After tvvo yeres emprisonment the Ievves continevv their sute against him, soliciting the nevv President Festus, • first at Hierusalem, then at Caesarea: 9 vvhere through the Ievves partialitie he is faine to appeale vnto the Emperour: 13 and is in the meane time brought forth by Festus (giuing him good testimonie, notvvithstanding the exclamations of the Ievves against him) vnto king Agrippa and his Queene Bernice.
1Now when Festus was come into the province, after three days, he went up to Jerusalem from Cæsarea.Festo adunque entrato nella provincia, tre giorni dopo andò da Cesarea a Gerusalemme.FESTVS therfore vvhen he vvas come into the prouince, after three daies vvent vp to Hierusalem from Caesaréa.Festus ergo cum venisset in provinciam, post triduum ascendit Jerosolymam a Cæsarea. 2And the chief priests and principal men of the Jews went unto him against Paul: and they besought him,E comparvero dinanzi a lui i principi de' sacerdoti, e i più ragguardevoli Giudei contro Paolo: e lo pregavano,And the cheefe priests, & principal men of the Ievves vvent vnto him against Paul: and they desired him,Adieruntque eum principes sacerdotum et primi Judæorum adversus Paulum: et rogabant eum, 3Requesting favour against him, that he would command him to be brought to Jerusalem, laying wait to kill him in the way.Chiedendogli grazia contro di lui, che comandasse di farlo condurre in Gerusalemme, tendendogli insidie per ammazzarlo nel viaggio.requesting fauour against him, that he vvould commaund him to be brought to Hierusalem, laying vvaite for to kil him in the vvay.postulantes gratiam adversus eum, ut juberet perduci eum in Jerusalem, insidias tendentes ut interficerent eum in via. 4But Festus answered: That Paul was kept in Cæsarea: and that he himself would very shortly depart thither.Ma Pesto rispose, che Paolo era custodito in Cesarea: e che egli stesso partirebbe in breve.But Festus ansvvered, that Paul is in Caesaréa: and that he vvould very shortly goe thither.Festus autem respondit servari Paulum in Cæsarea: se autem maturius profecturum. 5Let them, therefore, saith he, among you that are able, go down with me and accuse him, if there be any crime in the man.Quegli adunque (disse egli) di voi, che possono farlo, vengano insieme, e se alcun delitto è in quest'uomo, lo accusino.They therfore, saith he, that are of abilitie among you, going dovvne vvith me, if there be any crime in the man, let them accuse him.Qui ergo in vobis, ait, potentes sunt, descendentes simul, si quod est in viro crimen, accusent eum. 6And having tarried among them no more than eight or ten days, he went down to Cæsarea. And the next day, he sat in the judgment seat and commanded Paul to be brought.Ed essendo restato tra di loro non più di otto, o dieci giorni andò a Cesarea, e il dì seguente sedendo a tribunale, ordinò, che fosse condotto Paolo.And hauing taried among them not aboue eight or ten daies, he vvent dovvne to Caesaréa, and the next day he sate in the iudgement seate: and he commaunded Paul to be brought.Demoratus autem inter eos dies non amplius quam octo aut decem, descendit Cæsaream, et altera die sedit pro tribunali, et jussit Paulum adduci.
7Who being brought, the Jews stood about him, who were come down from Jerusalem, objecting many and grievious causes, which they could not prove:Ed essendo egli stato condotto, lo circondarono que' Giudei, che eran venuti da Gerusalemme, portando molte, e gravi accuse contro di Paolo, le quali non potevano provare.Vvho being brought, there stoode about him the Ievves that vvere come dovvne from Hierusalem, obiecting many and greuous causes vvhich, they could not proue,Qui cum perductus esset, circumsteterunt eum, qui ab Jerosolyma descenderant Judæi, multas et graves causas objicientes, quas non poterant probare: 8Paul making answer for himself: Neither against the law of the Jews, nor against the temple, nor against Caesar, have I offended in any thing.Difendendosi Paolo con dire: non ho niente peccato né contro la legge de' Giudei, né contro il tempio, né contro Cesare.Paul making ansvver, That neither against the lavv of the Ievves, nor against the temple, nor against Caesar haue I any thing offended.Paulo rationem reddente: Quoniam neque in legem Judæorum, neque in templum, neque in Cæsarem quidquam peccavi. 9But Festus, willing to shew the Jews a pleasure, answering Paul, said: Wilt thou go up to Jerusalem and there be judged of these things before me?Ma Festo volendo far cosa grata ai Giudei, rispose a Paolo, e disse: vuoi tu venire a Gerusalemme, e quivi esser sopra queste cose giudicato dinanzi a me?But Festus vvilling to shevv the Ievves a pleasure, ansvvering Paul, said, Vvilt thou goe vp to Hierusalem, and there be iudged of these things before me?Festus autem volens gratiam præstare Judæis, respondens Paulo, dixit: Vis Jerosolymam ascendere, et ibi de his judicari apud me ? 10Then Paul said: I stand at Caesar’s judgment seat, where I ought to be judged. To the Jews I have done no injury, as thou very well knowest.Ma Paolo disse: sto dinanzi al tribunale di Cesare, ivi fa di mestieri, ch'io sia giudicato. A' Giudei non ho fatto torto, come tu sai benissimo.And Paul said, At Caesars iudgemēt seate doe I stand, vvhere I ought to be iudged: the Ievves I haue not hurt, as thou very vvel knovvest.Dixit autem Paulus: Ad tribunal Cæsaris sto: ibi me oportet judicari: Judæis non nocui, sicut tu melius nosti. 11For if I have injured them or have committed any thing worthy of death, I refuse not to die. But if there be none of these things whereof they accuse me, no man may deliver me to them. I appeal to Caesar.Imperocché se ho fatto torto, o se ho fatta cosa degna di morte, non ricuso di morire: che se non è nulla di tutto quello, onde questi mi accusano, nissuno può ad essi donarmi. Appello a Cesare.For if I haue hurt them, or done any thing vvorthie of death, I refuse not to die. but if none of those things be, vvhereof these accuse me, no man can giue me to them I appeale to Caesar.Si enim nocui, aut dignum morte aliquid feci, non recuso mori: si vero nihil est eorum quæ hi accusant me, nemo potest me illis donare. Cæsarem appello.
12Then Festus, having conferred with the council, answered: Hast thou appealed to Caesar? To Caesar shalt thou go.Allora Festo avendone discorso in consiglio, rispose: Hai appellato a Cesare? A Cesare andrai.Then Festus hauing conferred vvith the Councel, ansvvered, Hast thou appealed to Caesar? to Caesar shalt thou goe.Tunc Festus cum concilio locutus, respondit: Cæsarem appellasti ? ad Cæsarem ibis. 13And after some days, king Agrippa and Bernice came down to Cæsarea, to salute Festus.E passati alcuni giorni, il re Agrippa, e Berenice si portaron a Cesarea per salutare Festo.And vvhen certaine daies vvere passed, king Agrippa & Berníce came dovvne to Caesaréa to salute Festus.Et cum dies aliquot transacti essent, Agrippa rex et Bernice descenderunt Cæsaream ad salutandum Festum. 14And as they tarried there many days, Festus told the king of Paul, saying: A certain man was left prisoner by Felix.Ed essendovisi trattenuti per vari giorni, Festo parlò di Paolo al re, dicendo: Havvi un cert'uomo lasciato in catene da Felice,And as they taried there a good many daies, Festus signified to the king, of Paul, saying, A certaine person vvas left prisoner by Felix,Et cum dies plures ibi demorarentur, Festus regi indicavit de Paulo, dicens: Vir quidam est derelictus a Felice vinctus, 15About whom, when I was at Jerusalem, the chief priests and the ancients of the Jews came unto me, desiring condemnation against him.Per cagion del quale, essendo io a Gerusalemme, venner a trovarmi i principi de' sacerdoti, e i seniori de' Giudei, chiedendo, ch'ci fosse condannato.concerning vvhom, vvhen I vvas at Hierusalem, the cheefe priests and the auncients of the Ievves came vnto me, desyring condemnation against him.de quo cum essem Jerosolymis, adierunt me principes sacerdotum et seniores Judæorum, postulantes adversus illum damnationem. 16To whom I answered: it is not the custom of the Romans to condemn any man, before that he who is accused have his accusers present and have liberty to make his answer, to clear himself of the things laid to his charge.A' quali io risposi: Non esser costume de' Romani di condannare alcun uomo prima, che l'accusato abbia presenti gli accusatori, e gli sia dato luogo di difesa per purgarsi dalle accuse.To vvhom I ansvvered, That it is not the Romanes custome to yeld vp any man before that he vvhich is accused haue his accusers present and take place to make his ansvver for to cleere him self of the crimes.Ad quos respondi: Quia non est Romanis consuetudo damnare aliquem hominem priusquam is qui accusatur præsentes habeat accusatores, locumque defendendi accipiat ad abluenda crimina.
17When therefore they were come hither, without any delay, on the day following, sitting in the judgment seat, I commanded the man to be brought.Eglino adunque essendo immediatamente concorsi qua il dì vegnente, sedendo a tribunale ordinai, che fosse condotto quell'uomo.Vvhen they therfore vvere assembled hither, vvithout any delaie, the day folovving, sitting in the iudgement seat I commaunded the man to be brought.Cum ergo huc convenissent sine ulla dilatione, sequenti die sedens pro tribunali, jussi adduci virum. 18Against whom, when the accusers stood up, they brought no accusation of this which I thought ill of:Di cui presentatisi gli accusatori non gli opponevano delitto alcuno di quelli, che io sospettava:Of vvhom, vvhen the accusers stoode vp, they brought no cause vvhich I thought il of:De quo, cum stetissent accusatores, nullam causam deferebant, de quibus ego suspicabar malum. 19But had certain questions of their own superstition against him, and of one Jesus deceased, whom Paul affirmed to be alive.Ma aveano alcune dispute contro di lui intorno alla loro superstizione, e intorno a un certo Gesù morto, che Paolo diceva esser vivo.but certaine questions of their ovvne superstition they had against him, and of one IESVS deceased, vvhom Paul affirmed to liue.Quæstiones vero quasdam de sua superstitione habebant adversus eum, et de quodam Jesu defuncto, quem affirmabat Paulus vivere. 20I therefore being in a doubt of this manner of question, asked him whether he would go to Jerusalem and there be judged of these things.E stando io irresoluto sopra tal questione io diceva, se avesse voluto andare a Gerusalemme, ed ivi eser giudicato sopra queste cose.Doubting therfore of this kinde of question, I said, vvhether he vvould goe to Hierusalem, & there be iudged of these things.Hæsitans autem ego de hujusmodi quæstione, dicebam si vellet ire Jerosolymam, et ibi judicari de istis. 21But Paul, appealing to be reserved unto the hearing of Augustus, I commanded him to be kept, till I might send him to Caesar.Ma avendo Paolo interposto appello, affine di essere riserbato al giudizio di Augusto, ordinai, che fosse custodito sino a tanto, che io lo mandi a Cesare.But Paul appealing to be kept vnto the knovvledge of Augustus, I commaunded him to be kept, til I send him to Caesar.Paulo autem appellante ut servaretur ad Augusti cognitionem, jussi servari eum, donec mittam eum ad Cæsarem. 22And Agrippa said to Festus: I would also hear the man, myself. To-morrow, said he, thou shalt hear him.E Agrippa disse a Festo: Ancor io bramerei di sentire quest'uomo. E quegli: Domane, disse, lo sentirai.And Agrippa said to Festus, My self also vvould heare the man. To morovv, said he, thou shalt heare him.Agrippa autem dixit ad Festum: Volebam et ipse hominem audire. Cras, inquit, audies eum.
23And on the next day, when Agrippa and Bernice were come with great pomp and had entered into the hall of audience with the tribunes and principal men of the city, at Festus’ commandment, Paul was brought forth.E il dì seguente essendo andati Agrippa, e Berenice con molta magnificenza, ed entrati nell'uditorio co' tribuni, e colle persone principali della città, fu per ordine di Festo condotto Paolo.And the next day vvhen Agrippa and Bernice vvere come vvith great pompe, and had entred into the hall of audience vvith the Tribunes and principal men of the citie, at Festus commaundement Paul vvas brought.Altera autem die cum venisset Agrippa et Bernice cum multa ambitione, et introissent in auditorium cum tribunis et viris principalibus civitatis, jubente Festo, adductus est Paulus. 24And Festus saith: King Agrippa and all ye men who are here present with us, you see this man, about whom all the multitude of the Jews dealt with me at Jerusalem, requesting and crying out that he ought not to live any longer.E Festo disse: Agrippa re, e voi tutti, che siete qui insieme con noi, voi vedete quest'uomo, contro del quale tutta la moltitudine de' Giudei ha fatto ricorso a me in Gerusalemme, gridando, che non conviene, ch'ei viva più.And Festus saith, King Agrippa, and al ye men that are present together vvith vs, you see this man, concerning vvhom al the multitude of the Ievves called vpon me at Hierusalem, requesting and crying out that he ought not to liue any longer.Et dicit Festus: Agrippa rex, et omnes qui simul adestis nobiscum viri, videtis hunc de quo omnis multitudo Judæorum interpellavit me Jerosolymis, petentes et acclamantes non oportere eum vivere amplius. 25Yet have I found nothing that he hath committed worthy of death. But forasmuch as he himself hath appealed to Augustus, I have determined to send him.Io però ho riconosciuto, che non ha fatto nulla, che meriti morte. Ma avendo egli stesso appellato ad Augusto, ho determinato di mandarglielo.Yet haue I found nothing that he hath committed vvorthie of death. But forasmuch as he himself appealed to Augustus, I haue determined to send him.Ego vere comperi nihil dignum morte eum admisisse. Ipso autem hoc appellante ad Augustum, judicavi mittere. 26Of whom I have nothing certain to write to my lord. For which cause, I have brought him forth before you, and especially before thee, O king Agrippa, that, examination being made, I may have what to write.Intorno ai quale nulla ho di certo da scrivere al Signore. Per la qual cosa l'ho fatto venire dinanzi a voi, e principalmente dinanzi a te, o re Agrippa, affinché disaminatolo io abbia qualche cosa da scrivere.Of vvhom vvhat to vvrite for certaintie to my lord, I haue not. For the vvhich cause I haue brought him forth to you, and especially to thee, king Agrippa, that examination being made, I may haue vvhat to vvrite.De quo quid certum scribam domino, non habeo. Propter quod produxi eum ad vos, et maxime ad te, rex Agrippa, ut interrogatione facta habeam quid scribam.
