regimen fore secundum operationem Satanae: magis tamen hoc secundum significat hic Apostolus, scilicet quod Antichristus habebit assistentiam Satanae, et Satanam in se et per se operantem, inquit Theophylactus. Unde subdit: «In signis et prodigiis,» scilicet quae faciet Antichristus ut homines seducat. Hinc nota secundo: Aliqui putarunt Antichristum fore diabolum incarnatum, ut opponatur Christo Deo incarnato; ut, sicut Verbum per humanitatem assumptam operatum est et vim suam exseruit, ita Satanas per carnem assumptam, vel tam operetur et vim suam exserat. Ita videtur loqui Theodoretus. Verum quia fieri non potest ut diabolus aut alia creatura carnem aliamve creaturam hypostatice assumat, sicut Deus assumpsit carnem humanam, ut docent Theologi; hinc secundo, Hippolytus Martyr, De Consummat. saeculi, censet Antichristum fore daemonem, non incarnatum, sed in carne apparentem, et de falsa virgine falsam et phantasticam carnem assumentem. Tertio, alii apud Rabanum, tractatu De Antichristo, putant Antichristum non fore daemonem, sed hominem; qui tamen ex virgine opera daemonis concipietur, uti Christus conceptus est ex Virgine de Spiritu Sancto. Verum non potest daemon virginem fecundare, nisi ut succubus aliunde semen humanum exceperit, quod deinde virginis utero infundat, ac proinde non manebit virgo, quae ab eo impraegnata fuerit: sed more caeterarum puerperarum claustris virginitatis resignatis concipiet et pariet. Quarto, probabilius Franciscus Suarez et multi alii volunt verbis hisce Paulum significare, quod Antichristus omnem operationem diaboli in se suscipiet a puero, quodque diabolus primo, in utero matris Antichristi humores sic attemperabit, ut Antichristi temperamentum et complexio fiat propensissima ad omnia vitia. Et hoc videtur velle S. Hieronymus, cum in cap. xvi Isaiae daemonem vocat patrem Antichristi. Secundo, ab infantia Antichristum replebit daemon malitia sua, non quasi Antichristus a daemone possidendus sit corporaliter, tanquam arreptitius: sic enim non esset liber, nec peccaret; sed quia semper et in omnibus eum a puero reget et gubernabit daemon, inquit Damascenus, lib. IV De Fide, cap. xxvii. Tertio, in virili aetate daemon per Antichristum operabitur non tantum omne scelus et nequitiam, sed etiam omnia signa et portenta mendacia, omnem blandiloquentiam, sapientiam, minas, terrores et tormenta, omnemque vim suam exseret, ad decipiendos et alliciendos a Christo ad se homines omnes; et hoc maxime vult Paulus, cum ait: «Cujus est adventus secundum operationem Satanae.» In signis et prodigiis mendacibus. — Nota: Nec Antichristus, nec daemon, nec angeli possunt facere verum miraculum; sed solus Deus. Miraculum enim est quod fit super omnem naturae vim, quodque omnium naturalium causarum et creaturarum vires excedit et transcendit: Antichristus ergo faciet miracula non vera, sed falsa et mendacia. Nota secundo: Miracula Antichristi dicuntur mendacia quadrupliciter, scilicet, ratione et respectu omnium causarum. Primo, respectu causae finalis: quia eo fine faciet ea Antichristus, ut homines in mendacium et errorem inducat, nimirum ut per haec miracula probet se esse Messiam et Deum, sicuti fecit Christus. Ita Ambrosius et Chrysostomus. Secundo, ratione causae efficientis, quia eorum architectus erit pater mendacii, puta diabolus. Tertio, ratione causae materialis, ut Theodoretus docet: multa enim ex his miraculis erunt praestigiae, quibus fascinabit oculos, ut videatur facere id quod revera non faciet. Erit enim Antichristus, inquit Cyrillus, Catech. 15, magia instructissimus. Quarto, respectu causae formalis, quia quae ex hisce non erunt praestigiae, naturaliter fient per applicationem occultam causarum naturalium. Unde mira quidem erunt, non tamen miracula, quae omnes naturae vires superent. Nota tertio: Apoc. xiii, tria miracula Antichristi describuntur. Primum, vers. 3 et 11, quod unum e regibus sibi subjectis, vel potius seipsum plaga mortifera (in bello, vel aliunde accepta) saucium sanabit. Ubi adverte plagam hanc revera non fore mortiferam, sed vel talis hominibus videbitur tantum, non autem erit re ipsa; vel si revera erit incurabilis, id tantum erit respectu artis et opis humanae: daemoni enim totum corpus nostrum pernoscenti et pervadenti, naturaliter curabilis erit, ac proinde nec vim creati agentis transcendet curatio, nec miraculum erit. Secundo, ibidem vers. 13, quod faciet ignem de caelo descendere: sed et hoc naturaliter facere potest daemon, uti scimus eum ciere fulmina, tonitrua et tempestates, concitando vapores et nubes. Tertio, ibidem vers. 15, quod propheta et praecursor Antichristi faciet statuam ejus loqui: sed sic daemon per idola locutus est, et per pythones etiamnum loquitur naturaliter. Addit Sibylla, lib. III Oraculorum, alia miracula, scilicet, quod Antichristus sistet mare, montes, solem, lunam, et mortuos ad vitam suscitabit. Verum, inquit, non erunt vera signa, sed decipiet: pleraque enim ejus mira praestigiae erunt, quibus illudet oculis hominum, uti jam per suos circulatores et praestigiatores hominum oculis illudet daemon. Similia de Antichristo tradit Methodius Episcopus et Martyr in suis Revelationibus, quae referuntur tomo II Bibliot. SS. Patrum: «Faciet, ait, multa signa et prodigia sophistica, caeci respicient, claudi ambulabunt, surdi audient, daemoniaci curabuntur, convertet solem in tenebras et lunam in sanguinem apparenter.» Volet enim ipse haberi Christus, ac proinde faciet ea quae de Christo praedixerunt Prophetae, quaeque Christum fecisse narrant Evangelistae. Et Hippolytus Martyr, orat. De Consummatione mundi: «Leprosos, inquit, mundabit, paralyticos excitabit, expellet daemones, longinqua non aliter quam praesentia denuntiabit, mortuos suscitabit, transferet montes ante oculos spectantium, siccis pedibus ambulabit super mare, deducet ignem e caelo, convertet diem in tenebras, et noctem in diem, solem circumaget quo libuerit. Et, ut semel dicam, omnia terrae marisque elementa, vi oblatae apparitionis, coram spectantibus obtemperare sibi demonstrabit.» Et S. Ephrem tractatu De Consummat. mundi et Antichristo: «Transferet, inquit, montes et insulas fallaciter, et currere quidem videbitur mons coram cunctis spectantibus, licet omnino a suis fundamentis non sit motus: super abyssum incedet, et in ea, ut super terram ambulare se simulabit. Magna tribulatio erit in diebus illis, quando seipsum ut Deum ostentabit formidabilibus portentis, per aera volitans, cunctique daemones in forma angelorum cum timore coram tyranno in aere sublimes volitare conspicientur.»
2:10
10. ET IN OMNI SEDUCTIONE INIQUITATIS HIS QUI PEREUNT, — ut omni arte et modo seducat homines ad iniquitatem, ut pereant et damnentur. Nota: Hisce artificiis utetur Antichristus ad illiciendum homines. Primo, magna comitate et gratia se insinuandi captandique hominum gratiam. Secundo, sanctimonia simulata. Tertio, sapientia sua et eloquentia incredibili; callebit enim omnes artes et Scripturas, ait Anselmus. Quarto, promittendo et largiendo suis ingentes opes. Quinto, reluctantibus inferendo terrores et tormenta exquisita. Sexto, faciendo signa et prodigia rudibus admiranda. Denique a daemone suo omnem fallendi artem discet. Nota: Τὸ iis, vel, ut graece est, in iis qui pereunt, significat has artes efficaces fore in hominibus levibus, impiis, ideoque reprobis, qui morte aeterna peribunt, adeoque illos per illas artes seductum iri, et consequenter perituros et damnandos. Notat maxime Judaeos, ut mox dicam. Alii enim cordati et constantes has artes et imposturas facile pervidebunt, nec iis sinent se seduci, sed usque ad mortem Antichristo resistent, ideoque martyrii lauream obtinebunt. EO QUOD CHARITATEM VERITATIS NON RECEPERUNT, UT SALVI FIERENT. — «Charitas veritatis,» primo, juxta Anselmum, est charitas vera, sive charitas et spiritus Christi verax vereque amabilis. Secundo, ut Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius, «charitas veritatis» est Christus, qui utrumque est, scilicet tam charitas, quam veritas, et propter utramque venit in mundum; scilicet, ut tam verissima charitate se nobis traderet, utque suam charitatem et veritatem nos amplecti et aemulari doceret. Unde S. Cyprianus, epist. 35 ad Cornelium, legit, «eo quod dilectum veritatis non habuerunt.» Tertio, «charitas veritatis» est amor, vel, ut Ambrosius, «dilectio veritatis,» q. d. Quia non habuerunt amorem veritatis, quia noluerunt amare veritatem; ideo mittet illis Deus operationem erroris per Antichristum. Ita Vatablus. Hic sensus facilior est et planior, magisque connexus versui sequenti; oppone enim amorem veritatis errori, sive amori et amplexui erroris. Tacito nomine notat Judaeos: hinc enim docent Patres Antichristum venturum maxime hac de causa, ut Judaeos decipiat, idque in poenam incredulitatis suae, qua noluerunt recipere Christum, qui tot vera miracula, tam veram fidem et doctrinam, tam puros mores et vitam Judaeis exhibuit. Idem significat Christus, Joannis cap. v, vers. 43: «Ego veni, inquit, in nomine Patris mei, et non accipitis me: si alius (Antichristus) venerit in nomine suo, illum accipietis.» Unde sequitur:
2:11
11. IDEO (quia scilicet noluerunt recipere veritatem et amorem veritatis) MITTET ILLIS DEUS OPERATIONEM ERRORIS, UT CREDANT MENDACIO. — Pro operationem erroris, graece est ἐνέργειαν πλάνης, id est, ut Syrus, efficaciam seductionis vel imposturae, scilicet illa miracula aliaque artificia fallendi, quibus, ut dixi, Judaeos a Christo aversos potenter et efficaciter ad se pelliciet Antichristus. Nota: Dicitur Deus mittere haec opera et imposturas Antichristi, quia ex proposito ea Judaeis aliisque hominibus immitti permittet, inquit S. Augustinus, lib. XX De Civitate Dei, cap. XIX, laxando scilicet habenas tum diabolo, tum ipsi Antichristo: non enim opus est, ut positive eos mittat Deus ad decipiendum homines, cum ipsi per se ad hoc promptissimi sint futuri, nec aliud sint desideraturi, quam ut Deus hanc deceptionem perficere eis permittat. Simili modo dicitur II Reg. xxiv, Deus commovisse (id est a diabolo et suis adulatoribus commoveri permisisse) Davidem (ad numerandum populum), quod fuit peccatum superbiae in Davide. Eodem modo et sensu dicitur Deus miscere spiritum vertiginis, dare spiritum mendacii, compunctionis, soporis, etc., ut dixi Cap. 17 et 23. Hinc patet Deum, cum mittit spiritum erroris, cum excaecat, cum indurat, adeoque cum peccata praecedentia punit peccatis sequentibus, non tantum se habere negative; sic enim non irrogaret poenam: nec enim judex censetur punire reum, si negative permittat eum furari et male agere; sed habere etiam se positive ac positivo actu, et speciali providentia et decreto decernere permittere peccatum posterius hoc fine, ut puniat prius, ut dixi Cap. 16. Moraliter S. Augustinus, lib. V Contra Julianum, cap. III, docet homines ob praecedentia peccata, praecipue ob veritatis oblatae repudium, hac poena gravissima a Deo puniri (eo modo et sensu quo jam explicui), ut credant mendaciis et erroribus in suam perniciem. «An non est peccatum, ait, et poena peccati, ubi legitur: Dominus miscuit illis spiritum erroris, et seduxerunt Aegyptum in omnibus viis suis, sicut seducitur ebrius? Non est peccatum et poena peccati, ubi Deo dicit Propheta: Quid errare fecisti nos, Domine, a via tua, indurasti corda nostra, ut non timeremus te? Non est peccatum et poena peccati, ubi rursus Deo dicitur: Ecce tu iratus es, et nos peccavimus, propterea erravimus, et facti sumus immundi omnes? Non est peccatum et poena peccati, ubi legitur de gentibus, quas debellarit Josue, quia per Dominum factum est confortari cor eorum, ut obviam irent ad bellum contra Israel, et exterminarentur? Non est peccatum et poena peccati, quod non audivit Roboam rex plebem bene monentem, quoniam sicut Scriptura loquitur: Erat conversio a Domino, ut statueret verbum suum, quod de illo locutus est in manu Prophetae? Non est peccatum et poena peccati in eo quod scriptum est, Amasiam, regem Juda, noluisse audire Joas, regem Israel, bene monentem ne procederet ad bellandum?» Et inferius citans hunc Pauli locum sic ait: «Unde est illud, quod ad Thessalonicenses scribit Apostolus: Pro eo quod dilectionem veritatis non receperunt, ut salvi fierent, ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio. Ut seduceretur Achab et in praelio periret, vidit Michaeas Dominum sedentem in throno, et exercitus caeli coram eo. Et dixit Dominus: Quis seducet Achab, et ascendet, et cadet in Ramoth Galaad? Et dixit spiritus quidam: Ego seducam eum. Et dixit Dominus ad eum: In quo? Et dixit: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium Prophetarum ejus. Et dixit: Seduces, et praevalebis; exi, et fac sic.» Vox ut referri potest ad mittet, et tunc non causam finalem, sed tantum consequentiam significat, q. d. Permittet Deus Antichristum operari et seducere homines, unde consequetur ut illi qui Christum sequi noluerunt, credant mendaci Antichristo. Nec enim Deus hoc fine mittet Antichristum, ut intendat per eum seducere homines, et impellere in mendacium: sed potius hoc fine, ut cognoscant homines per opera Antichristi, quanta sit efficacia daemonis, quantaque sit infirmitas hominis; ut contra eum se muniant, humiliterque Dei gratiam invocent: ut ita e contrario pateat quanta sit efficacia gratiae Christi in iis qui Antichristo resistent, quae omnem naturae infirmitatem et daemonis efficaciam generose et constanter superabit. Ex hac tamen missione, vel potius permissione Antichristi, id consequitur, ut multi in malum et errores propensi ab eo seducantur, credantque ejus mendaciis et fallaciis. Secundo et melius, vox ut referri potest ad id, quod proxime praecedit, scilicet ad operationem erroris; et tunc proprie sumitur, significatque causam finalem, q. d. Haec operatio erroris, et seductio Antichristi ab eo fiet hoc fine, ut homines credant ejus mendacio; sive haec opera Antichristi impellent homines, facientque eos credere mendacio. 11. UT JUDICENTUR OMNES, QUI NON CREDIDERUNT VERITATI, SED CONSENSERUNT INIQUITATI. — q. d. Ut justo Dei judicio arguantur et condemnentur Judaei et similes, qui Christo et veritati Evangelicae per Christum allatae credere noluerunt; sed mendacem Antichristum receperunt, ejusque haeresim et sceleratos mores secuti et aemulati sunt. Nota: Ut significat hic causam finalem missionis Antichristi; refertur enim ad id, quod dixit vers. praeced.: «Ideo mittet illis Deus operationem erroris.» Pro quo nota secundo: Duplex est causa, cur Deus permittet tanta et tam potenter operari Antichristum. Prior et primaria ea est, quam jam dixi, ut pateat in Sanctis, qui illi resistent, gratiae Christi efficacia. Altera et secundaria, et quasi consequens causa est, quam solam hic adfert Apostolus, scilicet ut hac ratione Deus puniat incredulitatem Judaeorum, qui Christum sequi noluerunt: puniat, inquam, primo, permissione tantae tentationis Antichristi, ac lapsus ac consensus Judaeorum, ut credant mendacio. Secundo, ut posito jam eorum lapsu, quodque jam crediderunt mendacio, puniat eos in die judicii, coarguendo eorum malignitatem, quod Christi vera miracula, veram doctrinam, veram et sanctam vitam amplecti noluerint; sed vice versa Antichristi falsa miracula, doctrinam et vitam impiam amplexi sint; ac consequenter puniat eos, aeternae damnationi illos adjudicando. Nota tertio: Tam hic quam vers. 10, veritatem Christi opponit Apostolus non mendacio, sed iniquitati Antichristi; quia ex veritate justitiam et sanctitatem Christi, quasi ex fonte rivulos promanantes subintelligit. Rursum, sub iniquitate mendacia et errores Antichristi, quasi sub toto partem complectitur: erit enim Antichristus omnis iniquitatis architectus; ideoque omnes iniqui, impii, scelerati eum recipient, illi consentient, illo rege gaudebunt. Hic locus est partim controversus, partim didacticus de Antichristo: de quo multi fuse et praeclare scripserunt, quae quia non vacat multis perlegere, ego ea hic paucis complectar, et quaecumque ex S. Scriptura vel Patribus de Antichristo certa sunt, aut valde probabilia, in medium afferam.
