Gentiles conuerted to Christ shal much reioyce, 5. being comforted and confirmed by his miracles, much more by his internal grace, which bringeth to life euerlasting.
1The land that was desolate and impassable shall be glad, and the wilderness shall rejoice, and shall flourish like the lily.Allegrerassi la regione deserta, e non battuta, e tripudierà la solitudine, e fiorirà come giglio.THE desert and the land without passage shal be glad, & the wildernes shal reioyce, and shal florish as the lilie.Lætabitur deserta et invia, / et exsultabit solitudo, / et florebit quasi lilium. 2It shall bud forth and blossom, and shall rejoice with joy and praise: the glory of Libanus is given to it: the beauty of Carmel, and Saron, they shall see the glory of the Lord, and the beauty of our God.Ella germoglierà grandemente, ed esulterà piena di contentezza, e canterà laude: a lei è data la gloria del Libano, la vaghezza del Carmelo, e di Saron; ei vedranno la gloria del Signore, e la grandezza del nostro Dio.Springing it shal spring, & shal reioyce ioyful and praising: the glorie of Libanus is geuen to it, the beautie of Carmel, and Saron, they shal see the glorie of our Lord, and the beautie of our God.Germinans germinabit, et exsultabit / lætabunda et laudans: / gloria Libani data est ei, / decor Carmeli et Saron; / ipsi videbunt gloriam Domini, / et decorem Dei nostri. 3Strengthen ye the feeble hands, and confirm the weak knees.Fortificate le braccia languide, e le ginocchia deboli rinfrancate.Encourege ye the loose handes, & strengthen the weake knees.Confortate manus dissolutas, / et genua debilia roborate. 4Say to the fainthearted: Take courage, and fear not: behold your God will bring the revenge of recompense: God himself will come and will save you.Dite ai pusillanimi: fatevi coraggio, e non temete: ecco che il vostro io menerà vendetta di uguaglianza; Dio verrà egli stesso, e vi salverà.Say to the faynt harted: Take courege, and feare not: behold your God shal bring reuenge of retribution: God him self wil come and wil saue you.Dicite pusillanimis: / Confortamini, et nolite timere: / ecce Deus vester ultionem adducet retributionis; / Deus ipse veniet, et salvabit vos. 5Then shall the eyes of the blind be opened, and the ears of the deaf shall be unstopped.Allora gli occhi de' ciechi si apriranno, e si spalancheranno le orecchie de' sordi.Then shal the eies of the blind be opened, and the eares of the deafe shal be open.Tunc aperientur oculi cæcorum, / et aures surdorum patebunt; 6Then shall the lame man leap as a hart, and the tongue of the dumb shall be free: for waters are broken out in the desert, and streams in the wilderness.Allora lo zoppo salterà come un cerbiatto, e sarà sciolta la lingua dei mutoli; perocché le acque sgorgano nel deserto, e i torrenti nella solitudine.Then shal the lame leape as an hart, and the tongue of the dumme shal be opened: because waters are cut out in the desert, and torrents in the wildernes.tunc saliet sicut cervus claudus, / et aperta erit lingua mutorum: / quia scissæ sunt in deserto aquæ, / et torrentes in solitudine;
7And that which was dry land, shall become a pool, and the thirsty land springs of water. In the dens where dragons dwelt before, shall rise up the verdure of the reed and the bulrush.E la terra, che già fu arida, sarà uno stagno, e la terra sitibonda sarà ricca di sorgive. Dove prima erano covili di dragoni, nascerà la verzura della canna, e del giunco.And that which was drieland, shal be as a poole, and the thirstie ground as fountaines of waters. In the dennes wherein dragons dwelt before, shal spring vp the greennes of reede and bulrush.et quæ erat arida, erit in stagnum, / et sitiens in fontes aquarum. / In cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, / orietur viror calami et junci. 8And a path and a way shall be there, and it shall be called the holy way: the unclean shall not pass over it, and this shall be unto you a straight way, so that fools shall not err therein.E vi sarà un sentiero, e una strada, e la via sarà detta santa: l'immondo per essa non passerà, e sarà questa per voi la dritta strada, talmente che gl'ignoranti non erreranno seguendola.And a pathe and a way shal be there, and it shal be called the holie way: the polluted shal not passe by it, and this shal be vnto you a direct way, so that fooles can not erre by it.Et erit ibi semita et via, / et via sancta vocabitur: / non transibit per eam pollutus, / et hæc erit vobis directa via, / ita ut stulti non errent per eam. 9No lion shall be there, nor shall any mischievous beast go up by it, nor be found there: but they shall walk there that shall be delivered.Non saravvi lione, né la bestia feroce vi camminerà, né vi si troverà: ma vi cammineranno que', che saran liberati.The lion shal not be there, and the naughtie beast shal not goe vp by it, nor be found there: and they shal walke that shal be deliuered.Non erit ibi leo, / et mala bestia non ascendet per eam, / nec invenietur ibi; / et ambulabunt qui liberati fuerint. 10And the redeemed of the Lord shall return, and shall come into Sion with praise, and everlasting joy shall be upon their heads: they shall obtain joy and gladness, and sorrow and mourning shall flee away.E i redenti dal Signore ritorneranno, e verranno a Sionne cantando laude, coronati di eterna letizia: avran gaudio, e consolazione, e il dolore, ed il pianto da lor fuggirà.And the redemed of our Lord shal be conuerted, and shal come into Sion with prayse, and euerlasting ioy shal be vpon their head: they shal obteyne ioy and gladnes, and sorow and mourning shal flee away.Et redempti a Domino convertentur, / et venient in Sion cum laude, / et lætitia sempiterna super caput eorum: / gaudium et lætitiam obtinebunt, / et fugiet dolor et gemitus.
35:1
35:2
Joy. The primitive Christians rejoiced in a good conscience, and in suffering for the truth.
35:3
Calmet
Knees. Ye prophets, comfort the people with these promises. (Calmet)
Menochius
The apostles taught the Gentiles to do good. (Menochius)
35:4
Haydock
Recompense. Christ will satisfy the justice of his Father. (Haydock)
Menochius
He will bring the devil into subjection. (Menochius)
35:6
Free. Our Saviour healed both soul and body, (Calmet) shewing by his works (John x.; Worthington) that he had fulfilled this prediction, Luke 7:22., and Matthew 11:5.
Waters. Baptism has sanctified the most wicked.
35:7
Calmet
Dragons. Sea monsters, Isaias 34:13. (Calmet)
Haydock
All shall be in proper order, neither too dry nor too wet. (Haydock)
35:8
Haydock
Way, leading to Jerusalem. Idolaters, etc., shall not be there, Isaias 52:1. This was only verified (Calmet) in the Catholic Church, where, though some wicked may be found, the truth still prevails; and holiness can be obtained no where else. (Haydock)
Calmet
This Church is unspotted, Ephesians 5:27. (Calmet)
Haydock
Fools. The most simple may learn what is necessary for salvation, (Menochius) which will never be done by consulting Scripture alone. (Haydock)
35:9
Menochius
Lion. The devil's power shall be repressed, so that none will be deluded except by their own fault. (Menochius)
35:10
Calmet
Sion. Before the defeat of Sennacherib, the roads were unsafe, Isaias 38:8. (Calmet)
35:1
An euident prophecie of the conuersion of Gentiles. In whom the Church shal continually spring & florish.
35:5
Christ leaning al logical arguments, proued himself to be Messias by his vvorkes. If ye beleue not me (sayth ou• B. Sauiour) beleue my vvorkes. Ioan. 10. v. 38.
Concordanza Mat. 15.
35:6
Concordanza Mar. 7.
Concordanza ••c. 7.
35:1
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 69
… Then the eyes of the blind shall be opened, and the ears of the deaf shall hear. Then the lame shall leap as an hart, and the tongue of the stammerers shall be distinct: for water has broken forth in the wilderness, and a valley in the thirsty land; and the parched ground shall become pools, and a spring of water shall [rise up] in the thirsty land.’
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.8
… It was proper that the Word should there appear in body, where He had aforetime, wrought in a cloud. To the gospel also was suitable that condition of place which had once been determined on for the law. “Let the wilderness and the solitary place, therefore, be glad and rejoice;” so had Isaiah promised.
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.32
32. ‘Rejoice, thirsty desert, let the desert rejoice and blossom as the lily, and the desert places shall blossom and be glad.’