27For it seemeth to me unreasonable to send a prisoner and not to signify the things laid to his charge.Imperocché contro ogni ragione mi sembra mandare un uomo legato, senza accennare i motivi.For it seemeth to me vvithout reason, to send a prisoner, & not to signifie his causes.Sine ratione enim mihi videtur mittere vinctum, et causas ejus non significare.
25:1
about the year A.D. 60.
Tirinus
Festus having arrived at his province, goes to Jerusalem to be inaugurated. The Jews took this opportunity of requesting St. Paul might be sent to Jerusalem, that they might accomplish the iniquitous purport of their vow. Such consequence did they attribute to the death of this one man, that they had no greater favour to ask of their new governor at his auspicious entry among them. (Tirinus)
25:4
Haydock
It would appear, from their first request being peremptorily denied them, how little solicitous their governors were to please them. The successors of Felix and Festus were not better disposed than their predecessors. Their extortions and oppressions were pushed so far, that the Jews attempted at last to deliver themselves by rebellion, which proved their utter ruin and extirpation. Indeed it was in vain to resist, for they already began to feel the truth of our Saviour's prediction, in their subjugation to the Gentiles. Josephus bears ample testimony to the fulfilment of the prophecy. (The Jewish War, lib. 2:chap 16. etc.) (Haydock)
25:5
Witham
Among you that are able.[Ver 5. Qui potentes estis, oi dunatoi en umin.] It may signify, such as are powerful among you, or such as are able by health, and willing. (Witham)
25:8
Paul making answer,[Ver 8. Paulo rationem reddente, apologoumenou. Ver. 16. Locum defendendi accipiat, topon apologias laboi.] or his apology, by the Greek. In the Latin, giving an account. In like manner, (ver. 16.) have liberty given to defend himself; in the Greek, to make his apology. In the Latin, till he take a place of defending himself.
25:10
Calmet
St. Paul, seeing Festus only sought a plea to get rid of his cause, by putting it into the hands of the Sanhedrim, appeals to Caesar. According to the ordinary rules of jurisprudence, appeals are only made after sentence is pronounced; but Roman citizens had a privilege of anticipating the sentence, when the judge did any thing contrary to justice; as Festus evidently did in this case, by wishing to deliver Paul, a Roman citizen, to the tribunal of his declared enemies, the Jews. The apostle knew he was secured by making this appeal: as the Roman law declared provincial governors violators of the public peace, who should either strike, or imprison, or put to death a Roman citizen, that appealed to the emperor. (Calmet)
25:13
25:19
Witham
Their own superstition.[Ver. 19. De sua superstitione, peri tes idias deisidaimonias.] Their particular religion, and manner of worshipping their God. (Witham)
25:21
Augustus Nero, who was then the Roman emperor.
25:22
Haydock
Agrippa has the same curiosity of hearing Paul, as Herod formerly had of seeing Jesus. The apostle's name had, no doubt, become famous enough to reach the ears, and arrest the attention of Agrippa. Curiosity is certainly not the best motive a person can bring with him to the investigation of religious truth: still it may occasionally become productive of good. The king was half persuaded to embrace the Christian faith. A better motive, or more serious attention, may induce some to embrace the truth, which accident may first have discovered to them. (Haydock)
25:26
Tirinus
To my lord. This was a title the emperors afterwards took, but which Augustus and Tiberius are said by Pliny, in his epistle to Trajan, and by Tertullian, to have refused, as too assuming and too high, ut nimis sublimem atque gloriosum. This was perhaps done, that none might bear the title at a time when the Lord of lords was to appear on the earth. (Tirinus)
Haydock
Whilst we can approve and admire the motives which actuated the emperors in refusing this title, we cannot go the lengths which some modern enthusiasts do, (mostly Americans, Quakers, etc.) who pretend it is blasphemy to call a mortal man a lord, as if that name were incommunicable to any but the Creator of the universe. Whence they derive this article of faith it will not be easy for us to guess; certainly not from Scripture, in which the word Dominus or Lord, applied to man, occurs almost as frequently as King. Certainly not from our Saviour's words, who give both himself and others this title, (Mark 14:14.; and other places.) nor from St. Paul's doctrine, who also uses this word indiscriminately through his epistles, Galatians 4:1; Ephesians vi. v.; etc. Hence we are justified in retaining this practice, in opposition to their cavils; and in treating that opinion as superstitious and void of foundation, which makes it a necessary part of religion to use no titles. (Haydock)
25:7
crimes as •. 27.
25:11
If S. Paul both to saue him self from vvhipping and from death sought by the Ievves, doubted not to crie for succour of the Romane lawes, and to appeale to Caesar the Prince of the Romans not yet Christened: hovv much more may vve call for aide of Christian Princes and their lavves, for the punishment of Heretikes, and for the Churches defense against them? S. Augustine ep. 50.
25:19
This vvhom he termeth by contempt, one IESVS, hath novv made al the Romane Emperours and Princes of the world to know him, and hath giuen the seate of the Caesars to his poore seruants, Peter & his successors.
25:27
〈Greek〉
25:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… “Now when Festus was come into the province, after three days he ascended from Cæsarea to Jerusalem. Then the high priest and the chief of the Jews informed him against Paul, and besought him, and desired favor against him, that he would send for him to Jerusalem, laying wait in the way to kill him.” (
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 1.14
… in order that all the churches which still exist may be repaired or enlarged, and that new ones may be built wherever they are required. You, and others through your intervention, can apply to magistrates and to provincial governments
25:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… Let them therefore, said he, which among you are able, go down with me, and accuse this man, if there be any wickedness in him. And when he had tarried among them more than ten days, he went down unto Cæsarea; and the next day sitting on the judgment seat commanded Paul to be brought.” (
25:5
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… What are ye afraid of? What are ye in such a hurry? In fact, that expression, “that he should be kept” ( v. 4 ), shows this. Does he want to escape? “Let them therefore,” he says, “which among you are able, accuse him.” (
25:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… What are ye afraid of? What are ye in such a hurry? In fact, that expression, “that he should be kept” ( v. 4 ), shows this. Does he want to escape? “Let them therefore,” he says, “which among you are able, accuse him.” ( v. 5 .) Again accusers, again at Cæsarea, again Paul is brought forth. And having come, immediately “he sat on the judgment-seat” (
25:7
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… While he answered for himself, Neither against the law of the Jews, neither against the temple, nor yet against Cæsar, have I offended anything at all. But Festus, willing to do the Jews a pleasure, answered Paul, and said, Wilt thou go up to Jerusalem, and there be judged of these things before me”? (
25:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 26
… “And he did so. And he said unto him, Put on thy cloak, and follow me. And he went out, and followed him; and wist not that it was true which was done by the Angel; but thought he saw a vision. When they were past the first and the second ward, they came unto the iron gate that leadeth unto the city; which opened to them of its own accord.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… they so drove, so hurried him. While as yet he had not got acquainted with the Jews, nor experienced the honor paid to him by them, he answered rightly: but now that he had been in Jerusalem ten days, he too wants to pleasure them (by sacrificing Paul to them): then, also to receive Paul, “Wilt thou,” says he, “be judged there of these things by me?” (
25:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… “Then said Paul, I stand at Cæsar’s judgment seat, where I ought to be judged; to the Jews have I done no wrong, as thou very well knowest. For if I be an offender, or have committed anything worthy of death, I refuse not to die: but if there be none of these things whereof these accuse me, no man may deliver me unto them. I appeal unto Cæsar.” (
25:11
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 7
… Nor did he for a moment hesitate to invoke the protection of the Roman laws, proclaiming that he was a Roman citizen, who at that time could not be scourged; and again, that he might not be delivered to the Jews who sought to kill him, he appealed to Cæsar,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 3
… For what looks discreditable is made honourable by the divine command. In the same manner the Apostle called himself at one time a Pharisee and at another a Roman, not because he was afraid of death, but acting quite fairly in fight. In the same way when he had learnt the Jews’ plot against him he appealed to Cæsar
25:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… while also as an excuse to them he had Paul’s appeal to allege. “Then Festus, when he had conferred with the council, answered, Hast thou appealed unto Cæsar? unto Cæsar shalt thou go. And after certain days king Agrippa and Bernice came unto Cæsarea to salute Festus.” (
25:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… But when Paul had appealed to be reserved unto the hearing of Augustus, I commanded him to be kept till I might send him to Cæsar. Then Agrippa said unto Festus, I would also hear the man myself. Tomorrow, said he, thou shalt hear him.” (
25:16
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence Against the Arians (Apologia Contra Arianos) 6
… if they had aught against me .’ On which occasion Festus also, when the Jews wished to lay such a plot against him, as these men have now laid against me, said, ‘It is not the manner of Romans to deliver any man to die, before that he which is accused have the accuser face to face, and have licence to answer for himself concerning the crime laid against him
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 81
… I am aware however that Festus the Procurator who was entrusted with the government of the Jews when they demanded the death of the divine Paul, publicly replied, “It is not lawful to us Romans to deliver any man before that he which is accused have the accusers face to face, and have license to answer for himself concerning the crime laid against him.”
25:18
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… But observe: Lysias gave it against them, Felix against them, Festus against them—although he wished to gratify them —Agrippa against them. What further? The Pharisees—even they gave it against themselves. No evil, says Festus, “of such things as I supposed: no accusation did they bring against him.” (
25:19
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… No evil, says Festus, “of such things as I supposed: no accusation did they bring against him.” ( v. 18 .) And yet they did bring it: true, but they did not prove it: for their evil design and daring plot against him gave cause to surmise this, but the examination brought out nothing of the kind. “And of one Jesus,” he says, “which was dead.” (
25:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… “And of one Jesus,” he says, “which was dead.” ( v. 19 .) He says naturally enough, “of one” (Jesus), as being a man in office, and not caring for these things. “And not knowing, for my part, what to make of the enquiry concerning these things” (
25:23
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 52
(Recapitulation.) “And on the morrow,” etc. (
25:24
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 52
… Of whom I have no certain thing to write unto my lord. Wherefore I have brought him forth before you, and especially before thee, O king Agrippa, that, after examination had, I might have somewhat to write. For it seemeth to me unreasonable to send a prisoner, and not withal to signify the crimes laid against him.” (
25:26
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 51
… See how his enemies coöperate with him against their will. To make the audience large, Agrippa falls into a desire of hearing: and he does not simply hear, but with much parade. And see what a vindication ( απολογιαν )! So writes Festus,
25:1
1. Festus ergo cum venisset in provinciam. — Tigurina, Festus ergo suscepta provincia, puta cura et regimine provinciae, nimirum Judaeae; id fecit adeundo Caesaream: haec enim erat caput provinciae, si spectas Romanos; sin Judaeos, caput erat Hierosolyma: unde mox eo ascendit Festus.
25:3
3. Postulantes gratiam, — non justitiam: hanc enim in tribunali, coram tribuno et Felice tentarant frustra, Paulo causae suae justitiam et innocentiam clare ipsis etiam hostibus demonstrante. Rursum postulant gratiam, ut scilicet Paulus Caesarea, quo a tribuno ob insidias Judaeorum missus erat, remitteretur Hierosolymam, ut ei novas insidias struerent. Solet enim a praesidibus et principibus, dum primo principatum capessunt vel inaugurantur, peti gratia quaepiam. Judaei hic non aliam petunt, quam Pauli necem. Vide, quanti Paulum aestiment, puta quantum Judaismi hostem et Christianismi hyperaspisten, ut, cum multa longe majora et publicum bonum spectantia petere possint et debeant, iis omissis unum Pauli petant caput. Ita invidentes gloriae Pauli, nescientes longe magis eam celebrant. Vere Nazianzenus, in Monostichis: Gratum est invideri: at invidere ingens probrum.
25:4
4. Festus autem respondit servari Paulum in Caesarea. — Refutavit Festus petitionem Judaeorum de Paulo Hierosolymam accersendo, sive quia ex vultu, voce et gestu vidit malevolentiam Judaeorum in Paulum; sive quia audierat de insidiis illi a Judaeis structis; sive quia tribunal praesidis erat Caesareae, quo proinde ipse properabat.
25:5
5. Potentes sunt — ad conficiendum iter, q. d. Qui possunt proficisci et tantum iter (trium dierum) peragere. Aliter Hugo et Vatablus, q. d. Qui possunt sine rerum suarum incommodo, quibus scilicet commodum est, ire Caesaream. Secundo, potentes, id est validi oratores, sive accusatores lingua pollentes, et validis argumentis armati ad Paulum accusandum et convincendum. Hi enim vocantur δυνατοί, et hoc proprie ad rem praesentem facit. Si quod est in viro crimen. — Pro crimen, Graece est ἄτοπον, id est absurdum, insolens, indecens, infame.
25:7
7. Graves causas — αἰτιώματα, id est crimina seu criminationes; ita Tigurina, Pagninus et alii.
25:9
9. Vis Hierosolymam ascendere? — Non jubet, sed rogat. Impudens enim fuisset, si jussisset, et abduxisset illuc, ubi non erat redargutus, inquit Chrysostomus, praesertim quia Paulus erat civis Romanus et stabat Caesareae ad tribunal Caesaris Romani: nomen enim Romanum in reo veneratur praeses Romanus, ait Hugo.