Quaestio I: An Antichristus Jam Venerit, An Adhuc Venturus Sit Quaeritur ergo primo: An Antichristus venerit, an vero sit adhuc venturus? Haeretici docent eum venisse. Papam enim Romanum, qui antea erat Pastor et Episcopus Romanus, factum esse Antichristum, cum coepit contra legem Christi inducere Missas, imagines, Purgatorium, Indulgentias, cultum Sanctorum; cumque coepit dominari aliis episcopis, sibique arrogavit jus et titulum Pastoris ac Principis totius Ecclesiae. Id factum aiunt sub annum Domini 600. Unde David Chytraeus Gregorium Magnum (quem omnes tam Graeci quam Latini ut sanctum coluerunt) vocat primum Antichristum, Illyricus vero, Lutherus et plures Novantium, Gregorium vocant ultimum Roman. Pontificem. Gregorio enim successit Sabinianus: sed hic statim eodem anno defunctus est. Sabiniano successit Bonifacius III, qui anno Domini 606 a Phoca Imperatore Oecumenici nomen accepit, scilicet vocaretur Universalis totius orbis Episcopus et Pontifex. Hunc ergo volunt esse primum Antichristum. Verum falluntur et fallunt. Nam, ut alia taceam, Concilium Oecumenicum Chalcedone habitum, actione prima, secunda et tertia, passim S. Leonem, qui longe ante S. Gregorium fuit Romanus Pontifex, vocat Pontificem universalis Ecclesiae. Quid est hoc aliud, quam esse Oecumenicum? Ideoque Pontifices Romani semper vel per se, vel per legatos suos Conciliis Oecumenicis praefuerunt, tanquam capita et principes totius Ecclesiae, quam repraesentat Concilium Oecumenicum. Rursum, si a Bonifacio III Pontifices Romani omnes fuerunt Antichristi, ergo jam per mille annos Ecclesiam suam deseruit Christus; ergo per mille annos Ecclesia Christi periit, quae tamen in Scriptura praedicatur esse regnum Christi aeternum; ergo per mille annos omnes Catholici et Christianissimi Reges, Principes, Dynastae, Episcopi, Doctores, totusque orbis Christianus adoravit Antichristum; ergo per mille annos tota Ecclesia (quae tamen ab Apostolo dicitur esse columna et firmamentum veritatis) in gravissimis fuit erroribus, imo in idololatria, fuitque synagoga Satanae; ergo in Ecclesia non Christi, sed Antichristi et diaboli natus, baptizatus, educatus est Lutherus, Calvinus aliique Novantes, si verum est, quod ipsi aiunt, sub annum sexcentesimum coepisse Missas, imagines, invocationem Sanctorum, orationes pro defunctis. Sed absit. Haec enim disse, fuisse in Ecclesia ante annum sexcentesimum, imo a temporibus Apostolorum, docent S. Ignatius, Dionysius, Tertullianus, Cyprianus, Augustinus, Hieronymus, Chrysostomus et alii omnes, quos in singulis materiis per singulas annorum a Christo nato centurias proferunt et citant Catholici omnes, qui de controversiis scripserunt. Respondeo ergo et dico, Antichristum necdum venisse, sed esse venturum, ac consequenter nec Papam Romanum, nec quem alium qui vivat aut vixerit, esse Antichristum. Id breviter novem rationibus demonstro. Primo, quia unus erit singularis homo, qui dicetur Antichristus, ut ostendi ex vers. 3; atqui Papa non est nomen hominis singularis, sed nomen officii communis, in quo unus alteri succedit: nomen enim Papae tam commune est multis, quam nomen regis, imperatoris, episcopi: ergo Papa non est Antichristus. Secundo, Antichristus non veniet, nisi postquam omnino eversum fuerit Romanum Imperium a decem regibus, ut patet hic vers. 3, et Daniel. cap. VII, vers 24, juncto cum Apocalyp. XVII, 11 et 16; atqui necdum omnino eversum est Romanum Imperium, nec hactenus visi sunt decem reges illud evertentes: ergo necdum venit Antichristus. Tertio. Antichristus erit ex diametro contrarius Jesu Christo, ejusque nomen, fidem et cultum tollet, voletque ipsemet haberi Christus et Messias, ut patet hic vers. 14 et I Joan. II, 22, et Joan. v, 43; atqui nec Papa, nec quis alius similis hactenus Christi fidem et cultum sustulit, voluitque haberi Christus: ergo nec Papa, nec aliquis illi similis hactenus fuit, qui esse possit Antichristus. Quarto, Antichristus abrogabit in Ecclesia juge sacrificium (quod non potest esse aliud quam Missae) omnemque Dei cultum et caeremonias, imo omnem religionem, ut patet Daniel. XII, 11, et hic vers. 4; atqui hactenus perdurat Missae sacrificium, Dei cultus et caeremoniae in Ecclesia Romana: ergo hactenus in Ecclesia Romana non est visus Antichristus. Quinto, Antichristus Deo vero omnique numini adversabitur, voletque ipse solus haberi et coli in templo ut Deus et numen; atqui nec Papa, nec quis alius hactenus omne numen sustulit, voluitque ipse in templo coli ut numen: ergo nec Papa, nec quis alius hactenus fuit Antichristus. Sexto, Antichristus, ut docet Daniel ibidem, tantum regnabit dies mille ducentos nonaginta; atqui Papa per plures dies, imo annos regnavit: ergo Papa non est Antichristus. Respondent Novantes, Danielem diem pro anno accipere: sed contra hoc facit, quod S. Joannes, Apoc. cap. XI, vers. 2 et 3, dies redigat ad menses, numeretque menses persecutionis Antichristi quadraginta duos, quibus calcabit Ecclesiam et civitatem sanctam. Rursum Daniel, VII, 25, docet Antichristum regnaturum «per tempus,» id est annum (sic enim Daniel, IV, 29, dicit Nabuchodonosorem cum bestiis vixisse per septem tempora, id est septem annos, uti omnes exponunt), «et tempora,» id est duos annos, «et dimidium temporis,» id est anni. Ubi nota, pro tempora, in Chaldaeo (qua lingua haec scripsit Daniel) esse עדנין iddanin, uti Rabbini puncta subjecerunt, quod est pluralis numeri et significat tempora; sed videtur legendum aliis punctis in duali עדנין iddanain, id est, duo tempora: quanquam Chaldaei rarius duali, et plerumque plurali etiam pro duali utantur, ut notat Guido Fabricius in Grammatica Syrochaldaica. Sive ergo legas iddanin, sive iddanain, utrumlibet hic duale est, et, ut omnes vertunt, significat duo tempora, id est duos annos. Voluit enim Daniel numerare et consignare certa et definita tempora, id est annos monarchiae et persecutionis Antichristi, dicitque eos fore tres cum dimidio, qui efficiunt menses 42, quos numerat S. Joannes in Apocal., et dies 1290, quos numerat Daniel cap. XII. Ita docent passim Patres. Atqui Pontifex non tres annos cum dimidio, sed plusquam mille annis in Ecclesia regnavit et praesedit: ergo Pontifex non est Antichristus. Septimo, Antichristi imperium erit ultimum mundi, eritque sub finem mundi, paulo ante judicium, ut patet Daniel. VII, 21, 22, 25, 26; atqui Papa jam diu ante finem mundi diemque judicii, scilicet mille annis regnavit: ergo Papa non est Antichristus. Octavo, Antichristus occidet Eliam et Enoch, ut patet Apoc. XI, 7, estque communis sententia Patrum; atqui Papa non occidit Eliam et Henoch, nec Elias et Enoch hisce mille annis visi sunt: ergo Papa non est Antichristus. Nono, Antichristus non regnabit Romae (illa enim ante Antichristum evertetur et concremabitur a decem regibus, ut ostendi vers. 7); sed Hierosolymis, ut patet Apoc. XI, 8; Papa autem non regnat Hierosolymis, sed Romae: ergo Papa non est Antichristus. Hinc patet, ridiculum esse dicere venisse Antichristum. Sed nimirum livor mentem excaecat, et durum est telum necessitas. Novantes vident suas et alias aliorum quavis aetate haereses a Pontifice Romano damnari et damnatas esse. Quid agant ut judicem hunc declinent? necesse est ut faciant Antichristum: si enim eum Christi esse, cum Christo, pro Christo, Christique vicarium fateruntur, diceremus eis: Cur ergo ejus sententiae, imo Christi sententiae non acquiescitis? Tolerabilius foret, et in speciem probabilius quippiam dicerent, si Papam non Antichristum, sed Antichristi prodromum et praecursorem clamitarent; tunc enim Scripturae, quam se sequi clamitant, de Antichristo loquenti vim tantam non inferrent, licet Pontifici atrocem calumniam et injuriam irrogarent. Verum odium et indignatio eos ultra metam abripit, perinde ut rixosas mulieres, quae ubi rixari coeperint, ex animi impotentia quidquid cholera suggerit, adeoque plaustra convitiorum evomunt. Viri cordati, qui rem non passione, sed rationis trutina metiuntur, satis perspiciunt has calumnias ex odio in Pontificem profectas, quae in ipsosmet qui eas jaciunt, longe verius quadrent. Haereticos enim esse Antichristos, id est Antichristi symmystas et socios, eodemque cum Antichristo spiritu agi, docet S. Joannes, epistola I, cap. II, vers. 22: «Quis est, inquit, mendax, nisi is qui negat quoniam Jesus est Christus? (uti negavit Cerinthus haereticus) hic est Antichristus, qui negat Patrem et Filium;» et vers. 18: «Nunc, inquit, Antichristi multi facti sunt. Ex nobis prodierunt: sed non erant ex nobis, nam si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum.» An non Lutherus, Calvinus, Menno exiverunt ex nobis? ex nostra Ecclesia Catholica Romana? atque ut se excusent, clamitant illam factam esse meretricem Babylonis, scortum Antichristi et diaboli. Verum hoc ipso faciunt se Antichristi et meretricis hujus filios, spurios, diabolicos. Ipsi enim, ut dixi, in hac Ecclesia nati et baptizati et educati sunt.
Quaestio II: Quis Et Qualis Erit Antichristus Quaeritur secundo: Quis et qualis erit Antichristus? Respondeo: Omnes docent fore Judaeum, multique addunt fore ex tribu Dan; idque probant ex Genes. XLIX, 17, ubi dicitur: «Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita.» Quod licet ad litteram de Samsone instar colubri astute et fortiter Philistinos impugnante intelligatur, mystice tamen de Antichristo accipi potest; ideoque, inquiunt, Apoc. VII, inter duodecim tribus, in quarum qualibet duodecim millia signati numerantur, omittitur tribus Dan, eo quod ex tribu Dan orietur Antichristus. Unde omnes Danitae Antichristum ut contribulem sequentur, nemoque ex eis salvabitur. Secundo, Antichristus humili loco, et ex vilibus Judaeis nascetur. Inde enim a Daniel. cap. VII, vocatur cornu parvulum, quod sensim crescet, quodque non haereditate, sed fraude regnum obtinebit, Daniel. XI, 20 et 21. Addit S. Hieronymus nasciturum Antichristum in Babylone; alii in urbe Dan, quae postea dicta est Caesarea Philippi. Insuper Damascenus tradit eum ex fornicatione procreandum. Auctor tractatus de Antichristo, qui extat tomo IX operum S. Augustini (videtur esse Rabanus), docet Antichristum educandum in Corozain et Bethsaida, ac proinde Christum hisce urbibus vae intentasse. Sed haec omnia vel frivola, vel incerta sunt. Tertio, nomen Antichristi adhuc ignotum est: illud tamen constat, quod litterae nominis ejus arithmetice conficient numerum 666, ut patet Apoc. XIII, 18. Hinc aliqui putarunt Mahometem esse Antichristum; quia hic impostor coepit sub hunc annorum Domini numerum. Sed errant: non enim coepit Mahomet regnare anno Domini 666, sed 623. Neque Joannes de numero annorum, sed nominis Antichristi loquitur. Quarto, Antichristus primo Judaeos sibi conciliabit, judaizando et promittendo eis bona temporalia, quae ipsi a suo Messia avide exspectant; dando eis thesauros, quos daemon ei subministrabit; erit enim opulentissimus: ejus enim thesauros extollit Daniel, cap. XI, 43. Anselmus, in Elucidario, per thesauros hos intelligit omnem pecuniam, quae in mari, vel in terrae visceribus occulta delitescit: hanc enim per daemonem Antichristo prodendam esse. Hinc ergo Antichristus a Judaeis recipietur et habebitur quasi Messias promissus et tot saeculis ab iis avidissime exspectatus, Joan. V, 43. Quinto, habebit suum praecursorem, uti Christus habuit Joannem Baptistam. Is erit insignis impostor, ut videatur miracula facere, cogetque imaginem Antichristi ab omnibus adorari, Apoc. XIII, 15. Sexto, per Judaeos sensim crescet Antichristus, fietque rex; addit Franciscus Suarez, Ribera aliique multi, quod incipiet regnare in Babylone. Id enim videtur significare Zacharias, cap. V, vers. ult., ubi dicit Zacharias mulierem amphorae insidentem, habentem os clausum talento, vel massa plumbi, a duabus mulieribus deferri in terram Sennaar, id est in Babylonem. «Ut aedificetur, inquit, ei domus in terra Sennaar, et stabiliatur, et ponatur ibi super basem suam.» Quam visionem miram ut intelligas, nota primo: Amphora haec, sive, ut hebraice est, אפה epha, id est mensura, significat mensuram peccatorum Judaeorum, quae sensim crevit, et tandem omnino impleta est tempore Christi, quando plane a Deo et Christo rejecti fuerunt Judaei. Secundo, oculus, inquit Zacharias, id est aspectus, omnium Judaeorum est ad hanc amphoram undique, ut scilicet eam peccatis suis impleant. Tertio, mulier quae primo umbilico tenus sedebat in amphora, est impietas (ait Zacharias) Judaeorum necdum completa ante Christum; sed postea mulier haec omnino projecta est et demersa ad caput usque in amphoram, quando per necem Christi et Apostolorum omnino consummata est Judaeorum impietas et mensura. Quarto, talentum sive massa plumbi missa in os ejus, sive amphorae, ut vult Ribera; sive potius mulieris, ut vult Hieronymus et Vatablus, qua omnino clausa et oppilata fuit, significat gravitatem supplicii et diuturnitatem, quod scilicet durabit usque ad finem mundi. Quinto, duae mulieres significant Judaeorum obcaecationem et obstinationem, quae spiritu diabolico agitatae suis alis quasi milvi rapacissimis et fortissimis, per aerem hanc amphoram portant in terram Sennaar, id est in Babylonem; quia Judaeorum caecitas, paena et desolatio durabit, donec in Babylone quasi stabili et firmo loco ac regno suo Antichristum regnantem adorent. Sexto, Antichristus regnum suum propagabit tum armis, tum dolis et fraudibus, omnique arte, ac prosperabitur facietque quaecumque volet, inquit Daniel; ita ut e decem regibus, inter quos tunc divisum erit Romae mundique imperium, tres profliget, mox caeteri septem territi sponte ei se subdituri sint, Apoc. XIII, 7; sicque Antichristus fiet monarcha non tantum Romani imperii, ut loquitur Chrysostomus, aut provinciarum Asiae, Africae et Europae, in quibus fides et Ecclesia diutius viguit, sed, ut videtur, etiam Indiarum et totius orbis, inquit Hieronymus, in cap. XI Danielis, et Augustinus, lib. XX De Civit., cap. XI. Partim enim per se, partim per suos duces et ministros orbem lustrabit et subiget. Septimo, sedem monarchiae suae figet Antichristus Hierosolymis, ibique in templo a se instaurato sedebit et adorabitur ut Deus; idque per annos tres cum dimidio, ibique Eliam et Enoch contra Antichristum docentes et praedicantes, aliosque Christianos occidet, Apoc. XI, 8. Corpora Eliae et Enoch Hierosolymae in plateis jacebunt insepulta per tres dies cum dimidio; post quos reviviscent et resurgent Elias et Enoch: mox audietur vox de coelo dicens: Ascendite huc; et statim Elias et Enoch, tota urbe spectante, ascendent in coelum, ut patet Apoc. XI, 12. Post 30 dies Antichristus cum suo praecursore vivus detrudetur et rapietur in tartara, ut dicitur Apoc. XIX, 20. Quod enim Antichristus non amplius quam triginta dies regnabit post mortem Eliae et Enoch, colligitur ex Apocal. XI, 3, ubi dicuntur Elias et Enoch praedicaturi per dies mille ducentos sexaginta: Antichristus autem regnabit per dies mille ducentos nonaginta, ut dicitur Daniel. cap. XII, vers. 11; ergo triginta tantum diebus superabit vitam et praedicationem Eliae et Enoch. Quam brevis erit gloria Antichristi et impiorum prae aeternitate paenarum! Quam brevis afflictio Eliae et Enoch, et Sanctorum, prae aeternitate praemiorum!
Quaestio III: Qui Et Quales Erunt Mores Antichristi Quaeritur tertio: Qui et quales erunt mores Antichristi? Respondeo primo, erit hypocrita, et initio simulabit se valde humanum, benignum, pium, legis Mosis zelatorem, ut Judaeos alliciat et decipiat: alioqui enim eum Judaei non admitterent. Totus erit politicus, omnesque politicorum artes, dolos et praxes callebit. Hoc est enim quod dixit Apostolus, vers. 9, Antichristi adventum fore secundum operationem Satanae, in omni seductione iniquitatis, iis qui pereunt. Secundo, erit gloriae cupidissimus, omniaque sua referet ad suam gloriam, honorem, imperium, eritque superbus quasi alter Lucifer, et adepto imperio volet coli ut Deus, uti audivimus vers. 4. Tertio, impudens erit, ait Daniel, atheus insuper et blasphemus in Deum et Sanctos, ut patet Apoc. XIII, 6. Quarto, erit tyrannus crudelissimus, maxime in Christianos, ut patet Apoc. XIII, 10: «Hic, inquit, est patientia et fides Sanctorum.» Quinto, totus erit in libidinibus et concupiscentiis feminarum, uti ait Daniel, cap. XI, vers. 37. Unde Judaei inter alia terrena bona etiam uxorum multitudinem ab hoc suo Messia exspectant. Sexto, erit magus et magicis artibus a puero imbuetur, habebitque daemonem Maozim nomine, ut inquit Daniel, cap. XI, vers. 38, ita familiarem, ut vix alicui bonae inspirationi, custodiae angelicae, aut divinae gratiae daturus sit locum; imo vix ullum opus moraliter bonum sit effecturus. Hoc enim significat hic vers. 3 Apostolus, cum eum vocat hominem peccati, filium perditionis, et vers. 9, cum ejus adventum dicit fore secundum operationem Satanae. Adeo ergo sceletus erit Antichristus, ut in eo, inquit Irenaeus, lib. V, cap. XXIX, futura sit recapitulatio universae iniquitatis et omnis doli, in eumque confluat et concludatur omnis virtus apostatica.
Quaestio IV: Qualis Erit Doctrina Antichristi Quaeritur quarto: Qualis erit doctrina Antichristi? Respondeo primo, docebit Jesum non fuisse Messiam, nec Filium Dei, nec hominum salvatorem; et consequenter totam ejus religionem et Sacramenta esse vanum superstitionem: ideo enim dicetur Antichristus, I Joan. II, 22. Secundo, se esse Messiam Judaeis persuadebit; unde initio docebit circumcisionem et legem Mosis servandam esse, ut ita Judaeos ad se trahat, Joan. V, 43. Tertio, factus monarcha legem Mosis, quin et naturae legem abjiciet et Deum verum, a quo data est, negabit. «Putabit (ait Daniel, VII, 25) quod possit mutare leges et tempora;» seque solum esse Deum praedicabit, ut patet hic vers. 4, ac consequenter nullam paenam aut praemium in alia vita a Deo vero sperandum esse docebit; negabit ergo infernum, coelum et animae immortalitatem; haec enim negant athei. Hinc quarto fiet, ut gulae, libidini et sceleribus omnibus, quae suae gloriae et imperio non obstabunt, amplissimam det licentiam. Quinto, sibi dicari templa, ac fieri sacrificia imperabit; volet enim coli ut Deus. Sexto, characterem suum, quasi suae sectae signum, volet ab omnibus suis in fronte aut manu gestari, Apoc. VIII, 16. Quaeres: Quis erit hic character Antichristi? Respondent Hippolytus, lib. De Consummat. saeculi; Pererius et multi alii fore hoc: «Nego crucem, Nego baptismum, Nego Jesum;» sed Ansbertus, quem sequitur Ribera in cap. XIII Apoc., a loco revelatum sibi dicit fore Graecam litteram X chi, cui insertum est Ρ ro, hoc modo. Quae sunt litterae initiales nominis Christi; quod fuit insigne Constantini Magni in labaro: volet enim Antichristus haberi Christus. Denique minis, blanditiis, fictis miraculis haec omnia persuadebit, ut dixi vers. 9 et 10, ubi etiam docui quae et qualia miracula faciet Antichristus.
Quaestio V: Quanta Tunc Erit Ecclesiae Persecutio Quaeritur quinto: Quanta tunc erit Ecclesiae persecutio? Respondeo primo: Extrema et qualis non fuit ab origine mundi, Matthaei XXIV, 21; unde Joannes, Apoc. XX, ait tunc solvendum Satanam, qui incipiet furere, quia sciet sibi tempus esse breve. Secundo, Gog et Magog, qui erunt exercitus Antichristi innumerabilis quasi arena maris, venient in praelium contra Sanctos, Apoc. cap. XX, vers. 7, et Ezech. cap. XXXVIII, de quibus dicam quaestione sequente. Tertio, haec persecutio tum temporalis erit in corpora, tum potius spiritalis in animas. Sataget enim omnibus viribus suis Antichristus, ut avertat omnes a Dei cultu et fide: nempe coget omnes negare Jesum esse Christum et Dei Filium, deserere Missas et omnes ritus Christianos (Daniel. cap. XII, 11), negare Deum et colere Antichristum, vel in se praesentem, vel absentem in sua imagine, quae in templis adoranda proponetur, Apoc. cap. XIII, vers. 15. Quarto, in protestationem non tantum imperii sui, sed et hujus sui cultus, religionis et fidei, coget omnes deferre suum characterem, quem dixi; ita ut nemo quidquam emere aut vendere possit, nisi qui eum gestat. Unde Apoc. cap. XIV, vers. 16, 19 et 20, omnes eum gestantes quasi idololatrae damnantur. Quinto, major pars fidelium cadet et cedet Antichristo, Apoc. XVII, 8: «Ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi,» Matth. XXIV, 24; eritque quasi generalis apostasia et defectio, ut dixit hic Paulus, vers. 3. Sexto, non tamen Ecclesia, fides et religio teficiet sub Antichristo, ut vult Sotus, in IV, dist. XLVI, Quaest. I, art. 1: hoc enim dici non potest; sed manebit in paucis, qui in locis abditis sacrificia sacra celebrabunt, et propter hos, ait Christus, «breviabuntur dies» persecutionis Antichristi. Unde septimo, tunc erunt illustrissimi Martyres, Apoc. XIII, 10, quia non contra homines, sed contra daemonem omnes suas vires exerentem pugnabunt, ait Hippolytus martyr. Denique post tres annos cum medio Antichristus vivus absorbebitur in infernum, tuncque simul ignis descendet de coelo, et comburet Gog et Magog, omnesque Antichristi ministros et milites, cessabitque persecutio, et dabuntur lapsis, ut paeniteant, ad minimum quadraginta quinque dies. Deinde Christus veniet ad judicium, omnesque resurgent, Daniel. XII, 12.