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.47
47. But for the present, she that was formerly widowed and desolate is clothed by the grace of God with these flowers, and is become truly like a lily, as the prophecy says,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Baptism of Christ 1
… And where shall we place that oracle of Isaiah, which cries to the wilderness, “Be glad, O thirsty wilderness: let the desert rejoice and blossom as a lily: and the desolate places of Jordan shall blossom and shall rejoice
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
… From thence will Paul be caught up, from thence Peter. Just bethink you, and shudder ( φρίξατε ) at the thought of what a sight Rome will see, when Paul ariseth suddenly from that deposit, together with Peter, and is lifted up to meet the Lord. ( 1 Thess. iv. 17 .) What a rose will Rome send up to Christ! (
35:2
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.10
The sick of the palsy is healed, and that in public, in the sight of the people. For, says Isaiah, “they shall see the glory of the Lord, and the excellency of our God.”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Baptism of Christ 1
… but whosoever drinketh of the water that I shall give him shall never thirst .” And “the excellency of Carmel”
35:3
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
… Those, again, who declare that at His coming “the lame man shall leap as an hart, and the tongue of the dumb shall [speak] plainly, and the eyes of the blind shall be opened, and the ears of the deaf shall hear,” and that “the hands which hang down, and the feeble knees, shall be strengthened,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.10
The sick of the palsy is healed, and that in public, in the sight of the people. For, says Isaiah, “they shall see the glory of the Lord, and the excellency of our God.” What glory, and what excellency? “Be strong, ye weak hands, and ye feeble knees:”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.12
… how that Christ introduced nothing new, which was not after the example, the gentleness, the mercy, and the prediction also of the Creator. For in this very example He fulfils the prophetic announcement of a specific healing: “The weak hands are strengthened,” as were also “the feeble knees”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.24
… Lastly, you may discover the suitable times of the promise, if you read what precedes the passage: “Be strong, ye weak hands and ye feeble knees: then the eyes of the blind shall be opened, and the ears of the deaf shall hear; then shall the lame man leap as an hart, and the tongue of the dumb shall be articulate.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 20
… What tropes does David? What allegories does Jeremiah? Not even of His mighty works have they used parabolic language. Or else, were not the eyes of the blind opened? did not the tongue of the dumb recover speech? did not the relaxed hands and palsied knees become strong,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.8
… Our God will recompense judgment, He Himself will come, and will save us. Then shall be opened the eyes of the blind, and the ears of the deaf shall hear. Then the lame man shall leap as a stag, and the tongue of the dumb shall be intelligible; because in the wilderness the water is broken forth, and the stream in the thirsty land.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 9
… “Behold, a virgin shall conceive, and bear a son.” Him he refers to when he enumerates the healings that were to proceed from Him, saying: “Then shall the eyes of the blind be opened, and the ears of the deaf shall hear: then shall the lame man leap as an hart, and the tongue of the dumb shall be eloquent.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 12
… be consoled, ye that are cowardly in heart; be strong; fear not. Lo, our God shall return judgment; He Himself shall come, and shall save you: then shall the eyes of the blind be opened, and the ears of the deaf shall hear; then shall the lame man leap as an hart, and the tongue of the dumb shall be eloquent.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.32
32. ‘Rejoice, thirsty desert, let the desert rejoice and blossom as the lily, and the desert places shall blossom and be glad.’ ‘Be strengthened, ye weak hands and feeble knees. Be of good courage, ye feeble-hearted, in your minds; be strong, fear not. Behold our God recompenseth judgment and will recompense, he will come and save us.’
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.34
… ‘For,’ it is said, ‘water hath broken out in the wilderness,’ the fountain of the saving bath of divine regeneration. And now she, who a little before was a desert, ‘has become watered meadows, and springs of water have gushed forth in a thirsty land.’ The hands which before were ‘weak’ have become ‘truly strong’;
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 23-2
… None surely of the righteous, save the Word of God only, Who, incorporeal by nature, appeared for our sakes in the body and suffered for all. 3. Or if not even this is sufficient for them, let them at least be silenced by another proof, seeing how clear its demonstrative force is. For the Scripture says: “Be strong
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.24
… I have no gold, neither do I desire it, but I have what you rich men have not, I have what even you would consider to be of more value, and I give it to the poor, namely that I say in the Name of Jesus: “Be strengthened, ye weak hands, and ye feeble knees.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.12
… “I have waited for thy salvation, O Lord.” He strengthens us when He says: “And I have chastised them, and strengthened their arms; and they have imagined evil against me;” and He exhorts us to strengthen ourselves when He says: “Strengthen ye the weak hands, and make strong the feeble knees.”
35:4
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Magnesians: Shorter and Longer Versions 9
… for before Abraham was, I am;” how shall we be able to live without Him? The prophets were His servants, and foresaw Him by the Spirit, and waited for Him as their Teacher, and expected Him as their Lord and Saviour, saying, “He will come and save us.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… that, moreover, He was to do acts of power from the Father: “Behold, our God will deal retributive judgment; Himself will come and save us: then shall the infirm be healed, and the eyes of the blind shall see, and the ears of the deaf shall hear, and the mutes’ tongues shall be loosed, and the lame shall leap as an hart,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.10
The sick of the palsy is healed, and that in public, in the sight of the people. For, says Isaiah, “they shall see the glory of the Lord, and the excellency of our God.” What glory, and what excellency? “Be strong, ye weak hands, and ye feeble knees:” this refers to the palsy. “Be strong; fear not.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.35
35. And if there are any whose souls have been stupefied by the threats of the tyrants, not even they are passed by as incurable by the saving Word; but he heals them also and urges them on to receive divine comfort, saying, ‘Be ye comforted, ye who are faint-hearted; be ye strengthened, fear not.’
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.12
12. We have two signs, and we desire to learn a third. Tell us what the Lord doth when He is come. Another Prophet saith, Behold! our God , and afterwards, He will come and save us. Then the eyes of the blind shall be opened, and the ears of the deaf shall hear: then shall the lame man leap as an hart, and the tongue of the stammerers shall be distinct
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 24.7
… we have obtained the very Word of God for our prophet. But Christ is in such manner a prophet, the Lord of prophets, as Christ is an angel, the Lord of angels. For He is also called the Angel of great counsel. Nevertheless, what says the prophet elsewhere that not an ambassador, nor an angel, but Himself coming will save them;
35:5
san Giustino † 165 d.C. On the Resurrection, Fragments 4
… How truly blinded are they in the eyes of their hearts! For they have not seen on the earth blind men seeing again, and the lame walking by His word. All things which the Saviour did, He did in the first place in order that what was spoken concerning Him in the prophets might be fulfilled, “that the blind should receive sight, and the deaf hear,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
… From that place, also, He who rules, and who feeds the people of His Father, has come. Those, again, who declare that at His coming “the lame man shall leap as an hart, and the tongue of the dumb shall [speak] plainly, and the eyes of the blind shall be opened, and the ears of the deaf shall hear,”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 20
… What tropes does David? What allegories does Jeremiah? Not even of His mighty works have they used parabolic language. Or else, were not the eyes of the blind opened? did not the tongue of the dumb recover speech?
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 2.48
… “Moreover, as you assert, he raised the dead.” That He healed the lame and the blind, and that therefore we hold Him to be the Christ and the Son of God, is manifest to us from what is contained in the prophecies: “Then the eyes of the blind shall be opened, and the ears of the deaf shall hear; then shall the lame man leap as an hart.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 54
… and after the Divinely-miraculous works had been performed, the performance of which the spirit of prophecy had once predicted, “then shall the eyes of the blind be opened and the ears of the deaf shall hear; then shall the lame man leap as a hart, and the tongue of the dumb shall be plain
35:6
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 48
And that it was predicted that our Christ should heal all diseases and raise the dead, hear what was said. There are these words: “At His coming the lame shall leap as an hart, and the tongue of the stammerer shall be clear speaking: the blind shall see, and the lepers shall be cleansed; and the dead shall rise, and walk about.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 20
… What tropes does David? What allegories does Jeremiah? Not even of His mighty works have they used parabolic language. Or else, were not the eyes of the blind opened? did not the tongue of the dumb recover speech? did not the relaxed hands and palsied knees become strong, and the lame leap as an hart?
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.18
… so great evils to that which is better, so that it might say, those who were formerly dumb afterwards speak the word of God, and the lame walk, the prophecy of Isaiah being fulfilled, not only in things bodily but in things spiritual, which said, “Then shall the lame man leap as an hart, and the tongue of him that hath an impediment in his speech be plain.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.32
… Be of good courage, ye feeble-hearted, in your minds; be strong, fear not. Behold our God recompenseth judgment and will recompense, he will come and save us.’ ‘For,’ he says, ‘in the wilderness water has broken out, and a pool in thirsty ground, and the dry land shall be watered meadows, and in the thirsty ground there shall be springs of water.’
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.34
34. Then after being chastened in a measure, according to the necessities of the case, she is commanded to rejoice anew; and she blossoms as a lily and exhales her divine odor among all men. ‘For,’ it is said, ‘water hath broken out in the wilderness,’
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.21
… And again in the same power of the Holy Ghost, Peter and John went up into the Temple at the hour of prayer, which was the ninth hour , and in the Name of Jesus healed the man at the Beautiful gate, who had been lame from his mother’s womb for forty years; that it might be fulfilled which was spoken, Then shall the lame man leap as an hart
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 19
… Your father is coming, or, your mother:” he does not say, “You must do this or that.”—Again, tell me, how do the Gospels differ from the Prophets? Why are not the Prophecies also called Gospels, good tidings? For they tell the same things: for instance, “The lame shall leap as an hart.” (
35:7
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.34
… and she blossoms as a lily and exhales her divine odor among all men. ‘For,’ it is said, ‘water hath broken out in the wilderness,’ the fountain of the saving bath of divine regeneration. And now she, who a little before was a desert, ‘has become watered meadows, and springs of water have gushed forth in a thirsty land.’