25:10
10. Ad tribunal Caesaris sto. — q. d. Caesar suum tribunal, quod tu nunc ejus vice occupas, o Feste, habet hic Caesareae, quasi in metropoli provinciae, ibi ergo me judicari oportet, non Hierosolymae. Porro Caesares nuncupati sunt Reges et Imperatores Romani, a Julio Caesare, qui primus imperium occupavit, et vocatus est Caesar a familia. Fuit enim Caesarum familia Juliis ascita, qui ex Julio Ascanio, Aeneae filio, descenderunt, juxta illud Virgilii, Aeneid. VI: Julius a magno demissum nomen Iulo. Caesar autem primitus dictus est, vel a caesiis oculis (caesii oculi), vel a caesarie seu capillis (caesaries) cum quibus natus sit; vel a caeso matris utero (caeso utero), quos ideo caesones dici, et auspicatius nasci, quam eos qui in pedes nascuntur, asserit Plinius, lib. VII, ix; ideoque Scipionem Africanum seniorem Caesarem cognominatum esse. Spartianus vero et Servius aiunt primum qui Caesar vocatus sit, fuisse Julii Caesaris avum, qui in Africa elephantum interfecit: Elephas enim lingua Punica vocabatur caesar. Certe Julius Caesar, a quo propagata est familia et nomenclatura Caesarum, non est natus caeso utero materno, habuit enim ipse matrem Aureliam, quam amisit dum in Gallia bellum gereret. Adde: ejus quoque pater nuncupatus est Caesar, qui praetura functus Pisis obiit. Porro ipse hoc nomen propagavit in posteros, ob rerum a se gestarum splendorem et gloriam quam multi secuti sunt, nemo assecutus. Ipse enim omnem Galliam quae saltu Pyrenaeo, Alpibusque, ac Rhodano Rhenoque continetur, novem annis in provinciae formam redegit. Ipse Germanos trans Rhenum habitantes, primus Romanorum ponte fabricato invadens, subjugavit. Ipse Britannos antea ignotos devicit. Ipse in Italia Picenum, Umbriam, Hetruriam occupavit. Ipse validissimas Pompeii copias quae sub tribus legatis, M. Petreio, S. Afranio et M. Varrone in Hispania erant, invasit. In Macedonia superavit Pompeium, in Aegypto Ptolemaeum, in Ponto Pharnacem, in Africa Scipionem et Jubam, in Hispania Pompeii filios, idque citissime, instar fulminis omnia pervadens et sternens, ut merito hoc sibi elogium usurparit: « Vidi, veni, vici. » Ipse quinquies triumphavit: primum de Gallia, postea de Alexandria; tertio, de Ponto; quarto, de Africa; quinto, de Hispania. Denique ipse Pompeium, Senatum, Romam totumque Imperium primus subegit et occupavit. Porro ipse fuit liberalissimus, maxime post hos triumphos: ita Suetonius in ejus Vita. Quocirca Julius Caesar hisce elogiis a nupero Poeta celebratur: Lux Caesarum et pater, Romanus Alexander, terrae Mars, Victo orbe, urbem victricem orbis vicit. Ingratam patriam patriis armis puniit. Eam vicit invitus, qua vixit invita. Sane videtur ipse fuisse naturae, ingenii, prudentiae, fortitudinis et felicitatis prodigium, adeoque Deus Romanam aristocratiam per eum in monarchiam convertit, ut viam sterneret Christo supremo Monarchae paulo post nascituro, et totum orbem jam a Julio quasi in monarchiam redactum, per S. Petrum Romanum pontificem et Constantinum Romanum Imperatorem sibi subjugaturo. Vere enim dixit Tacitus, lib. 1: « Unum reipublicae corpus unius animo regendum est. » Et Thucydides, lib. VI: « Inordinata est res plurium principatus. » Et Homerus, Iliad. II, et ex eo Aristoteles, lib. XII Metaphys.: « Non multos regnare bonum, rex unicus esto. » Verius S. Leo, serm. 1 in Nativit. S. Petri et Pauli: « Cum duodecim Apostoli, inquit, imbuendum Evangelio mundum, distributis sibi terrarum partibus, suscepissent, beatissimus Petrus, princeps Apostolici ordinis, ad arcem Romani destinatur imperii, ut lux veritatis, quae in omnium gentium revelabatur salutem, efficacius se ab ipso capite per totum mundi corpus effunderet: » nimirum, sicut Idem ibidem ait, « ut tot populos cito pervios haberet praedicatio generalis, quos unius teneret regimen civitatis. » Ibi me oportet judicari. — Caute dicit Caesarem se debere judicari, non autem Caesarem esse judicem suum, quia proprius Pauli judex et superior erat S. Petrus; sed quia eum non agnoscebant Judaei et Romani Gentiles, hinc coram Romanis praesidibus accusatus a Judaeis Paulus, coram eis causam dicere debuit. Romani enim Judaeam et Judaeos sibi subegerant eisque dominabantur. Adde, in civilibus Apostolos et Ecclesiasticos primis illis Ecclesiae temporibus, debuisse parere Magistratui civili, ut insinuat Paulus, Rom. xiii, et ibidem expresse docent S. Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus et S. Thomas. Necdum enim introducta erat exemptio et immunitas Ecclesiastica, quam posterioribus saeculis Pontifices et Concilia Oecumenica sanxerunt, ac reges principesque Christiani approbarunt et concesserunt. Cum enim ipsi sint oves et subditi Pontificum, non decet ut ipsi judicent suos Pastores et Superiores, etiam in civilibus. Verum tempore Pauli principes erant Gentiles, non Christiani, qui nullo modo tulissent Apostolos a sua jurisdictione eximi. Quocirca eis sponte se subjecerunt Apostoli, ne darent infidelibus scandalum, neve principes contra se et fideles concitarent. Vide Lessium, lib. II De Justit., cap. xxxiii De tributis et vectigalibus, dubio 4; et Bellarminum, lib. II De Romano Pontif., cap. xxix. Denique Paulus vim passus a Judaeis, licite imploravit auxilium Caesaris, cum aliud tribunal et remedium se vitamque suam tuendi non haberet, uti docet S. Augustinus, epist. 50. Paulum imitatus est S. Athanasius, qui oppressus ab Arianis, imploravit auxilium Constantii Imperatoris Ariani. In Apologia ad Constantium enim sic ait: « Si apud alios accusatus essem, ad tuam Majestatem provocarem, sicut Apostolus dixit: Caesarem appello, et cessatum est ab insidiis contra eum. » Judaeis non nocui, sicut tu melius nosti. — « Melius, » quam ut plenioris cognitionis causa oporteat te ire Hierosolymam, ibique meam causam investigare meque judicare. Testatus est tibi Lysias, Felix aliique meam innocentiam. Tu eamdem ex accusatione Judaeorum turbulenta, qua nihil probare potuerunt, meaque prudenti et vera defensione cognovisti: sat ergo eam nosti.
25:11
11. Non recuso mori. — Nota sincerum et intrepidum Pauli animum et vocem: adeo jus et tribunal non declinat, ut si quid contra id peccarit, poenae et morti ultro se offerat. Nemo potest me illis donare. — Tacite perstringit Praesidem, quod nimis in gratiam Judaeorum pendulus, velit Paulum judicare Hierosolymae. Hoc enim erat eum tradere Judaeis: tum quia ipsi Paulo in via parabant insidias, ut patet vers. 3; tum quia Hierosolymae conspirantes in eum communi studio, tot tantaque contra eum machinati fuissent, ut manus eorum non potuisset effugere. Caesarem appello. — Syrus, « protectionem Caesaris invoco. » Appellavit Caesarem Paulus, primo, quia non vitae suae, sed Ecclesiae consulebat, ait S. Augustinus, epist. 58. Secundo, quia eum ut seditiosum et Caesaris jura turbantem accusarant Judaei. Unde S. Chrysostomus notat miram Pauli generositatem, qua apud illum, quem accusabatur laesisse, judicari velit. Tertio, quia oraculum a Deo acceperat, cap. xxiii, vers. 11, se Romae evangelizaturum: hujus ergo occasionem commodam captat appellando Caesarem, sciens id Deum velle, ideoque appellationis hujus successum Deo curae et cordi fore. Quarto, quia experientia continua didicerat Paulus, se in Judaea nusquam et nunquam tutum fore, nec Judaeorum insidias et manus evasurum: ergo Romam et Caesarem appellat. Quinto, ut hac appellatione Caesarem, puta Neronem demereretur, sibique et Christianis conciliaret: aut certe, si ab eo damnaretur, gloriose ut martyr Romae in orbis theatro occumberet. Nam, ut vere ait Dionysius Halicarn., lib. II: « Aut vita libera, aut mors gloriosa eligenda. » Potissima causa fuit, ad vitandos Judaeorum laqueos. Prudenter enim S. Gregorius Nazianzenus in Sententiis: « Sapiens, inquit, vitat omnia gravia ac periculosa, aeque ac nauclerus tempestates. » Idem ad Bosphorium, epist. 49, vel juxta alios 15: « Demens est, qui bis ad eumdem lapidem impingit. » Et Thucydides, lib. I: « Insidias anticipare potius, quam insidiantibus contra insidiari oportet. » Et Demosthenes, Philipp. 1: « Rerum occasiones tarditatem nostram et ignaviam non exspectant. » Et Seneca: « Sapiens nunquam potentium iras provocat, imo declinat, non aliter quam in navigando procellam. » Porro Neronem Poeta nuper hisce coloribus pinxit: Hic inter privatos optimus, inter principes pessimus fuit. Regno dignus, nisi regnasset. Molles illius mores in duris, induruere in mollitie. Patriae dominus, non princeps fuit. Domum augustam fecit, angustam urbem. Patriam incendit, ut extingueret. Horae defuit extincto rogus: Dedignatur terra tegere, qui terram dedignatur tangere.