Quaestio VI: Qui Erunt Ministri, Milites Et Exercitus Antichristi Quaeritur sexto: Qui erunt ministri, milites et exercitus Antichristi? Respondeo: Erunt Gog et Magog, ut patet Apocal. XX, 7. Sed quaeres, qui sint Gog et Magog? Judaei fabulantur esse gentes Scythicas innumerabiles, quae latent intra montes Caspios, et venient cum Antichristo contra Messiam, sed ab eo caedentur in Palaestina. Secundo, Lactantius, lib. VII, cap. XXIV, putat praelium Gog et Magog futurum mille annis post resurrectionem et mortem Antichristi. Idem censuit Tertullianus, Papias, Justinus et alii Chiliastae. Tertio, Eusebius, lib. VII Demonstr. III, docet Gog esse Romanum Imperatorem, Magog Romanum Imperium. Quarto, alii volunt Gog et Magog esse praelia angelorum et diaboli. Quinto, Theodoretus asserit Gog et Magog esse Alexandrum Magnum, et reges Syriae ac Aegypti, Alexandri successores, qui Judaeos afflixerunt, et tandem a Judaeis superati sunt. Sed hoc falsum est: licet enim contra eos illustres victorias habuerint Judaei, tamen nunquam eos plane superarunt, quin semper ab eis vexati sint. Sexto, Theodorus Bibliander, quem sequitur Chytraeus in cap. XX Apoc., Gog et Magog volunt esse Gregorium VII, Godefridum Bullonium et Christianos principes, qui terram sanctam recuperarunt. Sed hoc est impium: Gog enim pugnabit contra castra Sanctorum et sanctam civitatem, id est veram Dei Ecclesiam. Cum ergo Bullonius ejusque socii in bello sacro pugnaverint contra Turcas et Saracenos, sequitur, ex sententia Bibliandri, Turcas et Saracenos esse castra Sanctorum et sanctam civitatem. Septimo, Magdeburgenses opinantur Gog et Magog esse Turcas et Saracenos: sed errant. Gog enim et Magog tantum erunt in fine mundi cum Antichristo, ut patet Apoc. XX, 7 et 11. Octavo, S. Ambrosius, lib. II De Fide, cap. ult., putat Gog esse Gothos, qui Romanorum provincias vastarunt. Alii putant Gog esse Getas, Magog Massagetas. Nono, S. Hieronymus sentit Gog esse haeresiarchas, Magog esse illos qui eis credunt. Decimo, S. Augustinus, lib. XX De Civit. Dei, XXI: Gog, inquit, hebraice idem est quod tectum, sive domus; Magog idem est quod de tecto, sive ille qui de domo procedit. Gog ergo sunt gentes, in quibus velut in domo vel abysso diabolus est inclusus. Magog est diabolus, qui de illis gentibus quodammodo se effert et procedit. Vel Gog sunt gentes, in quibus nunc includitur et tegitur diabolus; et eaedem gentes erunt Magog, id est de tecto, quando in apertum odium de operto erupturae sunt. Ita Augustinus. Verum Gog non fore diabolum patet ex Apoc. XX, ubi S. Joannes dicit quod diabolus suscitabit Gog, non ergo Gog est diabolus. Pro responsione, nota ex Augustino, Areta, Primasio, Ruperto, Anselmo et aliis passim, Gog et Magog futuros tempore Antichristi; unde Ezechiel ait eos fore tempore novissimo. Et patet Apoc. XX, 7 et 11. Dico ergo praelium Gog esse praelium Antichristi contra Ecclesiam, esseque novissimam persecutionem. Ita S. Augustinus et alii. Secundo, Gog videtur esse ipse Antichristus, vel certe primarius ejus rex et belli dux: Magog erit exercitus ejus, quia Ezechiel semper Gog vocat principem, Magog vero vocat terram vel gentem. Tertio, Gog dicitur a Magog, quia princeps erit gentis Magog. Quarto, exercitus Antichristi dicitur Magog, quia constabit Scythis, Turcis, Tartaris; vel quia barbarus erit et crudelis instar Scytharum; nam Magog esse Scythas, colligitur ex Genes. X, ubi filius Japhet vocatur Magog, a quo inhabitatam et nominatam Scythiam docet Josephus, lib. I Antiq., VI, et Hieronymus in Quaest. Hebraicis in Genesi. Unde et socii Gog, quos hic nominat Ezechiel, scilicet Gomer, Togorma, Mosoch, Tubal, filii sunt vel nepotes Japhet, a quibus aliae gentes nomen sunt sortitae; ut Tubal sunt Hispani, Togorma Phryges, Mosoch Cappadoces. Hinc rursum Ezechiel, cap. XXXVIII, vers. 15, dicit Gog et Magog venturum ex aquilone: in aquilone autem habitant Scythae et Tartari, et hi fuerunt milites Tamberlanis, qui, quasi alter Antichristus, innumerabili suo exercitu omnia vastavit. Dices: Apoc. XX, 7, dicitur quod Satanas seducet gentes, quae sunt super quatuor angulos terrae Gog et Magog; ergo Gog et Magog sunt gentes ex quavis mundi plaga. Ita S. Augustinus. Respondeo: Sensus S. Joannis est, Satanas seducet omnes gentes, quin etiam Gog et Magog. Videntur enim Gog et Magog fore reges et gentes maxime ferae et fortissimae, ex septem illis regibus, qui, ut dixi, sponte se subdent Antichristo. Quinto, exercitus Antichristi erit maximus, instar arenae maris, Apoc. XX. Putant aliqui huc pertinere illud Apoc. IX, 16, ubi dicitur: «Et numerus equestris exercitus vicies millies dena millia;» graece δύο μυριάδες μυριάδων, id est duae myriades myriadum: myrias continet decem millia; duae ergo myriades myriadum sunt ducenta millena millia, sive ducenti milliones: ducentos ergo milliones equitum haberet Antichristus, quantus ergo foret peditatus illius? Verum hic locus non spectat ad Antichristum, sed ad tempora praevia Antichristo. Pro quo nota: Vidit S. Joannes, Apocal. V, 5, librum signatum septem sigillis, et tota Apocalypsi non aliud facit, quam hunc librum cum suis sigillis explicare. Unde duae sunt partes Apocalypsis: priore usque ad cap. XII, explicantur et reserantur septem sigilla hujus libri; posteriore autem, a cap. XII ad finem Apocalypsis, reserantur et explicantur quae scripta erant in libro. Nota secundo: Septem sigilla continent septem persecutiones Ecclesiae, quas illa patietur ante et usque ad Antichristum. Unde liber legi non poterat, nisi reseratis septem sigillis; quia tempora Antichristi videri nequeunt, nisi praeeant aliae persecutiones septem sigillis obsignatae. Liber vero ipse continet ipsam persecutionem Antichristi, et ea quae fient tempore Antichristi; jam hi ducenti milliones equitum, Apoc. cap. IX, vers. 16, non pertinent ad librum, ac consequenter nec ad Antichristum, sed ad praevia tempora: pertinent enim ad septimum sigillum, in quo septem angeli septem tubis septem plagas in orbem evocarunt, et sextus angelus sua tuba evocavit hos ducentos milliones equitum, qui tertiam hominum partem occiderunt. Id recte demonstrat Franciscus Ribera sub finem X cap. Apoc. Sexto, exercitus Gog et Magog venient ad Antichristum in Jerusalem, ut in ea totaque Judaea fideles et Christianos deleant: confluent enim undequaque Christiani et Gentiles Hierosolymam, ut audiant Eliam et Enoch in ea concionantes, et hoc significat S. Joannes Apoc. XX, 8, cum ait: «Et ascenderunt (Gog et Magog) super latitudinem terrae; et circuierunt castra sanctorum et civitatem dilectam (Hierosolymam scilicet).» Castra sanctorum vocat receptacula et latibula sanctorum Christianorum; non enim verisimile est oppressos Christianos habituros militaria castra sub Antichristo potentissimo, quibus collatis signis cum Antichristo totoque ejus exercitu confligant. Unde subdit S. Joannes, quod juxta Hierosolymam de coelo pugnabit contra Antichristianos hos Christus, omnesque disperdet in loco, qui inde hebraice dicetur Armageddon, Apocal. XVI, 16, quasi dicas, anathema excidii, id est plenum excidium. Sic enim ait Apoc. XX, 9: «Et descendit ignis a Deo de coelo, et devoravit eos (Gog et Magog).» Idem docet Ezechiel, XXXVIII, 22, cum ait: «Et judicabo (puniam) eum (Gog) peste et sanguine, et imbre vehementi, et lapidibus immensis; ignem et sulphur pluam super eum, et super exercitum ejus, et super populos multos, qui sunt cum eo.» Addit Ezechiel tanta fore caesorum spolia, ut foco sufficere possint toti Israel ad septem annos: tunc simul cum eis Antichristus rapietur ad tartara, Apoc. XX, 11. Denique Daniel XII, cum numerasset dies regni ejus 1290, addit: «Beatus, qui pervenit ad dies mille trecentos triginta quinque,» id est ad 45 diem a caede Antichristi, Gog et Magog, non quod tunc sit futurus dies judicii, sed quod tunc plane Ecclesia et orbis liberabitur ab omnibus Antichristi asseclis, ut paenitere possint qui sub Antichristo lapsi sunt, tuncque Ecclesia restaurabitur et reflorescet. Dabitur ergo plusculum temporis et spatii, ac consequenter non statim post hos 45 dies sequetur dies judicii, imo Ezechiel videtur dicere fore adhuc 14, 15. Unde Sibylla, lib. Oraculorum, docet post mortem Antichristi feminam viduam regnaturam, quae aurum, argentum, aes et ferrum in mare projiciet, tumque secuturum finem mundi et diem judicii.
2:12
12. NOS AUTEM DEBEMUS GRATIAS AGERE DEO SEMPER PRO VOBIS, FRATRES DILECTI A DEO, QUOD ELEGERIT VOS DEUS PRIMITIAS IN SALUTEM, IN SANCTIFICATIONE SPIRITUS ET IN FIDE VERITATIS. — Quia horribilia, inquiunt Chrysostomus et Theophylactus de Antichristo iisque qui illi credent, dixerat, hinc mitigat suosque consolatur, q. d. Haec aliis quidem terribilia sunt, scilicet iis qui pereunt; nos autem non terrore concuti, sed laetitia exultare, gratiasque Deo agere debemus; nos, inquam, et multo magis vos, eo «quod vos elegerit Deus primitias in salutem,» id est ad salutem, q. d. Elegit vos Deus, ut sitis primitiae salvandorum. Hos enim opponit iis qui pereunt. Nota: Noster Interpres in Graeco videtur legisse ἀπαρχάς, id est primitias: jam legitur, ἀπ' ἀρχῆς, id est a principio, quod Theophylactus refert ad praedestinationem, q. d. A principio, ab aeterno elegit nos Deus ad salutem. Recte autem Thessalonicenses vocantur primitiae, quia Paulus eis inter primos praedicavit Evangelium, eosque convertit ad fidem et salutem. Secundo, loquitur Paulus de electione non efficaci, completa et immediata ad salutem, id est gloriam coelestem, sed de mediata et inchoata, qua eliguntur, id est destinantur ad salutem omnes Christiani per fidem et baptismum; ut si gratiam, quam in baptismo acceperunt, conservent, et in vita Christiana pergant, uti coeperunt, certo et efficaciter salutem et gloriam sint adepturi. Unde Paulus explicat quomodo eos Deus elegerit in salutem, dum subdit: «In sanctificatione spiritus et in fide veritatis,» id est, ut Syrus, Chrysostomus, Theophylactus, Vatablus et alii, per sanctificationem spiritus et fidem veritatis, q. d. Deus elegit et direxit nos ad salutem, posuitque nos in via salutis, hoc ipso quo in baptismo infudit nobis veram fidem Christi et gratiam sanctificantem, qua spiritum et mentem nostram sanctificavit.
2:13
13. IN QUA (ad quam, scilicet fidem et sanctificationem, graece εἰς ὅ, id est, ad quod; Syrus ad quae, ut referat se ad omnia, quae dixit Paulus vers. praeced.) ET VOCAVIT VOS PER EVANGELIUM NOSTRUM IN ACQUISITIONEM GLORIAE DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI. — Ut scilicet acquiratis gloriam coelestem, quam habet Dominus noster Jesus Christus; vel potius, ut per fidem, gratiam et salutem major gloria Christo illorum auctori acquiratur. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Anselmus. Unde Syrus vertit, ut decori sitis Domino nostro Jesu Christo: graece enim est εἰς περιποίησιν. Quo alludit ad Exod. XIX, v, ubi Dominus ad Hebraeos dicit: «Eritis mihi in peculium,» id est in peculiarem haereditatem, q. d. Licet meus sit universus orbis et omnes gentes, vos tamen, o Hebraei, a me dilecti et electi, eritis pars mea et portio prae omnibus electa et dilecta (hoc enim significat Hebraeum סגלות segulla), esto sitis pusillus grex, eritis tamen totum pecus meum, id est omnis substantia mea, totae opes meae. Olim enim omnis substantia veterum erat in pecore. Unde hoc peculium explicans, Deuter. XXXII, 9: «Pars, inquit, Domini populus ejus, Jacob (Hebraei posteri Jacob, sive Jacobaei) funiculus haereditatis ejus,» id est erunt ipsi Deo portio haereditaria, quasi ad funiculum divisa et admensa. Septuaginta, Exodi XIX, pro «eritis mihi in peculium,» vertunt, ἔσεσθε μοι λαὸς περιούσιος, eritis mihi populus peculiaris, et, ut Theodoretus vertit, ἐξαίρετος, id est electus, quem scilicet Deus sibi ut proprium et peculiarem acquisivit et emit, dum eum per tot labores ex Aegypto in Sinai et Chanaan eduxit. Septuaginta sequens S. Petrus, epist. I, cap. II, vers. 9: «Vos, inquit, (o Christiani) genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis,» graece habet εἰς περιποίησιν, id est populus in acquisitionem, quem ad praedestinationem, q. d. A principio, ab aeterno elegit nos Deus ad salutem; scilicet Christus suo sanguine acquisivit et emit: sic hic Paulus ait Christianos esse acquisitionem, id est populum acquisitum Christo et gloriae Christi. De quo rursum dicam II Timoth. II, 19.
2:14
14. ITAQUE, FRATRES, STATE (in fide et vita Christiana, quam accepistis, firmi) ET TENETE TRADITIONES, QUAS DIDICISTIS, SIVE PER SERMONEM, SIVE PER…
2:2
Superius apostolus ostendit futura, quantum ad poenas malorum, et praemia bonorum, hic annuntiat futura quantum ad pericula Ecclesiae, quae erunt tempore Antichristi. Et primo nuntiat veritatem de futuris periculis; secundo monet, ut in veritate permaneant, ibi itaque, fratres. Circa primum duo facit, quia primo excludit falsitatem; secundo instruit de veritate, ibi quoniam nisi. Iterum prima in tres, quia primo commemorat illud ex quo debent induci; secundo ostendit ad quid debent induci, ibi ut non cito; tertio removet illud quod eos movere posset, ibi neque per spiritum. Inducit autem ex tribus, scilicet propriis precibus, ibi rogamus, non praeceptis. Philem. V, 8: multam fiduciam habens in Christo Iesu imperandi tibi, quod ad rem pertinet, propter charitatem magis obsecro. Secundo ex adventu Christi, desiderabili bonis, licet terribili malis. Amos V, 18: vae desiderantibus diem domini, et cetera. II Tim. IV, v. 8: non solum autem mihi, sed et his qui diligunt adventum eius, et cetera. Apoc. ult.: veni, domine Iesu, et cetera. Tertio ex desiderio et amore totius congregationis sanctorum, in idipsum, scilicet ubi Christus est, quia Matth. XXIV, 28: ubi erit corpus, ibi congregabuntur et aquilae. Vel in idipsum, id est, in idem, quia omnes sancti loco et gloria erunt in eodem. Ps. XLIX, v. 5: congregate illi sanctos eius. Sed ad quid inducit? Ut non cito moveamini a vestro sensu. Est autem aliud moveri, aliud terreri. Movetur autem a suo sensu, qui praetermittit quod tenebat; quasi dicat: non cito dimittatis doctrinam meam. Eccli. XIX, 4: qui cito credit, levis est corde. Terror autem est quaedam trepidatio, cum formidine contrarii. Et ideo dicit ne terreamini. Iob XV, 21: sonitus terroris semper in auribus eius. Item si pax, illi semper insidias suspicantur. Sap. XVII, 10: cum enim sit timida nequitia, dat testimonium condemnationi, et cetera. Deinde cum dicit neque per spiritum, removet quod eos movere posset, primo in speciali, secundo in generali, ibi ne quis. Seducitur autem quis per falsam revelationem; unde dicit neque per spiritum, id est: si quis dicat sibi revelatum per spiritum sanctum, vel a spiritu sancto aliquid quod est contra doctrinam meam, non terreamini. I Io. IV, 1: nolite omni spiritui credere. Ez. XIII, 3: vae prophetis insipientibus, qui sequuntur spiritum suum, et nihil vident. Aliquando etiam Satanas transfigurat se in Angelum lucis, ut dicitur II Cor. c. XI, 14; et III Reg. ult.: egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum eius. Secundo per ratiocinationem, vel falsam expositionem Scripturae; ideo dicit neque per sermonem. II Tim. II, 17: sermo eorum ut cancer serpit. Eph. V, 6: nemo vos seducat inanibus verbis. Tertio per auctoritatem inductam in malo intellectu. II Petr. ult.: sicut charissimus frater noster Paulus, secundum sibi datam sapientiam scripsit vobis, sicut in omnibus epistolis, loquens in eis de his, in quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas, et cetera. Sed de quo seducebantur? Quasi instet dies domini. Et dicit neque per epistolam tamquam per nos missam. Quia in prima epistola nisi bene intelligatur, videtur dicere instare domini adventum, ut illud: deinde nos qui vivimus, et cetera. Deinde cum dicit ne quis, etc., facit idem in generali. Lc. XXI, 8: videte ne seducamini, et cetera. I Cor. XV, 33: nolite seduci. Ratio autem quare haec removet apostolus, scilicet de adventu domini, est, quia praelatus nullo modo debet velle quod per mendacium aliqua bona procurentur. I Cor. c. XV, 15: invenimur autem et falsi testes, et cetera. Item quia res credita erat periculosa, quod scilicet instaret dies domini. Primo quia daretur occasio maioris seductionis, quia futuri erant post tempora apostolorum aliqui, qui dicerent se esse Christum. Lc. XXI, 8: multi dicent: ego sum, et cetera. Et ideo apostolus noluit. Item Daemon frequenter praetendit se esse Christum, sicut patet de beato Martino. Et ideo ne seducantur, noluit. Augustinus autem ponit aliam rationem, quia immineret periculum fidei. Unde diceret aliquis: tarde veniet dominus, et tunc praeparabo me ad eum. Aliud diceret: veniet cito, et ideo nunc me praeparabo. Alius diceret: nescio. Et hic melius dicit, quia concordat Christo. Sed ille plus errat, qui dicit: cito; quia, elapso termino, homines desperarent, et crederent falsa esse quae scripta sunt.