35:8
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.24
… over it the unclean thing shall not pass, nor shall be there any unclean way; but the dispersed shall pass over it, and they shall not err therein; no lion shall be there, nor any ravenous beast shall go up thereon; it shall not be found there,”
35:10
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 58
“Everlasting joy,” says Isaiah, “shall be upon their heads.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
11. For consider I pray the condition of the other life, so far as it is possible to consider it; for no words will suffice for an adequate description: but from the things which are told us, as if by means of certain riddles, let us try and get some indistinct vision of it. “Pain and sorrow and sighing,” we read “have fled away.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 31
But of our state there, no such word at all is spoken, but all the contrary; that “grief and sorrow and sighing have fled away.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 52
… and thou shalt depart, “where sorrow and woe are fled away,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
[10.] For that is indeed rest, where “pain, sorrow and sighing are fled away” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
… Only let us take serious thought sometime; let us be anxious about the matter, beloved. Let us grieve here in reflection, that we may not grieve yonder in punishment, but may enjoy the everlasting blessings, where “pain and sorrow and sighing are fled away” (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.13
… But ye shall be glad and rejoice forever in that which I create.” And again “joy and gladness shall be found therein: thanksgiving and the voice of praise, and there shall be month after month, and Sabbath after Sabbath.” And again: “they shall obtain joy and gladness; and sorrow and sighing shall flee away.”
35:1
Judaei haec referunt ad restitutionem Hierosolymae, et regni Judaici, sub suo Messia, quem ipsi frustra exspectant. S. Thomas et Hugo haec referunt ad reditum Judaeorum e captivitate Babylonica, et per illum censent adumbrari laetitiam et gloriam gentium per Christum liberatarum a servitute peccati et diaboli. Verum passim Patres, quos citabo, vers. 1, et Interpretes, haec per se et proprie accipiunt de aureo Evangelii saeculo, deque vocatione et gloria gentium. Ubi nota: Solet Propheta tristibus laeta subjungere. Quia ergo cap. praeced. descripsit triste Idumaeae, et sub ea orbis ac impiorum in fine mundi excidium; hinc transit hic ad tempus Evangelii, et ad laetum de Ecclesia per gentes gloriose propaganda vaticinium; unde multa bona hoc cap. per antithesin opponit malis, quae orbi intentavit cap. praeced. Primo, ergo docet, quod gentes antea desertae per Christum excolendae, fertiles sint futurae instar Libani, Saron et Carmeli. Secundo, vers. 5, docet tempore Evangelii caecos, surdos, claudos et mutos curandos esse, nec fore inter eos dracones et malas bestias, nec pollutos. Deinde, vers. 10, ait eos ituros in Sion ad aeterna gaudia. 1. Laetabitur deserta et invia, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium. 2. Germinans germinabit, et exsultabit laetabunda et laudans: gloria Libani data est ei: decor Carmeli, et Saron, ipsi videbunt gloriam Domini, et decorem Dei nostri. 3. Confortate manus dissolutas, et genua debilia roborate. 4. Dicite pusillanimis: Confortamini, et nolite timere: ecce Deus vester ultionem adducet retributionis: Deus ipse veniet, et salvabit vos. 5. Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum patebunt. 6. Tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum: quia scissae sunt in deserto aquae, et torrentes in solitudine. 7. Et quae erat arida, erit in stagnum, et sitiens in fontes aquarum. In cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, orietur viror calami et junci. 8. Et erit ibi semita et via, et via sancta vocabitur: non transibit per eam pollutus, et haec erit vobis directa via, ita ut stulti non errent per eam. 9. Non erit ibi leo, et mala bestia non ascendet per eam, nec invenietur ibi: et ambulabunt qui liberati fuerint. 10. Et redempti a Domino convertentur, et venient in Sion cum laude: et laetitia sempiterna super caput eorum: gaudium et laetitiam obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus. 1. Laetabitur deserta. — Hebraice est ששום iescusum, id est laetabuntur in eis, scilicet gentibus et Idumaeis, quos, cap. praecedenti, dixit perdendos a Deo, q. d. Inter gentes infideles et Idumaeos perdendos, ideoque plangentes, laetabuntur incolae deserti convertendi ad Christum, puta Gentiles fideles et Christiani. Unde clare Hebraea quoad sensum sic transferas: Laetabitur desertum et solitudo, arida quoque terra exsultabit, ut vertit Vatablus; desertum, solitudinem et terram aridam vocat Gentilitatem, et Gentium regiones, q. d. Gentilitas hactenus deserta a Deo, salute, justitia, vera religione, et cultu Dei, fiet eorum particeps, et haeres sanctimoniae, gratiarum et gaudii quod est in Spiritu Sancto, per Christum. Unde dabitur ei gloria Libani, id est succedet in gloriam Synagogae et Judaeorum, ut scilicet sit populus fidelis, et Ecclesia dilecta Deo. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Eusebius, lib. VI Demonst. xxi; Hilarius in Psalm. lxv; Justinus, Apolog. 2; Nazianzenus, orat. 1 in Julianum. Imo Eusebius, Theodoretus, Cyrillus, Hilarius, hoc oraculum impletum putant, cum Jesus venit a Galilaea ad deserta Jordanis, ut a Joanne baptizaretur. Adde S. Hilarius et Justinus supra, Prosper, part. III Praedict. cap. xiii; Athanasius, lib. I De Incarnat. Verbi, docent hunc respexisse Christum, cum rogaretur a discipulis S. Joannis: «Tu es, qui venturus es, an alium exspectamus?» Matth. xi, 3. Christus enim respondit eis dicens: «Euntes renuntiate Joanni quae audistis, et vidistis: Caeci vident, claudi ambulant,» etc. Quae, hic vers. 5 et 6, futura sub Christo et a Christo Propheta praedicit.
35:2
Ruffinus et Palladius haec litteraliter referunt ad Aegyptum tempore S. Antonii, et deinceps, fidelibus et monachis abundantem, et quasi luxuriantem. Audi eos; citantes enim hoc Isaiae loco, eum explicantes aiunt: «Quamvis haec de Ecclesia dicta sint, tamen in Aegypti desertis haec etiam historica relatione completa sunt; ubi tantae per urbes multitudines veniunt ad salutem, quantas Aegypti deserta protulerunt; quanti populi habentur in urbibus, tantae pene habentur in desertis multitudines monachorum, ut, ubi superabundavit peccatum (idololatriae), ibi superabundet et gratia,» inquiunt Ruffinus, lib. II De Vitis Patrum, capite vii, et Palladius in Lausiaca, cap. lii. Et florebit quasi lilium. — Miro enim decore floret lilium. In lilio notantur vitae puritas et castitas Sanctorum in Ecclesia. 2. Germinabit. — Producet Ecclesia novas et copiosas frondes, flores et fructus, tum novorum fidelium, hominum aeque ac populorum; tum novarum virtutum: producet enim examina virginum, martyrum, monachorum, etc. At quis faciet haec? quis deserto tam laetam metamorphosin inducet? nimirum idem, Qui picturatos intexit floribus hortos, Quique jubet rutilis albescere lilia campis, Et qui tellurem viola distinguit et herba.
35:3
Gloria Libani data est ei. — Libanus, licet a Gentibus occuparetur, pertinebat tamen ad Judaeos, ut patet Josue, cap. xiii, 6; atque ex Libano thus, cedros, pinos, et quidquid rarum ac praeclarum erat, deferebant Hierosolymam. Libanus ergo Judaeos et Synagogam significat, aeque ac Saron ager Judaeae amoenissimus et uberrimus, ac Carmelus mons ejus fertilissimus, q. d. Omnia ornamenta, opes et deliciae sacrae et spirituales Synagogae et Judaeorum transferentur ad Ecclesiam et Gentes. Unde Symmachus pro Saron vertit, campos, ait S. Hieronymus. Ipsi videbunt gloriam Domini, — scilicet gloriosa miracula, gloriosos Apostolos, gloriosa charismata Spiritus Sancti, gloriosa Sacramenta, caeremonias et cultum sacrorum.