25:12
12. Tunc Festus cum concilio (cum suis consultoribus; ita Syrus) locutus. — q. d. Festus audita accusatione Judaeorum et defensione Pauli, jussit eos secedere, ac secreto suos consiliarios consuluit, quid in hac causa facto esset opus, et an admittenda esset Pauli appellatio ad Caesarem, an vero rejicienda: si enim Paulus fuisset seditionum concitator, uti accusabant Judaei, debebat illico plecti, nec mitti ad Caesarem, uti sanxerunt jura civilia. Consiliarii ergo declararunt eum non esse talem, ac proinde appellationem admittendam esse, tum ut Paulo appellanti, tum ut Judaeis qui Paulum in Judaea vivum videre non poterant, aliqua ratione satisfieret; tum ut Caesari hic appellationis honos a Praeside tribueretur, eoque ipse profiteretur Caesari se esse subjectum, eumque suum esse superiorem et judicem. Caesarem appellasti, ad Caesarem ibis. — q. d. Quandoquidem meum tribunal et judicium videris recusare ab eoque ad Caesarem appellas, ite ad Caesarem, ac coram eo causam tuam age. Videntur enim haec verba Praesidis manare ex animo nonnihil in Paulum concitato et suboffenso, quod Paulus praesidis judicium suspectum et nimis in Judaeos propensum hac appellatione arguere videretur. Nota hic altum mirumque Dei consilium et providentiam, quo Paulum per vincula, criminationes, injurias, vexationes non tantum Judaeorum, sed et judicum direxit Romam, ut cum S. Petro fundaret Ecclesiam Romanam, eamque invito Nerone matricem caeterarum constitueret. Praeclare S. Nazianzenus, orat. 18 De S. Cypriano: « Divina, inquit, sapientia magnarum rerum fundamenta multo ante jacere, ac contraria per contraria procurare novit, ut majorem sui admirationem mortalibus excitet. » Exempla dat Joseph, Mosen et Hebraeos: « Hac ille (Deus), inquit, Josephum fratrum scelere et injuria venalem, in Aegyptum duxit, et in femina exploravit, et in frumenti largitione nobilitavit, et per insomnia erudivit, ut in extera regione fidem et auctoritatem obtineret, atque a Pharaone honore afficeretur paterque maximarum illarum copiarum fieret, propter quas Aegyptus cruciatur, mare scinditur, panis instar pluviae funditur, solis cursus inhibetur, promissa terra per sortem distribuitur. » Ita Paulus hic per adversa extollitur et glorificatur, adeo ut per ejus vincula ipsius fides, virtus et gloria in aula Neronis omnique praetorio celebrata sit, uti ipse asserit, Philip. i, 13. Moraliter, idem Nazianzenus ibidem docet, quod Paulus et Sancti sint cosmopolitae civesque mundi, quia patriam non habent Judaeam, nec Jerusalem terrestrem, sed coelestem, pro qua omnia acerba mortemque subeunt alacriter. S. Cyprianus, inquit, hortabatur omnes fideles in persecutione Decii ad constantiam et martyrium: « Hanc enim negotiationem omnium praestantissimam esse, qua exigui sanguinis pretio coeleste regnum emitur, ac brevia et fragilia bona cum sempiterna gloria commutantur. Unam enim magnis et excelsis viris patriam esse, nempe Jerusalem illam quae mente percipitur, non eas quas hic angustis finibus circumscriptas esse, atque ab aliis aliisque hominibus subinde incoli videmus: unum item generis splendorem in eo consistere, ut divinam imaginem conservemus atque exemplar nostrum imitemur. Unum porro principatum in hoc positum esse, ut adversus improbum illum palmam obtineamus, ac ne in iis certaminibus quae pietatis causa suscipiuntur, animos nostros frangi et expugnari sinamus, ubi vitium cum virtute confligit, et fluxus ac fragilis mundus cum firmo et stabili; et acerbus ac truculentus certaminis praeses cum fortibus athletis; et Belial adversus Christum aciem instruit: ob easque causas et gladios contemnere, et frigidum ignem, ac feras quamlibet immanes et truculentas, mites existimare, et famem pro summis deliciis ducere; amicorum autem et propinquorum lacrymas, et luctus ac gemitus, ut diaboli illecebram, viaeque ad Deum ferentis impedimenta, praeterire suadebat. Haec enim virilium et strenuarum animarum esse, gravisque consilii ac prudentis. Atque harum rerum propinquum exemplum ille ipse erat, utpote qui omnia pro stercoribus duxisset, ut Christum lucraretur. »
25:13
13. Agrippa rex. — Hic Agrippa non fuit senior ille, qui ab angelo percussus interiit cap. xii, sed ejus filius, frater Drusillae et Bernices. Agrippa enim senior habuit duos filios, Drusum et Agrippam juniorem; ac tres filias, Drusillam, Bernicem et Mariamnem: ita Josephus, lib. XVIII Antiq., cap. vii. Agrippa junior, ad distinctionem Senioris, ab Hebraeis vocatur Agrippina. Hic moriente patre puer erat Romae, et a Claudio Imperatore creatus est rex Chalcidis. Deinde tetrarchia Philippi, puta Trachonitis, ei adjecta est; Judaea vero mansit sub praesidibus Romanis. Quod ergo Agrippa mutavit Judaeorum pontificem eorumque sacris se immiscuit, ut scribit Josephus, id non tam jure quam conniventia praesidum Romanorum fecit, qui id ipsi tanquam religioso Judaeo, et Judaeae regis nepoti ultro permiserunt, praesertim quia ditio Agrippae censebatur ad Judaeam et Judaeos pertinere. Porro Agrippa uterque vocatus est, in gratiam M. Agrippae, qui fuit gener Augusti Caesaris: ab Augusto enim Herodes Ascalonita, qui fuit Agrippae avus, regnum Judaeae acceperat. Unde Agrippa senior filiam vocavit Drusillam, in gratiam Liviae, uxoris Augusti, quae Drusilla est cognominata, ut dixi cap. xxiv, 24; filium vero Drusum, in gratiam Drusi, filii Liviae et fratris Tiberii Caesaris. Agrippa enim non Hebraeum, sed Romanum est nomen, ita dictum ab aegro partu, vel ab aegritudine et pedibus. Audi Gellium, lib. VI, cap. xvi: Quorum in nascendo non caput, sed pedes primi extiterant, qui partus difficillimus aegerrimusque habetur, Agrippae appellati, ab aegritudine (aegritudo) et pedibus (pedes). Confixos autem pueros in utero Varro dicit, capite infimo nixos, sursum pedibus elatis: non ut hominis natura est, sed ut arboris (unde et homo vocatur arbor inversa). Nam pedes cruraque, arboris appellat ramos; caput, stipem atque caudicem. Quando igitur contra naturam forte conversi pedes, brachiis plerumque diductis, retineri solent, aegrius tunc mulieres enituntur. Et Plinius, lib. VII, cap. viii: « In pedes, inquit, procedere nascentem, contra naturam est: quo argumento eos appellavere Agrippas, ut aegre partos. » Unde et M. Agrippa multas corporis animique aegritudines habuit: « Nam fuit adversa pedum valetudine, misera juventa, exercito aevo inter arma mortesque, ad noxia successu, infelici terris stirpe omni, sed per utrasque Agrippinas maxime: » harum enim una genuit Caium Caligulam Caesarem, altera Neronem, « totidem faces generis humani. Praeterea brevitate aevi, 51 raptus anno, in tormentis adulteriorum conjugis, socerique prae gravi servitio, luisse augurium praeposteri natalis existimatur: » ita Plinius, et Suetonius, in Augusto, cap. lxiii, lxiv et lxv. Pari modo miser, infelix et infaustus fuit uterque Herodes Agrippa: sub Juniore enim gestum est bellum Judaicum, ac eversa Judaea et Hierosolyma a Tito. Addit Plinius: « Neronem quoque toto principatu suo hostem humani generis, pedibus genitum parens ejus scribit Agrippina. Ritu naturae capite hominem gigni mos est, pedibus efferri. » Nota hic idem Herodum ingenium et officium in judicandis fidelibus et Christianis, continua generatione propagatum. Primus enim Herodes Ascalonita fuit judex et carnifex parvulorum innocentum, futurus et Christi, si eum nancisci potuisset. Hujus filius, Herodes Antipas, irrisor fuit Christi et carnifex S. Joannis Baptistae. Nepos vero Herodes Agrippa Senior, fuit judex et incarcerator S. Petri, homicida vero S. Jacobi. Abnepos, puta Agrippa Junior, hic quasi judex fuit S. Pauli. Et Bernice. — Hoc nomine multae fuere illustres feminae. Prima Bernice fuit uxor Ptolemaei Lagi, primi post Alexandrum Magnum regis Aegypti, mater Ptolemaei Philadelphi, rara mulier forma et viro dilectissima. Secunda Bernice fuit filia Philadelphi, quae deinde fratri suo Ptolemaeo Evergeti nupsit, cujus crines in coelum relati putantur persuasione Cononis Mathematici, de quibus elegiam habet Catullus. Tertia fuit Bernice celeberrima apud Graecos, a quibus vocata est Pherenice, id est ferens victoriam, utpote filia, mater et soror Olympionicarum, id est eorum qui in ludis Olympicis victoriam et palmam tulerant, teste Plinio, lib. VII, cap. xl. Quarta Bernice fuit filia Herodis Ascalonitae, quam Augustus Caesar in honore habuit. Quinta fuit S. Veronica (haec enim in Chronico L. Dextri et ab aliis vocatur Bernice, Berenice, vel Beronice) quae Christo eunti ad crucem sudarium dedit ad sudorem extergendum, cui Christus vultum suum impressit, quod Romae in basilica S. Petri magna veneratione asservatur et quotannis in coena Domini ostenditur. Sexta fuit haec Bernice, Herodis Agrippae Senioris filia et Junioris soror, ita dicta a proamita, puta a Bernice Herodis Ascalonitae filia. Porro Agrippae Juniori hic eam jungit Lucas, ut significet eam non tantum ipsius fuisse sororem, sed et concubinam. Fuit enim ipsa, aeque ac soror ejus Drusilla, incontinens et suspecta de incestu cum fratre: unde ita se invicem diligebant, ut semper sociati incederent, ut patebit vers. 23. Hinc et Chrysostomus eam vocat « uxorem Agrippae: » quare Bernice, ut hanc suspicionem dilueret, nupsit Polemoni, Ciliciae, vel ut volunt alii Lyciae regi, quem tamen mox ex intemperantia reliquit, unde « incestam » eam vocat Juvenalis, Satyra 6: « Barbarus incestae dedit hunc (adamantem) Agrippa sorori. » Tacitus autem, lib. I et II Histor., docet eam placuisse Vespasiano et nihil propius fuisse quam ut nuberet Tito. Audi Josephum, lib. XX Antiq., cap. v: « Porro Bernice, post Herodis obitum, qui idem maritus ejus et patruus fuerat, aliquanto tempore in viduitate acto, cum spargeretur rumor cum fratre eam congredi, suasit Polemoni, regi Ciliciae, ut prius circumcisus se duceret, rata sic se coarguturam mendacium. Nec recusavit Polemon, inductus maxime mulieris divitiis. Id tamen conjugium diuturnum non fuit, propter intemperantiam, ut fertur, discedente ab eo Bernice; qui mox desertus ab uxore et ipse Judaicae religionis desertor factus est. » Addit Josephus de Mariamne, altera sorore Bernices, ejusdem cum ea genii: « Eodemque tempore etiam Mariamne dedignata Archelaum, migravit in thalamum Demetrii primi inter Alexandrinos Judaeos, et Alabarchae, ex quo filium Agrippinum suscepit. » Ecce cum quam impuris et incestis Paulo fuit certamen, et tamen eos, licet judices suos, vehementia veritatis et orationis suae perculit et obstupefecit, ut patebit cap. seq., vers. 24 et 27. Porro Bernice, si Graecum etymon spectes, idem est quod βάρος νίκης, id est gravitas, vel pondus victoriae, sive gravis et ponderosa victoria: Pherenice vero idem est quod ferens victoriam. Macedones enim φ in β saepe commutant et pro Pherenice dicunt Berenice. Sin Hebraeum etymon spectes, Bernice idem est quod puritas innocentia: בר bar enim est purus, נקי naki est innocens; ita Pagninus in Interpret. nom. Hebr. Haec etyma et significata optime conveniunt S. Veronicae: in caeteris vero, ac praesertim nostra hac, significant non quales fuerint, sed quales esse debuerint. Ad salutandum Festum, — quasi novum praesidem, felicem ei adventum in provinciam gratulaturi.
25:15
15. Postulantes adversus illum damnationem. — δίκην, id est sententiam, qua damnaretur ad mortem; ita Vatablus.
25:16
16. Non est Romanis consuetudo, etc. — Eadem consuetudo fuit apud alios populos. Est enim juris naturae et gentium, ut reus accusatus non damnetur, nisi prius audiatur deturque ei locus apologiae. Unde illud: « Audi alteram partem. » Ita Alexander, teste Plutarcho in Apophtheg., sedens pro tribunali judex alteram claudebat aurem, ut integram servaret reo. Refert Ammianus, lib. XVIII, Delphidium, cum Numerium accusaret furti, nec id probare posset, eo audacter negante, exclamasse: « Ecquis, florentissime Caesar, nocens poterit esse usquam, si negasse suffecerit? » Cui Julianus: « Ecquis innocens esse poterit, si accusasse sufficiet? » Quocirca jura statuerunt ut reus, nisi de scelere convincatur, absolvatur. Satius est enim nocentem absolvere, quam innocentem condemnare, ff. De Poen., lib. Absentem., cap. De accusat. Qua de causa litigantes astuti et prudentes, in lite se reos faciunt et hac ratione saepe litem obtinent, quam alias perderent: facilius enim est gerere bellum defensivum, quam offensivum; sicut facilius est urbem propugnare, quam expugnare. Accusatori enim incumbit probatio criminis, reo sufficit ejusdem negatio. Unde si accusator deficiat in probatione, reus hoc ipso absolvitur. Vita enim innocenti semel erepta, nunquam restitui potest: vita vero nocenti condonata, quovis tempore repeti et auferri potest, uti ait Theodoricus rex apud Cassiodorum, lib. VII, epist. 1. Damnare aliquem hominem, — εἰς ἀπώλειαν, ad necem et interitum, ut addunt Graeca et Syrus. Unde Biblia Romana recte τὸ donare corrigunt, pro eoque legunt damnare. Donare enim aliquem ad necem, ut habent Graeca, idem est quod damnare. Porro Lucas ait χαρίζεσθαι, id est donare, quia Judaei petebant gratiam a Festo contra Paulum; ut scilicet is sibi donaretur quasi donum ad mortem, ut ait Paulus, vers. 3, hoc est, damnaretur: quo satis agnoscebant infirmitatem et iniquitatem suae causae, scilicet se cupere damnari Paulum per gratiam et favorem, quem reum mortis agere non poterant per justitiam.
25:18
18. Nullam causam (nullum delictum, nullum crimen) deferebant, — ita Syrus: hoc enim significat αἰτία. Unde Noster causam hanc explicans subdit: « Nullam causam deferebant de quibus ego suspicabar malum. » Quare clare vertit Pagninus, « nullum crimen intendebant super hisce rebus, de quibus ego suspicabar; » suspicabar, inquam, eo quod viderem Judaeos tam ardenter eum accusare et deposcere ad mortem.
25:19
19. De sua superstitione. — Ita Festus, quia Gentilis, vocat Judaeorum religionem. Et vero abusi sunt Gentiles hisce elogiis et titulis, cum suos Reges et Imperatores vel metu, vel adulatione pro diis habuerunt et divinis honoribus ac sacrificiis coluerunt. Unde Virgilius de Octavio Augusto, Ecloga 1: Namque erit ille mihi semper deus, illius aram Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus. Sanius Christiani Reges et Imperatores Augustos nuncupant et venerantur, quasi divinitus datos, et religiosa quadam veneratione, humana tamen, non divina, ob merita in rempublicam observandos. Incipiebat revera esse superstitio.