2:3
Deinde cum dicit quoniam nisi venerit discessio, etc., astruit veritatem; et primo ostendit quae ventura sunt ad Antichristi adventum. Et sunt duo, quorum unum praecedit adventum Antichristi; aliud est ipse adventus eius. Primum est discessio, quod multipliciter exponitur in Glossa. Et primo a fide, quia futurum erat, ut fides a toto mundo reciperetur. Matth. XXIV, 14: et praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe. Istud ergo praecedit quod secundum Augustinum nondum est impletum, et post multi discedent a fide, et cetera. I Tim. IV, 1: in novissimis temporibus discedent quidam a fide, et cetera. Matth. XXIV, 12: refrigescet charitas multorum. Vel discessio a Romano imperio, cui totus mundus erat subditus. Dicit autem Augustinus, quod hoc figuratur Dan. II, 31 in statua, ubi nominantur quatuor regna; et post illa adventus Christi, et quod hoc erat conveniens signum, quia Romanum imperium firmatum fuit ad hoc, quod sub eius potestate praedicaretur fides per totum mundum. Sed quomodo est hoc, quia iamdiu gentes recesserunt a Romano imperio, et tamen necdum venit Antichristus? Dicendum est, quod nondum cessavit, sed est commutatum de temporali in spirituale, ut dicit Leo Papa in sermone de apostolis. Et ideo dicendum est, quod discessio a Romano imperio debet intelligi, non solum a temporali, sed a spirituali, scilicet a fide Catholica Romanae Ecclesiae. Est autem hoc conveniens signum, quod sicut Christus venit quando Romanum imperium omnibus dominabatur, ita e converso signum Antichristi est discessio ab eo. Secundo praedicit secundum futurum, scilicet Antichristum. Et primo quantum ad eius culpam et poenam; secundo quantum ad eius potestatem, ibi eum cuius adventus. Item primo communiter et implicite tangit culpam eius et poenam; secundo explicat utrumque, ibi qui adversatur. Dicit ergo: discessio primo veniet, et tunc revelabitur. Dicitur autem esse homo peccati et filius perditionis, secundum Glossam, quia sicut in Christo abundavit plenitudo virtutis, ita in Antichristo multitudo omnium peccatorum. Et sicut Christus est melior omnibus sanctis, sic ille peior omnibus malis. Et propter hoc homo peccati dicitur, quod totaliter erit peccatis deditus. Sed non dicitur sic homo peccati, quin posset esse peior, quia numquam malum corrumpit totum bonum, licet quantum ad actum non poterit esse peior. Christo autem nullus homo potuit esse magis bonus. Dicitur autem filius perditionis, id est, deputatus extremae perditioni. Iob XXI, 30: in diem perditionis servabitur malus, et ad diem furoris ducetur. Vel perditionis, id est, Diaboli, non per naturam, sed per suae malitiae complementum, quae in eo complebitur. Et dicit revelabitur, quia sicut omnia bona et virtutes sanctorum, qui praecesserunt Christum, fuerunt figura Christi, ita in omnibus persecutionibus Ecclesiae tyranni fuerunt quasi figura Antichristi, et latuit ibi Antichristus: et ita tota illa malitia, quae latet in eis, revelabitur in tempore illo. Deinde cum dicit qui adversatur, explicat quae dixerat. Et primo ostendit quomodo sit homo peccati; secundo quomodo filius perditionis, ibi et tunc revelabitur. Item primo praenuntiat eius futuram culpam; secundo assignat eius causam, ibi et tunc. Item primo describit culpam, secundo dicit se non annuntiare doctrinam novam, ibi non retinetis. Item primo ostendit culpam, secundo eius signum, ibi ita ut, et cetera. Duplex est autem eius culpa, scilicet contrarietas ad Deum; unde dicit qui adversatur omnibus spiritibus bonis. Iob c. XV, 26: cucurrit adversus Deum erecto collo, et pingui cervice, armatus est, sicut et membra eius. Is. III, 8: lingua eorum et adinventiones eorum contra dominum, ut provocarent oculos maiestatis eius. Secunda est, quia praefert se Christo; ideo dicit extollitur, et cetera. Dicitur autem Deus tripliciter. Primo naturaliter. Deut. VI, 4: audi, Israel, dominus Deus tuus, Deus unus est. Secundo opinative. Ps. XCV, 5: omnes dii gentium Daemonia. Tertio participative. Ps. LXXXI, 6: ego dixi: dii estis. Omnibus autem his se praeferet Antichristus. Dan. XI, 36: elevabitur et magnificabitur adversus omnem Deum, et adversus Deum deorum loquetur magnifica. Signum autem culpae est, cum dicit ita ut in templo, et cetera. Superbia enim Antichristi maior est superbia omnium praecedentium. Unde sicut de Caio Caesare legitur, quod cum in vita adhuc esset, coli voluit, statuam suam ponens in quolibet templo, et Ez. XXVIII, 2 de rege Tyri dicitur: dixisti, quia Deus ego sum, etc.: ita credibile est, quod sic eis faciet Antichristus, dicens se Deum esse et hominem. Et in huius signum sedebit in templo. Sed in quo templo? Nonne est destructum a Romanis? Et ideo dicunt quidam, quod Antichristus est de tribu Dan, cuius tribus inter alias duodecim non nominatur Apoc. c. VII, 5. Et ideo Iudaei primo eum recipient, et reaedificabunt templum in Ierusalem, et sic implebitur illud Dan. IX, 27: erit in templo abominatio et idolum; Matth. XXIV, 15: cum vero videritis abominationem desolationis, quae dicta est a Daniele propheta, stantem in loco sancto, qui legit intelligat. Quidam vero dicunt, quod numquam Ierusalem, nec templum reaedificabitur, sed usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio. Et hoc etiam aliqui Iudaei credunt. Ideo exponitur in templo Dei, id est, in Ecclesia, quia multi de Ecclesia eum recipient.
2:4
Vel secundum Augustinum, in templo Dei sedeat, id est, principetur et dominetur, tamquam ipse cum suis nuntiis sit templum Dei, sicut Christus est cum suis.
2:5
Deinde cum dicit non retinetis, ostendit quod nihil novi scribet; quasi dicat: olim cum essem apud vos, dixi hoc. II Io., 5: non mandatum novum scribo vobis, sed mandatum vetus, quod habuistis ab initio. II Cor. X, 11: quales fuimus verbo per epistolas absentes, tales et praesentes in facto, et cetera.
2:6
Superius apostolus praenuntians narravit adventum et culpam Antichristi, hic ostendit causam dilationis. Et primo ostendit eos habere huius scientiae causam; secundo causam illam obscure proponit, ibi nam mysterium. Dicit ergo: dico quod oportet revelari hominem peccati. Et quid nunc detineat, id est, quae sit causa, quod tardet, scitis, quia ego dixi vobis, ita quod sic ad praesens detinet, ut suo tempore, id est, congruo tempore, reveletur. Eccle. VIII, 6: omni negotio tempus et opportunitas est. Et ibidem III, 11: omnia fecit Deus bona in tempore, et cetera. Deinde cum dicit nam mysterium, etc., causam eius ponit. Et haec littera multipliciter exponitur, quia hoc mysterium potest esse nominativi casu, vel accusativi. Si primo modo, est sensus: dico ut suo tempore, quia etiam iam mysterium, id est, figuraliter occultatum, operatur in fictis, qui videntur boni, et tamen sunt mali. Et hi operantur officium Antichristi. II Tim. III, 5: habentes speciem pietatis, virtutem autem eius abnegantes. Sed secundo modo est sensus: nam Diabolus, in cuius potestate veniet Antichristus, iam incipit operari occulte iniquitatem suam, per tyrannos et seductores, quia persecutiones Ecclesiae huius temporis sunt figurae illius ultimae persecutionis contra omnes bonos, et sunt sicut imperfectae comparando ad illam. Tantum ut qui tenet, et cetera. Hoc exponitur multipliciter. Uno modo, secundum Glossam, et Augustinum, qui dicunt, quod quidam opinati sunt Neronem, qui primo persecutus est Christianos, esse Antichristum, et quod non fuerat occisus, sed subtractus, et quandoque restituendus.
2:7
Unde apostolus hoc evacuans, dicit tantum ut qui tenet nunc, Romanum imperium, teneat, donec de medio fiat, id est, donec moriatur. Sed hoc modo non est conveniens; quia multi anni sunt, quod Nero mortuus est, illo scilicet anno quo apostolus. Sed melius est quod referatur ad Neronem, prout est persona publica Romani imperii, donec de medio fiat, id est, tollatur Romanum imperium de hoc mundo. Is. XXIII, v. 9: dominus exercituum cogitavit hoc, ut detraheret superbiam omnis gloriae, et ad ignominiam, et cetera. Vel aliter tantum ut qui tenet, id est, detinet modo adventum Antichristi, teneat, ne veniat; quasi sit necessarium, quod adhuc aliqui veniant ad fidem, et aliqui recedant. Quasi dicat: ut discessus et accessus qui nunc tenet donec veniat, teneat donec tollatur ille obscoenus. Vel sic: tantum qui nunc tenet fidem, teneat, id est, firmus sit in ea. Ap. II: tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam, donec de medio fiat, id est, congregatio malorum permixta, separetur, et fiat seorsum, quod erit in persecutione Antichristi. Vel tantum, etc., id est, ut mysterium iniquitatis, id est, iniquitas mystica, quae detinet, detineat donec fiat de medio, id est, donec iniquitas reducatur in publicum: et fiat quasi aliquid existens in publico de medio. Multi enim modo occulte peccant, sed tamen quandoque fiet in aperto: quia Deus sustinet peccatores quamdiu sunt occulti, donec publice peccent, et tunc non sustinebit, ut patet de Sodomitis Gen. XIX, 24. Sed tamen Augustinus confitetur se nescire quid apostolus illis loquitur, qui iam sciebant. Unde dicit quid nunc detineat, scitis. Et praeterea hoc non erat multum necessarium ad sciendum. Deinde cum dicit et tunc, etc., ponitur adventus iniqui, et poena eius. Primo manifestatio; secundo eius poena. Quantum ad primum dicit ille, singulariter, iniquus revelabitur, quia manifesta erit eius culpa, quem dominus Iesus interficiet spiritu oris sui. Is. XI: zelus domini exercituum faciet hoc, id est, zelus iustitiae, qui est amor. Spiritus enim Christi est amor Christi, et hic zelus est spiritus sancti, quem habet ad Ecclesiam.
2:8
Vel spiritu oris sui, id est, mandato suo; quia Michael interfecturus est eum in monte oliveti, unde Christus ascendit; sic et Iulianus manu divina extinctus est. Et haec est poena praesens, licet futura etiam aeternaliter punietur, quia destruet illustratione, etc., id est, in adventu suo omnia illustrante. I Cor. IV, 5: illuminabit abscondita tenebrarum, et cetera. Et destruet, inquam, aeterna, scilicet damnatione. Ps. XXVII, v. 5: destruet illos, et cetera. Et dicit, illustratione, quia ipse visus est Ecclesiam obtenebrare, et tenebrae expelluntur illustratione, quia quicquid Antichristus ostenderit, ostendetur fuisse mendacium.
2:9
Deinde cum dicit eum cuius est adventus, praedicit potestatem Antichristi. Et circa hoc duo facit, quia primo ponit potestatem eius ad seducendum; secundo huius causam ex domini iustitia, ibi eo quod charitatem. Iterum prima in tres, quia primo ponit actorem huius potestatis; secundo modum seducendi; tertio ostendit seducendos. Actor huius potestatis est Diabolus, et ideo destruet eum Christus. I Io. III, 8: in hoc apparuit filius Dei, ut dissolvat opera Diaboli. Et ideo dicit, quod adventus Antichristi erit secundum operationem Satanae, id est ex instinctu eius. Ap. XX, 7: solvetur Satanas de carcere suo, et exibit, et seducet gentes, et cetera. Operatur enim aliquid secundum operationem Satanae, sicut arreptitius, in quo non solum instigat voluntatem, sed etiam impedit usum rationis: quod tamen non imputatur ad culpam eius, quia non habet usum liberi arbitrii. Antichristus autem non sic; sed habebit usum liberi arbitrii, in quo est Diabolus suggerens, sicut dicitur de Iuda Io. c. III: introivit in eum Satanas, scilicet instigando. Decipiet autem hoc modo: primo per potentiam saecularem; secundo per virtutem miraculorum. Quantum ad primum dicit in omni virtute, scilicet saeculari. Dan. XI, 43: dominabitur thesaurorum auri et argenti, et in omnibus pretiosis Aegypti. Vel virtute, scilicet simulata. Quantum autem ad secundum dicit in signis, et cetera. Signa sunt quaedam mira etiam parva. Prodigia vero magna, quae aliquem prodigiosum ostendunt, quasi procul a digito. Ap. XIII, 13: fecit signa magna, ita ut et ignem faceret descendere de caelo, et cetera. Matth. XXIV, 24: dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. Et dicit mendacibus. Miraculum mendax dicitur, vel quia deficit a vera ratione facti, vel a vera ratione miraculi, vel a debito fine miraculi. Primum fit in praestigiis, quando per Daemones illuduntur aspectus, ut aliud videatur, quam est: sicut Simon magus fecit decollari arietem, et postea ostensus est vivus; et homo decollatus est, et postea homo, qui credebatur decollatus, ostensus est vivus, et creditus est resuscitatus. Et hoc faciunt homines commutando phantasmata et decipiendo. Secundo modo illa dicuntur miracula improprie, quae plena sunt admiratione, quando effectus videtur, et ignoratur causa. Quae ergo habent causam occultam alicui, et non simpliciter, dicuntur quidem mira, et non miracula simpliciter. Sed quae simpliciter causam occultam habent, sunt proprie miracula, quorum causa est ipse Deus gloriosus, quia totum ordinem naturae creatae transcendunt. Aliquando vero fiunt aliqua mira, sed non praeter ordinem naturae, sed occultas causas habent: et haec multo magis faciunt Daemones, qui virtutes naturae sciunt, et qui habent determinatas efficacias ad speciales effectus, et haec faciet Antichristus; sed non quae habent veram rationem miraculi, quia non possunt in illa quae sunt supra naturam. Tertio modo dicuntur miracula, secundum quod sunt ordinata ad attestandum veritati fidei, ad reducendum fideles in Deum. Mc. c. ult.: domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis. Sed si alicui adest gloria miraculorum et non utatur eis ad hoc, miracula quidem sunt vera quo ad rationem rei factae, et quo ad rationem miraculi, sed sunt falsa quantum ad finem debitum, et intentionem Dei. Sed tamen hoc non erit in Antichristo, quia nullus contra fidem facit vera miracula, quia Deus non est testis falsitatis. Unde aliquis praedicans falsam doctrinam non potest facere miracula, licet aliquis habens malam vitam posset. Deinde ostendit seducendos, cum dicit his qui pereunt, id est, in praescitis ad perditionem. Io. XVII, 12: nemo ex eis periit, nisi filius perditionis. Et hoc ideo, quia Io. X, 27: oves meae vocem meam audiunt.
2:10
Postquam ostendit in quibus habet locum deceptio Antichristi, scilicet in praescitis ad damnationem, hic assignat causam praedictorum. Et primo ostendit causam huius, et quomodo decipientur; secundo quomodo fideles ab eo liberentur, ibi nos autem. Item primo ponit eorum culpam tantum; secundo poenam cum culpa; tertio poenam tantum. Et est hic processus peccati: primo enim quis ex demerito primi peccati deseritur a gratia, et cadit in aliud peccatum, et post in aeternum punitur. Dicit ergo, quod causa quare decipientur est quia noluerunt recipere charitatis veritatem, id est, veritatem Evangelii. Io. VIII, v. 46: si veritatem dico, quare non creditis mihi? Iob XXIV, 13: ipsi fuerunt rebelles lumini. Et dicit charitatem veritatis, quia nisi sit formata fides per charitatem, nihil est. I Cor. XIII, 2: si habuero fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum, et cetera. Gal. ult.: in Christo Iesu neque circumcisio, neque praeputium aliquid valet, sed nova creatura. Et subdit utilitatem veritatis, dicens ut salvi fierent. Rom. V, 1: iustificati ex fide, pacem habeamus ad Deum per dominum, et cetera. Sed culpa et poena est eorum seductio; unde dicit mittet, id est, permittet illis venire, operationem erroris. Is. XIX, 14: miscuit dominus in medio eius spiritum vertiginis. III Reg. ult.: ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum eius.
2:11
Et ideo dicit ut credant mendacio, id est, falsae doctrinae Antichristi. Rom. II: propter quod tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt. Sed poena tantum est aeterna damnatio; unde subdit ut iudicentur, scilicet iudicio damnationis. Io. V, 29: et procedent qui mala fecerunt in resurrectionem iudicii, et cetera.
2:12
Omnes qui non crediderunt veritati. Io. III, 18: qui non credit, iam iudicatus est. Deinde cum dicit nos autem, ostendit quare fideles Christi liberentur. Et primo agit gratias pro eis; secundo commemorat divina beneficia, quibus a talibus liberantur. Dicit ergo sic: illi decipientur, sed nos debemus gratias agere. Rom. I, 8: primum quidem gratias ago Deo meo semper pro vobis per dominum, et cetera. Duplex autem ponit Dei beneficium, scilicet electionem Dei, quae est aeterna, et vocationem, quae est temporalis, ibi in qua et vocavit vos. Dicit ergo quod, pro quia, elegit nos, scilicet apostolos, et vos, scilicet fideles. Eph. I, 4: elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti, et cetera. Io. XV, 16: non vos me elegistis, sed ego elegi vos. Circa electionem tria tangit, scilicet ordinem electorum, finem electionis, et medium consequendi finem. Electi sunt omnes sancti a principio mundi. Deut. XXXIII, 3: dilexit populos, omnes sancti in manu illius sunt. Sed apostoli specialiter sunt primitiae. Rom. VIII, 23: nos ipsi primitias spiritus habentes, et cetera. Et ideo dicit primitias fidei. Finis item electionis est salus aeterna; et ideo dicit in salutem. I Tim. II, 4: omnes homines vult salvos fieri, et cetera.
2:13
Hoc autem fit, primo, ex parte Dei per gratiam sanctificantem; unde dicit in sanctificatione spiritus; secundo, ex parte nostra, est consensus liberi arbitrii per fidem; ideo subdit et in fide veritatis. Deinde cum dicit in qua et vos vocavit, etc., ponit secundum beneficium, quod est vocatio temporalis Christi, quae sequitur electionem. Rom. VIII, 30: quos vocavit, hos et iustificavit, et cetera. Et de hac vocatione nota parabolam, Lc. XIV, 16 de eo, qui fecit coenam magnam, et cetera.
2:14
Et addit per Evangelium nostrum, id est, a me praedicatum. Sed ad quam coenam? In acquisitione gloriae, id est, ut acquiramus Christi gloriam. Deinde cum dicit itaque, etc., monet tenere veritatem, et primo ponit monitionem; secundo orationem, ibi ipse autem dominus, et cetera. Et facit primum, quia opus nostrum dependet a libero arbitrio; secundum vero, quia indiget auxilio gratiae. Et primo monet ad standum, cum dicit state in veritate. Gal. V, 1: state, et nolite iterum iugo servitutis contineri. Secundo docet modum standi, ibi et tenete traditiones, id est, documenta, quae a maioribus traduntur. Nam documenta quae traduntur a minoribus, quandoque non sunt servanda, quando scilicet contrariantur documentis fidei. Matth. XV, 6: irritum fecistis mandatum Dei, propter traditionem vestram. Sed servanda sunt quae ordinantur ad mandata Dei. Quas didicistis. Act. XVI, 4: Paulus docebat, ut tenerent traditiones et documenta quae erant decreta ab apostolis et senioribus, qui erant Ierosolymis, et cetera.
2:15
Et has traditiones dupliciter ediderunt, quasdam verbis unde dicit per sermonem, quasdam in Scripturis ideo addit sive per epistolam. Unde patet, quod multa in Ecclesia non scripta, sunt ab apostolis docta, et ideo servanda. Nam multa, secundum iudicium apostolorum, melius erat ut occultarentur, ut dicit Dionysius. Unde apostolus I Cor. X dicit caetera cum venero disponam. Deinde ponit orationem, ibi ipse autem dominus noster Iesus Christus, etc.; quasi dicat: sic moneo, sed nihil valet nisi adsit divinum auxilium. Et ideo ponit primo duplex Dei beneficium. Primum est amor eius ad nos, quo alia nobis impendit; ideo dicit dilexit nos. Secundum est spiritualis consolatio, ibi et dedit consolationem aeternam. II Cor. I, v. 4: qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Is. XL, 1: consolamini, consolamini, popule meus, dicit dominus Deus vester, et cetera.
2:16
Et dicit consolationem aeternam, scilicet contra omnia mala imminentia et futura. Et ideo expectamus spem bonam, id est, bonorum aeternorum infallibilitatem. I Petr. I, 3: qui secundum magnam misericordiam suam regeneravit nos in spem vivam. Et hoc in gratia, scilicet per quam speramus consequi vitam aeternam. Rom. VI, 23: gratia Dei vita aeterna. Petit autem pro eis exhortationem, quae est monitio ducens animum ad volendum. Et hanc potest facere homo exterius; sed non esset efficax, nisi esset interius spiritus Dei.
2:17
Unde dicit exhortetur corda vestra, id est, instiget. Os. II, 14: ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor eius. Item petit confirmationem, unde dicit et confirmet. Ps. LXVII, 29: confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis. Quasi dicat: exhortetur per gratiam, ut velimus, et confirmet ut efficaciter velimus. Et hoc in omni opere bono et sermone. Praecedit opus sermonem, quia coepit Iesus facere et docere Act. I, 1.
2:1
Rogamus autem vos fratres, Christi, et nostrae congregatiohis in per adventum Domini nostri.Iesu ipsum1): 2. ut non cito moveamini
1. Rogamus autem vos fratres per adventum Domini nostri Jesu Christi. Aggreditur principalem hujus Epistolae rnatoriam, de qia diximus in argumento. Suborta enim erat Thessalonicensibus opinio, partim ex verbis quibusdam Epistolae prioris, partim ex aliis causis hic indieatis, diem adventus Domini brevi adfuturum. Quae res animos illorum metu ac terrore non parum turbaverat. Hanc igitur eorum opinionem corrigit. Incipit autem ab obtestatione, quam sumit ex re praesenti, de qua et locutus jam erat, et adhuc locuturus. Quamvis enim Graeca sic verti possint: De adventu Domini nostri etc., plus tamen habet efficaciae forma obtestationis per adventum Domini, scilicet eum ipsum, quem verebantur ut terribilem. Totus autem hic locus refertur a S. Aug. De civit. Dei lib. 20. cap. 19.