35:4
3. Confortate manus dissolutas. — Est apostrophe ad Apostolos, ut gentes abjectas, inertes et timidas per Evangelium excitent et animent ad studium fidei, salutis et bonorum operum. Genua debilia roborate. — In pusillanimis enim, dum metu vel pavore gravi percelluntur, genua labant et quasi luxantur, ut stent attoniti nec progredi possint, sed titubent et vacillent. Causa est, quod timor per se, et per tristitiam concomitantem contrahit cor; quod afflictum ut se juvet, spiritus vitales ad se avocat: unde in membris exterioribus, praesertim a corde remotioribus, ut manibus, genibus, etc., sequentur frigus, tremor, et interdum pallor, titubatio linguae, ineptitudo ad operandum, et nonnunquam sitis. Ita docent Aristoteles in Problem., sect. xxvii, Quaest. vi; Macrobius, lib. VII, xi; Gellius, lib. XIX, cap. vi, et Hieronymus Fracastorius, lib. I De Sympathia, cap. xv et xix. 4. Dicite pusillanimis, — q. d. Dicite, o Apostoli! Gentibus: Ne sitis pusillanimes, ne desperetis vos pertinere ad filios Abrahae: potens est Deus de lapidibus suscitare filios Abrahae: si credatis et obediatis Christo, eritis filii Abrahae, esto sitis filii idololatrarum, ipsique hactenus fueritis idololatrae sine Deo, sine fide, sine conscientia, fornicarii, perjuri, blasphemi, etc., haec omnia abluet baptismus, facietque vos novos homines, imo angelos Dei. Hoc ergo eritis Deo, quod fuere Abraham, Isaac et Jacob. Huc alludit S. Paulus ad Hebr. xii, 12. Vide ibi dicta. Ecce Deus vester ultionem adducet retributionis, — qua scilicet Christus Deus, cui Pater dedit omne judicium, Joan. cap. v, diabolum tyrannum, qui vos hactenus oppressit, expellet, et asseret vos in libertatem filiorum Dei. Dicit «retributionis,» quia diabolo par pari retribuit Deus: sicut enim ipse tyrannice dominatus fuit Gentibus, ita jam eidem severe et rigide dominantur Christus et Christiani. Simile est Psalm. lxxi, 4. Ita S. Hieronymus et alii mox citandi.
35:5
Deus ipse veniet, et salvabit vos. — Hinc patet Deum vere venisse in mundum et carnem nostram, ac consequenter Christum esse vere Deum. Christo enim competunt sequentia: «Tunc aperientur oculi caecorum,» etc., ut patet Matth. cap. xi, 5, et Matth. cap. xv, 30. Ita docent S. Hieronymus, Cyrillus hic, Irenaeus, lib. III, xxii; Cyprianus, lib. II Contra Judaeos, cap. vii; Eusebius, lib. VI Demonstr. xxi; Athanasius, lib. De Humanitate Verbi, ultra medium; Augustinus, lib. De quinque haeres. cap. vi. Similis est locus inferius, cap. lii, 6.
35:6
Nota: Pro Deus hebraice est Elohim, id est Deus qui gubernat, providet, regit, judicat mundum. Venit ergo Christus in mundum, ut eum quasi Elohim gubernet, curet, salvet, oppressos a diabolo tueatur et in libertatem asserat. Rursus pro salvabit nos hebraice est ישעכם iosaachem (id est salvabit vos); unde nomen Jesus, id est salvator, q. d. Veniet Elohim in carnem, ut sit nobis Jesus. Si aliis punctis legas ישעכם iissachem, significabit delectabit, oblectabit vos. Jesus enim est gaudium et jubilus cordis nostri. 5. Tunc aperientur oculi caecorum, — id est Gentes antea mentis oculis captae, et versantes in tenebris infidelitatis, illuminabuntur per lucem et splendorem Evangelii. Iidem dicuntur fuisse surdi, ad verba et legem Dei excipiendam, jam vero audire eam, eique obedire. Hujus rei symbolo Christus multos caecos, surdos, claudos, etc., corporaliter illuminavit et curavit, eisque simul spirituale mentis lumen, auditum et gressum restituit, ac a peccatis purgatos gratia sua donavit, ut docet S. Augustinus. Unde S. Hilarius et alii, ut dixi vers. 1, putant huc allusisse Christum, Matth. xi, cum ait: «Caeci vident, claudi ambulant,» etc., de quo rursum cap. lxi, 1. 6. Tunc saliet sicut cervus claudus. — Id est Gentiles claudicantes, id est dubio et vacillanti gressu aberrantes a via virtutis, per Christum roborati et directi recta incedent, imo salient per eam in coelum. Et aperta erit lingua mutorum. — Iidem in rebus terrenis et mundanis facundi, sed in rebus divinis elingues et muti, fient diserti, disserentque magna sapientia et spiritu de gratia, de virtute, de Christo, de Deo et SS. Trinitate, de beatitudine, de aeternitate, etc.
35:7
Quia scissae sunt in deserto aquae. — To quia dat causam praecedentium, et ostendit ea non corporaliter, sed spiritualiter esse accipienda, q. d. Idcirco aperientur oculi caecorum, etc., «quia in deserto,» id est in gentilitate, «scissae sunt,» hebraice, scindent se, id est, copiosae erumpent et spargent se aquae, id est charismata spiritualia: «et sitiens,» id est eadem Gentilitas sterilis, erit «in fontes aquarum,» id est, habebit fontes aquarum (id est gratiarum) salientium in vitam aeternam. Ita S. Cyrillus et Theodoretus. Secundo et aptius, Sanchez censet τὸ quia hic non dare causam, sed conjungere extrema, esseque idem quod et, q. d. Saliet claudus, loquetur mutus, et erumpent in deserto aquae: nec enim apposite hic datur causa, aut dicitur: «Saliet claudus, quia scissae sunt aquae:» quid enim faciunt aquae ad saltum? 7. In cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, orietur viror calami et junci. — Dixit cap. praeced., in Idumaea vastata et deserta habitaturos onocentauros, pilosos et lamias, id est dracones: hic vice versa dicit in gentilitate deserta, in quibus habitabant dracones (hi enim sicci amant loca arida), exoritura calamum et juncum, quae non nisi loco humido, ac proinde non deserto jam, sed fertili nascuntur, q. d. In urbibus et animabus Gentilium, quae erant cubilia, id est propria domicilia, draconum, id est daemonum et vitiorum, orietur viror gratiae et virtutum, ut fiant ipsa templa Spiritus Sancti. Chaldaeorum sententia fuit, in hominis nefarii corde bestias habitare. Appetitus enim effrenati, quos ratio non coercet, quin longe lateque evagentur cum sua et aliorum pernicie, bestiae vocantur. Hinc manavit illud eorum apophthegma: «Vas impii inhabitant bestiae terrae.» Quocirca Aegyptii per cervum serpentes ex cavernis extrahentem, significabant judicem impios castigantem. Id voluit Pythagoras, cum dixit animas sceleratorum migrare in bruta, hoc est, effici brutas ob brutos mores. Hinc orta est fabula Circes, homines in varias belluas transformantis. Unde Theocritus: «Illi, inquit, quos virtus et sapientia aspexerint, non poterunt Circaeis poculis labefactari.» Annon S. Magdalena, cujus festo haec scribo, cubile fuit draconum, cum possessa fuit et corpore et mente a septem daemoniis; sed iis a Christo ejectis, Luca vii, quanta poenitentiae et lacrymarum aquae ex hoc deserto prodierunt? quantus viror charitatis, orationis, contemplationis, omniumque virtutum?
35:8
«Inveni, inquit, quem diligit anima mea: tenui eum; nec dimittam. Fulcite me floribus, stipate me malis; quia amore langueo. Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum; quia fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio: lampades ejus, lampades ignis atque flammarum.» Nimirum ipsa hoc igne divino accensa, Christo jugiter inhaesit, et sedens ad pedes ejus verbis assidue intendit: Christum docentem et praedicantem ubique secuta et comitata est per Scribas et Pharisaeos, usque ad crucem et mortem: ipsa cruci intrepide astitit, ipsa Christum mortuum aromatibus condivit, ipsa a sepulcro ejus avelli non potuit: unde et prima eum resurgentem videre meruit. Inde a Judaeis in exilium missa, nutu Dei in Gallias appulit, ibique Christi fidem disseminavit: ac tandem dilecti sui amore ebria, in montem juxta Massiliam secessit, seque omnibus saeculis poenitentiae exemplar statuit. Ibi enim 30 annos sine cibo et potu, in dulcibus amoris lacrymis, et jugi dilecti sui meditatione et contemplatione vixit vitam non humanam, sed angelicam: unde et ab Angelis septies quotidie in coelum subvecta, o Beata! Angelicos audire choros alterna canentes Carmina, corporeo de carcere digna fuisti. 8. Et erit ibi semita et via, — scilicet arcta, recta et sancta quae ducit ad coelum, q. d. Hoc olim desertum, scilicet Ecclesia, non erit invium, nec inaccessum, uti solent esse solitudines, aeque ac paludes, in quibus oriuntur calami et junci; sed erit via et semita arcta et recta, scilicet fidei et poenitentiae, quae volentes eo deducet, eaque sancta vocabitur: quia ducet ad Ecclesiam quae sancta est, et inde ad coelum societatemque Sanctorum, qui in eo sunt. Septuaginta vertunt, erit ibi laetitia civium, scilicet animarum sanctarum, quae mente et miro virtutum concentu in coelum evocant. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. Non transibit per eam pollutus. — q. d. Via ad Ecclesiam erit sancta, id est pura et munda: quia non transibit per eam pollutus, qui eam inquinet. Pollutum vocat Gentilem et peccatorem in sua infidelitate, aut sceleribus persistentem: his enim non patet via ad Ecclesiam; sed tantum poenitentibus, qui cum resipiscere et converti volunt, licet polluti sint, ab omni pollutione et sorde in hac via per lavacrum baptismi emundantur; unde jam non polluti, sed mundati ad eam accedunt. Alludit ad templum Hierosolymitanum, cujus aditu arcebantur polluti et immundi: hoc enim templum sanctum typus erat sanctae Ecclesiae.