25:20
20. Haesitans autem ego de hujusmodi quaestione, dicebam, si vellet ire Hierosolymam. — Mentitur Festus, ut suum factum coloret; nam non ob haesitationem, sed in gratiam Judaeorum volebat eum ducere Hierosolymam. Et cum paulo ante vocarit eam superstitionem, quomodo de ea haesitabat? Unde Chrysostomus: « Si haesitans, inquit, et anxius es, cur in Jerusalem trahis? Sic dixit adumbrans suum peccatum. »
25:21
21. Ad Augusti cognitionem. — Nero hic, uti alibi quilibet Imperator, vocatur « Augustus, » et origo ab Octavio Augusto, qui Julio Caesari successit, sicut a Julio vocatur Caesar. Octavius enim infans vocatus est Thurinus. « Postea, inquit Suetonius in ejus Vita, cap. vii, Caesaris et deinde Augusti cognomen assumpsit: alterum testamento majoris avunculi; alterum Munatii Planci sententia, cum, quibusdam censentibus Romulum appellari oportere, quasi et ipsum conditorem urbis, praevaluisset ut Augustus potius vocaretur, non tantum novo, sed etiam ampliore cognomine; quod loca quoque religiosa et in quibus augurato quid consecratur, augusta dicantur, ab auctu (auctus), vel ab avium gestu gustuve (avium gestus gustusve), sicut etiam Ennius docet scribens: Augusto augurio postquam inclyta condita Roma est. » Inter multa enim praesagia imperii et felicitatis Octavii Augusti, quae recenset Suetonius in ejus Vita, cap. xciv et seq., aquila ei prandenti panem rapuit, et illico reddidit. Rursum: « Aquila tentorio ejus supersedens, duos corvos hinc et inde infestantes afflixit et ad terram dedit, notante omni exercitu, futuram quandoque inter collegas discordiam, qualis secuta est, ac exitum praesagiente, » ait Suetonius, cap. xcvi. Nimirum aquila notabat Augustum, qui duos corvos, id est, Lepidum et Antonium, in triumviratu collegas debellavit, itaque se fecit monarcham. Hinc Augustus, graece σεβαστός, idem est quod venerandus, et numinis velut majestate quadam colendus. Est enim Rex vel Imperator, viva Dei in terris imago, et quasi Deus quidam terrenus. Unde illud tritum: « Principes fato dari. » Ita Virgilius, lib. VI Aeneid., canit: « Augustus Caesar divum genus; » et Servius in lib. IV Georg.: Augustum, inquit, idem est quod augurio consecratum, abusive nobile et majestatis plenum. Et Statius, lib. IV Silvar., cap. ii, et Ovidius, lib. I Fastor.: Sancta vocant augusta Patres, augusta vocantur Templa, sacerdotum rite dicata manu. Et Cicero, lib. III De Natura Deorum, de diis ait: « Quos auguste omnes sancteque veneramur. »
25:22
22. Volebam et ipse hominem audire, — ex curiositate, quae ingens videndi et audiendi Paulum in Agrippa desiderium exacuerat. « Non enim, inquit Chrysostomus, nisi concupivisset, quaesisset audire; neque uxorem (sic vocat Bernicem, sororem et concubinam Agrippae) sociam fecisset auditionis, nisi magna de illo sensisset. »
25:23
23. Cum multa ambitione — phantasia, id est apparentia, ostentatione, pompa, comitatu, fastu: fastus hic situs erat in multa famulorum et nobilium turba, splendore vestium, diademate, corona, sceptro aliisque regalis dignitatis insignibus, incessu pompatico, etc. Sic Suidas: φαντάζεσθαι, inquit, ἐπὶ τὸ φαίνειν ἔλεγον, scilicet pro apparere, pro apparatu et ostentatione. Artabanus Xerxi dissuadens bellum contra Graecos: « Ut procera, inquit, et elata animalia fulminat Deus, nec sinit ostentare se, graece, οὐδ' ἐᾷ φαντάζεσθαι, ac velut de se spectaculum praebere: parva vero ne scalpit quidem aut vellicat: » ita Herodotus in Polymnia. Quocirca sapienter Isocrates, Paraenesi ad Nicoclem, docet principum majestatem et custodiam non consistere in stipatorum armis, sed in virtute amicorum, benevolentia civium et prudentia principis, et, ut addit Plinius, Panegyr. Trajani, in innocentia: « Hanc enim velut arcem inaccessam et inexpugnabile munimentum, munimento non egere; frustra se terrore succingere, qui septus charitate non fuerit: armis enim arma irritari. » Hic impletur illud de Paulo oraculum: « Ut portet nomen meum coram gentibus et regibus, » Act. ix. « Vide, inquit Chrysostomus, quale auditorium congregatur Paulo coram viris principalibus civitatis. Princeps enim et rex stipatoribus suis omnibus congregatis occurrerent, et cum ipsis tribuni et primi civitatis affuerunt. » Pauli enim nomen et fama omnes ad eum videndum et audiendum exciverat, et sane quosvis alios excivisset. Unde optabat S. Augustinus tria videre, nimirum, Paulum in cathedra fulminantem, Romam in flore triumphantem, Christum in carne conversantem, uti dixi proœmio in S. Paulum. In auditorium, — in praetorii aulam, ubi audiebantur et agebantur causae et lites coram Praeside pro tribunali sedente. In illud e carcere inducitur Paulus vinctus, sed praeside, rege totoque consessu celsior, uti audiemus ex ejus oratione capite sequenti. Nimirum « voluit Deus, inquit Chrysostomus, clientis sui in tali theatro innocentiam patefacere, totque tamque locupletibus testimoniis testatam facere. » Unde mox subdit Praeses, vers. 25:
25:25
25. Ego vero comperi nihil dignum morte eum admisisse. — Comperi tum ex litteris Lysiae, tum ex testimonio Felicis ante me praesidis, tum ex accusatione Judaeorum et apologia Pauli. Ipso autem hoc (id est ipsomet Paulo, ut patet ex Graeco, καὶ αὐτοῦ δὲ τούτου) appellante ad Augustum, judicavi mittere, — q. d. Non ex meo sensu (utpote qui eum innocentem perspexi, ideoque liberum dimittendum censeo), sed ex ipsiusmet Pauli appellatione statui eum mittere ad Neronem, praesertim ne Judaei me apud eum criminentur, quod reum dimiserim et appellationem cognitionemque Caesaris impedierim.
25:26
26. De quo quid certum scribam domino; — Neroni Caesari: Caesaris enim titulus erat dominus, quem tamen Augustus Caesar recusavit, ait Tertullianus Apolog., cap. xxxiv, et Dio, lib. LV, quia occulto Dei instinctu, reipsa quasi praesagiebat instare ortum Christi, qui futurus erat Rex regum ac Dominus dominantium, cujus ipse typus tantum erat et umbra. Sic Turcae suum Imperatorem vocant Magnum Dominum; Tartari, Persae aliique eumdem vocant Sultan, id est dominum. Porro Imperatores Christiani pinguntur cum globo in manu, cui infixa est crux, quomodo primo pictus fuit Justinianus Imperator, teste Procopio, et ex eo Suida, verbo Justinianus. Verum noster Gretserus, lib. II De Cruce, cap. liv, ex Gregorio et Glyca docet, ante Justinianum eo modo pictos fuisse Constantinum, Theodosium et Eudoxiam, uxorem Valentiniani III Imperatoris: quo significatur Imperatorem non tam orbis esse dominum (exiguam enim orbis partem sibi subjectam habet), quam fidem crucemque Christi toto orbe propagare et propugnare debere.
25:1
2, 15,1); v. 4 Festus ergo cum venisset in provtnciam, post. triduum ascendit Ierosolymam a Caesarea; studium ostendit conditionem provinciae cognoscendi. Ea 066461026 pro suo inveterato odio utuntur svnedristae
Festus, melioris indolis vir, per biennium munus procuratoris gessit; pauca de eo refert losephus (Antiq. 20,8,9-11. Bell. iud.
Uti Lysias synedristis denuntiavit (23,30), ita agunt v. 1 post quinque autem dies descendit princeps sacerdotum, Ananias, cum senioribus quibusdam; dies quinque numerandi erunt ab adventu Pauli in urbem Caesaream, de quo scil. Lucas narravit ultimo loco. Nullo enim modo indicatur eos dies referri, ut quandoque volunt, vel ad captivitatem Pauli in Ierusalem vel ad eius ab urbe profectionem ; quare eos referre oportebit ad ultimum terminum de quo narratum est (cf. Lap. Felt. Wendt, Weiss). Verum ita numerari possunt, ut dies adventus sit et censeatur primus, οἱ dies quo illi Caesaream advenerint sit quintus nondum completus. Bene adverte dici μετὰ πρεσξυτέρων τινῶν ; proinde falsum esse quod /Hi/g. contra priorem narrationem (23,7.9) oggerit, deesse in subsequenti narratione omne vestigium aliquos synedristas de l'auli culpa dubitasse. Ananias autem solum aliquos synedristas secum adducit, neque ullo modo ad consensum totius synedrii recurritur; e£ Tertullo quodam oratore, causidico; Tertullus nomen est haud infrequens, deminutivum a Tertio, ut Catullus a Catio et Lucullus a Lucio (Wetstein), qui adierunt praesidem adversus Paulum ἐνεφάνισαν (23,15) denuntiarunt praesidi, seu indicarunt contra Paulum sc velle accusationem proferre. Causidicum adhibent iuris romani et litis agendae peritum, quo certius suam evincant causam ; v. 2 et citato Paulo coepit accusare Tertullus dicens : cum in multa pace agamus per te et multa corrigantur per tuam providentiam διςρθωμάτων γινομένων in meliorem statum redigantur huic genti, v. 3 semper et ubique suscipimus, optime Feliz cum omni gratiarum actione πάντῃ, quoquoversus, omni modo el ubique ἀποξεχέμεθχ haec cum gaudio excipimus. Impudenti adulatione causidicus benevolentiam praesidis captare studet. Laudat pacem multam et prosperitatem qua fruantur et emendationes in rebus publicis ad populi commodum factas. Sed qua ratione Felix revera gubernarit, satis ostenditur locis allatis Taciti (ad 23,94) et ipsa accusatione quam Iudaei contra eum instituerunt (losephus, Antiq. 20, 8,9). Dedit quidem Felix operam latrociniis reprimendis, sed tamen eius culpa et.saeviendi ratione seditiones et turbae creverunt et bellum iudaicum et interitus populi per eum quasi inaugurabatur (Antiq. 20,8,5 seq. Bell. 2,13,9; cf. ScAürer 1 p. 4.19 seq.). Nam intempestivis remediis delicta accendebat (Tacitus, Ann. 12,54). Post hanc adulationem promittit se accusationem breviter propositurum, quam ut brevi audire dignetur, praesidis benignitatem appellat v. & ne diutius autem te protraham, oro, breviter audias nos pro tua clementia, gig breviter nos audiat clementia tua. Causidicus exordio usus est ad iudicis benevolentiam captandam valde apto. Pontifex et seniores interea cumulum accusationum collegerunt et tolam Pauli agendi et praedicandi rationem tamquam concitationem popularem praesidi persuadere statuerunt. A Iudaeis asianis edocti erant, quomodo variis in urbibus Iudaei Paulo restitissent; quae in Macedonia contra Paulum tentata essent, certe eos non latebat. lam haec omnia facile subministrabant amplam accusandi materiam qua praesidem qui rebelles acerrime punire solebat induci posse sperabant ad Paulum interimendum v. 5 ?nvenimus hunc hominem pestiferum zip» pestem, de homine iam Demosthenes (25,80; B/.), et concitantem seditiones omnibus Iudaeis in universo orbe 1. e. in toto imperio romano eo enim nomine imperium romanum designari vide ad Luc. 2,1 (Comment. p. 103); gig invenimus hunc virum pestem et ו seditiones non tantum generi nostro, sed fere universo orbi terrarum ; quae lectio accedit ad graecam lectionem 17,6; cf. 91, 28 et recole 13,45; 15,9. 5. 18; 16,920; 17,5. 13; 18,12; 19,23 seq. 20,19, ex quibus pro Iudaeorum malitia accusationes seditionum confingebantur; et auctorem seditionis sectae Nazarenorum, gig auctorem sectae Nazareorum, πρωτοστάτην, vox e re militari desumpta est et dicit eum qui in primo ordine aciei stat, ducem, antesignanum. Cum primores in lerusalem contenderent a Galilaea non surgere prophetam (loan. 7,52), ipsos Christifideles per contemptum quod Iesum Nazarenum agnoscerent Messiam Nazarenos appellabant. Prae-. sidi autem Paulus insuper denuntiatur lamquam dux et caput factionis ludaeis inimicae. Praeterea accusatur criminis quo commisso poena mortis iurc unicuique infligi potuit alienigenae (cf. 91,98( v. 6 qut ettam templum violare conatus est quem et apprehensum voluimus secundum legem nostram iudicare; belle mentitur causidicus; illud prius de violatione templi Iudaei asiani spargebant; unde ex eorum mente loquitur; alterum autem purum putum mendacium causidici est et aliorum Iudaeorum qui coram praeside testantur v. 9 ita se res habere. Loquitur ac si ipse Iudaeus esset eo quod nomine Iudaeorum verba facit. Hi vero Paulum occidere tentabant bis (21,31; 23,10. 1&4); v. 7 superveniens autem tribunus Lysias cum vi magna eripuit eum de manibus nostris, v. 8 iubens accusatores eius ad te ventre; Iudaeis manebat ius de causis violatae legis ex lege iudicare et poenas decernere excepta sententia capitis; quare causidicus rem ita proponit, ac si Lysias Iudaeos prohibuisset suis uti iuribus et contra fas impedivisset quominus Paulum secundum legem iudicarent. Et ita rem se habere audacter confirmat monens praesidem, ut ab ipso Lysia exquirat cuncta : a quo poteris ipse iudicans de omnibus 15015 cognoscere, de quibus nos accusamus eum; haec quae a v. 6 leguntur in vulg. et apud alios testes (vide lect. var.) plane necessaria sunt; nam, ut bene advertit Δί. * verum non ferri potest quod sec. א etc. hoc monstrum orationis post pauca verba iudicem ex reo (παρ οὖ v. 8 post ὃν ἐχρατή- σαμεν 6) cetera quaerere iubet (sim. Jecl. Felt. Bels.). Et satis mirum esset, si causidicus ad probandam accusationem contra Paulum ad ipsum Paulum tamquam testem provocaret. Accusatores autem postulasse, ut Lysias testis vocaretur et Lysiae quoque aliquid culpae imputasse, satis comprobatur 25,92 : cum tribunus Lysias descenderit audiam vos; ergo ad eum in accusatione provocatum est; proinde ex ipsa subsequente narratione textus vulg. aliorumque testium confirmatur. Orationi causidici reliqui adstipulantur v. 9 «diecerunt autem et Iudaei τυνεπέθεντο simul aggressi sunt, una scil. cum causidico invaserunt in Paulum accusando dicentes haec ita se habere φάσκοντες dictitantes, firmiter saepiusque affirmantes (cf. Rom. 1,22). Verum men- . dacia proferri praeses ex epistola Lysiae cognovit. Singula accusationis capita Paulus breviter, sed efficaciter diluit simplici rerum enarratione; v. 10 respondit autem Paulus annuente sibi praeside dicere : ex multis annis te esse iudicem genti huic sciens 6ono animo pro me satisfaciam; en aliud exordium plane diversum ab adulatione illa Tertulli et tamen etiam captalio benevolentiae, at apostolo digna et rei veritati congrua. Ait enim se εὐθύμως bono, alacri animo proferre τὰ περὶ ἐμοῦ quae de me dicenda sint, quia sciat eum bene nosse Iudaeorum mores et instituta, quippe qui iam per multos annos sit iudex in ea gente constitutus. Proin enuntiat se confidere iudici iudicemque laudat utpote gnarum rerum iudaicarum. Erat Felix praeses ab anno 52, uti plerique statuunt (cf. Felt. Bels. Wendt, Schürer 1 p. 11); quod concludunt ex eo quod losephus facta mentione de Felice per Claudium in Iudaeam misso subdit narrationem ex anno duodecimo Claudii (Antiq. 20.7,1); annum 1 assignat Harnack; αἱ ex iis quae Tacitus refert, Felix iam ab anno 48 Samariam administrabat , et ad annum 52 dicitur ab co Felix iam pridem Iudaeae impositus (Annal. 