Et nostrae congregationis in ipsum. Ambiguitas est in Graeco. Juxta nostram versionem hic repetenda esset dictio, adventum, a quo reguntur genitivi, nostrae congregationis. Sed sine dubio incommodus est hic sermo, per adventum nostrae congregationis. Quocirca melius alii per accusativum sic vertunt: Et nostram congregationem; vel nostri aggregationem seu collectionem m ipsum; ut ab eadem propositione unkp regantur adventus et congregatio. Et nostri congregationem in ipsum, legit Hier. epist. 152. Est enim haec altera pars obtestationis, qua nimirum Thessalonicenses obsecrat per eam aggregatienem, qua tum ipsi, tum caeteri electi, Christo veniente colligentur ad ipsum, ut ad caput suum; de qua dixit in superiori Epistola: Simul rapiemur obviam Christo: et de qua ipse Chiistus Luc. 17. Ubicumque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae. Nam ad eam Domini sententiam hic allusisse Paulus videtur. Obsecrat autem non solum per adventum Domini, verum etiam per fidelium ad eum congregationem in adventu futuram, velut per rem summis votis exoptatam. Huic interpretationi consonat etiam Syriaca versio.
2:2
2. Ut non cito moveamini a vestro sensu. Graece, a mente, sive intellectu; nec additur pronomen. Alii pro mente, sententiam vertunt. Sed haec fere eadem sunt; nam sensus est: Ne cito dimoveamini a sententia seu doctrina, quam a nobis acceptam mente tenetis, scilicet de tempore adventus Domini. Respicit enim Apostolus ad ea, quae praesens docuerat Thessalonicenses, de quibus ait infra: Num retinetis, quod cum adhuc essem apud vos, haec dicebam vobis? Est autem et hic subaudiendum, quod in fine periodi exprimit, guasi instet dies Domini: non autem supplendum, quod Erasmus supplet in paraphrasi, si proferetur adventus Domini; quasi sensus sit: Si videatis adventum Domini in longum differri, ne propterea fluctuetis animo haesitantes, num vera sint, quae de adventu Domini et glorificatione vestra futura a nobis accepistis. Hujusmodi quidem admonitionem videre est apv.d B. Petrum 2. Epist. 3. adversus eos, qui dicebant: Ubi est promissio aut adventus ejus etc.? Verum huic loco, ubi sermo est ad eos, qui contrario errore laborabant, putantes vicinum esse diem Domini, non quadrat ea admonitio.
Neque terreamini. Graece, turbemini; sive ut Arrbrosianus legit, conturbemini. Sed haec turbatio ex errore erat, quem causabat opinio appropinquantis judicii. Igitur hic locus, docet cogitationem futuri judicii etiam piis incutere terrorem; non ob aliud sane, quam quia nemo scit, qualis ibi judicabitur, cum ipse etiam Apostolus de se dicat: Nihil mihi conscius sum; sed non in hoc justificatus sum 1 Cor. 4. Unde judicium ilhul extremum ut tremencium ac terrore plenum nobis passim in Scripturis proponitur.
Neque per spiritum. Subaudi, quasi divinum et propheticum: nam ut in superiori Epistola monuit cap. 5., Spiritus quidem non extinguendus, neque prophetiae spernendae: sed omnia probanda. Unue et Joannes Apostolus praecipit 1 Joan. 4., ne omni spiritui credamus, sed ut probemus spiritus, si ex Deo sint. Hincapparet, quosdam spiritu mendacii deceptos, annuntiasse Thessalonicensibus instantem Domini adventum. Quod verisimilius est, quam quod alii dicunt, impostores quosdam studio confinxisse prophetiam. Supponit enim Apostolus spiritum, veluti mox sermonem et epistolam: sed exigit discretionem, quis spiiitus, cujus sermo, cujus epistola.
Neque per sermonem. Intellige quasi a nobis profectum: dicit enim sub finem capitis: Tenete traditiones, quas didicistis sive per sermonem, sive per epistolam nostram. Ubi sermonem intelligit suum, sicut epistolam. Quod ergo in parte sequenti additur, canquam per nos, etiam huc referendum est, Erant enim, qui mentiebantur, se ex ore Pauli audivisse, quod instaret dias Domini.
Neque per epistolam tanquam per nos missam. In Graeco et Syriaco non additur, missam; sed interpres id adjecit explendae sententiae causa; pro quo alii scriptam addunt. Verum hae additiones nimiumrestringerevidentur mentem Apostoli; cum nihil obstet, quo minus haec particula, tanquam per nos, etiam ad sermonem, referatur, uti dictum est. Quod ut commode fieri possit, Erasmus et Hentenius ita vertunt, tanquam nobis auctoribus. Potest et hoc modo: tanquam a nobis prufecia. Ex hoc loco patet, fuisse nonnullos, qui etiam Epistolam proferrent velut jussu, aut nomine Pauli scriptam, ex qua probarent commentum suum de instante die Domini. Atque hinc discimus, quam vetus sit impudentia, libris aut Epistolis supposititiis adscribendi magnorum auctorum nomina; ut proinde plusquam necessarium sit in Ecclesia judicium, quo discernantur libri sacri ab apocryphis, ac genuini ab adulterinis. Quod quidem judicium certum ac definitum non aliunde petendum est, quam ab iis, qui praesunt Ecclesiae Catholicae, quae columna etfirmamentum est veritatis.
Quasi instet dies Domini. Graece: dies Chriiti; tametsi Theophylactus et Syrus interpres Domini legunt. Non sine causa Apostolus tamsoiicite studetopinionem instantis diei Domini fidelium mentibus eximere; ne videlicet hac opinione delusi, putarent, vanam et fabulosam esse promissionem adventus Dominici et suae glorificationis; et per huc a fide Christiana recederent, quemadmodum Augustinus docet epist. 80. ad Hf sychium.
2:3
3. Ne quis vos seducat ullo modo. Seducat, Graece decipiat. Non contentus aliquot modos deceptionis removisse, scilicet per spiritum, per sermonem, per epistolam; nunc simul omnes excludit, dicens: Ne quis ullo modo vos decipiat, scilicet persuadendo, Christum statim esse venturum. Vocat hanc Apostolus deceptionem,, non propter simplicem falsitatem, sed quia fidelibus valde periculosus, uti jam declaratum est, futurus erat hic error. Ex quo intelligitur, quam male mereantur de religione Christiana, qui conjecturas nescio quas secuti, certum aliquod tempus venturi judicii audent designare.
Quoniam nisi venerit discessio primum. Sententiam hanc Apostolus, dum multis additis protrahit, suspensam et imperfectam reliquit: quae tamen facile suppletur, hoc modo: Quoniam non veniet dies Domini, nisi primum venerit discessio etc. Diem Domini nondum instare, ex eo docet, quod quaedam res non parvi temporis aut momenti, quae nondum acciderunt, praecedere illum debeant. Porro totus hic locus propheticus est, ut proinde mirum non sit, si obscuritatem et difficultatem habeat, quae cjmmeutatores exerceat; praesertim cum ea praedicantur, quae nec hodie sunt impleta, nisi tantum aliqua ex parte; quemadmodum infra docebimus. Pro discessione, Graece est, a.TZQ3T<xoia., quae vox defectionem significat; ut cum quis deficit ac recedit ab eo, cui subjectionem et obedientiam debebat. Atque, ita legit Ambrosianus. Nam quod Augustinus lib. 20. de civit. Dei cap. 19. legit: Nisi venerit refuga primum, quod Graece diceretur aiZQGzdtriQ y in nullis, quod sciam, invenitur Graecis codicibus; tametsi illius lectionis in Latinis exemplaribus repertae etiam Sedulius meminerit. Quaeritur ergo, quam ctTCoaxaatav seu defectionem hic dicat Apostolus. Graeci interpretes eo nomine significari putant ipsum hominem, de quo consequenter loquitur, id est Antichristum, velut auctorem, ducem et principem defectionis cujusdam universalis hominum a Christo. Verum alii probabilius non personam, sed rem ipsam intelligunt, juxta propriam vocabuli significationem: et quidem eam rem, quae personam, de qua deinceps agitur, praecedat. Id enim velle videtur Apostolus illo adverbio primum. Dicessionem igitur multi interpretantur eam, qua omnes gentes Romanorum imperio subjectae ab eo recedant; Apostolum autem dicunt id exprimere noluisse, ne Romanos olfenderet, quibus persuasum erat, aeternum fore suum iraperiura. Ita Hieronymus epist. 151. ad Algasiam q. 11. et Ambrosianus in comm. Quos utraque glossa tam ordinaria, quam interlinealis, et alii no;i pauci sequuntur, inter quos etiam Cajetanum numero. Sed aliis non placet haec interpretatio: primum quoniam, uti testatur S. Thomas et Liranus, et res ipsa probat, jam olim a Romano imperio gentes, quotquot ei subjectae erant, desciverunt; solumque pene nomen imperii Romani hodie reliquum habemus; nec tamen venit Antichristus, quem venturum statim post apostasiam Apostolus significat. Deinde quia non ita terreno regno spirituale suum regnum, id est, Ecclesiam, Christus alligavit, ut illo florente ipsa floreret; et illo deficiente, deficeret, aut in angustias redigeretur. Nam Romani imperatores florente adhuc imperio Christi Ecclesiam vel maxime persecuti sunt; nec solum ethnici, verum etiam nonnulli Christianam fidem professi, atque in haeresim, vel schisma prolapsi; nec Graeci modo, verum etiam Latini. Quae res ex historiis notissima est. Adde, quod a Prophetis praenuntiata est Ecclesia non in uno regno futura, sed diffundenda per omnes gentes, et per omnia regna terrarum, ut Psalm. 71. Adorabunt eum omnes reges, omnes gentes servient ei. Jes. 60. Gens et regnum, quod non servierit tibi, peribit, Denique nomen apostasiae m sacris literis magis sonat defectionem spiritualem, qualis est a fide etreligione, quam politicam, qualis ab imperio terreno; quae etiam sine peccato contingere potest. Unde 1 Tim. 4. ubi dicitur, quod in novissimis temporibus discedent quidam a fide; rursus est Graecum verbum a quo derivatur aTtoaxaata. Rectius itaque, et sacris Scripturis convenientius sentire videntur, qui apostasiam hanc interpretantur defectionem a fide Catholica, eamque universalem: qua nimirum non tantum personae, quamvis multae, quod prioribus saeculis saepe accidit, sed etiam regna et provinciae omnes, aut pene omnes recedent ab Ecclesia Catholica, et ab obedientia ejus, quem suum in terris vicarium, suaeque Ecclesiae pastorem Christus constituit, hoc est, successoris B. Petri Apostoli, Romani Pontificis. Ita discessionem hanc intellexerunt Anselmus et Aquinas in commentariis. Q.uibus accedit Dominicus Soto in 4. dist. 46. q. 1. art. 1. Nec dissentit Liranus. Quamvis enim videatur distinguere inter recessum ab obedientia Romanae Ecclesiae, quomodo Graeci ab ea jamdudum recesserunt, et inter recessum a fide Catholica, malitque posterioris modi recessum intelligere: res tamen eodem recidit. Quicunque enim ab obedientia Romanae Ecclesiae recesserunt, iidem aut btatim etiam Catholicam fidem deseruerunt, aut certe non diu in ea permanserunt; uti de ipsis Graecis schismaticis manifestum est. Confirmat hanc expositionem auctoritas B. Thomae Cantuariensis martyris, qui in epist. quadam adEpiscopos Angliae sic loquitur: Stabit Ecclesia, etsi saepius concussa, in ea fortitudine et firmitate, in qua fundata est, donec veniat generale dissidium, donec filius ille perditionis surgat. Ubi generale dissidium intelligit haud dubie generalem, quam diximus ab Ecclesia Catholica defectionem. His consonant ipsius Christi verba in Evangelio dicentis Luc. 18. Filius hominis veniens, putas, inveniet fidem in terra? Quasi dicat vix inventurum, propter praecedentem apostasiam. Porro quod nostri temporis haeretici, primo auctore Luthero, defectionem intelligi volunt eara, qua receditur a vero Dei cultu, et a fide promissionum Christi; et eam defectionem dicunt ante mille anno6 et ultra fieri coeptam, et deinceps auctam, et confirmatam in Ecclesia per ejus praelatos: id velut ab haeretico spiritu profectum, et in Ecclesiam Christi sponsam vehementer injuriosum et blasphemum, atque a filiis desertoribus et apostatis ad palliandum crimen impiae suae defectionis excogitatum, prorsus execramur. Imo vero illi ipsi, qui haec excogitant, et quicunque cum iliis generalem hanc ab Ecclesia Catholica, et ab obedientia capitis rjus Romani Pontificis apostasiam promovent, uti hodie insigniter facit Jacobus rex Angliae, viam haud dubie sternunt Antichristo. Proinde, si quaeras an ea discessio, quam interpre tati sumus, completa sit, an adhuc complenda: respondeo, satis experientia notum esse, quod magna parte, non tamen omnino, completa sit; etpruinde nondum venisse, sed adhuc venturum esse eum, de de quo sequitur:
Et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis. Haec Antichristi epitheta simt. Homo peccati dicitur Ilebraea phrasi homo insigniter malus ac scelero sus, et in quo, ut ait Hieronymus ad Algasiam, fons omnium peccatorum est. Aut ideo vocatur homo peccati, quia, sicut patet ex sequentibus, superbia mater omnis peccati in eo tanta erit, ut extollat se supra omne, quod dicitur Deus, seseque tanquam Deum ostentet et coli faciat. B. Thomas interpretatur, quod erit omnium hominum pessimus, ut Christus omnium optimus. Idem Filius perditionis dicitur, id est, homo perditione dignissimus et aeternae perditioni destinatus, quasi ex peiditione tanquam matre genitus; scilicet ea locutione, qua quidam in scriptura vocaotur filii mortis. Sic et Judam proditorem Christus filium perditionis appellavit. Joan. 17. Aptissime vero Apostolus prius dixit, hominem peccati, deinde, filium perditionis: quia peccatum perditionis est causa. Unde et in sequentibus prius describit peccatum ejus, deinde perditionem. Ex hoc autem, quod hominem peccati vocat, corum opinio refellitur, qui putaverunt, Antichristum non hominem fore, sed diabolum, aut daemonem in assumpto corpore. Qui vero eum imaginantur futurum diabolum iucarnatuin, id est, simul angelum et hominem, quomodo Christus idem est Deus et homo, multo absurdius sentiunt: tum quia id sine ingenti miraculo fieri non posset, quod hic non est agnoscendum; tum vero, quia nec omnino fieri potest, ut diversae naturae in uno supposito creato conjungantur, propterea quod ad suppositandum, ut loquuntur, plures naturas, requiratur virtus infinita, cuius capax non est suppositum creatum. Erit igitur Antichristus homo, non diabolus, sed diaboli praecipuum organum; utpote cujus adventus erit, ut infra dicitur, secundum operationem Satanae etc. Sed hic altera existit haereticorum blasphemia, dicentium, hunc hominem peccati, filiumque perditionis ab Apostolo praedictum ac descriptum, esse Romanum Pontificem. Quam impietatem, Antichristi praecursoribus dignam, quum multis, solidisque rationibus refutaveriraus in comment. super 4. Sent. dist. 47., nunc satis erit ostendisse, quam ab illo commento sint r.liena, quamque repugnantia, quae hic de Antichristo scribuntur. Atque illud imprimis, quod eum Apostolus describit velut unam ac singularem personam, vocans eum hominem peccati et filium perditionis. Nam in Graeco his nominibus praeponuntur articuli, certum aliquod individuum designantes; ut demonstrative vertere potuerit interpres, ille homo peccati, ille filius perditionis; quemadmodum paulo post vertit: Ille iniquus. Nam et Erasmus utroque loco pronomen demonstrativum addendum putavit. Atqui Pontifices Romani, quibus Antichristi nomen haeretici impingunt, non unam constituunt personam singularem, sed multi sunt homines, alii aliis in eadem dignitate jam olim succedente9. Accedit huic argumento, quod ait: Et rtvelatus fuerit et infra: Tunc revelabitur illeiniquus. Sensus enim est, Antichristum, statim ut exortus fuerit, ea faciens, quae mox de eo commemorantur, per eadem illa piis omnibus fore manifestum; quomodo et Christi adventus, quia manifestus erit, ab eodem Apostolo revelatio vocatur, capite superiori et alibi. At Romani Pontifices totis mille ac fere quingentis annis ecclesiam Christi rexerunt, priusquam Antichristi contumeliam audirent vel ab ullo haereticorum. Primus enim Martinus Lutherus hoc nomine Christi vicarium appellare ausus est; nec prius quam fuisset propter haeresim ab eo excommunicatus ac diabolo traditus: ut non ab alio, quam diabolo magistro didicerit ita loqui; qaemadmodum Judaei a patre diabolo didicerant, quod Christo dicebant: Samaritanus es tu et daemonium habes, Joan. 8.
2:4
4. Qui adversatur. Graece participium est avxtxstfjisovg, quod et nominaliter accipi solet pro contrario, sive adversario. Unde Erasmus et Hentenius: Qui est adversarius. Quanquam verti etiam potest: ille adversarius, propter articulum praefixum; ut et hac parte significetur, Antichristum fore certum quempiam hominem. Hieronymus hunc locum sic exponit: Qui adversatur Christo, et ideo vocatur Antichristus. Alii partem hanc referunt ad id, quod sequitur, id est, ad omne, quod dicitur Deus etc, ut sensus sit: eum ex instituto futurum hostem et adversarium Dei, et quodammodo bellum ei indicturum. Quid vero magis alienum a Romano Pontifice, qui cultum unius veri Dei ex professo, atque omni studio propugnat et promovet? licet haeretici suo more calumniose atque impudenter falsum cultum vocitent.
Et extollitur supra omne, quod dicitur Deus. Plerique Graeci codices masculino genere legunt, supra sive adversus omnem, qui dicitur Deus. Sic enim 1 Cor. 8. Sunt qui dicuntur Dii. Sed haec varietas nihil ad sensum. Et quod colitur. In Graeco nomen est aspaaua, quod alii numen vertunt; tametsi Graecae vocis significatio generalior est; extenditur enim ad omnia, quae solent homines caltu religionis, seu vero, seu falso, venerari, ut sunt arae, delubra, statuae, euil. Ettii Comm. Tom. II. simulacra. Nam Act. 17., ubi nos legimus Paulum dicentem: Praeteriens et videns simulacra vestra, inveni et aram etc., pro simulacra Graece est acj3aauaxa, quod Erasmus vertit culturas; alii, cultus. Quae versiones congruunt cum eo, quod hic reddidit noster interpres, quod colitur. Est igitur hujus loci sensus, juxta communem Patrum expositionem: Qui sese efferet supra omnem vero aut falso nomine Deum, atque evertet omnem cultum seu verum, seu falsum; ut, quemadmodum sequentia docent, ipse solus colatur. Hujus rei quaDdam imaginem habemus in rege Nabuchodonosor, qui jussit omnes Deos terrae exterminari, ut ipse solus diceretur Deus, Judith. 3. Figuram autem expressam Antichristi gessit hac in re Antiochus Illustris; de quo praedicitur Dan. 11., quod elevabitur et magnificabitur adversus omnem Deum; quodque adversus Deum Deorum loquetur magnifica; nec quemquam Deorum curabit; quia adversum universa consurget. Jam nec horum quicquam, nisi per summam impudentiam, affingi potet Romano Pontifici. Nec digna sunt refutatione, quae quidam non minus impie, quam calumniose et scurriliter de Romano Pontifice fabulantur, ut hunc locum adversus eum detorqueant.
Ita ut in templo Dei sedeat. Graece: Ita ut in templum Dei, tanquam Deus, sedeat; tametsi non omnes Graeci codices hoc loco addunt, tanquam Deus; quod nec in Svriaco legitur. Porro lectionis Graecae, in templum Dei, meminit etiam August. lib. 20. de civit. cap. 19., atque illi quemdam intellectum accommodat, sed improbabilem. Nam Latini omnes interpretes per ablativum reddunt: in templo; cum et Graeci sermonis proprietas diligenter expensa id exigat.