35:9
Haec autem via recta est doctrina Evangelii, quam qui init et sequitur, poeniteat, et vitam in melius commutet, sancteque vivat necesse est. Haec enim doctrina requirit, et quantum in se est efficit mentes integritatis et sanctitatis amantes, ad eamque tendentes, et in ea proficientes: aversatur vero et repellit eos qui in suis vitiis volutantur et permanent. Pari modo quo via ad Ecclesiam, etiam ipsa Ecclesia dicitur sancta, quia scilicet vocata est ad sanctitatem, omniaque adminicula ad sanctitatem suppeditat, sanctosque postulat et facit eos qui illi obediunt. Ita S. Cyrillus et Hieronymus, et patet ex seq. Inepte ergo ex hoc loco colligunt haeretici, in Ecclesia non esse pollutos et peccatores, sed solos justos et sanctos, imo praedestinatos et electos; nam Propheta non dicit quod per Ecclesiam, sed quod per viam quae recta ducit ad Ecclesiam, non transibit pollutus. 9. Mala bestia non ascendet per eam. — In Idumaea desolata, cap. praeced., dixit fore onocentauros et malas bestias: huic opponit Ecclesiam a qua eas expellet et arcebit Deus, q. d. Daemones, eorumque machinamenta, insidias et insultus, omniaque noxia aeque ac terrifica Christus amolietur ab Ecclesia. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Theodoretus. Leo Castrius refert haec ad exorcismos baptismi, quibus a baptizando fugatur daemon. Et redempti a Domino convertentur — a pristino cultu et impietate ad casta et pia sacra Christi. Et venient in Sion, — id est in Ecclesiam tum militantem, tum potius triumphantem et coelestem: ad hanc enim pergunt qui liberati sunt et redempti, non ad militantem, nam jam in ea versantur: atque via jam dicta, quae ducit ad Ecclesiam militantem, ducit etiam per eam ad triumphantem. Ita S. Hieronymus et S. Augustinus, serm. 27 in Festo omnium Sanctor., tom. X, et Tertullianus, lib. De Resurrectione carnis, et patet ex seq.; ait enim: Et laetitia sempiterna super caput eorum, — id est, super istos electos et beatos a Christo redemptos: caput enim pro homine ponitur, pars pro toto per synecdochen. Aut proprie super caput ipsum: alludit enim ad coronam nuptialem, quae capiti sponsae imponi solebat, cum qua in cantu et jubilo ex agris ipsa deducebatur in Sion, q. d. Christus traducet suos fideles et sanctos in Sionem coelestem eo modo, quo sponsus solet sponsam unice dilectam ducere in Sion cum geniali plausu, cum nuptiali corona, cum gaudio tanto et tam pleno, ut longe abigatur omnis dolor et gemitus. Ita Sanchez. Hoc est quod diserte et pulchre dicit Esdras, lib. IV, cap. ii, 34, et citatur in Officio Ecclesiastico tempore Paschali: «Exspectate, Gentes, pastorem vestrum, requiem aeternitatis dabit vobis: parati estote ad praemia regni, quia lux perpetua lucebit vobis per aeternitatem temporis: fugite umbram saeculi hujus, accipite jucunditatem gloriae vestrae: jucundamini, gratias agentes ei qui vos ad coelestia regna vocavit: surgite et state et videte numerum signatorum (ad hos signatos alludit Joannes, Apoc. vii, 9) in convivio Domini: qui se de umbra saeculi transtulerunt, splendidas tunicas a Domino acceperunt;» et paulo inferius: «Ego Esdras vidi in monte Sion turbam magnam quam numerare non potui, et omnes canticis collaudabant Dominum. Et in medio eorum erat juvenis statura celsus, eminentior omnibus illis, et singulis eorum capitibus imponebat coronas. Tunc interrogavi Angelum, et dixi: Qui sunt hi, Domine? Qui respondens dixit mihi: Hi sunt qui mortalem tunicam deposuerunt, et immortalem sumpserunt, et confessi sunt nomen Dei: modo coronantur, et accipiunt palmas. Et dixi Angelo: Ille juvenis, quis est, qui eis coronas imponit, et palmas in manus tradit? Et respondens dixit mihi: Ipse est Filius Dei, quem in saeculo confessi sunt. Ego autem magnificare eos coepi, qui fortiter pro nomine Dei steterunt.» Et Tobias, cap. xiii, vers. 21: «Portae, ait, Jerusalem ex sapphiro et smaragdo aedificabuntur, et ex lapide pretioso omnis circuitus murorum ejus. Ex lapide candido et mundo omnes plateae ejus sternentur, et per vicos ejus alleluia cantabitur. Benedictus Dominus, qui exaltavit eam, et sit regnum ejus in saecula saeculorum super eam.»
35:1
In parte ista ponit effectum prosperitatis consequentis in Judaeis ex destructione hostium: et dividitur in partes duas. In prima ponitur promissio consolans; in secunda exhortatio confortans, ibi, Confortate manus dissolutas. Circa primum tria. Primo ponit hominum jucunditatem, quam comparat prato florenti, qui quidem habet pulchritudinem in floribus: unde dicit: Deserta, idest terra Judaeorum, quae post, vastantibus Assyriis, erat hujusmodi, metonimice, idest ipsi homines, quasi lilium, quod est pulcherrimus flos, et diu durat. Eccl 59: « Flores floreas quasi lilium. » Habet etiam pulchritudinem in germine: unde dicit, Germinans. Psalm. 91: « Justus germinabit sicut lilium. » Sicut enim germen ex flore, ita exterior jucunditas ex cordis laetitia.
35:2
Secundo promittit terrae fertilitem: Gloria Libani, idest fertilitas diversarum rerum, quae est gloria horum locorum, erit in terra promissionis. Oscae ult.: « Erit quasi oliva gloria « ejus, et odor ejus ut Libani. » Tertio utriusque propinquitatem, Ipsí, idest non differetur ad tempora filiorum. Supra 55: « Regem in decore suo « videbunt. » Confortate manus dissolutas. Hic ponitur exhortatio confortans: et circa hoc tria facit.
35:3
Primo ponitur officii exhortandi injunctio: Confortate manus, in quo debilitas ad operandum: genua debilia, trementia, in quo debilitas ad sustinendum. Hebr. 12: « Remissas manus et soluta « genua erigite. » Secundo ponitur ipsa confortatio: Dicite pusillanimes. Luc. 12: « Nolite timere, pu- « sillus grex. » Tertio assignatur confortationis ratio: et primo quantum ad remunerationem malorum, liberando ab hostibus, Ecce Deus; et sanando a languoribus, Tunc aperientur. Et sunt metaphoricæ locutiones, si referantur ad tempus post destructionem Assyriorum, ut intelligentur spirituales defectus, ut supra. Vel ad litteram, si referantur ad Christi adventum, sicut Matth. 2: « Caeci vident, « claudi ambulant. » Secundo quantum ad collationem bonorum quadrupliciter. Primo quantum ad abundantiam aquarum, Quia scissae sunt (metaphora) aquae, pro consolationibus. Vel quia multum pluet, ut sit magna fertilitas. Psal. 106: « Posuit « desertum in stagnum aquarum. » Secundo pulchritudinem camporum, in cubilibus, idest terra, quae prius erat deserta, ita ut haec animalia inhabitarent, erit culta.
35:7
Viror calami, quae in locis virentibus oriuntur.
35:8
Job 40: « Sub umbra dormit « in secreto calami. » Tertio quantum ad restaurationem viarum, ponens viae sanctitatem: Et erit ibi semita, in terra Juda, semita, ducens ad templum. Pollutus, gentilis, sicut ante. Vel mystice de Ecclesia militante vel triumphante. Apoc. 21: « Non « ingredietur in eam pollutus et immundus. » Ponit etiam rectitudinem, Et haec erit directa. Stulti, idest quantumcumque simplices, non errabunt, propter multitudinem transeuntium.
35:9
Jerem. 51: « Ad- ducam eos de terra aquilonis, et congregabo eos ab extremis terrae. » Ponit etiam viae securita- tem, Non erit ibi leo. Supra 2: « Non nocebunt et non occident in universo monte sancto meo. » Et ponit viarum frequentationem, Et redempi, a praecedentibus periculis. Baruch 3: « Ecce enim venient filii tui, quos dimisisti dispersos. » Quarto promittit eis laetitiam cordium, Laetitia sempiterna.