19,54). Ex Eusebio colligitur annus 50 vel 51, quo Felix sit in Iudaeam missus (cf. δεῖς. Quartalschrift 1898 p. 366). Ex hisce ergo explica »mu/tos annos modo oratorio; cum v. ₪. Valerius Gratus procurator fuisset ab anno 15-20, et Pilatus ab anno 26-36, Paulus haec non ignorans certe tres vel quattuor annos non potuisset dicere multos; saltem sex vel septem annos debuit intelligere. Ceterum si narrationi Taciti quidquam veri subest, nulla prorsus potest esse difficultas (cf. Be/s. 1. c. 363). Statim accusationem seditionis diluendam aggreditur ostendens se per paucos solum dies in urbe lerusalem commoratum ne tempus quidém habuisse ad movendam seditionem v. 11 potes (enim) cognoscere ἐπιγνῶναι accurate cognoscere, quia non plus sunt mihi dies quam duodecim 62 quo ascendi adorare in lerusalem; dies censendi sunt pleni et integri; quare dies quo advenit in urbem (post meridiem fortasse, quia sequenti solum die adit lacobum) et dies iste quo sese defendit non erunt computandi. Unde primus dies ille est quo adit Iacobum, secundus, quo purificatus intrat in templum (21, 18.26), die sexto (vide ad 21,27) capitur a Iudaeis; die septimo orationem habet coram synedrio (22,30-93,10), die octavo vespere ducitur Antipatridem, die nono advenit Caesaream; post quinque dies i. e. die tertio decimo adveniunt Iudaei ex urbe cum Tertullo et accusatur Paulus, qui dies utpote nondum completus non computatur (ita Felt. Wendt; similiter Calm.; alii alio modo computant, qui v. gr. dies quinque 24,1 numerant a profectione ex lerusalem, uti Beel. Patr.). Offenduntur aliqui critici eo quod Paulus dicat se venisse in urbem ut adoraret, quasi res non ad veritatem sed ad circumveniendum iudicem proponeretur adeoque non satis integre institueretur defensio (cf. Overb. Wendt); putant enim apostolum debuisse dicere se ascendisse, ut fidelibus afferret eleemosynas ethnico-christianorum et ut unionem et concordiam efficeret inter utrosque. lam de eleemosynis statim loquitur v. 17; verissime autem potuit dicere προσχυνήσων; nam festinabat iter faciens, ut diem pentecostes ageret lerosolymis; proin ad festum diem ascendit, idque iudici gentili explicat utens generali voce ad cultum divinum designandum. Hoc plane verum erat, hoc aptum et sufficiens ad accusationem refellendam de violatione templi; insuper quis esset nexus inter hanc accusationem et desiderium consiliumque Pauli fideles palaestinenses benevolos reddendi fidelibus ex gentibus? Ad quid igitur hoc afferret? Et quam longe abfuerit a violatione templi, etiam accuratius ostendit v. 12 et neque in templo invenerunt me cum aliquo disputantem, aut. concursum | facientem. turbae, neque in synagogis; synagogae veluti totidem scholae erant, ubi publice lex docebatur coetusque habebantur publici ad sacrorum voluminum lectionem et preces communes; fas utique fuisset apostolo eo cum ceteris convenire diputationesque pro more de Scripturarum sensu agi- . tare; sed nec eo venerat (Caílm.); fabulantur rabbini fuisse in urbe 480 synagogas atque in singulis et beth-sepher et beth-talmud (cf. Schürer 11 p. 354); v. 13 neque in civitate; neque probare possunt tibi de quibus nunc me accusant; « accusationes sola negatione diluit; cum enim adversarii nullum idoneum dictorum suorum testem adducerent, ius erat apostolo sola negatione se purgare; actoris est probare; probare dicta ad accusatores pertinebat; Pauli vero erat illorum argumentis respondere » (Caím.). Neque tamen solum negat accusationes , sed ea profert quibus crimina excluduntur; v. 14 confiteor autem hoc tibi quod secundum sectam quam dicunt haeresim χατὰ τὴν $35» 996 secundum viam scil. religionis et cultus (9,2) quam hi haeresim, sectam, factionem dicunt, sic deservio Patri et Deo meo, τῷ πατρῴῳ Θεῷ i. e. Deo patrum nostrorum; sic, ipsa mea vita et religione colo Deum patrium, Deum nostrum a maioribus adoratum; proin nulla ratione se esse desertorem patriae religionis asseverat cum emphasi, credens omnibus quae 1n lege et prophetis scripta sunt, v. 15 spem habens in Deum quam et hi 1psi exspectant , resurrectionem futuram iustorum et iniquorum ; duobus participiis declaratur illud 510; quia resurrectio in prophetis docetur (cf. Is. 26,19. Ez. 37,& seq. Dan. 12,2) et a plerisque Iudaeis credebatur, poterat apostolus ad praesentes ludaeos provocare, etsi inter ludaeos fuerit:pars quaedam et factio eam negantium. Demonstrat itaque apostolus modo pro praeside consantaneo et apto se nullatenus esse alienum a religione patria; proinde se non esse quod Tertullus indicaverat ducem et antisignanum factionis religioni hostilis. Et hac religione et fide se revera in vitae ratione dirigi affirmat v. 16 tn 0 in eo scil. statu mentis constitutus, vel ut alii explicant : propterea (cf. Beel. Patr. Felt. Wendt, Bl.) et ipse studeo àsxà laboro, me exerceo sine offendiculo conscientiam habere ad Deum et ad homines semper, conscientiam habere ἀπρέσχοπον quae scil. nulla culpa sibi conscia percutiatur; ita contendit vivere, ut et apud homines nunquam arguatur offensionis. lam transit ad illud particulare, quod captivitati eius ansam dedit et quod Tertullus speciali modo in v. 6 tetigit; quae adiungit, praeterea valde idonea sunt ad suam causam penitus cognoscendam v. 17 post annos autem plures (cf. 18,22) eleemosynas facturus in gentem meam veni et oblationes (et vota), neque gig habet.et vota; en hic explicite statuitur eliam illa ratio itineris quam apostolus in epistolis suis saepius tangit (Rom. 15,95. 1 Cor. 16,1. 2 Cor. 9,19) ; quare affirmatur id quod Weizs. Wendt iam prius debuisse dici volunt, quasi prudenti lectori non sufficere debeat id semel indicari. Oblationes dicit sacrificia nasiraeatus completi pro quibus impendit pecuniam (21,24. 96) v. 18 in quibus àv αἷς (προσφοραῖς), dum haec scil. - fierent sacrificia, tnvenerunt me purificatum (21,26), proin sanctitatem templi reveritum, nullatenus violantem, ἐπ templo, non cum turba, neque cum tumultu, cf. v. 19; iterum hoc commemorat utpote rem maximi momenti pro iudice stante illa accusatione. Quare fidenter etiam provocat et ad eos qui ipsum in templo comprehenderunt et ad praesentes synedristas v. 19 quidam autem ex. Asia Iudaei quos oportebat apud te praesto esse et accusare si quid haberent adversum me; explica τινὲς δέ, ita ut particula δὲ inferat novam rem cum aliqua oppositione et suppleatur verbum antecedens : εὗρον : invenerunt me, non illi qui nunc adsunt sed aliqui Iudaei (cf. Klotz, Devar. 1I p. 256); hi debebant adesse; sed cum ipsi non compareant primi accusatores, iam innuit apostolus falsa esse quae sibi imputarentur. Quod eo fidentius a se dici indicat cum pergat v. 20 aut hi 1051 dicant εἰπάτωσαν imperando et eos quasi digito demonstrando loquitur cum iusta quadam indignatione, (s?) quid invenerunt in me iniquitatis, cum stem in concilio, cum essem coram synedrio 23,1 seq., v. 91 nis: de una hac solummodo voce qua clamat tnter eos stans : quoniam de resurrectione mortuorum ego tudicor hodie a. vobis, ἐφ᾽ ὑμῶν coram vobis, apud vos. Ex hac voce ortus est totus ille tumultus, ex quo Paulus ne discerperetur ereptus est 8 tribuno; inde coniuratio facta et abductio in Caesaream (23,6 seq.). Intellexit sane praeses affirmationem Pauli omnino congruere illis quae Lysias scripserit 23,98. 99 eum accusari solum de quaestionibus legis. lam quid iudex? ex epistola Lysiae et defensione Pauli potuit ac debuit Paulum absolvere. Synedristae autem postulabant eius condemnationem et insuper ius suum puniendi Paulum ה tribuno esse iniuste impeditum affirmarant (v. 6.7). Cum igitur hi Lysiam quoque incusarent, ex una parte, ex altera autem ad eum utpote testem provocarent (v. 8), mediam quandam viam eligit iudex : rem amplius esse inquirendam v. 22 distulit autem illos Feliz 205520555 . ampliavit eos i. e. pronuntiavit amplius (scil. quaerendum esse) quod faciebant iudices, si neque ad condemnandum ncque ad absolvendum res sibi satis liquere videretur (B/.) certissime sciens de via hac ἀχριβέστερον accuratius cognitam habens religionem novam; cum jam ex pluribus annis esset in ludaea et cum Caesareae etiam esset coetus Christianorum, poterat satis nosse eam religionem ita ut etiam veram causam accusationis facile perspiceret. Haec poterat ei esse ratio, ut non condemnaret Paulum. Differendi autem iudicii causam allegat hanc ex oratione Tertulli depromptam : d:- cens : cum tribunus Lysias descenderit, audiam vos; noluit synedristas offendere Paulum absolvendo, iis autem aliquatenus saltem satisfacere, dum novam diceret instituendam esse inquisitionem Lysia praesente. Verum minime sollicitus fuit, ut Lysias se sisteret; quid Id saltem aequitatis in Paulum quem insontem culpa esse perspexit observavit, ut levi custodia eum teneret v. 28 iussitque centurioni custodire eum et habere requiem ἄνεσιν remissionem , lenem captivifatis conditionem ἃ vexatione et severitate alienam, nec quemquam de suis prohibere ministrare ei, « Lucam inquam, Trophimum, Aristarchum aliosque fortasse qui cum ipso venerant Hierosolymam, quosque credere est atque adeo ex hoc loco satis apparet, ut audierunt Paulum abductum Caesaream, statim se illuc contulisse » (Patr.). Comparant quod losephus de Agrippae custodia scribit : cvAxxi μὲν yàp xxi τήρησις ἦν, μετὰ μέντοι ἀνέσεως τῆς εἰς τὴν δίαιταν (Antiq. 18,6,10). At Paulus in custodia militari manebat; cf. v. 97. Ex biennio hoc captivitatis aliqua Lucas refert; v. 2& post aliquot autem dies veniens Felix cum Drusilla uxore sua quae erat Iudaea vocavit Paulum ; notat Cat. : nisi Drusilla fuisset causa buius vocationis, non nominasset Lucas Drusillam Iudaeam; et Lap. scribit : incitante forte Drusilla uxore, quae cum esset ludaea ex curiositate volebat audire quaenam esset nova secta quae ἃ Iudaeo Paulo praedicabatur, ac quid differret christianismus a iudaismo, Felix iterum vocavit Paulum. Quod isti (cf. 6/0. quoque) merito suspicati sunt, altera lectione clare enuntiatur, quam Cassiod. quoque cognitam habuit , cum scribat : rogatus Felix ἃ Drusilla coniuge sua coram ea Paulum fecit adduci. Erat Drusilla filia Agrippae I de quo vide 129,1. 19 seq., soror Agrippae II ; cum pater eius moreretur, ipsa erat sexennis (JosepAus, Antiq. 19,9,1) et iam desponsata Epiphaui Antiochi Commagenorum regis filio, qui tamen quia noluit cireumcidi eius nuptias recusavit (l. c. 20,7,1); Agrippa IL autem, cum anno duodecimo Claudii completo à Claudio donatus esset Philippi tetrarchia et Batanca et Trachonitide una cum Abila (Chalcide tamen ablata), Drusillam sororem Azizo Emesorum regi in matrimonium collocavit (1. c.). Non multum autem post Felix conspecta Drusilla, quae omnes pulchritudine praecellebat, eius tenebatur desiderio et per Iudaeum quendam Cyprium, nomine Simonem ei suadendum curabat, ut relicto marito sibi nuberet. Quod ipsa quoque fecit contra patria instituta; παραῤῆναι τὰ πάτοιλ γέμιμα πείθεται (1. c. 20,7,2). Dicitur Felix ἃ Suetonio trium reginarum maritus (Claudius 28); unam ex iis nominat Tacitus etiam Drusillam, Cleopatrae et Antonii neptem, ut eiusdem Antonii Felix progener esset (Hist. 5,9). Quae fuerit tertia Felicis uxor ignoratur. Drusilla Felici nupsit Claudio Imperatore; nam Azizus rex Emesorum primo anno Neronis mortuus est (1. c. 20,8,4); cum anno 86 esset sexennis, florentissima iuventute annos nata 15 vel 16 Felici iuncta est. Apostolus autem non solum eius curiositali satisfecit disserens de fide in Christum Iesum, verum etiam ea praedicavit adulteris illis quae non exspectarant ; et audivit ab eo fidem quae est in. Christum Iesum; proin prius exposuit Iesum esse revera Messiam illum quem Judaeos exspectare Drusilla novit; sed simul huius Iesu doctrinam proposuit eam qua conscientia utriusque percuteretur v. 25 disputante autem illo de iustitia — et Felix per omnem saevitiam et libidinem ius regium servili ingenio exercuit (Tacitus, Hist. 5,9) et castitate et de iudicio futuro tremefactus Feliz respondit : quod nunc attinet vade ; tempore autem opportuno accersam te ; talis doctrina de divinis mandatis et de severo Dei in peccatores iudicio et supplicio aeterno Felici nova erat adeoque terrorem ei incussit; at conscientiae stimulos reprimens molestum praedicatorem tacere et abire iubet, simul coram eo terrorem sibi incussum dissimulare tentans, cum dicat : tempus opportunum nactus ad me accersam (μεταχαλέσομαι) 46. Nihil additur de Drusilla; ipsi mandata Dei non erant incognita neque iudicium futurum. Unde fortasse illi accidit quod peccatoribus et apostatis evenire solet, ut animos gerant plane obduratos neque ulla doctrina iam tangantur. | Terror ille etiam apud Felicem brevi mala cupiditate victus et exstinctus est. Audierat de eleemosynis quas Paulus pro aliis collegit; novit eum doctorem insignem religionis christianae; videbat studia amicorum in eum. lam is qui pro aliis multum pecuniae accepit, profecto pro se ad libertatem emendam plurimam poterit accipere; unde v. 96 simul et sperans quod pecunia ei daretur. a Paulo; neque eum puduit id Paulo insinuare, ut scil. libertatem pecunia coemeret; indicatur enim hoc : propter quod quia sperabat pecuniam sibi dari, δι x3: ut illiceret illum ad se pecunia temptandum (B/.) et frequenter accersens eum. loquebatur cum eo; verum Paulus spem fefellit nec se pecunia redimere voluit, verum se et vitae suae rationes divinae commisit dispositioni libenter portans quoque captivitatem pro nomine Iesu. Felix autem spe pecuniae tandem accipiendae captus noluit alteram inquisitionem instituere, uti v. 22 promiserat, quamvis synedristae saepius monerent, uti colligendum est ex 25,2, quia scil. statim successorem Felicis adeunt eius postulantes opem contra Paulum; v. 21 biennio autem expleto accepit successorem Feliz Portium Festum; quando id fuerit, vide Proleg. p. 1% seq. Videtur Felix egisse eo modo quem in Albino Josephus describit : is solum qui nihil dedisset in carceribus tamquam maleficus retinebatur (Bell. iud. 2,14,1); insuper maxime erat, cur desideraret id facere quod gratum esset Iudaeis ; volens autem gratiam praestare Iudaeis Feliz, reliquit Paulum vinctum, secundum alteram lectionem διὰ Δρούσιλλαν, potest utrumque verum esse (B/.); nam mulierem Paulo fuisse maxime infensam propter sermoneni de castitate quis negabit? proin ex utraque parte Festus ad iniustitiam illam vehementer inducebatur (Bels.). Neque tamen Iudaeorum iram etaccusationem effugit. Nam primores Iudaeorum Caesaream incolentium Romam profecti contra eum accusationem instituerunt, et dedisset omnino poenas iniuriarum, nisi Nero precibus Pallantis fratris eius, qui tum maxime apud eum in honore erat, multa indulsisset (Antiq. 20,8,9).