Ostendens se tanquam sit Deus. Graece: Ostendens seipsum, quod sit Deus, id est, seipsum esse Deum; ut alii vertunt. Pro ostendens, Ambrosianus et Augustinus legunt, ostentans, nonnulli vertunt, prae se ferens. Dubium hic est, de quo Dei templo loquatur Apostolus. Quidam templum Hierosolymitanum intelligunt. Quamvis enim destructum sit illud, quod erat tempore Pauli; aliud tamen ejus loco aliquando reaedificandum dicunt, sive a Judaeis, sive ab ipso Antichristo, ut ipse in eo colatur. Vei um si Antichristus sibi tanquam Deo construet templum: non illud Apostolus templum Dei vocaret; nihilo magis, quam templum Jovis aut Dianae eo nomine dignaretur. Cajetanus putat, non aliquod determinatum templum significari, sed sensum esse, quod in quocunque templo Deo dicato sessurus sit Antichristus tanquam illud sibi dicatum esset. At vero Hieronymus in epistola dudum citata, verius arbitratur, Apostolum per templum Dei ecclesiam significasse. Quam interpretationem post glossam interlinealem etiam S. Thomas recipit, nec Augustinus rejicit. Chrysostomus quoque ac Theodoretus et caeteri Graeci de ecclesiis Dei (plaraliter enim loquuntur) Apostolum exponunt; quod in idem recidit. Nam ecclesia Dei ex multis particularibus constat ecclesiis. Hic sensus probabilitatem accipit ex eo, quod, sicut tempore Machabaeorum, ut habetur 1 Mach. 1., in templo Dei, quod erat Hierosolymis, stetit abominandum idolum desolationis, de quo prophetaverat Daniel, cap. 9., et sicut posteriori tempore statua Caesaris, teste Hieronymo super Matth. 24., in eodemtemplo, velut secunda abominatio collocata fuit: ita et in ecclesia Dei (cujus insignem typum praetulit templum illud Hieiosolymitaquem abominationes illae priores praefiguraverunt. Sed quaeritur, quomodo sessurus sit in ecclesia Christi Antichristus, qui, ut Christi adversarius, ita Christianorum futurus est gravissimus persecutor. Et quidem haeretici jactant facilem esse intellectum de Romano Pontifice, quem constat in templo Dei, quod est ecclesia, sedere ac praesidere. Verum caetera, quae addit Apostolus, minime quadrant. Nam in ecclesia sedere quocunque modo, etiam cum potestate, quamplurimis est commune. Sic enim omnes episcopi in ea sedent, ac sederunt. Etenim id habet vetustissima, loquendi consuetudo, tam apud Graecos, quam Latinos scriptores, ut episcopi se dere in ecclesiis suis dicantur, pro eo quod est, cathedratica potestate eis praesidere. Sed Antichristo est proprium, quod in templo Dei, tanquam Deus, sedeat et seipsum ut Deum ostendat. Id autem Romano Pontifici competere, qui Christi vicarium se profitetur, quique servum Dei ac servorum ejus se nominat et praestat, omnium ecclesiarum solicitudinem gerens; tantum abest, ut Deum haberi se velit, aut aliquid divinum usurpet: id, inquam, nemo, nisi odio Satanico excaecatus, dixerit. Sedebit itaque in templo Dei Antichristus, ostentaturus se pvo Deo; quia viribus ac potentia ecclesiam Dei invadet, ejusque loca occupabit, et, ut ait S. Thomas, multi de ecclesia eum recipient; intellige, per haeresim et schisma prius separati. Occupatis autem ecclesiarum templis, aliisque locis, per eam superbiam, de qua dictum est, quod extolletur supra omne, quod dicitur Deus, aut quod colitur, faciet se in iisdem locis, eliminato veri Dei cultu, tanquam Deum coli; praesertim accedente signorum et prodigiorum exhibitione, de quibus infra; per quae Deum sese imperitis probabit. Et hoc pacto verificatur etiam Cajetani expositio, qua dicebat, Antichristum sessurum passim in templis Deo dicatis. Quo spectare videtur etiam Graecorum commentarius: nam per ecclesias, usu fidelium, oratoria seu templa significantur.
2:5
5. Num recinetis, quod cum adhuc essem apud vos, haec dicebam vobis? Graece: An non meministis, quod etc. Sic et Ambrosianus. Est autem haec tacita objurgatio, quasi dicat: Cum haec vobis praesens dixerim; non debebatis commoveri rumoribus aliquorum dicentium instare diem Domini. Vel hinc liquet, ait Theophylactus, quod haud pauca Paulus mysteria tradiderit, quae literis non sint mandata. Nam eadem, quae hic EPISTOLAE n. AD THESSALONICENSES. VERS. 5.-7. de apostasia et Antichristo scribit, coram apud Thessalonicenses clarius ac plenius tradiderat; ne haec quidem scripturus, nisi occasio compulisset. Plus autem sermone, quam scripto, de hac re tradidisse Apcstolum liquet ex eo, quod sequitur:
2:6
6. Et nunc quid detineat scitis, ut reveletur in suo tempore. Sensus est: Nostis ex iis, quae dixi vobis, quid obstet, quidve sit in mora, cur nunc ille homo peocati non manifestetur, sed tandem suo, id est, congruenti ac divinitus praestituto tempore venturus sit ac manifestandus. Noverantutique Thessalonicenses, quibus dixerat Paulus. At nos nescimus, sed conjecturis utimur: nam quidam to xa- T£)(QV, id quod detinet, de gratia Spiritus 3ancti dictum putant quantum ad charismata. Quod bene refellit Theophylactus, quia jam olim charismata cessant; nec tamen venit Antichristus. Veteres plerique commentatores tam Graeci, quam Latini, quibus et Hieronymus assentitur in epist. ad Algasiam, Romanuvn imperium existimant significari, mentemque Apostoli esse, quod non prius, quam illud deletum fuerit, revelandus sit Antichristus, ut qui non sit habiturus facultatem agendi, quae velit adversus ecclesiam, nisi imperio Romano prius dissoluto. Id vero Paulum aperte dicere noluisse, ne calumniam pateretur, quasi Romano imperio, quod aeternum fore sperabatur, male optaret, quemadmodum jam superius dictum est. Ita quidem illi, qui stante Romano imperio scripserunt. Sei hanc opinionem ipsa jam dudum experientia redargui rronstravimus eodem loco. Nec vero probatur Augustino; quamvis eam, ut ipse vocat, suspicionem commemoret. Sunt alii, qui dilationis causam interpretentur, quod prius oporteat evangelium praedicari in universo orbe in testimonium omnibus gentibus: et tunc, inquit Dominus, veniet consummatio. Matthaei 24. Verum quid opus erat Apostolo, hanc causam reticere, et non potius aperte declarare; cum et res auditu grata sit, et nihil periculi contineat? <n suis Proinde, si quid in: 3 * cendum est, videtur A aiav, de qua supra locv. velh quae quoniam n est et odiosa, non erat petenda. Scitis, inquit, panim ei ^ermoiio meo coram habito, partim ex antedictis, quid remoretur adventum illius hominis peccati: non enim revelabitur, nisi prius apostasia, seu discessio venerit Nam non solum oporlet apostasiam praecedere diem Domini, verum etiam adventum Antichristi: hic enim ordo supra significPtus est, quemadmodum illic annotavimus. Idemque congruens est, quia per arcoa- Taa»'av, id est, generalem illam regnorum et populorum ab ecclesia Catholica defectionem, via praeparabitur Antichristo; sicut hodie paulatim magnis, proh dolor, incrementis, fieri videmus. Potest haec sententia facile colligi ex iis, quae scribit Augustinus loco supra citato: quin et cum verbis Apostoli consequentibus bene convenit, uti mox videbimus. Quod si tamen nec istud placet: lubeno cum Augustino fatebor, me, quid Apostolus dicat, ignorare. Quo tandem etiam B. Thomas delabitur, addens rem non esse multum necessariam ad sciendum.
2:7
7. Nam mysterium jam operatur iniquitatis. Quamvis, inquit, homo peccati nondum venerit, sed suo tempore sit revelandus; jam nunc tamen mysterium operatur iniquitatis. Hoc multi sic intelligunt, quasi dictum de homine peccati, id est Antichristo, scilicet eum jam operari mysterium iniquitatis. Atque hinc colligunt haeretici, Antichristum jam tunc Apostolorum temporibus fuisse etsi nondum revelatum. Non enim, inquiunt, operari poterat mysterium iniquitatis (hoc est, secundum eorum expositionem, furtim et clanculum moliri oppressionem Ecclesiae, quod aperte facturus est suo tempore), nisi jam tum existeret. Ex quo sane colligendum nobis relinquunt grande mysterium impietatis, Petrum Apostolum fuisse Antichristum. Si enim, uti contendunt, Romanus Pontifex Antichristus est; extitit autem Antichristus Apostolorum %mpore, necalius tunc Romanus Pontifex fuit, nisi B. Petrus: igitur Petrus erat Antichristus. Sed mysterium hoc adeo blasphemum est et impium, ut ipsi, qui conceperunt, palam proferre non audeant. At Catholici commentatores non pauci, Hieronymus imprimis, locum hunc de Nerone interpretantur; sed sensu nonnihil variant. Nam alii mysterium accipiunt accusativo casu, ut sensus sit, hominem illum peccati, id est, Antichristum, etsi nondum venerit, jam tamen in alio sibi multum simili, tanquam in figura ac praecursore suo, videlicet in Nerone mysterium iniquitatis operari, hoc eot, ea mala atque peccata agere jam ex parte, persequendo fideles, et divinos honores appetendo, quae potentius ac plenius ipse per se atque in propria persona facturus est Antichristus. Secundum alios, mysterium nominativi casus est, et sensus verborum hujusmodi: Nam inysteriuin iniquitatis, id est Nero (quem mysterium iniquitatis ab Apostolo vocari dicunt, eo quod sit typus Antichristi), jam talia quaedam operatur, qualia facturus est ipse Antichristus. Ita fere Chrysostomus et ejus sequaces. Augustinus vero cum hanc de Nerone interpretationem loco saepe citato retulisset; consequenter adjecit, quid alii quidam, ex hac occasione, de eodem Nerone fuerint opinati. Unde nonnulli, inquit, ipsum resurrecturum et futurum Antichristum suspicantur. Alii vero nec eum occisum putant, sed subtractum potius, ut putaretur occisus; et vivum occultari in vigore ipsius aetatis, in qua fuit, cum crederetur extinctus; donec suo tempore reveletur et restituatur in regnum. Sed multum mihi mira est haec opinantium tanta praesumptio. Haec ille. Et tamen istarum opinionum ab Augustino reprehensarum posterior apud Sulpitium legitur lib. 2. historiae sacrae. Qui et in secundo dialogo sub finem vel eandem, vel similem omnino sententiam B. Martino Turonensi adscribit, aut certe affingit. Nam dialogus ille inter Apocrypha relatus est a Gelasio Papa sub titulo Posthumiani et Galli, qui in eo sunt interlocutores. Caeteium universus hic de Nerone commentarius, quamvis hos aliosque auctores habeat, evertitur observatione temporis, quo Paulus hanc epistolam scripsit; quemadmodum subtiliter animadversum est a Cardinale Baronio ad annum Domini 70. et facile colligi potest ex iis, quae nos in argumento utriusque epistol. diximus. Non enim sub Nerone principe scripta est haec epistola, ut de illo dictum intelligi possit, mysterium jam operatur iniquitatis; sed ante ejus imperium annis circiter tribus, Claudio adhuc regnante. Quanquam nec primis imperii sui annis Nero ita se gessit, ut de eo verificari possit haec Apostoli sententia. Quocirca dimisso hoc commentario scire imprimis oportet, verbum operatur, Graece IvepyeTxa^ passive exponendum esse, sicut haec verba, deprecatur et recordatur. Psalm. 134. In servis suis deprecabitar; id est exorabitur. Ezech. 18. Omnes justitiae ejus non recordabuntur, id est, non erunt in memoria. Simile in aliis verbis, quae deponentia vocantur, videbit lector Psalm. 77. sub finem, Eccl. admirabitur, remetietur, gloriatur pro glorificatur, promeretur, et plura facile suppeditabunt Grammatici diligentiores. Ennius dixit domum dominari passive, referente Tullio. Ipse Tullius passive dicit: opinatis bonis, et opinatis malis, in Tuscul. Sic autem et verbum operatur, et Graecum ei respondens, accipiendum esse, latius ostendimus ad illud Gal. 5. Fides, quae per charitatem operatur, ubi inter alia exempla hujus acceptionis e Paulinis epistolis allata, etiam praesentem locum adducebamus, ut hic non sit opus, ad id probandum immorari. Tantum addo, doctos quosdam Pauli intarpretes (Fabrum et Bajum) hujus expositionis meminisse: quosdam etiam vertisse agitur, autperagitur^ sed et Victorinum martyrem in comment. super Apoc. ita citare hunc locum: arcanum malitiae jam oritur. Quod similiter passivam habet significationem, quasi dicat: Jam nunc incipit agi. Et B. Hieronymus in prooemio Dialogi adversus Pelag. ita hunc locum citat, ut verbum hoc passive accipi debeat. Hoc igitur constituto: quaeritur, quodnam Apostolus vocet mysterium iniquitatis; et quomodo illud (passive) operetur, id est, agatur. Respondeo, mysterium iniquitatis intelligi iniquitatem arcanam et latentem, quae aliquando sit in publicum proferenda et palam grassatura; nimirum per eum, quem paulo post vocat illum iniquum. Agebatur autem hoc mysterium jam tum Apostolorum tempore, per illius iniqui praecursores, hominum seductores haereticos, ut sensus Pauli sit: Etsi nondum venerit Antichristus in persona; jam tamen adest in emissariis ac praecursoribus suis. Nam iniquitas ejus, de qua locutus sum, nunc occulte, velut in mysterio, agitur et exercetur per haereticos. Ea iniquitas est, Christum et regnum ejus totis viribus oppugnare; atque ad imitationem diaboli divinitatem illius ad se rapere. Cui negotio subserviunt omnium saeculorum haeretici, dum, praetenso Christi nomine, Christum et ecclesiam ejus oppugnantes, Antichristo ad manifestariam ejus impietatem viam sternunt. Favent huic interpretationi Theodoretus et Gaignaeus; sed eam maxime confirmat Joannis Apostoli doctrina de Antichristo et ejus praenuntiis haereticis, quos etiam nomine cum suo principe communi Antichristos vocat, id est, Christi adversarios. Filioli, inquit cap. 3. suae 1. epistolae, novissima hora est: et sicut audistis, quia Antichristus venit, nunc Antichristi multi facti sunt. Et cap. 4. Omnis spiritus, qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hic est Antichristus; de quo audistis quoniam venit, et nunc jam in mundo est. Quo utroque loco clare significatur id, quod Paulus hic dixit obscurius, scilicet Antichristum venturum quidem ac revelandum suo tempore, sicut edocti erant fideles; sed jam tum eum adfuisse in suis praecursoribus, per quos agebatur mysterium iniquitatis ejus, olim in ipsius persona palam manifestandae. Quo pertinet etiam illud ejusdem Joannis Apostoli: Quoniam multi pseudoprovhetae et multi seductores exierunt in mundum, 1. Epist. 4. et in 2. Epist. quasi cum Paulo dicat: Hi sunt, per quos nunc agitur iniquitatis mysterium.
Tantum ut qui tenet nunc, teneat, donec de medio fiat. Pars haec nihilo minus habet obscuritatis, quam praecedentes. Graeca sic ad verbum: Tantum tenens aut detinens modo, donec e medio fiat. Detinens, id est, qui detinet, participium masculinum, cujus neutrum habuimus paulo ante: et nunc quid detineat; caeterum interpres noster sententiam Pauli, velut imperfectam, supplevit repetito eodem verbo teneat. Quod et Erasmus fecit, ita vertens: Tantum qui tenet in praesentia, teneat, donec e medio tollatur. Alii supplere malunt: tenebit. Alia versio sic habet: Tantum, qui nunc obstat, obstabit, usque dum e medio sublatus fuerit. Atqui Graeci commentatores non videntur hujusmodi supplementum desiderasse. Unde nec interpretes Theophylacti et Oecumenii illud addendum in sua versione putaverunt. Quanquam fere in eundem sensum Graeci cumLatinis concurrant, quatenus utrique Romanum imperium existimant significari. Nam Graeci intelligunt: Solum est, qui detinet modo, id est, qui nunc remoratur atque impedimento est, scilicet Romanus Imperator cum suo imperio, donec tollatur e medio. Quamdiu enim, inquiunt, stabit Romanum imperium, velut ala protegens Ecclesiam, non facile quisquam tantas habebit vires, ut eam vastet. Illo autem dissoluto, tanquam sublato impedimento veniet, qui et hominum et Dei imperium sibi vendicet. Eodem recidit recentiorum quorumdam expositio: tantum, qui nunc detinet, detinebit; aut qui nunc obstat, obstabit donec etc. Qui vero cum interprete nostro legere malunt: tenet et teneat, hunc faciunt sensum: Tantum qui modo tenet Romanum Imperium, teneat illud, quasi dictum sit, inquit Augustinus, tantum qui modo imperat, imperet, donec de medio tollatur. Paulo aliter Hieronymus. Tantum ut Romanum Imperium, quod nunc universas gentes tenet, recedat et de medio fiat. Ex quo etiam apparet, Hieronymum non repetivisse verbum teneat. Nam teneat per recedat, exponi non potest. At vero rationes, quibus paulo ante ostendimus, illam partem; Nisi venerit discessio primum, non recte intelligi de defectione futura a Romano Imperio; valent aeque ad improbandum similem hujus loci commentarium, quem tradunt auctores memorati, nisi quod Augustinus nihil asseveranter dicat. Quibus accedit, quod illa phrasis de medio fieri pro eo, quod est, e medio tolli, perdi, aboleri, nusquam alibi reperitur; sed Hebraeis e medio significat separationem alicujus aut aliquorum ab aliis, ut Matth. 13. Exibunt angeli, et separabunt malos de medio justorum. Et 2 Cor. 6. Exite de medio torum. et separamini. Nam et illud, quod dicitur 1 Cor. 5. Ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit, non interitum, sed separationem significat. Porro verbum xaTS)(£iv, etsi paulo superius usurpatum sit pro detinere seu remorari, alibi tamen ac frequentius eidem Apostolo significat tenere seu retinere quippiam, ut in priori ad Thess. Epist. cap. 5. Quod bonum est, tenete. Item 1 Cor. 11. et 15. praecepta, doctrinam tenere. Quocirca praesens locus ad huncmodum poterit explicari: mysterium iniquitatis nunc agitur, erupturum aliquando in apertam apostasiam. Interim vero dum agitur, quicunque tenet Christum et veram ejus religionem, firmiter retineat, donec de medio Ecclesiae fiat apostasia, de qua supra locutus sum, id est, magna illa defectio, qua regna et populi ab Ecclesia recedent. Hic sensus optime congruit cum iis, quae de apostasia superius dicta sunt. Quin et Augustinus satis probare videtur hujusmodi sensum, addens pro explicatione, quod sicut nunc multi haeretici exeunt de medio Ecclesiae, juxta illud Joannis 1. Epist. 2. Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis; ita tandem omnes inde exibunt, generali nimirum discessione, qui non ad Christum, sed ad Antichristum pertinebunt. Hanc expositionem inter alias lefert B. Thomas; simpliciter autem approbant Anselmus, Liranus et Gaignaeus.
2:8
8. Et tunc revelabitur ille iniquus. Postquam, inquit, e medio Ecclesiae facta fuerit apostasia, tunc statim iniquus ille, id est Antichristus, veniet atque in apertum se proferet, videlicet princeps futurus et caput omnium impiorum, maxime eorum, qui ab Ecclesia defectionem fecerint. Eum Apostolus xax' i6o^v iniquum vocat, Graece tov avouov, quasi fontem iniquitatis, ut Hieronymus interpretatur, quia nimirum auctor erit omnibus a Deo atque a lege ejus recedendi. Nam Graeca vox hominem significat exlegem, id est eum, qui nulla legum re verentia tenetur, qui jus et fas omne divinum atque humanum conculcat. Sunt igitur illius iniqui praecursores nostri temporis haeretici, qui potestatem omnem legislativam Ecclesiae adimunt, nec ullas humanas admittunt leges in conscientia obligantes.
Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui. Interficiet, Graece consumet, conficiet. Et sensus est, Dominum Jesum in adventu suo perditurum illum iniquum solo majestatis imperio, cujus jussisse, fecisse est, inquit Hieronymus. Respicit autem Apostolus ad iocura Jes. 11., ubi de Christo dicitur: Et percutiet terram virga oris sui et spiritu labiorum suorum interficiet impium. De ejusdem Antichristi interitu ita Daniel vaticinatur cap. 8. Contra principem principum consurget, et sine manu conteretur. Hae Scripturae significant, modo quodam stupendo et insolito sine ministerio hominum tollendum e medio Antichristum, videlicet sola, secundum Jesaiam et Paulum, interveniente jussione Christi hominis. Dico Christi hominis, nam de Christo secundum naturam assumptam uterque loquitur. Sunt, qui spiritum oris Christi, et apud Jesaiam spiritum labiorum ejus, interpretentur Spiritum sanctum. Atque ex hujusmodi Scripturis probant, Spiritum sanctum a Filio procedere, ut Anselmus in libro de processione Spiritus sancti cap. 7. Equidem priorem sensum magis germanum censeo, quamvis in utroque sermone possit intelligi quaedam allusio ad Spiritum sanctum e verbo Patris procedentem.