35:10
Supra 25: « Auferet lacrymam tuam ab omni facie. » Ostenditur etiam communiter laetitia sanctorum in patria, quia sempiterna, quia plena, Obtinebunt, quia pura, Fugiet dolor et gemitus. Apocal. 21: « Absterget Deus omnem lacrymam ab oculis san- ctorum; et jam non erit amplius neque luctus neque clamor, sed nec ullus dolor. »
Nota super illo verbo, Florebit quasi lilium, quia sancti comparantur liliis primo propter stiptis altitudinem, ex quo constantia in adversis. Can. 2: « Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter
« filias: » Secundo propter odoris suavitatem, ex quo bona fama. Eccl. 59: « Florete flores quasi lilium, date odorem, et frondete in gratiam. » Tertio propter humoris virorem, ex quo virtus mentis. Eccl. 50: « Quasi lilia in transitu aquae. » Quarto propter connexionem, ex quo sanctorum caritas. Can. 7: « Venter tuus sicut acervus tritici vallatus liliis. »
Item nota, quod haec lilia Christus vestit quan- tum ad virtutum initia. Math. 6: « Considerate lilia agri, quoniam non texunt neque nent, et pater vester vestit illa. » Secundo colligit ad aeterna praemia. Can. 6: « Dilectus meus descen- dit in hortum suum ad areolam aromatum, ut ibi pascatur in hortis et lilia colligat. » Tertio in eis requiescit per complacitam. Cant. 6: « Di- lectus meus mihi, et ego illi, qui pascitur inter lilia. » Quarto quia ipse est lilium. Cant. 2: « Ego flos campi, et lilium convallium. »
35:1
v. 4 « Laelabitur deserta et invia et exsultabit solitudo et florebit quasi. lilium
Destructioni et horroribus in regione edomitica propositis repente oppo- . nitur summa quaedam amoenitas et beatitudo, deserto paradisus, incendiis sempiternis felicitas perpetua, bestiis pax summa et securitas. Unde post iudicium et iram Dei docet propheta quid piis praeparaverit i. e. salutem eam exhibet quam Deus constituit pro suis. Uti iudiciam in horrenda vastitate est expressum, ita a contrario salus
35:2
v. 9 germinans germinabit et exsultabit laetabunda et. laudans ; gloria Libani data est ei, decor Carmeli et. Saron ; ipsi videbunt gloriam Domini et decorem Dei nostri.» ; — summa cernitur amoenitas, fertilitas, splendor; nam quaecumque in terra palaestinensi praeclara sunt, iam in unum collecta cernuntur : gloria Libani, decor Carmeli et Saron ; ad hünc statum florentissimum in rebus pulcherrimis depictum accedit laetitia et delectatio, iubilus et exsultatio, beatitas igitur summa animorum voluptate percepta. Haec autem omnia ex eo quasi ex fonte uberrimo profluunt, quia gloriam Domini eiusque magnificentiam vident. Sermo aptissime inducitur a terra deserta... nam salutem ex tribulatione orituram et post angustias demum apparituram esse, iam saepius propheta innuit; porro tali mutatione facta salus declaratur eximio modo tamquam opus Dei summa liberalitate Dei sine ullo hominum merito effectum ; dein terra deserta in paradisum mutata optime delineat, quomodo salus et beatitudo messianica in mundum adspectabilem redundatura sit (cf. 14, 6. Rom. 8, 19 seq.). Iam ad singula. Illi qui diu afflicti erant et oppressi (cf. Mich. 5, 1. Soph. 3, 18 hebr.) miro demum modo a Deo recreabuntur et intimis animis laetitiam et consolationem Dei percipient (laetabitur deserta) et quod sentiunt, in iubilo et exsultatione palam facient (exsultabit) et ad gloriam illam quam salus secum affert provehentur ! (florebit). Flos ille in v. 2 laetiora capit incrementa magis magisque splendore et ubertate augetur, ex quo nova oritur exsultationis et iubili seges ac materia; atque iuremerito ; nam quanta sit mutatio effecta, ex eo concluditur, quod desertum illud iam Libani gloria et pulchritudine et Carmeli et Saronis cultu nitidissimo sit vestitum et exornatum. Tria haec coniuncta amoenitatem summam et elegantiam depingunt quae in montibus, silvis, campis deprehendi et cogitari possit. Tantus vero splendor effusus est, quia Dominus gloriam suam illis exhibet cernendam et admirandam. Sed ubi gloria Dei illucescit, ibi omnia in similem gloriam et splendorem immutari quis mirabitur (cf. Hab. 3, 3) ! In tanta autem gloriae Dei manifestatione et in tanta salutis magnitudine quid magis aequum esse potest, quam ut omnes omni ignavia ac pusillanimitate abiecta ad summam fiduciam et alacritatem fidei et spei assurgant animosque induant omni trepidatione vel timore altiores? Unde
35:3
v. 3 « confortate manus dissolutas et genua debilia roborate;
35:4
v. 4 dicite pusillanimis : confortamini et nolite timere; ecce Deus vester ultionem adducet retributionis ; Deus ipse veniet et salvabit nos » ! — adhortatur eos qui ipsi fide ac fiducia in Deum freti calamitates imminentes exspectant, ut eandem fiduciam aliis quoque indere satagant, ut scil. ex oraculis datis documenta promentes confortent timidos, ignavis addant animos, infirmis robur suppeditent. Tota autem ratio consolationis vertitur in Dei ope promissa : Deus vester venit ad. ultionem, retributionem (hebr.) vel ut alii iungunt : ecce Deus vester, ultio venit, retribulio Dei ; ipse venit et salvat vos (cf. Malv. II. Rol.) ; retributio Dei est talis qualem Deus reddere solet, quae Deo sit digna ; unde nomen Dei saepius ad auxesin additur, ergo retributio magna et copiosa (Malv.). Ipse venit cf. 28, 91; 29, 6; 30, 9'1 ecce nomen Domini venit de longinquo ; 31, 4; 32, 15; 33, 9. 10. 22. Duo asseruntur : clades inimicorum et salus populo largienda, uti in antecedentibus post deiectionem hostium feliciorem fore populi reipublicaeque conditionem saepius est explicatum. Haec salus et divinae benedictionis abundantia quae in illa rerum redintegratione futura sit, ad consolationem et confortationem pulcherrime illustratur
35:5
v. 8 « tune aperientur oculi caecorum et aures surdorum patebunt ;.v.