25:2
v. 2 adieruntque ἐνεφάνισαν (23,15; 28,1) eum principes sacerdotum et primi Iudaeorum, synedristae (cf. 24,1); eo tempore autem Ananias (23,2; 25,1) iam pontificatu privatus erat; nam Felice adhuc procuratore Agrippa rex pontificatum contulerat in Ismaelum Phabi filium (Antiq. 20,8,8); inter synedristas erant nobiliores ex sacerdotibus, ἀρχιερεὶς, vide &,6 ὅσοι ἦσαν Ex γένους ἀρχιερατιχοῦ, ex 115 familiis ex quibus pontifices eligebantur; adversus Paulum, ei denuntiarunt adversus Paulum; accusationes protulerunt, et rogabant eum,
25:3
v. 3 postulantes gratiam adversus eum, quam instanter rem desideratam a praeside obtinere cupiunt declaratur; id 8 novo praeside ut primum favorem expetunt, insinuantes quam grato auspicio procurationem sit aggressurus et nobilium ludaeorum animos maxime sibi devincturus, μέ zuberet perduci eum in lerusalem, ἑπως μεταπέμλνηται ut arcesseret eum; sed quo consilio id ab eo flagitent, additur : insidias tendentes, ut tnterficerent eum tn via scil. per sicarios qui eo tempore ad omne genus scelerum paratissimi erant; nam > ad maximum numerum excreverant ensiculis parvis utentes ; turbae permisti quotquot voluerint nullo negotio trucidabant » (Antiq. 20,8,10). Idem ergo synedristae fieri volunt quod antea iam approbarant in quadraginta illis coniuratis (23, 13), quos idem hoc loco tentare voluisse, additur in versione syriaca philoxeniana (marg.). Ex v. 16 videntur prius postulasse, ut Festus Paulum capitis damnaret; idem colligitur ex v. 24; quod cum Festus solis accusatoribus auditis nollet praestare, tum petebant, ut eum arcesseret statim in urbem; neque hoc Festus concedit
25:4
v. & Festus autem respondit; ser - vari Paulum tn Caesarea εἰς, scil. in quam urbem abductus sit in custodiam ; ibi innuit esse tribunal procuratoris coram quo sit iudicandus; non vult Iudaeis quasi quandam exceptionem concedere; quare cum firma quadam auctoritate et emphasi τηρεῖσθαι primo loco ponitur; atque eo minus opus esse a consueto ordine recedere, quia ipse brevi reversurus sit Caesaream : se autem materius profecturum, ἐν τάχει, celeriter, cito, mox, brevi;
25:5
v. 5 qui ergo in vobis (ai2) potentes sunt δυνατοί; quinam sunt isti potentes? explicant alii : qui idonei sünt; alii : quibus commodum est iter illud instituere; ita gig quoque : qui inter vos possunt. At erit exponendum : qui inter vos auctoritate praestant (cf. Beel. Patr. Felt. Wendt, Weiss), neque obstat id quod B/. monet Festum cum ipsis proceribus δυνατοὶς loqui; nam cum multi ex synedristis adierint Festum, omnino ad eos dici potest, ut qui sint inter eos potentes et praecipua auctoritate emineant, descendentes simul, si quod est in viro cximen ἄτοπον improbum, accusent eum; insuper attendere oportet Festum recentissime advectum adiri 8 Iudaeis quos nondum cognoscat, quorum auctoritas apud populares ipsi pariter est ignota; esse illos nobiles poterat utique facile advertere. Quid itaque magis est ad rem quam ut dicat ad eos quod dixisse Lucas refert? Ceterum losephus quoque haud raro ξυνα- τούς nominat simul cum principibus sacerdotum (cf. Patr. Schürer || p. 153). Et Caesaream reversus Festus continuo praestat quod Iudaeis pro- . miserat
25:6
v. 6 demoratus autem inter eos dies non amplius quam octo aut decem, descendit Caesaream ; modus loquendi de tempore commorationis videtur indicare narratorem, qui Caesareae consistens noverit quidem quamdiu a Caesarea abfuerit, verum quamdiu inter Hierosolymitanos versatus fuerit οἱ quod tempus fortasse aliis urbibus invisendis vel itineri impenderit, non accurate assequi potuerit (cf. Weiss). Festus autem Caesaream reverlitur; nam procuratorem novum mox in sede sua salutatum iriab aliis principibus, Romanorum amicis, exspectari debuit (cf. v. 13. 93); οἱ altera die sedit pro tribunali (19,91) et $ussit Paulum adduci; monstrant omnia magistralum qui strenue munera sua capessit (BL.);
25:7
v. 7 qut cum perductus esset, circumsteterunt eum qui αὐ Ierosolyma descenderant Iudaei, multas et graves causas obüicientes quas non poterant probare; nam | bene intellexerant ad praesidem commovendum veteres illas quas antea proposuerant non sufficere; quare addunt accusationes laesae maiestatis, ut patet ex
25:8
v. 8 Paulo rationem reddente ἀπολογουμένου causam suam defendente : quontam neque ?n legem Iudaeorum, neque in templum, neque in Caesarem quidquam peccavi; priorem igitur accusationem de seditione 25,5 jam ita exornabant, ut crimen in Caesarem eiusque imperium commisisse eum dicerent. Duas priores accusationes Paulus eodem modo diluit, uti antea 95,11-91; 8 Felice de illis non erat iudicatus; Festus de quaestionibus legis parum curavit. Pro tertio crimine quod non in Ierusalem, sed in variis urbibus eum commisisse probabilissime ex variis illis Iudaeorum contra Paulum perturbationibus eruere volebant, non habebant testes atque ea accusatio statim suspecta videri debuit Festo qui optime sciebat magistratus romanos sedulo in rebelles invigilare eosque severe punire. Actores autem nullam Pauli condemnationem poterant asserere, Paulus e contra demonstrare poterat se fuisse dimissum liberum actoribus et accusatoribus reiectis (cf. 16,39; 18,15-17). Ceterum vide ad v. 19. Tertia accusatio itaque non poterat sustineri. Duae priores, etsi probarentur, non videbantur spectare ad tribunal magistratus romani, quia in re religiosa aliqua iurisdictio competebat synedrio (cf. 9, 1 seq.). Iudaei plurimum instabant apud procuratorem, ut Paulus condemnaretur; cos ab initio sibi infensos reddere, non videbatur esse consultum ; unde
25:9
v. 9 Festus autem colens gratiam praestare Iudaeis respondens Paulo dixit : vis lerosolymam ascendere et ibi de Àis iudicari apud me? ut scil. ibi de quaestione religiosa a synedrio iudicaretur; dicit ἐπ᾿ ἐμοῦ coram me, me praesente; ne scil. ᾿ quidquam iuiquius statueretur et ut dignitas civis romani in tuto collocaretur, promisit se praesentem fore, quippe qui sententiam synedrii vel ratam habere vel irritam declarare vel mutare posset. Interrogat autem Paulum, quia civis romanus ius habebat fori romani, ut scil. . eius causa a magistratu romano iudicaretur, neque invitus poterat hoc iure privari. Paulus quoque quid iuris sit bene noscit; optime perspectas habet insidias synedristarum eorumque iniquitates; quare libere respondet
25:10
v. 10 dixit autem Paulus : ad tribunal Caesaris sto; ibi me oportet iudicari; procurator nomine et auctoritate lmperatoris iudicat; nam « quae acta gestaque sunt a procuratore Caesaris, sic ab eo comprobantur atque si a Caesare ipso gesta sint » (Ulpianus, L. I D de offic. procuratoris; Beel. Patr. Felt. Wendt). Atque insuper reiicit Paulus cum aliqua indignatione illud effugium Fesli rem devolvendi tandem ad synedrium : Judaeis non 00101, οὐδὲν ἠδίχηχκα nihil iniuriae, nihil iniusti commisi contra Iudaeos stcut tu. melius nosti, χάλλιον optime (24,22; 2/.( ; iudicem perstringit, quod causam melius perspexerit, quam interrogatione illa proposita prodere velit. Et aperte enuntiat ad quid tandem illud eius consilium - perventurum esset, si illud acciperet;
25:11
v. 11 s? entm noct, aut dignum morte aliquid feci, non recuso mori, εἰ μὲν οὖν 1. e. cum itaque &d tuum tribunal quod est tribunal Caesaris stem, si te iudice nocens sum et crimen capitale admisi, 8 te capitis damnari non recuso; proin 8 procuratore vult iudicari ; sed. cum ille iudicium detrectet et rem velit ad synedrium devolvere, cernit Paulus fore ut arbitrio synedristarum tradatur, utique perimendus; si vero nihil est eorum quae hi accusant me, nemo potest me illis donare χαρίζεσθαι, ut scil. quasi de dono benevole dato pro lubitu disponant. Severe monet procuratorem (nemo) de iure violato; unde Caesarem appello, provoco ad Caesarem; hoc ius a tribunali. procuratoris ad Caesarem provocandi competebat civi romano (cf. Mommsen, Róm. Staatsrecht 9. ed. II p. 258). Paulus eo libentius iure suo utitur, quia Romam venire iam diu desiderabat (19,91; 23,11. Rom. 1,10; 15,23 cupiditatem habens veniendi ad vos ex multis iam praecedentibus annis). Ex v. 11 videtur consequi Paulum provocasse ad Caesarem ea sojum conditione, si Festus causam vellet devolvere ad synedrium. Provocatio ad Caesarem poterat a magistratu negligi, si magnum quoddam periculum immineret aut si facta esset sine sufficienti ratione (cf. Wendt); ex iure autem ante sententiam appellari potest , si quaestionem in civili negotio habendam iudex interlocutus sit, vel in criminali, si contra leges hoc faciat (Digest. XLIX, 5,2; Wetstein). Moris erat ut magistratus haberent in iure dicundo assessores vel consiliarios ) 27. ; exempla affert Schürer I p. 391); unde
25:12
v. 12 («nc Festus cum concilio locutus, respondit : Caesarem appellasti , ad Caesarem ibis; putandum sane est Festum eam occasionem libenter arripuisse, qua se a causa molesta liberaret; si enim Paulum absolvisset, maximam se incurrere sciebat Iudaeorum invidiam ; eum vero condemnare qua erat aequitate non potuit (cf. v. 25). Et quam celeriter illam occasionem arripuerit, patet quia mox conqueritur, se non habere quid certum scribat ad Caesarem. Dum Festus opportunitatem aliquam opperitur Paulum mittendi Romam, invisitur ab Agrippa; de eo vide quae notata sunt ad 25,94; ad regiones quas ei Claudius donaverat addidit Nero partem quandam Galilaeae, Tiberiadem et Taricheas, item Iuliadem Peraeae urbem et vicos quattuordecim eius in vicinia positos (Josephus, Antiq. 20,8,4). lam Claudius 1162001, Agrippae I fratri, principi Chalcidis, dederat potestatem templi sacraeque pecuniae et ius creandi summos pontifices et haec omnia ctiam erant apud Agrippam II (Antiq. 20,1,3) et iure illo creandi summos sacerdotes sedulo usus est (l.c. 920,8,8. 11; 20,9,1);
25:13
v. 13 et cum dies aliquot transacti essent, Agrippa rez et Bernice descenderunt Caesaream κατήντησαν pervenerunt, ad salutandum Festum ; ἀσπασάμενοι est lectio valde communis; participium aoristi adiectum ad aoristum potest significare id in quo actio illa aoristo declarata consistat vel exprimatur (cf. Krüger 53,6,8). Quam notionem si retinueris, ipsum illud pervenire Caesaream quasi salutatio procuratoris designatur (Wendt, Weiss); aliis tamen videtur ἀσπα- σέμενοι esse legendum cum testibus paucioribus; nam prior illa aceeptio subtilior videtur esse : advenerunt salutaturi (cf. Felt. B/.). Bernice soror Agrippae erat natu maxima; 8208 nata sexdecim Herodi patruo in matrimonium erat collocata (Antiq. 19,9,1); posl eius mortem diu erat vidua, sed fama percrebrescente consuetudinis incestuosae cum fratre nupsit Polemoni, regi Ciliciae; verum hoc quoque coniugium non diu irruptum mansit; δι᾿ ἀχολασίαν reliquit Polemonem (Antiq. 20,7,3) et rediit ad fratrem; postea « seni quoque Vespasiano magnificentia munerum grata » (Tacitus, Hist. 2,81), etiam Titus eam adamavit, imo etiam nuptias pollicitus ferebatur (Sueton. Titus 7). Agrippam rerum iudaicarum haud ignarum consulit Festus; cum enim nihil criminis in Paulo invenisset et tamen videret, quanto odio letali eum primores Iudaeorum prosequerentur, pronum erat rem cum Agrippa communicare, ut ab eo audiret quid fortasse rei subesset
25:14
v. 1& et cum dies plures ibi demorarentur, Festus regi indicavit . de Paulo ἀνέθετο τὰ χατὰ τὸν Παῦλον causam Pauli ei exposuit, dicens : vir quidam est derelictus a. Felice vinctus,
25:15
v. 18 de quo cum essem lerosolymis adierunt me principes sacerdotum et sentores Iudaeorum postulantes adversus illum damnationem; si id contuleris cum 25,2. 3, dicere poteris, Iudaeos id prius postulasse et id quasi innui in illo : adierunt eum contra Paulum; quod cum Festus recusasset, dein illos postulasse gratiam ut eum iuberet perduci in Ierusalem. Posset discrimen etiam explicari ita, ut Festus coram Agrippa maluerit rem vertere in maiorem laudem romanae iustitiae, et modus quo loquitur in v. 16 hanc suspicionem non tollit
25:16
v. 16 ad quos respondi : quia non est Romanis consuetudo damnare aliquem hominem χαρίζεσθαι unde Iudaei petebant, uti sibi traderet Paulum interimendum ; vel Festus ita rem enarrat; prius quam is qui accusatur praesentes habeat accusatores locumque defendendi accipiat ad. abluenda crimina; « apparet gravitas et iustitia romani hominis, etsi habebat ea iustitia nonnihil facticii et fucati » (B/.) et simul videtur id consulto efferre, ut appareat quam longe primores Iudaeorum absint ab integritate romana. Vix poterat esse ignarus quot caedes a sicariis perpetrarentur; unde in illa laude romana reprehensio continetur acerba iudaica. Suum strenue agendi modum etiam laudat
25:17
v. 17 cum ergo huc convenissent sine ulla dilatione ἀνχξολὴν ובג 522 -| die sedens pro tribunali iussi adduci virum cf.