Et destruet illustrotione adventus s\'i. Graece: et abolebit apparitione adventus sui, sive ut Ambrosianus et Augustinus le^unt, praesentiae suae; nam sicut advontu solis fugantur tenebrae; sic iniquum illum exhibitione praesentiae suae Dominus destruet atque delebit. Hanc enim comparationem adfert Hieronymus. Ex hoc loco videri potest, Antichristum victurum et regnaturum, ac seducturum mortales, usque dum Christus ad judicium veniat; utpote in adventu demum ejus destruendum. Atqui multorum opinio est, inter Antichristi mortem, Dominique adventum, spatium aliquod temporis fore medium, quo pace aliquantula fruatur Ecclesia, uti semper solet post graves persecutiones: idque significatum Apoc. 8. per silentium illud, quod factum dicitur in coelo, quasi msdia hora. Deinde, si demum in adventu Domini perimendus est Antichristus: quando convertentur Judaei, quos Antichristus seduxerit? nam convertendos eos, postqr.am horrendum illius interitum conspexerint, multorum opinio est. Sed responderi potest: Adventum Domini extense et secundum quandam latitudinem esse intelligendum, ut sub eo comprehendatur etiam adventus et praedicatio praecursorum ejus, et alia signa venturi Domini praenuntia; sicut sub primo adventu Christi comprehenditur adventus praecursoris ejus Joannis Baptistae, ita utChristo adhuc latente praecursor dicat: Appropinquavitregnum coelorum Matth. 3., quia nimirum jam ir proximo manifestandum erat per Christi praedicationem et miracula. Sic igitur et secundus Christi adventus. secundum scripturam non in atomo accipiendus est, ssd quaedam etiam anteriora, tanquam praecurrentia signa, comprehendit: quomodo rex venire dicitur in civitatem, dum adhuc longiuscule abest, illis modo ingredientibus, qui regem solent praeire, quosque ille continuo subsequitur. Huc facit comparatio, quam Graeci interpretes adhibent, ita Antichristum adventu Christi consumendum, quemadmodum ab igne procul apparente, priusquam admoveatur, minuta animalcula consumuntur et torpescunt. Alii sic Apostolum intelligunt: Quem iniquum Dominus Jesus, priusquam veniat ad judicium, interficiet spiritu oris sui; caeterum in ipso suo adventu destruet omnes ejus reliquias. Nam post interfectum Antichristum sequaces ejus duraturos usque ad apparitionem adverientis Christi, Cajetanus haud improbabiliter opinatur. Quod igitur ad tempus attinet conversionis Judaeorum, dicendum est, vivente adhuc Antichristo, praedicantibus Enoch et Elia, multos eorum abjecto errore credituros in Christum; reliquos vero, quos Antichristus seluxerit, illo terribiliter interfecto redituros ad mentem, ac sese fratribus Judaeis in unitatem fidei Christianae sociaturos.
2:9
9. Eum, cujus est adventus secundum operationem Satanae. Redit ad descriptionem Antichristi. Qui, inquit, adveniet instrumentum diaboli futurus, per quod ille efficaciter operetur et vim suam exserat. Illud eum, lucis causa additum est a nostro interprete.
In omni virtute et signis et prodigiis mendacibus. Graecum genitivum mendacii, quem et Ambrosianus legit, recte noster interpres, auribus Latinis serviens, vertit in adjectivum, mendacibus'- idque a d tria praecedentia referendum est, nempe ad virtutem, signa, prodigia. Et sensus est, Antichristum operatione Satanae factunim omne genus mendacium miraculorum. Vocantur autem mendacia juxta Augustinum et interpretes hujus loci, vel quia fallaciter et illusorie, non autem vere fient; ut ea, quae superant facultatem naturae creatae, qualia sunt mortuos suscitare, caecis visum reddere, surdis auditum etc. Vel quia ad mendacium, id est, errorem, homines inducent, etiamsi quaedam eorum veraciter fiant, utpote creaturae facultatem non excedentia; cujusmodi sunt, ventos et tempestates excitare, ignem coelo deducere, quosdam languidos subito sanare etc. Fient enim haec ab Antichristo, uti dictum est, operante Satana; qui cum per scientiam in sua creatione acceptam et longissima experientia auctam, totius rerum naturae sit callentissimus, multa potest enicere variarum causarum commistione, quae hominibus ita miranda sint, ut ea a veris miraculis haud facile discernant. Aut denique mendacia vocat Antichristi signa, quia sive vere fiant, sive fallaciter et per illusionem, omnia tamen in genere miraculorum (qualia se facere jactabit) falsa erunt et mendacia. Constat enim, nullum verum miraculum (quomodo de miraculis scripturae et Theologi loquuntione erroris; cum Deus, cujus solius virtute vera miracula, tanquam testimonia quaedam publica, proferuntur, testis falsitatis esse non possit. Tertius hic sensus valde probabilis est. Cum enim nomine signorum et prodigiorum in sacris literis saepe vera miracula significentur, quae divinitus ad hoc instituta sunt, ut per ea veritas doctrinae salutaris confirmetur et velut sigillis quibusdam coelestibus obsignetur: ne quis ea suspicaretur aliquando communicari posse vel Antichristo, vel ejus praecursoribus pseudoprophetis, propterea quod et illi similia quaedam sint facturi; praemonere nos voluit Apostolus, addendo, mendacibus, id est, falsis, non quidem in genere rerum, sed in genere signorum, id est, miraculorum. Jam ex hoc etiam Apostoli loco plane refelletur haereticorum blasphemia de Pontifice Romano: nulla enim historia prodit, Romanum Pontificem exercuisse falsa miracula, aut ad ea patranda usum fuisse opera diaboli. Veris quidem miraculis aliqui eorum claruerunt: sed hoc illis cum Christo Domino et Apostolis ejus omnibus commune est. Atque ex iis argumentum sumitur et sanctitatis eorum et veritatis doctrinae. Haeretici Antipapistae locum hunc referunt ad omnia miracula, quae in ecclesia, cui Papa praesidet, fiunt; quae omnia calumniantur ut imposturas diabolicas. Quae utique est blasphemia in Spiritum sanctum; qualis eorum, qui de Christo dicebant, quod in principe daemoniorum ejiceret daemonia, ut non debeamus mirari, si tam pauci ex haereticis talibus veniant ad veram poenitentiam. Firmum enim est verbum Domini, quod blasphemia in Spiritum sanctum non remittetur neque in hoc saeculo, neque in futuro. Matth. 12. Porro quid discriminis sit inter virtutes, signa et prodigia, explicatum est alibi
2:10
10. Et in omni seductione iniquitatis iis qui pereunt. Graece: In pereuntibus. Sensus est, Antichristum non solum per signa mendacia, verum etiam aliis innumeris artibus ac modis, velut blanditiis, donis, promissis, decepturum reprobos et inducturum ad iniquitatem. Nam seductionem iniquitatis, sive, ut Ambrosianus et Graeca legunt, fallaciam, seu deceptionem injustitiae, dixit Apostolas, pro deceptione ducente ad injustitiam, sicut viam salutis scriptura vocat eam, quae ducit ad salutem. Reprobos autem appellat pereuntes, nominaliter potius quam participialiter; quomodo rex impiorum angelus abyssi vocatur Apollyon, id est, perdens, sive exterminans. Apoc. 9. Pereuntes, inquam, vocat, id est, destinatos ad perditionem, etiam in hac vita inchoandam; ea ratione, qua electi e contrario salvi fieri dicuntur in hac vita, nimirum secundum inchoationem, ut Tit. 3. secundum misericordiam suam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis. Adjecit autem hanc particulam iis qui pereunt, pro consolatione piorum, ut scirent, Antichristi potentiam et fraudes nihil valituras adversus electos; quorum numero per bonam fiduciam adjungere se debeant. Nam et Dominus Matth. 24. electosadeceptione Antichristi et ministrorum ejus excepit iis verbis: Dabunt signa magna et prodigia; ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi; plane significans id fieri non posse. Fo quod charitatem veritatis non receperunt, ut salvi fierent. Graeca plenius expressit Erasmus. Pro eo, quod dilectionem veritatis non receperunt, in hoc ut salvi fierent. Nam sensus est, reprobos illos seducendos ab Antichristo, justitia Dei permittentis id exigente, propterea quod veritatem a Christo annunciatam, quam amare et amplecti debebant, non receperint, ut ea per fidem suscepta salvi fierent.
2:11
11. Ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio. Explicatio est rationis praecedentis. Quoniam, inquit, veritatem recipere noluerunt; idcirco mittet illis Deus operationem, Graece svspysiav, erroris, illusionis, imposturae: hoc est, mittet hominem, qui diabolo efficaciter in se operante (sicut antea dictum est) decepturus eos sit et in errorem ducturus. Mittet autem, non quod auctoritatem aut mandatum fallend: homines ei daturus sit; sed quia adventus ejus, quatenus ad puniendum peccata hominum ordinatus, erit a Deo. Nullum enim malum patiuntur homines, quod Deus non immitt9.t. Jam nec in eo, quod additur, ut credant mendacio (vel, ut Ambrosianus Graeco textui conformiter legit: In hoc, ut credant mendacio) significatur Deus mendacium, aut mandacii fidem intendere; sed vel consecutiva particula est ut, hoc sensu: Ita fiet, ut credant mendacio, id est, falsae doctrinae; vel significatur intentio Dei punientis per id, quod non tantum poena estt verum etiam peccatum. Quid enim apud Deum justius, quam ut qui veritatem suscipere nolaerunt, in errorem incidant et falsitati credant? Unde discimus, quaedam ita esse peccata, ut etiam praecedentium poenae sint peccatorum. Quod cum Apostolus Rom. 1. de gentilium Philosophorum peccatis ostenderit, hoc loco de Judaeis futurum asserit. Nam Judaeos vel solos, vel praecipue designari per eos, qui charitatem veritatis non receperunt, quibus proinde missurus sit Deus operationem erroris, ut credant mendacio, diserte docent Hieronymus ad Algasiam, et Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius, Anselmus in commentariohujusloci. Idque probant ex simili praedictione Christi, qua ad Judaeos dixit Joan. 5. Ego veni in nomine Patris mei, et non accipitis me: si alius venerit in nomine suo, illum accipietis: scilicet Antichristum. Et sane de iisdem omnino loqui Paulum apparet, de quibus in priori Epistola cap. 2. dixerat, pervenisse iram Dei super illos usque in finem. Quod quidem de Judaeis dictum fuisse non dubium est. Hinc ergo non solum ostenditur, Judaeos Antichristum recepturos, id quod multis Patrum testimoniis celebrwfum est; verum consequenteretiamvanissimae falsitatis arguitur haereticorum figmentum, Romanum Pontificem esse Antichristum. Nam Judaei Christianam religionem simulque Romanum Pontificem, qui in ea praesidet, pessime oderunt; tantum aV est, ut illum pro Messia aut principe recipiant, ac pro Deo colant. Nec juvat adversarios responsio, qua dicunt, Apostolum loqui de iis, qui posterioribus saeculis veritatem non sint recepturi. Non enim de futuro loquitur, sed de praeterito: Non receperunt; quomodo Joannes cap. 1. sui Evangelii: In propria venit et sui eum non receperunt. Quod aeque de Judaeis intelligi certum est. Dicuntur autem Judaei, qui Christum venientem non receperunt, Antichristum recepturi, non iidem ipsi, sed eorum posteri, in quos haereditaria quadam successione continuata patrum infidelitas, Deo deserente, descendit.
2:12
12. Ut judicentur omnes, qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati. Graece: Sed complacuerant, sive complacitum eis fuit in injustitia, id est, approbaverunt, amplexi sunt injustitiam. Quod Theophylacti interpres vertit: Sed oblectati sunt injnatitia. Pars ista generalis est hunc habens sensum: Ita denique fiet, ut quicunque veritati sibi praedicatae fidem habere noluerunt, et per eam justificari, sed potius elegerunt acquiescere falsitati, et quae eam sequitar, injustitiae; judicentur a Deo, id est condemnentur et puniantur, ea scilicet poena, de qua superiori capite: Qui poenas dabunt in interitu aeternas a facie Domini etc. Judicium, pro condemnatione ac punitione frequens est in sacris literis. Unde illud Joan. 3. Non enim misit Deus filium suum in mundum, ut yndicet mundum, sed ut salvetur mundus peripsum; et quod sequitur: Qui credit in eum, non judicatur. Potest autem causaliter accipi id, quod ait, ut judicentur. Nam missio Antichrist: et justa desertio eorum, qui veritatem non receperunt, ut mendacio credant, ordinantur ad bonum justitiae divinae in punitione impiorum declarandae, tanquam ad finem; quemadmodum bene Cajetanus annotat. Porro cum ea, quae de homine peccati et filio perditionis dicta sunt, nemo dubitet ad Antichristum pertinere; nec quisquam nisi haeretico spiritu impulsus ea ad Romanum Pontificem referat: a nonnullis tamen, etiam Catholicis, in dubium revocatur, utrum homo ille ab Apostolo descriptus jam venerit, an adhuc venturus sit. Quidam enim Mahumetum Arabem pseudoprophetam, qui maximam orbis Chnstiani partem Christo detractam in suam legem attraxit, Antichristumfuisse putant, ratiunculis quibusdam moti, quas brevitatis e.ausa praetermittimus. Verum absque dubitationerespondetur, hominem illum peccati nondum esse revelatum. Primo, quia nondum per omnes gontes praedicatum est Evangeliam. Secundo, quia nondum completa est discessio, de qua Apostolus. Tertio, quia nondum apparuerunt Enoch et Elias. Quarto, quia nondum experti sunt Christiani gravissimam illam persecutionem, de qua per Antichristum commovenda scripturae loquuntur. Quinto, quia nulins Christi adversarius hactenus apparuit in omni virtute et signis et prodigiis mendacibus. Haec autem omnia vel ante adventum Antichristi, vel ejus tempore, ac per eum, fieri oportere perspicuum est ex scripturis. Sexto, quia non obscure significat Apostolus, paulo post quam Antichristus fuerit revelatus, Christum Dominum venturum ad judicium. Postremo, quia si jamdudum Antichuistus venisset, nequaquam id Ecclesiam Christi lateret: tum quia ejus adventum Apostolus vocat revelationem, sive manifestationem, tum quod Prophetica scriptura soleat ipsis rerum praedictarum eventibus elucescere, praesertim si res illae sint praecipuae, magniqae momenti, qualis est adventus Antichristi. Sed de hac re plenius actum a nobis in 4. dist. 47.
2:13
13. Nes autem debemus gratias agere Deo semper pro vobis, fratres dilecti a Deo. Post declarationem eorum, quae Christi adventum erant praecessura, quae quidem tristia erant ct horrenda auditu; nunc ad ea redit, quibus Thessalonicensium animos in fiduciam erigat; a reprobis ad Antichristum pertinentibus et cum ipso nerituris eos secernens, quod dilecti sint a Deo et electi. Nam dilectos a Deo, sive ut Graece est, a Domino, vocat, propter id, quod sequitur, et propter quod Deo gratias agere se dicit pro illis; tacite significans, multo magis eos pro semetipsis gratias agereDeo debere, etgratiasagendo Deum totius boni auctorem agnoscere.
Quod elegerit vos primitias in salutem. Circa textum duo notanda sunt. Prius est, vitiose quosdam Latinos codices et interpretes loco pronominis vos, legere nos, in prima persona; quippe non solum repugnantibus in universum Graecis ac Syris exemplaribus, adeoque Clcmentina editione, verum etiam sensu reclamante. Cum enim dixisset: Pro vobis gratias agere Deo debemus, idque explicare vellet; utique consequens erat, ut commemorationem beneficii in Thessalonicenses collati subjungeret, dicendo: Quod elegerit vos Deus etc. Alterum est, pro vocabulo primitias in Graeco legi an apx?jc, ab initio, vel ut Ambrosianus habet, a principio: cui lectioni Syrus etiam interpres adstipulatur. Id vero Cajetanus exponit de initio Evangelicae praedicationis: alii ab initio volunt idem esse, quod ab aeterno, sicut apud Joannem 1 Epist. 1. Quod fuit ab initio efce. Porro non dubium, quin noster interpres in Graeco legerit ar^apx^ una dictione, id est, primitias; quod etiamnum in Graecis nonnullis haberi testatur Gaignaeus. Lectio sane probabilis; nam et alibi sic Apostolus loquitur, ut eos, qui ex aliqua regione primi ad fidem conversi sunt, ejus regionis primitias vocet, tanquam fructus primigenios Deo^ oblatos, ut Rem. 16. Epaenetum primitivum Asiae, et.lCor. 16. Stephanam et Fortunatum piimitias Achaiae; nam utrobique Graece est aitap^. Sic igitur Thessalonicenses simpliciter vocat primitias a Deo electas, sive assumptas, sive separatas, ad salutem: eo quod primi ferme inter gentiles fidem recepissent. Certe ad eos primos Apostolus suas scripsit Epistolas. Est autem allusio ad separationem primitivorum, quae secundum legem Mosaicam fiebat. Exod. 35. Num. 15. et alibi. Atque hunc sensum reddunt Latinorum commentarii. Utrovis autem modo scripserit Apostolus; in eo tamen, quodait: Dilecti a Deo, quod elegerit vos; significare voluit, electionis nostri causam non esse merita nostra, sed bonitatem Dei, qua nos prior dilexit.
In sanctificatione Spiritus et in fide veritatis. Significantur effectus electionis divinae, ordinati ad salutem; ruasi dicat, elegit aut assumpsit vos Deus in salutem, mediis ad eam concessis, nimirum sanctificatione spiritus et fide veritatis. Sanctificationem spiritus vocat, vel tanquam causae, ut intelligatur Spiritus sanctus, cui velut auctori sanctificatio nostra solet appropriari; vel tanquam subjecti, ut spiritus accipiatur humanus, id est, anima, in qua sanctitatis donum principaliter residet. Hanc posteriorem expositionem probabilem facit illud prioris Epistolae cap. 5. Deus pacis sanctificet vos per omnia, ut integer spiritus vester etc. Nec non illud Petri Act. 15. Fide purificans corda eorutn: unde et hic adjungitur fides veritatis, scilicet Evangelicae, tanquam illius sanctificationis causa; ut intelligerent se sanctificatos ac justificatos non per sua opera, sed per fidem. Verumtamen prior expositio multorum est; et ad eam invitat locus 1 Petr. 1. huic satis similis, qui sic habet: Electis secundum praescientiam Dzi Patris in sanctificatione spiritus etc. Ubi Spiritum sanctum pene omnes intelligunt, ipsius loci circumstantia persuasi, quemadmodum illic videbitur.
2:14
14. In quam et vocavit vos per Evangelium nostrum. Multi codices tam manuscripti, quam impressi legunt: Ad quod et vocavit vos etc. consentanee cum Graecis, nisi quod in his non invenitur conjunctio et, quam nec Ambrosianus agnoscit. Syriaca versio sic habet: Ad haec enim vocavit vos. Illud igitur, ad quod, complectitur utrumque, scilicet sanctificationem spiritus et fidem veritatis; ut sensus sit: Thessalonicenses ad fidem et ad sanctitatem a Deo vocatos esse per ministerium Pauli, praedicantis eis Evangelium. Vocationem aatem intelligit efficacem, quae est electionis effectus.
In acquisitionem gloriae Domini nostri Jesu Christi. Ne sibi laudis aliquid vendicare videretur, quia dixerat, per Evangelium nostrum; idcirco totum nunc refert in gloriam Christi; simul insinuans, nec Thessalonicenses habere, quod de fide sua glorientur in seipsis, cum et illa ad gloriam Dei, ut auctoris, referenda sit; quemadmodum hic diserte post Chrysostomum Theophylactus annotat. Juxta quod sensus est, Deum ea, quae commemorata sunt, fecisse, ut gloriam Christo Domino nostro acquireret et cumularet; utpote per cujus meritum ea omnia praestitisset. Est et alius sensus, haudquaquam improbandus, Deum vocasse Thessalonicenses per Evangelium Pauli in acquisitionem gloriosam Christi Domini, hoc est, ut ejus essent gloriosa possessio, sanguine ipsius acquisita. Nam acquirere et possidere vocabula sunt vicinae significationis, praesertim secundum Hebraicae linguae proprietatem. Ecclesiam autem ex gentibus collectam esse possessionem atque haereditatem Christi praeclaram et gloriosam, lestantur Scripturae Psalm. 2. et 15. Jes. 49. et alibi.
2:15
15. Itaque fratres state. Id est, persistite firmi et constantes in fide et vocatione vestra, qua vos Deus per giatiam suam dignatus est. Et tenete traditiones, quas didicistis. Graece: quas docti estis, id est, quas ego vos docui. Quo verbo obiter suum commendat officium.