35:6
6 tunc saliet sicut cervus claudus et aperta erit lingua mutorum, quia scissae sunt in deserto aquae et torrentes in solitudine » ; — conditioni priori 29, 10 descriptae opponitur redintegratio. Copia et ubertas salutis ita describitur, ut quaecumque adsunt mala, ea auferri et sanari dicantur egregie. Ratio affertur tam subitae conversionis et tantae felicitatis, quia in terra olim deserta et arida iam. aquae prorumpunt abundantissimae i. e. « quia adest fecunditas divinitus data, cuius umbra sunt et symbolum aquae large et iugiter manantes » (Sanct.), Deus theocratiae novas contulit gratias eamque ita in melius additis subsidiis mutavit, ac si regioni aridae larga aquarum fluenta concedereatur. Ergo regenerationem quandam et innovationem addito lareo auxiliorum divinorum fonte datum iri innuitur. Atque quemadmodum maledictio Dei cap. 34 adumbrata est malis illatis, ita consequens est, ut benedictio delineetur malis ablatis et sanatis. Porro sicuti propter peccata hominum revera saepe corporalia mala ipsis hominibus eveniunt et ipsa quoque terra vastatione et sterilitate affligitur, ita consentaneum est, ut salus illa ac rerum felicissima redintegratio etiam in ablatione illorum malorum ostendatur ac declaretur. Unde hac consideratione facta iam quasi a priore et ex analogia concludere licet, quando salus illa, cuius summa in regno messianico continetur, apparitura sit, ad eius praesentiam et excellentiam declarandam etiam fore, ut virtus quaedam exhibeatur divina qua corporalia mala revera sanentur. Atque revera Christus Dominus ut demonstraret se esse Messiam 1. e. verae salutis a Deo toties promissae auctorem ac largitorem, ad talia miracula provocavit : caeci vident, claudi ambulant, surdi audiunt (Matth. 11, 5), quemadmodum S. Matthaeus ex eiusmodi miraculis a Iesu Nazareno patratis concludendum esse docet eum esse verae expiationis et cum Deo reconciliationis effectorem ( cf. Matth. 8, 4'1 et ad Is. 53, 4). Adde quod saepius iam animadversum est, prophetam feliciorem illam rerum conditionem post cladem assyriacam ita exhibere solere, ut in tempore illo minime sistatur, verum salutis perfectae i. e. messianicae periodus describatur. Fit enim et conceditur liberatio propter Emmanuel (cf. 8, 9. 10), ergo satis prope adiacet, ut propter internum rerum causarumque nexum propheta in salute describenda minime in primis quasi eius initiis atque in praevia eius praeparatione se contineat, sed ad salutis illius perfectionem ac sublimitatem (qualis in periodo messianica exspectatur) describendam mente prophetica se convertat. ad tempus post destructionem Assyriorum, ut intelligantur spirituales defectus ; vel ad literam, si referantur ad Christi adventum » S. Thom. et sim. iam S. Ephr. Alii denique solum agnoscunt vaticinium de Christo; ita Mar. Tir. Calm. Verum quomodo immediate ad Messiam sermo transferatur, nemo explicat. Multo melius Lap. rem concipit, verba esse intelligenda de iis qui antea caeci iam illuminentur luce et splendore veritatis, et huius rei symbolo Christum multos caecos, surdos.. corporaliter illuminasse et curasse. Sensus igitur proprius est descriptio salutis a Domino concedendae ; haec autem ita fit, ut ex rerum natura omnia mala auferri terramque summa fertilitate donari asseratur. Talis autem descriptionis modus apte adhibetur, quia ad rem spiritualem sensibus subiiciendam aptus est et quia revera ipsa creatura demum in revelatione gloriae filiorum Dei etiam gloria ornabitur (cf. Rom. 8, 21). Haec si perpenderis, facile quoque respondebis ad id quod Sanct. movet ad tuendam solam acceptionem spiritualem. — Promittit Deux seipsum venturum et salvaturum. Egregie id completum est et quam maxime ad literam in mysterio Incarnationis. Unde aliqui e SS. Patribus ex hoc quoque loco Divinitatem Christi probant. At cum locutio illa sit ad auxilium divinum declarandum usitata et similia saepe occurrant (cf. 30, 27; 31, 4; 33, 10. 22), prophetam de Messia cogitasse et verba illa eo sensu fore implenda intellexisse, nemo iuremerito asserere poterit. Sed si dixeris peculiari providentia et nutu Spiritus Sancti, auctoris praecipui s. Scripturarum, verba ea selecta esse, quae quam optime Deum in carne venturum et salvaturum designarent et ea demum. explicatione haberi plenum ac plenissimum sensum eum quem intenderit Spiritus Sanctus, nullus refragabor. Accommodate ad priora salus ulterius in rerum felicissima mutatione et pulchritudine depingitur
35:7
v. 7 « et quae erat arida erit in stagnum et 'sitiens in fontes aquarum ; in cubilibus àv quibus prius dracones habitabant, orietur viror calami et iunci » ; — hebr. 239 veteres explicant aridam terram, &vuSez» LXX ; recentiorcs peculiarem notionem ex arabico petentes interpretantur de rein desertis Arabiae, in Aegypto et alibi observata quae in eo cernitur ut propter singularem vaporum commotionem desertum totum vel eius pars aequoris lacuumve speciem ita referat, ut vel peritissimi viatores nonnunquam fallantur (cf. Ges. Ros. et recentiores). Unde hac explicatione admissa vates dicit: desertum aquae speciem referens commutabitur in veram aquam i.e. quae antea fallacia erant auferentur, pro eis vera bona concedentur; iam nulla deceptio, nemo iam mendacibus bonis inhaerebit; ea quae antea gratiarum fluentis cárebant, iis iam abundabunt ; ferarum cubilia, antra, loca ergo horrida, obscura iam amoenitate et cultu florebunt. Salus ergo depingitur sublimis, in tantum superans priorem conditionem, in quanium prae arida regione praestat campus irriguus ac feris De z"n quam vocem recentiores canem ferum vel canem aureum interpretantur, cf. 13, 22 et ad Iob 30, 29. Aderit sanctitas, pax, securitas
35:8
v. 8 « et erit ibi semita et via, et via sancta vocabitur ; non. transibit per eam, pollutus et haec erit vobis directa via, ita ut stulti non. errent. per eam ;
35:9
v. 9 non. erit. ibi leo et mala bestia non ascendet per eam nec invenietur ibi et ambulabunt qui liberati fuerint » ; — desertum ea quoque ratione suum exuit horrorem, quia ibi est via sancta, in qua solum sancti incedunt ; ablata est enim iudicio Dei iniquitas (cf. 32, 1 seq. 29, 19. 23 ; 30, 21 seq. 31, 7), atque via illa adeo plana est et conspicua, ut ne stulti quidem possint errare, Clarissime ergo et modo facillimo cunctis proponitur quae sit via salutis, atque si volunt, sine ullo erroris periculo semitam illam terere possunt. Praeterea adest v. 9 summa securitas ; in ea via si se contineant, nihil erit timendum a bestiis deserticolis ; ad eam enim viam non accedent, ibi nullae insidiae. In tali via incedentes cernit vates redemptos, liberatos. Salus igitur tamquam redemptio, tamquam revindicatio exhibetur qua Deus suos sibi vindicat, suos liberat. Haec salutis notio in altera parte a cap. 40 et deinceps quam maxime explicatur ; eam tamen propheta hoc iam loco clare indicat. Neque mirum. Nam cum priorem conditionem tristem symbolo deserti exprimeret et larga benedictionis divinae fluenta aquis compararet quae in deserto subito vi divina protruderentur (v. 6), quid propius adiacebat quam ut liberatio ex Aegypto iis vocibus in memoriam revocaretur ? et ut salus illa, per quam populus etiam ab oppressione hostili liberaretur et ex servitute redimeretur, eodem appellaretur nomine redemptionis ? Adde quod Isaias iam ante calamitatem assyriacam id sane cognitum habuit, quod iam Osee de exsilio et reditu ex exsilio vaticinatus erat (cf. Os. 2, 14; 3, 4. 3). Ergo minime mirum erit, si salutem symbolo reditus in Sion proponit. Salus haec demum sempiterno gaudio continetur ; dum regio hostilis . perpetuo incendio et vastitate affligitur eiusque incolae et principes erunt in nihilum (34, 12), Sion stabit et cives eius in. aeternum laetabuntur; en, oppositio adest omni parte absoluta ; quare salutis descriptio optime concluditur
35:10