25:18
v. 6; 18 de quo, cum stetissent accusatores σταθέντες cum se stitlissent (Jec/.) cum praesto essent, nullam causam deferebant, de quibus ego suspicabar malum, nullam accusationem seu crimen αἰτίαν inferebant eorum quae suspicabar ego scelerum. Cum enim tanto studio mortem Pauli expeterent, Festus necessario putabat eum esse hominem seditiosum, fortasse ducem quendam sicariorum. Atea proferebant quae Festo minime erant curae
25:19
v. 19 quaestiones vero quasdam de sua superstitione. περὶ τῆς ἰδίας ξεισιδαιμονάς de propria religione (gig), vox est media cf. 17,22; adhibet eam loquens ad Agrippam certe notione bona, habebant adversus eum et de quodam Iesu defuncto quem affirmabat Paulus vivere; « non potuit melius rudis harum rerum Festi mens effingi » (Bl.) ἔφασχεν dictitabat, repetito et studiose asserebat; inde etiam videtur esse enata accusatio Paulum in Caesarem peccasse (v. 8). Cum enim Iesum 8601188550) Iudaei quod se regem faceret ideoque a Pilato esset, cruci affixus, facile poterat Paulo verti crimini quod esset eius assecla eumque praedicaret regem et dominum; quare dignum esse qui a procuratore simili supplicio interimeretur. Contra quod Paulus ex Iesu resurrectione ostendit eius innocentiam et regnum spirituale. - Cur procurator merito neglexerit accusationem rebellionis, vide ad v. 8. Quare nihil allatum est quod procuratori poena dignum videretur;
25:20
v. 90 Aaesitans autem ego: ἀπορούμενος ignarus quid statuendum esset de huiusmodi quaestione, sed Paulus ei clare indicaviteum perspexisse - quid oporteret facere, verum noluisse facere ut gratiam iniret apud Iudaeos v. 10. 11, dicebam si vellet tre Ierosolymam et ibi iudicari de istis;
25:21
v. 91 Paulo autem appellante, ut servaretur ad Augusti cognitionem, explicatius in gig (vide lect. var.), tussi servart eum, donec mittam eum ad Caesarem, ἀνχπέμψω « mittam ad eum ad quem res pertinet Luc. 23,7.15, quasi in locum superiorem, cf. Polyb. 1,7,12 de captivis Romam missis » (B/.);
25:22
v. 92 Agrippa autem dizit ad Festum : volebam et ipse hominem audire, ἐξουλόμην, ut nostrates dicunt : ich wollte (Wendt); comparari potest Rom. 9,3 et Gal. 4,20, quamvis hisce locis de re agatur quae fieri nequeat, nostro autem 1000 id modestia quadam petitur quod fieri potest, ubi graece βουλοίμην ἄν dicitur (cf. Blass, Gramm. p. 202). Libenter annuit Festus , qui rem eam cum Agrippa non sine certo quodam consilio communicavit, id quod etiam aperte in v. 26 edicit. Unde loquens de Paulo cum Agrippa iam exspectavit eiusmodi Agrippae responsum; cras, inquit, audies eum. Sequenti autem die Festus Agrippam honorificentissime excipit
25:23
v. 93 altera autem die, cum venisset. Agrippa et. Bernice cum multa ambitione φαντασίας, « quo nomine designatur multiplex apparatus et pompa regalis officii » (Beda), ostentatio, pompa (Bl.) et introissent in auditorium cum tribunis et viris principalibus civitatis; ex altera lectione aderant quoque qui ex provincia ad salutandum Festum convenerant; erant Caesareae quinque cohortes (Bell. iud. 3,5,2); tribunos et viros nobiles accersivit Festus, ut Agrippam selecto virorum comitatu honoraret (cf. Bels.); uti viri nobiles erant ex Caesarea, ita pariter tribunos intellige caesareenses ; utrique adsunt ad honorandum Agrippam; non opus est explicare de tribunis ipsius regis Agrippae, quos secum adduxisset Caesaream (cf. v. 13) ; ?ubente Festo adductus est Paulus ; v. 9* et dicit Festus : Agrippa rex et omnes qui simul adestis nobiscum viri, videtis hunc de quo omnis multitudo Iudaeorum interpellavit me Ierosolymis, καὶ ἐνθάδε et hic (gig et hi?!); in v. 2 et 7 de solis primoribus mentio fit; sed hi certe exprimebant quoque omnes ludaeos id expetere et « nihil obstat quominus Hierosolymis certe etiam multitudinis clamores accessisse putemus » (B/.), petentes et acclamantes non oportere eum vivere amplius; eundem tollebant clamorem sicut antea 22,92. - Breviter in textu nostro res perstringitur; multo uberius alibi (vide lect. var.);
25:25
v. 95 ego vero comperi nihil dignum morte eum admisisse. Ipso autem hoc appellante ad Augustum, iudicavi mittere; iam vero 6 post appellationem interpositam litterae dandae sunt ab eo 8 quo appellatum est ad eum qui de appellatione cogniturus est, sive principem, sive quem alium, quas litteras dimissorias sive apostolos appellant » (Digest. XLIX, 6; Wetstein)
25:26
v. 26 de quo quid certum scribam domino non habeo; inde a Caligula mos obtinuit imperatorem vocandi dominum, quam appellationem, ut maledictum ct opprobrium, Augustus ipse semper exhorruit (Sueton. Octav. 53); idem narratur de Tiberio : dominus appellatus a quodam denuntiavit, ne se amplius contumeliae causa nominaret (l. c. Tiber. 27; cf. Tacitus Annal. 2,87 : acerbe increpuit, qui ipsum dominum dixerant), etiam Alexander Severus teste Lampridio (Alex. Sev. &) dominum se appellari vetuit (Wetstein, Patr.); eum titulum libenter audivit Domitianus, qui cum procuratorum suorum nominc formalem dictaret epistolam, sic coepit : dominus et deus noster sic fieri iubet; unde institutum posthac, ut ne scripto quidem ac sermone cuiusquam appellaretur aliter (Sueton. Domit. 13); propter quod produxi eum ad vos, et mazime ad te, rex Agrippa, ut interrogatione facta habeam quid scribam ; Agrippa quippe rerum iudaicarum gnarus ea dc quaestione ceteris melius suadere et iudicare poterat ;
25:27
v. 27 sine ratione enim ἄλογον absurdum mihi videtur mittere vinctum et causas etus non significare ; quod enim ipse se fatetur intellexisse v. 19, videri ei poterat aeque 37.2;zv in illis litteris apponere. Argumentum orationis ita complectitur Cassiod. : > Paulus primum iudicem laudans ab initio quae sibi acciderant integra veritate complexus est, refcrens quemadmodum christianum populum fuerit persecutus; deinde cum iret Damascum, qualia lumine Domini circumventus audierit, statimque ut necesse fuit sermonibus obedisse dominicis, unde se praedicasse perhibet populis et gentibus, ut conversi dignaque poenitentiae opera facientes aeternae vitae praemia reperirent; qua de causa commoti Iudaei eum occidere decreverunt; quorum manibus auxilio divinitatis ereptus, usque ad illud tempus ea se praedicasse testatus est quae in prophetis et reliquis Scripturis divinis leguntur esse conscripta ». Unde tres quasi partes orationis distinguuntur; in priore vitam suam explicat pristinam prooemio praemisso (v. 2-7), in altera declarat quomodo ad fidem Messiae et ad praedicandam gentibus eam fidem adductus sit (v. 8-18); in tertia parte hanc praedicationem gentibus factam indicat causam esse cur Iudaei mortem suam moliantur (v. 19-23). Ostendit itaque Agrippae regi, ad quem tota oratio dirigitur, se non esse apostatam a religione paterna, cum credat in Messiam; praedicare gentibus se iussum esse divino mandato eamque praedicationem plane consentaneam esse legi et prophetis (cf. Fe/t.). Orationem ad defensionem Pauli et ad indolem Agrippae quam maxime esse aptam, fugere potest neminem, qui conditiones rerum expenderit. Festus verbis suis, praesertim 25,26, urbane invitaverat Agrippam, ut in ea inquisitione primàs sibi assumeret partes;
25:5
… Quando il procuratore, che risiedeva a Cesarea nel Palazzo di Erode (πρωταγόριον Ἡρώβου, Act. 25, 5), si recava a Gerusalemme, prendeva dimora nel Palazzo costruito da Erode nella città alta, all'ovest dell'attuale porta di Giaffa (cf. Filone, Legatio ad Caium, 38; Flavio Giuseppe, Bell. …
25:10
… popolare, senza processo e senza prigionia, se realmente fosse stato condannato alle fiere, Paolo avrebbe perduto quel titolo di cittadinanza romana, di cui si farà forte e che gli verrà riconosciuto anche dopo la sua dimora ad Efeso (Act. 22, 25-29; 25, 10 sgg. 21). D'altronde, tacciono completamente, in proposito, gli Atti e II Cor. 11, 23-29, mentre nella serie delle prove sostenute dall'Apostolo, un fatto così grave avrebbe dovuto essere menzionato. …
… Appello a Cesare ». P. F., dopo aver conferito con il suo Consiglio, rispose: « Appellasti a Cesare, a Cesare andrai! » (Act. 25, 10-12).
25:13
AGRIPPA II (MARCUS IULIUS; O ERODE AGRIPPA)
… Venuto con la sorella Berenice a salutare il nuovo procuratore Porcio Festo a Cesarea, riconobbe l'innocenza di Paolo confessandogli che ἐν ὀλίγῳ (per poco?) egli l'avrebbe persuaso a diventar cristiano (Act. 25, 13-26, 32).
… In questo periodo, verso il 60, Agrippa II e B., di passaggio a Cesarea marittima, furono invitati dal procuratore Festo ad ascoltare l'apologia di s. Paolo che aveva appellato a Cesare (Act. 25, 13-26, 12). In seguito B. riuscì a sedurre Vespasiano già vecchio, e Tito, il quale avrebbe sposato l'ebrea, se non avesse temuto la disapprovazione del popolo romano.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.