Sive per sermonem, sive per Epistolam nostram. Partitio est traditionum. Porro traditiones vocat doctrinas et instituta religionis Christianae, sive ea pertineant ad fidem sive ad externum cultum religionis, ut sunt ceremoniae; nam de hcc secundo genere dixerat Apostolus 1 Cor. 11. Caetera cum venero disponam, et cap. 14. Omnia honeste et secundum ordinem fiant in vobis. Hic vero traditiones dividit in scriptas et solo sermone traditas, quas Graeci vocant aypacpac;, id est, non scriptas. Quae quidem nonillae dicuntur, quae nusquam reperiuntur, sed quae non exstant in Scripturis sacris, quasque ab Apostolis accepfas successores eorum nobis velut per manus tradiderunt, tametsi inter hos non deessent, qui et illas scripto mandarent. Hic locusapertissime docet, non omnia, quae vel credere vel agere divinitus jubemur, quaeve ab Apostolis instituta sunt, esse sacris literis comprehensa, quod volunt haeretici, sed quaedam in traditione non scripta contineri, ita ut ab initio nascentis Ecclesiae Christianae religio duplici velut jure fuerit gubemata, scripto et non scripto; tanquam legibus et consuetudine: quod cuiquebene institutae reipublicae commune est. Unde Chrysostomus in praesentem locum: Hinc perspicuum est, inquit, Apostolos non omnia tradidisse per Epistolam, sed multa etiam sine scriptis, et ea quoque esse fide digna. Quamobrem Ecclesiae quoque traditionem fide dignam esse censeamus. Traditio est, nihil quaeras amplius. Haec ille, quae totidem fele verbis a Theophylacto repetita sunt. De traditionibus non scriptis, et earum pari cum scriptis auctoritate consulantur veteres, Irenaeus lib. 3. contra haereses cap. 3. et 4., Tertull. lib. de corona mil. cap. 3., Basilius ad Amphil. de Spiritu sancto cap. 29., Epiphanius haeresi 61. et Augustinus Epist. 118. ad Januarium. Quorum atque aliorum Patrum sententiis inhaerens synodus Tridentina sess. 4. cap. 1. declarat, veiitatem et disciplmam Ecclesiae contineri in libris scriptis et sine scripto traditionibus, quae ex ipsius Christi ore ab Apostolis acceptae aut ab ipsis Apostolis, Spiritu sancto dictante, quasi per manus traditae ad nos usque pervenerunt: atque earum contemptores anathemati subjecit. Frivolum est autem, quod ad praesentem locum adversarii respondent, Apostolum ea, quae sermone tradidit, postea scripto consignasse in aliis Epistolis, ac proinde nihil esse sermone traditum, quod non sit scriptum: quasi videlicet consulto egerint Apostoli, ut si quod divinorum dogmatum una eorum Epistola non haberet, id in alia vel aliis insererent, aut quod unus eorum praetermisisset, alius suppleret, ne quid omnino non scriptum remaneret: cum res ipsa clamet, eos non ex composito dogmata Christianae religionis in scriptum redegisse, ut quibus non scribeLdi, sed praedicandi Evangelii negotium a Christo commissum esset, sed pro natis occasionibus, quaedam mandasse literis ad absentes datis, quae profecto scriptnri non erant, si vel praesentes fuissentiis, ad quos scribebant, vel occasio defuisset. Nisi enim, exempli gratia, Timotheus absens a Paulo fuisset, non haberemus hujus ad illum duas Epistolas multiplici ac necessaria doctrina, quae alibi non habetur, refertas. Et, ut de re praesenti loquamu., nisi Thessalonicense* falsa persuasione instantis diei Domini fuissent turbati: nihil utique de discessione et homine peccati, ante diem Domini venturis, scriptum ab Apostolo fuisset. Videtur autem Apostolus hanc de traditionibus retinendis admonitionem subtexere, quod viderentur Thessalonicenses acceptarum traditionum non satis esse memores: Num retinetis, inquit paulo superius, quod cum adhuc essem apud vos, haec dicebam vobis? Monet igilur in universum, ut traditiones, quas ab ipso vel praesente per sermonem vel absente per Epistolam didicerant, memoria, fide, observatione firmiter retineat. Loquitur autem de Epistola sua priore.
2:16
16. Ipse autem Dominus noster Jesus Christus, et Deus et Pater noster. Doctrinam et exhortationempraecedentem voto concludit, quo precatur illis a Deo consolationem et confirmationem in omni bono. Graeci commentatores ex eo, quia Filius ante Patrem nominatur, quod alioqui praeter ordinem est naturalis originis, argumentum contra Arianos sumunt aequalitatis Filii cum Patre. Quanquam Apostolo commutandi ordinis causa fuit, quod proxime Filii mentionem fecisset illis verbis: In acquisitionem gloriae Domini nostri etc. Quasi ergo sic dicit: Idem ipse Dominus noster Jesus Christus et Deus Christi Pater, qui idem est Pater noster tanquam filiolum adoptionis.
Qui dilexit nos. Hoc si ad solum Patrem referatur, sensus erit: Qui dilexit nos, ut pater filios, quos constituit per adoptionem suos haeredes ac filii sui naturalis cohaeredes. Verum quia postiema verba sententiae: exhortetur et confirmet, necessario tam ad Filium quam ad Patrem referenda sunt, alioqui priori supposito nullum verbum responderet totaque oratio relinqueretur imperfecta, consequens est, ut et priora verba dilexit et dedit, quae in Graeco participia sunt, ad utrumque referantur. Igitur uterque dilexit nos, quatenus ab aeterno voluit nobis bonum adoptionis et vitae aeternae.
Et dedit consolationem aeternam. Id est, aeternis bonis innixam, quam nimirum parit in nobis spes futurorum et aeternorum bonorum, quae nobis promisit. Unde explicando sequitur: Et spem bonam in gratia. Spem bonam, objective et emphatice, quod sit de bonis non vulgaribus, sed optimis ac praecipuis. Addit autem: in gratia, id est, per gratiam, quae clausula quamvis apte jungi possit sequentibus, plerique tamen praecedentibus annectunt, ut humana merita, quaecumque non ex gratia sunt, excludat a beneficiis commemoratis, ac potissimum a beneficio dilectionis et electionis divinae, cujus nulla fingi possunt in nobis merita:
2:17
17. Exhortetur corda vestra. Quamvis Graecum verbum TiapaxaAsaai tam exhortari, quam consolari significet; potius tamen huic loco conveniebat, consoletur • quomodo verterunt alii, Syro quoque interprete et Ambrosiano suffragantibus. Nam et paulo ante 7tapaxA7]otv, nomen ab hoc verbo derivatum, consolationem reddidit ipse noster interpres. Nec repugnat, quod interpretem rorte movit, Apostolum precari a Deo consolationem iis, quibus jam datam esse dixerat, tum quia verba illa: Qui dilexit nos, et dedit consolationem etc., dicuntur ab eo generatim in persona ndelium, tum quia sensus hujus partis est: Excitet et augeat in cordibus vestris consolationem inter persecutiones et tribulationes, quas patimini pro regno Dei, quemadmodum dixit primo capite.
Et confirmet in omni opere et sermone bono. Graece: In omni sermone et opere bono. Sermonem pro doctrina positum recte plerique interpretantur. Sic enim passim accipitur in Actis et literis Apostolicis. Sic et in eo, quod hic statim sequitur: Ut sermo Dei currat. Itaque sensus est: Et stabiliat vos ac perseverare faciat in omni bona doctrina atque in omni genere bonorum operum. Totus hic locus haud obscure facit ad comprobandam divinitatem filii Dei, ejusque cum Patre aequalitatem. Tribuit enim Apostolus eadem opera Filio et Patri prorsus indivisim, adeo ut ad significandam operationis ab utroque profectae identitatem verbis utatur numeri singularis: dilexit, dedit, exhortetur et confirmet. Atque hoc est, quod ipse Dominus apud Joannem ait cap. 5. Quaecunque Pater facit, haec et Filius similiter facit.
2:1
Nulla c'è del ritorno di Elia (v.), della lotta con l'Anticristo (v.); per II Thess. 2, 1-12 è da preferirsi l'eingesi che riferisce la pericopa alla fine di Gerusalemme («l'apostasia» = Hebr. 6, 6-8; 10, 26-38; «le persecuzioni» = Mc. 13, 11-13, ecc.; «l'iniquo», «l'avversario», …
Noppure il testo di I Thess. 4, 13-18 (il cui tema è « la p. di N. S. G. C. e il nostro ricongiungimento in lui »: II Thess. 2, 1) dimostra che s. Paolo coltivasse l'illusione stranissima di sfuggire alla morte, anche se... non l'insegnava. …
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… Tutti gli esegeti (Plummer, Orchard, in Biblica, 19 [1938], pp. 24-31; Buzy, Amiot, Rinaldi, ecc.) riconoscono che qui s. Paolo riprende letteralmente (come in II Thess. 2, 1) il tema di Gesù (Mt. 24; Lc. 17, 22-18, 8; 21), con le medesime esortazioni ad essere vigilanti, che la morte può sorprendere ciascuno improvvisamente, specie in occasione di calamità collettive. …
2:2
… giugno 1901), il « sovvertimento legale » e « il naturalismo pagano » (Allocus. al S. Collegio 23 dic. 1902). Pio X nella sua 1ª enciclica (E apressi apostolatus cathedra, 4 ott. 1903) ravvisa l'A. nella società atea e pagana, in cui vede avversarsi II Thess. 2, 2-3; ripete ciò nell'enciclica ai Vescovi d'Italia sull'Azione cattolica (1 giugno 1905); nell'enc. …
… Risulta solo che tra i fedeli di Tessalonica, intorno al 52, ve ne erano di quelli « spaventati » dalla prospettiva della fine, e s. Paolo li esorta a non credere che « il giorno del Signore sia imminente » (II Thess. 2,2); nient'altro. …
… essendovi intima compenetrazione tra il principio pensante dell'uomo (detto s. in I Cor. 2, 11; 5, 3; 7, 34; ecc.) o il suo modo di pensare (ibid. 2, 12 « s. del mondo »; ecc.), e l'attività dello Spirito Santo nell'uomo (ibid. 14, 12, 32; I Thess. 5, 16; II Thess. 2, 2: i carismi) o l'uomo sotto l'influsso dello Spirito Santo (I Cor. 14, 14-16; « con il vostro s. »; Gal. 6, 18; Phil. 4, 23; II Tim. 4, 22; Philem. 25), e la persona dello Spirito Santo. …
2:3
ABOMINAZIONE DELLA DESOLAZIONE
… devastante », mentre segna la fine del vecchio culto, inaugura l'opposi- zione messianica, aspetto negativo della nuova eco- nomia (cf. Apoc. 11, 2 e Lc. 21, 24). L'intervento del- l'« uomo del peccato » che « s'insedia e si esibisce nel Tempio di Dio » (II Thess. 2, 3-4), accennato dalla forma maschile (ἑατῆκατα), caratterizza il trapasso fra le due ère. Come in tutta l'apocalisse sinottica (Mt. 24; Mc. 13), la prospettiva è doppia: la tri- bolazione …
… L'unico passo che è addotto a favore di un A. individuale è II Thess. 2, 3-12 (B. Rigaux, pp. 275-87). Ma tutto il contesto vieta di intendere qui « l'uomo del peccato »
ria. In II Thess. 2, 3-11 si ha «la riproduzione cristiana della descrizione giudaica di A. Epif., mostro d'empietà» (B. Rigaux, p. 289). I Padri quindi vedono in A. IV il più espresso tipo dell'Anticristo …
… Gesù Cristo ha i suoi apostoli, egli gli « anticristi », « che sono molti » (I Io. 2, 18) e sono zelanti nel sostenere lo sforzo del loro capo che tenta di soppiantare Dio, mettersi al suo posto, e farsi adorare (I Io. 2, 18-22; II Thess. 2, 3-12. Cf. A. Charue, in L. Pirot, La Sainte Bible, XII, Parigi 1946, pp. 179-85, 530-32; P. De Ambroggi, Le Epistole cattoliche, in S. Garofalo, La Sacra Bibbia, XIV, 1, Torino 1947, pp. …
… W. Bousset e T. K. Cheyne, vedono in ἀνθρώπος τῆς ἀνομίας di II Thess. 2, 3 l'equivalente di 'it 6; si potrebbe anche ritenere che ὁ ὁίος τῆς ἀπολείας ivi traduca ben belijd'al; ἀνοίως di II Thess. 2, 8 potrebbe tradurre B. (reso talora dai Settanta …
… predicazione e l'accettazione del Vangelo in tutto il mondo (Mt. 24, 3 e 14; Mc. 16, 15-16; Lc. 21, 24; Rom. 9, 25), l'apparizione dell'Anticristo (v.), la conversione d'Israele (Os. 3, 4-5; Rom. 11, 25-27; II Cor. 3, 14-17), la grande apostasia (II Thess. 2, 3; Mt. 24, 11-12; Lc. 17, 26-30; 18, 8; I Tim. 4, 1; II Tim. 3, 1), le perturbazioni cosmiche (nel cielo: Ioel 2, 30; Mt. 24, 29, 30; Lc. 21, 25-26, e nella terra: Mt. 24, 7-8; Lc. 21, 25-26).
… 3, 13; 4, 17; Apoc. 7, 4-17; 14, 1-5; cf. Dante, Paradiso, XXII, 97-110). Segno precursore della p. è l'anticristo (v.), operante « il mistero di iniquità » che travolge nell'« apostasia »: Gesù lo distruggerà « con la manifestazione della sua p. » (II Thess. 2, 3-12). Sui « segni » della p., cf. Didaché, 16, 3-8.
2:5
… preparato per il diavolo e per i suoi angeli...» (Mt. 25, 31-46; cf. Mc. 13, 26-27; Lc. 21, 27). Gli Apostoli riecheggiarono l'insegnamento del Maestro (Act. 10, 42; 17, 31; 24, 25; Rom. 2, 16; 14, 10; I Cor. 3, 4; 4, 5; II Cor. 5, 10; II Tim. 4, 15; II Thess. 2, 5; II Pt. 2, 9; Iud. 15; Apoc. 20, 12).
2:6
Il d. rimase tra i cristiani metafora frequente del diavolo (Passio s. Perpetuae, 4); nei papiri magici è spesso menzionato (K. Preisendanz, 4, 994: θεῖ ἁγῶν ... κατέγων βράκωνα; cf. II Thess. 2, 6). Ma i naturalisti si preoccupavano di descrivere, oltre il basilico o «regulus» (Plinio, VIII, 21 [33]; s. Isidoro di Sev., Erymel., XII, 4, 6: «rex serpentium»); il d. in natura: …
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… Etude sur le xxi(x) (uv) de II Thess. 2, 6 sgg., in Rev. d'hist. et de phil. relig., 16 (1936), pp. 210-45; J. N. Orchard, Thessalonians and the synoptic Gospels, in Biblica, 19 (1938), pp. 19-44; id., St. Paul and the Book of Daniel, …
2:7
… Un numero minore di biblisti vede menzionata l'opera di questo arcangelo nel famoso « ostacolo » (ὁ χάτζησις; II Thess. 2, 7) che contrasta l'attività dell'Anticristo.
… Vi assume talvolta il senso di realtà avente valore religioso simbolico (Eph. 5, 32), oppure di realtà operante in modo misterioso (II Thess. 2, 7). Più spesso però indica una verità conosciuta da Dio solo e da lui graziosamente manifestata agli uomini (ad es., Mc. 4, 11 e paralleli). …
… Pie e Newman (L. Bouyer, Newman, Parigi 1952, p. 236). Solo l'odio ha fatto identificare Satana con questo o quel personaggio; nessun uomo è Satana, che è essenzialmente invisibile, universale, duraturo; ma Satana si deve ravvisare in potenze occulte, perché opera nel « mistero » (II Thess. 2, 7) senza far trapelare i suoi scopi, i suoi piani, i suoi successi; è il padrone stabile di tutte le risorse del mondo; è umanamente invincibile; con astuzia sovrumana fa applaudire …
Iddio permette che nella storia della Chiesa agisca il «mistero della iniquità» (II Thess. 2, 7) fino alla parusia finale.
2:8
… W. Bousset e T. K. Cheyne, vedono in ἀνθρώπος τῆς ἀνομίας di II Thess. 2, 3 l'equivalente di 'it 6; si potrebbe anche ritenere che ὁ ὁίος τῆς ἀπολείας ivi traduca ben belijd'al; ἀνοίως di II Thess. 2, 8 potrebbe tradurre B. (reso talora dai Settanta παράνομος), ma riproduce piuttosto l'ἀνοίος di Is. 11, 4 ebr. rāfa). …
2:9
… La « venuta con potenza e gloria » (Mt. 24, 30) di Gesù è detta p. da s. Paolo 7 volte (I Cor. 15, 23 e 6 volte in I-II Thess., oltre la p. dell'Anticristo in II Thess. 2, 9), da Iac. 5, 7, 8, da II Pt. 1, 16; 3, 4, 12, da I Is. 2, 28, e da Mt. 24, 3, 27, 37, 39. Vi equivalgono i termini: « giorno [del Signore o Cristo] » (17 volte in s. Paolo: …
… che il suo potere è derivato (Lc. 4, 6). È un tentatore che sa sfruttare perfino la Scrittura (Mt. 4, 6) per sedurre il Messia; Giuda ne è vittima (Lc. 22, 3; Io. 13, 27); Pietro e gli Apostoli ne sono scossi (Lc. 22, 31). Sovrumana è la sua potenza (II Thess. 2, 9), che si oppone all'evangelizzazione (I Thess. 2, 18). Il regno di S. contrasta il Regno di Dio (Mt. 12, 26; Mc. 3, 24). Ma S. e i suoi demōni riconoscono la potenza di Gesù, Messia …
2:10
… Talvolta indica qualsiasi azione diretta a indurre altri all'errore o alla colpa: in tal senso il demonio è detto spesso il « seduttore », la sua opera per indurre al male, soprattutto alla fine dei tempi, è qualificata precisamente come s. (cf. II Thess. 2, 10; II Io. 7, ecc.). …
2:12
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… Iud., VI, 3). Gesù aveva detto ai giudei che essi, rifiutando la sua parola, avrebbero accolto qualunque altro pseudomessa (Io. 5, 43); ciò si andava realizzando, e i giudei (II Thess. 2, 12), «che non conoscono Dio, che non obbediscono al vangelo di N. Signore» subiranno il tremendo castigo (ibid. 1, 7-9). Ai cristiani invece è predetta l'espansione mirabile della Chiesa …
2:13
… Ché da lui e per lui e a lui ogni cosa, a lui gloria nei secoli, così sia » (Rom. 11, 33, cf. I Thess. 5-9; II Thess. 2, 13; I Pt. 1, 1-2).
2:14
1. Storia. — La nozione di pena medicinale, quantunque adombrata negli Evangeli (Mt. 18, 17) ed in s. Paolo (I Cor. 5, 2; II Cor. 2, 7-8; 5, 6; II Tess. 2, 14), non si è affermata nella pratica dei primi secoli del cristianesimo. …
2:15
Specialmente nelle epistole paoline vengono presentate con termine simile ed espressione equivalente sia la Buona Novella nella sua generalità (Rom. 6, 17; Gal. 1, 9-12; I Tim. 6, 20; II Tim. 1, 13 sg.), sia in specie i precetti di vita cristiana (Phil. 4, 9; I Thess. 4, 1; II Thess. 2, 15; 3, 6), o anche singole dottrine come l'Eucaristia e la Resurrezione di Cristo (I Cor. 11, 23 sgg.). …
… l'ascoltazione poi per mezzo della parola di Cristo » (Rom. 10, 17); e più esplicitamente: « Pertanto dunque, o fratelli, state saldi e tenetevi forte alle t. (κρατειτε τὰς παραδόσεις), in cui foste ammaestrati sia a voce, sia per mezzo di nostra lettera » (II Thess. 2, 15). Anzi, prima che allo scritto, si appella alla sua viva voce (cf. I Cor. 10, 2; 11, 23; 15, 3; I Thess. 4, 2), e ammonisce i cristiani a guardarsi bene da coloro che insegnano …
2:17
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… «che non conoscono Dio, che non obbediscono al vangelo di N. Signore» subiranno il tremendo castigo (ibid. 1, 7-9). Ai cristiani invece è predetta l'espansione mirabile della Chiesa in connessione con la distruzione di Gerusalemme (Lc. 21, 28-31; II Thess. 2, 17: cf. A. Harnack, Missione e propagazione del cristianesimo nei primi tre secoli, trad. it., Torino 1906, p. 41 sgg.). …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.