v. 10 « et. redempti a. Domino convertentur et venient in Sion cum. laude, et laetitia sempiterna super caput eorum ; gaudium et laetitiam obtinebunt et fugiet dolor et gemitus » ; — cf. 51, 11. Ecce talis est merces eorum qui Domino se totos dederint. Hac adhortatione propheta praeparationi qua animos ad calamitatem assyriacam subeundam erudiebat finem imponit eumque praeclarum. Ostendit enim ultimum ac felicissimum terminum ad quem Deus eos adducturus est. Et cum hanc salutem exhibeat divino consilio intime iunctam eum Sion, valentissimum simul proponit pignus quo omnes intelligant Deum urbem hanc non traditurum esse hostibus. Uti ergo in Edom hostes Dei summae miseriae perpetuo mancipantur, ita cives Sion, amici Dei ac familiares, aeterna laetitia et gloria fruuntur. Proponit itaque Isaias civibus suis utrumque, atque ut alterutrum eligant, ipsis rebus mox adigentur scil. ut reipsa manifestent, utrum cum Dei adversariis partem habere velint, an mente theocratica imbuti Deoque soli confisi partes illas amplectantur quas propheta tot sermonibus commendaverat. Iam qualem fruetum tulerint, sequenti narratione declaratur. Sectio tertia : narratio de calamitate assyriaca. Cap. 36-31. Cum invasio assyriaca iam a cap. 7 et deinceps et iterum a cap. 98 et seq. sit praedicta atque tot. vaticinia de ea sint edita, facile intelligitur, cur de re tanti momenti ipse propheta commentarium quoque historicum libro suo additum voluerit. Postquam igitur in antecedentibus propositam est, qua ratione haec calamitas culpa Achaz regis sit inducta (cap. 7) et quomodo Isaias omnes intenderit nervos ut vetere illa infidelitatis culpa expiata omnes vera fide Deo adhaerentes ab eo opem unice'sperarent (cap. 28 seq.), apte narratio attexitur de ipso illo eventu, in qua revera ostenditur, quales angustiae illam regis Achaz culpam consecutae sint et qua demum fide et constantia superatae fuerint. Spectat haec narratio quam maxime ad libri prophetici argumentum ; in ipso statim exordio res ita proponitur ut ad narrationem 71, 3 propositam hunc commentarium referri omnino appareat ; ipsa autem rerum expositio eum in modum fit, ut comparatione instituta cum eiusdem rei relatione 4 Reg. 18, 13 seq. ea omittantur quae non immediate ad ultimum totius expeditionis assyriacae eventum spectant. Hunc enim solum prophetam ob oculos habere et ad hunc omnia dirigi in ipsis oraculis facile animadvertitur. Cum igitur in narratione adnexa idem observetur, iuremerito concludi oportet narrationem ab ipso propheta suo scopo esse accommodgatam. Id vero eo facilius tibi persuaseris, si mente recolueris Isaiam res gestas literis et memoriae tradidisse saepius; habes narrationes oraculis insertas cap. 7, cap. 8, cap. 90; scripsit Isaias res gestas Oziae regis (2 Par. 26, 92) et quod pro re nostra gravissimuni est testimonium, de Ezechia et beneficiis ei divinitus praestitis scriptum esse in visione Isaiae filii Amos prophetae, totidem verbis asseritur in 9 Par. 32, 39 ; iam liber noster propheticus vis?o Isaiae filii Amos est inscriptus ; quare vix dubium esse poterit, narrationem hane iam ab auctore Paralipomenon prophetae Isaiae esse attributam ; si autem hoc, iam nulla adest ratio eam alteri adscribendi. Immerito igitur hanc narrationem ab Isaia esse profectam negatur. Quae ad eam sententiam stabiliendam afferuntur, opinionibus praeiudicatis innituntur. Sunt enim haec : 4? quae 37, 36 et 38, 8 narrantur, mythica sunt et fabulosa ; non talia, sed res prouti gestae sunt, refert Isaias ; 2" cum ea quae 37, 7 et 38, 5 praedicuntur adeo determinate et accurate praedicantur, oracula esse noscuntur post eventum conficta; 3? cum [saias probabiliter iam non esset inter vivos, quando Sennacherib est trucidatus, eius mortem narrare non potuit. Verum hisce rationes supra allatae nullo modo robore suo destituuntur. Quae enim primo et altero loco obiiciuntur si valerent, iam non solummodo haec narratio, sed omnes libri prophetarum inter figmenta et libros fraudulenter ab aliis confietos reiicerenlur oporteret. Nam si eo ipso quia miraculum vel vaticinium determinatum narratur, liber spurius esse cognoscitur, iam actum est de libris sacris omnibus etiam iis quos ipsi rationalistae repudiare non audent, actum est de multis testimoniis historicis omni exceptione firmioribus. Quod tertio loco dieitur, vi probandi caret ; si enim Isaias eo tempore iam e vivis excesserat (de qua re vide infra ad 31, 98) nihil narrationi derogatur, etsi versum illum unum 37, 38 ab alio additum esse dicamus ad narrationem absolvendam et ad id coufirmandum quod ultimo loco ipse Isaias dixerit, Sennacherib habitasse in Ninive i. e. ibi ita mansisse ut iam ulterius Iudaeam non infestaverit. — Rem alio parumper modo Naeg. concipit, Isaiam seripsisse quidem de eventibus in cap. 30-39 relatis ; at quae in nostro libro Isaiae legamus, esse quidem addita suasore ipso propheta, at descripta et ex alio Isaiae libro historico digesta ab alio quodam. Sed haec subtiliora sunt et sine ullo fundamento asseruntur. Neque enim verum est quod vult Naeg. aliqua in ea narratione non ad mentem ct sensum Isaiae efferri. Cum 4 Reg. 18, 13 et seq. de iisdem rebus eodem fere modo narratio legatur, quaestio orta est, quae narratio et uter textus sit prior. Si Isaias narrationem in libro vaticiniorum exstantem composuit, dubium esse nequit, quin haec prior sit et quin qui librum Regum composuit eo textu usus sit. Sed quia aliqua refert quae apud [saiam non leguntur, praeter Isaiam alios fontes adhibuisse censendus est. Alii, uti aeg. textum antiquiorem eum esse volunt qui in libro Itegum habeatur, ex quo demum omissionibus et correctionibus adhibitis textus libriIsaiae ortus sit. Neque id tamen congruis rationibus probatur. Nam etsi textus in libro Isaiae brevior sit in locis compluribus (36, 9. 6. 7. 11. 19. 43. 14. 11; 31, 4. 11. 21. 25 ; 39, 2), minime sequitur pauca haec verba consulto ex textu priore fuisse omissa, cum eadem probabilitate fieri potuerit, ut textus [aiae a scriptore posteriore fuerit aüditamentis auctus. Ita 936, 9 solus nominatur Rabsaces, inlibro Regum duo alii Thartan et Rabsaris; eadem probabilitate qua tu dicis textum Isaiae esseabbreviationeortum ex libris Regum, egoaffirmare possum textum Isaiae esse ab auctore posteriore ex alio fonte ditatum et auctum et accuratius expolitum. Quid vero sibi velit quod Naeg. afferat ut ostendat textum libr. Hegum esse priorem, in libr. Reg. 18, 91 scribi nn, id vero omitti Is. 36, 6, plane non video; neque assequor, cur textus Is. 30, 41 qui omittat filium ileleiae addere ad Eliacim iunior esse debeat altero qui id addat; poteris enim dicere illum qui addiderit voluisse textum breviorem reddere clariorem voce addita ; idem valet de ls. 36, 7 et 4 Reg. 18, 22; ibi enim legimus : coram altari isto adorabitis ! hic autem additur in Ierusalem ; additamentum hoc. non est necessarium apud [saiam vel generatim apud eum qui scripsit republica adhue stante, poterat autem esse. utile ad omne dubium Summovendum apud scriptorem posteriorem ; ergo potius textus libr. Reg. est iunior. Porro 4 Reg. 28, 271 scribitur : respondit eis Rabsaces, et Is. 36, 12 solum : respondit Rabsaces (in textu hebr.) : ingens sane discrimen, ex quo coneludas uter textus sit iunior ! Aliis in locis totum discrimen in eo consistit, quod v. g. dicatur: audile verba regis magni (Is. 36, i3) etaltero in libro : audite verbum regis magni etc. vel : non poterit vos liberare (Is. 36, 14) et: non poterit vos liberare de manu eius (mea ?) 4 Reg. 18, 29. Überior est textus 4 Reg. 18, 32 quam Is. 38, 47:ibi enim terra quam promittit Assyrius magis ad delectationem describitur, cum addatur : terram olivarum et olei ae mellis, et vivetis et non moriemini ; nolite audire Ezechiam, quia decipit vos ; apud [saiam statim pergitur : ne decipiat vos. Sed nonne illud additamentum potius glossema sapit ex aliis Scripturae locis hic assutum? vel quomodo ostendes id apud lsaiam ex textu priore fuisse omissum neque aliter rem concipi posse? Haec exempla sufficiant, ut ostendatur minime posse probari textum apud Isaiam esse ex libro Reguin abbreviatione ortum. Id potius dieendum erit, auctorem libr. Regum narrationem suam hausisse ex Isaia et ex aliis etiam fontibus. Sunt qui velint [saiam et auctorem libr. Regum ex fonte communi rem deprompsisse ; sed cur Isaias ad res describendas quarum ipse maxima pars fuerit, quas oculis viderit vel ab illis ipsis qui interfuerint audierit, alio quodam fonte et literarum monumento indiguerit, equidem plane me assequi non posse ingenue fateor. à
35:2
… Reg. 5, 6, 9, 11, 13, ecc.) ed a varie specie di conifere (Is. 60, 13), la Bibbia ricorda anche il vino del L. (cf. Os. 14, 8), mentre poeticamente si parla con ammirazione degli effluvi odorosi (cf. Cant. 4, 11, testo ebraico) di tanti alberi (Is. 35, 2).
SARON (EBR. HAŠ-ŠARÓN, GR. Ὁ ΣΑΦΏΝ, LAC. SARONAS)
SARON (ebr. haš-Šarón, gr. ὁ Σαφών, lac. Saronas). - 1. Nome biblico del tratto della piana palestinese che si estende sul litorale dal Carmelo fino a Giaffa, decantata per la sua fertilità (Is. 35,2), per l'abbondanza dei pascoli (Is. 65,10; I Par. 27,29), per i prati fioriti di narcisi e anemoni (Cant. 2,1).
35:4
… Benché i concetti siano in embrione nella letteratura profetica (cf. Is. 29, 19; 35, 4; 61, 1) e nei Salmi, le b. sono, nel loro complesso, d'un'originalità unica, d'un ardimento e potenza tale da rovesciare la visuale morale dell'umanità. …
PUSILLANIMITÀ. - Etimologicamente (animus pusillus) dice mente debole, animo piccolo; si usa alcune volte in senso morale buono (Is. 35, 4; I Thess. 5, 14); ma generalmente si usa in senso morale deteriore (Ps. 54, 9; Eccli. 7, 9; Lc. 12, 28; Col. 3, 21), e può definirsi: la disposizione dello spirito di chi si sottrae …
35:5
Informato del passaggio di Gesù, B. si mise a gridare: «Gesù, figlio di David (titolo messianico), abbi pietà di me!»; il Messia doveva infatti aprire gli occhi ai ciechi (Is. 35, 5; cf. Mt. 11, 5). Nonostante lo minacce di molti, B. perseverava nella sua invocazione. …
… Gesù rispose agli inviati, incaricandoli di riferire a G. B. (dopo aver operato miracoli in loro presenza) che erano risanati «i ciechi, gli zoppi, i lebbrosi, i sordi, risuscitati i morti, evangelizzati i poveri», come aveva predetto Is. 35, 5, 6; 61, 1, aggiungendo peraltro: «e beato chi non si scandalizzerà a mio riguardo». …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.